متن و ترجمه فروع کتاب نفیس کافی

مشخصات کتاب

سرشناسه: کلینی، محمدبن یعقوب، - 329ق.

عنوان قراردادی: الکافی. فروع. فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور: متن و ترجمه کتاب نفیس فروع کافی [کتاب]/تالیف محمدبن یعقوب‌بن اسحاق کلینی‌رازی؛ ترجمه گروه مترجمان ؛ اشراف و ویرایش محمدحسین رحیمیان.

مشخصات نشر: قم: قدس،1391.

مشخصات ظاهری: 10ج.

شابک: 600000ریال: دوره:978-964-2549-79-5 ؛ 800000 ریال ( دوره ده جلدی، چاپ چهارم) ؛ ج.1، چاپ چهارم:978-964-2549-69-6 ؛ ج.2، چاپ چهارم: 978-964-2549-70-2 ؛ ج.3، چاپ چهارم: 978-964-2549-71-9 ؛ ج.4، چاپ چهارم:978-964-2549-72-6 ؛ ج.5، چاپ چهارم: 978-964-2549-73-3 ؛ ج.6، چاپ چهارم: 978-964-2549-74-0 ؛ ج.7، چاپ چهارم: 978-964-2549-75-7 ؛ ج.8، چاپ چهارم: 978-964-2549-76-4 ؛ ج.9، چاپ چهارم: 978-964-2549-77-1 ؛ ج.10، چاپ چهارم: 978-964-2549-78-8

يادداشت: فارسی-عربی.

يادداشت:ج.1( چاپ سوم).

يادداشت:ج.2و3( چاپ سوم:1391).

يادداشت:ج.6-10(چاپ سوم:1391).

يادداشت:ج.1-10 ( چاپ چهارم: 1393).

يادداشت:ج.6-10(چاپ پنجم:1394).

موضوع: احادیث شیعه -- قرن 4ق.

شناسه افزوده: رحیمیان،محمدحسین، 1345 -، ویراستار

رده بندی کنگره: BP129/ک8ک26041 1391

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 3166368

متن و ترجمه

کتاب نفیس

فروع کافی

جلد سوم

تألیف

محدّث عالی مقام ثقة الاسلام محمّد يعقوب کلینی رازی (رحمت الله)

ترجمه: گروه مترجمان

اشراف و ویرایش: محمد حسین رحیمیان

خیر اندیش دیجیتالی: موسسه مددکاری و خیریه ایتام امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشريف) شهرستان بروجن.

ویراستار دیجیتالی: فروغ محمدی.

اشاره

فهرست موضوعات

پایان بخش کتاب زکات

(153 - 21)

بخش یکم

فضیلت صدقه ... 23

بخش دوم

صدقه بلا و گرفتاری را دفع می کند ... 28

بخش سوم

فضیلت صدقه پنهانی ... 35

بخش چهارم

صدقه در شب هنگام ... 37

بخش پنجم

صدقه موجب زیادی مال می شود ... 40

بخش ششم

صدقه بر خویشاوندان ... 42

بخش هفتم

هزینه زندگی خانواده و توسعه بر آنان ... 43

بخش هشتم

اهل نفقه ... 48

بخش نهم

صدقه بر ناشناس ... 49

بخش دهم

صدقه بر صحرانشینان ... 51

بخش یازدهم

كراهيت رد سائل ... 52

بخش دوازدهم

اندازه اعطای به سائل ... 54

بخش سیزدهم

دعای سائل ... 56

بخش چهاردهم

کسی صدقه را تقسیم می کند با صاحب فضیلت نیکی کردن صدقه شریک است ... 57

بخش پانزدهم

ایثار و از خود گذشتگی ... 59

بخش شانزدهم

کسی که بدون نیاز سؤال کند ... 61

بخش هفدهم

کراهت درخواست ... 62

بخش هیجدهم

منت نهادن ... 67

بخش نوزدهم

پرداخت پس از درخواست ... 68

بخش بیستم

احسان و نیکوکاری ... 74

بخش بیست و یکم

فضیلت نیکی کردن ... 76

بخش بیست و دوم

از فضیلت نیکی ... 81

بخش بیست و سوم

انجام کارهای نیک بلاها و گرفتاری های بد را برطرف می کند ... 82

بخش بیست و چهارم

نیکوکاران در دنیا همان نیکوکاران در جهان آخرتند ... 83

بخش بیست و پنجم

کار نیک کامل ... 85

بخش بیست و ششم

انجام کار نیک در جایگاه خود ... 86

بخش بیست و هفتم

آداب نیکوکاری ... 90

بخش بیست و هشتم

کفران احسان و نیکوکاری ... 91

بخش بیست و نهم

قرض دادن ... 92

بخش سی ام

مهلت دادن بر تنگ دست ... 95

بخش سی و یکم

حلال کردن میت ... 98

بخش سی و دوم

تحمل هزینه نعمت ... 100

بخش سی و سوم

نکوداشت نعمت ها ... 102

بخش سی و چهارم

شناخت جود و سخا ... 103

بخش سی و پنجم

انفاق نمودن ... 112

بخش سی و ششم

بخل ورزی و تنگ نظری ... 116

بخش سی و هفتم

چند حدیث نکته دار ... 120

بخش سی و هشتم

فضیلت اطعام غذا ... 129

بخش سی و نهم

فضیلت میانه روی ... 134

بخش چهلم

نکوهش اسراف و سختگیری ... 139

بخش چهل و یکم

نوشاندن آب ... 144

بخش چهل و دوم

صدقه وصله برای بنی هاشم و خدمتکاران آنان ... 147

بخش چهل و سوم

چند روایت نکنه دار ... 151

کتاب روزه

(414 - 155)

بخش یکم

روایاتی در فضیلت روز و روزه دار ... 157

بخش دوم

فضیلت ماه رمضان ... 163

بخش سوم

پاداش کسی که به روزه داری افطاری دهد ... 168

بخش چهارم

نهی از گفتن رمضان بدون کلمۀ ماه ... 171

بخش پنجم

آن چه به هنگام استقبال از ماه رمضان گفته می شود ... 172

بخش ششم

ماه ها و گواهی دادن بر آنها ... 182

بخش هفتم

چند روایت نکته دار ... 186

بخش هشتم

چند روایت نکته دار ... 186

بخش نهم

حکم روزی که مورد شک قرار می گیرد که آن از ماه رمضان است یا از شعبان ... 190

بخش دهم

اقسام روزه ... 195

بخش یازدهم

آداب روزه دار ... 201

بخش دوازدهم

روزه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ... 206

بخش سیزدهم

فضیلت روزۀ ماه شعبان و پیوند آن به ماه رمضان و روزۀ سه روز در هر ماه ... 211

بخش چهاردهم

استحباب سحری خوردن ... 217

بخش پانزدهم

دعای روزه دار به هنگام افطار ... 219

بخش شانزدهم

روزه وصال و روزه دهر ...220

بخش هفدهم

حکم کسی که با شک در طلوع فجر و یا بعد از طلوع آن بخورد و بنوشد ... 222

بخش هیجدهم

فجر چیست؟ کی فجر باز می شود؟ و کی خوردن غذا حرام می گردد؟ ... 225

بخش نوزدهم

حکم کسی که پنداشت شب فرا رسیده است پس هنوز شب نشده افطار نمود ... 228

بخش بیستم

هنگام افطار ... 230

بخش بیست و یکم

حکم کسی که در ماه رمضان از روی فراموشی غذا بخورد و بیاشامد ... 231

بخش بیست و ششم

حكم مضمضه و استنشاق برای روزه دار ... 244

بخش بیست و دوم

حکم کسی که در ماه رمضان از روی عمد بدون عذر افطار و یا جماع نماید ... 232

بخش بیست و سوم

حکم روزه داری که همسرش را می بوسد بوسه یا به او دست می زند ... 237

بخش بیست و چهارم

حکم کسی که در ماه رمضان و غیر آن جنب شود و غسل نکند تا صبح فرارسد یا حکم کسی که شب یا روز محتلم گردد ... 239

بخش بیست و پنجم

کراهیت فرورفتن روزه دار در آب ... 241

بخش بیست و ششم

حکم مضمضه و استنشاق برای روزه دار ... 244

بخش بیست و هفتم

حکم روزه داری که از روی عمد یا بدون اختیار استفراغ کند و یا چیزی از معده او بیرون می آید ... 245

بخش بیست و هشتم

حکم روزه داری که حجامت کرده و وارد حمام می شود ... 247

بخش بیست و نهم

حکم روزه داری که بر بینی و گوش او دارو ریخته می شود یا تنقیه می کند ... 249

بخش سی ام

حکم روزه داری که سرمه می کشد و برای چشمش دارو می ریزد ... 251

بخش سی و یکم

حکم مسواک زدن برای روزه دار ...253

بخش سی و دوم

حکم عطر زدن و بوییدن گل برای روزه دار ... 254

بخش سی و سوم

حکم جویدن هر نوع جویدنی برای روزه دار ... 257

بخش سی و چهارم

حکم روزه داری که غذای دیگ را می چشد و غذای جوجه را می جود ... 258

بخش سی و پنجم

حکم روزه داری که خلط را فرو می برد و کسی که مگس وارد گلویش می شود ... 260

بخش سی و ششم

حکم کسی که انگشتر، سنگ ریزه و هستۀ خرما می مکد ... 261

بخش سی و هفتم

پیرمرد و پیرزنی که توان روزه ندارند ... 262

بخش سی و هشتم

حکم زن باردار و شیردهی که از روزه گرفتن ناتوان می شوند ... 265

بخش سی و نهم

انسان در چه بیماری می تواند روزۀ خود را بخورد ... 257

بخش چهلم

حکم کسی که دو ماه رمضان پشت سر هم بر او بگذرد ... 269

بخش چهل و یکم

قضای ماه رمضان ... 271

بخش چهل و دوم

حکم کسی که با اراده روزه صبح می کند پس افطار می نماید و حکم کسی که با عدم اراده روز، صبح می کند پس روزه قضای ماه رمضان وغیر آن را می گیرد ... 273

بخش چهل و سوم

حکم کسی که روزه مستحبی می گیرد با آن که قضای ماه رمضان دارد ... 227

بخش چهل و چهارم

حکم کسی که می میرد و بر ذمه او روزه ماه رمضان و غیر آن وجود دارد ... 278

بخش چهل و پنجم

حکم روزۀ کودکان و کی آنها به سبب روزه مؤاخذه می شوند؟ ... 280

بخش چهل و ششم

حکم کسی که در ماه رمضان مسلمان شود ... 282

بخش های مربوط به سفر

(285-)

بخش چهل و هفتم

کراهت سفر در ماه رمضان ... 288

بخش چهل و هشتم

کراهت روزه در سفر ... 288

بخش چهل و نهم

حکم کسی که ندانسته در سفر روزه بگیرد ... 291

بخش پنجاهم

کسی که افطار و تقصیر در سفر بر او واجب نیست و کسی که این حکم بر او واجب است ... 293

بخش پنجاه و یکم

انجام روزه مستحبی در سفر و انجام آن پیش از سفر و قضای آن ... 296

بخش پنجاه و دوم

حکم کسی که در ماه رمضان قصد سفر دارد، یا از سفر بر می گردد ... 299

بخش پنجاه و سوم

حکم کسی که وارد شهری شد و تصمیم دارد در آن بماند یا چنین تصمیمی ندارد ... 303

بخش پنجاه و چهارم

حکم مردی که در سفر با همسر خود نزدیکی کند، یا در ماه رمضان از سفر برگردد ... 305

بخش پنجاه و پنجم

روزه حائض و مستحاضه ... 308

بخش پنجاه و ششم

حکم کسی که روزه دو ماه پشت سر هم بر او واجب شود، پس کاری پیشامد کند که از اتمام آن باز دارد ... 314

بخش پنجاه و هفتم

روزه کفاره سوگند ... 320

بخش پنجاه و هشتم

حکم کسی که بر خود روزۀ معینی را واجب نماید و کسی که نذر کرده به هنگام شکر روزه بدارد ... 321

بخش پنجاه و نهم

کفاره روزه (واجب) و فدیۀ آن ... 326

بخش شصتم

حكم تأخیر انداختن روزه سه روز در ماه به فصل زمستان ... 330

بخش شصت و یکم

روزۀ عرفه و عاشورا ... 331

بخش شصت و دوم

روزۀ عید فطر، قربان و ایام تشریق ... 336

بخش شصت و سوم

روزۀ ترغیب ... 337

بخش شصت و چهارم

فضیلت افطار نمودن در نزد برادر دینی به هنگام درخواست او ... 341

بخش شصت و پنجم

جواز روزۀ مستحبى فقط به اذن دیگری ... 344

بخش شصت و ششم

با آن چه افطار نمودن مستحب است ... 347

بخش شصت و هفتم

انجام غسل در ماه رمضان ... 349

بخش شصت و هشتم

انجام نمازهایی افزون بر ماه های دیگر در ماه رمضان ... 351

بخش شصت و نهم

شب قدر ... 355

بخش هفتادم

دعاهای وارده در دهۀ پایانی ماه رمضان ... 363

بخش هفتاد و یکم

تکبیر شب فطر و روز آن ... 376

بخش هفتاد و دوم

روز فطر ... 379

بخش هفتاد و سوم

اموری که پس از صحت رؤیت هلال و ثبوت عید فطر برای کسانی که روزه اند، واجب می شود ... 380

بخش هفتاد و چهارم

چند روایت نکته دار ... 381

بخش هفتاد و پنجم

زکات فطره ... 384

بخش هفتاد و ششم

اعتکاف ... 394

بخش هفتاد و هفتم

اعتکاف فقط با روزه صورت می پذیرد ... 396

بخش هفتاد و هشتم

مساجدی که اعتکاف در آنها انجام می شود ... 397

بخش هفتاد و نهم

کمترین زمان اعتکاف ... 399

بخش هشتادم

معتكف نباید جز به هنگام ناچاری از مسجد بیرون رود ... 401

بخش هشتاد و یکم

حکم معتکفی که بیمار می شود و زن معتکفی که حائض می گردد ... 403

بخش هشتاد و دوم

حکم معتکفی که با همسرش نزدیکی کند ... 404

بخش هشتاد و سوم

چند روایت نکته دار ... 405

کتاب حج

(652 - 415)

بخش یکم

آغاز پیدایش حجر الاسود و سبب دست ساییدن به آن ... 417

بخش دوم

آغاز خانۀ کعبه و طواف ... 423

بخش سوم

نخستین چیزی را که خداوند از زمین آفرید، مکان کعبه بود، چگونه آن مکان، نخستین آفریده گشت؟ ... 428

بخش چهارم

چگونگی حج آدم (علیه السلام) ... 432

بخش پنجم

علت حرم شدن مکه، چرا حرم به این مسافت شد؟ ... 444

بخش ششم

ابتلا و گرفتاری مردم و آزمودن آنان به کعبه ... 449

بخش هفتم

حج ابراهیم و اسماعیل (علیهما السلام) و بنای خانه

كعبه، و والی کعبه پس از آنها ... 356

بخش هشتم

چگونگی حج پیامبران (علیهم السلام) ... 482

بخش نهم

ورود تبع و اصحاب فیل به مکه، حفر چاه زمزم توسط عبدالمطلب تخريب خانۀ کعبه توسط قریش، تجدید بنای آن، تخریب خانۀ کعبه توسط حجاج و تجدید بنای او ... 488

بخش دهم

گفتار خدای تعالی که می فرماید: «در آن آیه های روشن است» ... 505

بخش یازدهم

چند روایت نکته دار ... 508

بخش دوازدهم

آن گاه که خداوند آسمان ها و زمین را آفرید، مکه را با حرمت و احترام قرار داد ... 510

بخش سیزدهم

گفتار خدای تعالی که می فرماید: «کسی که وارد حرم شود ایمن خواهد بود»... 512

بخش چهاردهم

الحاد و جنایات در مکه ... 514

بخش پانزدهم

آشکار ساختن سلاح در مکه ... 517

بخش شانزدهم

پوشیدن جامه های کعبه ... 517

بخش هفدهم

کراهت برداشتن خاک و سنگریزۀ خانۀ كعبه ... 518

بخش هیجدهم

کراهت اقامت در مکه ... 520

بخش نوزدهم

حکم درخت حرم ... 521

بخش بیستم

جواز ذبح در حرم و چیزهایی بیرون بردنشان از حرم جایز است .... 523

بخش بیست و یکم

شکار حرم و وجوب كفارۀ آن ... 524

بخش بیست و دوم

حکم آن چه در حرم پیدا می شود ... 538

بخش بیست و سوم

فضیلت نگاه کردن به کعبه ...540

بخش بیست و چهارم

حکم کسی که بدهکار خود را در حرم ببیند ... 544

بخش بیست و پنجم

چیزی که به کعبه هدیه می شود ... 545

بخش بیست و ششم

گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید: «مقیمان در مکه و واردان از خارج یکسانند» ... 550

بخش بیست و هفتم

حج پیامبر (صلی الله علیه و آله) ... 551

بخش بیست و هشتم

فضیلت حج و عمره و پاداش آنها ... 569

بخش بیست و نهم

وجوب حج و عمره ... 598

بخش سی ام

استطاعت و توانایی بر انجام حج ... 602

بخش سی و یکم

حکم کسی که با توانایی انجام حج آن را به تأخیر می اندازد ... 606

بخش سی و دوم

حکم کسی که از مکه بیرون می شود و ارادۀ بازگشت به آن را ندارد ... 609

بخش سی و سوم

خیری در ترک حج نیست و هر کس موفق به انجام حج نشود به خاطر گناه است ... 610

بخش سی و چهارم

اگر مردم حج را ترک کنند، برای آنان عذاب نازل خواهد شد ... 611

بخش سی و پنجم

چند حدیث نکته دار ... 612

بخش سی و ششم

وادار کردن مردم بر انجام حج ... 613

بخش سی و هفتم

حکم کسی که توانایی انجام حج را ندارد و فرد دیگری را با پرداخت هزینه روانه حج کند ... 614

بخش سی و هشتم

انجام حجی که از حجة الاسلام کفایت می کند و حجی که کفایت نمی کند ... 616

بخش سی و نهم

حکم کسی که در مدت پنج سال حجّ نیاورد ... 626

بخش چهلم

حکم کسی که قرض می ستاند و به حج می رود ... 627

بخش چهل و یکم

زیادی از هزینۀ زندگی برای هزینۀ حج است ... 630

بخش چهل و دوم

استحباب آمادگی برای انجام حج ... 632

بخش چهل و سوم

حکم مردی که مسلمان می شود، پیش از آن که ختنه کند به حج می رزد ... 633

بخش چهل و چهارم

حکم زنی که همسرش او را از حَجّة الاسلام باز دارد ... 634

بخش چهل و پنجم

دعای هنگام خروج از خانه و فضیلت صدقه ... 636

بخش چهل و ششم

دعای هنگام خروج از خانه ... 638

بخش چهل و هفتم

توصیه به حاجیان ... 641

بخش چهل و هشتم

دعا در راه ... 645

بخش یکم

اشاره

تَيَمَّةُ كِتَابُ الزَّكَاةِ أَبْوَابُ الصَّدَقَةِ

پایان بخش کتاب زکات

بخش های مربوط به صدقه

فضیلت صدقه

1 - سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

صدقه مرگ بد را دفع می کند:

2 - راوی گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

نیکی و صدقه ناداری را از بین می برند و در عمر انسان می افزایند و نود نوع مرگ بد را دفع می کنند.

در روایت دیگر آمده است: نیکی و صدقه مرگ بد را از شیعیان من دفع می کنند.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْجَوْهَرِيِّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: لَأَنْ أَحُجَّ حَجَّةٌ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُعْتِقَ رَقَبَةً وَ رَقَبَةٌ حَتَّى انْتَهَى إِلَى عَشَرَةٍ وَ مِثْلَهَا وَ مِثْلَهَا حَتَّى انْتَهَى إِلَى سَبْعِينَ، وَ لَأَنْ أَعُولَ أَهْلَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أُشْبِعَ جَوْعَتَهُمْ وَ أَكْسُوَ عَوْرَتَهُمْ وَ أَكُفَّ وُجُوهَهُمْ عَنِ النَّاسِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَحُجَّ حَجَّةً وَ حَجَّةً وَ حَجَّةٌ حَتَّى انْتَهَى إِلَى عَشْرِ وَ عَشْرِ وَ عَشْرِ وَ مِثْلَهَا وَ مِثْلَهَا حَتَّى انْتَهَى إِلَى سَبْعِينَ.

4 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عبد اللهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (لی الله علیه و آله):

مَنْ صَدَّقَ بِالْخَلَفِ جَادَ بِالْعَطِيَّةِ.

5 - عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِم عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

3- ابو بصیر گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

اگر یک حج انجام دهم نزد من محبوب تر است از این که بنده ای را آزاد کنم و بنده ای را. امام (علیه السلام) تا ده بنده را شمرد تا به هفتاد رسید (و فرمود: ) اگر سرپرستی خانواده ای از مسلمانان را به عهده بگیرم، گرسنگان آنها را سیر کنم، برهنگان آنها را بپوشانم و آبروی آنها را از مردم حفظ کنم، نزد من محبوب تر است

از این که یک حج انجام دهم، یک حج انجام دهم و یک حج انجام دهم، حضرت شمرد تا به عدد ده رسید و عدد ده را تکرار کرد تا به هفتاد حج رسید.

4 - سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر که به جای گزینی و عوض صدقه تصدیق دارد از بخشش خودداری نمی کند.

5 - ابن سنان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

دَاوُوا مَرْضَاكُمْ بِالصَّدَقَةِ، وَ ادْفَعُوا الْبَلَاءَ بِالدُّعَاءِ، وَ اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ، فَإِنَّهَا تُفَكُ مِنْ بَيْنِ لُحِيَّ سَبْعِمِائَةِ شَيْطَانٍ. وَ لَيْسَ شَيْءٌ أَثْقَلَ عَلَى الشَّيْطَانِ مِنَ الصَّدَقَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِ، وَ هِيَ تَقَعُ فِي يَدِ الرَّبِّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى قَبْلَ أَنْ تَقَعَ فِي يَدِ الْعَبْد.

6 - أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيَّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

أَرْضُ الْقِيَامَةِ نَارٌ مَا خَلَا ظِلَّ الْمُؤْمِن، فَإِنَّ صَدَقَتَهُ تُظِلُّهُ.

7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

الصَّدَقَةُ بِالْيَدِ تَقِي مِيتَةَ السَّوْءِ، وَ تَدْفَعُ سَبْعِينَ نَوْعاً مِنْ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ، وَ تُفَكُ عَنْ لحِيَّ سَبْعِينَ شَيْطَانَاً كُلُّهُمْ يَأْمُرُهُ أَنْ لا يَفْعَلَ.

بیمارانتان را با دادن صدقه درمان کنید، بلا را با دعا دفع کنید. با صدقه روزی را از خدا دریافت کنید. به راستی که صدقه چانۀ هفتصد شیطان را می بندد و هیچ چیزی بر شیطان سنگین تر از صدقه دادن بر مؤمن نیست و صدقه نخست در دست خدا قرار می گیرد پیش از این که به دست بنده برسد.

6 - عبد الرحمان بن زید گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

زمین قیامت را آتش فرا گرفته است، مگر سایۀ مؤمن که بیرون از گرما است، زیرا صدقه ای که او داده بر او سایه می افکند.

7 - عبدالله بن سنان گوید: امام صادق (علیه السلام) می فرمود:

صدقه ای که انسان با دست خود بپردازد، او را از مرگ ناگوار باز می دارد و هفتاد گونه درد و رنج را از او دفع می کند. و انسان را از دام و وسوسۀ هفتاد شیطان رها می سازد که همۀ آنها دستور می دهند که در راه خدا انفاق نکند.

8- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

كَانَ فِي وَصِيَّةِ النَّبِيِّ (صلى الله عليه و آله) لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللهِ وَ سَلَامُهُ عَلَيْهِ): وَ أَمَّا الصَّدَقَةُ فَجُهْدَكَ جُهْدَكَ حَتَّى يُقَالَ: قَدْ أَسْرَفْتَ وَ لَمْ تُسْرِفْ.

9 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:

يُسْتَحَبُّ لِلْمَرِيضِ أَنْ يُعْطِيَ السَّائِلَ بِيَدِهِ، وَ يَأْمُرَ السَّائِلَ أَنْ يَدْعُوَ لَهُ.

10- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ قَالَ:

أَخْبَرْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرَّضَا (علیه السلام) أَنِّي أُصِبْتُ بِابْنَيْنِ وَ بَقِيَ لِي بُنَيٌّ صَغِيرٌ.

فَقَالَ: تَصَدَّقْ عَنْهُ.

8- معاوية بن عمار گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

در وصیت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به امیرمؤمنان علی (صلوات الله و سلامه علیه) آمده است: در مورد صدقه تا سر حد امکان و تمام کوشش خود را به کار ببند و تا آن حد تلاش کن که مردم بگویند: اسراف می کند. ولی در صدقه اسراف نیست.

9 - عبدالله بن سنان گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

کسی که بیمار باشد بهتر است که با دست خود به دریوزگان و سائلان انفاق کند و از آنان بخواهد تا برای او دعا کنند.

10 - عمر بن یزید گوید: خدمت امام رضا (علیه السلام) عرض کردم: من دو فرزند داشتم که اکنون یک فرزند کوچکی برای من مانده است.

امام (علیه السلام) فرمود: از طرف او صدقه بده

ثُمَّ قَالَ حِينَ حَضَرَ قِيَامِي: مُرِ الصَّبِيَّ فَلْيَتَصَدَّقْ بِيَدِهِ بِالْكِسْرَةِ وَ الْقَبْضَةِ وَ الشَّيْءِ، وَإِنْ قَلَّ، فَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ يُرَادُ بِهِ اللَّهُ، وَإِنْ قَلَّ بَعْدَ أَنْ تَصْدُقَ النِّيَّةُ فِيهِ عَظِيمٌ، إِنَّ اللَّهَ (عزوجل) يَقُولُ: «فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ».

وَ قَالَ: «فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ * وَ مَا أَدْرَاكَ مَا الْعَقَبَةُ * فَک رَقَبَةٍ * أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ * يَتِياً ذَا مَقْرَبَةٍ * أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ» عَلِمَ اللَّهُ (عزوجل) أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ لَا يَقْدِرُ عَلَى فَكُ رَقَبَةٍ، فَجَعَلَ إِطْعَامَ الْيَتِيمِ وَ الْمِسْكِينِ مِثْلَ ذَلِكَ، تَصَدَّقُ عَنْهُ.

11- غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله): تَصَدَّ قُوا وَ لَوْ بِصَاعِ مِنْ تَمْرٍ، وَ لَوْ بِبَعْضِ صَاعِ، وَ لَوْ بِقَبْضَةٍ، وَ لَوْ بِبَعْضٍ قَبْضَةٍ، وَلَوْ بِتَمْرَةٍ، وَ لَوْ بِشِقٌ تُمْرَةٍ، فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ لَيِّنَةٍ، فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لاقِ اللَّهَ فَقَائِلٌ لَهُ: أَ لَمْ أَفْعَلْ بِكَ ؟ أَ لَمْ أَجْعَلْكَ سَمِيعاً بَصِيراً؟ أَ لَمْ أَجْعَلْ لَكَ مَالاً وَ وَلَداً؟

هنگامی که می خواستم از خدمت امام مرخص شوم، امام (علیه السلام) فرمود: به بچه دستور بده که به دست خود تکه نانی یا یک مشت (گندم و ...) صدقه بدهد، اگر چه صدقه اندک باشد، زیرا که هر چه که هدف از آن خدا باشد، اگر چه کم باشد، بزرگ است، زیرا که خداوند می فرماید: «هر که به اندازه ذره کار خیر انجام دهد خیر آن را می بیند. و هر که به اندازه ذرۀ کار شر انجام دهد، آن را می بیند».

و خداوند می فرماید: «پس او از آن گردنۀ مهم نگذشت، و تو چه می دانی آن گردنه چیست؟ آزاد کردن برده ای، یا غذا دادن در روز گرسنگی به یتیمی از خویشاوندان، یا مستمند خاک نشینی». خداوند متعال می دانست که همه مردم قدرت آزاد کردن برده را ندارند. پس یتیم و مستمند را جای آن قرار داده است از عوض او صدقه بده. 11 - ابی جمیله گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

صدقه بدهید گرچه آن مال را که صدقه می دهید یک صاع (سه کیلو) خرما باشد، یا کمتر از صاع باشد، یا یک مشت خرما باشد، یا کمتر از آن یک مشت خرما باشد، یا کمتر از آن یک دانه خرما باشد، یا کمتر از آن پاره خرمایی باشد و هر که توان مالی ندارد با سخن ملایم با فقیر برخورد کند، زیرا که یکی از شماها روز قیامت خدا را ملاقات خواهد کرد. به او گفته خواهد شد: آیا دربارۀ تو کارهایی را انجام ندادم؟ آیا تو را گوش شنوا و چشم بینا قرار ندادم؟ آیا برای تو مال و فرزندی قرار ندادم؟

فَيَقُولُ: بَلَى.

فَيَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: فَانْظُرْ مَا قَدَّمْتَ لِنَفْسِكَ؟

قَالَ: فَيَنْظُرُ قُدَّامَهُ وَ خَلْفَهُ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ فَلَا يَجِدُ شَيْئاً يَقِي بِهِ وَجْهَهُ مِنَ النَّارِ.

بخش دوم

اشاره

بَابُ أَنَّ الصَّدَقَةَ تَدْفَعُ الْبَلَاءَ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي وَلَّادٍ قَالَ:

سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

بَكَّرُوا بِالصَّدَقَةِ، وَ ارْغَبُوا فِيهَا. فَمَا مِنْ مُؤْمِن يَتَصَدَّقُ بِصَدَقَةٍ يُرِيدُ بِهَا مَا عِنْدَ اللَّهِ لِيَدْفَعَ اللَّهُ بِهَا عَنْهُ شَرَّ مَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ إِلَّا وَقَاهُ اللَّهُ شَرَّ مَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ.

عرض می کند: چرا.

خداوند متعال می فرماید: بنگر که برای خود چه چیزی فرستاده ای؟!

فرمود: بنده به پیشاپیش، پشت سر و طرف راست و چپ خود نگاه می کند، چیزی که او را از آتش نگاه دارد، نمی بیند.

صدقه بلا و گرفتاری را دفع می کند

1- ابو ولاد گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

بامدادان صدقه دهید و میل به صدقه دادن داشته باشید. هر مؤمنی که صدقه بدهد و هدفش این باشد که خداوند به وسیله صدقه شر و بلاهای آسمانی آن روز از او برطرف کند، خداوند شر و بلاهای آسمانی آن روز از او بر طرف می نماید.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِي عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَن آبَائِهِ (علیهم السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

إِنَّ اللَّهَ لا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَدْفَعُ بِالصَّدَقَةِ الدَّاءَ وَالدُّبَيْلَةَ وَ الْحَرَقَ وَ الْغَرَقَ وَ الْهَدْمَ وَ الْجُنُونَ.

وَ عَدَّ (صلی الله علیه و آله) سَبْعِينَ بَاباً مِنَ السُّوءِ.

3- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِي عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَسَدِيِّ عَنْ سَالِمِ بْنِ مُكْرَمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) قَالَ:

مَرَّ يَهُودِيُّ بِالنَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ: السَّامُ عَلَيْكَ.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) : عَلَيْكَ.

فَقَالَ أَصْحَابُهُ: إِنَّمَا سَلَّمَ عَلَيْكَ بِالْمَوْتِ.

قَالَ: الْمَوْتُ عَلَيْكَ.

قَالَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله) : وَ كَذَلِكَ رَدَدْتُ.

2- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوارش (علیهم السلام) نقل می کند که پیامبر خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود:

به راستی خداوندی که جز او خدایی نیست، به وسیله صدقه، بیماری، طاعون، سوختن، غرق شدن، ویرانی، دیوانگی و هفتاد نوع بدی را دور می نماید.

3- سالم بن مکرم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

مردی یهودی از کنار پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) گذشت و گفت: سام بر تو.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: بر خودت باد.

یاران پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) عرض کردند: این یهودی با مرگ به شما سلام داد.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: من نیز همان گونه به او پاسخ دادم.

ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله): إِنَّ هَذَا الْيَهُودِيَّ يَعَضُهُ أَسْوَدُ فِي قَفَاهُ فَيَقْتُلُهُ.

قَالَ: فَذَهَبَ الْيَهُودِيُّ، فَاحْتَطَبَ حَطَبَاً كَثِيراً فَاحْتَمَلَهُ ثُمَّ لَمْ يَلْبَثْ أَنِ انْصَرَفَ.

فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): ضَعْهُ.

فَوَضَعَ الْحَطَبَ، فَإِذَا أَسْوَدُ فِي جَوْفِ الْحَطَبِ عَاضٌ عَلَى عُودٍ، فَقَالَ: يَا يَهُودِيُّ! مَا عَمِلْتَ الْيَوْمَ؟

قَالَ: مَا عَمِلْتُ عَمَلاً إِلَّا حَطَبِي هَذَا احْتَمَلْتُهُ، فَجِئْتُ بِهِ وَ كَانَ مَعِي كَعْكَتَان، فَأَكَلْتُ وَاحِدَةً وَ تَصَدَّقْتُ بِوَاحِدَةٍ عَلَى مِسْكِينٍ.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): بِهَا دَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ.

وَ قَالَ: إِنَّ الصَّدَقَةَ تَدْفَعُ مِيتَةَ السَّوْءِ عَنِ الْإِنْسَانِ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) قَالَ:

قَالَ عَلِيٌّ (علیه السلام):

كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ الصَّدَقَةَ تُدْفَعُ بِهَا عَنْ الرَّجُلِ الظُّلُومِ.

آن گاه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: این مرد را مار سیاهی از پشت سرش نیش خواهد زد و کشته خواهد شد.

یهودی به طرف بیابان رفت، هیزم زیادی جمع کرد و زود برگشت، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: هیزم ها را زمین بگذار.

او آن کار را انجام داد، ناگاه مار سیاهی در میان هیزم ها بر هیزمی چسبیده بود، مشاهده شد.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: امروز چه کاری انجام داده ای؟!

یهودی گفت: کار من همین جمع آوری هیزم بود که انجام دادم و همراهم دو عدد نان بود، یکی را خوردم و دیگری را بر بینوایی صدقه دادم.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند به وسیله این صدقه، بلا را از تو دفع کرده است.

حضرتش افزود صدقه مرگ بد را از انسان دفع می کند.

4- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: حضرت علی (علیه السلام) فرمود:

راه و روش گذشتگان این بود که صدقه را نجات دهنده از بسیاری از ستم ها می دانستند.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو النَّخَعِيُّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

بَكُرُوا بِالصَّدَقَةِ، فَإِنَّ الْبَلَاءَ لَا يَتَخَطَّاهَا.

6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ (علیه السلام) قَالَ:

إِنَّ الصَّدَقَةَ لَتَدْفَعُ سَبْعِينَ بَلِيَّةً مِنْ بَلَايَا الدُّنْيَا مَعَ مِيتَةِ السَّوْءِ، إِنَّ صَاحِبَهَا لَا يَمُوتُ مِيتَةَ السَّوْءِ أَبَداً مَعَ مَا يُدَّ خَرُ لِصَاحِبِهَا فِي الآخِرَةِ.

7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ بِشْرِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) قَالَ:

مَنْ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ حِينَ يُصْبِحُ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُ نَحْسَ ذَلِكَ الْيَوْمِ.

8- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ عَلِيَّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ:

5- سلیمان ابن عمرو نخعی گوید: امام صادق ( علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

بامدادان صدقه دهید؛ چرا که بلا و گرفتاری از آن تجاوز نکند.

6- سدیر گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

همانا صدقه هفتاد نوع گرفتاری از گرفتاری های دنیا و مرگ بد را دفع می کند و دهندۀ صدقه هرگز گرفتار مرگ نمی گردد با پاداش هایی که برای او در جهان آخرت ذخیره می شود.

7- مسمع بن عبدالملک گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر که صبح را با صدقه آغاز کند، خداوند شومی آن روز را از او برطرف می کند.

8- حسن بن جهم گوید:

قَالَ أَبُو الْحَسَنِ (علیه السلام) الإِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ ذَكَرَ لَهُ أَنَّ ابْنَهُ صَدَّقَ عَنْهُ قَالَ: إِنَّهُ رَجُلٌ.

قَالَ: فَمُرْهُ أَنْ يَتَصَدَّقَ وَ لَوْ بِالْكِسْرَةِ مِنَ الْخُبْزِ.

ثُمَّ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام): إِنَّ رَجُلاً مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ لَهُ ابْنُ وَ كَانَ لَهُ مُحِبّاً، فاتِيَ فِي مَنَامِهِ، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ ابْنَكَ لَيْلَةَ يَدْخُلُ بِأَهْلِهِ يَمُوتُ.

قَالَ: فَلَمَّا كَانَ تِلْكَ اللَّيْلَةُ وَ بَنَى عَلَيْهِ أَبُوهُ تَوَقَّعَ أَبُوهُ ذَلِكَ فَأَصْبَحَ ابْنُهُ سَلِيماً، فَأَتَاهُ أَبُوهُ، فَقَالَ لَهُ: يَا بُنَيَّ! هَلْ عَمِلْتَ الْبَارِحَةَ شَيْئاً مِنَ الْخَيْرِ؟

قَالَ: لا، إِلَّا أَنَّ سَائِلاً أَتَى الْبَابَ وَقَدْ كَانُوا ادَّخَرُوا لِي طَعَامًا فَأَعْطَيْتُهُ السَّائِلَ.

فَقَالَ: بِهَذَا دَفَعَ اللَّهُ عَنْكَ.

9- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

امام کاظم (علیه السلام) به اسماعیل بن محمد که فرزندی داشت فرمود: تو از طرف او صدقه بده.

گفت: او مردی است.

فرمود: به او بگو: صدقه بدهد گرچه تکه نانی باشد.

حضرت فرمود: امام باقر (علیه السلام) فرمود: در بنی اسرائیل مردی پسری داشت که او را دوست می داشت، فردی در خواب به او گفت: پسرت در شب عروسیش خواهد مرد.

شب عروسی فرا رسید، پدرش منتظر حادثه بود که فرزندش سالم صبح را آغاز کرد و به نزد پدرش آمد.

گفت: فرزندم! آیا دیشب کار خیری انجام داده ای؟

گفت: نه، فقط سائلی پشت در آمد، برای من غذا نگاه داشته بودند، من آن غذا را به سائل دادم.

پدرش گفت: خداوند به وسیلۀ این صدقه بلا را از تو دفع کرد.

9- راوی گوید امام صادق (علیه السلام) فرمود:

كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ قِسْمَةُ أَرْضِ، وَ كَانَ الرَّجُلُ صَاحِبَ نُجُومِ، وَ كَانَ يَتَوَخَّى سَاعَةَ السُّعُودِ فَيَخْرُجُ فِيهَا وَ أَخْرُجُ أَنَا فِي سَاعَةِ النُّحُوسِ، فَاقْتَسَمْنَا فَخَرَجَ لِي خَيْرُ الْقِسْمَيْنِ. فَضَرَبَ الرَّجُلُ يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى، ثُمَّ قَالَ: مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ قَطُّ؟

قُلْتُ: وَيْلَ الْآخَرِ وَ مَا ذَاكَ؟

قَالَ: إِنِّي صَاحِبُ نُجُومِ أَخْرَجْتُكَ فِي سَاعَةِ النُّحُوسِ وَ خَرَجْتُ أَنَا فِي سَاعَةِ السُّعُودِ، ثُمَّ قَسَمْنَا فَخَرَجَ لَكَ خَيْرُ الْقِسْمَيْنِ.

فَقُلْتُ: أَلا أُحَدِّثُكَ بِحَدِيثٍ حَدَّثَنِي بِهِ أَبِي (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَدْفَعَ اللَّهُ عَنْهُ نَحْسَ يَوْمِهِ، فَلْيَفْتَتِحْ يَوْمَهُ بِصَدَقَةٍ يُذْهِبُ اللَّهُ بِهَا عَنْهُ نَحْسَ يَوْمِهِ، وَ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُذْهِبَ اللَّهُ عَنْهُ نَحْسَ لَيْلَتِهِ فَلْيَفْتَتِحْ لَيْلَتَهُ بِصَدَقَةٍ، يَدْفَعُ اللَّهُ عَنْهُ نَحْسَ لَيْلَتِهِ.

با مردی در قطعه زمینی شرکت داشتم. آن مرد ستاره شناس بود و منتظر بود که در ساعت نیکی خارج شود و من در ساعت بد خارج شوم، زمین را تقسیم کردیم. بهترین زمین به نام من درآمد، او از ناراحتی دست راست خود را بر پشت دست چپش زد و گفت: هرگز چنین روزی را ندیده بودم.

گفتم: وای بر تو! مگر چه شده است؟

گفت: من ستاره شناس هستم تو را در ساعت بد و خودم در ساعت خوب از منزل خارج شدیم و بعد از آن زمین را تقسیم کردیم، بهترین زمین به نام تو درآمد.

امام صادق (علیه السلام) فرمود: دوست داری حدیثی را برای تو بازگویم که پدرم برای من نقل کرده است؟ پیامبر خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود:

«هر که دوست دارد خداوند نحوست و شومی روز او را بر طرف کند، آن روز را با صدقه آغاز کند که خداوند شومی و نحوست آن روز را برطرف می کند. هر که دوست دارد، خداوند نحوست و شومی شب او را برطرف کند، آن شب را با صدقه آغاز کند که خداوند نحوست آن شب را برطرف می کند».

فَقُلْتُ: وَ إِنِّي افْتَتَحْتُ خُرُوجِي بِصَدَقَةٍ، فَهَذَا خَيْرٌ لَكَ مِنْ عِلْمِ النُّجُومِ.

10- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:

كَانَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ، فَوُلِدَ لَهُ غُلَامٌ.

وَ قِيلَ لَهُ: إِنَّهُ يَمُوتُ لَيْلَةَ عُرْسِهِ.

فَمَكَثَ الْغُلَامُ، فَلَمَّا كَانَ لَيْلَةُ عُرْسِهِ نَظَرَ إِلَى شَيْخِ كَبِيرٍ ضَعِيفٍ، فَرَحِمَهُ الْغُلَامُ فَدَعَاهُ فَأَطْعَمَهُ.

فَقَالَ لَهُ السَّائِلُ: أَحْيَيْتَنِي، أَحْيَاكَ اللَّهُ.

قَالَ: فَأَتَاهُ آتٍ فِي النَّوْمِ، فَقَالَ لَهُ: سَلِ ابْنَكَ مَا صَنَعَ ؟

فَسَأَلَهُ فَخَبَّرَهُ بِصَنِيعِهِ.

قَالَ: فَأَتَاهُ الْآتِي مَرَّةً أُخْرَى فِي النَّوْمِ فَقَالَ لَهُ: إِنَّ اللَّهَ أَحْيَا لَكَ ابْنَكَ بِمَا صَنَعَ بِالشَّيْخِ.

من وقتی بیرون آمدم خروجم را با صدقه آغاز کردم. پس دادن صدقه برای تو از ستاره شناسی بهتر است.

10- علی و شاء گوید: امام کاظم (علیه السلام) می فرماید:

در بنی اسرائیل مردی بود که فرزندی نداشت. فرزندی برای او متولد شد به او گفته شد: فرزند شما شب عروسی خواهد مرد.

زمانی آن فرزند زندگی کرد تا شب عروسی فرا رسید و چشم او به پیرمردی افتاد که ناتوان بود و او را مورد مهربانی قرار داد و غذایش داد.

آن مرد گفت: تو مرا زنده کردی، خداوند تو را زنده کند.

پس از آن فردی در خواب پدرش آمد و گفت: از فرزندت سؤال کن که چه کاری انجام داده است.

او سؤال کرد، جوان کاری را که انجام داده بود بیان کرد.

بار دیگر فردی در خواب او آمد و گفت: خداوند فرزند تو را به جهت کاری که در حق آن پیرمرد انجام داد زنده کرد.

11- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:

كُنْتُ مَعَ أَبِي جَعْفَرِ (علیه السلام) فِي مَسْجِدِ الرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) فَسَقَطَ شُرْفَةٌ مِنْ شُرَفِ الْمَسْجِدِ، فَوَقَعَتْ عَلَى رَجُلٍ فَلَمْ تَضُرَّهُ وَ أَصَابَتْ رِجْلَهُ.

فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام): سَلُوهُ أَيَّ شَيْءٍ عَمِلَ الْيَوْمَ؟

فَسَأَلُوهُ، فَقَالَ: خَرَجْتُ وَ فِي كُمِّي تَمْرٌ، فَمَرَرْتُ بِسَائِلٍ فَتَصَدَّقْتُ عَلَيْهِ بِتَمْرَةٍ.

فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام): بِهَا دَفَعَ اللَّهُ عَنْكَ.

بخش سوم

اشاره

بَابُ فَضْل صَدَقَةِ السِّرِّ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ (علیهم السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

11- محمد بن مسلم گوید: با امام باقر (علیه السلام) در مسجد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نشسته بودیم که بخشی از بالکن مسجد فرو ریخت و به پای مردی اصابت کرد، ولی هیچ آسیبی ندید.

امام باقر (علیه السلام) فرمود: از او بپرسید که امروز چه کاری انجام داده است؟

وقتی پرسیدند گفت: هنگامی که از خانه بیرون آمدم، همراه من خرما بود و از نزد بینوایی گذرم افتاد، یک خرما به او صدقه دادم.

امام باقر (علیه السلام) فرمود: خداوند به وسیله این صدقه بلا را از تو دفع کرده است.

فضیلت صدقه پنهانی

1- ابن القدّاح گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

صَدَقَةُ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ.

2- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مِرْدَاسٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى وَ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَمَّارِ السَّابَاطِيَّ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ الله ( علیه السلام):

يَا عَمَّارُ! الصَّدَقَةُ وَ اللَّهِ، فِي السِّرِّ أَفْضَلُ مِنَ السِّرِّ أَفْضَلُ مِنَ الصَّدَقَةِ فِي الْعَلَانِيَةِ، وَ كَذَلِكَ وَ اللَّهِ، الْعِبَادَةُ فِي السِّرِّ أَفْضَلُ مِنْهَا فِي الْعَلَانِيَةِ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَلِيدِ الْوَصَّافِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

صَدَقَةُ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى.

صدقه پنهانی خشم خداوند را خاموش می سازد.

2- عمار ساباطی گوید: امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: ای عمار! به خدا سوگند! صدقه پنهانی برتر از صدقه در آشکار است.

هم چنین به خدا سوگند! عبادت پنهانی برتر از عبادت آشکار است.

3- عبدالله و صافی گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود:

صدقه پنهانی خشم خداوند تبارک و تعالی را خاموش می سازد.

بخش چهارم

اشاره

بَابُ صَدَقَةِ اللَّيْلِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ:

كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) إِذَا أَعْتَمَ وَ ذَهَبَ مِنَ اللَّيْلِ شَطْرُهُ أَخَذَ جِرَاباً فِيهِ خُبْرٌ وَ لَحْمٌ وَ الدَّرَاهِمُ فَحَمَلَهُ عَلَى عُنُقِهِ، ثُمَّ ذَهَبَ بِهِ إِلَى أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ فَقَسَمَهُ فِيهِمْ وَ لا يَعْرِفُونَهُ، فَلَمَّا مَضَى أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فَقَدُوا ذَلِكَ فَعَلِمُوا أَنَّهُ كَانَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام).

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ (علیهم السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

صدقه در شب هنگام

1- هشام بن سالم گوید: همواره امام صادق (علیه السلام) وقتی شب فرا می رسید و پاسی از آن می گذشت زنبیلی را بر می داشت و در آن نان، گوشت و پول می گذاشت و به پشت مبارک خود حمل می کرد و سراغ نیازمندان مردم مدینه می رفت و به صورت ناشناس در بین آنها تقسیم می کرد.

هنگامی که امام (علیه السلام) دار فانی را وداع گفت، دیگر کسی شب هنگام نیامد، بینوایان دانستند که او حضرت امام صادق (علیه السلام) بوده است.

2 - سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

إِذَا طَرَقَكُمْ سَائِلٌ ذَكَرٌ بِلَيْلِ فَلَا تَرُدُّوهُ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ حُنَيْسٍ قَالَ:

خَرَجَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِي لَيْلَةٍ قَدْ رُشَّتْ وَ هُوَ يُرِيدُ ظُلَّةَ بَنِي سَاعِدَةَ فَاتَّبَعْتُهُ فَإِذَا هُوَ قَدْ سَقَطَ مِنْهُ شَيْءٌ.

فَقَالَ: بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ رُدَّ عَلَيْنَا.

قَالَ: فَأَتَيْتُهُ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ.

قَالَ: فَقَالَ: مُعَلَّى؟

قُلْتُ: نَعَمْ، جُعِلْتُ فِدَاكَ!

فَقَالَ لِي: الْتَمِسُ بِيَدِكَ، فَمَا وَ جَدْتَ مِنْ شَيْءٍ فَادْفَعْهُ إِلَيَّ.

فَإِذَا أَنَا بِخُبْزِ مُنتَشِرٍ كَثِيرٍ، فَجَعَلْتُ أَدْفَعُ إِلَيْهِ مَا وَجَدْتُ فَإِذَا أَنَا بِجِرَابٍ أَعْجِرُ عَنْ حَمْلِهِ مِنْ خَبْرٍ.

اگر شب هنگام سائل مردی درب منزل شما را کوبید، او را ناامید برمگردانید.

3- معلی بن خنیس گوید:

در یک شب بارانی امام صادق (علیه السلام) از منزل خارج شد و به طرف سایبان بنی ساعده می رفت، من در پی حضرتش به راه افتادم، ناگاه چیزی بر زمین افتاد، امام (علیه السلام) فرمود: به نام خدا، بار خدایا! آن ها را به من بازگردان.

من نزدیک رفتم و به امام (علیه السلام) سلام کردم.

امام (علیه السلام) فرمود: معلی هستی؟

عرض کردم: آری، فدایت گردم!

امام (علیه السلام) فرمود: با دست خود بگرد و هر چه پیدا کردی به من بده.

ناگاه دیدم قرص های نان پراکنده شده اند. من آنها را جمع می کردم و به حضرتش می دادم، دیدم زنبیل بزرگی پر از نان است که من توان حمل آن را ندارم.

فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! أَحْمِلُهُ عَلَى رَأْسِي ؟

فَقَالَ: لا، أَنَا أَوْلَى بِهِ مِنْكَ، وَ لَكِنِ امْضِ مَعِي.

قَالَ: فَأَتَيْنَا ظُلَّةَ بَنِي سَاعِدَةَ، فَإِذَا نَحْنُ بِقَوْمٍ نِيَامٍ فَجَعَلَ يَدُرُّ الرَّغِيفَ وَ الرَّغِيفَيْن حَتَّى أَتَى عَلَى آخِرِهِمْ.

ثُمَّ انْصَرَفْنَا فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! يَعْرِفُ هَؤُلَاءِ الْحَقَّ؟!

فَقَالَ: لَوْ عَرَفُوهُ لَوَاسَيْنَاهُمْ بِالدُّقَةِ - وَ الدُّقَةٌ هِيَ الْمِلْحُ - إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمْ يَخْلُقُ شَيْئاً إِلَّا وَ لَهُ خَازِنٌ يَخْرُنُهُ إِلَّا الصَّدَقَةَ، فَإِنَّ الرَّبِّ يَلِيهَا بِنَفْسِهِ.

وَ كَانَ أَبِي (علیه السلام) إِذَا تَصَدَّقَ بِشَيْءٍ وَ ضَعَهُ فِي يَدِ السَّائِلِ، ثُمَّ ارْتَدَّهُ مِنْهُ، فَقَبَّلَهُ وَ شَمَّهُ، ثُمَّ رَدَّهُ فِي يَدِ السَّائِلِ.

إِنَّ صَدَقَةَ اللَّيْلِ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ، وَ تَمْحُو الذَّنْبَ العَظِيمَ، وَ تُهَوِّلُ الْحِسَابَ، وَ صَدَقَةَ النَّهَارِ تُثْمِرُ الْمَالَ، وَ تَزِيدُ فِي الْعُمُرِ.

عرض کردم: جانم به قربانت! من آن را روی سرم حمل بکنم؟

امام (علیه السلام) فرمود: نه، من بر حمل آن از تو شایسته ترم، ولی تو همراه من بیا.

من همراه امام (علیه السلام) حرکت کردم، وقتی به سایبان بنی ساعده رسیدیم نیازمندانی را دیدم که همه در خواب بودند و امام (علیه السلام) زیر سر هر فرد، یک یا دو قرص نان می گذاشت، تا به آخرین نفر رسیدیم، آن گاه بازگشتیم.

من عرض کردم: جانم به قربانت! آیا این ها حق را می شناسند؟

امام (علیه السلام) فرمود: اگر حق را می شناختند در نمک غذا هم با آنها مواسات می کردیم. به راستی که خداوند متعال هر چیزی را که آفریده برای آن نگهدارنده ای قرار داده، مگر صدقه که پروردگار خود آن را می گیرد.

پدرم (علیه السلام) همواره وقتی صدقه ای می داد، آن را در دست سائل قرار می داد، آن گاه آن را از سائل می گرفت و می بوسید و بو می کرد دوباره در دست سائل قرار می داد.

آن گاه امام صادق (علیه السلام) فرمود: به راستی که صدقه در شب، خشم خدا را خاموش می کند و گناه بزرگ را نابود می کند و حساب روز قیامت را آسان می کند و صدقه در روز، مال را زیاد می کند و در عمر می افزاید.

إِنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ (علیه السلام) لَمَّا أَنْ مَرَّ عَلَى شَاطِئِ الْبَحْرِ رَمَى بِقُرْصٍ مِنْ قُوتِهِ فِي الْمَاءِ، فَقَالَ لَهُ بَعْضُ الْحَوَارِيِّينَ: يَا رُوحَ اللَّهِ وَ كَلِمَتَهُ! لِمَ فَعَلْتَ هَذَا وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ قُوتِكَ؟ قَالَ: فَقَالَ: فَعَلْتُ هَذَا لِدَابَّةٍ تَأْكُلُهُ مِنْ دَوَابِّ الْمَاءِ، وَ ثَوَابُهُ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ.

بخش پنجم

اشاره

بَابٌ فِي أَنَّ الصَّدَقَةَ تَزِيدُ فِي الْمَالِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ غِيَاثِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

إِنَّ الصَّدَقَةَ تَقْضِي الدَّيْنَ، وَ تَخْلُفُ بِالْبَرَكَةِ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: حَدَّثَنِي الْجَهُمُ بْنُ الْحَكَمِ الْمَدَائِنِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله): تَصَدَّ قُوا! فَإِنَّ الصَّدَقَةَ تَزِيدُ فِي الْمَالِ كَثْرَةً، وَ تَصَدَّقُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ!

به راستی که عیسی بن مریم (علیه السلام) هنگامی که از کنار دریایی می گذشت، قرص نانی را به دریا افکند.

یکی از یاران آن حضرت اعتراض کرد و گفت: ای روح الله و کلمۀ او! چرا چنین کردی؛ چرا که آن نان، غذای شما نبود؟!

حضرت عیسی (علیه السلام) فرمود: این کار به خاطر حیوان دریایی انجام دادم که او بخورد و پاداش این کار نزد خداوند بزرگ است.

صدقه موجب زیادی مال می شود

1- غیاث بن ابراهیم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

پرداخت صدقه موجب ادای قرض می شود و به مال برکت به جای می گذارد.

2- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

صدقه بدهید، زیرا که صدقه موجب زیادی مال می شود و صدقه بدهید تا این که مورد رحمت خداوند قرار بگیرید.

3- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ عَمِّهِ هَارُونَ بْنِ عِيسَى قَالَ:

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) لِمُحَمَّدٍ ابْنِهِ: يَا بُنَيَّ! كَمْ فَضَلَ مَعَكَ مِنْ تِلْكَ النَّفَقَةِ؟

قَالَ: أَرْبَعُونَ دِينَاراً.

قَالَ: اخْرُجْ فَتَصَدَّقْ بِهَا.

قَالَ: إِنَّهُ لَمْ يَبْقَ مَعِي غَيْرُهَا.

قَالَ: تَصَدَّقْ بِهَا، فَإِنَّ اللَّهَ (عزوجل) يُخْلِفُهَا. أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ مِفْتَاحاً وَ مِفْتَاحُ الرِّزْقِ الصَّدَقَةُ، فَتَصَدَّقْ بِهَا.

فَفَعَلَ، فَمَا لَبِثَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَشَرَةَ أَيَّامٍ حَتَّى جَاءَهُ مِنْ مَوْضِع أَرْبَعَةُ آلَافِ دِينَارٍ، فَقَالَ: يَا بُنَيَّ! أَعْطَيْنَا لِلَّهِ أَرْبَعِينَ دِينَاراً، فَأَعْطَانَا اللَّهُ أَرْبَعَةَ آلَافٍ دِينَارٍ.

4- قَالَ: وَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حَسَّانَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ: اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ.

3- هارون بن عیسی (علیه السلام) گوید: امام صادق (علیه السلام) به فرزندش محمد فرمود: پسرم! از این هزینه زندگی نزد تو چقدر اضافه مانده است؟

عرض کرد: چهل دینار.

امام صادق (علیه السلام) فرمود: آن را صدقه بده.

فرزند امام عرض کرد: اضافه فقط همین چهل دینار است.

امام صادق (علیه السلام) فرمود: چهل دینار را صدقه بده؛ زیرا که خداوند جایگزین می کند. آیا نمی دانی که هر چیزی را کلیدی است و کلید روزی صدقه است. آن را صدقه بده.

فرزند امام صدقه داد، هنوز ده روز نگذشته بود که از جایی مبلغ چهار هزار دینار به امام رسید. حضرتش فرمود: فرزندم! ما چهل دینار برای خداوند دادیم، خداوند چهار هزار دینار به ما عنایت فرمود.

4- موسی بن بکر گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

روزی را با صدقه دادن فرو ریزید.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: مَا أَحْسَنَ عَبْدُ الصَّدَقَةَ فِي الدُّنْيَا إِلَّا أَحْسَنَ اللَّهُ الْخِلَافَةَ عَلَى وُلْدِهِ مِنْ بَعْدِهِ. وَ قَالَ: حُسْنُ الصَّدَقَةِ يَقْضِي الدَّيْنَ، وَ يَخْلُفُ عَلَى الْبَرَكَةِ.

بخش ششم

اشاره

بَابُ الصَّدَقَةِ عَلَى الْقَرَابَةِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَر (علیه السلام)ٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله): مَنْ وَصَلَ قَرِيباً بِحَجَّةٍ أَوْ عُمْرَةٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ حَجَّتَيْنِ وَ عُمْرَتَيْنِ، وَ كَذَلِكَ مَنْ حَمَلَ عَنْ حَمِيمٍ يُضَاعِفُ اللَّهُ لَهُ الْأَجْرَ ضِعْفَيْنِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله): أَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ؟

5- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر بنده ای که در دنیا صدقه را خوب پرداخت کند، خداوند جایگزین خوبی برای فرزندان او بعد از مرگش قرار خواهد داد.

حضرتش فرمود: نيكو صدقه دادن موجب ادای بدهکاری می شود و برکت را جایگزین می کند.

صدقه بر خویشاوندان

1- جابر گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

هر کس یک حج، یا یک عمره از جانب فامیل خود به جا آورد و بدین وسیله صله رحم نماید، خداوند پاداش دو حج و دو عمره در نامۀ عمل او می نویسد. و هر کس بدهی خویشاوند خود را پرداخت نماید، خداوند دو برابر پاداش به خود او می دهد.

2- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) سؤال شد: برترین صدقه کدام است؟

قَالَ: عَلَى ذِي الرَّحِمِ الْكَاشِحَ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيٌّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله): الصَّدَقَةُ بِعَشَرَةٍ، وَ الْقَرْضُ بِثَمَانِيَةَ عَشَرَ، وَ صِلَةُ الْإِخْوَانِ بِعِشْرِينَ، وَ صِلَةُ الرَّحِمِ بِأَرْبَعَةٍ وَ عِشْرِينَ.

بخش هفتم

اشاره

بَابُ كِفَايَةِ الْعِيَالِ وَالتَّوَسُّع عَلَيْهِمْ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثَّمَالِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (علیه السلام) قَالَ:

أَرْضَاكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَسْبَغُكُمْ عَلَى عِيَالِهِ.

2- وَ عَنْهُمَا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِأَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام):

فرمود: صدقه بر خویشاوندی که کنیه توز و دشمن توست که در پنهانی دشمنی می کند.

3- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

پاداش صدقه ده برابر و پاداش قرض، هیجده برابر است و صله به برادران دینی بیست برابر و صلۀ رحم بیست چهار برابر است.

هزینه زندگی خانواده و توسعه بر آنان

1- ابو حمزه ثمالی گوید: امام سجاد (علیه السلام) فرمود:

خشنودترین شما در پیشگاه خداوند کسی است که از نظر زندگی بر خانواده اش توسعه دهد.

2- محمد بن مسلم گوید: مردی به امام باقر (علیه السلام) گفت:

إِنَّ لِي ضَيْعَةٌ بِالْجَبَلِ أَسْتَغِلُهَا فِي كُلِّ سَنَةٍ ثَلَاثَ آلَافِ دِرْهَم، فَأُنْفِقُ عَلَى عِبَالِي مِنْهَا أَلْفَيْ دِرْهَم، وَ أَتَصَدَّقُ مِنْهَا بِأَلْفِ دِرْهَم فِي كُلِّ سَنَةٍ.

فَقَالَ أَبُو جَعْفَرِ (علیه السلام): إِنْ كَانَتِ الْأَلْفَانِ تَكْفِيهِمْ فِي جَمِيعِ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ لِسَنَتِهِمْ، فَقَدْ نَظَرْتَ لِنَفْسِكَ وَ وُفِّقْتَ لِرُشْدِكَ وَ أَجْرَيْتَ نَفْسَكَ فِي حَيَاتِكَ بِمَنْزِلَةِ مَا يُوصِي بِهِ الْحَيُّ عِنْدَ مَوْتِهِ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ:

يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى عِيَالِهِ كَيْلَا يَتَمَنَّوْا مَوْتَهُ، وَ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: «وَ يُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً».

قَالَ: الْأَسِيرُ عِيَالُ الرَّجُلِ، يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ إِذَا زِيدَ فِي الْأَعْمَةِ أَنْ يَزِيدَ أُسَرَاءَهُ السَّعَةِ عَلَيْهِمْ.

من در منطقه کوهستانی بوستانی دارم که هر ساله از اجاره آن سه هزار درهم عایدی دارم با دو هزار درهم آن مخارج خانواده ام را تأمین می کنم، و هزار درهم آن را در راه خدا صدقه می دهم.

امام باقر (علیه السلام) فرمود: اگر دو هزار درهم تمام نیازمندی های خانواده ات را کفایت کند، بسیار خوب است. در این صورت سود خودت را حفظ کرده ای و به راه رشد و صلاح موفق گشته ای، دیگران به هنگام مرگ وصیت می کنند که زاد و توشه ای برای آخرتشان بفرستند. و تو خود زاد و توشۀ آخرت را از پیش فرستاده ای. 3- معمر بن خلاد گوید: امام ابو الحسن (علیه السلام) فرمود:

شایسته آن است که انسان بر هزینه خانواده و عیال خود وسعت و گشایش دهد تا مرگ او را تمنا نکنند.

آن گاه حضرتش این آیه را تلاوت کرد که خدا می فرماید: «غذای خود را به مسکین، یتیم و اسیر می خورانند، با آن که خود اشتهای وافری دارند».

حضرتش فرمود: خانواده و عیال انسان، اسیر انسان هستند، شایسته آن است که چون نعمت خدا بر کسی وافر شود، بر اسیران خانواده اش وسعت دهد و بر رفاهیت آنان بیفزاید.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ فُلاناً أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِنِعْمَةٍ، فَمَنَعَهَا أُسَرَاءَهُ وَ جَعَلَهَا عِنْدَ فُلَانٍ، فَذَهَبَ اللَّهُ بِهَا.

قَالَ مُعَمَّرٌ: وَ كَانَ فُلَانٌ حَاضِراً.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ :

الْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَ ابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا (علیه السلام) قَالَ: قَالَ:

صَاحِبُ النِّعْمَةِ يَجِبُ عَلَيْهِ التَّوْسِعَةُ عَنْ عِيَالِهِ.

6- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيٌّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ (علیهم السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ بِشَهْوَةِ أَهْلِهِ، وَ الْمُنَافِقُ يَأْكُلُ أَهْلُهُ بِشَهْوَتِهِ.

حضرتش فرمود:

خداوند بر فلانی (که در آن مجلس حاضر بود) نعمت عطا کرد، اما او خانواده اش را از فيض نعمت الهی محروم کرد و عطای الهی را نزد دیگران به امانت سپرد، و خداوند امانت او را تباه کرد.

4- ربیع بن یزید گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود: دست دهنده والاتر از دست گیرنده است، اما از خاندانت، آغاز کن.

5- ابو نصر گوید: امام رضا (علیه السلام) فرمود:

کسی که دارای نعمت است، بر او واجب است که در هزینۀ زندگی بر خانواده اش توسعه بدهد.

6- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

مؤمن به اشتهای خانواده خود غذا می خورد و خانواده منافق به خواسته او غذا می خورند.

7- سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) سُئِلَ أَكَانَ رَسُولُ الله (صلى الله عليه و آله) يَقُوتُ عِيَالَهُ قُوتاً مَعْرُوفاً؟

قَالَ: نَعَمْ، إِنَّ النَّفْسَ إِذَا عَرَفَتْ قُوتَهَا قَنِعَتْ بِهِ وَ نَبَتَ عَلَيْهِ اللَّحْمُ.

8- علي بن إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمَا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَعُولُهُ.

9- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي الْخَزْرَجِ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ غُرَابٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَلْعُودٌ مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقَى كَلَّهُ عَلَى النَّاسِ. مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ يَعُولُ.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام):

7- علی بن اسباط گوید: از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد که آیا پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) غذای معروف برای خانوادۀ خود فراهم می کرد؟

فرمود: آری، زیرا هر گاه غذای نفس انسان آماده باشد، به آن غذا قانع می گردد و گوشت بدنش از آن می روید.

8- هشام بن سالم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

ضایع کردن خانواده و عیال، بهترین گواه گناه انسان است.

9- علی بن غراب گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر کس بار زندگی خود را بر دوش دیگران تحمیل کند، ملعون است، ملعون است. هر که خانوادۀ خود را ضایع و بینوا بگذارد، ملعون است، ملعون است.

10- ابو حمزه گوید: امام سجاد (علیه السلام) فرمود:

لَأَنْ أَدْخُلَ السُّوقَ وَ مَعِي دَرَاهِمُ أَبْتَاعُ بِهِ لِعِيَالِي لَحْماً وَ قَدْ قَرِمُوا أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُعْتِقَ نَسَمَةٌ.

11- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام) إِذَا أَصْبَحَ خَرَجَ غَادِياً فِي طَلَبِ الرِّزْقِ.

فَقِيلَ لَهُ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! أَيْنَ تَذْهَبُ؟

فَقَالَ: أَتَصَدَّقُ لِعِيَالِي.

قِيلَ لَهُ: أَ تَتَصَدَّقُ؟

قَالَ: مَنْ طَلَبَ الْحَلَالَ فَهُوَ مِنَ اللَّهِ (عزوجل) صَدَقَةٌ عَلَيْهِ.

12- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله): إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَأْخُذُ بِأَدَبِ اللَّهِ (عزوجل) إِذَا وَسَّعَ عَلَيْهِ اتَّسَعَ، وَإِذَا أَمْسَكَ عَلَيْهِ أَمْسَكَ.

اگر وارد بازار شوم و همراه من پولی باشد که برای خانواده ام گوشت بخرم که بدان نیاز شدید دارند، برای من محبوب تر است که بنده ای آزاد کنم.

11- عبدالله بن سنان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

امام سجاد (علیه السلام) همواره اول صبح برای کار و زندگی از خانه بیرون می رفت.

مردی پرسید: در این صبح اول وقت کجا می روید؟

فرمود: می روم تا برای خانواده ام صدقه بگیرم.

آن مرد گفت: واقعاً برای صدقه می روید؟

فرمود: هر کس به جست و جو بر خیزد و روزی حلالی را تحصیل کند، چنان است که از خداوند (عزوجل) صدقه دریافت کرده باشد.

12- عمر بن یزید گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

مؤمن ادب را از خداوند فرا می گیرد، اگر خداوند روزی او را زیاد کرد، او هم بر خانواده اش گشایش می دهد و اگر خداوند روزی او را تنگ گرفت، او نیز تنگ می گیرد.

13- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُرَازِمٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

مِنْ سَعَادَةِ الرَّجُلِ أَنْ يَكُونَ الْقَيِّمَ عَلَى عِيَالِهِ.

14- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ يَاسِرِ الْخَادِم قَالَ: سَمِعْتُ الرَّضَا (علیه السلام) يَقُولُ: يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ قُوتِ عِبَالِهِ فِي الشَّتَاءِ، وَ يَزِيدَ فِي وَقُودِهِمْ.

بخش هشتم

اشاره

بَابُ مَنْ يَلْزَمُ نَفَقَتُهُ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ حَرِيزِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: مَنِ الَّذِي أَحْتَنُ عَلَيْهِ وَ تَلْزَمُنِي نَفَقَتُهُ؟

قَالَ: الْوَالِدَانِ وَ الْوَلَدُ وَ الزَّوْجَةُ.

13- معاذبن کثیر گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

از سعادت انسان است که خود شخصاً امور خانواده اش را اداره کند.

14- یاسر خادم گوید: از امام رضا (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

شایسته است که مؤمن در فصل زمستان از هزینۀ زندگی خانواده خود بکاهد و بر هزینه وسایل گرمازا بیفزاید.

اهل نفقه

1- حریز گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: غمگسار چه کسی باشم و مخارج چه کسی را به طور حتم بپردازم؟

فرمود: پدر و مادر، فرزند و همسر.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ غِيَاثِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

أُتِيَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ) بِيَتِيمٍ، فَقَالَ: خُذُوا بِنَفَقَتِهِ أَقْرَبَ النَّاسِ مِنْهُ مِنَ الْعَشِيرَةِ كَمَا يَأْكُلُ مِيرَاثَهُ.

3- سَهْلِ بْنُ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: مَنْ يَلْزَمُ الرَّجُلَ مِنْ قَرَابَتِهِ مِمَّنْ يُنْفِقُ عَلَيْهِ؟

قَالَ: الْوَالِدَانِ وَ الْوَلَدُ وَالزَّوْجَةُ.

بخش نهم

اشاره

بَابُ الصَّدَقَةِ عَلَى مَنْ لَا تَعْرِفُهُ

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ سَدِيرِ الصَّيْرَفِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): أَطْعِمُ سَائِلاً لا أَعْرِفُهُ مُسْلِماً.

2- غیاث بن ابراهیم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

کودک یتیمی را خدمت امیرمؤمنان على (صلوات الله عليه) آوردند، حضرتش فرمود: هزینۀ این کودک به عهدۀ نزدیکترین فامیل اوست، چنان که ارث او به نزدیکترین

فامیل او خواهد رسید.

3- محمد بن مسلم گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: نفقۀ چه کسانی از خویشاوندان بر انسان واجب است؟

فرمود: نفقۀ پدر و مادر، فرزند و همسر واجب است.

صدقه بر ناشناس

1- صیرفی گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: فقیری را که نمیدانم مسلمان است می توان صدقه داد؟

فَقَالَ: نَعَمْ، أَعْطِ مَنْ لا تَعْرِفُهُ بِوَلايَةٍ وَ لا عَدَاوَةٍ لِلْحَقِّ، إِنَّ اللَّهَ (عزوجل) وَ يَقُولُ: «وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً» وَ لا تُطْعِمْ مَنْ نَصَبَ لِشَيْءٍ مِنَ الْحَقِّ، أَوْ دَعَا إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْبَاطِلِ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ النوفلي عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) أَنَّهُ سُبل عَنِ السَّائِلِ يَسْأَلُ وَلَا يُدْرَى مَا هُوَ؟

قَالَ: أَعْطِ مَنْ وَقَعَتْ لَهُ الرَّحْمَةُ فِي قَلْبِكَ.

وَ قَالَ: أَعْطِ دُونَ الدِّرْهَم.

قُلْتُ: أَكْثَرُ مَا يُعْطَى؟

قَالَ: أَرْبَعَةُ دَوَانِيقَ.

فرمود: آری، کسی را که نمی دانی دوست یا دشمن حق است، غذا بده، زیرا خداوند می فرماید: «و به مردم نیک بگویید» ولی هر که با حق در ستیز است، یا به طرف باطل فرا می خواند - گر چه اندک باشد - اطعامش نکن

2- فضل نوفلی گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدند: سائلی که گدایی می کند و ناشناخته است آیا می توان چیزی به او داد؟

فرمود: هر که در قلب تو مورد رحمت قرار گرفت صدقه بده.

حضرتش فرمود: کمتر از یک درهم بده.

عرض کردم: بیشترین مقداری که می توان داد چقدر است؟

فرمودک چهار دانق.

بخش دهم

اشاره

بَابُ الصَّدَقَةِ عَلَى أَهْلِ الْبَوَادِي وَ أَهْلِ السَّوَادِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ أَوْ غَيْرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَن الصَّدَقَةِ عَلَى أَهْلِ الْبَوَادِي وَ السَّوَادِ.

فَقَالَ: تَصَدَّقْ عَلَى الصِّبْيَانِ وَ النِّسَاءِ وَ الزَّمْنَى وَ الضُّعَفَاءِ وَ الشُّيُوخِ.

وَ كَانَ يَنْهَى عَنْ أُولَئِكَ الْجُمَّانِينَ يَعْنِي أَصْحَابَ الشُّعُور.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ مِنْهَالٍ الْقَصَّابِ قَالَ: قَالَ أبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

أَعْطِ الْكَبِيرَ وَ الْكَبِيرَةَ وَ الصَّغِيرَ وَ الصَّغِيرَةَ، وَ مَنْ وَقَعَتْ لَهُ فِي قَلْبِكَ رَحْمَةٌ، وَ إِيَّاكَ وَ كُلَّ وَ قَالَ بِيَدِهِ وَ هَزَّهَا.

صدقه بر صحرانشینان

1- عمر بن یزید گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: صدقه دادن بر صحرانشینان و کسانی که در آبادی های بیابان زندگی می کنند (چه حکمی دارد؟)

فرمود: بر کودکان، و زنان، زمین گیران، ناتوانان و سالمندان صدقه بدهید.

امام (علیه السلام) از صدقه دادن بر کسانی که موهای سرشان بلند بود، نهی می فرمود.

2- منهال قصاب گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

به پیرمرد، پیرزن، پسربچه و دختر بچه و هر که در دلت مورد رحمت قرار گرفت، صدقه بده و دوری کن از صدقه دادن به هر که از دشمنان ماست.

امام (علیه السلام) به دست مبارک خود اشاره کرد و آن را حرکت داد (کنایه از این که به چنین فردی از مخالفان ما صدقه ندهيد).

3- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِي عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مِسْكِينٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي نَصْرِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): إِنَّ أَهْلَ السَّوَادِ يَقْتَحِمُونَ عَلَيْنَا وَ فِيهِمُ الْيَهُودُ وَ النَّصَارَى وَ الْمَجُوسُ، فَنَتَصَدَّقُ عَلَيْهِمْ؟

فَقَالَ: نَعَمْ.

بخش یازدهم

اشاره

بَابُ كَرَاهِيَةِ رَبِّ السَّائِلِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ النَّوْفَلِيُّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

لا تَقْطَعُوا عَلَى السَّائِلِ مَسْأَلَتَهُ، فَلَوْلا أَنَّ الْمَسَاكِينَ يَكْذِبُونَ مَا أَفْلَحَ مَنْ رَدَّهُمْ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام): أَعْطِ السَّائِلَ، وَ لَوْ كَانَ عَلَى ظَهْرِ فَرَسٍ.

3- ابو نصر گوید: خدمت امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: صحرانشینان برای گرفتن صدقه به ما هجوم می آورند، در بین آن ها یهودی، مسیحی و مجوس است، آیا می توان بر آنها صدقه داد؟

فرمود: آری.

کراهت رد سایل

1- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

درخواست دریوزگان را قطع نکنید، زیرا اگر دریوزگان دروغ نمی گفتند، هر که آنها را رد می کرد، رستگار نمی شد.

2- محمد بن مسلم گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

به گدای دریوزه چیزی عطا کن، گر چه سوار اسبی باشد.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ الْوَصَّافِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: كَانَ فِيمَا نَاجَى اللَّهُ (عزوجل) بِهِ مُوسَى (علیه السلام) قَالَ: يَا مُوسَى! أَكْرِمِ السَّائِلَ بِبَذْلٍ يَسِيرٍ أَوْ بِرَةٍ جَمِيلٍ، لِأَنَّهُ يَأْتِيكَ مَنْ لَيْسَ بِإِنْسِ وَ لا جَانٌ مَلَائِكَةٌ مِنْ مَلَائِكَةِ الرَّحْمَانِ يَبْلُونَكَ فِيمَا خَوَّلْتُكَ وَ يَسْأَلُونَكَ عَمَّا نَوَّلْتُكَ، فَانْظُرْ كَيْفَ أَنْتَ صَانِعُ يَا ابْنَ عِمْرَانَ؟

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ غَالِبِ الْأَسَدِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: حَضَرْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام) يَوْماً حِينَ صَلَّى الْغَدَاةَ فَإِذَا سَائِلٌ بِالْبَابِ.

فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام): أَعْطُوا السَّائِلَ وَ لَا تَرُدُّوا سَائِلاً.

5- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَيْمَنَ بْنِ مُحْرِزِ عَنْ أَبِي أُسَامَةَ زَيْدِ الشَّحَامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ الله (عليه السلام) قَالَ: قَالَ:

3- و صافی گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: در مناجات حضرت موسی (علیه السلام) با خداوند متعال آمده است: خطاب رسید: ای موسی! گدای دریوزه را یا با بخشش اندک یا با رد زیبا و محترمانه گرامی بدار. چرا که کسی نزد تو می آید، نه انسان است نه پری، بلکه فرشته ای از فرشتگان خدای رحمان است، در آنچه به تو عنایت کرده ام تو را می آزماید و از آن چه به تو ارزانی داشته ام، درخواست می کند. ای پسر عمران! بنگر که چگونه با او رفتار می نمایی؟!

4- سعید بن مسیب گوید: روزی بامدادان به هنگام نماز صبح خدمت امام سجاد (علیه السلام) حضور داشتم که سائلی در زد.

امام باقر (علیه السلام) فرمود: چیزی به سائل بدهید و سائل را دست خالی رد نکنید.

5- زید شحّام گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

مَا مَنَعَ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه و آله) سَائِلاً قَطُّ إِنْ كَانَ عِنْدَهُ أَعْطَى وَ إِلَّا قَالَ: يَأْتِي اللَّهُ بِهِ.

6- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهُم عَنْ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

لا تَرُدُّوا السَّائِلَ وَ لَوْ بِظُلْفٍ مُحْتَرِقٍ.

بخش دوازدهم

اشاره

بَابُ قَدْرِ مَا يُعْطَى السَّائِلَ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ صَبِيح قَالَ:

كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فَجَاءَهُ سَائِلٌ، فَأَعْطَاهُ، ثُمَّ جَاءَهُ آخَرُ فَأَعْطَاهُ، ثُمَّ جَاءَهُ آخَرُ فَأَعْطَاهُ ثُمَّ جَاءَهُ آخَرُ.

فَقَالَ: يَسَعُ اللَّهُ عَلَيْكَ.

هرگز پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) سائلی را رد نفرمود، اگر چیزی نزدش بود به او عطا می کرد و گر نه می فرمود: خداوند به تو احسان کند.

6- حفص بن عمر گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

سائل فقیر را رد نکنید، گرچه به دادن پوست سوختۀ گوسفند باشد.

اندازه اعطای به سایل

1- وليد بن صبیح گوید: در خدمت امام صادق (علیه السلام) بودم که فقیری آمد. امام (علیه السلام) چیزی به او داد. دوباره شخص دیگری آمد. امام (علیه السلام) چیزی به او داد. دوباره شخص دیگری آمد. امام (علیه السلام) چیزی به او داد. باز شخص دیگری آمد و امام صادق (علیه السلام) فرمود: خداوند برای تو گشایش بدهد.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ رَجُلاً لَوْ كَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَلَاثِينَ أَوْ أَرْبَعِينَ أَلْفَ دِرْهَم ثُمَّ شَاءَ أَنْ لَا يَبْقَى مِنْهَا إِلَّا وَضَعَهَا فِي حَقِّ لَفَعَلَ فَيَبْقَى لا مَالَ لَهُ فَيَكُونُ مِنَ الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ يُرَدُّ دُعَاؤُهُمْ. قُلْتُ: مَنْ هُمْ؟

قَالَ: أَحَدُهُمْ رَجُلٌ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَنْفَقَهُ فِي غَيْرِ وَجْهِهِ، ثُمَّ قَالَ: يَا رَبِّ! ارْزُقْنِي.

فَقَالَ لَهُ: أَلَمْ أَجْعَلْ لَكَ سَبِيلاً إِلَى طَلَبِ الرِّزْقِ؟

2- وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ:

سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ فِي السُّؤَالِ:

أَطْعِمُوا ثَلَاثَةٌ إِنْ شِئْتُمْ أَنْ تَزْدَادُوا فَازْدَادُوا وَ إِلَّا فَقَدْ أَدَّيْتُمْ حَقٌّ يَوْمِكُمْ.

آن گاه امام (علیه السلام) فرمود: اگر مردی دارای مالی باشد مقدار آن به سی یا چهل هزار درهم برسد، اگر بخواهد چیزی از آن مال نماند مگر این که در راه حق مصرف کند و چیزی از آن برای خودش نماند، همۀ آن را مصرف کند. پس جزو آن سه نفری خواهد بود که دعای آنها قبول نمی شود.

عرض کردم: آنها کدام افراد هستند؟

فرمود: یکی از آنها کسی است که مال داشته باشد و آن را در غیر جایش مصرف کند.

آن گاه گوید: خدایا! برای من روزی بده.

خداوند به او می فرماید: آیا ما برای تو راهی جهت طلب روزی قرار ندادیم؟

2- ابو حمزه گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

اگر فقیری در خواست کرد، تا سه مرتبه به او اطعام نمایید و اگر از سه مرتبه بیشتر طعام دادید، اشکال ندارد و اگر نه حق یک روز را انجام دادید.

بخش سیزدهم

اشاره

بَابُ دُعَاءِ السَّائِلِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ وَ غَيْرِهِ عَنْ زِيَادِ الْقَنْدِيِّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ قَالَ:

إِذَا أَعْطَيْتُمُوهُمْ فَلَقَّنُوهُمُ الدُّعَاءَ، فَإِنَّهُ يُسْتَجَابُ الدُّعَاءُ لَهُمْ فِيكُمْ وَ لا يُسْتَجَابُ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهُم عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ:

لا تُحَقِّرُوا دَعْوَةَ أَحَدٍ، فَإِنَّهُ يُسْتَجَابُ لِلْيَهُودِيِّ وَ النَّصْرَانِي فِيكُمْ، وَ لَا يُسْتَجَابُ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ.

دعای سایل

1- راوی گوید: حضرتش فرمود:

آن گاه که به فقیر چیزی می دهید و ادار نمایید که دعا کند، زیرا دعای آنها دربارۀ شما قبول است، اگر چه دعای آنها در حق خودشان قبول نیست.

2- حسن بن جهم گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

دعا هیچ کس را کوچک نشمارید گرچه فقیر یهودی و مسیحی باشد، دعای آنها دربارۀ شما قبول است ولی در حق خودشان قبول نیست.

بخش چهاردهم

اشاره

بَابُ أَنَّ الَّذِي يَقْسِمُ الصَّدَقَةَ شَرِيكُ صَاحِبِهَا فِي الْأَجْرِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ رَزِينٍ قَالَ:

دَفَعَ إِلَيَّ شِهَابُ بْنُ عَبْدِ رَبِّهِ دَرَاهِمَ مِنَ الزَّكَاةِ أَقْسِمُهَا فَأَتَيْتُهُ يَوْماً فَسَأَلَنِي هَلْ قَسَمْتَهَا؟

فَقُلْتُ: لا.

فَأَسْمَعَنِي كَلَاماً فِيهِ بَعْضُ الْغِلْظَةِ، فَطَرَحْتُ مَا كَانَ بَقِيَ مَعِي مِنَ الدَّرَاهِم وَ قُمْتُ مُغْضَباً.

فَقَالَ لِي: ارْجِعْ حَتَّى أَحَدَّثَكَ بِشَيْءٍ سَمِعْتُهُ مِنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (علیهما السلام).

فَرَجَعْتُ فَقَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): إِنِّي إِذَا وَجَدْتَ زَكَاتِي أَخْرَجْتُهَا فَأَدْفَعُ مِنْهَا إِلَى مَنْ أَثِقُ بِهِ يَقْسِمُهَا؟

کسی صدقه را تقسیم می کند با صاحب صدقه شریک است

1- صالح بن و زین گوید: شهاب بن عبد ربه چند درهم از زکات به من داد که تقسیم کنم، روزی نزد او رفتم، گفت: آیا درهم ها را تقسیم کردی؟

گفتم: نه.

او سخنان تندی به من گفت، من درهم هایی را که پیش من بود برگرداندم و با خشم بر خاستم .

او گفت: برگرد تا سخنی را که از امام صادق (علیه السلام) شنیده ام، به تو بازگویم.

من برگشتم، شهاب گفت: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: اگر زکات مال خود را جدا کردم آیا می توانم قسمتی از آن را به فرد مورد اطمینان بدهم که تقسیم کند؟

قَالَ: نَعَمْ، للَا بَأْسَ بِذَلِكَ أَمَا إِنَّهُ أَحَدُ الْمُعْطِينَ.

قَالَ صَالِحٌ: فَأَخَذْتُ الدَّرَاهِمَ حَيْثُ سَمِعْتُ الْحَدِيثَ فَقَسَمْتُهَا.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي نَهْشَلٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

لَوْ جَرَى الْمَعْرُوفُ عَلَى ثَمَانِينَ كَفَاً لَأُجِرُوا كُلُّهُمْ فِيهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنْقَصَ صَاحِبُهُ مِنْ أَجْرِهِ شَيْئاً.

3- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاج عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه اسلام) فِي الرَّجُلِ يُعْطَى الدَّرَاهِمَ يَقْسِمُهَا. قَالَ:

يَجْرِي لَهُ مَا يَجْرِي لِلْمُعْطِي وَ لا يُنْقَصُ الْمُعْطِي، مِنْ أَجْرِهِ شَيْئاً.

فرمود: آری، این کار اشکال ندارد، و آن کسی که زکاة را تقسیم می کند او هم از زکاة دهندگان شمرده می شود.

صالح می گوید: من وقتی این حدیث را شنیدم، درهم ها را پس گرفتم و تقسیم کردم.

2- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

اگر کار خوب به دست هشتاد نفر انجام بگیرد، همه آن ها پاداش دارند بدون این که از پاداش صاحب مال کاسته شود.

جميل بن دراج گوید: امام صادق (علیه السلام) او در مورد کسی واسطه شود تا زکات دیگران را بین فقرا و مستمندان تقسیم کند، فرمود:

واسطۀ تقسیم، به پاداشی می رسد که صاحب زکات خواهد رسید، بدون این که اجر و پاداش صاحب مال نقصان یابد.

بخش پانزدهم

اشاره

بَابُ الْإِيثَارِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنِ الرَّجُلِ لَيْسَ عِنْدَهُ إِلَّا قُوتُ يَوْمِهِ أَيَعْطِفُ مَنْ عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ عَلَى مَنْ لَيْسَ عِنْدَهُ شَيْءٌ وَ يَعْطِفُ مَنْ عِنْدَهُ قُوتُ شَهْرٍ عَلَى مَنْ دُونَهُ وَ السَّنَةُ عَلَى نَحْوِ ذَلِكَ أَمْ ذَلِكَ كُلُّهُ الْكَفَافُ الَّذِي لا يُلَامُ عَلَيْهِ.

فَقَالَ: هُوَ أَمْرٌ إِنَّ أَفْضَلَكُمْ فِيهِ أَحْرَصُكُمْ عَلَى الرَّغْبَةِ وَ الْأَثَرَةِ عَلَى نَفْسِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ (عزوجل) يَقُولُ: «وَ يُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» وَ الْأَمْرُ الْآخَرُ لَا يُلَامُ عَلَى الْكَفَافِ، وَ الْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى، وَ ابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ.

ایثار و از خودگذشتگی

1- سماعه گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: کسی که قوت روزانه دارد، باید با کسی که قوت لایموت ندارد، مواسات کند؟ کسی که مخارج یک ماه خود را دارد، باید با فقیرتر از خود مواسات کند؟ کسی که هزینۀ یک سال خود را در حد کفاف دارد، باید با کسی که هزینۀ یک سال خود را ندارد، مواسات کند؟ یا نه اگر مواسات نكند، ملامتی بر او نیست، زیرا از سر حد کفاف خود افزون نداشته است؟

فرمود: هر دو راه بهتر است. البته برترین فرد کسی است که در کار نیک راغب و کوشا باشد و دیگران را بر خود برگزیند، چرا که خداوند می فرماید: «دیگران را بر خود مقدم می دارند، با آن که خود محتاج و بی نوایند» کسی که از حد کفاف خود افزون ندارد، مورد ملامت نخواهد بود، دست دهنده والاتر از دست گیرنده است. اما از خاندانت، آغاز کن.

2- قَالَ: وَ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ صَالِحٍ عَنْ بُنْدَارَ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّبَرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُوَيْدٍ السَّائِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: أَوْ صِنِي.

فَقَالَ: آمُرُكَ بِتَقْوَى اللَّهِ. ثُمَّ سَكَتَ، فَشَكَوْتُ إِلَيْهِ قِلَّةَ ذَاتِ يَدِي وَ قُلْتُ: وَ اللَّهِ، لَقَدْ عَرِيتُ حَتَّى بَلَغَ مِنْ عُرْيَتِي أَنَّ أَبَا فُلَانٍ نَزَعَ ثَوْبَيْنِ كَانَا عَلَيْهِ وَ كَسَانِيهِمَا.

فَقَالَ: صُمْ وَ تَصَدَّقُ!

قُلْتُ: أَتَصَدَّقُ مِمَّا وَ صَلَنِي بِهِ إِخْوَانِي، وَ إِنْ كَانَ قَلِيلاً؟

قَالَ: تَصَدَّقْ بِمَا رَزَقَكَ اللَّهُ، وَ لَوْ أَثَرْتَ عَلَى نَفْسِكَ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا (علیهما السلام) قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: أَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ؟

قَالَ: جُهْدُ الْمُقِلُ، أَمَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ (عزوجل): «وَ يُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» تَرَى هَاهُنَا فَضْلاً.

2- علی بن سوید سائی گوید: به امام کاظم (علیه السلام) عرض کردم: به من سفارشی بفرمایید.

فرمود: تو را به تقوای خدا سفارش می کنم.

آن گاه امام سکوت کرد. من به حضرتش از ناداری و تنگ دستی شکایت کردم و عرض کردم: به خدا سوگند! آن چنان برهنه شدم که جریان به ابا فلان رسید و او دو دست لباس که پوشیده بود از تنش بیرون کرد و به من پوشانید.

فرمود: روزه بگیر و صدقه بده!

عرض کردم: از آن مالی که برادرانم به من داده اند، صدقه بدهم، گرچه اندک باشد؟

فرمود: از آن چه خداوند به تو روزی کرده است، صدقه بده، اگر چه دیگران را بر خودت مقدم بداری.

3- ابو بصیر گوید: به امام (باقر (علیه السلام) یا امام صادق (علیه السلام)) عرض کردم: کدامین صدقه با فضیلت تر است.

فرمود: صدقه و کوشش کسی که مال اندکی دارد، مگر نشنیده ای که خداوند می فرماید: «و آنها را بر خود مقدم می دارند، هر چند خودشان بسیار نیازمندند» آیا این جا فضیلتی می بینی؟

بخش شانزدهم

اشاره

بَابُ مَنْ سَأَلَ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام):

ضَمِنْتُ عَلَى رَبِّي أَنَّهُ لا يَسْأَلُ أَحَدٌ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَّا اضْطَرَّتْهُ الْمَسْأَلَةُ يَوْماً إِلَى أَنْ يَسْأَلَ مِنْ حَاجَةٍ.

2 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيَى عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ):

اتَّبِعُوا قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) فَإِنَّهُ قَالَ: مَنْ فَتَحَ عَلَى نَفْسِهِ بَابَ مَسْأَلَةٍ، فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ بَابَ فَقْرِ.

کسی که بدون نیاز سوال کند

1- مالک بن عطیه گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: امام سجاد (علیه السلام) فرمود:

از جانب پروردگارم ضمانت کند که فردی که بدون نیاز سؤال کند خداوند او را ناچار نماید که روزی از روی نیاز گدایی کند.

2- محمد بن مسلم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: حضرت امیر مؤمنان على (علیه السلام) فرمود:

از سخن پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) پیروی کنید؛ زیرا که آن حضرت فرمود:

هر که بر خود دری از سؤال را باز کند، خداوند بر او دری از فقر و نیاز را باز خواهد کرد.

3 - عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ حُصَيْنِ السَّكُونِي قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

مَا مِنْ عَبْدٍ يَسْأَلُ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ فَيَمُوتُ حَتَّى يُحْوِجَهُ اللَّهُ إِلَيْهَا وَ يُثَبِّتَ اللَّهُ لَهُ بِهَا النَّارَ.

بخش هفدهم

اشاره

بَابُ كَرَاهِيَةِ الْمَسْأَلَة

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ حَمَّادٍ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عیه السلام) يَقُولُ:

إِيَّاكُمْ وَ سُؤَالَ النَّاسِ، فَإِنَّهُ ذُلُّ فِي الدُّنْيَا، وَ فَقْرٌ تُعَجِّلُونَهُ، وَ حِسَابٌ طَوِيلٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام):

3- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: هر بنده ای که بدون نیاز سؤال کند، نمی میرد مگر این که خداوند او را نیازمند کند و آتش بر او نوشته می شود.

کراهت درخواست

1- راوی گوید امام صادق (علیه السلام) فرمود:

از سؤال کردن از مردم دوری کنید؛ زیرا که آن، موجب خواری در دنیا، ناداری با شتاب و صاحب حساب طولانی در روز قیامت است.

2- محمد بن مسلم گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

يَا مُحَمَّدُ! لَوْ يَعْلَمُ السَّائِلُ مَا فِي الْمَسْأَلَةِ مَا سَأَلَ أَحَدٌ أَحَداً وَ لَوْ يَعْلَمُ الْمُعْطِي مَا فِي الْعَطِيَّةِ مَا رَدَّ أَحَدٌ أَحَداً.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

الْأَيْدِي ثَلَاثٌ: يَدُ اللَّهِ الْعُلْيَا وَ يَدُ الْمُعْطِي الَّتِي تَلِيهَا وَ يَدُ الْمُعْطَى أَسْفَلُ الْأَيْدِي. فَاسْتَعِفُوا عَنِ السُّؤَالِ مَا اسْتَطَعْتُمْ إِنَّ الْأَرْزَاقَ دُونَهَا حُجُبٌ. فَمَنْ شَاءَ قَنَى حَيَاءَهُ وَ أَخَذَ رِزْقَهُ وَ مَنْ شَاءَ هَتَكَ الْحِجَابَ وَأَخَذَ رِزْقَهُ.

وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ! لَأَنْ يَأْخُذَ أَحَدُكُمْ حَبْلاً ثُمَّ يَدْخُلَ عَرْضَ هَذَا الْوَادِي فَيَحْتَطِبَ حَتَّى لا يَلْتَقِيَ طَرَفَاهُ ثُمَّ يَدْخُلَ بِهِ السُّوقَ فَيَبِيعَهُ بِمُدٌ مِنْ تَمْرِ وَ يَأْخُذَ ثُلُثَهُ وَ يَتَصَدَّقَ بِثْلُتَيْهِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ النَّاسَ أَعْطَوْهُ أَوْ حَرَمُوهُ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ دَاوُدَ بْنِ النِّعْمَانِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

ای محمد! اگر گدای دریوزه بداند چه نکبتی در گدایی نهفته است، دست خود را پیش کسی دراز نمی کند. اگر بخشندۀ باعطا بداند چه سعادتی در عطا و بخشش نهفته است، هیچ گاه کسی را محروم نخواهد ساخت.

3- احمد بن نضر در حدیث مرفوعه ای گوید: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

دست ها سه گونه اند: دست خدا که بالا قرار دارد و فروتر از آن دست کسی است که صدقه می دهد و بعد از آن دست کسی که صدقه می گیرد.

پس تا می توانید از در خواست امتناع ورزید، زیرا که بر روزی ها پرده ای است و هر که خواست حيا کند روزی خود را می گیرد و هر که حیا نداشت پرده را پاره می کند و روزی خود را می گیرد.

به آن خدایی که جانم در دست قدرت اوست سوگند! اگر یکی از شما طنابی به دست گیرد و در این بیابان بپیماید و هیزم جمع کند تا آن که این طرف طناب را به آن طرفش نرسد و آن گاه وارد بازار شود و آن را در مقابل یک مد از خرما بفروشد و یک سوم آن را برای خود بردارد و دو سوم آن را صدقه بدهد، بهتر است از آن مردم سؤال کند. معلوم نیست که چیزی به او بدهند یا محرومش سازند.

4- ابراهیم بن عثمان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَحَبَّ شَيْئاً لِنَفْسِهِ وَ أَبْغَضَهُ لِخَلْقِهِ، أَبْغَضَ لِخَلْقِهِ الْمَسْأَلَةَ وَ أَحَبَّ لِنَفْسِهِ أَنْ يُسْأَلَ وَ لَيْسَ شَيْءٌ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ (عزوجل) مِنْ أَنْ يُسْأَلَ، فَلَا يَسْتَحْيِي أَحَدُكُمْ أَنْ يَسْأَلَ اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ وَ لَوْ بِشِسْعِ نَعْلٍ.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

جَاءَتْ فَخِذْ مِنَ الْأَنْصَارِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) فَسَلَّمُوا عَلَيْهِ فَرَدَّ (علیهم السلام).

فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَنَا إِلَيْكَ حَاجَةٌ.

فَقَالَ: هَاتُوا حَاجَتَكُمْ.

قَالُوا: إِنَّهَا حَاجَةٌ عَظِيمَةٌ.

فَقَالَ: هَاتُوهَا مَا هِيَ؟

قَالُوا : تَضْمَنُ لَنَا عَلَى رَبِّكَ الْجَنَّةَ؟

خداوند تبارک و تعالی، صفتی را بر خود محبوب و بر آفریدگانش مبغوض داشته است؛ گدایی و دریوزگی را در برابر خود، محبوب می شمارد و در برابر دیگران مبغوض می دارد.

هیچ عبادتی به درگاه خدا بالاتر از این نیست که دست طلب بردارند و از پیشگاه او مسألت نمایند. مبادا کسی از گدایی درگاه خدا شرم کند، گرچه به خاطر یک بند کفش باشد.

5- ابی بصیر گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: گروهی از انصار خدمت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) رسیدند، سلام عرض کردند و پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) جواب فرمود.

عرض کردند: ای رسول خدا! ما به شما حاجتی داریم.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: بگویید حاجت شما چیست؟

عرض کردند: حاجت بزرگی است.

فرمود: بگویید چیست؟

عرض کردند: حاجت ما این است که از جانب خدا بهشت را بر ما ضمانت کنید.

قَالَ: فَنَكَسَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) رَأْسَهُ، ثُمَّ نَكَتَ فِي الْأَرْضِ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ، فَقَالَ:

أَفْعَلُ ذَلِكَ بِكُمْ عَلَى أَنْ لَا تَسْأَلُوا أَحَداً شَيْئاً؟

قَالَ: فَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ يَكُونُ فِي السَّفَرِ فَيَسْقُطُ سَوْطُهُ فَيَكْرَهُ أَنْ يَقُولَ لِإِنْسَانٍ: نَاوِلْنِيهِ، فِرَاراً مِنَ الْمَسْأَلَةِ، فَيَنْزِلُ فَيَأْخُذُهُ، وَ يَكُونُ عَلَى الْمَائِدَةِ، فَيَكُونُ بَعْضُ الْجُلَسَاءِ أَقْرَبَ إِلَى الْمَاءِ مِنْهُ فَلَا يَقُولُ: نَاوِلْنِي حَتَّى يَقُومُ فَيَشْرَبُ.

6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

رَحِمَ اللهُ عَبْداً عَفَّ وَ تَعَفَّفَ، وَ كَفَّ عَنِ الْمَسْأَلَةِ، فَإِنَّهُ يَتَعَجَّلُ الدَّنِيَّةَ فِي الدُّنْيَا، وَ لَا يُغْنِي النَّاسُ عَنْهُ شَيْئاً.

قَالَ: ثُمَّ تَمَثَّلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) بِبَيْتِ حَاتِم:

إِذَا مَا عَرَفْتُ الْيَأْسَ أَلْفَيْتُهُ الْغِنَى إِذَا عَرَفَتْهُ النَّفْسُ وَ الطَّمَعُ الْفَقْرُ

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) سر مبارک را به زیر انداخت و بعد از آن با تازیانه ای که در دست داشت، زمین را خط کشی نمود (که این نشانه غم و فکر است) بعد از آن سر مبارک را بلند کرد و فرمود: من این کار را برای شما انجام می دهم به شرط این که شما نیز از هیچ کس سؤال نکنید.

راوی می گوید: این گروه از انصار طوری زندگی می کردند که اگر در مسافرت تازیانه یکی از آنها از دستش بر زمین می افتاد، دوست نداشت کسی که کنار او بود به او بگوید: تازیانه را به من بده، چرا که از سؤال کردن می ترسید و خودش پیاده شده و تازیانه را می گرفت و اگر یکی از آنها بر سفرۀ غذا می نشست و بعضی از همنشینان او نزدیک آب بودند، به او نمی گفت: به من آب بده و خودش بلند می شد و آب می خورد.

6- حسین ابن ابی العلا گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

خداوند رحمت کند بنده ای را که عفت داشته باشد و خود را به صورت آدم های با عفت درآورد و از سؤال کردن خود را نگهدارد، زیرا که سؤال کردن پستی در دنیا را نزدیک می کند، مردم او را از هیچ چیزی بی نیاز نمی کنند.

آن گاه امام (علیه السلام) به شعر حاتم مثال زد و فرمود: اگر انسان حقیقت ناامیدی از مردم را درک کند ناامیدی را ثروت می یابد و اگر انسان آن را درک کند و طمع داشته باشد؛ همان ناداری است.

7- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الصَّيْرَفِيِّ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ قَيْسِ بْنِ رُمَّانَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فَذَ كَرْتُ لَهُ بَعْضَ حَالِي.

فَقَالَ: يَا جَارِيَةُ! هَاتِ ذَلِكَ الْكِيسَ هَذِهِ أَرْبَعُمِائَةِ دِينَارٍ وَصَلَنِي بِهَا أَبُو جَعْفَرٍ فَخُذْهَا وَ تَفَرَّجُ بِهَا.

قَالَ: فَقُلْتُ: لَا وَ اللَّهِ، جُعِلْتُ فِدَاكَ! مَا هَذَا دَهْرِي، وَلَكِنْ أَحْبَبْتُ أَنْ تَدْعُوَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لِي.

قَالَ: فَقَالَ: إِنِّي سَأَفْعَلُ، وَلَكِنْ إِيَّاكَ أَنْ تُخْبِرَ النَّاسَ بِكُلِّ حَالِكَ فَتَهُونَ عَلَيْهِمْ.

8- وَ رُوِيَ عَنْ لُقْمَانَ أَنَّهُ قَالَ لِابْنِهِ:

يَا بُنَيَّ! ذُقْتُ الصَّبْرَ وَأَكَلْتُ لِحَاءَ الشَّجَرِ فَلَمْ أَجِدْ شَيْئًا هُوَ أَمَرُّ مِنَ الْفَقْرِ، فَإِنْ بُلِيتَ بِهِ يَوْماً وَ لا تُظهِرِ النَّاسَ عَلَيْهِ فَيَسْتَهِينُوكَ، وَ لا يَنْفَعُوكَ بِشَيْءٍ، ارْجِعْ إِلَى الَّذِي ابْتَلَاكَ بِهِ فَهُوَ أَقْدَرُ عَلَى فَرَجِكَ وَ سَلْهُ مَنْ ذَا الَّذِي سَأَلَهُ، فَلَمْ يُعْطِهِ أَوْ وَثِقَ بِهِ فَلَمْ يُنْجِهِ.

7- مفضل بن قیس گوید: خدمت امام صادق (علیه السلام) شرفیاب شدم و از پریشانی روزگارم نالیدم.

حضرتش به خادم خود فریاد زد که آن کیسه را بیاور. و آن کیسه را به من داد و فرمود: در این کیسه چهارصد دینار طلا است که ابو جعفر خلیفۀ عباسی به من داده است. با این پول ها به زندگی خود سرو سامان بده.

گفتم: نه به خدا سوگند! قربانت شوم! من برای جلب کمک، حال و روز خود را برملا نکردم. دوست داشتم که برای من دعا کنید.

فرمود: به زودی برایت دعا خواهم کرد، ولی مبادا مردم را از پریشان حالی خود باخبر سازی که در چشم آنان خوار و بی مقدار می شوی.

8- راوی گوید: لقمان به فرزندش گفت: ای پسرم! صبر را چشیدم و پوست درخت را خوردم چیزی تلخ تر از ناداری نیافتم و اگر روزی به ناداری آزمایش شدی، مردم را از آن آگاه نکن که تو را سبک می شمارند و هیچ منفعتی به تو نمی رسانند. به سوی کسی برگرد که او برگشایش کار تو قدرت دارد و از کسی سئوال کن هر که از او سئوال نمود رد نکرد و هر که به او اطمینان پیدا کرد، نجات داد.

بخش هجدهم

اشاره

بَابُ الْمَنِّ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَى عَنْ غِيَاثٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى كَرِهَ لِي سِتَّ خِصَالٍ وَ كَرِهْتُهَا لِلْأَوْصِيَاءِ مِنْ وُلْدِي وَ أَتْبَاعِهِمْ مِنْ بَعْدِي مِنْهَا الْمَنُّ بَعْدَ الصَّدَقَةِ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): الْمَنُ يَهْدِمُ الصَّنِيعَةَ.

منت نهادن

1- اسحاق بن عمار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود:

خداوند تبارک و تعالی برای من شش صفت را کراهت داشتند و من نیز آنها را برای جانشینان از فرزندانم و پیروان آنها مکروه می دارم که یکی از آنها منت نهادن بعد از صدقه است.

2- احمد بن ابی عبدالله در روایت مرفوعه ای گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

منت نهادن پاداش صدقه و نیکی را نابود می سازد.

بخش نوزدهم

اشاره

بَابُ مَنْ أَعْطَى بَعْدَ الْمَسْأَلَة

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِالله (علیه السلام):

أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ) بَعَثَ إِلَى رَجُلٍ بِخَمْسَةِ أَوْسَاقٍ مِنْ تَمْرِ الْبَغَيْبِغَةِ، وَ كَانَ الرَّجُلُ مِمَّنْ يَرْجُو نَوَافِلَهُ وَ يُؤَمِّلُ نَائِلَهُ وَرِفْدَهُ، وَ كَانَ لَا يَسْأَلُ عَلِيّاً (علیه السلام) وَ لَا غَيْرَهُ شَيْئاً.

فَقَالَ رَجُلٌ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام): وَ اللَّهِ، مَا سَأَلَكَ فُلَانٌ وَ لَقَدْ كَانَ يُجْزِنُهُ مِنَ الْخَمْسَةِ الْأَوْسَاقِ وَسْقٌ وَاحِدٌ.

فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام): لا كَثَّرَ اللَّهُ فِي الْمُؤْمِنِينَ ضَرْبَكَ أُعْطِي أَنَا وَ تَبْخَلُ أَنْتَ لِلَّهِ، أَنْتَ إِذَا أَنَا لَمْ أَعْطِ الَّذِي يَرْجُونِي إِلَّا مِنْ بَعْدِ الْمَسْأَلَةِ ثُمَّ أُعْطِيهِ بَعْدَ الْمَسْأَلَةِ.

پرداخت پس از درخواست

1- مسعدة بن صدقه گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) به مردی پنج وسق خرمای منطقه «بغيبغه» را فرستاد و آن مرد کسی بود که امیدش به فضل و تفضلات خداوند بود و به او امید داشت که او را ناامید نمی کرد و میهمان های خود را پذیرایی می کرد، نه از حضرت علی (علیه السلام) و نه از غیر آن حضرت چیزی را سؤال نمی کرد.

مردی که خدمت امیر مؤمنان علی (علیه السلام) نشسته بود. گفت: این مرد چیزی از شما سؤال نمی کند که یک وسق خرما برای او کافی بود، چرا پنج وسق خرما برای او فرستادی؟

امير مؤمنان على (علیه السلام) فرمود: خداوند امثال تو را میان مؤمنان زیاد نکند! من می بخشم تو بخل می ورزی! انصاف بده! اگر من چیزی ندهم به کسی که به من امید دارد مگر بعد از سؤال کردن آن، که بعد از سؤال کردن به او می دهم.

فَلَمْ أُعْطِهِ ثَمَنَ مَا أَخَذْتُ مِنْهُ، وَ ذَلِكَ لِأَنِّي عَرَّضْتُهُ أَنْ يَبْذُلَ لِي وَجْهَهُ الَّذِي يُعَفِّرُهُ فِي التُّرَابِ لِرَبِّي وَ رَبِّهِ عِنْدَ تَعَبدِهِ لَهُ وَ طَلَبِ حَوَائِجِهِ إِلَيْهِ، فَمَنْ فَعَلَ هَذَا بِأَخِيهِ الْمُسْلِم وَ قَدْ عَرَفَ أَنَّهُ مَوْضِعٌ لِصِلَتِهِ وَ مَعْرُوفِهِ فَلَمْ يُصَدِّقِ اللَّهَ (عزوجل) فِي دُعَائِهِ لَهُ حَيْثُ يَتَمَنَّى لَهُ الْجَنَّةَ بِلِسَانِهِ وَ يَبْخَلُ عَلَيْهِ بِالْحُطَامِ مِنْ مَالِهِ، وَ ذَلِكَ أَنَّ الْعَبْدَ قَدْ يَقُولُ فِى دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ، فَإِذَا دَعَا لَهُمْ بِالْمَغْفِرَةِ فَقَدْ طَلَبَ لَهُمُ الْجَنَّةَ فَمَا أَنْصَفَ مَنْ فَعَلَ هَذَا بِالْقَوْلِ وَ لَمْ يُحَقِّقْهُ بِالْفِعْلِ.

2- أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ وَ غَيْرُهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ نُوحٍ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الدُّهْلِي رَفَعَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

در واقع قیمت آن چیزی است که ما از او گرفته ایم و آن آبروی اوست که او بخشش کرده است، صورتی که برای خدای من و خود بر خاک قرار می دهد و زمانی که خدا را عبادت می کند و از او طلب حاجت نماید و هر که با برادر مؤمن این گونه رفتار کند در حالی که می داند که او مورد احسان و خوبی است؛ پس او خدای متعال گوارا در دعایش تصدیق نکرده است زیرا که از خدا برای برادر مسلمان به زبان خودش آرزوی بهشت می کند و اما به او به چیزی که ارزش ندارد از مال خودش، بخل می ورزد، زیرا که این بنده در دعایش این گونه می گوید: خداوندا! مردان مؤمن و زن های مؤمن را بیامرز.

وقتی که برای آنها دعا می کند در واقع برای آنها به آمرزش طلب کرده است و برای آنها بهشت را درخواست کرده است. پس انصاف نکرده است کسی که این کار را با زبان خود انجام می دهد و با عمل خود این کار را به وجود نمی آورد.

2- احمد بن نوح در روایت مرفوعه ای گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

المَعْرُوفُ ابْتِدَاء وَ أَمَّا مَنْ أَعْطَيْتَهُ بَعْدَ الْمَسْأَلَةِ، فَإِنَّمَا كَافَيْتَهُ بِمَا بَذَلَ لَكَ مِنْ وَجْهِهِ يَبِيتُ لَيْلَتَهُ أَرِقاً مُتَمَلْمِلاً يَمْثْلُ بَيْنَ الرَّجَاءِ وَ الْيَأْسِ لا يَدْرِي أَيْنَ يَتَوَجَّهُ لِحَاجَتِهِ ثُمَّ يَعْزِمُ بِالْقَصْدِ لَهَا، فَيَأْتِيكَ وَ قَلْبُهُ يَرْجُفُ وَ فَرَائِصُهُ تَرْعُدُ قَدْ تَرَى دَمَهُ فِي وَجْهِهِ لَا يَدْرِي أَ يَرْجِعُ بِكَأْبَةٍ أَمْ بِفَرَح.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَنْدَلٍ عَنْ يَاسِرٍ عَنِ الْيَسَعِ بْنِ حَمْزَةَ قَالَ: كُنتُ فِي مَجْلِسِ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) أحَدِّتُهُ، وَ قَدِ اجْتَمَعَ إِلَيْهِ خَلْقٌ كَثِيرٌ يَسْأَلُونَهُ عَنِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ، إِذْ دَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ طُوَالٌ آدَمُ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! رَجُلٌ مِنْ مُحِبِّيكَ وَ مُحِبِّي آبَائِكَ وَ أَجْدَادِكَ (علیهما السلام) مَصْدَرِي مِنَ الْحَجِّ وَ قَدِ افْتَقَدْتُ نَفَقَتِي وَ مَا مَعِي مَا أَبْلُغُ مَرْحَلَةً فَإِنْ رَأَيْتَ أَنْ تُنْهِضَنِي إِلَى بَلَدِي وَ لِلَّهِ عَلَيَّ نِعْمَةٌ فَإِذَا بَلَغْتُ بَلَدِي تَصَدَّقْتُ بِالَّذِي تُوَلِّينِي عَنْكَ فَلَسْتُ مَوْضِعَ صَدَقَةٍ.

فَقَالَ لَهُ: اجْلِسْ رَحِمَكَ اللَّهُ!

معروف آن است که اوّل پرداخت نمایی و اگر چیزی را بعد از سؤال کردن بدهی، همان عوض آبروی اوست او که شب بیدار بوده و از این پهلو به آن پهلو به خود می پیچیده و بین امید و ترس بوده و نمی دانسته که کجا دنبال حاجتش برود تا این که تصمیم گرفت و اراده کرد که پیش تو بیاید در حالی که قلب او می تپید و از ترس پوست بدن او می لرزید، و خون او را در صورت او می دیدی و او نمی دانست که آیا ناامید و محزون یا خوش حال بر می گردد.

3- يسع بن حمزة گوید: در حضور امام رضا (علیه السلام) بودم و با حضرتش گفت و گو می کردم و اطراف امام، جمعیت زیادی از مردم بودند که از حلال و حرام سؤال می کردند. ناگاه شخص گندمگون قد بلندی خدمت امام شرفیاب شد و گفت: درود بر تو ای فرزند رسول خدا! مردی از دوستان تو، پدر تو و اجداد تو هستم که از حج بر می گردم و دارایی خودم را گم کرده ام، چیزی ندارم که مرا به وطنم برسانم. اگر خواستید به من کمک کنید که به وطنم برگردم. زندگی من خوب است، وقتی که آنجا رسیدم مال شما را صدقه می دهم، زیرا که من مستحق صدقه نیستم.

حضرتش فرمود: بنشین! خدا تو را رحمت کند

وَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ يُحَدِّثُهُمْ حَتَّى تَفَرَّقُوا وَ بَقِيَ هُوَ وَ سُلَيْمَانُ الْجَعْفَرِيُّ وَ خَيْثَمَةً وَ أَنَا، فَقَالَ: أَتَأْذَنُونَ لِي فِي الدُّخُولِ؟

فَقَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: قَدَّمَ اللَّهُ أَمْرَكَ.

فَقَامَ فَدَخَلَ الْحُجْرَةَ وَ بَقِيَ سَاعَةٌ ثُمَّ خَرَجَ وَ رَدَّ الْبَابَ وَأَخْرَجَ يَدَهُ مِنْ أَعْلَى الْبَابِ، وَ قَالَ: أَيْنَ الْخُرَاسَانِيُّ؟

فَقَالَ: هَا أَنَا ذَا.

فَقَالَ: خُذْ هَذِهِ الْمِائَتَيْ دِينَارٍ، وَ اسْتَعِنْ بِهَا فِي مَثُونَتِكَ وَ نَفَقَتِكَ وَ تَبَرَّكْ بِهَا وَ لَا تَصَدَّقُ بِهَا عَنِّي، وَ اخْرُجْ فَلَا أَرَاكَ وَ لَا تَرَانِي.

ثُمَّ خَرَجَ فَقَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! لَقَدْ أَجْزَلْتَ وَ رَحِمْتَ فَلِمَا ذَا سَتَرْتَ وَجْهَكَ عَنْهُ؟

آن گاه حضرتش توجهی به مردم کرده و با آنان حرف می زد، تا این که همه مردم رفتند.

من با سلیمان جعفری و خیثمه ماندیم و امام (علیه السلام) فرمود: اجازه می دهید که من به اندرون بروم؟

سلیمان عرض کرد: بفرمایید.

امام (علیه السلام) داخل حجره شد و ساعتی در حجره بود و بعد از آن خارج شد و در را بست و دست خود را از بالای در بیرون کرد و فرمود: خراسانی کجاست؟

آن مرد عرض کرد: من اینجا هستم.

فرمود: این دویست دینار را بگیر در هزینه و زندگی خود خرج کن و تبرک بجوی و از جانب من صدقه نده و برو که من تو را نبینم و تو مرا نبینی.

آن مرد رفت. سلیمان عرض کرد: جانم به قربان شما! بخشش کردی به آن مرد و او را مورد رحمت قرار دادی، چرا صورت خود را از او پوشانیدی؟

فَقَالَ: مَخَافَةَ أَنْ أَرَى ذُلَّ السُّؤَالِ فِي وَجْهِهِ، لِقَضَائِي حَاجَتَهُ. أَمَا سَمِعْتَ حَدِيثَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): الْمُسْتَتِرُ بِالْحَسَنَةِ يَعْدِلُ سَبْعِينَ حَجَّةٌ، وَ الْمُذِيعُ بِالسَّيِّئَةِ مَخْذُولٌ، وَ الْمُسْتَتِرُ بِهَا مَغْفُورٌ لَهُ؟ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ الْأُوَلِ: مَتَى آتِهِ يَوْماً لِأَطْلُبَ حَاجَةً رَجَعْتُ إِلَى أَهْلِي وَ وَجْهِي بِمَائِهِ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بِإِسْنَادٍ ذَكَرَهُ عَنِ الْحَارِثِ الْهَمْدَانِي قَالَ: سَامَرْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ) فَقُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! عَرَضَتْ لِي حَاجَةٌ.

قَالَ: فَرَأَيْتَنِي لَهَا أَهْلاً.

قُلْتُ: نَعَمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ!

قَالَ: جَزَاكَ اللَّهُ عَنِّي خَيْراً.

امام فرمود: از ترس این که خواری سؤال را به جهت برآوردن نیاز او در صورتش نبینم.

آیا حدیث پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را نشنیده ای که فرمود: انجام کار خوبی در پنهانی مساوی است با هفتاد حج و کسی که گناه را آشکار کند، پیش خدا ذلیل است.

و کسی که حسنه را پنهانی بدهد مورد مغفرت خدا قرار می گیرد. آیا قول پیشینیان را نشنیده ای که گفت: زمانی که به خاطر نیازی از نزد آن شخص کریم نزد خانواده ام برگشتم در حالی که آبرویم محفوظ بود.

4- حارث همدانی گوید: آهسته خدمت امیر مؤمنان علی (علیه السلام) عرض کردم: ای امیر مؤمنان! برای من گرفتاری پیش آمده است.

امام فرمود: مرا اهل آن دانستی که حاجت تو را برآورده کنم؟

عرض کردم: آری ای امیرمؤمنان!

حضرت فرمود: خداوند تو را از جانب من پاداش خیر بدهد.

ثُمَّ قَامَ إِلَى السِّرَاجِ فَأَغْشَاهَا وَ جَلَسَ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّمَا أَغْشَيْتُ السِّرَاجَ لِئَلَّا أَرَى ذُلَّ حَاجَتِكَ فِي وَجْهَكِ فَتَكَلَّمْ، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) يَقُولُ: الْحَوَائِجُ أَمَانَةٌ مِنَ اللَّهِ فِي صُدُورِ الْعِبَادِ، فَمَنْ كَتَمَهَا كُتِبَتْ لَهُ عِبَادَةٌ، وَ مَنْ أَفْشَاهَا كَانَ حَقًّا عَلَى مَنْ سَمِعَهَا أَنْ يَعْنِيَهُ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْأَصْبَعَ عَنْ بُنْدَارَ بْنِ عَاصِمٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)قَالَ: قَالَ:

مَا تُوَسَّلَ إِلَيَّ أَحَدٌ بِوَسِيلَةٍ وَ لا تَذَرِّعَ بِذَرِيعَةٍ أَقْرَبَ لَهُ إِلَى مَا يُرِيدُهُ مِنِّي مِنْ رَجُلٍ سَلَفَ إِلَيْهِ مِنِّي يَدٌ أَتْبَعْتُهَا أُخْتَهَا وَ أَحْسَنْتُ رَبَّهَا، فَإِنِّي رَأَيْتُ مَنْعَ الْأَوَاخِرِ يَقْطَعُ لِسَانَ شُكْرِ الْأَوَائِلِ، وَ لا سَخَتْ نَفْسِي بِرَدِّ بِكْرِ الْحَوَائِجِ وَ قَدْ قَالَ الشَّاعِرُ:

وَ إِذَا بُلِيتَ بِبَذْلِ وَ جْهَكَ سَائِلاً *** فَابْذُلْهُ لِلْمُتَكَرِّم الْمِفْضَالِ

إِنَّ الْجَوَادَ إِذَا حَبَاكَ بِمَوْعِدٍ *** أَعْطَاكَهُ سَلِساً بِغَيْرِ مِطَالٍ

وَ إِذَا السُّؤَالُ مَعَ النَّوَالِ قَرَنْتَهُ *** رَجَحَ السُّؤَالُ وَ خَفَّ كُلُّ نَوَالٍ

آن گاه حضرتش به سمت چراغ رفت و نور آن را کم کرد و نشست فرمود: نور چراغ را کم کردم مبادا این که خواری نیاز تو را در صورتت ببینم، حرف بزن، زیرا که من از پیامبر (صلی الله علیه و آله) شنیدم که فرمود: «حاجت ها امانت است از جانب خدا در سینه های بنده های خدا و هر که پنهان نگه دارد آن امانت را برای او عبادت نوشته شود و هر که آشکار کند آن امانت را بر خدا سزاوار است که هر که آن امانت را بشنود او را کفایت کند».

5- بندار بن عاصم در روایت مرفوعه ای گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هیچ کس به من به وسیله ای متوسل نشد و به اسبابی که نزدیک باشد به آن به من چنگ نزد که از من می خواست از مردی که سبقت بگیرد از من، دستی که پیروی کند دست اوّل را و نمو و رشد آن را نیکو کند (یعنی هیچ دستی بر دست من در بخشش و هدايا مقدم نیست) زیرا که من دیدم محروم کردن دیگران سبب قطع سپاس آن ها می شود و هرگز بخشش من حاجت های تازه را، رد نکرده است و شاعر می گوید:

زمانی که نیاز پیدا کردی آبروی خود را بخشش کنی در سؤال کردن پس آبروی خود را بخشش کن نزد اهل کرم و کسی که بسیار بخشش کننده است، زیرا که بخشش کننده اگر شب ها وعدۀ بخشش دهد آسان و بدون تلف کردن وقت عطا می نماید و زمانی که سؤال با بخشش اهل آن همراه شود، سؤال برتری دارد و بخشش سبک می شود.

بخش بیستم

اشاره

بَابُ الْمَعْرُوفِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ الْجُعْفِی قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

إِنَّ مِنْ بَقَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَ بَقَاءِ الْإِسْلَام أَنْ تَصِيرَ الْأَمْوَالُ عِنْدَ مَنْ يَعْرِفُ فِيهَا الْحَقَّ وَ يَصْنَعُ فِيهَا الْمَعْرُوفَ، فَإِنَّ مِنْ فَنَاءِ الْإِسْلَامِ وَ فَنَاءِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ تَصِيرَ الْأَمْوَالُ فِي أَيْدِي مَنْ لا يَعْرِفُ فِيهَا الْحَقَّ وَ لَا يَصْنَعُ فِيهَا الْمَعْرُوفَ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ دَاوُدَ الرَّفِّيِّ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثَّمَالِيُّ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام):

إِنَّ اللَّهَ (عزوجل) جَعَلَ لِلْمَعْرُوفِ أَهْلاً مِنْ خَلْقِهِ حَبَّبَ إِلَيْهِمْ فَعَالَهُ وَ وَجَّهَ لِطُلَّابِ الْمَعْرُوفِ الطَّلَبَ إِلَيْهِمْ، وَ يَسَّرَ لَهُمْ قَضَاءَهُ كَمَا يَسَّرَ الْغَيْثَ لِلْأَرْضِ الْمُجْدِبَةِ لِيُحْيِيَهَا وَ يُحْيِيَ بِهِ أَهْلَهَا.

احسان و نیکوکاری

1- اسماعیل بن جعفی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

اگر ثروت و دولت در کف حق شناسان افتد و آنان که حق نعمت الهی را بدانند و در کار نیک و احسان به خلق کوشا باشند، مایهٔ بقای اسلام و مسلمانان خواهد بود. و اگر ثروت و دولت در کف حق ناشناسان افتد، آنان که حق نعمت الهی را در نیابند و در احسان و نیکوکاری به خلق کوشا نباشند موجب فنای اسلام و مسلمانان خواهد گشت.

2- ابو حمزه ثمالی گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

خداوند برای معروف از بندگان خود افرادی را شایسته این کار قرار داده است و کار خیر را دوست آنها قرار داده است و کسانی را که طالب خیر هستند، متوجه آنها گردانیده است و بر آنها برآوردن کارهای آنها را آسان کرده آن سان که باران را برای زمین خشک آسان کرده است که به وسیله باران آن زمین خشک و ساکنان آن زمین زنده می شوند.

وَ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِلْمَعْرُوفِ أَعْدَاءً مِنْ خَلْقِهِ بَغَضَ إِلَيْهِمُ الْمَعْرُوفَ، وَ بَغْضَ إِلَيْهِمْ فَعَالَهُ وَ حَظَرَ عَلَى طُلَّابِ الْمَعْرُوفِ الطَّلَبَ إِلَيْهِمْ، وَ حَظَرَ عَلَيْهِمْ قَضَاءَهُ كَمَا يُحَرِّمُ الْغَيْثَ عَلَى الْأَرْضِ الْمُجْدِبَةِ لِيَهْلِكَهَا وَ يُهْلِكَ أَهْلَهَا وَ مَا يَعْفُو اللَّهُ أَكْثَرُ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّيِّ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثَّمَالِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرِ (علیه السلام) يَقُولُ:

إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَى اللَّهِ لَمَنْ حَبَّبَ إِلَيْهِ الْمَعْرُوفَ وَ حَبَّبَ إِلَيْهِ فَعَالَهُ.

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّفِّيِّ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) مِثْلَهُ.

و به راستی که خداوند برای معروف، دشمنانی از بندگان خود قرار داده و معروف را مبغوض آنها ساخته و همچنین کار معروف را بر آنها مبغوض کرده و بر کسانی که طالب معروف اند منع کرده که از آن ها طلب معروف کنند و آن بندگانی که معروف را دشمن دارند از برآوردن نیاز نیازمندان محروم کرده است، همان طوری که زمین خشک را از بارش باران، محروم ساخته است تا این که زمین و ساکنان آن در اثر خشکی و هلاک شوند و آن چه که خداوند مورد گذشت خویش قرار می دهد بیش از آن است (که مورد غضب خدا قرار می گیرد).

3- ابوحمزه ثمالی گوید: از امام باقر (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

به راستی که محبوبترین بنده از بندگان خدا کسی است که کار معروف در نزد او محبوب او باشد و هم چنین انجام دادن معروف برای او محبوب باشد.

بخش بیست و یکم

اشاره

بَابُ فَضْلِ الْمَعْرُوفِ

1- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْن عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ، وَ أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ صَدَقَةٌ عَنْ ظَهْرِ غِنِّى وَ ابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ وَ اليدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى، وَ لا يَلُومُ اللَّهُ عَلَى الْكَفَافِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَمِيعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي يَقْضَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

فضیلت نیکی کردن

1- عبد الأ على گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

احسان و نیکوکاری در شمار صدقه است. برترین صدقه و احسان، صدقه به هنگام ثروتمندی است. اما از خانواده ات آغاز کن. دست دهنده والاتر از دست گیرنده است.

خداوند تو را ملامت نمی کند که چرا از حد کفاف خود ایثار و انفاق نکردی.

2- معاوية بن وهب گوید: امام صادق (علیه السلام) می فرماید: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود:

هرگونه احسان و نیکوکاری در شمار صدقه است.

3- ابو یقظان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

رَأَيْتُ الْمَعْرُوفَ كَاسْمِهِ وَ لَيْسَ شَيْءٌ أَفْضَلَ مِنَ الْمَعْرُوفِ إِلَّا ثَوَابُهُ وَ ذَلِكَ يُرَادُ مِنْهُ، وَ لَيْسَ كُلُّ مَنْ يُحِبُّ أَنْ يَصْنَعَ الْمَعْرُوفَ إِلَى النَّاسِ يَصْنَعُهُ وَ لَيْسَ كُلُّ مَنْ يَرْغَبُ فِيهِ يَقْدِرُ عَلَيْهِ وَ لا كُلُّ مَنْ يَقْدِرُ عَلَيْهِ يُؤْذَنُ لَهُ فِيهِ، فَإِذَا اجْتَمَعَتِ الرَّغْبَةُ وَ الْقُدْرَةُ وَ الْإِذْنُ فَهُنَالِكَ تَمَّتِ السَّعَادَةُ لِلطَّالِبِ وَ الْمَطْلُوبِ إِلَيْهِ.

وَ رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) مِثْلَهُ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ آبَائِهِ (علیهم السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

كُلَّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ، وَ الدَّالُ عَلَى الْخَيْرِ كَفَاعِلِهِ، وَ اللَّهُ (عزوجل) يُحِبُّ إِغَاثَةَ اللَّهْفَانِ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

احسان و نیکوکاری را همانند نامش نیکو دیدم و نیکوتر از احسان، پاداشی است که خدا برای احسان منظور کرده است. چه بسیارند که احسان به خلق را دوست دارند، اما در عمل قاصر و ناتوانند. چه بسیارند که مشتاق احسانند اما توان مالی ندارند. چه بسیارند که توان مالی دارند، اما رخصت و فرصت نمی یابند. موقعی که اشتیاق و توان و رخصت همه جمع گردند سعادت برای خواهان و خواهنده کامل می شود.

4- ابن قداح گوید: امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوار خود (علیهم السلام) نقل می فرماید که پیامبر خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود:

هر معروفی صدقه است، راهنمایی کننده بر خیر به سان کسی است آن خیر را انجام داده است و خداوند فریاد رسی مظلومان را دوست دارد.

5- عمر بن یزید گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

الْمَعْرُوفُ شَيْءٌ سِوَى الزَّكَاةِ فَتَقَرَّبُوا إِلَى اللَّهِ (عزوجل) بِالْبِرِّ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ.

6- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ الله (علیه السلام) قَالَ:

اصْنَعِ الْمَعْرُوفَ إِلَى مَنْ هُوَ أَهْلُهُ وَ إِلَى مَنْ لَيْسَ مِنْ أَهْلِهِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ هُوَ مِنْ أَهْلِهِ فَكُنْ أَنْتَ مِنْ أَهْلِهِ.

7- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ وَ غَيْرُهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ سَابَاطَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) لِعَمَّارٍ:

يَا عَمَّارُ! أَنْتَ رَبُّ مَالٍ كَثِيرٍ.

قَالَ: نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاكَ!

قَالَ: فَتُؤَدِّي مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكَ مِنَ الزَّكَاةِ؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: فَتُخْرِجُ الْمَعْلُومَ مِنْ مَالِكَ.

احسان و نیکی، از محدودۀ زکات فریضه خارج است. با احسان و صلۀ رحم به خداوند (عزوجل) تقرب بجویید.

6- جمیل بن دراج گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

کار معروف را برای همه - اهل معروف باشد یا نباشد - انجام بده، زیرا اگر او اهل معروف نیست، تو اهل معروف باش.

راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) به عمّار فرمود: ای عمار! تو مال فراوان داری؟

عرض کرد: آری جانم به قربانت!

فرمود: آن چه که خدا بر تو از زکات واجب کرده است، می پردازی؟

عرض کرد: آری.

فرمود: مالی که معلوم است می پردازی؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: فَتَصِلُ قَرَابَتَكَ؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: فَتَصِلُ إِخْوَانَكَ؟

قَالَ: نَعَمْ.

فَقَالَ: يَا عَمَّارُ! إِنَّ الْمَالَ يَفْنَى وَ الْبَدَنَ يَبْلَى وَ الْعَمَلَ يَبْقَى وَ الدَّيَّانُ حَيٌّ لا يَمُوتُ.

يَا عَمَّارُ! إِنَّهُ مَا قَدَّمْتَ فَلَنْ يَسْبقَكَ وَ مَا أَخَّرْتَ فَلَنْ يَلْحَقَكَ.

8- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ حَدِيدِ بْنِ حَكِيمٍ أَوْ مُرَازِمٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

أَيُّمَا مُؤْمِنٍ أَوْصَلَ إِلَى أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ مَعْرُوفاً، فَقَدْ أَوْصَلَ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ الله (صلى الله عليه و آله).

عرض کرد: آری.

فرمود: صلۀ رحم انجام می دهی؟

عرض کرد: آری.

فرمود: به دوستانت هم کمک می کنی؟

عرض کرد: آری.

فرمود: ای عمار! به راستی که مال از بین می رود، بدن فرسوده می شود و کار می ماند و خدایی که پاداش می دهد زنده است، نمی میرد. ای عمار! هر چه از مال بر خودت مقدم داشته ای هرگز از تو سبقت نمی گیرد و آنچه که از مالت به تأخیر انداختی، هرگز به تو نمی پیوندد.

مرازم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر کس به برادر ایمانی خود احسان کند در واقع به رسول خدا صلى الله عليه وسلم احسان کرده است.

9- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ الله (علیه السلام):

اصْنَعُوا الْمَعْرُوفَ إِلَى كُلِّ أَحَدٍ فَإِنْ كَانَ أَهْلَهُ وَ إِلَّا فَأَنْتَ أَهْلُهُ.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

إِنَّ أَعْرَابِيَّاً مِنْ بَنِي تَمِيمٍ أَتَى النَّبِيَّ (صلى الله عليه و آله) فَقَالَ: أَوْ صِنِي.

فَكَانَ فِيمَا أَوْصَاهُ بِهِ أَنْ قَالَ: يَا فُلَانُ! لا تَزْهَدَنَّ فِي الْمَعْرُوفِ عِنْدَ أَهْلِهِ.

11- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْن عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِي جَعْفَر (علیه السلام)ِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ المَعْرُوفُ وَ أَهْلُهُ، وَ أَوَّلُ مَنْ يَرِدُ عَلَيَّ الْحَوْضَ.

12- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

9- معاوية بن عمار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

با هر کسی که باشد راه احسان بپویید، اگر او شایستۀ احسان نباشد، تو شایستگی خود را برای فیض و احسان به خلق نمایان و آشکار کن.

10- ابوبصیر گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

مردی از اعراب بنی تمیم خدمت پیامبر (صلى الله عليه و آله) شرفیاب شد و گفت: به من سفارشی بفرمایید!

پیامبر خدا (صلى الله عليه و آله) در جمله سفارشات خود فرمود: فلانی! مبادا دربارۀ شایستگان و نجیب زادگان از نیکی و احسان دریغ ورزی.

11- عبیدالله بن ولید گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود:

اهل احسان پیشاپیش دیگران وارد بهشت می شوند، و همان ها پیش از دیگران بر کنار حوض کوثر به من ملحق می شوند.

12- سيف بن عميرة گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

أَجِيرُوا لِأَهْلِ المَعْرُوفِ عَثَرَاتِهِمْ وَ اغْفِرُوهَا لَهُمْ، فَإِنَّ كَفَّ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ هَكَذَا - وَ أَوْ مَا بِيَدِهِ كَأَنَّهُ يُظِلُّ بِهَا شَيْئاً _.

بخش بیست و دوم

اشاره

بَابُ مِنْهُ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللهِ عَلَيْهِ) يَقُولُ:

مَنْ صَنَعَ بِمِثْلِ مَا صُنِعَ إِلَيْهِ فَإِنَّمَا كَافَأَهُ وَ مَنْ أَضْعَفَهُ كَانَ شَكُوراً، وَ مَنْ شَكَرَ كَانَ كَرِيماً، وَ مَنْ عَلِمَ أَنَّ مَا صَنَعَ إِنَّمَا صَنَعَ إِلَى نَفْسِهِ لَمْ يَسْتَبْطِ النَّاسَ فِي شُكْرِهِمْ وَ لَمْ يَسْتَزِدْهُمْ فِي مَوَدَّتِهِمْ، فَلَا تَلْتَمِسُ مِنْ غَيْرِكَ شُكْرَ مَا أَتَيْتَ إِلَى نَفْسِكَ وَ وَ قَيْتَ بِهِ عِرْضَكَ.

لغزش های اهل معروف را ببخشید، زیرا که دست خدا بالای آنهاست.

و امام (علیه السلام) به دست خود اشاره فرمود گویا که دست خود را سایبان چیزی قرار داده بود.

از فضیلت نیکی

1- زراره گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می فرمود:

هر که کاری را در مقابل کاری انجام دهد، در واقع عوض آن کار را انجام داده است و هر که دو برابر آن کار را انجام دهد، او سپاسگزار است و هر که سپاسگزار باشد کریم و بزرگوار است و هر که بداند که اگر کاری را برای مردم انجام می دهد در واقع برای خود انجام می دهد، دیگر از مردم توقع سپاس، آرزوی دوستی خود و سپاسگزاری ندارد که با آن کار آبروی خودت را نگه داشته ای.

وَ اعْلَمْ أَنَّ الطَّالِبَ إِلَيْكَ الْحَاجَةَ لَمْ يُكْرِمْ وَ جْهَهُ عَنْ وَ جْهِكَ، فَأَكْرِمْ وَ جْهَكَ عَنْ رَدِّهِ.

بخش بیست و سوم

اشاره

بَابُ أَنَّ صَنَائِعَ الْمَعْرُوفِ تَدْفَعُ مَصَارِعَ السُّوءِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيٌّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ آبَائِهِ (علیهم السلام) قَالَ:

صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ تَقِي مَصَارِعَ السُّوءِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

إِنَّ الْبَرَكَةَ أَسْرَعُ إِلَى الْبَيْتِ الَّذِي يُمْتَارُ مِنْهُ المَعْرُوفُ مِنَ الشَّفْرَةِ فِي سَنَامِ الْبَعِيرِ، أَوْ مِنَ السَّيْلِ إِلَى مُنْتَهَاهُ.

و بدان! کسی که به تو نیاز دارد آبروی او از آبروی تو کمتر نیست. پس آبروی خود را حفظ کن و او را ناامید نگردان.

انجام کارهای نیک بلاها و گرفتاری های بد را برطرف می کند

1- عبدالله بن میمون قداح گوید: امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوارش (علیهم السلام) نقل می کند که حضرتش فرمود:

کارهای نیک، انسان را از مرگ بد نگه می دارند.

2- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

به راستی که برکت در خانه ای که معروف از آن خانه جاری است از علف به دندان شتر - یا از سیل به انتهای آن - نزدیکتر است.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرِ (علیه السلام) يَقُولُ:

إِنَّ صَنَائِعَ الْمَعْرُوفِ تَدْفَعُ مَصَارِعَ السُّوءِ.

بخش بیست و چهارم

اشاره

بَابُ أَنَّ أَهْلَ الْمَعْرُوفِ فِي الدُّنْيَا هُمْ أَهْلُ الْمَعْرُوفِ فِي الْآخِرَةِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْن أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زَكَرِيَّا الْمُؤْمِنِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ أَوْ قُتَيْبَةَ الْأَعْشَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

قَالَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله): يَا رَسُولَ اللَّهِ! فِدَاكَ آبَاؤُنَا وَ أُمَّهَاتُنَا! إِنَّ أَصْحَابَ الْمَعْرُوفِ فِي الدُّنْيَا عُرِفُوا بِمَعْرُوفِهِمْ فَبِمَ يُعْرَفُونَ فِي الْآخِرَةِ؟

فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِذَا أَدْخَلَ أَهْلَ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ أَمَرَ رِيحاً عَبِقَةٌ طَيِّبَةٌ فَلَزِقَتْ بِأَهْلِ الْمَعْرُوفِ، فَلَا يَمُرُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ بِمَلَإٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِلَّا وَ جَدُوا رِيحَهُ فَقَالُوا: هَذَا مِنْ أَهْلِ الْمَعْرُوفِ.

3- عبدالله بن سلیمان گوید: از امام باقر (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

کارهای نیک پرتگاه های بدفرجام را دفع می کنند.

نیکوکاران در دنیا همان نیکوکاران در جهان آخرتند

1- قتيبة الاعشی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

یاران پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) عرض کردند: ای رسول خدا! پدران و مادران ما به فدای شما باد! مردمان معروف در دنیا به سبب کارهای خوبی که انجام می دهند شناخته شده اند، آنها در جهان آخرت به چه شناخته می شوند؟

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: به راستی که خداوند متعال هنگامی که بهشتیان را وارد بهشت کند دستور می دهد که نسیم خوش بویی از نیکوکاران می وزد و بهشتیان که این نسیم خوش بو را می فهمند می گویند: این نسیم خوش بو از نیکوکاران است.

2 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

أَهْلُ الْمَعْرُوفِ فِي الدُّنْيَا هُمْ أَهْلُ الْمَعْرُوفِ فِي الْآخِرَةِ. يُقَالُ لَهُمْ: إِنَّ ذُنُوبَكُمْ قَدْ غُفِرَتْ لَكُمْ فَهَبُوا حَسَنَاتِكُمْ لِمَنْ شِئْتُمْ.

3- أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَلِيدِ الْوَصَّافِيٌّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

أَهْلَ الْمَعْرُوفِ فِي الدُّنْيَا هُمْ أَهْلُ الْمَعْرُوفِ فِي الْآخِرَةِ، وَ أَهْلُ الْمُنْكَرِ فِي الدُّنْيَا هُمْ أَهْلُ الْمُنْكَرِ فِي الْآخِرَةِ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

إِنَّ لِلْجَنَّةِ بَاباً يُقَالُ لَهُ: الْمَعْرُوفُ، لا يَدْخُلُهُ إِلَّا أَهْلُ الْمَعْرُوفِ. وَ أَهْلُ الْمَعْرُوفِ في الدُّنْيَا هُمْ أَهْلُ الْمَعْرُوفِ فِي الْآخِرَةِ.

2- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

کسانی که در دنیا نیکوکارند، همان نیکوکاران در عالم آخرت هستند. برای آنها گفته می شود: گناهان شما بخشیده شد. پس شما کارهای خوبتان را به هر که می خواهید ببخشید.

3- عبدالله بن ولید و صافی گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: کسانی که در دنیا نیکوکار هستند همان نیکوکاران در عالم آخرت هستند و کسانی که در دنیا بدکارند همان افراد بدکار در عالم آخرت هستند.

4- اسحاق بن عمار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

برای بهشت، دری است که احسان نامیده می شود. از این در فقط کسانی وارد بهشت می شوند که اهل احسان و نیکی بوده اند، آنان که در دنیا اهل احسان هستند در جهان آخرت نیز با همین نام و نشان معروف خواهند بود.

بخش بیست و پنجم

اشاره

بَابُ تَمَامِ الْمَعْرُوفِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ حَاتِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

رَأَيْتُ المَعْرُوفُ لا يَصْلُحُ إِلَّا بِثَلَاثِ خِصَالٍ: تَصْغِيرِهِ وَ تَسْتِيرِهِ وَ تَعْجِيلِهِ، فَإِنَّكَ إِذَا صَغَرْتَهُ عَظَّمْتَهُ عِنْدَ مَنْ تَصْنَعُهُ إِلَيْهِ، وَ إِذَا سَتَرْتَهُ تَمَّمْتَهُ، وَ إِذَا عَجَّلْتَهُ هَنَّأْتَهُ، وَ إِنْ كَانَ غَيْرُ ذَلِكَ سَخَّفْتَهُ وَ نَكَدْتَهُ.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:

لِكُلِّ شَيْءٍ ثَمَرَةٌ، وَ ثَمَرَةُ الْمَعْرُوفِ تَعْجِيلُ السَّرَاحِ.

کار نیک کامل

1- حاتم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

معروف فقط با سه چیز اصلاح می شود:

1- کوچک شمردن آن 2- پنهان نمودن آن 3- با شتاب انجام دادن آن

اگر معروف را کوچک شمردی پس کسی را که معروف را درباره اش انجام می دهی بزرگ شمرده ای و اگر معروف را پنهان انجام دادی آن را به اتمام رسانده ای و اگر آن را با شتاب انجام دادی آن را گوارا کرده ای و اگر این کار را انجام ندادی پس معروف را پست کردی.

2- حمران گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

برای هر چیز میوه ای است و میوۀ معروف با شتاب و آسان انجام دادن آن است.

بخش بیست و ششم

اشاره

بَابُ وَضْعَ الْمَعْرُوفِ مَوْضِعَهُ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) لِمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ:

يَا مُفَضَّلُ! إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ أَ شَقِيٌّ الرَّجُلُ أَمْ سَعِيدٌ فَانْظُرْ سَيْبَهُ وَ مَعْرُوفَهُ إِلَى مَنْ يَصْنَعُهُ، فَإِنْ كَانَ يَصْنَعُهُ إِلَى مَنْ هُوَ أَهْلُهُ فَاعْلَمْ أَنَّهُ إِلَى خَيْرٍ، وَ إِنْ كَانَ يَصْنَعُهُ إِلَى غَيْرِ أَهْلِهِ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُفَضَّل بْن عُمَرَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

يَا مُفَضَّلُ! إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ إِلَى خَيْرٍ يَصِيرُ الرَّجُلُ أَمْ إِلَى شَرِّ انْظُرْ أَيْنَ يَضَعُ مَعْرُوفَهُ، فَإِنْ كَانَ يَضَعُ مَعْرُوفَهُ عِنْدَ أَهْلِهِ. فَاعْلَمْ أَنَّهُ يَصِيرُ إِلَى خَيْرٍ، وَ إِنْ كَانَ يَضَعُ مَعْرُوفَهُ عِنْدَ غَيْرِ أَهْلِهِ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ.

انجام کار نیک در جایگاه خود

1- سيف بن عمیره گوید: امام صادق (علیه السلام) برای مفضّل بن عمر فرمود: ای مفضّل! اگر می خواهی بدانی بدبخت یا نیک بخت کیست به کارهای خوبی که انجام می دهد بنگر، اگر هدايا و معروفش را به اهل آن می دهد بدان که در او خیر هست و اگر آن را به غیر اهل آن می دهد بدان که او پیش خدا خیر و خوبی ندارد.

2- نظیر این روایت را محمّد بن سنان از مفضّل بن عمر از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که حضرتش در پایان آن فرمود:

پس بدان که در جهان آخرت برای چنین فردی بهره ای نیست.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمَانَ الْبَجَلِي عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ شُعَيْبِ بْنِ مِيثَم التَّمَّارِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْمَدَائِنِي عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي مِخْنَفِ الْأَزْدِيُّ قَالَ: أَتَى أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ) رَهْطُ مِنَ الشَّيعَةِ، فَقَالُوا: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! لَوْ أَخْرَجْتَ هَذِهِ الْأَمْوَالَ فَفَرَّقْتَهَا فِى هَؤُلاءِ الرُّؤَسَاءِ وَ الْأَشْرَافِ وَ فَضَّلْتَهُمْ عَلَيْنَا حَتَّى إِذَا اسْتَوْسَقَتِ الْأُمُورُ عُدْتَ إِلَى أَفْضَلِ مَا عَوَّدَكَ اللَّهُ مِنَ الْقَسْمِ بِالسَّوِيَّةِ، وَ الْعَدْلِ فِي الرَّعِيَّةِ.

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام): أَ تَأْمُرُونِّي وَ يْحَكُمْ! أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالظُّلْمِ وَ الْجَوْرِ فِيمَنْ وُلِّيتُ عَلَيْهِ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ. لا وَ اللَّهِ، لَا يَكُونُ ذَلِكَ مَا سَمَرَ السَّمِيرُ وَ مَا رَأَيْتُ فِي السَّمَاءِ نَجْماً.

وَ اللَّهِ، لَوْ كَانَتْ أَمْوَالُهُمْ مَالِي لَسَاوَيْتُ بَيْنَهُمْ فَكَيْفَ وَ إِنَّمَا هِيَ أَمْوَالُهُمْ.

3- راوی گوید: گروهی از شیعیان خدمت امیرمؤمنان علی (علیه السلام) شرفیاب شدند و عرض کردند: ای امیرمؤمنان! اگر این اموال در میان بزرگان و اشراف تقسیم می کردی و آن ها را بر ما برتری می دادی تا کارهای حکومت شما محکم می شد و وضع شما بهتر می شد از تقسیم این اموال به مساوات و عدالت در میان همۀ مردم بهتر بود.

امام (علیه السلام) فرمود: وای بر شما! دستور می دهید حکومتی را که از طرف مسلمانان به من سپرده شده است با ستم و تجاوز یاری کنم؟ نه، سوگند به خدا این کار را نخواهم کرد اگر چه زمان بسیار طول بکشد و در آسمان ستاره ای نبینم.

به خدا سوگند! اگر اموال مسلمانان، مال خودم بود به مساوات بين آنها قسمت می کردم. چگونه بین آنان به مساوات قسمت نکنم در حالی که مال خود آنهاست؟

قَالَ: ثُمَّ أَزَمَ سَاكِنَا طَوِيلاً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ: مَنْ كَانَ فِيكُمْ لَهُ مَالٌ فَإِيَّاهُ وَ الْفَسَادَ، فَإِنَّ إِعْطَاءَهُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ تَبْذِيرٌ وَ إِسْرَافٌ وَ هُوَ يَرْفَعُ ذِكْرَ صَاحِبِهِ فِي النَّاسِ وَ يَضَعُهُ عِنْدَ اللَّهِ وَ لَمْ يَضَعَ امْرُؤٌ مَالَهُ فِي غَيْرِ حَقَّهِ وَ عِنْدَ غَيْرِ أَهْلِهِ إِلَّا حَرَمَهُ اللَّهُ شُكْرَهُمْ، وَ كَانَ لِغَيْرِهِ وَ دُّهُمْ، فَإِنْ بَقِيَ مَعَهُ مِنْهُمْ بَقِيَّةٌ مِمَّنْ يُظْهِرُ الشُّكْرَ لَهُ وَ يُرِيهِ النُّصْحَ، فَإِنَّمَا ذَلِكَ مَلَقٌ مِنْهُ وَ كَذِبٌ فَإِنْ زَلَّتْ بِصَاحِبِهِمُ النَّعْلُ ثُمَّ احْتَاجَ إِلَى مَعُونَتِهِمْ وَ مُكَافَاتِهِمْ فَأَلْأَمُ خَلِيلٍ وَ شَرٌّ خَدِينٍ وَ لَمْ يَضَعِ امْرُؤٌ مَالَهُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ وَ عِنْدَ غَيْرِ أَهْلِهِ إِلَّا لَمْ يَكُنْ لَهُ مِنَ الْحَقِّ فِيمَا أُتِيَ إِلَّا مَحْمَدَةُ اللُّنَامِ وَ تَنَاءُ الْأَشْرَارِ مَا دَامَ عَلَيْهِ مُنْعِماً مُفْضِلاً وَ مَقَالَةُ الْجَاهِلِ مَا أَجْوَدَهُ وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ بَخِيلٌ.

فَأَيُّ حَظٍّ أَبْوَرُ وَ أَخْسَرُ مِنْ هَذَا الْحَقِّ وَ أَيُّ فَائِدَةِ مَعْرُوفٍ أَقَلُّ مِنْ هَذَا المَعْرُوفِ ؟

فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَهُ مَالٌ فَلْيَصِلْ بِهِ الْقَرَابَةَ وَ لْيُحْسِنْ مِنْهُ الضَّيَافَةَ وَ لْيَفكَ بِهِ الْعَانِيَ وَ الْأَسِيرَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ، فَإِنَّ الْفَوْزَ بِهَذِهِ الْخِصَالِ مَكَارِمُ الدُّنْيَا وَ شَرَفُ الْآخِرَةِ.

آن گاه امام (علیه السلام) مدت طولانی سکوت کرد و بعد از آن سر را بلند کرده و فرمود: هر که از هر که از شما مال دارد از فساد دوری کند و اگر آن را در غیر جایش مصرف کند تبذیر و اسراف کرده است و اسراف و تبذیر اسم صاحب مال را در بین مردم بالا می برد، ولی پیش خداوند کوچک می کند و هر مردی که مال خود را در غیر حق آن و در نزد غیر اهل آن قرار دهد خداوند او را از سپاس مردم محروم می کند و دوستی مردم را برای غیر صاحب مال قرار می دهد و اگر عده ای برای او اظهار سپاس می کنند او را نصیحت می نمایند فقط برای چاپلوسی و دروغی است که آنان انجام می دهند و اگر روزگاری او را فقیر و نیازمند کرد و نیاز به کمک آنان داشت، آنها بدترین دوستان او خواهند بود، و هر مردی که مال خود را در غیر جایش و در غیر اهلش قرار دهد هیچ بهره ای از آن مال نخواهد برد مگر این انسان های پست و شرور تا زمانی که آنان در نعمت زیاد از جانب این شخص هستند او را مدح و ثنا گویند. این شخص در نزد جاهلان اهل جود و بخشش و در نزد خدا از بخیلان است.

پس چه بهره ای نابود کننده تر و زیان بار از این مال است؟ و چه فایده ای کمتری از این بخشش خود برده است؟

هر که از شما ثروت و مال دارد به خویشاوندان خود صلۀ رحم کند مهمان نوازی نماید، اسیران را آزاد کند و به راه ماندگان کمک کند؛ زیرا که سعادت و خوشبختی و بزرگواری دنیا و شرافت آخرت به این صفات پسندیده است.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

لَوْ أَنَّ النَّاسَ أَخَذُوا مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ (عزوجل) بِهِ فَأَنْفَقُوهُ فِيمَا نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْهُ مَا قَبِلَهُ مِنْهُمْ، وَ لَوْ أَخَذُوا مَا نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْهُ فَأَنْفَقُوهُ فِيمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ مَا قَبِلَهُ مِنْهُمْ حَتَّى يَأْخُذُوهُ مِنْ حَقِّ وَ يُنْفِقُوهُ فِي حَقٍ.

5- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ ضُرَيْسٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

إِنَّمَا أَعْطَاكُمُ اللَّهُ هَذِهِ الْفُضُولَ مِنَ الْأَمْوَالِ لِتُوَجِّهُوهَا حَيْثُ وَ جَّهَهَا اللَّهُ وَ لَمْ يُعْطِكُمُوهَا لِتَكْنِزُوهَا.

4- اسماعیل بن جابر گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

اگر مردم از فرمان خداوند اطاعت می کردند کسی که مال خود را در جایی که خدا از آن نهی کرده است بخشش می کرد نمی پذیرفتند و اگر مردم از آنچه خداوند از آن نهی کرده است خودداری می کردند، در آن جایی که خدا امر کرده است انفاق می کردند و آن انفاق را که از حق نبود قبول نمی کردند و در حق انفاق می کردند.

5- ضریس گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

به راستی که خداوند ثروت بسیاری به شما داده است که آن را در آن جایی که خدا دستور داده است مصرف کنید و این ثروت را نداده است که شما ذخیره اش کنید.

بخش بیست و هفتم

اشاره

بَابٌ فِي آدَابِ الْمَعْرُوفِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدِ بْن عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَيْفَةَ بْن مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

لا تَدْخُلْ لِأَخِيكَ فِي أَمْرٍ مَضَرَّتُهُ عَلَيْكَ أَعْظَمُ مِنْ مَنْفَعَتِهِ لَهُ.

قَالَ ابْنُ سِنَانٍ: يَكُونُ عَلَى الرَّجُل دَيْنٌ كَثِيرٌ وَ لَكَ مَالٌ فَتُؤَدِّي عَنْهُ فَيَذْهَبُ مَالُكَ وَ لا تَكُونُ قَضَيْتَ عَنْهُ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى (علیه السلام) يَقُولُ:

لا تَبْذُلْ لِإِخْوَانِكَ مِنْ نَفْسِكَ مَا ضَرُّهُ عَلَيْكَ أَكْثَرُ مِنْ مَنْفَعَتِهِ لَهُمْ.

آداب نیکوکاری

1- ابن منصور گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

برادر دینی خود را وادار به کاری نکن که برای تو ضرر آن بیشتر تو از نفع آن باشد.

ابن سنان گوید: معنای حدیث چنین است:

مردی که قرض زیاد دارد و تو ثروتمند هستی و از جانب او پرداخت نمایی و مال تو از بین رفته با این که قرض او را نداده ای.

2- راوی گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

از جانب خود برای برادر دینیت مالی را که ضرر آن مال بر تو بیش از نفع آن برای برادرت باشد، بخشش نکن.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ الْجُرْجَانِيِّ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَحَدِهِمَا (علیهما السلام) نَهُ قَالَ:

لا تُوجِبْ عَلَى نَفْسِكَ الْحُقُوقَ، وَ اصْبِرْ عَلَى النَّوَائِبِ، وَ لا تَدْخُلْ فِي شَيْءٍ مَضَرَّتُهُ عَلَيْكَ أَعْظَمُ مِنْ مَنْفَعَتِهِ لِأَخِيكَ.

بخش بیست و هشتم

اشاره

بَابُ مَنْ كَفَرَ الْمَعْرُوفَ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِيِّ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

قَالَ: لَعَنَ اللَّهُ قَاطِعِي سُبُلِ الْمَعْرُوفِ.

قِيلَ: وَ مَا قَاطِعُو سُبُل الْمَعْرُوفِ؟

قَالَ: الرَّجُلُ يُصْنَعُ إِلَيْهِ الْمَعْرُوفُ فَيَكْفُرُهُ فَيَمْتَنِعُ صَاحِبُهُ مِنْ أَنْ يَصْنَعَ ذَلِكَ إِلَى

3- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

بر ضرر خودت حقوقی را لازم نکن، در مصیبت ها صبر کن و کاری که ضرر آن بر تو بزرگتر از منفعت آن به برادر توست انجام نده.

کفران احسان و نیکوکاری

1- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

خداوند کسی را که راه معروف را قطع می کند از رحمت خود دور کرده است.

گفته شد: چه کسی راه معروف را قطع می کند؟

فرمود: مردی که دربارۀ او معروف انجام داده می شود و او کفران می کند و این کار او سبب می شود که صاحب معروف دیگر آن معروف را درباره غیر آن مرد انجام ندهد.

2- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ سَيْفِ بْن عَمِيرَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

مَا أَقَلَّ مَنْ شَكَرَ الْمَعْرُوفَ!

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

مَنْ أُتِيَ إِلَيْهِ مَعْرُوفٌ فَلْيُكَافِى بِهِ، فَإِنْ عَجَزَ فَلْيُثْنِ عَلَيْهِ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ كَفَرَ النِّعْمَةَ.

بخش بیست و نهم

اشاره

بَابُ الْقَرْضِ

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

2- سيف بن عمیره گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: سپاسگزاران معروف چقدر اندک هستند!

3- سکونی گویدک امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

هر که دربارۀ او کار معروفی انجام گرفت، باید آن را جبران کند و اگر قدرت ندارد، ستایش کند و اگر ستایش نکرد، کفران نعمت کرده است.

قرض دادن

1- اسحاق بن عمّار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

مَكْتُوبٌ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ الصَّدَقَةُ بِعَشَرَةٍ وَ الْقَرْضُ بِثَمَانِيَةَ عَشَرَ.

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: بِخَمْسَةَ عَشَرَ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عبد الله (علیه السلام):

مَا مِنْ مُؤْمِنٍ أَقْرَضَ مُؤْمِناً يَلْتَمِسُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ إِلَّا حَسَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرَهُ بِحِسَابٍ الصَّدَقَةِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْهِ مَالُهُ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى «لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ».

قَالَ: يَعْنِي بِالْمَعْرُوفِ الْقَرْضَ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُقْبَةَ بْن خَالِدٍ قَالَ:

بر در بهشت نوشته شده است پاداش صدقه ده برابر و پاداش قرض هیجده برابر است.

و در روایت دیگری آمده است: پانزده برابر.

2- فضیل بن یسار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر مؤمنی که به قصد کسب خشنودی خدا به مؤمنی وام بدهد، خداوند پاداش آن وام را به حساب صدقه برای او محسوب میکند تا وقتی که مالش به او باز گردد.

3- ابراهيم بن عبدالحمید گوید: امام صادق (علیه السلام) درباره گفتار خدای تعالی که می فرماید:

«خیری در بیشتر نجواهای آنان نیست مگر کسی که به صدقه یا کار نیکی بین مردم امر کند» فرمود:

معروف و کار نیک همان وام دادن است.

4- عقبة بن خالد گوید:

دَخَلْتُ أَنَا وَ الْمُعَلَّى وَ عُثْمَانُ بْنُ عِمْرَانَ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام).

فَلَمَّا رَآنَا قَالَ: مَرْحَباً مَرْحَباً بِكُمْ وُجُوهٌ تُحِبُّنَا وَ نُحِبُّهَا جَعَلَكُمُ اللَّهُ مَعَنَا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ!

فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): نَعَمْ، مَهْ!

قَالَ: إِنِّي رَجُلٌ مُوسِرٌ.

فَقَالَ لَهُ: بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي يَسَارِكَ.

قَالَ: وَ يَجِيءُ الرَّجُلُ فَيَسْأَلُنِي الشَّيْءَ وَ لَيْسَ هُوَ إِيَّانُ زَكَاتِي.

فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): الْقَرْضُ عِنْدَنَا بِثَمَانِيَةَ عَشَرَ، وَ الصَّدَقَةُ بِعَشَرَةٍ، وَ مَا ذَا عَلَيْكَ إِذَا كُنْتَ كَمَا تَقُولُ مُوسِراً أَعْطَيْتَهُ، فَإِذَا كَانَ إِيَّانُ زَكَاتِكَ احْتَسَبْتَ بِهَا مِنَ الزَّكَاةِ.

يَا عُثْمَانُ! لا تَرُدَّهُ، فَإِنَّ رَدَّهُ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ.

من، معلی و عثمان بن عمران به خدمت امام صادق (علیه السام) شرفیاب شدیم، وقتی حضرتش ما را دید فرمود:

آفرین بر شما! آفرین بر شما! چهره هایی که ما را دوست می دارد. ما هم آنها را دوست می داریم، خدا شما را در دنیا و جهان آخرت با ما قرار دهد.

عثمان گفت: قربانت گردم!

امام صادق (علیه السلام) به او فرمود: آری، چه می خواهی؟

گفت: من مرد متمکن هستم.

حضرت به او فرمود: خدا تمکن تو را مبارک گرداند.

گفت: گاهی مردی می آید و چیزی از من می خواهد و هنوز موقع پرداخت زکاتم نشده است.

امام صادق (علیه السلام) به او فرمود: پاداش قرض نزد ما هیجده برابر و صدقه ده برابر است، چه ایرادی دارد که همین که گفتی متمکن هستی با او عطا کنی پس چون موقع زکاتت رسید آن را از زکات محسوب کنی. ای عثمان! او را رد نکن، زیرا رد کردن سائل نزد خدا گناه بزرگی است.

يَا عُثْمَانُ! إِنَّكَ لَوْ عَلِمْتَ مَا مَنْزِلَةُ الْمُؤْمِنِ مِنْ رَبِّهِ مَا تَوَانَيْتَ فِي حَاجَتِهِ. وَ مَنْ أَدْخَلَ عَلَى مُؤْمِن سُرُوراً فَقَدْ أَدْخَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) وَ قَضَاءُ حَاجَةِ الْمُؤْمِنِ يَدْفَعُ الْجُنُونَ وَ الْجُذَامَ وَ الْبَرَصَ.

5- سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ السَّنْدِي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ: قَرْضُ الْمُؤْمِنِ غَنِيمَةٌ، وَ تَعْجِيلُ خَيْرٍ إِنْ أَيْسَرَ أَدَّاهُ، وَ إِنْ مَاتَ احْتُسِبَ مِنَ الزَّكَاةِ.

بخش سی ام

مهلت دادن بر تنگدست

1- معاوية بن عمار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: هر که بخواهد که خدا در روزی که هیچ سایه ای جز سایه او نیست، بر او سایه افکند - حضرتش این جمله را سه بار تکرار کرد و هیبت حضرت مانع از آن شد که بپرسند - پس فرمود:

بایستی تنگدستی را مهلت دهد یا چیزی از حق خود را به او واگذارد.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) قَالَ - فِي يَوْمٍ حَارٌ وَ حَتَّى كَفَّهُ -:

مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَسْتَظِلَّ مِنْ فَوْرِ جَهَنَّمَ - قَالَهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ -.

فَقَالَ النَّاسُ فِي كُلِّ مَرَّةٍ: نَحْنُ يَا رَسُولَ اللَّهِ!

فَقَالَ: مَنْ أَنْظَرَ غَرِيماً أَوْ تَرَكَ الْمُعْسِرَ.

ثُمَّ قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): قَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكِ: إِنَّ أَبِي أَخْبَرَنِي أَنَّهُ غَرِيماً لَهُ فِي الْمَسْجِدِ، فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) فَدَخَلَ بَيْتَهُ وَ نَحْنُ جَالِسَانِ، ثُمَّ خَرَجَ فِي الْهَاجِرَةِ فَكَشَفَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) سِتْرَهُ وَ قَالَ: يَا كَعْبُ! مَا زِلْتُمَا جَالِسَيْنِ.

قَالَ: نَعَمْ بِأَبِي وَ أُمِّي.

قَالَ: فَأَشَارَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) بِكَفِّهِ خُذِ النَّصْفَ.

قَالَ: فَقُلْتُ: بِأَبِي وَأُمِّي!

2- عبدالرحمان بن ابی عبدالله گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در روز گرمی که به دست خود حنا زده بود سه مرتبه فرمود: هر که دوست دارد از حرارت دوزخ پناه گیرد.

مردم هر بار گفتند: ما رسول خدا؟

پس فرمود: هر که به بدهکار مهلت دهد، یا تنگ دست را رها کند.

بعد از آن امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: عبدالله بن کعب بن مالک به من گفت: پدرم به من خبر داد: کسی که به او بدهکار بود در مسجد او را گرفته بود. پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمده وارد خانه خود شد و ما نشسته بودیم، بعد در شدت گرما بیرون آمد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) خانه را کنار زد و فرمود: ای کعب همین طور نشسته اید؟

گفت: آری، پدر و مادرم فدایت!

گوید: پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به دست خود اشاره کرد و فرمود: نصف را بگیری.

گوید: گفتم: پدر و مادرم قربانت!

ثُمَّ قَالَ: أَتْبَعْهُ بِبَقِيَّةِ حَقَّكَ.

قَالَ: فَأَخَذْتُ النَّصْفَ وَ وَضَعْتُ لَهُ النَّصْفَ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

خَلُوا سَبِيلَ الْمُعْسِرِ كَمَا خَلَّاهُ اللَّهُ (عزوجل).

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی اللهُ علیه و آله) الْمِنْبَرَ ذَاتَ يَوْم فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ وَ صَلَّى عَلَى أَنْبِيَائِهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمْ).

ثُمَّ قَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ! لِيُبَلِّغ الشَّاهِدُ مِنْكُمُ الْغَائِبَ. أَلَا وَ مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِراً كَانَ لَهُ عَلَى اللَّهِ (عزوجل) فِي كُلِّ يَوْمٍ صَدَقَةٌ بِمِثْلِ مَالِهِ حَتَّى يَسْتَوْفِيَهُ.

ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): وَ إِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ، وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُعْسِرٌ، فَتَصَدَّقُوا عَلَيْهِ بِمَالِكُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ.

بعد فرمود: بدنبال او برای بقیه حقت برو.

گوید: نصف را دریافت کردم و بقیه را رها نمودم بخشیدم.

3- يعقوب بن سالم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: تنگدست را رها کنید آن سان که خداوند (عزوجل) رهایش کرده است.

4- یحیی بن عبدالله گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

روزی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بر فراز منبر قرار گرفت پس خدا را حمد و ثنا گفت، و بر پیامبرانش (صلی الله علیه و آله) درود فرستاد آن گاه فرمود:

ای مردم! حاضران به غایبان ابلاغ کنند که:

هان که هر کس تنگدستی را مهلت دهد در هر روز برای او صدقه ای برابر با اصل مالش بر عهده خداوند (عزوجل) است تا مال خود را دریافت کند.

بعد امام صادق (علیه السلام) فرمود:

اگر تنگدست باشد پس مهلت دادن تا روز رفاه است و اگر ببخشید بر شما بهتر است، اگر بدانید که او تنگدست است. پس مال خود را ببخشید بر شما بهتر است.

بخش سی ویکم

اشاره

بَابُ تَحْلِيل الْمَيِّتِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حُنَيْسٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عبد الله (علیه السلام):

إِنَّ لِعَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ سَيَابَةَ دَيْناً عَلَى رَجُلٍ قَدْ مَاتَ وَ قَدْ كَلَّمْنَاهُ أَنْ يُحَلَّلَهُ.

فَأَبَى فَقَالَ: وَ يْحَهُ أَ مَا يَعْلَمُ أَنَّ لَهُ بِكُلِّ دِرْهَم عَشَرَةً إِذَا حَلَّلَهُ، فَإِذَا لَمْ يُحَلَّلْهُ فَإِنَّمَا لَهُ دِرْهَمْ بَدَلَ دِرْهَم.

2- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ مُعَتِّبٍ قَالَ:

حلال کردن میت

1- حسن بن خنیس گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: عبدالله بن سیابه از مردی طلبکار است که او وفات یافته است و ما با او گفت و گو کردیم که او را حلال کند، ولی نپذیرفت.

امام (علیه السلام) فرمود: وای بر او! آیا نمی داند که چون او را حلال کند در برابر درهمی، پاداش ده درهم به او داده می شود، و اگر او را حلال نکند در همی به جای درهمی است که نصیب او خواهد شد؟!

2- معتب گوید:

دَخَلَ مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرِ الْوَشَاءُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَسْأَلُهُ أَنْ يُكَلِّمَ شِهَاباً أَنْ يُخَفِّفَ عَنْهُ حَتَّى يَنْقَضِيَ الْمَوْسِمُ، وَ كَانَ لَهُ عَلَيْهِ أَلْفُ دِينَارِ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَأَتَاهُ. فَقَالَ لَهُ: قَدْ عَرَفْتَ حَالَ مُحَمَّدٍ وَ انْقِطَاعَهُ إِلَيْنَا وَ قَدْ ذَكَرَ أَنَّ لَكَ عَلَيْهِ أَلْفَ دِينَارٍ لَمْ تَذْهَبْ فِي بَطْنٍ وَ لا فَرْجِ وَ إِنَّمَا ذَهَبَتْ دَيْناً عَلَى الرِّجَالِ وَ وَضَائِعَ وَ ضَعَهَا، وَ أَنَا أُحِبُّ أَنْ تَجْعَلَهُ فِي حِلٍ.

فَقَالَ: لَعَلَّكَ مِمَّنْ يَزْعُمُ أَنَّهُ يُقْبَضُ مِنْ حَسَنَاتِهِ فَتُعْطَاهَا.

فَقَالَ: كَذَلِكَ فِي أَيْدِينَا.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): اللَّهُ أَكْرَمُ وَ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يَتَقَرَّبَ إِلَيْهِ عَبْدُهُ فَيَقُومَ فِي اللَّيْلَةِ الْقَرَّةِ، أَوْ يَصُومَ فِي الْيَوْمِ الْحَارِّ، أَوْ يَطُوفَ بِهَذَا الْبَيْتِ ثُمَّ يَسْلُبُهُ ذَلِكَ فَيُعْطَاهُ، وَ لَكِنْ لِلَّهِ فَضْلُ كَثِيرٌ يُكَافِي الْمُؤْمِنَ.

فَقَالَ: فَهُوَ فِي حِلٍ.

محمد بن بشر و شاء به خدمت امام صادق (علیه السلام) شرفیاب شد که حضرتش با شهاب صحبت فرماید که به او مهلت دهد تا موسم حج را تمام نماید و بر او هزار دینار بدهکار بود.

حضرت کسی را نزد او فرستاد و شهاب آمد، به او فرمود: از حال محمد و از ما بودنش را می دانی، گفته شده: تو از او هزار دینار طلبکار هستی که آن را نخورده و نکاح نکرده است جز این که طلبی بود که برای مردم قرض داده و یا ضرر کرده است. من دوست دارم که او را حلال کنی.

گفت: شاید شما از کسانی هستی که گمان می کند از حسنات او گرفته و به او می دهند.

فرمود: آری، ما چنین می دانیم.

پس امام صادق (علیه السلام) فرمود: خداوند کریم تر و عادل تر از آن است که بنده ای به او تقرب بجوید و در شب سرد برای عبادت بر خیزد، یا در روز گرم روزه بدارد، یا طواف این خانه کند، سپس این اعمال را از او گرفته به او بدهد، ولی برای خدا فضل زیادی است که عمل مؤمن را جبران می کند.

شهاب گفت: پس بر او حلال است.

بخش سی و دوم

اشاره

بَابُ مَنُّونَةِ النِّعَمِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ سُلَيْمَانَ الْفَرَّاءِ مَوْلَى طِرْبَالٍ عَنْ حَدِيدِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: مَنْ عَظُمَتْ نِعْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ اشْتَدَّتْ مَنُونَةُ النَّاسِ عَلَيْهِ. فَاسْتَدِيمُوا النِّعْمَةَ بِاحْتِمَالِ الْمَثُونَةِ، وَ لا تُعَرِّضُوهَا لِلزَّوَالِ، فَقَلَّ مَنْ زَالَتْ عَنْهُ النِّعْمَةُ فَكَادَتْ أَنْ تَعُودَ إِلَيْهِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِي عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْمَدَنِيَّ مَوْلَى هَاشِمٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ:

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

تحمل هزینه نعمت

1- حدید بن حکیم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

به هر که نعمت خدا بزرگ شود تکالیف معاش مردم بر او سخت تر می شود. پس نعمت را به وسیله تحمل تكاليف معاش مردم دوام ببخشید و آن را در معرض زوال قرار ندهید، زیرا کمتر کسی است که چون نعمت از او زایل شود امید بازگشت آن به او باشد.

2- ابراهیم بن محمد: گوید امام صادق (علیه السلام) فرمود:

مَا مِنْ عَبْدٍ تَظَاهَرَتْ عَلَيْهِ مِنَ اللَّهِ نِعْمَةً إِلَّا اشْتَدَّتْ مَنُونَةُ النَّاسِ عَلَيْهِ، فَمَنْ لَمْ يَقُمْ لِلنَّاسِ بِحَوَائِجِهِمْ فَقَدْ عَرَّضَ النِّعْمَةَ لِلزَّوَالِ.

قَالَ: فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! وَ مَنْ يَقْدِرُ أَنْ يَقُومَ لِهَذَا الْخَلْقِ بِحَوَائِجِهِمْ؟

فَقَالَ: إِنَّمَا النَّاسُ فِي هَذَا الْمَوْضِع - وَ اللَّهِ - الْمُؤْمِنُونَ.

3- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنَ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدَانَ بْن مُسْلِمٍ عَنْ أَبَانِ بْن تَغْلِبَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) لِحُسَيْنِ الصَّحَافِ:

يَا حُسَيْنُ! مَا ظَاهَرَ اللهُ عَلَى عَبْدِ النّعَمَ حَتَّى ظَاهَرَ عَلَيْهِ مَثُونَةَ النَّاسِ. فَمَنْ صَبَرَ لَهُمْ وَ قَامَ بِشَأْنِهِمْ زَادَهُ اللَّهُ فِي نِعَمِهِ عَلَيْهِ عِنْدَهُمْ، وَ مَنْ لَمْ يَصْبِرْ لَهُمْ وَ لَمْ يَقُمْ شأْنِهِمْ أَزَالَ اللَّهُ (علیه السلام) عَنْهُ تِلْكَ النِّعْمَةَ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ الله (علیه السلام) قَالَ: مَنْ عَظُمَتْ عَلَيْهِ النَّعْمَةُ اشْتَدَّتْ مَتُونَةُ النَّاسِ عَلَيْهِ، فَإِنْ هُوَ قَامَ بِمَثُونَتِهِمْ اجْتَلَبَ زِيَادَةَ النِّعْمَةِ عَلَيْهِ مِنَ اللَّهِ، وَ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ عَرَّضَ النِّعْمَةَ لِزَوَالِهَا.

هیچ بنده ای نیست که از جانب خدا نعمت بر او پیاپی شود مگر این که تکالیف معاش مردم بر او سخت تر می شود، هر که به احتیاجات مردم اقدام نکرد. پس نعمت را رو به زوال نموده است.

راوی گوید: گفتم: قربانت گردم! چه کسی می تواند به این همه احتياجات مردم رسیدگی کند؟

فرمود: به خدا سوگند! مراد از مردم در اینجا فقط مؤمنان هستند.

3- ابان بن تغلب گوید: امام صادق (علیه السلام) به حسین صحاف فرمود:

ای حسین! خداوند بر بنده ای نعمت را آشکار نکرد تا احتیاجات مردم را به او اظهار فرمود. پس هر که بر آنها شکیبایی نمود و به انجام کار آنها اقدام کرد، خداوند نعمت هایش را در نزد آنها زیاد نماید، و هر که شکیبایی نکرد و به انجام کار آنها اقدام نکرد، خداوند (عزوجل) آن نعمت را از او بگیرد.

4- نظیر این روایت را مسعدة بن صدقه نیز از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است.

بخش سی و سوم

اشاره

بَابُ حُسْنِ جِوَارِ النِّعَمِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام):

يَا ابْنَ عَرَفَةَ! إِنَّ النِّعَمَ كَالْإِبِلِ المُعْتَقَلَةِ فِي عَطَيْهَا عَلَى الْقَوْمِ مَا أَحْسَنُوا جوَارَهَا، فَإِذَا أَسَاءُ وا مُعَامَلَتَهَا وَ إِنَالَتَهَا نَفَرَتْ عَنْهُمْ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

أَحْسِنُوا جِوَارَ النَّعَمِ.

قُلْتُ: وَ مَا حُسْنُ جِوَارِ النِّعَم؟

قَالَ: الشُّكْرُ لِمَنْ أَنْعَمَ بِهَا وَ أَدَاءُ حُقُوقِهَا.

نکوداشت نعمت ها

1- محمد بن عرفه گوید: امام رضا (علیه السلام) فرمود:

ای فرزند عرفه! نعمت ها بر مردم همانند شترهای نگاهداری شده در خوابگاهشان هستند، مادامی که با آنها نیکو رفتار کنند. اگر با آنها بدرفتاری کنند از آنها رم خواهند کرد.

2- محمد بن عجلان گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

با نعمت ها نیکو رفتار کنید.

گفتم: نیکو داشت نعمت ها چیست؟

فرمود: سپاسگزاری از کسی که نعمت داده است و ادای حقوق آنها.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ زَيْدِ الشَّحَامِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

أَحْسِنُوا جِوَارَ نِعَمَ اللَّهِ وَ احْذَرُوا أَنْ تَنْتَقِلَ عَنْكُمْ إِلَى غَيْرِكُمْ. أَمَا إِنَّهَا لَمْ تَنْتَقِلْ عَنْ أَحَدٍ قَطُّ فَكَادَتْ أَنْ تَرْجِعَ إِلَيْهِ.

قَالَ: وَ كَانَ عَلِيٌّ (علیه السلام) يَقُولُ: قُلْ مَا أَدْبَرَ شَيْءٌ فَأَقْبَلَ.

بخش سی و چهارم

اشاره

بَابُ مَعْرِفَةِ الْجُودِ وَ السَّخَاءِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْجَهْمِ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْن سُلَيْمَانَ قَالَ:

سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ وَ هُوَ فِي الطَّوَافِ، فَقَالَ لَهُ: أَخْبِرْنِي عَنِ الْجَوَادِ.

فَقَالَ: إِنَّ لِكَلَامِكَ وَجْهَيْنِ!

3- زید شحام گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

با نعمت ها نیکو رفتار کنید، و از انتقال آن از شما به سوی دیگران حذر کنید. آگاه باشید که هرگز نعمت از کسی انتقال نمی یابد که امید بازگشت آن به سوی او باشد.

حضرتش فرمود: على (علیه السلام) همواره می فرمود: کم اتفاق افتاده است چون چیزی رفت، برگردد.

شناخت جود و سخا

1- احمد بن سلیمان گوید: امام کاظم (علیه السلام) در حال طواف بود. مردی پرسید: مرا از معنای جواد آگاه کن؟

فرمود: سخن تو دو گونه است:

فَإِنْ كُنْتَ تَسْأَلُ عَنِ الْمَخْلُوقِ، فَإِنَّ الْجَوَادَ الَّذِي يُؤَدِّي مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ.

وَ إِنْ كُنْتَ تَسْأَلُ عَنِ الْخَالِقِ فَهُوَ الْجَوَادُ، إِنْ أَعْطَى وَ هُوَ الْجَوَادُ إِنْ مَنَعَ، لِأَنَّهُ إِنْ أَعْطَاكَ أَعْطَاكَ مَا لَيْسَ لَكَ، وَ إِنْ مَنَعَكَ مَنْعَكَ مَا لَيْسَ لَكَ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قُلْتُ لَهُ: مَا حَدُّ السَّخَاءِ؟

فَقَالَ: تُخْرِجُ مِنْ مَالِكَ الْحَقَّ الَّذِي أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْكَ فَتَضَعُهُ فِي مَوْضِعِهِ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةً عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ (علیهم السلام): أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) قَالَ:

السَّخِيُّ مُحَبَّبٌ فِي السَّمَاوَاتِ مُحَبَّ فِي الْأَرْضِ، خُلِقَ مِنْ طِينَةٍ عَذْبَةٍ، وَ خُلِقَ مَاءُ عَيْنَيْهِ مِنْ مَاءِ الْكَوْثَرِ.

وَ الْبَخِيلُ مُبَغَضٌ فِي السَّمَاوَاتِ، مُبَغَضٌ فِي الْأَرْضِ، خُلِقَ مِنْ طِيئَةٍ سَبِخَةٍ، وَ خُلِقَ مَاءُ عَيْنَيْهِ مِنْ مَاءِ الْعَوْسَجِ.

اگر از مخلوق می پرسی که جواد آن است که آن چه خدا واجب فرموده به جا آورد و اگر از خالق می پرسی که او جواد است اگر عطا نماید و اگر مانع شود باز او جواد است، زیرا اگر بر تو عطا نمود چیزی را عطا کرده که مال تو نیست و اگر از تو چیزی را منع نمود، چیزی را مانع شده که مال تو نبوده است.

2- یکی از اصحاب ما گوید: از امام صادق علیه السلام) پرسیدم: اندازه سخاوتمندی چیست؟ فرمود: حقی را که خداوند در مال تو واجب نموده است بیرون کرده و در جایگاه خود مصرف کنی.

3- مسعدة بن صدقه گوید: امام صادق (عیه السلام) از نیاکان خود (علیهم السلام) نقل کرده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

سخاوتمند محبوب آسمان ها و زمین است. سرشت او از گل شیرین و گوارا آفریده شده و آب چشمان او از آب کوثر است و بخیل مبغوض آسمان ها و زمین است، سرشت او از گِل شوره و آب چشمان او از آب خار است.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ مَهْدِي عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى (علیه السلام) قَالَ:

السَّخِيُّ الْحَسَنُ الْخُلُقِ فِي كَنَفِ اللَّهِ لا يَسْتَخْلِي اللَّهُ مِنْهُ حَتَّى يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ، وَ مَا بَعَثَ اللَّهُ (عزوجل) نَبِيّاً وَ لا وَصِيّاً إِلَّا سَخِيّاً، وَ مَا كَانَ أَحَدٌ مِنَ الصَّالِحِينَ إِلَّا سَخِيّا، وَ مَا زَالَ أَبِي يُوصِينِي بِالسَّخَاءِ حَتَّى مَضَى.

وَ قَالَ: مَنْ أَخْرَجَ مِنْ مَالِهِ الزَّكَاةَ تَامَّةٌ فَوَضَعَهَا فِي مَوْضِعِهَا لَمْ يُسْأَلْ مِنْ أَيْنَ اكْتَسَبْتَ مَالَكَ.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمُكَارِي عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

أَتَى رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) وَ فْدٌ مِنَ الْيَمَنِ وَ فِيهِمْ رَجُلٌ كَانَ أَعْظَمَهُمْ كَلَاماً وَ أَشَدَّهُمْ اسْتِقْصَاءً فِي مُحَاجَّةِ النَّبِيِّ الله (صلی الله علیه و آله).

4- مهدی گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

سخی خوش اخلاق در پناه خداست، خدا او را رها نمی کند تا او را وارد بهشت نماید و خداوند هیچ پیامبر و وصیی را برنینگیخت مگر سخی و هیچ یک از صالحین نبودند مگر سخی. پدرم همیشه مرا به سخاوت سفارش می فرمود تا درگذشت.

حضرتش فرمود: هر که زکات مال خود را به طور کامل پرداخت کند و در جایگاه خود قرار دهد پرسید نمی شود که از کجا مال خود را به دست آورده ای.

5- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

گروهی از مردم یمن پیش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمدند، در میان آنها مرد سخنوری بود که بیشتر از آنها با پیامبر بحث می نمود.

فَغَضِبَ النَّبِيُّ (صلى الله عليه و آله) حَتَّى الْتَوَى عِرْقُ الْغَضَبِ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَ تَرَبَّدَ وَجْهُهُ وَ أَطْرَقَ إِلَى الْأَرْضِ، فَأَتَاهُ جَبْرَئِيلُ (علیه السلام) فَقَالَ: رَبُّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ لَكَ: هَذَا رَجُلٌ سَخِيٌّ يُطْعِمُ الطَّعَامَ.

فَسَكَنَ عَنِ النَّبِيِّ (صلى الله عليه و آله) الْغَضَبُ وَ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ قَالَ لَهُ: لَوْ لَا أَنَّ جَبْرَئِيلَ أَخْبَرَنِي عَنِ اللَّهِ (عزوجل) وَ أَنَّكَ سَخِيٌّ تُطْعِمُ الطَّعَامَ لَشَرَدْتُ بِكَ وَ جَعَلْتُكَ حَدِيثًا لِمَنْ خَلْفَكَ.

فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: وَ إِنَّ رَبَّكَ لَيُحِبُّ السَّحَاءَ؟

فَقَالَ: نَعَمْ، فَقَالَ: إِنِّي أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ. وَ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ! لَا رَدَدْتُ مِنْ مَالِي أَحَداً.

6- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ زَيْدِ الشَّحَامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

پیامبر (صلی الله علیه و آله) خشمگین شد به گونه ای که از غضب از رگ میان دو چشم حضرتش هویدا شد. رویش متغیّر گشت و سربه زیر افکند.

پس جبرئیل آمد و گفت: پروردگارت سلام می رساند و به تو می گوید: این مرد سخی است و به مردم غذا می دهد.

خشم پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرو نشست و سر بلند کرد و به او فرمود: اگر نبود که جبرئیل از جانب خداوند (عزوجل) خبر می داد که تو سخی هستی و اطعام می کنی تو را طرد می کردم و تو را عبرت بر مردم قرار می دادم.

آن مرد گفت: پروردگارت سخاوت را دوست می دارد؟

فرمود: آری.

گفت: گواهی می دهم که معبودی جز خدا نیست و تو فرستاده او هستی و سوگند به آن که تو را به حق بر انگیخت! کسی را از مال خود محروم نکردم.

6- زید شحام گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

إِنَّ إِبْرَاهِيمَ (علیه السلام) كَانَ أَبَا أَضْيَافٍ فَكَانَ إِذَا لَمْ يَكُونُوا عِنْدَهُ خَرَجَ يَطْلُبُهُمْ وَ أَغْلَقَ بَابَهُ وَ أَخَذَ الْمَفَاتِيحَ يَطْلُبُ الْأَضْيَافَ وَ إِنَّهُ رَجَعَ إِلَى دَارِهِ فَإِذَا هُوَ بِرَجُلٍ أَوْ شِبْهِ رَجُلٍ فِي الدَّارِ.

فَقَالَ: يَا عَبْدَ اللَّهِ! بِإِذْنِ مَنْ دَخَلْتَ هَذِهِ الدَّارَ؟

قَالَ: دَخَلْتُهَا بِإِذْنِ رَبِّهَا - يُرَدِّدُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ -.

فَعَرَفَ إِبْرَاهِيمُ (علیه السلام) أَنَّهُ جَبْرَئِيلُ، فَحَمِدَ اللَّهَ، ثُمَّ قَالَ: أَرْسَلَنِي رَبُّكَ إِلَى عَبْدٍ مِنْ عَبِيدِهِ يَتَّخِذُهُ خَلِيلاً.

قَالَ إِبْرَاهِيمُ (علیه السلام): فَأَعْلِمْنِي مَنْ هُوَ أَخْدُمْهُ حَتَّى أَمُوتَ؟

قَالَ: فَأَنْتَ هُوَ.

قَالَ: وَ مِمَّ ذَلِكَ؟

قَالَ: لِأَنَّكَ لَمْ تَسْأَلْ أَحَداً شَيْئاً قَطُّ وَ لَمْ تُسْأَلْ شَيْئًا قَطُّ فَقُلْتَ: لا.

ابراهیم (علیه السلام) میهمان دوست بود و عادت او چنین بود که اگر میهمان نداشت بیرون می رفت و در جست و جوی میهمان می گشت. روزی درب را بست و کلید را برداشت و در جست و جوی میهمان می گشت. چون به خانه اش برگشت، ناگاه در خانه مردی - یا شبه مردی - را دید. فرمود: ای بندۀ خدا! با اجازه چه کسی وارد این خانه شدی؟

او سه مرتبه گفت: با اجازه صاحب آن.

ابراهیم (علیه السلام) دانست که او جبرئیل است. پس خدا را شکر نمود.

او گفت: پروردگارت مرا به سوی بنده ای فرستاده که او را به عنوان دوست برگزیند.

ابراهیم (علیه السلام) فرمود: او را بر من بشناسان، او کیست تا موقع مرگم به او خدمت کنم؟

گفت: آن تویی.

فرمود: چرا؟

گفت: زیرا تو هرگز از کسی چیزی نخواستی و هرگز چیزی از تو خواسته نشد که بگویی: نه.

7- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

أَتَى رَجُلٌ النَّبِيَّ (صلى الله عليه و آله) فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَيُّ النَّاسِ أَفْضَلُهُمْ إِيمَاناً؟

قَالَ: أَبْسَطُهُمْ كَفَّاً.

8- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَيُّوبَ بْنِ أَعْيَنَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَر (علیه السلام)ٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

يُؤْتَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِرَجُلٍ فَيُقَالُ: احْتَجَّ .

فَيَقُولُ: يَا رَبِّ! خَلَقْتَنِي وَ هَدَيْتَنِي فَأَوْسَعْتَ عَلَيَّ فَلَمْ أَزَلْ أُوسِعُ عَلَى خَلْقِكَ وَ أُيَسِّرُ عَلَيْهِمْ لِكَيْ تَنْشُرَ عَلَيَّ هَذَا الْيَوْمَ رَحْمَتَكَ وَ تُيَسِّرَهُ.

فَيَقُولُ: الرَّبُّ جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ تَعَالَى ذِكْرُهُ: صَدَقَ عَبْدِي، أَدْخِلُوهُ الْجَنَّةَ.

9- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ الْوَشَّاءِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ (علیه السلام) يَقُولُ:

7- ابو عبدالرحمان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

مردی نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: ای رسول خدا! کدام مردم از جهت ایمان بهتر هستند؟

فرمود: دست و دل بازترین آنها.

8- ابو حمزه گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

روز قیامت مردی آورده می شود و گفته می شود: دلیل بیاور.

می گوید: ای پروردگار من! مرا آفریدی و هدایتم نمودی و به من تمكن دادی و من هم همیشه بر آفریدگانت تمکن دادم و مشکلاتشان را بر طرف نمودم تا رحمت خود را در این روز بر من بگسترانی و آسانش نمایی.

پس پروردگار - که بلند است ثنای او و عالی است یاد او - می فرماید: بنده ام راست گفت، او را وارد بهشت نمایید.

9- حسن بن و شاء گوید: از امام رضا (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

السَّخِيُّ قَرِيبٌ مِنَ اللَّهِ، قَرِيبٌ مِنَ الْجَنَّةِ، قَرِيبٌ مِنَ النَّاسِ.

وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: السَّحَاءُ شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ مَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ أَغْصَانِهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ يَاسِرِ الْخَادِم عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) قَالَ:

السَّخِيُّ يَأْكُلُ طَعَامَ النَّاسِ لِيَأْكُلُوا مِنْ طَعَامِهِ، وَ الْبَخِيلُ لَا يَأْكُلُ مِنْ طَعَامٍ النَّاسِ لِئَلَّا يَأْكُلُوا مِنْ طَعَامِهِ.

11- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام) الِابْنِهِ الْحَسَنِ (علیه السلام):

يَا بُنَيَّ! مَا السَّمَاحَةُ؟

قَالَ: الْبَذْلُ فِي الْيُسْرِ وَ الْعُسْرِ.

12- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْن صَدَقَةَ قَالَ: قَالَ أَبو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) لِبَعْضِ جُلَسَائِهِ: أَلا أُخْبِرُكَ بِشَيْءٍ يُقَرِّبُ مِنَ اللَّهِ وَ يُقَرِّبُ مِنَ الْجَنَّةَ وَ يُبَاعِدُ مِنَ النَّارِ؟

سخی نزدیک به خدا، نزدیک به بهشت و نزدیک به مردم است.

و شنیدم که حضرتش می فرمود: سخاوت درختی در بهشت است. هر که به شاخه ای از شاخه های آن آویزان شد، وارد بهشت می شود.

10- یاسر خادم گوید: امام رضا (علیه السلام) فرمود: سخی از غذای مردم می خورد تا از غذای او بخورند و بخیل از غذای مردم نمی خورد تا از غذای او نخورند.

11- احمد بن ابی عبدالله در روایت مرفوعه ای گوید: امیر مؤمنان علی (علیه السلام) به فرزندش امام حسن (علیه السلام) فرمود:

ای پسرم! جوان مردی چیست؟

عرض کرد: بخشش در هنگام رفاه و تنگدستی است.

12- مسعدة بن صدقه گوید: امام صادق (علیه السلام) به برخی از همنشینان خود فرمود: آیا تو را از چیزی که به خدا و بهشت نزدیک کند و از آتش دور سازد، آگاه کنم؟

فَقَالَ: بَلَى.

فَقَالَ: عَلَيْكَ بِالسَّخَاءِ، فَإِنَّ اللهَ خَلَقَ خَلْقاً بِرَحْمَتِهِ لِرَحْمَتِهِ فَجَعَلَهُمْ لِلمَعْرُوفِ أَهْلاً وَ لِلْخَيْرِ مَوْضِعاً وَ لِلنَّاسِ وَ جْهاً يُسْعَى إِلَيْهِمْ لِكَيْ يُحْيُوهُمْ كَمَا يُحْيِي الْمَطَرُ الْأَرْضَ الْمُجْدِبَةَ. أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ الْآمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

13- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ رَفَعَهُ قَالَ:

أَوْحَى اللَّهُ (عزوجل) وَ إِلَى مُوسَى (علیه اللام) أَنْ لَا تَقْتُلِ السَّامِرِيَّ، فَإِنَّهُ سَخِيٌّ.

14- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ الْمَدَائِنِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

شَابٌ سَخِيٌّ مُرَهَّقٌ فِي الذُّنُوبِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ شَيْخِ عَابِدٍ بَخِيلٍ.

15- سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عليه سلام) يَقُولُ:

گفت: آری.

فرمود: بر تو باد سخاوتمندی. پس همانا خدا خلقی را به رحمت خود آفرید و آنها را شایسته کارهای نیک و جایگاهی در خیر و وجهه ای در میان مردم قرار داد که برای مردم کوشش نماید، تا آنان را زنده نمایند هم چنانچه باران زمین مرده را زنده می کند. آنان همان مؤمنانی هستند که در روز قیامت در ایمنند.

13- علی بن ابراهیم در روایت مرفوعه ای گوید:

خداوند (عزوجل) به موسی (علیه السلام) وحی نمود که سامری گوساله پرست را نکش، زیرا او سخی است.

14- ابو جعفر مدائنی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

جوان سخاوتمند مفرط در گناهان، نزد خدا از پیر عابد بخیل محبوب تر است.

15- جميل بن دراج گویدک از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

خِيَارُكُمْ سُمَحَاؤُ كُمْ، وَ شِرَارُكُمْ بُخَلَاؤُ كُمْ، وَ مِنْ خَالِصِ الْإِيمَانِ الْبِرُّ بِالْإِخْوَانِ وَ السَّعْيُ فِي حَوَائِجِهِمْ، وَ إِنَّ الْبَارَّ بِالْإِخْوَانِ لَيُحِبُّهُ الرَّحْمَانُ وَ فِي ذَلِكَ مَرْغَمَةٌ لِلشَّيْطَانِ، وَ تَزَحْزُحَ عَنِ النِّيرَانِ، وَ دُخُولُ الْجِنَانِ.

يَا جَمِيلُ! أَخْبِرْ بِهَذَا غُرَرَ أَصْحَابِكَ!

قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! مَنْ غُرَرُ أَصْحَابِي؟

قَالَ: هُمُ الْبَارُّونَ بِالْإِخْوَانِ فِي الْعُسْرِ وَ الْيُسْرِ.

ثُمَّ قَالَ: يَا جَمِيلُ! أَمَا إِنَّ صَاحِبَ الْكَثِيرِ يَهُونُ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَ قَدْ مَدَحَ اللَّهُ (عزوجل) فِي ذَلِكَ صَاحِبَ الْقَلِيلِ فَقَالَ فِي كِتَابِهِ «يُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».

بهترین شما سخاوتمندانتان و بدترین شما بخیلانتان هستند و از خالص بودن ایمان نیکی به برادران و کوشش در احتیاجات ایشان است و خدای رحمان شخص نیکوکار به برادران را دوست می دارد و این عمل موجب به خاک ساییدن بینی شیطان و دور شدن در آتش و وارد شدن در بهشت است.

ای جمیل! اینها را به بهترین اصحاب خود خبر ده!

گفتم: قربانت گردم! بهترین اصحابم کیانند؟

فرمود: همان نیکوکاران به برادران در سختی و رفاه.

آن گاه فرمود: ای جمیل! آگاه باش که این برای صاحب اموال بسیار آسان است و خداوند (عزوجل) صاحب مال اندک را ستوده، و در کتاب خود فرموده است: «دیگران را به خود ترجیح می دهند اگر چه خود گرفتار باشند کسانی که از بخل نفس خود خودداری نمایند همان رستگارانند».

بخش سی و پنجم

اشاره

بَابُ الْإِنْفَاقِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ الشَّمْسَ لَتَطْلُعُ وَ مَعَهَا أَرْبَعَةُ أَمْلَاكُ:

مَلَكٌ يُنَادِي: يَا صَاحِبَ الْخَيْر! أَتِمَّ وَ أَبْشِرْ.

و مَلَكَ يُنَادِي: يَا صَاحِبَ الشَّرًا! انْزِعُ وَ أَقْصِرْ.

وَ مَلَكَ يُنَادِي: أعْطِ مُنْفِقاً خَلَفاً، وَ آتِ مُمْسِكاً تَلَفاً.

وَ مَلَكَ يَنْضَحُهَا بِالْمَاءِ، وَ لَوْ لَا ذَلِكَ اشْتَعَلَتِ الْأَرْضُ.

2- أَحْمَدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِي قَوْلِ اللَّهِ (عزوجل): «كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَاهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِم».

انفاق نمودن

1- جابر گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: آن گاه که خورشید طلوع می کند با آن چهار فرشته است:

فرشته ای ندا می کند: ای صاحب خیر! احسانت را کامل نما و بر تو مژده باد.

و فرشته ای دیگر ندا می کند: ای صاحب شر! دست بردار و کوته بیا.

و فرشته ای دیگر ندا می کندک خدایا! به انفاق کننده جاگزین کن و به باز دارنده از بین رفتن مالش را قرار ده.

و فرشته ای به آفتاب آب می پاشد و اگر این گونه نبود زمین شعله ور می شد.

2- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) درباره فرمایش خداوند (عزوجل) که می فرماید: «هم چنین خدا کردارهای حسرت انگیزشان را به آنان نشان می دهد».

قَالَ: هُوَ الرَّجُلُ يَدَعُ مَالَهُ لا يُنْفِقُهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ بُخْلاً ثُمَّ يَمُوتُ فَيَدَعُهُ لِمَنْ يَعْمَلُ فِيهِ بِطَاعَةِ اللَّهِ، أَوْ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، فَإِنْ عَمِلَ بِهِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ رَآهُ فِي مِيزَانِ غَيْرِهِ فَرَآهُ حَسْرَةً وَ قَدْ كَانَ الْمَالُ لَهُ، وَ إِنْ كَانَ عَمِلَ بِهِ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ قَوَّاهُ بِذَلِكَ الْمَالِ حَتَّى عَمِلَ بِهِ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ (عزوجل).

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُوسَى بْنِ رَاشِدٍ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (عليه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

مَنْ أَيْقَنَ بِالْخَلَفِ سَخَتْ نَفْسُهُ بِالنَّفَقَةِ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ بَعْضِ مَنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ) فِي كَلَامٍ لَهُ:

وَ مَنْ يَبْسُطُ يَدَهُ بِالْمَعْرُوفِ إِذَا وَ جَدَهُ يُخْلِفِ اللَّهُ لَهُ مَا أَنْفَقَ فِي دُنْيَاهُ وَ يُضَاعِفُ لَهُ فِي آخِرَتِهِ.

فرمود: او مردی است که مال خود را واگذاشته و در اطاعت خدا از جهت بخل انفاق نمی کند. سپس می میرد و آن را برای کسی که آن را در طاعت خدا یا در معصیت خدا انجام می دهد وامی گذارد. پس اگر آن را در طاعت خدا انجام داد، مال خود را در میزان عمل دیگری می بیند و با حسرت به آن می نگرد که مال اوست و اگر آن را در معصیت خدا انجام داد که با آن مال تقویت شده تا در معصیت خدا (عزوجل) انجام داده است.

3- سماعه گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

کسی که به جایگزین شدن مال یقین داشته باشد، دلش در انفاق سخاوتمند می شود.

4- راوی گوید: امام صادق (علیه السیلام) فرمود:

امیرمؤمنان علی (صلوات الله علیه) در ضمن سخنانش فرمود:

هر که به کارهای خیر راه یافت و در آن دستش را باز نمود، خداوند آن چه در دنیا انفاق نمود جایگزین کند و در جهان آخرت به آن می افزاید.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالَ: قَرَأْتُ فِي كِتَابٍ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام):

يَا أَبَا جَعْفَرٍ! بَلَغَنِي أَنَّ الْمَوَالِيَ إِذَا رَكِبْتَ أَخْرَجُوكَ مِنَ الْبَابِ الصَّغِيرِ، فَإِنَّمَا ذَلِكَ مِنْ بُخْلِ مِنْهُمْ لِئَلَّا يَنَالَ مِنْكَ أَحَدٌ خَيْراً، وَ أَسْأَلُكَ بِحَقِّي عَلَيْكَ لَا يَكُنْ مَدْخَلُكَ وَ مَخْرَجُكَ إِلَّا مِنَ الْبَابِ الْكَبِيرِ، فَإِذَا رَكِبْتَ فَلْيَكُنْ مَعَكَ ذَهَبٌ وَ فِضَّةٌ ثُمَّ لا يَسْأَلُكَ أَحَدٌ شَيْئاً إِلَّا أَعْطَيْتَهُ، وَ مَنْ سَأَلَكَ مِنْ عُمُومَتِكَ أَنْ تَبَرَّهُ فَلَا تُعْطِهِ أَقَلَّ مِنْ خَمْسِينَ دِينَاراً وَ الْكَثِيرُ إِلَيْكَ.

وَ مَنْ سَأَلَكَ مِنْ عَمَّاتِكَ فَلَا تُعْطِهَا أَقَلَّ مِنْ خَمْسَةٍ وَ عِشْرِينَ دِينَاراً، وَ الْكَثِيرُ إِلَيْكَ، إِنِّي إِنَّمَا أُرِيدُ بِذَلِكَ أَنْ يَرْفَعَكَ اللَّهُ. فَأَنْفِقْ وَ لَا تَخْشَ مِنْ ذِي الْعَرْشِ إِفْتَارًا.

6- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ جَهْمِ بْنِ الْحَكَمِ الْمَدَائِنِيُّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

5- ابو نصر گوید: در نامه امام رضا (علیه السلام) به امام جواد (علیه السلام) خواندم که حضرتش نوشته بود:

ای ابوجعفر به من رسیده که چون سواره می شوی غلامان تو را از درب کوچک بیرون می برند به جهت بخل که دارند که کسی از تو چیزی دریافت نکند. از تو می خواهم به حقی که نسبت به تو دارم که ورود و خروج تو جز از درب بزرگ نباشد. چون سوار مرکب می شوی طلا و نقره همراه داشته باش که کسی از تو چیزی نخواهد مگر به او عطا نمایی و اگر از عموهایت چیزی از تو خواستند کمتر از پنجاه دینار ندهی و خواستی بیشتر بده و هر که از عمه هایت از تو خواست کمتر از بیست و پنج دینار ندهی و خواستی بیشتر بده که من می خواهم با این رفتار خدا تو را بلند نماید.

پس انفاق کن و از صاحب عرش - یعنی خدا - نترس که تو را تنگدست نماید.

6- اسماعیل بن ابی زیاد گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): الْأَيْدِي ثَلَاثَةٌ: سَائِلَةٌ وَ مُنْفِقَةٌ وَ مُمْسِكَةٌ، وَ خَيْرُ الْأَيْدِي الْمُنْفِقَةُ.

7- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَيْمَنَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ:

يَا حُسَيْنُ! أَنْفِقْ وَ أَيْقِنْ بِالْخَلَفِ مِنَ اللَّهِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَبْخَلْ عَبْدٌ وَ لَا أُمَةٌ بِنَفَقَةٍ فِيمَا يُرْضِي اللَّهَ (عزوجل) وَ إِلَّا أَنْفَقَ أَضْعَافَهَا فِيمَا يُسْخِطُ اللَّهَ (عزوجل).

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) - أَوْ أَبِي جَعْفَر (علیه السلام) - قَالَ:

يُنْزِلُ اللهُ الْمَعُونَةَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْعَبْدِ بِقَدْرِ الْمَنُونَةِ، فَمَنْ أَيْقَنَ بِالْخَلَفِ سَخَتْ نَفْسُهُ بِالنَّفَقَةِ.

9- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرَّضَا (علیه السلام) قَالَ:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: دست ها سه گونه اند: سؤال کننده، انفاق کننده و بازدارنده و بهترین دست ها انفاق کننده است.

7- حسین بن ایمن گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: ای حسین! انفاق کن و به جای گزینی از جانب خدا یقین داشته باش، زیرا هر بنده و کنیزی که در راه رضایت خداوند (عزوجل) از انفاق کردن بخل ورزد پیش از آن در راه خشم خدا (عزوجل) اتفاق خواهد کرد.

8- عمر بن اذینه در روایت مرفوعه ای گوید: امام صادق (علیه السلام) یا امام باقر (علیه السلام) فرمود:

خداوند هزینه را بر بنده به اندازه مخارج او از آسمان فرود می آورد. پس کسی که به جایگزینی یقین پیدا کند، دلش در انفاق سخاوتمند می شود.

9- صفوان بن یحیی گوید:

دَخَلَ عَلَيْهِ مَوْلًى لَهُ فَقَالَ لَهُ: هَلْ أَنْفَقْتَ الْيَوْمَ شَيْئاً؟

قَالَ: لا وَ اللَّهِ.

فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ (علیه السلام): فَمِنْ أَيْنَ يُخْلِفُ اللَّهُ عَلَيْنَا؟ أَنْفِقْ وَ لَوْ دِرْهَماً وَ احِداً.

10- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: مَنْ يَضْمَنُ أَرْبَعَةً بِأَرْبَعَةِ أَبْيَاتٍ فِى الْجَنَّةِ، أَنْفِقْ، وَ لَا تَخَفْ فَقْراً وَأَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ، وَ أَفْشِ السَّلَامَ فِي الْعَالَمِ، وَ اتْرُكِ الْمِرَاءَ وَ إِنْ كُنْتَ مُحِقِّاً.

بخش سی و ششم

اشاره

بَابُ الْبُخْلِ وَالشُّح

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةً عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ آبائه (علیهم السلام):

غلام امام رضا (علیه السلام) خدمت حضرتش شرف یاب شد، حضرت به او فرمود: آیا امروز چیزی انفاق نموده ای؟

گفت: نه، خدا سوگند!

امام رضا (علیه السلام) فرمود: پس از کجا خدا جایگزین بر ما کند؟ انفاق کن گر چه یک درهم باشد.

10- معاوية بن وهب گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

کیست که چهار چیز را به چهار خانه در بهشت ضمانت کند؟ و آن چهار چیز چنین است: انفاق کن و از فقر مترس، دربارۀ مردم از خود انصاف نما، در جهان سلام دادن را آشکار کن و مجادله را اگر چه بر حق باشی واگذار.

بخل ورزی و تنگ نظری

1- مسعده بن صدقه گوید: امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوارش (علیهم السلام) نقل می کند که حضرتش فرمود:

أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ) سَمِعَ رَجُلاً يَقُولُ: إِنَّ الشَّحِيحَ أَغْدَرُ مِنَ الظَّالِمِ.

فَقَالَ لَهُ: كَذَبْتَ، إِنَّ الظَّالِمَ قَدْ يَتُوبُ وَ يَسْتَغْفِرُ وَ يَرُدُّ الظُّلَامَةَ عَلَى أَهْلِهَا، وَ الشَّحِيحُ إِذَا شَحَّ مَنَعَ الزَّكَاةَ، وَ الصَّدَقَةَ وَ صِلَةَ الرَّحِمِ وَ قِرَى الضَّيْفِ وَ النَّفَقَةَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ أَبْوَابَ الْبِرِّ وَ حَرَامٌ عَلَى الْجَنَّةِ أَنْ يَدْخُلَهَا شَحِيحٌ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام):

إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلَّهِ فِي عَبْدٍ حَاجَةٌ ابْتَلَاهُ بِالْبُخْلِ.

3- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عَمَيْرٍ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) لِبَنِي سَلِمَةَ: يَا بَنِي سَلِمَةَ! مَنْ سَيِّدُ كُمْ؟

قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! سَيِّدُنَا رَجُلٌ فِيهِ بُخْلٌ.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) شنید که مردی می گوید: بخیل عذر پذیرتر از ستمگر است.

حضرت به او فرمود: دروغ گفتی، همانا بسا ستمگری توبه و طلب مغفرت میکند و مظلمه بر صاحبش بر می گرداند، ولی تنگ نظر آن گاه که بخل می ورزد از زکات و صدقه و صله رحم و مهمان نوازی و انفاق در راه خدا و کارهای خیر باز می دارد و حرام است که بخيل وارد بهشت شود.

2- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: امیرمؤمنان على (علیه السلام) فرمود:

هرگاه خداوند نسبت به بنده ای نظری نداشته باشد او را مبتلا به بخل می فرماید.

3- اسحاق بن عمار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) به بنی سلمه فرمود:

ای بنی سلمه! بزرگ شما کیست؟

گفتند: ای رسول خدا! بزرگ ما مرد بخیل است.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): وَ أَيُّ دَاءٍ أَدْوَى مِنَ الْبُخْلِ؟!

ثُمَّ قَالَ: بَلْ سَيِّدُكُمْ الْأَبْيَضُ الْجَسَدِ الْبَرَاءُ بْنُ مَعْرُورٍ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْجَهُم عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى (علیه السلام) قَالَ:

الْبَخِيلُ مَنْ بَخِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أبيه (علیهما السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

مَا مَحَقَ الْإِسْلَامَ مَحْقَ الشَّرِّ شَيْء.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ لِهَذَا الشُّحُ دَبِيباً كَدَبِيبِ النَّمْلِ وَ شُعَباً كَشُعَبِ الشِّرَكِ.

وَ فِي نُسْخَةٍ: أُخْرَى الشَّوْكِ.

6- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِقٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

رسول خدا (صلی الله علیه و آله): فرمود: کدام بیماری بدتر از بخل است؟!

سپس فرمود: بلکه بزرگ شما فرد رو سفید براء بن معرور است.

4- احمد بن سلیمان گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

بخیل کسی است که از آن چه خدا واجب فرموده است، بخل ورزد.

5- مسعدة بن صدقه گوید: امام صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوارش (علیه السلام) نقل می کند که فرمود:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

هیچ چیز مانند تنگ نظری، اسلام شخص را تباه نمی سازد.

سپس فرمود: همانا این تنگ نظری حرکت ضعیف و نامحسوسی مانند حرکت مورچه و شاخه ای مانند شاخه های دام صیاد دارد.

6- جابر گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

لَيْسَ بِالْبَخِيلِ الَّذِي يُؤَدِّي الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ فِي مَالِهِ وَ يُعْطِي الْبَائِنَةَ فِي قَوْمِهِ.

7- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ شَرِيفِ بْنِ سَابِقٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ أَبِي قُرَّةَ قَالَ: قَالَ أَبو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): تَدْرِي مَا الشَّحِيحُ؟

قُلْتُ: هُوَ الْبَخِيلُ.

قَالَ: السُّحُ أَشَدُّ مِنَ الْبُخْلِ. إِنَّ الْبَخِيلَ يَبْخَلُ بِمَا فِي يَدِهِ، وَ الشَّحِيحُ يَشُحُ عَلَى مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ وَ عَلَى مَا فِي يَدَيْهِ حَتَّى لا يَرَى مِمَّا فِي أَيْدِي النَّاسِ شَيْئًا إِلَّا تَمَنَّى أَنْ يَكُونَ لَهُ بِالْحِلِّ وَ الْحَرَامِ وَ لَا يَقْنَعُ بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ.

8- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أبي جَعْفَر (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

لَيْسَ الْبَخِيلُ مَنْ أَدَّى الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةً مِنْ مَالِهِ وَ أَعْطَى الْبَائِنَةَ فِي قَوْمِهِ. إِنَّمَا الْبَخِيلُ حَقُّ الْبَخِيل مَنْ لَمْ يُؤَدِّ الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ مِنْ مَالِهِ، وَ لَمْ يُعْطِ الْبَائِنَةَ فِي قَوْمِهِ وَ هُوَ يُبَدِّرُ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ.

کسی که زکات فریضه مال خود را بپردازد و دست عطایش در خویشان خود بگشاید، بخیل نیست.

7- فضل بن ابی قرّة گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: آیا می دانی شحیح کیست؟

گفتم: او بخیل است.

فرمود: شح شدیدتر از بخل است، زیرا بخیل نسبت به چیزی که در دست خود دارد بخل می ورزد، و شحیح هم بر آن چه در دست مردم است و هم به آن چه در دست خود او است، بخل می کند، به گونه ای که چیزی را در دست مردم نمی بیند مگر آن که آرزو می کند که آن چیز - چه از حلال و چه از حرام - متعلق به او باشد و به آن چه خدا به او داده است قانع نمی شود.

8- جابر گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

کسی که زکات واجب را از مال خود بپردازد، و دست عطایش را در خویشان خود بگشاید بخیل نیست، بلکه بخیل واقعی کسی است که زکات واجب را از مال خود نپردازد، و دست عطا در خویشان خود نداشته باشد در حالی که در موارد دیگر ول خرجی کند.

بخش سی و هفتم

اشاره

بَابُ النَّوَادِرِ

1- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ سُفْيَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ مَنْ سَأَلَ النَّاسَ عَاشَ وَ مَنْ سَكَتَ مَاتَ.

قُلْتُ: فَمَا أَصْنَعُ إِنْ أَدْرَكْتُ ذَلِكَ الزَّمَانَ؟

قَالَ: تُعِينُهُمْ بِمَا عِنْدَكَ فَإِنْ لَمْ تَجِدْ فَتُجَاهِدُ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ صَدَقَةٌ عَنْ ظَهْرِ غِنِّى.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

چند حدیث نکته دار

1- اسحاق بن عمار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

زمانی بر مردم فرا خواهد رسید هر که از مردم سؤال کرد زنده میماماند و هر که ساکت ماند، می میرد.

گفتم: اگر آن زمان را یافتم چه کنم؟

فرمود: آنها را با آن چه داری، یاری کن و اگر نیافتی در رفع نیازهای آنها تلاش کن.

2- عبدالاعلی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

بهترین صدقه، صدقه از روی بی نیازی است.

3 - سکوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) می فرمود:

أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ صَدَقَةٌ تَكُونُ عَنْ فَضْلِ الْكَفَّ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْ فَلِي عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ فِي قَوْلِ الله (عزوجل): «وَ أَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ».

قَالَ: هُوَ الزَّمِنُ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَخْرُجَ لِزَمَانَتِهِ.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مِهْرَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِي قَوْلِ اللَّهِ (عزوجل): «فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَ اتَّقَ وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنَى».

بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعْطِى بِالْوَاحِدَةِ عَشَرَةٌ إِلَى مِائَةِ أَلْفِ فَمَا زَادَ «فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى».

قَالَ: لا يُرِيدُ شَيْئاً مِنَ الْخَيْرِ إِلَّا يَسَّرَهُ اللَّهُ لَهُ.

«وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنى».

قَالَ: بَخِلَ بِمَا آتَاهُ اللَّهُ (عزوجل) «وَ كَذَّبَ بِالْحُسْنى» بِأَنَّ اللَّهَ يُعْطِي بِالْوَاحِدَةِ عَشَرَةً إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ، فَمَا زَادَ.

برترین صدقه، صدقه از فزونی مال است.

4- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) در مورد گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید: «فقیر شدید را اطعام کنید» فرمود:

منظور فرد زمین گیری است که به خاطر آن نتواند بیرون رود.

5- سعد بن طریف گوید: امام باقر (علیه السلام) در مورد گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید: «آن که صدقه داد و پرهیزکاری کرد به پاداش نیکو و تصدیق کرد، به این که خدای تعالی در برابر یکی، ده برابر تا صدهزار برابر و پیش از آن می دهد. پس او را متمکن می کنیم» فرمود:

آن شخصی هر کار خیری را اراده کند، خداوند آن را بر او آسان می کند.

«و اما آن که بخل ورزید و خود را بی نیاز دانست» فرمود: بخل ورزید به آن چه خداوند (عزوجل) به او داده «و پاداش نیکو را تکذیب نمود» به این که خدا در برابر یکی، ده برابر تا صدهزار برابر و بیشتر به او می دهد.

«فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى».

قَالَ: لا يُرِيدُ شَيْئاً مِنَ الشَّرِّ إِلَّا يَسَّرَهُ لَهُ.

«وَ مَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدُّى».

قَالَ: أَمَا وَ اللَّهِ، مَا هُوَ تَرَدَّى فِي بِشْرٍ وَ لا مِنْ جَبَلٍ وَ لَا مِنْ حَائِطٍ، وَ لَكِنْ تَرَدَّى فِي نَارِ جَهَنَّمَ.

6- وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ زُرَارَةً عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَقُولُ: مَا مِنْ شَيْءٍ إِلَّا وَ قَدْ وَ كَّلْتُ بِهِ مَنْ يَقْبِضَهُ غَيْرِي إِلَّا الصَّدَقَةَ، فَإِنِّي أَتَلَقَّفُهَا بِيَدِي تَلَقُفاً حَتَّى إِنَّ الرَّجُلَ لَيَتَصَدَّقُ بِالتَّمْرَةِ أَوْ بِشِقٌ تَمْرَةٍ فَأُرَبِّيهَا لَهُ كَمَا يُرَبِّي الرَّجُلُ فَلُوَّهُ وَ فَصِيلَهُ، فَيَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ مِثْلُ أُحُدٍ وَ أَعْظَمُ مِنْ أَحَدٍ.

«پس او را در سختی قرار می دهیم» فرمود:

آن شخص چیزی از بدی را اراده نمی کند مگر آن را به او آسان می کند.

«و کفایت نمی کند از آن مال او چون فرو افتد» فرمود: آگاه باش! به خدا سوگند! این گونه نیست که او در چاه، یا از کوه و یا از دیوار سقوط کند، بلکه در آتش دوزخ فرو خواهد افتاد.

6- سالم بن ابی حفصه گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

خدای تبارک و تعالی می فرماید: هیچ چیزی نیست مگر کسی را گماشته ام که آن را دریافت کند مگر صدقه که آن را خود به دست خودم به سرعت می گیرم تا جایی که مردی یک خرما و یا قسمتی از آن را صدقه می دهد، من آن را پرورش می دهم آن سان که مرد بچه شتر از شیر جدا شده خود را پرورش می دهد وقتی در روز قیامت می آید آن دانه خرما و پاره ای از آن همانند کوه احد یا بزرگتر از آن شده است.

7- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْعَزْرَمِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام) وَ هُمَا جَالِسَانِ عَلَى الصَّفَا، فَسَأَلَهُمَا.

فَقَالَا: إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ إِلَّا فِي دَيْنٍ مُوجِعٍ، أَوْ غُرْمٍ مُفْظِعٍ، أَوْ فَقْرٍ مُدْقِعِ فَفِيكَ شَيْءٌ مِنْ هَذَا؟

قَالَ: نَعَمْ.

فَأَعْطَيَاهُ وَ قَدْ كَانَ الرَّجُلُ سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ وَ عَبْدَ الرَّحْمَانِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَعْطَيَاهُ وَ لَمْ يَسْأَلَاهُ عَنْ شَيْءٍ، فَرَجَعَ إِلَيْهِمَا فَقَالَ لَهُمَا: مَا لَكُمَا لَمْ تَسْأَلانِي عَمَّا سَأَلَنِي عَنْهُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ (علیهما السلام) وَ أَخْبَرَهُمَا بِمَا قَالا.

فَقَالَا: إِنَّهُمَا غُذْيَا بِالْعِلْمِ غِذَاءٌ.

8- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ مِسْمَع عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

7- عبدالرحمان عزر می گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) در صفا نشسته بودند، مردی آمد و از آنها سؤال کرد. فرمودند: صدقه حلال نمی شود، مگر در بدهی دردآور، یا خسارتی که انسان را در سختی اندازد، یا فقری که به خاک اندازد، در تو چیزی از اینها هست؟

گفت: آری.

پس به او عطا کردند. آن مرد پیشتر از عبدالله بن عمر و عبد الرحمان ابی بکر نیز سؤال کرده بود که به او عطا نموده بودند، ولی چیزی از او نپرسیده بودند. آن مرد نزد آن دو برگشت و به آنها گفت: چرا شما از من در مورد آن چه امام حسن و امام حسين (علیهما السلام) پرسیدند، نپرسیدید؟ و سخن آن بزرگوران به آنها باز گفت. پاسخ دادند: آنان با علم و دانش پرورش یافته و تغذیه شده اند.

8- مسمع گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

لا تَسْأَلُوا أُمَّتِي فِي مَجَالِسِهَا فَتُبَخُلُوهَا.

9- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِي قَوْلِ اللَّهِ (عزوجل): «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ ».

قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) إِذَا أَمَرَ بِالنَّخْلِ أَنْ يُزَكَّى يَجِيءُ قَوْمٌ بِأَلْوَانِ مِنْ تَمْرٍ وَ هُوَ مِنْ أَرْدَى التَّمْرِ يُؤَدُّونَهُ مِنْ زَكَاتِهِمْ تَمْراً يُقَالُ لَهُ: الْجُعْرُورُ وَ الْمِعَافَارَةُ قَلِيلَةَ الحَاءِ عَظِيمَةَ النَّوَى، وَ كَانَ بَعْضُهُمْ يَجِيءُ بِهَا عَنِ التَّمْرِ الْجَيَّدِ.

فَقَالَ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه و آله): لا تَخْرُصُوا هَاتَيْنِ التَّمْرَتَيْنِ وَ لَا تَجِينُوا مِنْهَا بِشَيْءٍ، وَ فِي ذَلِكَ نَزَلَ: «وَ لَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ » وَ الْإِغْمَاضُ أَنْ تَأْخُذَ هَاتَيْنِ التَّمْرَتَيْنِ.

10- وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِي قَوْلِ اللَّهِ (عزوجل): «أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ».

در مجالس از امت من چیزی درخواست نکنید که آنها را به بخل نسبت دهید.

9- ابو بصیر گوید: امام صادق (علیه السلام) در مورد گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید: «ای کسانی که ایمان آوردند! از بخش های پاکیزۀ اموالی که به دست آورده اید و از آن چه برای شما از زمین بیرون آوردیم، انفاق کنید و برای انفاق به سراغ بخش های ناپاک نروید».

فرمود: هنگامی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) امر می فرمود: که مسلمانان زکات خرما را بدهند عده ای خرماهای نامرغوب می آوردند و به عنوان زکات می دادند که نام آنها جعرور و معافارة بود. آنها خرمای کم گوشت و هسته درشت بودند و عده ای از آنها خرمای مرغوب می آوردند.

رسول خد (صلی الله علیه و آله) فرمودک این دو نوع خرما را تخمین نزنید و چیزی از آن را نیاورید. در این هنگام این آیه نازل شد «و برای انفاق به سراغ بخش های ناپاک نروید که خودتان حاضر به پذیرش آنها نیستید، مگر از روی اغماض و کراهت». اغماض این است که این دو رقم خرما را بگیرید.

10- ابوبصیر گوید: امام صادق (علیه السلام) در مورد گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید «از بخش های پاکیزه اموالتان انفاق کنید» فرمود:

فَقَالَ: كَانَ الْقَوْمُ قَدْ كَسَبُوا مَكَاسِبَ سَوْءٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ. فَلَمَّا أَسْلَمُوا أَرَادُوا أَنْ يُخْرِجُوهَا مِنْ أَمْوَالِهِمْ لِيَتَصَدَّ قُوا بِهَا، فَأَبَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِلَّا أَنْ يُخْرِجُوا مِنْ أَطْيَبِ مَا كَسَبُوا.

11- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ رَجُل عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ الله (صلى الله عليه و آله) فَقَالَ: إِنِّي شَيْخٌ كَثِيرُ الْعِيَالِ ضَعِيفُ الرُّكْنِ قَلِيلُ الشَّيْءِ، فَهَلْ مِنْ مَعُونَةٍ عَلَى زَمَانِي؟

فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) إِلَى أَصْحَابِهِ وَ نَظَرَ إِلَيْهِ أَصْحَابُهُ وَ قَالَ: قَدْ أَسْمَعَنَا الْقَوْلَ وَ أَسْمَعَكُمْ.

فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ: كُنْتُ مِثْلَكَ بِالْأَمْسِ، فَذَهَبَ بِهِ إِلَى مَنْزِلِهِ فَأَعْطَاهُ مِرْوَداً مِنْ تِبْرٍ وَكَانُوا يَتَبَايَعُونَ بِالتَّبْرِ وَ هُوَ الذَّهَبُ وَ الْفِضَّةُ.

فَقَالَ الشَّيْخُ: هَذَا كُلُّهُ.

عده ای در زمان جاهلیت کسب و کار بدی داشتند، چون اسلام آوردند و خواستند آنها را از اموال خود بیرون آوردند صدقه دادند. پس خدای تبارک و تعالی آنها را از این کار باز داشت مگر که از پاکیزه ترین اموال خود صدقه دهند.

11- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: مردی خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) شرفیاب شد و گفت: من پیر مرد بسیار عیالمند، کم درآمد و کم دارایی هستم، آیا می توانید مدتی به من کمکی کنید؟

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به اصحاب خود و آنها هم به حضرتش نگاه کردند. آن گاه فرمودک او سخن خود را بر ما و شما شنوایند.

مردی برخاست و گفت: من هم دیروز همانند تو بودم. او را به خانه اش برد و به او مشتی طلا و نقره بی سکه داد، آنان همین طور مشغول خرید و فروش بودند.

پیر مرد گفت: همه این ها مال من است؟

قَالَ: نَعَمْ.

فَقَالَ الشَّيْخُ: أَقْبِلْ تِبْرَكَ، فَإِنِّي لَسْتُ بِجِنِّي وَ لَا إِنْسِي، وَ لَكِنِّي رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ لأَبْلُوَكَ فَوَجَدْتُكَ شَاكِراً فَجَزَاكَ اللَّهُ خَيْراً.

12- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) بِمِنِّى وَ بَيْنَ أَيْدِينَا عِنَبٌ نَأْكُلُهُ فَجَاءَ سَائِلٌ فَسَأَلَهُ فَأَمَرَ بِعُنْقُودٍ فَأَعْطَاهُ.

فَقَالَ السَّائِلُ: لا حَاجَةَ لِي فِي هَذَا، إِنْ كَانَ دِرْهَمْ.

قَالَ: يَسَعُ اللَّهُ عَلَيْكَ.

فَذَهَبَ ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ: رُدُّوا الْعُنْقُودَ.

فَقَالَ: يَسَعُ اللَّهُ لَكَ وَ لَمْ يُعْطِهِ شَيْئًا.

ثُمَّ جَاءَ سَائِلٌ آخَرُ، فَأَخَذَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) ثَلَاثَ حَبَّاتٍ عِنَبٍ فَنَاوَلَهَا إِيَّاهُ.

فَأَخَذَ السَّائِلُ مِنْ يَدِهِ ثُمَّ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الَّذِي رَزَقَنِي.

گفت: آری.

پیرمرد گفت: طلا و نقره خود را بگیر که من از جن و انس نیستم، ولی فرستاده ای از جانب خدا هستم تا تو را بیازمایم. پس تو را شکرگزار یافتم، خداوند به تو جزای خیر دهد.

12- مسمع بن عبدالملك گوید: در منا خدمت امام صادق (علیه السلام) بودیم. پیش روی ما انگور بود که می خوردیم، سائلی آمد و از حضرتش سؤال کرد.

آن حضرت امر فرمود که یک خوشه انگور به او دادم.

سائل گفتک احتیاج به این ندارم، اگر درهم باشد بدهید.

حضرت فرمودک خدا به تو وسعت دهد.

او رفت دوباره برگشت و گفت: انگور را بدهید.

حضرت فرمود: خدا به تو وسعت دهد.

و چیزی به او نداد، سپس سائل دیگری آمد، امام صادق (علیه السلام) سه دانه انگور گرفت و به او داد. سائل از دست حضرتش گرفت و گفت: الحمد لله رب العالمین که مرا روزی داد.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): مَكَانَكَ! فَحَشَا مِلْءَ كَفَّيْهِ عِنَبَاً، فَنَاوَلَهَا إِيَّاهُ.

فَأَخَذَهَا السَّائِلُ مِنْ يَدِهِ، ثُمَّ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): مَكَانَكَ يَا غُلَامُ! أَيُّ شَيْءٍ مَعَكَ مِنَ الدَّرَاهِم.

فَإِذَا مَعَهُ نَحْو مِنْ عِشْرِينَ دِرْهَماً فِيمَا حَزَرْنَاهُ أَوْ نَحْوِهَا، فَنَاوَلَهَا إِيَّاهُ.

فَأَخَذَهَا ثُمَّ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ هَذَا مِنْكَ وَحْدَكَ لا شَرِيكَ لَكَ.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): مَكَانَكَ! فَخَلَعَ قَمِيصاً كَانَ عَلَيْهِ، فَقَالَ: الْبَسْ هَذَا.

فَلَبِسَهُ ثُمَّ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي كَسَانِي وَ سَتَرَنِي يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! أَوْ قَالَ: جَزَاكَ اللَّهُ خَيْراً. لَمْ يَدْعُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) إِلَّا بِذَا، ثُمَّ انْصَرَفَ فَذَهَبَ.

قَالَ: فَظَنَنَّا أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَدْعُ لَهُ لَمْ يَزَلْ يُعْطِيهِ، لِأَنَّهُ كُلَّمَا كَانَ يُعْطِيهِ حَمِدَ اللَّهَ أَعْطَاهُ.

13- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

إِذَا ضَاقَ أَحَدُكُمْ فَلْيُعْلِمْ أَخَاهُ وَ لَا يُعِينُ عَلَى نَفْسِهِ.

امام صادق (علیه السلام) فرمود: بایست! آن گاه دو کف خود را پر از انگور کرد و به او داد، باز سائل از دست حضرتش گرفت و گفت: الحمد لله رب العالمين.

امام صادق (علیه السلام) فرمود: بایست! ( آن گاه رو به غلامش کرد و فرمود:) ای غلام! چند درهم نزد توست؟

او در حدود بیست درهم به او داد و او گرفت. باز گفت: الحمد لله هذا منك وحدك لاشريك لك.

امام صادق (علیه السلام) فرمود: بایست! آن گاه پیراهن خود را که در تن داشت درآورد و فرمود: این را بپوش.

او پیراهن را پوشید، سپس گفت: الحمد لله آن که مرا پوشانید و مرا مستور فرمود. ای اباعبدالله! خدا به تو جزای خیر دهد.

همین دعا را در حق امام صادق (علیه السلام) کرد، سپس برگشت و رفت.

راوی گوید: ما گمان کردیم اگر او حضرت را دعا نمی کرد، حضرتش پیوسته به او عطا می فرمود، زیرا هر چه به او عطا می فرمود حمد خدا را می نمود باز به او عطا می فرمود.

13- حریز گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هرگاه یکی از شما در تنگنا قرار گرفت برادر دینی خود را آگاه کند و بر خود سخت نگیرد.

14- مُحَمَّدُ بْنُ عَلِي عَنْ مَعْمَرٍ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ) فِي بَعْضِ خُطَبِهِ:

إِنَّ أَفْضَلَ الْفِعَالِ صِيَانَةُ الْعِرْضِ بِالْمَالِ.

15- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

ثَلَاثَةٌ إِنْ يَعْلَمُهُنَّ الْمُؤْمِنُ كَانَتْ زِيَادَةٌ فِي عُمُرِهِ وَ بَقَاءَ النِّعْمَةِ عَلَيْهِ.

فَقُلْتُ: وَ مَا هُنَّ؟

قَالَ: تَطْوِيلُهُ فِي رُكُوعِهِ وَ سُجُودِهِ فِي صَلَاتِهِ، وَ تَطْوِيلُهُ لِجُلُوسِهِ عَلَى طَعَامِهِ إِذَا أَطْعَمَ عَلَى مَائِدَتِهِ، وَ اصْطِنَاعُهُ الْمَعْرُوفَ إِلَى أَهْلِهِ.

16- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

14- معمر در روایت مرفوعه ای گوید: امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در بعضی از خطبه هایش فرمود:

بهترین کارها نگهداشتن آبرو با مال است.

15- زراره گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

سه چیز است که اگر مؤمن بداند باعث زیادی عمر و بقای نعمت بر او می شود.

گفتم: آنها کدامند؟

فرمود: طول دادن رکوع و سجود در نماز، طول دادن نشستن در کنار سفره غذا و نیکو کاری بر اهل آن.

16- سماعه گوید:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قُلْتُ: قَوْمٌ عِنْدَهُمْ فَضُولٌ وَ بِإِخْوَانِهِمْ حَاجَةٌ شَدِيدَةٌ وَ لَيْسَ تَسَعُهُمُ الزَّكَاةُ أَ يَسَعُهُمْ أَنْ يَشْبَعُوا وَ يَجُوعَ إِخْوَانُهُمْ، فَإِنَّ الزَّمَانَ شَدِيدٌ؟ فَقَالَ: الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِم، لا يَظْلِمُهُ وَ لا يَخْذُلُهُ وَ لَا يَحْرِمُهُ، فَيَحِقُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الاجْتِهَادُ فِيهِ وَ التَّوَاصُلُ وَ التَّعَاوُنُ عَلَيْهِ وَ الْمُوَاسَاةُ لِأَهْلِ الْحَاجَةِ، وَ الْعَطْفُ مِنْكُمْ يَكُونُونَ عَلَى مَا أَمَرَ اللَّهُ فِيهِمْ «رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ» مُتَرَاحِمِينَ.

بخش سی و هشتم

اشاره

بَابُ فَضْلِ إِطْعَامِ الطَّعَامِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ وَ غَيْرِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ:

مِنْ مُوجِبَاتِ مَغْفِرَةِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِطْعَامُ الطَّعَامِ.

از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: عده ای مال اضافی دارند و برادران دینی آنها در احتیاج شدید زندگی می کنند و زکات هم شامل آنها نمی شود، آیا جایز است که آنها سیر و برادرانشان گرسنه باشند؟ زیرا زندگی در این زمانه سخت شده است؟

فرمود: مسلمان برادر مسلمان است، او را ستم نمی کند و او را رها و محروم نمی سازد، مسلمانان باید برای رفع مشکل او تلاش کنند، به او کمک نمایند و با اهل حاجت مواسات نمایند و مهربانی از شما باشد که بر آن چه خدا امر فرموده که «ما بین خود مهربانند» به همدیگر رحم کنند.

فضیلت اطعام غذا

1- موسی بن بکر گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

از سبب های آمرزش خدای تبارک و تعالی غذا دادن است.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): مِنَ الْإِيمَانِ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ إِطْعَامُ الطَّعَام.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْن الْقَاسِمِ الْجَعْفَرِي عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

خَيْرُكُمْ مَنْ أَطْعَمَ الطَّعَامَ، وَ أَفْشَى السَّلَامَ، وَ صَلَّى وَ النَّاسُ نِيَامٌ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ (علیه السلام) يَقُولُ:

إِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ أُمِرْنَا أَنْ نُطْعِمَ الطَّعَامَ، وَ نُؤَدِّيَ فِي النَّاسِ الْبَائِنَةَ، وَ نُصَلِّيَ إِذَا نَامَ النَّاسُ.

5- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ يُوسُفَ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ فَيْضِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

الْمُنْجِيَاتُ إِطْعَامُ الطَّعَامِ، وَ إِفْشَاءُ السَّلَامِ، وَ الصَّلَاةُ بِاللَّيْلِ وَ النَّاسُ نِيَامٌ.

2- حمّاد بن عثمان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

اخلاق نيكو و اطعام غذا از ایمان است.

3- عبدالله جعفری گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود:

بهترین شما کسی است که به مردم غذا دهد، آشکارا سلام نماید و نماز خواند در حالی که مردم در خوابند.

4- جابر گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: علی (علیه السلام) همواره می فرمود:

ما اهل بیت مأمور شدیم که به مردم غذا بخورانیم، به آنان عطیه ای عطا کنیم و نماز بخوانیم در حالی که مردم در خوابند.

5- فیض بن مختار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

نجات دهندگان انسان عبارتند از: خورانیدن طعام، افشای سلام و نماز خواندن در شب هنگام در حالی که مردم در خوابند.

6- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يُحِبُّ إِهْرَاقَ الدِّمَاءِ، وَ إِطْعَامَ الطَّعَامِ.

7- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَم عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

مِنْ أَحَبَّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ (عزوجل) إِشْبَاعُ جَوْعَةِ الْمُؤْمِنِ، أَوْ تَنْفِيسُ كُرْبَتِهِ، أَوْ قَضَاءُ دَيْنِهِ.

8- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ (عزوجل) يُحِبُّ إِطْعَامَ الطَّعَامِ وَ إِرَاقَةَ الدِّمَاءِ.

9- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

6- ابوبصیر گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

خدای تبارک و تعالی ریختن خون قربانی، و طعام دادن را دوست می دارد.

7- هشام بن حکم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

محبوب ترین اعمال نزد خداوند (عزوجل) سیر نمودن مؤمن گرسنه، یا زدودن غم و اندوه او یا پرداخت بدهی اوست.

8- زراره نیز نظیر این روایت را از امام باقر (علیه السلام) نقل می کند.

9- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) بِأَسَارَى فَقُدِّمَ رَجُلٌ مِنْهُمْ لِيُضْرَبَ عُنْقُهُ.

فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِيلُ: أَخَّرْ هَذَا الْيَوْمَ يَا مُحَمَّدُ!

فَرَدَّهُ وَ أَخْرَجَ غَيْرَهُ حَتَّى كَانَ هُوَ آخِرَهُمْ، فَدَعَا بِهِ لِيُضْرَبَ عُنْقُهُ.

فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِيلُ: يَا مُحَمَّدُ! رَبُّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ لَكَ: إِنَّ أَسِيرَكَ هَذَا يُطْعِمُ الطَّعَامَ، وَ يُقْرِي الضَّيْفَ، وَ يَصْبِرُ عَلَى النَّائِبَةِ، وَ يَحْمِلُ الْحَمَالَاتِ.

فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله): إِنَّ جَبْرَئِيلَ أَخْبَرَنِي فِيكَ مِنَ اللَّهِ (عزوجل) بِكَذَا وَ كَذَا وَ قَدْ أَعْتَقْتُكَ.

فَقَالَ لَهُ: إِنَّ رَبَّكَ لَيُحِبُّ هَذَا؟

فَقَالَ: نَعَمْ

فَقَالَ: أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّكَ رَسُولُ اللهِ. وَ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيّاً! لا رَدَدْتُ عَنْ مَالِي أَحَداً أَبَداً.

اسیرانی را نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آوردند، یکی از آنها را پیش آوردند که گردنش زده شود ناگاه جبرئیل گفت: ای محمد! حکم را امروز به تأخیر انداز. حضرتش حکم او را اجرا نکرد. پس دیگران را پیش آوردند تا او آخرین نفر شد. وقتی خواست گردنش زده شود.

جبرئیل به او گفت: ای محمد! پروردگارت به تو سلام رسانید و به تو امر می فرماید که این اسیر تو اطعام طعام می کند، به مهمان اکرام می نماید، و بر ناملایمات صبر می کند، بارهای مردم را بردوش می کشد.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: جبرئیل درباره تو از خداوند (عزوجل) چنین و چنان خبر می دهد و من تو را آزاد نمودم.

او به پیامبر (صلی الله علیه و آله): گفت به راستی پروردگار تو این کارها را دوست می دارد؟

فرمود: آری.

گفت: أشهد أن لا إله إلا الله و أنّك رسول الله. سوگند به آن که تو را به حق به پیامبری بر انگیخت! هرگز از مال خود کسی را رد ننموده ام.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ (علیهما السلام) أَنَّ النَّبِيَّ (صلى الله عليه و آله) قَالَ:

الرِّزْقُ أَسْرَعُ إِلَى مَنْ يُطْعِمُ الطَّعَامَ مِنَ السِّكِّينِ فِي السَّنَامِ.

11- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْمُغِيرَةِ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ:

كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) يَقُولُ: مِنْ مُوجِبَاتِ مَغْفِرَةِ الرَّبِّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِطْعَامُ الطَّعَام.

12- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ:

كَانَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَاء (علیه السلام) إِذَا أَكَلَ أُتِيَ بِصَحْفَةٍ فَتُوضَعُ بِقُرْبِ مَائِدَتِهِ فَيَعْمِدُ إِلَى لَا أَطْيَبِ الطَّعَامِ مِمَّا يُؤْتَى بِهِ، فَيَأْخُذُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ شَيْئًا، فَيَضَعُ فِي تِلْكَ الصَّحْفَةِ. ثُمَّ بِهَا لِلْمَسَاكِينِ، ثُمَّ يَتْلُو هَذِهِ الْآيَةَ «فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ».

ثُمَّ يَقُولُ: عَلِمَ اللَّهُ (عزوجل) أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ إِنْسَانٍ يَقْدِرُ عَلَى عِتْقِ رَقَبَةٍ، فَجَعَلَ لَهُمُ السَّبِيلَ إِلَى الْجَنَّةِ.

10- عبدالله بن میمون گوید: امام صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوار خود (علیهما السلام) روایت نمود که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

کسی که اطعام طعام می کند، روزی او از فرو رفتن چاقو در کوهان شتر با نفوذتر است.

11- موسى بن بکر گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) همواره می فرمود: از سبب های آمرزش پروردگار متعال غذا دادن است. 12- معمر بن خلاد گوید: روش امام رضا (علیه السلام) این گونه بود آن گاه که غذا میل می فرمود کاسه بزرگی می آوردند و آن کنار سفره گذاشته می شد و از بهترین غذاها که به او آورده می شد، از هر کدام مقداری بر می داشت و در آن کاسۀ بزرگ می گذاشت، سپس می فرمود: آن را به بینوایان بدهید، سپس این آیه را تلاوت می فرمود: «پس او از آن گردنه مهم نگذشت».

آن گاه می فرمود: خداوند (عزوجل) دانست که هر کسی نمی تواند بنده آزاد کند. پس بر آنها راهی به سوی بهشت قرار داد (و به اطعام طعام دستور داد).

بخش سی و نهم

اشاره

بَابُ فَضْلِ الْقَصْدِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام):

لِيُنْفِقِ الرَّجُلُ بِالْقَصْدِ وَ بُلْغَةِ الْكَفَافِ وَ يُقَدِّمُ مِنْهُ فَضْلاً لِآخِرَتِهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ أَبْقَى لِلنِّعْمَةِ وَ أَقْرَبُ إِلَى الْمَزِيدِ مِنَ اللَّهِ (عزوجل) وَ أَنْفَعُ فِي الْعَافِيَةِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ صَالِحٍ بْنِ السَّنْدِيٌّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّفِّيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

إِنَّ الْقَصْدَ أَمْرٌ يُحِبُّهُ اللَّهُ (عزوجل). وَ إِنَّ السَّرَفَ أَمْرٌ يُبْغِضُهُ اللَّهُ حَتَّى طَرْحَكَ النَّوَاةَ، فَإِنَّهَا تَصْلُحُ لِلشَّيْءِ وَ حَتَّى صَبَّكَ فَضْلَ شَرَابِكَ.

فضیلت میانه روی

1- یزیدبن معاویه گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: امام سجاد (صلوات الله عليه) فرمود:

انسان باید به اندازه کفاف هزینه کند و فزونی آن را به جهان آخرت پیش فرستد، زیرا همان باقی دارندۀ نعمت است و به فزونی از جانب خداوند (عزوجل) نزدیکتر است و برای عافیت سودمند است.

2- داوود رقّی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

میانه روی، کاری است که خداوند (عزوجل) آن را دوست دارد و اسراف، کاری است که خداوند آن را دشمن دارد، به گونه ای که به دور افکندن هستۀ خرما بینجامد، زیرا آن نیز مورد مصرف قرار می گیرد، همین طور است دور ریختن فزونی آب.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِي قَوْلِ اللَّهِ (عزوجل): «وَ يَسْتَلُونَكَ مَا ذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ».

قَالَ: الْعَفْوُ الْوَسَطُ.

4- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ):

الْقَصْدُ مَتْرَاةٌ وَالسَّرَفُ مَتْوَاةٌ.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

ثَلَاتٌ مُنْجِيَاتٌ: فَذَكَرَ الثَّالِثُ الْقَصْدُ فِي الْغِنَى وَ الْفَقْرِ.

6- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانِ عَنْ مُدْرِكِ بْنِ أَبِي الْهَرْهَازِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:

ضَمِنْتُ لِمَنِ اقْتَصَدَ أَنْ لَا يَفْتَقِرَ.

3- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) در تفسیر گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید «از تو می پرسند که چه چیزی انفاق کنند؟ بگو: عفو را» می فرمود منظور از عفو، میانه است.

4- علی بن محمد در روایت مرفوعه ای گوید: امیر مؤمنان على (صلوات الله عليه) فرمود:

میانه روی ثروت آور و اسراف، از بین بردن آن است.

5- ابوحمزه گوید: امام سجاد (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

سه چیز نجات دهنده هستند؛ سومین آنها میانه روی در توانگری و فقر است.

6- مدرک بن ابی هزهاز گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

ضمانت می کنم برای کسی که میانه روی کند فقیر نشود.

7- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ وَ اقِدِ اللَّحَامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

لَوْ أَنَّ رَجُلاً أَنْفَقَ مَا فِي يَدَيْهِ فِي سَبِيلٍ مِنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَا كَانَ أَحْسَنَ وَ لَا وُفِّقَ.

أَلَيْسَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: «وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ»، «وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» يَعْنِي الْمُقْتَصِدِينَ.

8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ عُبَيْدٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

يَا عُبَيْدُ! إِنَّ السَّرَفَ يُورِثُ الْفَقْرَ، وَ إِنَّ الْقَصْدَ يُورِثُ الْغِنَى.

9- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ (علیه السلام):

مَا عَالَ امْرُؤٌ فِي اقْتِصَادٍ.

7- حماد بن واقد گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

اگر انسان تمام دارایی خود را در راهی از راه های خدا انفاق کند، کار نیکویی نکرده است و موفق نیست، آیا خدای تعالی نمی فرماید: «با دستانتان خود را به هلاکت نیندازید»، و نیکی کنید که خدا نیکوکاران را دوست دارد» یعنی: میانه روان را دوست می دارد.

8- عبید گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

ای عبید! همانا اسراف، فقر و ناداری و میانه روی، توانگری می آورد.

9- موسی بن بکر گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

هیچ انسانی در میانه روی و اقتصاد فقیر و نادار نشد.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ لَهُ:

إِنَّا نَكُونُ فِي طَرِيقِ مَكَّةَ فَنُرِيدُ الْإِحْرَامَ فَنَطَّلِي وَ لَا تَكُونُ مَعَنَا نُخَالَةٌ نَتَدَلَّكُ بِهَا مِنَ النُّورَةِ فَنَتَدَلَّكَ بِالدَّقِيقِ وَ قَدْ دَخَلَنِي مِنْ ذَلِكَ مَا اللَّهُ أَعْلَمُ بِهِ.

فَقَالَ: أَمَخَافَةَ الْإِسْرَافِ؟

قُلْتُ: نَعَمْ.

فَقَالَ: لَيْسَ فِيمَا أَصْلَحَ الْبَدَنَ إِسْرَافٌ، إِنِّي رُبَّمَا أَمَرْتُ بِالنَّقِيِّ فَيُلَتُ بِالزَّيْتِ فَأَتَدَلَّكَ بِهِ. إِنَّمَا الْإِسْرَافُ فِيمَا أَفْسَدَ الْمَالَ وَ أَضَرَّ بِالْبَدَنِ.

قُلْتُ: فَمَا الْاِقْتَارُ؟

قَالَ: أَكْلُ الْخَبْزِ وَ الْمِلْحِ، وَ أَنْتَ تَقْدِرُ عَلَى غَيْرِهِ.

قُلْتُ: فَمَا الْقَصْدُ؟

قَالَ: الْخُبْرُ وَ اللَّحْمُ وَ اللَّبَنُ وَ الْخَلُّ وَ السَّمْنُ مَرَّةً هَذَا وَ مَرَّةً هَذَا.

10- عده ای از اصحاب اسحاق بن عبدالعزیز گویند: به امام صادق (علیه السلام) گفتیم: ما در راه مکه آن گاه که می خواستیم محرم شویم بر خود نوره کشیدیم، سبوسی نداشتیم که بعد از نوره بر بدن خود بمالیم. از این رو آرد بر تن خود مالیدیم، آن گاه خدای داند چقدر ناراحت شدیم.

حضرت فرمود: از ترس اسراف؟

گفتیم: آری.

فرمود: چیزی که موجب تندرستی بدن است، اسراف نیست. من گاهی می گویم که آرد پوست کنده را با روغن زیتون مخلوط نموده و آن را به تن خود می مالم، همانا اسراف در چیزی است که مال را از بین برده و بر بدن ضرر برساند.

گفتم: پس اقتار (و خسیسی) چیست؟

فرمود: خوردن نان با نمک در حالی که می توانی غیر آن را میل کنی؟

گفتم: پس میانه روی چیست؟

فرمود: استفاده از گوشت، شیر، سرکه و روغن، گاهی از آن و گاهی از این.

11- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

إِذَا جَادَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَلَيْكُمْ فَجُودُوا، وَ إِذَا أَمْسَكَ عَنْكُمْ فَأَمْسِكُوا، وَ لَا تُجَاوِدُوا اللَّهَ فَهُوَ الْأَجْوَدُ.

12- أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ الصَّيْرَفِيِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

مَنِ اقْتَصَدَ فِي مَعِيشَتِهِ رَزَقَهُ اللَّهُ، وَ مَنْ بَذَّرَ حَرَمَهُ اللَّهُ.

13- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى (علیه السلام) يَقُولُ:

الرِّفْقُ نِصْفُ الْعَيْشِ، وَ مَا عَالَ امْرُؤٌ فِي اقْتِصَادِهِ.

11- رفاعه گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هرگاه خدای تبارک و تعالی بر شما بخشید، شما نیز ببخشید و آن گاه که از شما باز داشت شما نیز باز دارید و از خداوند بخشنده تر نباشید که همو بخشنده است.

12- ابن سنان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود:

هر که در زندگی خود میانه روی پیش گیرد، خدا به او روزی می دهد و هر که اسراف کند، خدا او را محروم می کند.

13- موسی بن بکر گوید: از امام کاظم (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

سازش و نرمی (با اطرافیان) نیمی از زندگی است و انسان با به کار بردن میانه روی فقیر و نادار نخواهد نشد.

بخش چهلم

اشاره

بَابُ كَرَاهِيَةِ الشَّرَفِ وَالتَّقْتِير

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْن أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِيِّ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْن عَمْرُو الْأَحْوَلِ قَالَ: تَلَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) هَذِهِ الْآيَةَ: «وَ الَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوْاما».

قَالَ: فَأَخَذَ قَبْضَةً مِنْ حَصًى وَ قَبَضَهَا بِيَدِهِ، فَقَالَ: هَذَا الْإِقْتَارُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ كِتابه.

ثُمَّ قَبَضَ قَبْضَةً أُخْرَى فَأَرْخَى كَفَّهُ كُلَّهَا، ثُمَّ قَالَ: هَذَا الْإِسْرَافُ.

ثُمَّ أَخَذَ قَبْضَةً أُخْرَى فَأَرْخَى بَعْضَهَا وَ أَمْسَكَ بَعْضَهَا وَ قَالَ: هَذَا الْقَوَامُ.

2- وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبَانِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ (علیه السلام) عَنِ النَّفَقَةِ عَلَى الْعِيَالِ.

فَقَالَ: مَا بَيْنَ الْمَكْرُوهَيْنِ: الْإِسْرَافِ وَ الْإِفْتَارِ.

نکوهش اسراف و سخت گیری

1- احول گوید: امام صادق (علیه السلام) این آیه را خواند که «مؤمنان به هنگام انفاق اسراف نمی کنند و سختگیری هم نمی نمایند و ما بین این دو، حد اعتدالی دارند».

راوی گوید: حضرتش یک مشت سنگ ریزه برداشت و دست مبارک خود را مشت کرد و فرمود: این همان سختگیری است که خدا در کتاب خود فرموده است.

آن گاه یک مشت دیگر به دست گرفت، سپس دست خود را باز نمود و فرمود: این اسراف است.

سپس مشت دیگری سنگ ریزه برداشت و دست مبارک خود را باز نمود و یک مقدار نگه داشت و فرمود: این قوام و میانه روی است.

2- عبدالله بن ابان گوید: از امام کاظم (علیه السلام) در مورد هزینه خانواده پرسیدم.

فرمود: میان دو مکروه: اسراف و سختگیری است.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ وَ يُوسُفَ بْنِ عُمَارَةَ قَالا: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

إِنَّ مَعَ الْإِسْرَافِ قِلَّةَ الْبَرَكَةِ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

رُبَّ فَقِيرٍ هُوَ أَسْرَفُ مِنَ الْغَنِي، إِنَّ الْغَنِي يُنْفِقُ مِمَّا أُوتِيَ، وَ الْفَقِيرَ يُنْفِقُ مِنْ غَيْرِ مَا أُوتِيَ.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْمُثَنَّى قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ (عزوجل): «وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ المُسْرِفِينَ».

فَقَالَ: كَانَ فُلَانُ بْنُ فُلَانِ الْأَنْصَارِيُّ سَمَّاهُ، وَ كَانَ لَهُ حَرْثٌ وَ كَانَ إِذَا أَخَذَ يَتَصَدَّقُ بِهِ وَ يَبْقَى هُوَ وَ عِيَالُهُ بِغَيْرِ شَيْءٍ فَجَعَلَ اللَّهُ (عزوجل) ذَلِكَ سَرَفاً.

3- ابن ابی یعفور و یوسف بن عماره گویند: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

به راستی که با اسراف، کم برکتی است.

4- ابوبصیر گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

ای بسا فقیری که او اسراف کننده تر از ثروتمند است، زیرا ثروتمند از آن چه دارد انفاق می کند، و فقیر از آن چه ندارد می دهد.

5- هشام بن مثنی گوید: مردی از امام صادق (علیه السلام) در مورد گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید: «حق آن را در روز درو بدهید و اسراف نکنید که خدا اسراف کنندگان را دوست نمی دارد» پرسید.

فرمود: فلان پسر فلانی انصاری - که حضرتش نام برده بود - زراعتی داشت و چون محصول خود را به دست می آورد آن را صدقه می داد و خود و خانواده اش بی چیز می ماندند. پس خداوند آن عمل را اسراف قرار داد.

6 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِي قَوْلِ اللَّهِ (عزوجل): «وَ لَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَ لَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً».

قَالَ: الْإِحْسَارُ: الْفَاقَةُ.

7- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ مُوسَى بْن بَكْرٍ عَنْ عَجْلَانَ قَالَ:

كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فَجَاءَ سَائِلٌ فَقَامَ إِلَى مِكْتَلٍ فِيهِ تَمْرٌ فَمَلَأَ يَدَهُ فَنَاوَلَهُ.

ثُمَّ جَاءَ آخَرُ فَسَأَلَهُ فَقَامَ فَأَخَذَ بِيَدِهِ فَنَاوَلَهُ، ثُمَّ جَاءَ أَخَّرُ فَسَأَلَهُ فَقَامَ فَأَخَذَ بِيَدِهِ، فَنَاوَلَهُ، ثُمَّ جَاءَ آخَرُ فَسَأَلَهُ فَقَامَ فَأَخَذَ بِيَدِهِ فَنَاوَلَهُ، ثُمَّ جَاءَ آخَرُ فَقَالَ: اللَّهُ رَازِقُنَا وَ إِيَّاكَ.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللهِ (صلى الله عليه و آله) كَانَ لا يَسْأَلُهُ أَحَدٌ مِنَ الدُّنْيَا شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُ فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ امْرَأَةٌ ابْنَا لَهَا، فَقَالَتِ: انْطَلِقْ إِلَيْهِ فَاسْأَلْهُ، فَإِنْ قَالَ لَكَ: لَيْسَ عِنْدَنَا شَيْءٌ. فَقُلْ: أعْطِنِي قَمِيصَكَ.

6- عمر بن یزید گوید: امام صادق (علیه السلام) دربارۀ گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید: «و دست های خود را بسته در گردنت قرار نده و آن را به طور کامل هم باز ندارد که ملامت شده و بی چیز بنشینی».

فرمود: احسار همان حاجتمندی است.

7- عجلان گوید: خدمت امام صادق (علیه السلام) بودم که سائلی آمد. حضرت برخاست و در زنبیلی که در آن خرما بود، دست خود را پر کرد و به او داد. سپس سائل دیگری آمد و از او سؤال کرد. حضرتش برخاست و با دست مبارک خود خرما برداشت و به او داد. بعد از آن سائل دیگری آمد و از او سؤال کرد. باز حضرتش برخاست و با دست مبارک خود خرما برداشت و به او داد. باز سائل دیگری آمد و از او درخواست نمود. باز حضرتش برخاست و با دست خود خرما برداشت و به او داد.

آن گاه سائل دیگری آمد و درخواست کرد حضرت فرمود: خدا به ما و تو روزی ارزانی کند. آن گاه فرمود: شخصی هر چه از رسول خدا (صلی الله علیه و آله)سئوال می کرد، حضرتش به او عطا می فرمود. روزی زنی پسر خود را فرستاد و گفت: خدمت پیامبر برو و از او درخواست کن.

اگر به تو بگوید: نزد ما چیزی نیست، بگو: پیراهنت را عطا کن.

قَالَ: فَأَخَذَ قَمِيصَهُ فَرَمَى بِهِ إِلَيْهِ.

وَ فِي نُسْخَةٍ أُخْرَى: فَأَعْطَاهُ فَأَدَبَهُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَلَى الْقَصْدِ فَقَالَ: «وَ لَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً».

8- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِقٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (علیه السلام) قَوْلِ اللَّهِ (عزوجل): «وَ كَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَاماً».

قَالَ: الْقَوَامُ هُوَ الْمَعْرُوفُ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ، وَ عَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعاً بالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ عَلَى قَدْرِ عِيَالِهِ وَ مَنُونَتِهِمُ الَّتِي صَلَاحٌ لَهُ وَ لَهُمْ وَلا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا.

9 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْن زِيَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: «وَ الَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَاماً».

فَبَسَطَ كَفَّهُ وَ فَرَّقَ أَصَابِعَهُ وَ حَنَاهَا شَيْئاً.

فرمود: حضرتش پیراهن خود را از تنش درآورد و به طرف او انداخت.

در نسخه دیگری آمده است: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) پیراهن خود را به او عطا نمود. پس خدای تبارک و تعالی او را به میانه روی تأدیب نمود و فرمود: « دست های خود را بسته برگردن خود قرار نده و همۀ آن را هم باز نکن که ملامت شده و بی چیز بنشینی».

8- محمد بن سنان گوید: امام کاظم (علیه السلام) در مورد گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید: «انفاق آنان حد اعتدال و میانه روی است» فرمود: منظور از میانه روی همان که معروف است.

و منظور از «میانه روی همان نیکی است که توانمند به اندازه تواناییش و تنگدست به اندازه خودش هدیه ای است شایسته، که برای نیکوکاران الزامی است» که به اندازه خانواده و مخارج آنها که صلاح او و آنها می باشد و خداوند کسی را مکلف نکرده مگر به اندازه ای که به او بخشیده است.

9- عبدالله بن سنان در کتاب خود از ائمه (علیهم السلام) نقل می نماید که حضرتش در توضیح گفتار خدای تعالی که می فرماید: «آنان که به هنگام هزینه اسراف نمی کنند و سختگیری هم نمی نمایند و انفاق آنان میانه روی است» دست مبارک خود را باز نمود و میان انگشتان خود را جدا و مقداری آنها را کج نمود (کنایه از این که این گونه انفاق نمایند).

وَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: «وَ لا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ» فَبَسَطَ رَ احَتَهُ وَ قَالَ: هَكَذَا.

وَ قَالَ: الْقَوَامُ مَا يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الْأَصَابع، وَ يَبْقَى فِي الرَّاحَةِ مِنْهُ شَيْءٌ.

10- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعِ عَنْ صَالِحٍ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ صَالِحٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): أَدْنَى مَا يَجِيءُ مِنْ حَدٌ الْإِسْرَافِ؟

فَقَالَ: ابْذَالُكَ ثَوْبَ صَوْنِكَ، وَ إِهْرَاقُكَ فَضْلَ إِنَائِكَ، وَ أَكْلُكَ التَّمْرَ وَ رَمْيَكَ النَّوَى هَاهُنَا وَ هَاهُنَا.

11- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَمَّارٍ أَبِي عَاصِمٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

أَرْبَعَةٌ لا يُسْتَجَابُ لَهُمْ.

أَحَدُهُمْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَفْسَدَهُ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ! ارْزُقْنِي. فَيَقُولُ اللَّهُ (عزوجل): أَ لَمْ آمُرُكَ بِالِاقْتِصَادِ؟

آن حضرت در مورد گفتار خدای تعالی «که همۀ دست خود را نگشا» دست خود را به طور کامل گشود و فرمود: این چنین است.

و فرمود: قوام و میانه روی همان است که از میان انگشتان بریزد و در کف دست چیزی بماند.

10- سلیمان بن صالح گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: کمترین اندازه اسراف چیست؟ فرمود: از بین بردن لباسی که تو را می پوشاند، ریختن فزونی آب و پس از میل خرما هستۀ آن را به دور افکندن.

11- عمار ابی عاصم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

چهار فردند که دعای آنها مستجاب نمی شود، یکی از آنها کسی است که مالی داشته باشد و آن را از بین ببرد. پس بگوید: ای پروردگار من! روزیم بده. خداوند (عزوجل) فرماید: آیا تو را به میانه روی فرمان ندادم.

بخش چهل و یکم

اشاره

بَابُ سَقْيِ الْمَاءِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدِ بْن عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ):

أَوَّلُ مَا يُبْدَأُ بِهِ فِي الْآخِرَةِ صَدَقَةُ الْمَاءِ يَعْنِي فِي الْأَجْرِ.

2- مُحَمَّدٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مِسْمَع عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ إِبْرَادُ كَبِدٍ حَرَّى.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

نوشاندن آب

1- طلحة بن زید گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمود:

نخستین عملی که در جهان آخرت به پاداش آغاز می کنند، صدقه آب است.

2- مسمع گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: بهترین صدقه، خنک نمودن جگر داغ تشنه است.

3- معاوية بن عمار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

مَنْ سَقَى الْمَاءَ فِي مَوْضِع يُوجَدُ فِيهِ الْمَاءُ كَانَ كَمَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةٌ، وَ مَنْ سَقَى الْمَاءَ فِي مَوْضِع لا يُوجَدُ فِيهِ الْمَاءُ كَانَ كَمَنْ أَحْيَا نَفْساً، وَ مَنْ أَحْيَا نَفْساً فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ مُرَازِمٍ عَنْ مُصَادِفٍ قَالَ:

كُنْتُ مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) بَيْنَ مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ فَمَرَرْنَا عَلَى رَجُلٍ فِي أَصْلٍ شَجَرَةٍ وَ قَدْ أَلْقَى بِنَفْسِهِ فَقَالَ: مِلْ بِنَا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ، فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يَكُونَ قَدْ أَصَابَهُ عَطَش.

فَمِلْنَا فَإِذَا رَجُلٌ مِنَ الْفَرَاسِينَ طَوِيلُ الشَّعْرِ. فَسَأَلَهُ أَ عَطْشَانُ أَنْتَ؟

فَقَالَ: نَعَمْ.

فَقَالَ لِي: انْزِلْ يَا مُصَادِفُ! فَاسْقِهِ.

فَنَزَلْتُ وَ سَقَيْتُهُ ثُمَّ رَكِبْتُ وَ سِرْنَا، فَقُلْتُ: هَذَا نَصْرَانِيُّ، فَتَتَصَدَّقُ عَلَى نَصْرَانِي؟

فَقَالَ: نَعَمْ، إِذَا كَانُوا فِي مِثْلِ هَذَا الْحَالِ.

هر که در جایی که آب در آنجا یافت شود کسی را آب بنوشاند، به سان کسی است که بنده ای را آزاد کرده است، و کسی که آب بنوشاند در جایی که آب نباشد، به سان کسی است که شخصی را زنده کرده است و هر که جانی را احیا کند، به سان کسی است که همهٔ مردم را زنده کرده است.

4- مصادف گوید: همراه امام صادق (علیه السلام) در مسیر بین مکه و مدینه بودم. ما از کنار مردی گذشتیم که کنار درختی افتاده بود، حضرتش فرمود: بیا نزد این مرد برویم، زیرا می ترسم تشنگی به او چیره شود.

به همراه حضرتش حرکت کردم، دیدم مرد ریش درازی از قبیله فرسان است. حضرتش از او پرسید: آیا تشنه ای؟

گفت: آری.

به من فرمود: ای مصادف! پایین بیا و او را سیراب کن.

من از مرکب فرود آمدم و او را سیراب نمودم، سپس سوار بر مرکب شدم و رفتیم. به حضرتش گفتم: این مرد نصرانی بود. آیا به همچو فردی صدقه می دهی؟

فرمود: آری، اگر آنها در چنین حال باشند، اشکالی ندارد.

5- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الْبِلَادِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: جَاءَ أَعْرَابِيُّ إِلَى النَّبِيِّ (صلى الله عليه و آله) فَقَالَ: عَلَّمْنِي عَمَلاً أَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ.

فَقَالَ: أَطْعِم الطَّعَامَ، وَ أَفْشِ السَّلَامَ.

قَالَ: فَقَالَ: لَا أُطِيقُ ذَلِكَ.

قَالَ: فَهَلْ لَكَ إِبِلٌ؟

قَالَ: نَعَمْ

قَالَ: فَانْظُرْ بَعِيراً وَ اسْقِ عَلَيْهِ أَهْلَ بَيْتٍ لا يَشْرَبُونَ الْمَاءَ إِلَّا غِبّا، فَلَعَلَّهُ لَا يَنْفُقُ بَعِيرُكَ وَ لا يَنْخَرِقُ سِقَاؤُكَ حَتَّى تَجِبَ لَكَ الْجَنَّةُ.

6- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ ضُرَيْسِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ (علیه السلام) قَالَ:

ان اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يُحِبُّ إِبْرَادَ الْكَبِدِ الْحَرَّى، وَ مَنْ سَقَى كَبِداً حَرَّى مِنْ بَهِيمَةٍ أَوْ غَيْرِهَا أَظَلَّهُ اللَّهُ يَوْمَ لا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ.

5- ابی البلاد گوید:

اعرابی صحرا نشین به نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: علمی را به من بیاموز که به وسیله آن به بهشت وارد شوم.

فرمود: به مردم غذا بده و به طور آشکار سلام کن.

راوی گوید: آن مرد گفت: توان چنین عملی را ندارم.

فرمود: آیا شترداری؟

گفت: آری.

فرمود: با شتر خود به خانواده ای آب ده که یک روز در میان آب می نوشند، شاید هنوز شتر تو از پا نیفتاده و مشکت سوراخ نشده بهشت بر تو واجب شود.

6- ضریس بن عبدالملک گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

خدای تبارک و تعالی خنک ساختن جگر تشنه را دوست می دارد و هر که جگر تشنه ای را آب دهد، چه چهارپا باشد و غیر آن - در آن روزی که سایه ای - جز سایه لطف او - وجود ندارد، او را در سایه عرش خود قرار خواهد داد.

بخش چهل و دوم

اشاره

بَابُ الصَّدَقَةِ لِبَنِي هَاشِمٍ وَ مَوَالِيهِمْ وَ صِلَتِهِمْ

1- أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عِيصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

إِنَّ أُناساً مِنْ بَنِي هَاشِمٍ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) فَسَأَلُوهُ أَنْ يَسْتَعْمِلَهُمْ عَلَى صَدَقَاتِ الْمَوَاشِي وَ قَالُوا: يَكُونُ لَنَا هَذَا السَّهْمُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ لِلْعَامِلِينَ عَلَيْهَا فَنَحْنُ أَوْلَى بِهِ.

فَقَالَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله): يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ! إِنَّ الصَّدَقَةَ لا تَحِلُّ لِي وَ لا لَكُمْ، وَ لَكِنِّي قَدْ وُ عِدْتُ الشَّفَاعَةَ.

ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): وَ اللَّهِ، لَقَدْ وُعِدَهَا (صلی الله علیه و آله) فَمَا ظَنُّكُمْ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ!

إِذَا أَخَذْتُ بِحَلْقَةِ بَابِ الْجَنَّةِ أَ تَرَوْنِي مُؤْثِراً عَلَيْكُمْ غَيْرَكُمْ؟

صدقه وصله برای بنی هاشم و خدمتکاران آنان

1- عیص بن قاسم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

عده ای از بنی هاشم خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمدند و از حضرتش خواستند که آنها را از عاملین زکات گاو، گوسفند و شتر قرار دهد و گفتند: این سهمی که خدا برای عاملین قرار داده، ما به آن سزاوارتریم.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: ای فرزندان عبدالمطلب! همانا صدقه (زکات واجب) بر من و شما حلال نیست، ولی من به شفاعت وعده شده ام - امام صادق (علیه السلام) فرمود: به خدا سوگند! رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به شفاعت وعده شده است - ای فرزندان عبدالمطلب! چه می پندارید آن گاه که از حلقه درب بهشت بگیرم، آیا به نظر شما دیگری را بر شما ترجیح می دهم؟

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ أَبِي بَصِيرٍ وَ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیهما السلام) قَالا: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

إِنَّ الصَّدَقَةَ أَوْ سَاخُ أَيْدِي النَّاسِ، وَ إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَرَّمَ عَلَيَّ مِنْهَا وَ مِنْ غَيْرِهَا مَا قَدْ حَرَّمَهُ. وَ إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ لِبَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ.

ثُمَّ قَالَ: أَمَا وَ اللَّهِ! لَوْ قَدْ قُمْتُ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ ثُمَّ أَخَذْتُ بِحَلْقَتِهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي لَا أُوثِرُ عَلَيْكُمْ. فَارْضَوْا لِأَنْفُسِكُمْ بِمَا رَضِيَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ لَكُمْ.

قَالُوا: قَدْ رَضِينَا.

3- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْهَاشِمِيٌّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قُلْتُ لَهُ: أَ تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِبَنِي هَاشِم؟

فَقَالَ: إِنَّمَا تِلْكَ الصَّدَقَةُ الْوَاجِبَةُ عَلَى النَّاسِ لا تَحِلُّ لَنَا. فَأَمَّا غَيْرُ ذَلِكَ فَلَيْسَ بِهِ بَأْسٌ، وَ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ مَا اسْتَطَاعُوا أَنْ يَخْرُجُوا إِلَى مَكَّةَ، هَذِهِ الْمِيَاهُ عَامَّتُهَا صَدَقَةٌ.

2- محمد بن مسلم، ابو بصیر و زراره گویند: امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) فرمودند: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

همانا صدقه چرک های دست مردم است و به راستی خداوند آن و مواردی غیر آن را بر من حرام کرد. و به راستی صدقه بر فرزندان عبدالمطلب حلال نمی شود.

سپس فرمود: آگاه باشید! به خدا سوگند! آن گاه که در کنار درب بهشت ایستاده و حلقه آن را بگیرم به طور قطع خواهید دانست که من کسی را به شما ترجیح نمی دهم. پس آن چه خدا و رسول او بر شما راضی شده اند شما نیز راضی و خشنود باشید.

گفتند: ما راضی شدیم.

3- جعفر بن ابراهیم هاشمی گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: آیا صدقه بر بنی هاشم حلال است؟

فرمود: زکات واجب بر مردم بر ما حلال نمی شود. ولی موارد دیگر ایرادی ندارد. و اگر چنین بود آنان نمی توانستند به مکه بروند؛ زیرا همۀ این آب های بین راه صدقه هستند.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَعْرَجِ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): أَ تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِمَوَالِي بَنِي هَاشِمٍ؟

قَالَ: نَعَمْ.

5- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَيْرِ وَ احِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِي قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنِ الصَّدَقَةِ الَّتِي حُرِّمَتْ عَلَى بَنِي هَاشِمِ مَا هِيَ؟

قَالَ: هِيَ الزَّكَاةُ.

قُلْتُ: فَتَحِلُّ صَدَقَةُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ؟

قَالَ: نَعَمْ.

6- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْن مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِي الْوَشَاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِي خَدِيجَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

4- سعید بن عبدالله اعرج گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: آیا صدقه به خدمتکاران بنی هاشم حلال است؟

فرمود: آری.

5- اسماعیل بن فضل هاشمی گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: کدام صدقه بر بنی هاشم حرام شده است؟

فرمود: زکات.

گفتم: آیا صدقه آنها به همدیگر حلال می شود؟

فرمود: آری.

6- ابو خدیجه گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

أَعْطُوا الزَّكَاةَ مَنْ أَرَادَهَا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ، فَإِنَّهَا تَحِلُّ لَهُمْ وَ إِنَّمَا تَحْرُمُ عَلَى النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله)، وَ الْإِمَامِ الَّذِي مِنْ بَعْدِهِ وَ الْأَئِمَّةِ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ).

7- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (علیه السلام) الْأَوَّلِهِ قَالَ:

مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَصِلَنَا فَلْيَصِلْ فُقَرَاءَ شِيعَتِنَا، وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَزُورَ قُبُورَنَا فَلْيَزُرْ قُبُورَ صُلَحَاءِ إِخْوَانِنَا.

8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّوْفَلِيَّ عَنْ عِيسَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

مَنْ صَنَعَ إِلَى أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي يَداً كَافَيْتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

9- وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله):

هر که از بنی هاشم زکات خواست به او بپردازید، زیرا زکات بر آنان حلال است. زکات فقط بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و امام بعد از او بر ائمه (صلوات الله عليهم اجمعين) حرام است.

7- محمد بن یزید گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

هر که نتواند به ما صله کند، پس فقرای شیعیان ما را صله نماید و هر که نتواند قبور ما را زیارت کند، پس قبور برادران صالح ما را زیارت کند.

8- عیسی بن عبدالله گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

هر که یکی از اهل بیت مرا یاری نماید، در روز رستاخیز برای او دست کار سازی خواهم بود.

9- یکی از اصحاب ما گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

إِنِّي شَافِعٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِأَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ وَ لَوْ جَاءُوا بِذُنُوبِ أَهْلِ الدُّنْيَا: رَجُلٌ نَصَرَ ذُرِّيَّتِي، وَ رَجُلٌ بَذَلَ مَالَهُ لِذُرِّيَّتِي عِنْدَ الْمَضِيقِ، وَ رَجُلٌ أَحَبَّ ذُرِّيَّتِي بِاللِّسَانِ وَ بِالْقَلْبِ، وَ رَجُلٌ يَسْعَى فِي حَوَائِجِ ذُرِّيَّتِي إِذَا طُرِدُوا أَوْ شُرِّدُوا.

10- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ:

كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَسْأَلُ شِهَاباً مِنْ زَكَاتِهِ لِمَوَالِيهِ وَ إِنَّمَا حُرِّمَتِ الزَّكَاةُ عَلَيْهِمْ دُونَ مَوَالِيهِمْ.

بخش چهل و سوم

اشاره

بَابُ النَّوَادِر

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ (علیه السلام) فِي قَوْلِهِ (عزوجل): «إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ».

قَالَ: يَعْنِي الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ.

من در روز رستاخیز بر چهار گروه شفاعتگر هستم، اگر چه با گناهان اهل دنیا آمده باشند: کسی که ذریه مرا یاری کند.

کسی که در تنگنای مال خود، بر ذریه من بخشش نماید.

فردی که با زبان و دل ذریه مرا دوست داشته باشد.

و فردی که در احتیاجات ذریه من تلاش کند، آن گاه که آنها کنار زده شوند، یا گریزان باشند.

10- ثعلبة بن میمون گوید: امام صادق (علیه السلام) همواره از شهاب بن عبد ربه در مورد پرداخت زکات برای خدمتگزاران خود می پرسید. (چرا که) زکات فقط برای خود آنان حرام است نه به خدمتگزاران آنها.

چند روایت نکته دار

1- راوی گوید: امام باقر (علیه السلام) در مورد گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید: «اگر صدقات را آشکار کنید پس چه نیکوست» فرمود: منظور زکات واجب است.

قَالَ: قُلْتُ: «وَ إِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ».

قَالَ: يَعْنِي النَّافِلَةَ، إِنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَحِبُّونَ إِظْهَارَ الْفَرَائِضِ وَ كِتْمَانَ النَّوَافِلِ.

2- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ مُعَلَّى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ الزَّكَاةِ تَجِبُ عَلَيَّ فِي مَوْضِع لا يُمْكِنُنِي أَنْ أُؤَدِّيَهَا.

قَالَ: اعْزِلْهَا فَإِنِ اتَّجَرْتَ بِهَا فَأَنْتَ ضَامِنٌ لَهَا وَ لَهَا الرِّبْحُ، وَ إِنْ تَوِيَتْ فِي حَالِ مَا عَزَلْتَهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ تَشْغَلَهَا فِي تِجَارَةٍ فَلَيْسَ عَلَيْكَ، وَ إِنْ لَمْ تَعْزِلْهَا وَ اتَّجَرْتَ بِهَا فِي جُمْلَةِ مَالِكَ فَلَهَا بِقِسْطِهَا مِنَ الرِّبْحِ وَ لَا وَ ضِيعَةَ عَلَيْهَا.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شُعَيْبٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ يُونُسَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) أَنَّهُ كَانَ يَتَصَدَّقُ بِالسُّكْرِ.

فَقِيلَ لَهُ: أَ تَتَصَدَّقُ بِالسُّكَّرِ؟

راوی گوید: گفتم: (منظور از این فراز آیه چیست؟) که واگر آن را پنهان کنید و به فقرا دهید.

فرمود: منظور صدقه مستحبی است، همانا مؤمنان آشکار کردن واجبات و پنهان نمودن مستحبات را دوست می داشتند.

2- ابو حمزه گوید: از امام باقر (علیه السلام) درباره زکاتی که بر من واجب است در محلی که امکان پرداخت ندارم، پرسیدم.

فرمود: آن را کنار بگذار و اگر با آن تجارت نمودی، ضامن هستی و سود هم مال صاحب زکات است. و اگر در حال کنار گذاشتن بدون این که در تجارتی به کار ببندی از بین برود، چیزی بر عهدۀ تو نیست و اگر کنار نگذاشتی و در میان اموال خود با آن تجارت نمودی به اندازه خود سود مربوط به صاحب زکات است و ضرر هم بر آن نیست.

3- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) شکر صدقه می داد. به حضرتش گفته شد: آیا شکر صدقه می دهید؟

فَقَالَ: نَعَمْ، إِنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْهُ، فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ أَتَصَدَّقَ بِأَحَبِّ الْأَشْيَاءِ إِلَيَّ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ كَثِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

مُوَسَّعٌ عَلَى شِيعَتِنَا أَنْ يُنْفِقُوا مِمَّا فِى أَيْدِيهِمْ بِالْمَعْرُوفِ، فَإِذَا قَامَ قَائِمُنَا حَرَّمَ عَلَى كُلِّ ذِي كَنْزِ كَنْزَهُ حَتَّى يَأْتِيَهُ بِهِ فَيَسْتَعِينَ بِهِ عَلَى عَدُوِّهِ. وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ (عزوجل): «وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَا».

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى (علیه السلام) قَالَ: حَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ بِالزَّكَاةِ.

هَذَا آخِرُ كِتَابِ الزَّكَاةِ وَ الصَّدَقَةِ مِنْ كِتَابِ «الْكَافِي» لِلشَّيْخِ الْأَجَلَّ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْن يَعْقُوبَ الْكُلَيْنِي (رحمت الله)، وَ يَتْلُوهُ كِتَابُ الصِّيَامِ.

وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَ آلِهِ الْأَئِمَّةِ الطَّاهِرِينَ الْمَعْصُومِينَ.

فرمود: آری، چون چیزی نزد من از آن محبوبتر نیست، من دوست دارم که آن چه نزد من دوست داشتنی تر است صدقه دهم.

4- معاذ بن کثیر گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

شیعیان ما آن چه دارند در کارهای نیک انفاق کنند، آن گاه که قائم ما قیام کند گنج هر صاحب گنجی حرام خواهد شد تا در اختیار او قرار دهد و او را بر دشمنش یاری کند. و معنای گفتار خداوند (عزوجل) همین است که می فرماید: «آنان که طلا و نقره را می اندوزند و در راه خدای انفاق نمی کنند پس به عذاب دردناک به آنها مژده ده».

5- موسی بن بکر گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

اموال خود را با زکات حصار کنید.

پایان کتاب زکات و صدقه از کتاب «الکافی» تألیف شیخ بزرگوار ابوجعفر محمد بن يعقوب کلینی (رحمت الله) است و پس از آن، کتاب صیام آغاز می شود. و سپاس بی حد از آنِ پروردگار جهانیان و درود بر سرور ما حضرت محمد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و خاندان او؛ پیشوایان پاک و معصوم باد.

کتاب روزه

اشاره

كتاب

الصِّيَامِ

کتاب

روزه

بخش یکم

اشاره

بَابُ مَا جَاءَ فِي فَضْلِ الصَّوْمِ وَ الصَّائِمِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

بُنِي الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسَةِ أَشْيَاءَ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ الْحَجِّ وَ الصَّوْمِ وَ الْوَلايَة.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله): الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ (علیهم السلام):

أَنَّ النَّبِيَّ (صلى الله عليه و آله) قَالَ لِأَصْحَابِهِ: أَلا أُخْبِرُكُمْ بِشَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ فَعَلْتُمُوهُ تَبَاعَدَ الشَّيْطَانُ مِنْكُمْ كَمَا تَبَاعَدَ الْمَشْرِقُ مِنَ الْمَغْرِبِ؟

روایاتی در فضیلت روزه و روزه دار

1- زراره گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

اسلام بر پنج پایه، پایه گذاری شده است نماز، زکات، حج، روزه و ولایت.

و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: روزه سپر از آتش دوزخ است.

2- اسماعيل بن ابی زیاد گوید: امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوارش (علیهم السلام) روایت فرمود که روزی پیامبر (صلی الله علیه و آله) به اصحاب خود فرمود:

آیا شما را از عملی آگاه سازم که اگر آن را به جا آورید شیطان به مسافت مشرق از مغرب از شما دور خواهد شد؟

قَالُوا: بَلَى.

قَالَ: الصَّوْمُ يُسَوِّدُ وَ جْهَهُ، وَ الصَّدَقَةُ تَكْسِرُ ظَهْرَهُ، وَ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْمُوَازَرَةُ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِح يَقْطَعُ دَابِرَهُ، وَ الِاسْتِغْفَارُ يَقْطَعُ وَ تِينَهُ، وَ لِكُلِّ شَيْءٍ زَكَاةٌ وَ زَكَاةُ الْأَبْدَانِ الصِّيَامُ.

3- مُحَمَّدُ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ:

قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): أَلا أُخْبِرُكَ بِأَصْلِ الْإِسْلَامِ وَ فَرْعِهِ وَ ذِرْوَتِهِ وَ سَنَامِهِ؟

قُلْتُ: بَلَى.

قَالَ: أَصْلُهُ الصَّلَاةُ، وَ فَرْعُهُ الزَّكَاةَ، وَ ذِرْوَتُهُ وَ سَنَامُهُ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. أَلا أُخْبِرُكَ بِأَبْوَابِ الْخَيْرِ؟ إِنَّ الصَّوْمَ جُنَّةٌ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيَّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ قَالَ: لِكُلِّ شَيْءٍ زَكَاةً وَ زَكَاةُ الْأَجْسَادِ الصَّوْمُ.

گفتند: آری.

فرمود: روزه روی شیطان را سیاه می کند، صدقه پشتش را می شکند، و دوستی در راه خدا و تعاون بر انجام عمل صالح او را ریشه کن سازد و استغفار رگ قلبش را قطع می کند و برای هر چیزی زکاتی است و زکات بدن ها روزه است.

3- علی بن عبدالعزیز گوید: امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: آیا تو را از اساس اسلام و فرع آن و و قله و مرتفع ترین نقطه آن آگاه سازم؟

گفتم: آری.

فرمود: اصل و اساس آن نماز، شاخۀ آن زکات و قله و مرتفع ترین نقطه آن جهاد در راه خدا است.

آیا تو را از درب های خیر آگاه سازم؟ همانا روزه سپر از آتش دوزخ است.

4- موسی بن بکر گوید: حضرت فرمود:

برای هر چیزی زکاتی است و زکات بدن ها روزه است.

5- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): قَالَ أَبِي:

إِنَّ الرَّجُلَ لَيَصُومُ يَوْماً تَطَوُّعاً يُريدُ مَا عِنْدَ اللَّهِ (عزوجل) فَيُدْخِلُهُ اللَّهُ بِهِ الْجَنَّةَ.

6- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرِ عَنْ سَلَمَةَ صَاحِبِ السَّابِرِيٌّ عَنْ أَبِي الصَّبَّاح عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَقُولُ: الصَّوْمُ لِي وَأَنَا أَجْزِي عَلَيْهِ.

7- عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سُلَيْمَانَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِي قَوْلِ اللهِ (عزوجل): «وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ».

قَالَ: الصَّبْرُ الصِّيَامُ.

وَ قَالَ: إِذَا نَزَلَتْ بِالرَّجُلِ النَّازِلَةُ وَ الشَّدِيدَةُ فَلْيَصُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ (عزوجل) يَقُولُ: «وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ» يَعْنِي الصَّيَامَ.

5- اسماعیل بن یسار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: پدر بزرگوارم (علیه السلام) به من فرمود:

هر انسانی که به خاطر خدا یک روز روزه بدارد، خدا به سبب آن او را به بهشت وارد می کند.

6- ابی صباح گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: خدای تبارک و تعالی می فرماید: روزه برای من است و من پاداش آن را می دهم.

7- راوی می گوید: امام صادق (علیه السلام) در مورد گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید: «از صبر یاری بجویید» فرمود:

منظور از صبر روزه است.

و فرمود: آن گاه که بر کسی گرفتاری سختی پیش آید، روزه بدارد، زیرا که خداوند (عزوجل) می فرماید: با صبر یعنی روزه یاری بجویید.

8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُنْذِرِ بْنِ يَزِيدَ يُونُسَ بْن ظَبْيَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

مَنْ صَامَ لِلَّهِ (عزوجل) يَوْماً فِي شِدَّةِ الحَرِّ فَأَصَابَهُ ظَمَةٌ وَ كُلَ اللَّهُ بِهِ أَلْفَ مَلَكٍ يَمْسَحُونَ وَ جْهَهُ وَ يُبَشِّرُونَهُ حَتَّى إِذَا أَفْطَرَ.

قَالَ اللَّهُ (عزوجل) لَهُ: مَا أَطْيَبَ رِيحَكَ وَ رَوْحَكَ؟! مَلَائِكَتِي! اشْهَدُوا أَنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَهُ.

9- أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيَّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النَّعْمَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

الصَّائِمُ فِي عِبَادَةٍ وَ إِنْ كَانَ عَلَى فِرَاشِهِ مَا لَمْ يَغْتَبْ مُسْلِماً.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: مَنْ كَتَمَ صَوْمَهُ قَالَ اللَّهُ (عزوجل) لِمَلَائِكَتِهِ: عَبْدِي اسْتَجَارَ مِنْ عَذَابِي فَأَجِيرُوهُ.

8- يونس بن ظبیان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

کسی که یک روز در شدت گرما برای خداوند (عزوجل) روزه بدارد آن گاه که تشنگی بر او چیره شود، خداوند هزار فرشته را بر او می گمارد که دست مهر بر صورتش بسایند و او را بشارت دهند تا چون افطار کند خداوند (عزوجل) می فرماید: چه خوش است بوی تو و روح تو؟! ای فرشتگان من! گواه باشید که من او را آمرزیدم.

9- عبدالله بن طلحه گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

روزه دار در حال عبادت است، گر چه در بستر خود باشد؛ مادامی که از مسلمانی غیبت نکند.

10- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر که روزه خود را پنهان دارد، خداوند (عزوجل) به فرشتگان خود می فرماید: بنده ام از عذابم به من پناه آورده است. پس او را پناه دهید.

وَ وَ كَّلَ اللَّهُ تَعَالَى مَلَائِكَتَهُ بِالدُّعَاءِ لِلصَّائِمِينَ، وَ لَمْ يَأْمُرْهُمْ بِالدُّعَاءِ لِأَحَدٍ إِلَّا اسْتَجَابَ لَهُمْ فِيهِ.

11- عَلِيٌّ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ (علیهم السلام).

أَنَّ النَّبِيَّ (صلى الله عليه و آله) قَالَ: إِنَّ اللَّهَ (عزوجل) وَ كُلُّ مَلَائِكَتَهُ بِالدُّعَاءِ لِلصَّائِمِينَ.

وَ قَالَ: أَخْبَرَنِي جَبْرَئِيلُ (علیه السلام)، عَنْ رَبِّهِ أَنَّهُ قَالَ: مَا أَمَرْتُ مَلَائِكَتِي بِالدُّعَاءِ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِي إِلَّا اسْتَجَبْتُ لَهُمْ فِيهِ.

12- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

نَوْمُ الصَّائِمِ عِبَادَةٌ وَ نَفَسُهُ تَسْبِيحٌ.

13- عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ عُمَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

أَوْحَى اللَّهُ (عزوجل) إِلَى مُوسَى (علیه السلام): مَا يَمْنَعُكَ مِنْ مُنَاجَاتِي؟

فَقَالَ: يَا رَبِّ! أُجِلُّكَ عَنِ الْمُنَاجَاةِ لِخُلُوفِ فَمِ الصَّائِمِ.

و فرشتگان را برای دعای روزه داران می گمارد و آنها را برای هر که دعا کنند دعایشان را درباره او قبول می کند.

11- مسعده گوید: امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوارش (علیهم السلام) نقل می کند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

به راستی که خداوند (عزوجل) فرشتگان خود را برای دعا به روزه داران گماشت.

آن گاه فرمود: جبرئیل از جانب پروردگارش به من خبر داد که او فرموده است: من فرشتگانم را برای کسی از خلقم مأمور نساخته ام مگر آن که دعای آنها را درباره او به اجابت رسانیده ام.

12- با همین سند امام صادق (علیه السلام) فرمود:

خواب روزه دار عبادت و تنفس او تسبیح است.

13- یکی از اصحاب ما گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

خداوند (عزوجل) به موسی (علیه السلام) وحی فرمود: چه چیزی تو را از مناجات من باز می دارد؟

گفت: ای پروردگار من! تو را بزرگ می شمارم که با بوی دهان روزه دار با تو مناجات کنم.

فَأَوْحَى اللَّهُ (عزوجل) إِلَيْهِ: يَا مُوسَى! لَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدِي مِنْ رِيحِ المشك.

14- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْن زِيَادٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو الْحَسَن (علیه السلام):

قِيلُوا، فَإِنَّ اللَّهَ يُطْعِمُ الصَّائِمَ وَ يَسْقِيهِ فِي منامه.

15- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَلَمَةَ صَاحِبِ السَّابِرِيِّ عَنْ الصَّبَّاحِ الْكِنَانِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ:

لِلصَّائِمَ فَرْحَتَانِ: فَرْحَةٌ عِنْدَ إِفْطَارِهِ، وَ فَرْحَةٌ عِنْدَ لِقَاءِ رَبِّهِ.

16- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ السَّمَّانِ الْأَرْمَنِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

إِذَا رَأَى الصَّائِمُ قَوْماً يَأْكُلُونَ أَوْ رَجُلاً يَأْكُلُ سَجَّتْ كُلَّ شَعْرَةٍ مِنْهُ.

17- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُنْذِرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ يُونُسَ بْنِ ظَبْيَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

خداوند (عزوجل) به او وحی نمود: ای موسی! بوی دهان روزه دار نزد من از مشک خوشبو تر است.

14- حسن بن صدقه گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

خواب قیلوله پیش از ظهر ،کنید زیرا خدا به روزه دار در هنگام خوابش غذا و آب می خوراند.

15- ابو صباح کنانی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

برای روزه دار دو خوشحالی است: یک خوشحالی به هنگام افطار و خوشحالی دیگر به هنگام ملاقات پروردگارش.

16- سمان ارمنی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر گاه روزه دار گروهی را ببیند که غذا می خورند، یا مردی مشغول خوردن است، هر مویی از تن او ضجه و فریاد کشند.

17- یونس بن ظبیان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

مَنْ صَامَ لِلَّهِ يَوْماً فِي شِدَّةِ الحَرِّ فَأَصَابَهُ ظَمَةٌ وَ كُلَ اللَّهُ (عزوجل) بِهِ أَلْفَ مَلَكٍ يَمْسَحُونَ وَ جْهَهُ وَ يُبَشِّرُونَهُ حَتَّى إِذَا أَفْطَرَ قَالَ اللَّهُ (عزوجل): مَا أَطْيَبَ رِيحَكَ وَ رَوْحَكَ ؟! مَلَائِكَتِي! اشْهَدُوا أَنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَهُ.

بخش دوم

اشاره

بَابُ فَضْلِ شَهْرٍ رَمَضَانَ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ عَمْرٍو الشَّامِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

«إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ».

فَغُرَّةُ الشُّهُور شَهْرُ اللَّهِ عَزَّ ذِكْرُهُ وَ هُوَ شَهْرُ رَمَضَانَ، وَ قَلْبُ شَهْرٍ رَمَضَانَ لَيْلَةُ الْقَدْرِ، وَ نُزِّلَ الْقُرْآنُ فِي أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ. فَاسْتَقْبِلِ الشَّهْرَ بِالْقُرْآنِ.

2- أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الْمِسْمَعِي أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يُوصِي ولدَهُ:

کسی که یک روز در شدت گرما برای خداوند (عزوجل) روزه بدارد آن گاه که تشنگی بر او چیره شود، خداوند هزار فرشته را بر او می گمارد که دست مهر بر صورتش بسایند و او را بشارت دهند تا چون افطار کند خداوند (عزوجل) می فرماید: چه خوش است بوی تو و روح تو ؟! ای فرشتگان من! گواه باشید که من او را آمرزیدم.

فضیلت ماه رمضان

1- عمرو شامی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

به راستی که شماره ماها در پیشگاه خداوند در کتاب خدا آن روز که آسمان ها و زمین را آفرید، دوازده ماه است. نخستین آن ماه ها، ماه خداوند - که یاد او بزرگ است - می باشد و آن ماه رمضان است و قلب آن ماه، شب قدر است، و قرآن در نخستین شب از ماه رمضان نازل شده است. پس با قرآن به استقبال آن ماه برو.

2- اسحاق بن عمار گوید: مسمعی از امام صادق (علیه السلام) شنیده که حضرتش در وصیت به فرزندانش فرمود:

إِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ فَاجْهَدُوا أَنْفُسَكُمْ، فَإِنَّ فِيهِ تُقَسَّمُ الْأَرْزَاقُ، وَ تُكْتَبُ الْاَجَالُ، وَ فِيهِ يُكْتَبُ وَ فْدُ اللَّهِ الَّذِينَ يَفِدُونَ إِلَيْهِ، وَ فِيهِ لَيْلَةٌ الْعَمَلُ فِيهَا خَيْرٌ مِنَ الْعَمَلِ فِي أَلْفِ شَهْرٍ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَم عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

مَنْ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ إِلَى قَابِلٍ إِلَّا أَنْ يَشْهَدَ عَرَفَةَ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى وَ غَيْرُهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ أَبِي الْوَرْدِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) النَّاسَ فِي آخِرِ جُمُعَةٍ مِنْ شَعْبَانَ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ. ثُمَّ قَالَ:

آن گاه که ماه رمضان فرا رسد خود را به کوشش وادارید، زیرا که در آن ماه ارزاق تقسیم می گردد و سر رسید اجل ها نوشته می شود، در آن ماه تمام حج کنندگان که به میهمانی خدا مشرف می شوند نوشته می شود و در آن ماه شبی است که عمل در آن از عمل در هزار ماه بهتر است.

3- هشام بن حکم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر که در ماه رمضان آمرزیده نشود تا ماه رمضان آینده آمرزیده نخواهد شد مگر آن که در عرفه حاضر گردد.

4- ابو ورد گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در آخرین جمعه ماه شعبان برای مردم خطبه خواند. آن حضرت خدا را حمد و ستایش گفت، آن گاه فرمود:

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّهُ قَدْ أَظَلَّكُمْ شَهْرٌ فِيهِ لَيْلَةٌ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ وَ هُوَ شَهْرُ رَمَضَانَ فَرَضَ اللَّهُ صِيَامَهُ وَ جَعَلَ قِيَامَ لَيْلَةٍ فِيهِ بِتَطَوُّع صَلَاةٍ كَتَطَوُّعَ صَلَاةِ سَبْعِينَ لَيْلَةً فِيمَا سِوَاهُ مِنَ الشُّهُورِ، وَ جَعَلَ لِمَنْ تَطَوَّعَ فِيهِ بِخَصْلَةٍ مِنْ خِصَالِ الْخَيْرِ وَ الْبِرِّ كَأَجْرٍ مَنْ أَدَّى فَرِيضَةً مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ (عزوجل)، وَ مَنْ أَدَّى فِيهِ فَرِيضَةً مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ كَانَ كَمَنْ أَدَّى سَبْعِينَ فَرِيضَةً مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ فِيمَا سِوَاهُ مِنَ الشُّهُورِ.

وَ هُوَ شَهْرُ الصَّبْرِ وَ إِنَّ الصَّبْرَ ثَوَابُهُ الْجَنَّةُ، وَ شَهْرُ الْمُوَاسَاةِ وَ هُوَ شَهْرٌ يَزِيدُ اللَّهُ فِي رِزْقِ الْمُؤْمِنِ فِيهِ، وَ مَنْ فَطَّرَ فِيهِ مُؤْمِناً صَائِماً كَانَ لَهُ بِذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ عِتْقُ رَقَبَةٍ وَ مَغْفِرَةٌ لِذُنُوبِهِ فِيمَا مَضَى.

قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَيْسَ كُلُّنَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُفَطِّرَ صَائِماً.

فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ كَرِيمٌ يُعْطِي هَذَا الثَّوَابَ لِمَنْ لَمْ يَقْدِرْ إِلَّا عَلَى مَذْقَةٍ مِنْ لَبَنٍ يُفَطِّرُ بِهَا صَائِماً، أَوْ شَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ عَذْبٍ، أَوْ تَمَرَاتٍ لا يَقْدِرُ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ. وَ مَنْ خَفَّفَ فِيهِ عَنْ مَمْلُوكِهِ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُ حِسَابَهُ.

ای مردم! همانا ماهی شما سایه افکنده (و روی آورده) که شبی در آن، از هزار شب بر بهتر است و آن ماه رمضان است. خداوند روزه آن را واجب نمود و شبی را در آن ماه برای انجام نماز مستحبی همانند انجام نماز مستحبی هفتاد شب در ماه های دیگر قرار داده است و برای کسی که در این ماه عملی از اعمال خیر و نیکی انجام دهد، اجری برابر کسی که فریضه ای از فریضه های خداوند (عزوجل) انجام دهد، قرار داده است و کسی که فریضه ای از فریضه های خدا را ادا كند، مانند کسی است که هفتاد فریضه را در ماه های دیگر به جا آورده است.

آن ماه صبر است که پاداش صبر، بهشت است. ماه مواسات است و آن ماهی است که خداوند روزی مؤمنان را در آن می افزاید. کسی که در این ماه به مؤمن روزه داری افطاری دهد، پاداش آزاد کردن یک بنده و آمرزش گناهان گذشته اش را به پاداش این عمل دریافت می کند.

گفتند: ای رسول! خدا همه ما توان افطاری روزه داری را نداریم.

فرمود: خداوند کریم است و به کسی از شما که قادر نباشد جز با جرعۀ شیری آمیخته با آب، یا شربتی از آب گوارا، یا دانه ای چند از خرما، روزه داری را به افطار فرا خواند و امکان بیش از این نداشته باشد، همین پاداش را عطا میکند و کسی که در این ماه از بار تکلیف بردۀ خود بکاهد، خدا حساب او را سبک می سازد.

وَ هُوَ شَهْرٌ أَوَّلُهُ رَحْمَةٌ وَ أَوْسَطُهُ مَغْفِرَةٌ، وَ آخِرُهُ الْإِجَابَةُ، وَ الْعِتْقُ مِنَ النَّارِ.

وَ لَا غِنَى بِكُمْ عَنْ أَرْبَعِ خِصَالٍ: خَصْلَتَيْنِ تُرْضُونَ اللَّهَ بِهِمَا، وَ خَصْلَتَيْنِ لَا غِنَى بِكُمْ عَنْهُمَا.

فَأَمَّا اللَّتَانِ تُرْضُونَ اللَّهَ (عزوجل9 بِهِمَا فَشَهَادَةُ أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ الله.

وَ أَمَّا اللَّتَانِ لا غِنَى بِكُمْ عَنْهُمَا، فَتَسْأَلُونَ اللَّهَ فِيهِ حَوَائِجَكُمْ وَ الْجَنَّةَ وَ تَسْأَلُونَ الْعَافِيَةَ وَ تَعُوذُونَ بِهِ مِنَ النَّارِ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) لَمَّا حَضَرَ شَهْرُ رَمَضَانَ وَ ذَلِكَ فِي ثَلَاثٍ بَقِينَ مِنْ شَعْبَانَ قَالَ لِبِلَالٍ: نَادِ فِي النَّاسِ.

آن ماهی است که آغاز آن رحمت، وسطش آمرزش و پایانش اجابت دعا و آزادی از آتش دوزخ است.

شما در این ماه از چهار فضیلت بی نیازی نیستید: دو خصلت که به وسیله آن خدا را خشنود می سازید و دو خصلت که خود از آن بی نیاز نیستید.

آن دو فضلتی که خداوند (عزوجل) را با آن خوشنود می سازید: گواهی دادن به این که معبودی جز خدا نیست و این که محمد پیامبر خداوند است.

آن دو فضلیتی که شما از آن بی نیاز نیستید، این که در آن ماه، از خدا حاجت هایتان را می خواهید و بهشت را درخواست می کنید و عافیت می خواهید و از آتش دوزخ به او پناه می برید.

5- راوی گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

آن گاه که ماه رمضان فرا رسید و آن به هنگامی بود که سه روز از ماه شعبان مانده بود، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به بلال فرمود: در جمع مردمان ندا ده!

فَجَمَعَ النَّاسَ، ثُمَّ صَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ:

أَيُّهَا النَّاسُ: إِنَّ هَذَا الشَّهْرَ قَدْ خَصَّكُمُ اللَّهُ بِهِ وَ حَضَرَكُمْ وَ هُوَ سَيْدُ الشُّهُورِ لَيْلَةٌ فِيهِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ تُغْلَقُ فِيهِ أَبْوَابُ النَّارِ وَ تُفَتَّحُ فِيهِ أَبْوَابُ الْجِنَانِ.

فَمَنْ أَدْرَكَهُ وَ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ! وَ مَنْ أَدْرَكَ وَ الِدَيْهِ وَ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ وَ مَنْ ذُكِرْتُ عِنْدَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيَّ فَلَمْ يَغْفِرِ اللَّهُ لَهُ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ.

6- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) يُقْبِلُ بِوَجْهِهِ إِلَى النَّاسِ فَيَقُولُ: يَا مَعْشَرَ النَّاسِ! إِذَا طَلَعَ هِلَالُ شَهْرِ رَمَضَانَ غُلَّتْ مَرَدَةُ الشَّيَاطِينِ، وَ فُتِحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ أَبْوَابُ الْجِنَانِ وَ أَبْوَابُ الرَّحْمَةِ، وَ غُلْقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ وَ اسْتُجِيبَ الدُّعَاءُ، وَ كَانَ لِلَّهِ فِيهِ عِنْدَ كُلِّ فِطْرِ عُتَقَاءُ يُعْتِقُهُمُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ، وَ يُنَادِي مُنَادٍ كُلَّ لَيْلَةٍ: هَلْ مِنْ سَائِلٍ؟ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرِ؟ اللَّهُمَّ أَعْطِ كُلَّ مُنْفِقٍ خَلَفاً، وَ أَعْطِ كُلَّ مُمْسِكَ تَلَفاً حَتَّى إِذَا طَلَعَ هِلَالُ شَوَّالٍ نُودِيَ الْمُؤْمِنُونَ أَنِ اغْدُوا إِلَى جَوَائِزِكُمْ فَهُوَ يَوْمُ الْجَائِزَةِ.

پس مردم گرد آمدند. آن گاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر فراز منبر قرار گرفت، و خدای را حمد و ستایش گفت، سپس فرمود:

ای مردم! همانا خداوند این ماه را به شما مخصوص کرده و بر شما حاضر شده و آن سرور ماه ها است. در آن ماه شبی است که از هزار ماه بهتر است؛ درهای دوزخ در آن ماه بسته می شود و درهای بهشت در آن گشوده می گردد. پس هر که آن ماه را درک کند و آمرزیده نشود، خدا او را از رحمت خود دور کند و کسی که در زنده بودن پدر و مادر خود آمرزیده نشود، خدا او را از رحمت خود دور کند و کسی که نام من نزد او برده شود و بر من صلوات نفرستد خداوند او را نیامرزد و از رحمتش دور کند!

6- حابر گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) همواره رو به مردم می کرد و می فرمود:

ای گروه مردمان! آن گاه که هلال ماه رمضان طلوع کند شیاطین سرکش به زنجیر کشیده می شوند، درهای آسمان، بهشت ها و رحمت گشوده می شود، درب های دوزخ بسته می گردد، دعا به اجابت می رسد و خدای را در هر افطاری آزادشدگانی است که آنها را از آتش آزاد می سازد. در هر شب منادی ندا می دهد: آیا سائلی هست؟ آیا آمرزش خواهی هست؟

خدایا! انفاق کنندگان را جایگزین ده و اموال خودداری کنندگان از انفاق را تلف و نابود ساز تا آن گاه که هلال ماه شوال طلوع کند، به مؤمنان ندا شود: بامدادان به سراغ جایزه هایتان بروید، که امروز روز جایزه است

ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام): أَمَا وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ! مَا هِيَ بِجَائِزَةِ الدَّنَانِيرِ وَ لَا الدَّرَاهِم.

7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ :

إِنَّ لِلَّهِ (عزوجل) فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ عُتَقَاءَ وَ طُلَقَاءَ مِنَ النَّارِ إِلَّا مَنْ أَفْطَرَ عَلَى مُسْكِرٍ، فَإِذَا كَانَ فِي آخِرِ لَيْلَةٍ مِنْهُ أَعْتَقَ فِيهَا مِثْلَ مَا أَعْتَقَ فِي جَمِيعِهِ.

بخش سوم

اشاره

بَابُ مَنْ فَطَّرَ صَائِماً

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَلَمَةَ صَاحِبِ السَّابِرِيٌّ عَنْ أبِي الصَّبَّاحَ الْكِنَانِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

مَنْ فَطَّرَ صَائِماً فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ.

سپس امام باقر (علیه السلام) فرمود: سوگند به آن که جان من در قبضۀ قدرت اوست! این جایزه از دینارها و درهم ها نیست.

7- محمد بن مروان گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

خداوند (عزوجل) در هر شب از ماه رمضان آزاد شدگان و رها شدگان از آتش دوزخ دارد، مگر کسی که با مست کننده ای افطار کند. پس آن گاه که آخرین شب آن ماه فرا رسد در آن شب به اندازۀ همۀ شب ها انسان ها را از آتش آزاد می نماید.

پاداش کسی که به روزه داری افطاری دهد

1- ابو صباح کنانی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر که به روزه داری افطاری بدهد، برای او پاداشی برابر روزه دار خواهد بود.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى (علیه السلام) قَالَ:

فِطْرُكَ أَخَاكَ الصَّائِمَ أَفْضَلُ مِنْ صِيَامِكَ.

3- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِي عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ سَيَابَةَ عَنْ ضُرَيْسٍ عَنْ حَمْزَةَ بن حُمْرَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام) إِذَا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي يَصُومُ فِيهِ أَمَرَ بِشَاةٍ فَتُذْبَحُ وَ تُقْطَعُ أَعْضَاء وَ تُطْبَخُ فَإِذَا كَانَ عِنْدَ الْمَسَاءِ أَكَبَّ عَلَى الْقُدُورِ حَتَّى يَجِدَ رِيحَ الْمَرَقِ وَ هُوَ صَائِمٌ.

ثُمَّ يَقُولُ: هَاتُوا الْقِصَاعَ اغْرِفُوا لَآلِ فُلَانٍ وَ اغْرِفُوا لَآلِ فَلَانٍ.

ثُمَّ يُؤْتَى بِخُبْزِ وَ تَمْرٍ فَيَكُونُ ذَلِكَ عَشَاءَهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ عَلَى آبَائِهِ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ أَبِيهِ (علیه السلام) قَالَ:

2- موسی بن بکر گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

افطاری دادن تو به برادر روزه دارت از روزه داشتنت بهتر است.

3- حمزة بن حمران گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: هر گاه ما روزه فرا می رسید، امام سجاد (علیه السلام) امر می فرمود که گوسفندی را ذبح می کردند و اعضایش را خُرد می نمودند و آن را می پختند. شامگاهان آن ها را بر دیگ ها می پختند تا در حال روزه بوی آن را بیابد و آن گاه می فرمود: کاسه ها را بیاورید! برای خانواده فلان و خانواده فلان غذا بکشید.

سپس نانی و خرمایی می آوردند و همان شام آن حضرت بود. درود خدا بر او و بر پدران بزرگوارش باد.

4- مسعده گوید: امام صادق (علیهالسلام) فرمود:

دَخَلَ سَدِيرٌ عَلَى أَبِي (علیه السلام) فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فَقَالَ: يَا سَدِيرًا! هَلْ تَدْرِي أَيُّ اللَّيَالِي هَذِهِ؟

فَقَالَ: نَعَمْ، فِدَاكَ أَبِي! هَذِهِ لَيَالِي شَهْرٍ رَمَضَانَ، فَمَا ذَاكَ؟

فَقَالَ لَهُ: أَ تَقْدِرُ عَلَى أَنْ تُعْتِقَ فِى كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ هَذِهِ اللَّيَالِي عَشْرَ رَقَبَاتٍ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ؟

فَقَالَ لَهُ سَدِيرٌ: بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي! لا يَبْلُغُ مَالِي ذاك.

فَمَا زَالَ يَنْقُصُ حَتَّى بَلَغَ بِهِ رَقَبَةٌ وَ احِدَةً فِي كُلِّ ذَلِكَ يَقُولُ: لا أَقْدِرُ عَلَيْهِ.

فَقَالَ لَهُ: فَمَا تَقْدِرُ أَنْ تُفَطَّرَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ رَجُلاً مُسْلِماً؟

فَقَالَ لَهُ: بَلَى وَ عَشَرَةً.

فَقَالَ لَهُ أَبِي (علیه السلام): فَذَاكَ الَّذِي أَرَدْتُ يَا سَدِيرًا! إِنَّ إِفْطَارَكَ أَخَاكَ الْمُسْلِمَ يَعْدِلُ رَقَبَةٌ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ (علیه السلام).

سدیر در ماه رمضان حضور پدرم (علیه السلام) شرفیاب شد، پدرم فرمود: ای سدیر! آیا می دانی این شب ها چه شب هایی هستند؟

گفت: آری، فدایت شوم! شب های ماه رمضان است، نظر شما چیست؟

فرمود: آیا می توانی در هر شبی از این شب ها ده بنده از فرزندان اسماعیل (علیه السلام) را آزاد کنی؟

سدیر گفت: پدر و مادرم به فدایت! من این قدر توان ندارم.

پدرم پیوسته از شمار آن بندگان می کاست تا به یک بنده رسید، سدیر در هر نوبت می گفت: توانایی آن را ندارم.

فرمود: می توانی در هر شب یک مرد مسلمان را افطاری بدهی؟

گفت: چرا، ده نفر می توانم افطاری دهم.

آن گاه پدرم (علیه السلام) به او فرمود: منظور من همین بود ای سدیر! زیرا افطاری دادن تو به برادر مسلمانت با آزاد کردن بنده ای از فرزندان اسماعیل (علیه السلام) برابر است.

بخش چهارم

اشاره

بَابٌ فِي النَّهْيِ عَنْ قَوْلِ رَمَضَانَ بِلَا شَهْرٍ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْخَثْعَمِيُّ عَنْ غِيَاتِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ (علیهما السلام) قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام):

لا تَقُولُوا: رَمَضَانَ، وَ لَكِنْ قُولُوا: شَهْرُ رَمَضَانَ، فَإِنَّكُمْ لا تَدْرُونَ مَا رَمَضَانُ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سَعْدِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

كُنَّا عِنْدَهُ ثَمَانِيَةَ رِجَالٍ فَذَكَرْنَا رَمَضَانَ.

فَقَالَ: لا تَقُولُوا: هَذَا رَمَضَانُ، وَ لا ذَهَبَ رَمَضَانُ وَ لا جَاءَ رَمَضَانُ، فَإِنَّ رَمَضَانَ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ (عزوجل) وَ لا يَجِيءُ وَ لا يَذْهَبُ وَ إِنَّمَا يَجِيءُ وَ يَذْهَبُ الزَّائِلُ، وَ لَكِنْ قُولُوا: شَهْرُ رَمَضَانَ، فَإِنَّ الشَّهْرَ مُضَافٌ إِلَى الاسْم وَ الِاسْمُ اسْمُ اللَّهِ عَزَّ ذِكْرُهُ وَ هُوَ الشَّهْرُ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ جَعَلَهُ مَثَلاً وَ عِيداً.

نهی از گفتن رمضان بدون کلمۀ ماه

1- غياث بن ابراهیم گوید: امام صادق (علیه السلام) از پدرش (علیه السلام) نقل کرد که حضرتش فرمود:

امیر مؤمنان على (علیه السلام) فرمود: نگویید رمضان، ولی بگویید: ماه رمضان، زیرا شما نمی دانید رمضان چیست.

2- سعد گوید: با هشت تن خدمت امام باقر (علیه السلام) شرف حضور داشتم، سخن از رمضان بود. حضرتش فرمود: نگویید: این رمضان است، رمضان رفت و رمضان آمد، زیرا رمضان، نامی از نام های خداوند (عزوجل) است، نه می آید و نه می رود، فقط آن چه از بین رونده است می آید و می رود، ولی بگویید: ماه رمضان، چرا که ماه بر آن افزوده شده و آن نام، نام خدای عزّ ذکره است و آن ماهی است که در آن قرآن فرود آمد که خدا آن را حجّت و بشارت قرار داد.

بخش پنجم

اشاره

بَابُ مَا يُقَالُ فِي مُسْتَقْبَلِ شَهْرٍ رَمَضَانَ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ الْيَمَانِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِذَا أَهَلَّ هِلَالَ شَهْرِ رَمَضَانَ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَ رَفَعَ يَدَيْهِ فَقَالَ:

اللَّهُمَّ أَهِلَّهُ عَلَيْنَا بِالْأَمْنِ وَ الْإِيمَانِ وَ السَّلَامَةِ وَ الْإِسْلَامِ وَ الْعَافِيَةِ المُجَلِّلَةِ وَ الرِّزْقِ الْوَاسِع وَ دَفْعِ الْأَسْقَامِ.

اللَّهُمَّ ارْزُقْنَا صِيَامَهُ وَ قِيَامَهُ وَ تِلَاوَةَ الْقُرْآنِ فِيهِ.

اللَّهُمَّ سَلَّمْهُ لَنَا وَ تَسَلَّمْهُ مِنَّا وَ سَلِّمْنَا فِيهِ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِي عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَى السَّابَاطِيِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

آن چه به هنگام استقبال از ماه رمضان گفته می شود

1- جابر گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

هنگامی که هلال ماه رمضان پدیدار می شد پیامبر خدا (صلى الله علیه و آله) رو به جانب قبله می کرد و دست های خود را بلند مینمود و عرضه می داشت: خدایا! این هلال را برای ما با امن و ایمان و سلامت و تسلیم، عافیت فراگیر، روزی گسترده و برطرف شدن دردها ظاهر ساز.

خدایا! در این ماه روزه داری و قیام به عبادتش را و تلاوت قرآن را برای ما روزی کن.

خدایا! این ماه را بر ما و از ما سالم بدار و ما را در آن ماه سلامت بدار.

2- عمّار ساباطی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

إِذَا كَانَ أَوَّلُ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ فَقُلِ:

اللَّهُمَّ رَبَّ شَهْرٍ رَمَضَانَ وَ مُنْزِلَ الْقُرْآنِ هَذَا شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أَنْزَلْتَ فِيهِ الْقُرْآنَ وَ أَنْزَلْتَ فِيهِ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَانِ.

اللَّهُمَّ ارْزُقْنَا صِيَامَهُ وَ أَعِنَّا عَلَى قِيَامِهِ.

اللَّهُمَّ سَلَّمْهُ لَنَا وَ سَلَّمْنَا فِيهِ وَ تَسَلَّمْهُ مِنَّا فِي يُسْرٍ مِنْكَ وَ مُعَافَاةٍ وَ اجْعَلْ فِيمَا تَقْضِي وَ تُقَدِّرُ مِنَ الْأَمْرِ الْمَحْتُوم فِيمَا يُفْرَقُ مِنَ الْأَمْرِ الْحَكِيمِ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِي لا يُرَدُّ وَلا يُبَدَّلُ أَنْ تَكْتُبَنِي مِنْ حُجَّاجِ بَيْتِكَ الْحَرَامِ الْمَبْرُورِ حَجُهُمْ الْمَشْكُورِ سَعْيُهُمْ الْمَغْفُورِ ذَنْبُهُمْ الْمُكَفِّرِ عَنْهُمْ سَيِّئَاتُهُمْ وَ اجْعَلَ فِيمَا تَقْضِي وَ تُقَدِّرُ أَنْ تُطِيلَ لِي فِي عُمُرِي وَ تُوَسِّعَ عَلَيَّ مِنَ الرِّزْقِ الْحَلَالِ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ (علیه السلام) قَالَ:

هنگامی که شب اول ماه رمضان فرا رسید بگو:

خدایا! این ماه رمضان است که در آن قرآن نازل فرمودی و در آن آیه های روشن هدایت و فرقان نازل فرمودی.

خدایا! بر ما روزه داری در آن را روزی بفرما و ما را برای قیام در شب یاری بفرما.

خدایا! آن را از ما و بر ما سلامت بدار و ما را در آن ماه در آسانی و عافیت سلامت بدار و در آن قضا و قدری که قرار می دهی از امر حتمی در کار محکم در شب قدر از تقدیری که رد و بدل ندارد این که مرا از حاجیان خانه محترم خود که حجّشان نیکو و سعیشان مشکور و گناهانشان آمرزیده و خطاهایشان در گذشته شده است بنویسی و مرا در قضا و قدرت چنان قرار بده که عمرم را طولانی نمایی و از روزی حلال برای من توسعه دهی.

3- علی بن رئاب گوید: امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

ادْعُ بِهَذَا الدُّعَاءِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ مُسْتَقْبِلَ دُخُولِ السَّنَةِ وَ ذَكَرَ أَنَّهُ مَنْ دَعَا بِهِ مُحْتَسِباً مُخْلِصاً لَمْ تُصِبْهُ فِي تِلْكَ السَّنَةِ فِتْنَةٌ وَ لا آفَةٌ يُضَرُّ بِهَا دِينُهُ وَ بَدَنُهُ وَ وَ قَاهُ اللَّهُ عَزَّ ذِكْرُهُ شَرَّ مَا يَأْتِي بِهِ تِلْكَ السَّنَةَ:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي دَانَ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ، وَ بِرَحْمَتِكَ الَّتِي وَ سِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ، وَ بِعِزَّتِكَ الَّتِي قَهَرْتَ بِهَا كُلَّ شَيْءٍ، وَ بِعَظَمَتِكَ الَّتِي تَوَاضَعَ لَهَا كُلُّ شَيْءٍ، وَ بِقُوَّتِكَ الَّتِي خَضَعَ لَهَا كُلُّ شَيْءٍ، وَ بِجَبَرُوتِكَ الَّتِي غَلَبَتْ كُلَّ شَيْءٍ، وَ بِعِلْمِكَ الَّذِي أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ، يَا نُورُ يَا قُدُّوسُ يَا أَوَّلُ قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ، وَ يَا بَاقِي بَعْدَ كُلِّ شَيْءٍ، يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا اللَّهُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُغَيِّرُ النِّعَمَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُنْزِلُ النِّقَمَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَقْطَعُ الرَّجَاءَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُدِيلُ الْأَعْدَاءَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَرُدُّ الدُّعَاءَ وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي يُسْتَحَقُّ بِهَا نُزُولُ الْبَلَاءِ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَحْبِسُ غَيْثَ السَّمَاءِ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَكْشِفُ الْغِطَاءَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ،

این دعا را در ماه رمضان به هنگام استقبال از آن بخوان. هر کسی این دعا را برای خدا و از روی اخلاص بخواند در آن سال فتنه هیچ و آفتی بر دین، دنیا و بدنش ضرر نرساند و خداوند (عزوجل) او را از شر حوادثی که در آن سال آید مصونش می دارد:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي دَانَ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَ بِرَحْمَتِكَ الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ، وَ بِعِزَّتِكَ الَّتِي قَهَرْتَ بِهَا كُلَّ شَيْءٍ، وَ بِعَظَمَتِكَ الَّتِي تَوَاضَعَ لَهَا كُلُّ شَيْءٍ، وَ بِقُوَّتِكَ الَّتِي خَضَعَ لَهَا كُلُّ شَيْءٍ، وَ بِجَبَرُوتِكَ الَّتِي غَلَبَتْ كُلَّ شَيْءٍ، وَ بِعِلْمِكَ الَّذِي أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ، يَا نُورُ يَا قُدُّوسُ يَا أَوَّلُ قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ، وَ يَا بَاقِي بَعْدَ كُلِّ شَيْءٍ، يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا اللَّهُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُغَيِّرُ النِّعَمَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُنْزِلُ النِّقَمَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَقْطَعُ الرَّجَاءَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُدِيلُ الْأَعْدَاءَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَرُدُّ الدُّعَاءَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي يُسْتَحَقُّ بِهَا نُزُولُ الْبَلَاءِ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَحْبِسُ غَيْثَ السَّمَاءِ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَكْشِفُ الْغِطَاءَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ،

وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُورِثُ النَّدَمَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَهْتِكُ الْعِصَمَ وَ أَلْبِسْنِي دِرْعَكَ الْحَصِينَةَ الَّتِي لا تُرَامُ وَ عَافِنِي مِنْ شَرِّ مَا أُحَاذِرُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ فِي مُسْتَقْبِلِ سَنَتِي هَذِهِ.

اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَالْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا فِيهِنَّ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ السَّبْعِ الْمَثَانِي وَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ إِسْرَافِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ جَبْرَئِيلَ وَ رَبَّ مُحَمَّدٍا وَ أَهْلِ بَيْتِهِ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ وَ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ أَسْأَلُكَ بِكَ وَ بِمَا سَمَّيْتَ.

يَا عَظِيمُ أَنْتَ الَّذِي تَمُنُّ بِالْعَظِيمِ وَ تَدْفَعُ كُلَّ مَحْذُورٍ وَ تُعْطِي كُلَّ جَزِيلٍ وَ تُضَاعِفُ مِنَ الْحَسَنَاتِ بِالْقَلِيلِ وَ الْكَثِيرِ وَ تَفْعَلُ مَا تَشَاءُ يَا قَدِيرُ يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ أَلْبِسْنِي فِي مُسْتَقْبِلِ هَذِهِ السَّنَةِ سِتْرَكَ وَ نَضَّرْ وَجْهِي بِنُورِكَ وَ أَحِبَّنِي بِمَحَبَّتِكَ وَ بَلِّغْنِي رِضْوَانَكَ وَ شَرِيفَ كَرَامَتِكَ وَ جَزِيلَ عَطَائِكَ مِنْ خَيْرٍ مَا عِنْدَكَ وَ مِنْ خَيْرٍ مَا أَنْتَ مُعْطٍ أَحَداً مِنْ خَلْقِكَ، وَ أَلْبِسْنِي مَعَ ذَلِكَ عَافِيَتَكَ.

يَا مَوْضِعَ كُلِّ شَكْوَى، وَ يَا شَاهِدَ كُلِّ نَجْوَى، وَ يَا عَالِمَ كُلِّ خَفِيَّة، وَ يَا دَافِعَ كُلِّ مَا تَشَاءُ مِنْ بَلِيَّةٍ، يَا كَرِيمَ الْعَفْوِ، يَا حَسَنَ التَّجَاوُزِ تَوَفَّنِي عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَ فِطْرَتِهِ وَ عَلَى دِينِ مُحَمَّدٍ وَ سُنَّتِهِ، وَ عَلَى خَيْرٍ وَ فَاةٍ فَتَوَفَّنِي مُوَالِياً لِأَوْلِيَائِكَ مُعَادِياً لِأَعْدَائِكَ.

وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُورِثُ النَّدَمَ، وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَهْتِكُ الْعِصَمَ وَ أَلْبِسْنِي دِرْعَكَ الْحَصِينَةَ الَّتِي لا تُرَامُ وَ عَافِنِي مِنْ شَرِّ مَا أَحَاذِرُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فِي مُسْتَقْبِلِ سَنَتِي هَذِهِ.

اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَالْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا فِيهِنَّ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ السَّبْعِ الْمَثَانِي وَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ إِسْرَائِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ جَبْرَئِيلَ وَ رَبَّ مُحَمَّدٍا وَ أَهْلِ بَيْتِهِ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ وَ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ أَسْأَلُكَ بِكَ وَ بِمَا سَمَّيْتَ.

يَا عَظِيمُ أَنْتَ الَّذِي تَمُنُّ بِالْعَظِيمِ وَ تَدْفَعُ كُلَّ مَحْذُورٍ وَ تُعْطِي كُلَّ جَزِيلٍ وَ تُضَاعِفُ مِنَ الْحَسَنَاتِ بِالْقَلِيلِ وَ الْكَثِيرِ وَ تَفْعَلُ مَا تَشَاءُ يَا قَدِيرُ يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ أَلْبِسْنِي فِي مُسْتَقْبِلِ هَذِهِ السَّنَةِ سِتْرَكَ وَ نَضّرْ وَ جْهِي بِنُورِكَ وَ أحِبَّنِي بِمَحَبَّتِكَ وَ بَلِّغْنِي رِضْوَانَكَ وَ شَرِيفَ كَرَامَتِكَ وَ جَزِيلَ عَطَائِكَ مِنْ خَيْرِ مَا عِنْدَكَ وَ مِنْ خَيْرِ مَا أَنْتَ مُعْطٍ أَحَداً مِنْ خَلْقِكَ، وَ الْبِسْنِي مَعَ ذَلِكَ عَافِيَتَكَ.

يَا مَوْضِعَ كُلِّ شَكْوَى، وَ يَا شَاهِدَ كُلِّ نَجْوَى، وَ يَا عَالِمَ كُلِّ خَفِيَّةٍ، وَ يَا دَافِعَ كُلِّ مَا تَشَاءُ مِنْ بَلِيَّةٍ، يَا كَرِيمَ الْعَفْوِ، يَا حَسَنَ التَّجَاوُزِ تَوَفَّنِي عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَ فِطْرَتِهِ وَ عَلَى دِينِ مُحَمَّدٍ وَ سُنَّتِهِ، وَ عَلَى خَيْرِ وَ فَاةٍ فَتَوَفَّنِي مُوَالِياً لِأَوْلِيَائِكَ مُعَادِياً لِأَعْدَائِكَ.

اللَّهُمَّ وَ جَنِّبْنِي فِي هَذِهِ السَّنَةِ كُلَّ عَمَلٍ أَوْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ يُبَاعِدُنِي مِنْكَ، وَ اجْلِبْنِي إِلَى كُلِّ عَمَلٍ أَوْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ يُقَرِّبُنِي مِنْكَ فِي هَذِهِ السَّنَةِ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.

وَ امْنَعْنِي مِنْ كُلِّ عَمَلٍ أَوْ فِعْلٍ أَوْ قَوْلٍ يَكُونُ مِنِّي أَخَافُ ضَرَرَ عَاقِبَتِهِ وَ أَخَافُ مَقْتَكَ إِيَّايَ عَلَيْهِ حَذَراً أَنْ تَصْرِفَ وَجْهَكَ الْكَرِيمَ عَنِّي فَأَسْتَوْجِبَ بِهِ نَقْصاً مِنْ حَظِّ لِي عِنْدَكَ يَا رَءُوفُ يَا رَحِيمٌ.

اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي فِي مُسْتَقْبِلِ هَذِهِ السَّنَةِ فِي حِفْظِكَ وَ جِوَارِكَ وَ كَنَفِكَ وَ جَلِّلْنِي سِتْرَ عَافِيَتِكَ وَ هَبْ لِي كَرَامَتَكَ عَزَّ جَارُكَ وَ جَلَّ ثَنَاءُ وَجْهِكَ وَ لَا إِلَهَ غَيْرُكَ.

اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي تَابِعاً لِصَالِحِ مَنْ مَضَى مِنْ أَوْلِيَائِكَ وَ أَلْحِقْنِي بِهِمْ وَ اجْعَلْنِي مُسْلِماً لِمَنْ قَالَ بِالصِّدْقِ عَلَيْكَ مِنْهُمْ.

وَ أَعُوذُ بِكَ يَا إلهي أنْ تُحِيطَ بِهِ خَطِيئَتِي وَ ظُلْمِي وَ إِسْرَافِي عَلَى نَفْسِي وَ اتَّبَاعِي لِهَوَايَ وَ اشْتِغَالِي بِشَهَوَاتِي فَيَحُولَ ذَلِكَ بَيْنِي وَ بَيْنَ رَحْمَتِكَ وَ رِضْوَانِكَ فَأَكُونَ مَنْسِيّاً عِنْدَكَ مُتَعَرِّضاً لِسَخَطِكَ وَ نَقِمَتِكَ.

اللَّهُمَّ وَ فِّقْنِي لِكُلِّ عَمَلٍ صَالِحٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي وَ قَرِّبْنِي بِهِ إِلَيْكَ زُلْفَى.

اللَّهُمَّ وَ جَنِّبْنِي فِي هَذِهِ السَّنَةِ كُلَّ عَمَلٍ أَوْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ يُبَاعِدُنِي مِنْكَ، وَ اجْلِبْنِي إِلَى كُلِّ عَمَلٍ أَوْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلِ يُقَرِّبُنِي مِنْكَ فِي هَذِهِ السَّنَةِ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.

وَ امْنَعْنِي مِنْ كُلِّ عَمَلٍ أَوْ فِعْلِ أَوْ قَوْلِ يَكُونُ مِنّي أَخَافُ ضَرَرَ عَاقِبَتِهِ وَ أَخَافُ مَقْتَكَ إِيَّايَ عَلَيْهِ حَذَراً أَنْ تَصْرِفَ وَ جْهَكَ الْكَرِيمَ عَنِّي فَأَسْتَوْجِبَ بِهِ نَقْصاً مِنْ حَظِلِي عِنْدَكَ يَا رَءُوفُ يَا رَحِيمُ.

اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي فِي مُسْتَقْبِلِ هَذِهِ السَّنَةِ فِي حِفْظِكَ وَ جِوَارِكَ وَ كَنَفِكَ وَ جَلِّلْنِي سِتْرَ عَافِيَتِكَ وَ هَبْ لِي كَرَامَتَكَ عَزَّ جَارُكَ وَ جَلَّ ثَنَاءُ وَ جْهِكَ وَ لَا إِلَهَ غَيْرُكَ.

اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي تَابِعاً لِصَالِحٍ مَنْ مَضَى مِنْ أَوْلِيَائِكَ وَ أَلْحِقْنِي بِهِمْ وَ اجْعَلْنِي مُسْلِماً لِمَنْ قَالَ بِالصِّدْقِ عَلَيْكَ مِنْهُمْ.

وَ أَعُوذُ بِكَ يَا إِلَهِي أَنْ تُحِيطَ بِهِ خَطِيئَتِي وَ ظُلْمِي وَ إِسْرَافِي عَلَى نَفْسِي وَ اتَّبَاعِي لِهَوَايَ وَ اشْتِغَالِي بِشَهَوَاتِي فَيَحُولَ ذَلِكَ بَيْنِي وَ بَيْنَ رَحْمَتِكَ وَ رِضْوَانِكَ فَأَكُونَ مَنْسِيّاً عِنْدَكَ مُتَعَرِّضاً لِسَخَطِكَ وَ نَقِمَتِكَ.

اللَّهُمَّ وَ فِّقْنِي لِكُلِّ عَمَلٍ صَالِحٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي وَ قَرِّبْنِي بِهِ إِلَيْكَ زُلْفَى.

اللَّهُمَّ كَمَا كَفَيْتَ نَبِيَّكَ مُحَمَّداً (صلى الله عليه و آله) هَوْلَ عَدُوِّهِ وَ فَرَّجْتَ هَمَّهُ وَ كَشَفْتَ غَمَّهُ وَ صَدَقْتَهُ وَ عْدَكَ وَ أَنْجَزْتَ لَهُ مَوْعِدَكَ بِعَهْدِكَ.

اللَّهُمَّ بِذَلِكَ فَاكْفِنِي هَوْلَ هَذِهِ السَّنَةِ وَ آفَاتِهَا وَ أَسْقَامَهَا وَ فِتْنَتَهَا وَ شُرُورَهَا وَ أَحْزَانَهَا وَ ضِيقَ الْمَعَاشِ فِيهَا وَ بَلِّغْنِي بِرَحْمَتِكَ كَمَالَ الْعَافِيَةِ بِتَمَامِ دَوَامِ الْعَافِيَةِ وَ النِّعْمَةِ عِنْدِي إِلَى مُنْتَهَى أَجَلِي أَسْأَلُكَ سُؤَالَ مَنْ أَسَاءَ وَ ظَلَمَ وَ اعْتَرَفَ وَ أَسْأَلُكَ أَنْ تَغْفِرَ لِي مَا مَضَى مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي حَصَرَتْهَا حَفَظَتْكَ وَ أَحْصَتْهَا كِرَامُ مَلَائِكَتِكَ عَلَيَّ وَ أَنْ تَعْصِمَنِي إِلَهِي مِنَ الذُّنُوبِ فِيمَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِي إِلَى مُنْتَهَى أَجَلِي.

يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ عَلَى أَهْلِ بَيْتِ مُحَمَّدٍ وَ آتِنِي كُلَّ مَا سَأَلْتُكَ وَ رَغِبْتُ إِلَيْكَ فِيهِ، فَإِنَّكَ أَمَرْتَنِي بِالدُّعَاءِ وَ تَكَفَّلْتَ لِي بِالْإِجَابَةِ».

4- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مِسْكِينٍ قَالَ: حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ شِمْرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

اللَّهُمَّ كَمَا كَفَيْتَ نَبِيَّكَ مُحَمَّداً لله صلى الله عليه وسلم هَوْلَ عَدُوِّهِ وَ فَرَّجْتَ هَمَّهُ وَ كَشَفْتَ غَمَّهُ وَ صَدَقْتَهُ وَعْدَكَ وَ أَنْجَزْتَ لَهُ مَوْعِدَكَ بِعَهْدِكَ.

اللَّهُمَّ بِذَلِكَ فَاكْفِنِي هَوْلَ هَذِهِ السَّنَةِ وَ آفَاتِهَا وَ أَسْقَامَهَا وَ فِتْنَتَهَا وَ شُرُورَهَا وَأَحْزَانَهَا وَ ضِيقَ الْمَعَاشِ فِيهَا وَ بَلِّغْنِي بِرَحْمَتِكَ كَمَالَ الْعَافِيَةِ بِتَمَامِ دَوَامِ الْعَافِيَةِ وَ النِّعْمَةِ عِنْدِي إِلَى مُنْتَهَى أَجَلِي أَسْأَلُكَ سُوَّالَ مَنْ أَسَاءَ وَ ظَلَمَ وَ اعْتَرَفَ وَ أَسْأَلُكَ أَنْ تَغْفِرَ لِي مَا مَضَى مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي حَصَرَتْهَا حَفَظَتْكَ أَحْصَتْهَا كِرَامُ مَلَائِكَتِكَ عَلَيَّ وَ أَنْ تَعْصِمَنِي إِلَهِي مِنَ الذُّنُوبِ فِيمَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِي إِلَى مُنْتَهَى أَجَلِي.

يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ عَلَى أَهْل بَيْتِ مُحَمَّدٍ وَ آتِنِي كُلَّ مَا سَأَلْتُكَ وَ رَغِبْتُ إِلَيْكَ فِيهِ، فَإِنَّكَ أَمَرْتَنِي بِالدُّعَاءِ وَ تَكَفَّلْتَ لِي بِالْإِجَابَةِ».

4- عمرو بن شمر گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ) إِذَا أَهَلَّ هِلَالَ شَهْرٍ رَمَضَانَ أَقْبَلَ إِلَى الْقِبْلَةِ. ثُمَّ قَالَ:

«اللَّهُمَّ أَهِلَّهُ عَلَيْنَا بِالْأَمْنِ وَ الْإِيمَانِ وَ السَّلَامَةِ وَ الْإِسْلَامِ وَ الْعَافِيَةِ الْمُجَلِّلَةِ.

اللَّهُمَّ ارْزُقْنَا صِيَامَهُ وَ قِيَامَهُ وَ تِلَاوَةَ الْقُرْآنِ فِيهِ.

اللَّهُمَّ سَلَّمْهُ لَنَا وَ تَسَلَّمْهُ مِنَّا وَ سَلِّمْنَا فِيهِ».

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَهَلَّ هِلَالَ شَهْرٍ رَمَضَانَ قَالَ:

«اللَّهُمَّ أَدْخِلْهُ عَلَيْنَا بِالسَّلَامَةِ وَ الْإِسْلَامِ وَ الْيَقِينِ وَ الْإِيمَانِ وَ الْبِرِّ وَ التَّوْفِيقِ لِمَا تُحِبُّ وَ تَرْضَى».

6- يُونُسُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِذَا حَضَرَ شَهْرُ رَمَضَانَ فَقُل:

«اللَّهُمَّ قَدْ حَضَرَ شَهْرُ رَمَضَانَ وَ قَدِ افْتَرَضْتَ عَلَيْنَا صِيَامَهُ وَ أَنْزَلْتَ فِيهِ الْقُرْآنَ هُدًى لِلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَانِ».

اميرمؤمنان على (علیه السلام) همواره آن گاه که هلال ماه رمضان پدیدار می شد رو به قبله می نمود سپس می فرمود:

خدایا! این هلال را برای ما با ایمنی و ایمان، سلامت و اسلام و عافیت فراگیر قرار ده.

خدایا! روزه داشتن روزهایش، قیام شب هایش و تلاوت قرآن در آن را روزی ما بفرما.

خدایا! آن را بر ما و از ما سالم بدار و ما را در آن ماه سلامت بدار.

5- معاوية بن عمار گوید: هرگاه هلال ماه رمضان پدیدار می شد امام صادق (علیه السلام) این گونه دعا می فرمود:

خدایا! آن را بر ما با سلامت و اسلام و اطمینان خاطر و یقین و ایمان و نیکی کردن و توفیق بر آن چه دوست میداری و راضی می شوی وارد کن.

6- ابو بصیر گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: چون ماه رمضان فرا رسید بگو:

«اللَّهُمَّ قَدْ حَضَرَ شَهْرُ رَمَضَانَ وَ قَدِ افْتَرَضْتَ عَلَيْنَا صِيَامَهُ وَ أَنْزَلْتَ فِيهِ الْقُرْآنَ هُدًى لِلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَانِ».

اللَّهُمَّ أَعِنَّا عَلَى صِيَامِهِ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْهُ مِنَّا وَ سَلّمْنَا فِيهِ وَ تَسَلَّمْهُ مِنَّا فِي يُسْرٍ مِنْكَ وَ عَافِيَةٍ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ».

7- عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ أَبِي بصير قالَ:

كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ:

«اللَّهُمَّ إِنِّي بِلَ أَتَوَسَّلُ وَ مِنْكَ أَطْلُبُ حَاجَتِي مَنْ طَلَبَ حَاجَةً إِلَى النَّاسِ، فَإِنِّي لَا أَطْلُبُ حَاجَتِي إِلَّا مِنْكَ وَحْدَكَ لا شَرِيكَ لَكَ، وَ أَسْأَلُكَ بِفَضْلِكَ وَ رِضْوَانِكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ، وَ أَنْ تَجْعَلَ لِي فِي عَامِي هَذَا إِلَى بَيْتِكَ الْحَرَامِ سَبِيلاً حَجَّةً مَبْرُورَةً مُتَقَبَّلَةً زَاكِيَةً خَالِصَةً لَكَ تُقِرُّ بِهَا عَيْنِي وَ تَرْفَعُ بِهَا دَرَجَتِي، وَ تَرْزُقُنِي أَنْ أَغْضَّ بَصَرِي، وَ أَنْ أَحْفَظَ فَرْجِي، وَ أَنْ أَكُفَّ بِهَا عَنْ جَمِيعِ مَحَارِمِكَ حَتَّى لا يَكُونَ شَيْءٍ آثَرَ عِنْدِي مِنْ طَاعَتِكَ وَ خَشْيَتِكَ وَ الْعَمَلِ بِمَا أَحْبَبْتَ وَ التَّرْكِ لِمَا كَرِهْتَ وَ نَهَيْتَ عَنْهُ.

اللَّهُمَّ أَعِنَّا عَلَى صِيَامِهِ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْهُ مِنَّا وَ سَلَّمْنَا فِيهِ وَ تَسَلَّمْهُ مِنَّا فِي يُسْرٍ مِنْكَ وَ عَافِيَةٍ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ».

7- ابو بصیر گوید: امام صادق (علیه السلام) همواره در ماه رمضان این دعا را می خواند:

«اللَّهُمَّ إِنِّي بِكَ أتَوَسَّلُ وَ مِنْكَ أَطْلُبُ حَاجَتِي مَنْ طَلَبَ حَاجَةً إِلَى النَّاسِ، فَإِنِّي لَا أَطْلُبُ حَاجَتِي إِلَّا مِنْكَ وَحْدَكَ لا شَرِيكَ لَكَ، وَ أَسْأَلُكَ بِفَضْلِكَ وَ رِضْوَانِكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ، وَ أَنْ تَجْعَلَ لِي فِي عَامِي هَذَا إِلَى بَيْتِكَ الْحَرَامِ سَبِيلاً حَجَّةً مَبْرُورَةً مُتَقَبَّلَةً زَاكِيَةً خَالِصَةً لَكَ تُقِرُّ بِهَا عَيْنِي وَ تَرْفَعُ بِهَا دَرَجَتِي، وَ تَرْزُقُنِي أَنْ أَغْضَ بَصَرِي، وَ أَنْ أَحْفَظَ فَرْجِي، وَ أَنْ أَكُفَّ بِهَا عَنْ جَمِيعِ مَحَارِمِكَ حَتَّى لَا يَكُونَ شَيْءٌ آثَرَ عِنْدِي مِنْ طَاعَتِكَ وَ خَشْيَتِكَ وَ الْعَمَلِ بِمَا أَحْبَبْتَ وَ التَّرْنِ لِمَا كَرِهْتَ وَ نَهَيْتَ عَنْهُ.

وَ اجْعَلْ ذَلِكَ فِي يُسْرٍ وَ يَسَارٍ وَ عَافِيَةٍ وَ أَوْزِعْنِي شُكْرَ مَا أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَيَّ، وَ أَسْأَلُكَ أَنْ تَجْعَلَ وَفَاتِي قَتْلاً فِي سَبِيلِكَ تَحْتَ رَايَةِ نَبِيِّكَ مَعَ أَوْلِيَائِكَ، وَ أَسْأَلُكَ أَنْ تَقْتُلَ أَعْدَاءَكَ وَ أَعْدَاءَ رَسُولِكَ، وَ أَسْأَلُكَ أَنْ تُكْرِمَنِي بِهَوَانِ مَنْ شِئْتَ مِنْ خَلْقِكَ وَ لا تُهنِّي بِكَرَامَةِ أَحَدٍ مِنْ أَوْلِيَائِكَ.

اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً حَسْبِيَ اللَّهُ مَاشَاءَاللَّهُ».

8- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ:

أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام) كَانَ يَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ:

اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا شَهْرُ رَمَضَانَ وَ هَذَا شَهْرُ الصِّيَام وَ هَذَا شَهْرُ الْإِنَابَةِ، وَ هَذَا شَهْرُ التَّوْبَةِ، وَ هَذَا شَهْرُ الْمَغْفِرَةِ وَ الرَّحْمَةِ، وَ هَذَا شَهْرُ الْعِتْقِ مِنَ النَّارِ وَ الْفَوْز بالْجَنَّةِ.

اللَّهُمَّ فَسَلّمْهُ لِي وَ تَسَلَّمْهُ مِنِّي وَ أَعِنِّي عَلَيْهِ بِأَفْضَلِ عَوْنِكَ وَ وَفِّقْنِي فِيهِ لِطَاعَتِكَ وَ فَرِّغْنِي فِيهِ لِعِبَادَتِكَ وَ دُعَائِكَ وَ تِلَاوَةِ كِتَابِكَ، وَ أَعْظِمْ لِي فِيهِ الْبَرَكَةَ وَ أَحْسِنْ لِي فِيهِ الْعَاقِبَةَ وَ أَصِحَ لِي فِيهِ بَدَنِي وَ أَوْسِعْ فِيهِ رِزْقِي وَ اكْفِنِي فِيهِ مَا أَهَمَّنِي وَ اسْتَجِبْ لِي فِيهِ دُعَائِي وَ بَلِّغْنِي فِيهِ رَجَائِي.

وَ اجْعَلْ ذَلِكَ فِي يُسْرِ وَ يَسَارٍ وَ عَافِيَةٍ وَ أَوْزِعْنِي شُكْرَ مَا أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَيَّ، وَ أَسْأَلُكَ أَنْ تَجْعَلَ وَفَاتِي قَتْلاً فِي سَبِيلِكَ تَحْتَ رَايَةِ نَبِيِّكَ مَعَ أَوْلِيَائِكَ، وَ أَسْأَلُكَ أَنْ تَقْتُلَ بِي أَعْدَاءَكَ وَ أَعْدَاءَ رَسُولِكَ، وَ أَسْأَلُكَ أَنْ تُكْرِمَنِي بِهَوَانِ مَنْ شِئْتَ مِنْ خَلْقِكَ وَ لا تُهِنِّي بِكَرَامَةِ أَحَدٍ مِنْ أَوْلِيَائِكَ.

اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً حَسْبِيَ اللَّهُ مَا شَاءَ اللَّهُ».

8- راوی گوید: امام سجاد (علیه السلام) همواره در هر روز ماه رمضان این دعا را می خواند:

«اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا شَهْرُ رَمَضَانَ وَ هَذَا شَهْرُ الصِّيَام وَ هَذَا شَهْرُ الْإِنَابَةِ، وَ هَذَا شَهْرُ التَّوْبَةِ، وَ هَذَا شَهْرُ الْمَغْفِرَةِ وَ الرَّحْمَةِ، وَ هَذَا شَهْرُ الْعِتْقِ مِنَ النَّارِ وَ الْفَوْرُ بِالْجَنَّةِ.

اللَّهُمَّ فَسَلّمْهُ لِي وَ تَسَلَّمْهُ مِنِّي وَ أَعِنِّي عَلَيْهِ بِأَفْضَلِ عَوْنِكَ وَ وَفِّقْنِي فِيهِ لِطَاعَتِكَ وَ فَرِّغْنِي فِيهِ لِعِبَادَتِكَ وَ دُعَائِكَ وَ تِلَاوَةِ كِتَابِكَ، وَ أَعْظِمْ لِي فِيهِ الْبَرَكَةَ وَ أَحْسِنْ لِي فِيهِ الْعَاقِبَةَ وَ أَصِحَ لِي فِيهِ بَدَنِي وَ أَوْسِعْ فِيهِ رِزْقِي وَ اكْفِنِي فِيهِ مَا أَهَمَّنِي وَ اسْتَجِبْ لِي فِيهِ دُعَائِي وَ بَلِّغْنِي فِيهِ رَجَائِي.

اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنِّي فِيهِ النُّعَاسَ وَ الْكَسَلَ وَ السَّامَةَ وَ الْفَتْرَةَ وَ الْقَسْوَةَ وَ الْغَفْلَةَ وَ الْغِرَّةَ.

اللَّهُمَّ جَنِّبْنِي فِيهِ الْعِلَلَ وَ الْأَسْقَامَ وَ الْهُمُومَ وَ الْأَحْزَانَ وَ الْأَعْرَاضَ وَ الْأَمْرَاضَ وَ الْخَطَايَا وَ الذُّنُوبَ وَ اصْرِفْ عَنِّي فِيهِ السُّوءَ وَ الْفَحْشَاءَ وَ الْجَهْدَ َو الْبَلَاءَ وَ التَّعَبَ وَ الْعَنَاءَ إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاء.

اللَّهُمَّ أَعِذْنِي فِيهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ وَ هَمْزِهِ وَ لَمْزِهِ وَ نَفْثِهِ وَ نَفْخِهِ وَ وَسْوَاسِهِ وَ كَيْدِهِ وَ مَكْرِهِ وَ حِيَلِهِ وَ أَمَانِيِّهِ وَ خَدَعِهِ وَ غُرُورِهِ وَ فِتْنَتِهِ وَ رَجْلِهِ وَ شَرَكِهِ وَ أَعْوَانِهِ وَ أَتْبَاعِهِ وَ أَخْدَانِهِ وَ أَشْيَاعِهِ وَ أَوْلِيَائِهِ وَ شُرَكَائِهِ وَ جَمِيعِ كَيْدِهِمْ.

اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي فِيهِ تَمَامَ صِيَامِهِ وَ بُلُوغَ الْأَمَلِ فِي قِيَامِهِ، وَ اسْتِكْمَالَ مَا يُرْضِيكَ فِيهِ صَبْراً وَ إِيمَاناً وَ يَقِيناً وَ احْتِسَاباً ثُمَّ تَقَبَّلْ ذَلِكَ مِنَّا بِالْأَضْعَافِ الْكَثِيرَةِ وَالْأَجْرِ الْعَظِيمِ.

اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي فِيهِ الْجِدَّ وَ الِاجْتِهَادَ وَ الْقُوَّةَ وَ النَّشَاطَ وَ الْإِنَابَةَ وَ التَّوْبَةَ وَ الرَّغْبَةَ وَ الرَّهْبَةَ وَ الْجَزَعَ وَ الرِّقَةَ وَ صِدْقَ النِّسَانِ وَ الْوَجَلَ مِنْكَ وَ الرَّجَاءَ لَكَ وَ التَّوَكَّلَ عَلَيْكَ وَ الثَّقَةَ بِكَ، وَ الْوَرَعَ عَنْ مَحَارِمِكَ بِصَالِحِ الْقَوْلِ وَ مَقْبُولِ السَّعْيِ وَ مَرْفُوعِ الْعَمَلِ وَ مُسْتَجَابِ الدُّعَاءِ وَ لَا تَحُلْ بَيْنِي وَ بَيْنَ شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ بِعَرَضِ وَ لا مَرَضِ وَ لا هَمَ وَ لا غَمَ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ».

اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنِّي فِيهِ النُّعَاسَ وَ الْكَسَلَ وَ السَّامَةَ وَ الْفَتْرَةَ وَ الْقَسْوَةَ وَ الْغَفْلَةَ وَ الْغِرَّةَ.

اللَّهُمَّ جَنِّبْنِي فِيهِ الْعِلَلَ وَ الْأَسْقَامَ وَ الْهُمُومَ وَ الْأَحْزَانَ وَ الْأَعْرَاضَ وَ الْأَمْرَاضَ وَ الْخَطَايَا وَ الذُّنُوبَ وَ اصْرِفْ عَنِّي فِيهِ السُّوءَ وَ الْفَحْشَاءَ وَ الْجَهْدَ وَ الْبَلَاءَ وَ التَّعَبَ وَ الْعَنَاءَ إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ.

اللَّهُمَّ أَعِذْنِي فِيهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ وَ هَمْزِهِ وَ لَمْزِهِ وَ نَفْتِهِ وَ نَفْخِهِ وَ وَسْوَاسِهِ وَ كَيْدِهِ وَ مَكْرِهِ وَ حِيَلِهِ وَ أَمَانِيِّهِ وَ خُدَعِهِ وَ غُرُورِهِ وَ فِتْنَتِهِ وَ رَجْلِهِ وَ شَرَكِهِ وَ أَعْوَانِهِ وَ أَتْبَاعِهِ وَ أَخْدَانِهِ وَ أَشْيَاعِهِ وَ أَوْلِيَائِهِ وَ شُرَكَائِهِ وَ جَمِيعِ كَيْدِهِمْ.

اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي فِيهِ تَمَامَ صِيَامِهِ وَ بُلُوغَ الْأَمَلِ فِي قِيَامِهِ، وَ اسْتِكْمَالَ مَا يُرْضِيكَ فِيهِ صَبْراً وَ إِيمَاناً وَ يَقِيناً وَ احْتِسَاباً ثُمَّ تَقَبَّلْ ذَلِكَ مِنَّا بِالْأَضْعَافِ الْكَثِيرَةِ وَ الْأَجْرِ الْعَظِيمِ.

اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي فِيهِ الْجِدَّ وَ الِاجْتِهَادَ وَ الْقُوَّةَ وَ النَّشَاطَ وَ الْإِنَابَةَ وَ التَّوْبَةَ وَ الرَّغْبَةَ وَ الرَّهْبَةَ وَ الْجَزَعَ وَ الرِّقَّةَ وَ صِدْقَ النِّسَانِ وَ الْوَجَلَ مِنْكَ وَ الرَّجَاءَ لَكَ وَ التَّوَكُّلَ عَلَيْكَ وَ الثَّقَةَ بِكَ، وَ الْوَرَعَ عَنْ مَحَارِمِكَ بِصَالِحِ الْقَوْلِ وَ مَقْبُولِ السَّعْيِ وَ مَرْفُوعِ الْعَمَلِ وَ مُسْتَجَابِ الدُّعَاءِ وَ لا تَحُلْ بَيْنِي وَ بَيْنَ شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ بِعَرَضٍ وَ لَا مَرَضِ وَ لَا هَمْ وَ لَا غَمَ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ».

9- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ النَّوْفَلِيُّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ رَفَعَهُ قَالَ:

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام): إِذَا رَأَيْتَ الْهِلَالَ فَلَا تَبْرَحْ وَ قُلِ:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَ هَذَا الشَّهْرِ وَ فَتْحَهُ وَ نُورَهُ وَ نَصْرَهُ وَ بَرَكَتَهُ وَ طَهُورَهُ وَ رِزْقَهُ وَ أَسْأَلُكَ خَيْرَ مَا فِيهِ وَ خَيْرَ مَا بَعْدَهُ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا فِيهِ وَ شَرِّ مَا بَعْدَهُ.

اللَّهُمَّ أَدْخِلْهُ عَلَيْنَا بِالْأَمْنِ وَ الْإِيمَانِ وَ السَّلَامَةِ وَ الْإِسْلَام وَ الْبَرَكَةِ وَ التَّوْفِيقِ لِمَا تُحِبُّ وَ تَرْضَى».

بخش ششم

اشاره

بَابُ الْأَهِلَّةِ وَالشَّهَادَةِ عَلَيْهَا

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّهُ سُئِلَ عَنِ الأهلة.

9- حسین بن مختار در روایت مرفوعه ای گوید: امیر مؤمنان علی (علیه السلام) فرمود: هرگاه هلال ماه رمضان را دیدی، حرکت نکن و بگو:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَ هَذَا الشَّهْرِ وَ فَتْحَهُ وَ نُورَهُ وَ نَصْرَهُ وَ بَرَكَتَهُ وَ طَهُورَهُ وَ رِزْقَهُ وَ أَسْأَلُكَ خَيْرَ مَا فِيهِ وَ خَيْرَ مَا بَعْدَهُ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا فِيهِ وَ شَرِّ مَا بَعْدَهُ.

اللَّهُمَّ أَدْخِلْهُ عَلَيْنَا بِالْأَمْنِ وَ الْإِيمَانِ وَ السَّلَامَةِ وَ الْإِسْلَامِ وَ الْبَرَكَةِ وَ التَّوْفِيقِ لِمَا تُحِبُّ وَ تَرْضَى».

ماه ها و گواهی دادن بر آنها

1- حلبی گوید: از امام صادق (علیه السلام) در مورد هلال ماه ها سؤال شد.

فَقَالَ: هِيَ أَهِلَّةُ الشُّهُورِ، فَإِذَا رَأَيْتَ الْهِلَالِ فَصُمْ وَ إِذَا رَأَيْتَهُ فَأَفْطِرْ

2- حَمَّادٌ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

كَانَ عَلِيٌّ (عليه اسلام) يَقُولُ: لا أُجِيزُ فِي الْهِلَالِ إِلَّا شَهَادَةَ رَجُلَيْنِ عَدْلَيْنِ.

3- مُحَمَّدُ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:

لا تَجُوزُ شَهَادَةُ النِّسَاءِ فِي الْهِلَالِ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ):

لا تَجُوزُ شَهَادَةُ النِّسَاءِ فِي الْهِلَالِ، وَ لا تَجُوزُ إِلَّا شَهَادَةُ رَجُلَيْنِ عَدْلَيْنِ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنِ الْفَضْل بن عُثْمَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

لَيْسَ عَلَى أَهْلِ الْقِبْلَةِ إِلَّا الرُّؤْيَةُ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِلَّا الرُّؤْيَةُ.

فرمود: منظور، هلال ماه هاست. هر گاه هلال (ماه رمضان) را دیدی، روزه بدار و آن گاه که هلال (ماه شوال) را دیدی، افطار نما.

2- حلبی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: امیرمؤمنان علی (علیه السلام) همواره می فرمود: برای رؤیت هلال جز شهادت دو مرد عادل را تنفیذ نمی کنم.

3- محمد بن مسلم (که از راویان امام باقر و امام صادق (علیه السلام) است) گوید: گواهی زنان در رویت هلال جایز نیست.

4- حماد بن عثمان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمود: گواهی زنان در رؤیت هلال جایز نیست و فقط گواهی دو مرد عادل جایز است.

5- فضل بن عثمان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

بر اهل قبله تکلیفی جز رؤیت نیست و بر مسلمان تکلیفی جز رؤیت نیست.

6- أَحْمَدُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

إِذَا رَأَيْتُمُ الْهِلَالَ فَصُومُوا، وَ إِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَأَفْطِرُوا وَ لَيْسَ بِالرَّأْيِ وَ لا بِالتَّظَنِّي، وَ لَيْسَ الرُّؤْيَةَ أَنْ يَقُومَ عَشَرَةُ نَفَرٍ فَيَقُولَ وَاحِدٌ: هُوَ ذَا، وَ يَنْظُرُ تِسْعَةٌ فَلَا يَرَوْنَهُ لَكِنْ إِذَا رَآهُ وَاحِدٌ رَآهُ أَلْفٌ.

7- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ الصَّلْتِ الْخَزَّازِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

إِذَا غَابَ الْهِلَالُ قَبْلَ الشَّفَقِ فَهُوَ لِلَيْلَتِهِ، وَ إِذَا غَابَ بَعْدَ الشَّفَقِ فَهُوَ لِكَيْلَتَيْنِ.

8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَمْزَةَ أَبِي يَعْلَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي خَالِدٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

إِذَا صَح هِلَالُ شَهْرِ رَجَبٍ فَعُدَّ تِسْعَةً وَ خَمْسِينَ يَوْماً وَ صُمْ يَوْمَ السِّتِّينَ.

6- محمد بن مسلم گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

هنگامی که هلال (ماه رمضان) را رؤیت کردید روزه بدارید و چون هلال (ماه شوال) را رویت نمایید، افطار کنید و ماه به رأی و گمان ثابت نمی شود و رؤیت این نیست که ده نفر به ( نظاره) بایستند پس یکی از ایشان می گوید: هلال این است و نه نفر نگاه کنند، ولی آن را نبینند، بلکه وقتی یک نفر آن را دید در واقع هزار نفر آنرا دیده است.

صلت خزاز گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر گاه هلال پیش از شفق ناپدید شود، ماه یک شبه است و وقتی بعد از شفق ناپدید گردد ماه دو شبه است.

8- محمد بن حسن بن ابی خالد در روایت مرفوعه ای گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هرگاه هلال ماه رجب به صورت صحیح رؤیت شد، پس پنجاه و نه روز بشمار و روز شصتم را روزه بدار.

9- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَكْرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صُهْبَانَ عَنْ حَفْصٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَالِمٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادِ بْنِ عِيسَى عَنْ هَارُونَ بْن خَارِجَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

عُدَّ شَعْبَانَ تِسْعَةً وَ عِشْرِينَ يَوْماً، فَإِنْ كَانَتْ مُتَغَيِّمَةٌ فَأَصْبحْ صَائِماً، فَإِنْ كَانَتْ صَاحِيَةً وَ تَبَصَّرْتَهُ وَ لَمْ تَرَ شَيْئاً فَأَصْبحْ مُفْطِراً.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

إِذَا رَأَوُا الْهِلَالَ قَبْلَ الزَّوَالِ فَهُوَ لِلَيْلَتِهِ الْمَاضِيَةِ، وَ إِذَا رَأَوْهُ بَعْدَ الزَّوَالِ فَهُوَ لِكَيْلَتِهِ الْمُسْتَقْبَلَة.

11- أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُرَازِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

إِذَا تَطَوَّقَ الْهِلَالُ فَهُوَ لِلَيْلَتَيْنِ، وَ إِذَا رَأَيْتَ ظِلَّ رَأْسِكَ فِيهِ فَهُوَ لِثَلَاثِ لَيَالٍ.

12- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْحُرِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

إِذَا غَابَ الْهِلَالُ قَبْلَ الشَّفَقِ فَهُوَ لِلَيْلَتِهِ، وَ إِذَا غَابَ بَعْدَ الشَّفَقِ فَهُوَ لِكَيْلَتَيْنِ.

9- هارون بن خارجه گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: شعبان را بیست و نه روز بشمار پس اگر هوا ابری بود (و امکان رؤیت نبود) پس صبح را روزه بدار و اگر هوا صاف بود و نگاه کردی چیزی را ندیدی پس صبح را افطار نما.

10- حماد گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر گاه هلال پیش از زوال ظهر دیده شود پس آن مربوط به شب گذشته است و چون بعد از زوال ظهر دیده شود پس آن مربوط به شب آینده است.

11- مرازم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر گاه هلال طوق داشت آن دو شبه است و هرگاه سایه سرت را در آن دیدی آن سه شبه است.

12- اسماعیل بن حرّ گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر گاه هلال پیش از شفق ناپدید شود ماه یک شبه است و آن گاه که بعد از شفق ناپدید گردد ماه دو شبه است.

بخش هفتم

اشاره

بَابٌ نَادِرٌ

1- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحٍ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

شَهْرُ رَمَضَانَ ثَلَاثُونَ يَوْماً لا يَنْقُصُ أَبَداً.

وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَيْفَةَ مِثْلَهُ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقَ الدُّنْيَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ، ثُمَّ اِخْتَزَلَهَا عَنْ أَيَّامِ السَّنَةِ، وَ السَّنَةُ ثَلَاتُمِائَةٍ وَ أَرْبَعٌ وَ خَمْسُونَ يَوْماً، شَعْبَانُ لا يَتِمُّ أَبَداً، رَمَضَانُ لا يَنْقُصُ - وَ اللَّهِ - أَبَداً، وَ لا تَكُونُ فَرِيضَةٌ نَاقِصَةٌ إِنَّ اللَّهَ (عزوجل) وَ يَقُولُ: «وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ».

چند روایت نکته دار

1- حذيفة بن منصور گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

ماه رمضان سی روز است و هرگز کم نمی شود.

2- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

خدای تبارک و تعالی دنیا را در شش روز آفرید، سپس آنها را از روزهای سال جدا کرد و سال سیصد و پنجاه و چهار روز است و شعبان هرگز کامل نمی شود و به خدا سوگند! هرگز رمضان ناقص نمی شود و فریضه ناقص نمی شود، همانا خداوند (عزوجل) می فرماید: «تا این روزها را تکمیل کنید».

وَ شَوَّالٌ تِسْعَةٌ وَ عِشْرُونَ يَوْماً وَ ذُو الْقَعْدَةِ ثَلَاثُونَ يَوْماً لِقَوْلِ اللَّهِ (عزوجل) وَ «وَاعَدْنَا مُوسَىٰ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَ أَثْقَمْنَاهَا بِعَشْرِ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً» وَ ذُو الْحِجَّةِ تِسْعَةٌ وَ عِشْرُونَ يَوْماً، وَ الْمُحَرَّمُ ثَلَاثُونَ يَوْماً، ثُمَّ الشُّهُورُ بَعْدَ ذَلِكَ شَهْرٌ تَامٌ وَ شَهْرٌ نَاقِصٌ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ كَثِيرِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

شَهْرُ رَمَضَانَ ثَلَاثُونَ يَوْماً لا يَنْقُصُ وَ اللَّهِ أَبَداً.

بخش هشتم

اشاره

بَابٌ

1- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَدَنِي عَنْ عِمْرَانَ الزَّعْفَرَانِيَّ قَالَ:

و ماه شوّال بیست و نه روز است و ماه ذی القعده سی روز است به جهت قول خداوند (عزوجل) آنجا که می فرماید: «و ما با موسی سی شب وعده گذاشتیم و آن را با ده شب تکمیل نمودیم. پس میعاد پروردگارش به چهل شب به پایان رسيد». ماه ذى الحجه بیست و نه روز است و ماه محرم سی روز است. سپس ماه ها بعد از آن یک ماه تمام و یک ماه ناقص می باشد.

3- معاذ بن کثیر گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

ماه رمضان سی روز است و به خدا سوگند! هرگز ناقص نمی شود.

[چند روایت نکته دار]

1- عمران زعفرانی گوید:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): إِنَّ السَّمَاءَ تُطْبِقُ عَلَيْنَا بِالْعِرَاقِ الْيَوْمَ وَ الْيَوْمَيْنِ وَ الثَّلَاثَةَ فَأَيَّ يَوْمٍ نَصُومُ؟

قَالَ: أَنْظُرِ الْيَوْمَ الَّذِي صُمْتَ مِنَ السَّنَةِ الْمَاضِيَةِ وَ صُمْ يَوْمَ الْخَامِسِ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْخُدْرِيِّ عَنْ بَعْضِ مَشَايِخِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام): قَالَ: صُمْ فِي الْعَامِ الْمُسْتَقْبَلِ يَوْمَ الْخَامِسِ مِنْ يَوْمٍ صُمْتَ فِيهِ عَامَ أَوَّلَ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدٍ عَنِ السَّيَّارِيِّ قَالَ:

كَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَرَج إِلَى الْعَسْكَرِيِّ (علیه السلام) يَسْأَلُهُ عَمَّا رُوِيَ مِنَ الْحِسَابِ فِي لا الصَّوْمِ عَنْ آبَائِكَ فِي عَدَّ خَمْسَةِ أَيَّامٍ بَيْنَ أَوَّلِ السَّنَةِ الْمَاضِيَةِ وَ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ الَّتِي تَأْتِي.

فَكَتَبَ: صَحِيحٌ، وَ لَكِنْ عُدَّ فِي كُلِّ أَرْبَعِ سِنِينَ خَمْساً، وَ فِي السَّنَةِ الْخَامِسَةِ سِتّاً فِيمَا بَيْنَ الْأُولَى وَ الْحَادِثِ، وَ مَا سِوَى ذَلِكَ فَإِنَّمَا هُوَ خَمْسَةٌ خَمْسَةٌ.

به امام صادق (علیه السلام) گفتم: در کشور عراق آسمان یک، دو و سه روز ابری می شود. کدام روز را روزه بداریم؟

فرمود: به روزی که در سال گذشته روزه گرفتی نگاه کن، روز پنجم را روزه بگیر.

2- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

در سال جاری پنجمین روز از روزی که سال گذشته روزه گرفته ای، روزه بدار.

3- سیاری گوید: محمد بن فرج نامه ای به امام حسن عسکری (علیه السلام) نوشت و از حسابی که در روزه از پدران بزرگوارت در شمارش پنج روز از بین سال گذشته و سال دوم که می آید پرسید.

حضرتش در پاسخ نوشت: صحیح است، ولی در هر چهار سال، پنج روز و در سال پنجم، شش روز میان سال گذشته با سال جدید را محاسبه کن و ماسوای آن پنج روز، پنج روز است.

قَالَ السَّيَّارِيُّ: وَ هَذِهِ مِنْ جِهَةِ الْكَبِيسَةِ.

قَالَ: وَ قَدْ حَسَبَهُ أَصْحَابُنَا فَوَجَدُوهُ صَحِيحاً.

قَالَ: وَ كَتَبَ إِلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَرَجِ فِي سَنَةِ ثَمَانٍ وَ ثَلَاثِينَ وَ مِائَتَيْنِ: هَذَا الْحِسَابُ لا يَتَهَيَّأُ لِكُلِّ إِنْسَانٍ أَنْ يَعْمَلَ عَلَيْهِ، إِنَّمَا هَذَا لِمَنْ يَعْرِفُ السِّنِينَ، وَ مَنْ يَعْلَمُ مَتَى كَانَتِ السَّنَةُ الْكَبِيسَةُ، ثُمَّ يَصِحُ لَهُ هِلَالُ شَهْرِ رَمَضَانَ أَوَّلَ لَيْلَةٍ، فَإِذَا صَحَ الْهِلَالُ لِلَيْلَتِهِ وَ عَرَفَ السِّنِينَ صَحَ لَهُ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْأَحْوَلِ عَنْ عِمْرَانَ الزَّعْفَرَانِي قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): إِنَّا نَمْكُثُ فِي الشَّتَاءِ الْيَوْمَ وَ الْيَوْمَيْنِ لَا تُرَى شَمْسٌ وَ لَا نَجْمٌ فَأَيَّ يَوْمٍ نَصُومُ؟

قَالَ: انْظُرِ الْيَوْمَ الَّذِي صُمْتَ مِنَ السَّنَةِ الْمَاضِيَةِ وَ عُدَّ خَمْسَةَ أَيَّامٍ وَ صُمِ الْيَوْمَ الْخَامِسَ.

سیاری گوید: این به جهت سال کبیسه است.

وی گوید: اصحاب ما آن را حساب کردند و درست یافتند.

گوید: دوباره محمد بن فرج در سال دویست و هشتاد و هشت طی نامه ای به امام نوشت: این گونه حساب برای هر فرد امکان ندارد که به آن عمل کند، فقط کسی می تواند که سال ها را بشناسد و از سال کبیسه آگاهی داشته باشد. بعد از آن هلال ماه و شب اوّل رمضان بر او صحیح می شود. پس چون از هلال شب اول آن درست شد سال ها را می شناسد و بر او درست می شود، ان شاء الله.

4- عمران زعفرانی گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: ما در فصل زمستان یک و دو روز صبر می کنیم و آفتاب و ستاره ای نمی بینیم چه روزی روزه بگیریم؟

فرمود: روزی را که سال گذشته روزه گرفته ای حساب کن و پنج روز بشمار و روز پنجم را روزه بگیر.

بخش نهم

اشاره

بَابُ الْيَوْمِ الَّذِي يُسَلُّ فِيهِ مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ هُوَ أَوْ مِنْ شَعْبَانَ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ يَعْلَى عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ آدَمَ عَنِ الْكَاهِلِيُّ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنِ الْيَوْمِ الَّذِي يُشَكُ فِيهِ مِنْ شَعْبَانَ.

قَالَ: لَأَنْ أَصُومَ يَوْماً مِنْ شَعْبَانَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُفْطِرَ يَوْماً مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ الْيَوْمِ الَّذِي يُشَكُ فِيهِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ لَا يَدْرِي أَهُوَ مِنْ شَعْبَانَ أَوْ مِنْ رَمَضَانَ فَصَامَهُ فَكَانَ مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ.

قَالَ: هُوَ يَوْمٌ وُفِّقَ لَهُ وَ لَا قَضَاءَ عَلَيْهِ.

3- عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ:

حکم روزی که مورد شک قرار می گیرد که آن از ماه رمضان است یا شعبان

1- کاهلی گوید: از امام صادق (علیه السلام) در مورد روزی که مورد شک قرار می گیرد که از شعبان است، پرسیدم.

فرمود: اگر روزی از ماه شعبان را روزه بدارم در نزد من بهتر است از این که روزی از ماه رمضان را افطار نمایم.

2- سماعه گوید: از امام (علیه السلام) در مورد روزی که مورد شک قرار می گیرد که از ماه شعبان است یا از ماه رمضان، پس فردی آن روز را روزه گرفت بعد معلوم شد که از ماه رمضان بود پرسیدم ؟

فرمود: آن روزی است که به آن موفق شده است و قضا ندارد.

3- معاوية بن وهب گوید:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): الرَّجُلُ يَصُومُ الْيَوْمَ الَّذِي يَشُلُّ فِيهِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ فَيَكُونُ كَذَلِكَ.

فَقَالَ: هُوَ شَيْءٌ وُفِّقَ لَهُ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الصُّهْبَانِ عَنْ عَلِيٍّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ سَعِيدٍ الْأَعْرَجِ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): إِنِّي صُمْتُ الْيَوْمَ الَّذِي يُشَكُ فِيهِ فَكَانَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَ فَأَقْضيهِ؟

قَالَ: لا، هُوَ يَوْمٌ وُفِّقْتَ لَهُ.

5- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الصُّهْبَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَكْرِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ عَلِيٍّ بْنِ شَجَرَةَ عَنْ بَشِيرِ النَّبَّالِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ صَوْمِ يَوْمِ الشَّكَ.

فَقَالَ: صُمْهُ، فَإِن يَكَ مِنْ شَعْبَانَ كَانَ تَطَوُّعاً، وَ إِنْ يَكُ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ فَيَوْمٌ وُفِّقْتَ لَهُ.

به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم انسان در روزی که شک دارد که از ماه رمضان است روزه می گیرد و همین طور می شود؟

فرمود: روزی که موفق به انجام روزه شده است.

4- سعيد اعرج گوید: من در روزی که شک داشتم که از ماه رمضان است روزه گرفتم، آیا قضای آن را به جا آورم؟

فرمود: نه، به روزۀ آن روز موفق شده ای.

5- بشیر نبال گوید: از امام صادق (علیه السلام) از روزۀ روز شک پرسیدم؟

فرمود: آن روز را روزه بدار اگر از شعبان باشد روزه مستحبی محسوب می شود و اگر از ماه رمضان باشد پس روزی است که به آن موفق شده ای.

6- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): رَجُلٌ صَامَ يَوْماً وَ لا يَدْرِي أَ مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ هُوَ أَوْ مِنْ غَيْرِهِ، فَجَاءَ قَوْمٌ فَشَهِدُوا أَنَّهُ كَانَ مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ. فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ: عِنْدَنَا لَا يُعْتَدُ بِهِ.

فَقَالَ: بَلَى.

فَقُلْتُ: إِنَّهُمْ قَالُوا: صُمْتَ وَأَنْتَ لا تَدْرِي أَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ هَذَا أَمْ مِنْ غَيْرِهِ؟

فَقَالَ: بَلَى، فَاعْتَدَّ بِهِ فَإِنَّمَا هُوَ شَيْءٌ وَ فَقَكَ اللَّهُ لَهُ، إِنَّمَا يُصَامُ يَوْمُ الشَّكَ مِنْ شَعْبَانَ وَ لا يَصُومُهُ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ، لِأَنَّهُ قَدْ نُهِيَ أَنْ يَنْفَرِدَ الْإِنْسَانُ بِالصِّيَامِ فِي يَوْمِ الشَّكُ وَ إِنَّمَا يَنْوِي مِنَ اللَّيْلَةِ أَنَّهُ يَصُومُ مِنْ شَعْبَانَ، فَإِنْ كَانَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَجْزَأَ عَنْهُ بِتَفَضُّلِ اللَّهِ تَعَالَى وَ بِمَا قَدْ وَسَّعَ عَلَى عِبَادِهِ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَهَلَكَ النَّاسُ.

7- سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

6- سماعه گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: مردی روزی را روزه گرفت و ندانست که آن از ماه رمضان است یا غیر آن، پس عده ای آمدند و گواهی دادند که آن روزه از ماه رمضان است.

بعضی از مردم گفتند: به نظر ما آن روز از ماه رمضان حساب نمی شود.

امام (علیه السلام) فرمود: آری، آن را از ماه رمضان حساب بکن!

گفتم: آنها می گویند: روزه داشتی در حالی که نمی دانستی که این روز از ماه رمضان است و یا غیر آن.

فرمود: آری، آن را از ماه رمضان حساب کن، زیرا آن روزی است که خدا تو را به آن موفق کرده است فقط روز شک را از ماه شعبان می گیری و از ماه رمضان روزه می گیری، زیرا که باز داشته شده است که انسان جداگانه روز شک را روزه بگیرد، بلکه از شب نیت می کند که از شعبان روزه می دارد. پس اگر از ماه رمضان بود. به فضل خدای تعالی از او کفایت می کند و به آن چه خدا بر بندگانش رفاه داده است و اگر چنین نبود مردم هلاک می شوند.

7- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

دَخَلْتُ عَلَى أَبِي الْعَبَّاسِ بِالْحِيرَةِ فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! مَا تَقُولُ فِي الصِّيَامِ الْيَوْمَ؟

فَقُلْتُ: ذَاكَ إِلَى الْإِمَامِ إِنْ صُمْتَ صُمْنَا وَ إِنْ أَفْطَرْتَ أَفْطَرْنَا.

فَقَالَ: يَا غُلَامُ! عَلَيَّ بِالْمَائِدَةِ.

فَأَكَلْتُ مَعَهُ وَ أَنَا أَعْلَمُ - وَ اللَّهِ - أَنَّهُ يَوْمٌ مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ، فَكَانَ إِفْطَارِي يَوْماً وَ قَضَاؤُهُ أَيْسَرَ عَلَيَّ مِنْ أَنْ يُضْرَبَ عُنُقِي وَ لا يُعْبَدَ اللَّهُ.

8- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عُبَيْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنِ الْخَضِرِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ (علیه السلام) عَنِ الْيَوْمِ الَّذِي يُشَلُّ فِيهِ، فَإِنَّ النَّاسَ يَزْعُمُونَ أَنَّ مَنْ صَامَهُ بِمَنْزِلَةِ مَنْ أَفْطَرَ يَوْماً فِي شَهْرٍ رَمَضَانَ.

فَقَالَ: كَذَّبُوا إِنْ كَانَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ فَهُوَ يَوْمٌ وُفِّقَ لَهُ، وَ إِنْ كَانَ مِنْ غَيْرِهِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ مَا مَضَى مِنَ الْأَيَّامِ.

در حیره نزد ابو عباس سفاح رفتم به من گفت: ای ابو عبدالله! در مورد روزۀ امروز چه می گویی؟

گفتم: آن مربوط به امام است، اگر روزه بداری روزه می داریم و اگر افطار نمایی افطار می کنیم.

گفت: ای پسر! سفره را بیاور.

سفرۀ غذا گسترده شده من نیز با او غذا خوردم با آن که - به خدا سوگند! - می دانستم که آن روز از ماه رمضان است. از این رو یک روز افطار روزه و قضای آن بر من آسانتر است از این که گردنم زده نشود و (در اثر کشته شدن من حجّت خدا) خداوند عبادت نشود.

8- محمد بن حکیم گوید: از امام کاظم (علیه السلام) در مورد روز شک پرسیدم که مردم (اهل تسنن) گمان می کنند که هر کس آن روز را روزه بدارد همانند کسی است که یک روز از ماه رمضان را افطار نموده است.

فرمود: دروغ می گویند. اگر از ماه رمضان باشد پس روزی است که به آن توفیق یافته است و اگر جز آن باشد، همانند روزهای گذشته است.

9- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) أَنَّهُ قَالَ - وَ هُوَ بِالْحِيرَةِ فِي زَمَانِ أَبِي الْعَبَّاسِ -:

إِنِّي دَخَلْتُ عَلَيْهِ وَ قَدْ شَكٌّ النَّاسُ فِي الصَّوْمِ، وَ هُوَ وَ اللَّهِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! أَصُمْتَ الْيَوْمَ؟

فَقُلْتُ: لا.

وَ الْمَائِدَةُ بَيْنَ يَدَيْهِ قَالَ: فَادْنُ فَكُلْ.

قَالَ: فَدَنَوْتُ، فَأَكَلْتُ.

قَالَ: وَ قُلْتُ: الصَّوْمُ مَعَكَ وَ الْفِطْرُ مَعَكَ.

فَقَالَ الرَّجُلُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): تُفْطِرُ يَوْماً مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ؟

فَقَالَ: إِي وَ اللَّهِ، أَنْ أُفْطِرَ يَوْماً مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يُضْرَبَ عُنُقِي.

9- یکی از اصحاب می گوید: امام صادق (علیه السلام) می فرماید: در زمان حکومت ابوعباس سفاح که او در حیره بود، نزدش رفتم. مردم در مورد آن روز به شک افتاده بودند، به خدا سوگند! آن روز، از ماه رمضان بود. به او سلام کردم. سفاح به من گفت: ای ابا عبدالله! آیا امروز روزه گرفته ای؟

گفتم: نه.

سفرۀ غذا گسترده بود، به من گفت: نزدیک شو غذا بخور.

من نزدیک شدم و غذا خوردم و گفتم: روزه و افطار با توست.

مردی به امام صادق (علیه السلام) عرضه داشت: یک روز از ماه رمضان را افطار کردی؟

فرمود: آری. به خدا سوگند! اگر یک روز از ماه رمضان را افطار کنم برای من بهتر از این است که گردنم زده شود.

بخش دهم

اشاره

بَابُ وُجُوهِ الصَّوْمِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام) قَالَ: قَالَ لِي يَوْماً:

يَا زُهْرِيُّ! مِنْ أَيْنَ جِئْتَ؟

فَقُلْتُ: مِنَ الْمَسْجِدِ.

قَالَ: فِيمَ كُنتُمْ؟

قُلْتُ: تَذَاكَرْنَا أَمْرَ الصَّوْمِ، فَاجْتَمَعَ رَأْيِي وَ رَأْيُ أَصْحَابِي عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الصَّوْمِ شَيْءٌ وَ اجِبٌ إِلَّا صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ.

فَقَالَ: يَا زُهْرِيُّ! لَيْسَ كَمَا قُلْتُمْ، الصَّوْمُ عَلَى أَرْبَعِينَ وَ جْهَا:

اقسام روزه

1- زهری گوید: روزی امام سجاد (علیه السلام) به من فرمود: ای زهری از کجا می آیی؟

عرض کردم: از مسجد.

فرمود: مشغول چه کاری بودید؟

گفتم: درباره روزه گفت و گو می کردیم. پس نظر من و اصحابم بر این شد که روزۀ واجب جز روزه ماه رمضان نیست.

فرمود: ای زهری! چنین نیست که شما گفتید، زیرا روزه بر چهل قسم است:

فَعَشَرَةُ أَوْجُهِ مِنْهَا وَ اجِبَةٌ كَوُجُوبِ شَهْرِ رَمَضَانَ، وَ عَشَرَةُ أَوْجُهِ مِنْهَا صِيَامُهُنَّ حَرَامٌ، وَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ مِنْهَا صَاحِبُهَا بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ صَامَ وَ إِنْ شَاءَ أَفْطَرَ، وَ صَوْمُ الْإِذْنِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهِ، وَ صَوْمُ التَّأْدِيبِ وَ صَوْمُ الْإِبَاحَةِ وَ صَوْمُ السَّفَرِ وَ الْمَرَضِ.

قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! فَسِّرْهُنَّ لِي.

قَالَ: أَمَّا الْوَاحِبَةُ، فَصِيَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ، وَ صِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ فِي كَفَّارَةِ الظَّهَارِ لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: «الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَاسا» ... إِلَى قَوْلِهِ: «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ».

وَ صِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ فِيمَنْ أَفْطَرَ يَوْماً مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ.

وَ صِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ فِي قَتْلِ الْخَطَا لِمَنْ لَمْ يَجِدِ الْعِتْقَ وَ اجِبٌ لِقَوْلِ اللَّهِ (عزوجل): «وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأَ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ» ... إِلَى قَوْلِهِ (عزوجل):

«فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللهِ وَ كَانَ اللهُ عَلِيماً حَكِياً».

ده قسم آن واجب است مانند واجب بودن روزۀ ماه رمضان. و ده قسم آن روزهاش حرام است و در چهارده قسم دیگر انسان اختیار دارد اگر بخواهد روزه می دارد و اگر بخواهد افطار می کند و روزه اذن بر سه قسم است، و روزه تأدیب و روزۀ اباحه و روزه سفر و بیماری.

گفتم: قربانت گردم! آنها را برای من تفسیر کن.

فرمود: روزۀ واجب عبارت است از: روزه ماه رمضان، روزۀ دو ماه پشت سر هم در کفاره (ظهار) که خدای تعالی می فرماید: «کسانی که دربارۀ زنان خود ظهار ⁽¹⁾می کنند سپس از گفتۀ خود باز می گردند بایستی پیش از آمیزش بندهای آزاد کنند» ... «پس کسی که نتواند بایستی دو ماه پیاپی روزه بگیرد». روزۀ دو ماه پیاپی برای کسی که یک روز از ماه رمضان را افطار کند. روزۀ دو ماه پیاپی در قتل خطا برای کسی که نتواند بنده ای را آزاد کند، به مقتضای گفتار خداوند (عزوجل) که می فرماید: «و کسی که مؤمنی را از روی خطا بکشد بایستی بندۀ مؤمنی را آزاد کند و دیه ای به خانواده او بپردازد» ... «پس کسی که نتواند بایستی دو ماه پیاپی روزه بگیرد که توبه ای به سوی خداست و خداوند دانا و حکیم است».

وَ صَوْمُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي كَفَّارَةِ الْيَمِينِ وَ اجِبٌ، قَالَ اللَّهُ (عزوجل): «فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةً أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ».

هَذَا لِمَنْ لا يَجِدُ الْإِطْعَامَ كُلُّ ذَلِكَ مُتَتَابِعٌ، وَ لَيْسَ بِمُتَفَرِّقٍ.

وَ صِيَامُ أَذَى حَلْقِ الرَّأْسِ وَ اجِبٌ، قَالَ اللَّهُ (عزوجل): «فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذَىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ» فَصَاحِبُهَا فِيهَا بِالْخِيَارِ، فَإِنْ صَامَ، صَامَ ثَلَاثَةَ ایام.

وَ صَوْمُ الْمُتْعَةِ وَ اجِبٌ لِمَنْ لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ، قَالَ اللَّهُ (عزوجل): «فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ».

وَ صَوْمُ جَزَاءِ الصَّيْدِ وَ اجِبٌ، قَالَ اللَّهُ (عزوجل): وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِيَاماً».

روزه سه روز در کفاره سوگند واجب است که خداوند (عزوجل) می فرماید: «سه روز روزه می گیرد این کفاره سوگن دهای شما است آن گاه که سوگند یاد کنید».

این برای کسی است که دسترسی به اطعام نداشته باشد و همۀ این روزه ها بایستی پشت سر هم باشد.

روزۀ کسی که برای عمل سر تراشیدن در حج سردرد داشته باشد که خداوند (عزوجل) می فرماید: «و کسی که بیمار باشد یا ناراحتی در سر دارد پس او اختیار دارد (که سرش را بتراشد) در این صورت بایستی به رسم فدیه سه روز روزه بگیرد یا صدقه دهد یا قربانی کند. او اختیار دارد اگر روزه گرفت سه روز روزه می گیرد.

روزه عوض قربانی واجب در حج تمتع برای کسی که نتواند قربانی تهیه کند، چنان که خدای تعالی می فرماید: «پس کسی که عمره تمتع را به جا آورد تا موسم حج آن فرا رسد بایستی یک قربانی - در صورت امکان - ذبح کند، کسی که دسترسی بر این کار ندارد بایستی سه روز در مکه و هفت روز به هنگام بازگشت به خانه و خانواده اش روزه بگیرد و این یک دهه کامل گردد».

روزه كفارۀ صید. خداوند (عزوجل) در این باره می فرماید: «و کسی که از روی عمد صیدی را بکشد، بایستی همانند آن چه کشته است از چهارپایان قربانی کند، و دو مرد عادل از شما معادل بودن آن را حکم کنند و (گوشت آن میان فقرای) حاضر در کنار کعبه تقسیم شود، یا مساکینی را به رسم کفاره اطعام نماید، یا برابر آن صید روزه بگیرد.

أَوَ تَدْرِي كَيْفَ يَكُونُ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَاماً يَا زُهْرِيُّ؟

قَالَ: قُلْتُ: لَا أَدْرِي.

قَالَ: يُقَوَّمُ الصَّيْدُ قِيمَةً قِيمَةَ عَدْلٍ، ثُمَّ تُفَضُّ تِلْكَ الْقِيمَةُ عَلَى الْبُرِّ، ثُمَّ يُكَالُ ذَلِكَ الْبُرُّ أَصْوَاعاً فَيَصُومُ لِكُلِّ نِصْفِ صَاعٍ يَوْماً.

وَ صَوْمُ النَّذْرِ وَ اجِبٌ.

وَ صَوْمُ الِاعْتِكَافِ وَ اجِبٌ.

وَ أَمَّا الصَّوْمُ الْحَرَامُ، فَصَوْمِ يَوْمِ الْفِطْرِ وَ يَوْمِ الْأَضْحَى وَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ أَيَّامٍ التَّشْرِيقِ، وَ صَوْمُ يَوْمِ الشَّكْ أُمِرْنَا بِهِ وَ نُهِينَا عَنْهُ أُمِرْنَا بِهِ أَنْ نَصُومَهُ مَعَ صِيَامٍ شَعْبَانَ، وَ نُهِينَا عَنْهُ أَنْ يَنْفَرِدَ الرَّجُلُ بِصِيَامِهِ فِي الْيَوْمِ الَّذِي يَشُكُ فِيهِ النَّاسُ.

فَقُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! فَإِنْ لَمْ يَكُنْ صَامَ مِنْ شَعْبَانَ شَيْئاً كَيْفَ يَصْنَعُ؟

قَالَ: يَنْوِي لَيْلَةَ الشَّكَ أَنَّهُ صَائِمٌ مِنْ شَعْبَانَ، فَإِنْ كَانَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَجْزَأَ عَنْهُ، وَ إِنْ كَانَ مِنْ شَعْبَانَ لَمْ يَضُرَّهُ.

{آن گاه امام (علیه السلام) به زهری فرمود:} ای زهری! آیا می دانی که چگونه روزه معادل صید می شود؟ زهری گوید: گفتم: نمی دانم.

فرمود: قیمت صید محاسبه می شود، سپس قیمت به دست آمده را با گندم می سنجند، آن گاه آن گندم را به وزن صاع توزین می نمایند، سپس کسی که صید را کشته ست در برابر هر نیم صاع، یک روز روزه می گیرد.

روزۀ نذر واجب است و روزۀ اعتکاف واجب است.

اما روزه های حرام عبارتند از: روزۀ عید فطر، روزۀ عید قربان، روزه ایام تشریق (کسی که در منا در حال مناسک حج باشد)، روزۀ یوم الشک که هم به انجام آن امر شده ایم و هم از روزه داشتنش نهی شده ایم؛ مأمور شده ایم که آن را با ماه شعبان روزه بداریم و از روزه داشتن آن نهی گشته ایم، زیرا روزه گرفتن آن روزه بدین معنا است که شخص در روزی که مردم در شک به سر می برند با این عمل خود از جمع جدا شود.

گفتم: فدایت شوم! اگر هیچ روزی از ماه شعبان را روزه نداشته باید چه کند؟

فرمود: در ليلة الشك نیت می کند که او از ماه شعبان روزه می گیرد. پس اگر آن روز از ماه رمضان بوده، از او کفایت کند و اگر معلوم شد که از ماه شعبان است به او ضرری نداشته است.

فَقُلْتُ: وَ كَيْفَ يُجْزِئُ صَوْمُ تَطَوُّعَ عَنْ فَرِيضَةٍ؟

فَقَالَ: لَوْ أَنَّ رَجُلاً صَامَ يَوْماً مِنْ شُهْرِ رَمَضَانَ تَطَوُّعاً وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ أَنَّهُ مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ ثُمَّ عَلِمَ بَعْدُ بِذَلِكَ لَأَجْزَأَ عَنْهُ، لِأَنَّ الْفَرْضَ إِنَّمَا وَ قَعَ عَلَى الْيَوْمِ بِعَيْنِهِ.

وَ صَوْمُ الْوِصَالِ حَرَامٌ، وَ صَوْمُ الصَّمْتِ حَرَامٌ، وَ صَوْمُ نَذْرِ الْمَعْصِيَةِ حَرَامٌ، وَ صَوْمُ الدَّهْرِ حَرَامٌ.

وَ أَمَّا الصَّوْمُ الَّذِي صَاحِبُهُ فِيهِ بِالْخِيَارِ، فَصَوْمُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ الْخَمِيسِ، وَ صَوْمُ الْبِيضِ، وَ صَوْمُ سِتَّةِ أَيَّامٍ مِنْ شَوَّالٍ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ، وَ صَوْمُ يَوْمِ عَرَفَةَ، وَ صَوْمُ يَوْمٍ عَاشُورَاءَ. فَكُلُّ ذَلِكَ صَاحِبُهُ فِيهِ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ صَامَ، وَ إِنْ شَاءَ أَفْطَرَ.

وَ أَمَّا صَوْمُ الْإِذْنِ، فَالْمَرْأَةُ لا تَصُومُ تَطَوُّعاً إِلَّا بِإِذْنِ زَوْجِهَا، وَ الْعَبْدُ لَا يَصُومُ تَطَوُّعاً إِلَّا بِإِذْنِ مَوْلاهُ، وَ الضَّيْفُ لا يَصُومُ تَطَوُّعاً إِلَّا بِإِذْنِ صَاحِبِهِ.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَنْ نَزَلَ عَلَى قَوْمٍ فَلَا يَصُومُ تَطَوُّعاً إِلَّا بِإِذْنِهِمْ.

گفتم: چگونه یک روزۀ مستحب از روزۀ واجب کفایت می کند؟

فرمود: اگر کسی روزی از ماه رمضان را به عنوان مستحب روزه گرفت با آن که نمی دانست که آن روز از ماه رمضان است، بعد فهمید از ماه رمضان است، برای او کافی است، زیرا روزه گرفتن آن روز واجب بوده و به جا واقع شده است.

و روزه وصال حرام است. روزۀ صمت (سکوت) حرام است. روزۀ نذر معصیت حرام است و روزه دهر (مادام العمر) حرام است.

و اما روزه ای که انسان دربارۀ آن اختیار دارد (عبارت است از: روزه روز جمعه، پنجشنبه و روزه روزهای بیض (سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه) و شش روز از ماه شوّال بعد از ماه رمضان، روزه روز عرفه و روزه روز عاشورا که در تمامی آنها انسان مختار است که روزه بگیرد و یا افطار کند.

اما روزۀ اذن روزه ای است که زن فقط با اجازۀ شوهرش، غلام فقط با اجازه مولایش و میهمان فقط با اجازۀ میزبانش می تواند روزه مستحبی بگیرد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: کسی که بر قومی وارد شد می باید جز با اجازۀ آنان روزه مستحبی نگیرد.

وَ أَمَّا صَوْمُ التَّأْدِيبِ فَأَنْ يُؤْخَذَ الصَّبِيُّ إِذَا رَاهَقَ بِالصُّوْمِ تَأْدِيبَاً وَ لَيْسَ بِفَرْضِ، وَ كَذَلِكَ الْمُسَافِرُ إِذَا أَكَلَ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ ثُمَّ قَدِمَ أَهْلَهُ أُمِرَ بِالْإِمْسَاكِ بَقِيَّةَ يَوْمِهِ وَ لَيْسَ بِفَرْضٍ.

وَ أَمَّا صَوْمُ الْإِبَاحَةِ لِمَنْ أَكَلَ أَوْ شَرِبَ نَاسِياً أَوْ قَاءَ مِنْ غَيْرِ تَعَمُّدٍ فَقَدْ أَبَاحَ اللَّهُ لَهُ ذَلِكَ وَ أَجْزَأَ عَنْهُ صَوْمُهُ.

وَ أَمَّا صَوْمُ السَّفَرِ وَ الْمَرَضِ، فَإِنَّ الْعَامَّةَ قَدِ اخْتَلَفَتْ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: قَوْمٌ يَصُومُ وَ قَالَ: آخَرُونَ لا يَصُومُ. وَ قَالَ قَوْمٌ: إِنْ شَاءَ صَامَ وَ إِنْ شَاءَ أَفْطَرَ.

وَ أَمَّا نَحْنُ فَتَقُولُ: يُفْطِرُ فِي الْحَالَيْنِ جَمِيعاً، فَإِنْ صَامَ فِي السَّفَرِ أَوْ فِي حَالِ الْمَرَضِ فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ، فَإِنَّ اللَّهَ (عزوجل) يَقُولُ: «فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ» فَهَذَا تَفْسِيرُ الصِّيَامِ.

اما روزۀ تأدیب این گونه است:

هنگامی که کودک نزدیک به سن بلوغ رسید، برای تأدیب او را به روزه گرفتن وا می دارند و این روزه، واجب نیست.

هم چنین مسافر آن گاه که از اوّل روز چیزی بخورد و پس از آن به خانه و خانواده اش باز گردد مأمور است که بقیه روز را امساک کند و این واجب نیست.

و اما روزۀ مباح، کسی که از روز فراموشی چیزی بخورد، یا بیاشامد و یا بدون عمد استفراغ کند، خدا آن را بر او مباح ساخته و روزه اش درست است.

و اما در مورد روزۀ سفر و بیمار، اهل تسنن اختلاف کرده اند. گروهی گویند: روزه می گیرد. گروهی دیگری گویند: روزه نمی گیرد و گروه سومی گویند: اگر بخواهد روزه می گیرد و اگر بخواهد افطار می کند.

ولی ما می گوییم: در هر دو حال نباید روزه بگیرد، اگر در سفر یا در حال بیماری روزه بگیرد باید قضای آن را به جا آورد، زیرا خداوند (عزوجل) می فرماید: «پس هر که بیمار شود، یا در سفر باشد بایستی چند روز از روزهای دیگر روزه بگیرد» این تفسیر انواع روزه هاست.

بخش یازدهم

اشاره

بَابُ أَدَبِ الصَّائِمِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِم قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

إِذَا صُمْتَ فَلْيَصُمْ سَمْعُكَ وَ بَصَرُكَ وَ شَعْرُكَ وَ جِلْدُكَ وَ عَدَّدَ أَشْيَاءَ غَيْرَ هَذَا.

وَ قَالَ: لا يَكُونُ يَوْمُ صَوْمِكَ كَيَوْمٍ فِطْرِكَ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ الْخَزَّازِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

قَالَ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه و آله) لِجَابِرِ بْن عَبْدِ اللَّهِ: يَا جَابِرًا! هَذَا شَهْرُ رَمَضَانَ مَنْ صَامَ نَهَارَهُ وَ قَامَ وِرْداً مِنْ لَيْلِهِ وَ عَفَّ بَطْنُهُ وَ فَرْجُهُ وَ كَفَّ لِسَانَهُ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَخُرُوجِهِ مِنَ الشَّهْرِ.

آداب روزه دار

1- محمد بن مسلم گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

آن گاه که روزه گرفتی بایستی گوش، چشم، مو و پوستت نیز روزه بدارد.

حضرتش موارد دیگری را شمرد و فرمود:

روز روزه داری تو نباید همانند روز افطار کردن تو باشد.

2- جابر گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به جابر بن عبدالله فرمود:

ای جابر! این ماه رمضان است، هر که روزش را روزه بدارد و پاسی از شبش را برای عبادت بر خیزد، عفت شکم و عورت داشته باشد و زبانش را کنترل کند به سان پایان دادن ماه و بیرون آمدن از آن، بیرون می آید.

فَقَالَ جَابِرٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا أَحْسَنَ هَذَا الْحَدِيثَ ؟!

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): يَا جَابِرًا! وَ مَا أَشَدَّ هَذِهِ الشُّرُوطَ ؟!

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ جَرَّاحِ الْمَدَائِنِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

إِنَّ الصِّيَامَ لَيْسَ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ وَ حْدَهُ.

ثُمَّ قَالَ: «قَالَتْ مَرْيَمُ إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً» أَيْ: صَوْماً صَمْتاً.

وَ فِي نُسْخَةٍ أُخْرَى: أَيْ صَمْتاً، فَإِذَا صُمْتُمْ فَاحْفَظُوا أَلْسِنَتَكُمْ وَ غُضُّوا أَبْصَارَكُمْ وَ لَا تَنَازَعُوا وَ لَا تَحَاسَدُوا.

قَالَ: وَ سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) امْرَأَةٌ تَسُبُّ جَارِيَةً لَهَا وَ هِيَ صَائِمَةٌ.

فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) بِطَعَامٍ فَقَالَ لَهَا: كُلِي.

فَقَالَتْ: إِنِّي صَائِمَةٌ.

جابر عرض نمود: ای رسول خدا! این حدیث چه حدیث نیکویی است؟!

رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود: ای جابر! و انجام این شروط چه سخت هستند؟!

3- جراح مداینی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

روزه داری تنها خودداری از غذا و آشامیدن نیست.

سپس فرمود: مریم (علیها السلام) گفت: «من برای خدای رحمان روزه نذر کرده ام».

یعنی روزۀ سکوت گرفته ام.

در نسخۀ دیگری آمده است: یعنی روزه سکوت، پس هنگامی که روزه دارید، زبان هایتان را کنترل کنید، چشم هایتان را فرو پوشید، با یکدیگر به ستیز و نزاع نپردازید و به یکدیگر حسد نورزید.

فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شنید که زن روزه داری به کنیزش دشنام می داد حضرتش (صلی الله علیه و آله) غذا خواست، و به آن زن فرمود: بخور.

گفت: من روزه دارم.

فَقَالَ: كَيْفَ تَكُونِينَ صَائِمَةً وَ قَدْ سَبَبْتِ جَارِيَتَكِ ؟! إِنَّ الصَّوْمَ لَيْسَ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ.

قَالَ: وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): إِذَا صُمْتَ فَلْيَصُمْ سَمْعُكَ وَ بَصَرُكَ مِنَ الْحَرَامِ وَ الْقَبيحِ، وَ دَعِ الْمِرَاءَ وَ أَذَى الْخَادِمِ، وَ لْيَكُنْ عَلَيْكَ وَقَارُ الصِّيَامِ وَ لَا تَجْعَلْ يَوْمَ صَوْمِكَ كَيَوْمٍ فِطْرِكَ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

إِذَا صَامَ أَحَدُكُمُ الثَّلَاثَةَ الْأَيَّامِ مِنَ الشَّهْرِ فَلَا يُجَادِلَنَّ أَحَداً وَ لَا يَجْهَلْ وَ لَا يُسْرِعْ إِلَى الْحَلْفِ وَ الْأَيْمَانِ بِاللَّهِ، فَإِنْ جَهِلَ عَلَيْهِ أَحَدٌ فَلْيَتَحَمَّلْ.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةً عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ (علیهم السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله):

فرمود: چگونه روزه دار هستی که کنیزت را دشنام دادی ؟! روزه تنها خودداری از خوردن و نوشیدن نیست.

امام صادق (علیه السلام) فرمود:

آن گاه که روزه گرفتی باید گوش و چشم تو از حرام و زشتی روزه بدارد و از کشمکش و ناسزاگویی و آزار خدمتکار بپرهیز و همواره سنگین و با وقار روزه بدار و روز روزه داشنت را همانند روز افطارت قرار نده.

4- فضیل بن یسار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هنگامی که یکی از شما سه روز از ماه (پنجشنبه اول ماه، چهارشنبه وسط ماه و پنجشنبه آخر ماه) را روزه بگیرد، نبایستی با کسی ستیزه و نادانی نماید و به سوگند و عهد و پیمان شتاب ننماید و اگر کسی به او نادانی نمود، بایستی تحمل و بردباری کند.

5- مسعدة بن صدقه گویدک از امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوارش (علیهم السلام) نقل می کند که حضرتش فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود:

مَا مِنْ عَبْدٍ صَالِحٍ يُشْتَمُ فَيَقُولُ: إِنِّي صَائِمٌ، سَلَامٌ عَلَيْكَ لا أَشْتِمُكَ كَمَا شَتَمْتَنِي إِلَّا قَالَ الرَّبِّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: اسْتَجَارَ عَبْدِي بِالصَّوْمِ مِنْ شَرِّ عَبْدِي، فَقَدْ أَجَرْتُهُ مِنَ النَّارِ.

6- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ وَ غَيْرِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ الله (علیه السلام) قَالَ:

لا يُنْشَدُ الشَّعْرُ بِلَيْلِ وَ لا يُنْشَدُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ بِلَيْلِ وَ لَا نَهَارٍ.

فَقَالَ لَهُ إِسْمَاعِيلُ: يَا أَبَتَاهُ! فَإِنَّهُ فِينَا.

قَالَ: وَ إِنْ كَانَ فِينَا.

7- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ هَارُونَ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو يَزِيدَ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام):

عَلَيْكُمْ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ بِكَثْرَةِ الِاسْتِغْفَارِ وَ الدُّعَاءِ. فَأَمَّا الدُّعَاءُ، فَيُدْفَعُ بِهِ عَنْكُمْ الْبَلاءُ، وَ أَمَّا الِاسْتِغْفَارُ فَيَمْحَى ذُنُوبَكُمْ.

هر بندۀ صالحی که مورد دشنام قرار گیرد و در پاسخ بگوید: من روزه دارم، سلام بر تو. من همانند تو دشنام نمی دهم، پروردگار تبارک و تعالی می فرماید: بندۀ من از شر بنده ام به روزه پناه برد. من او را از دوزخ پناه دادم.

6- حماد بن عثمان و روای دیگری گویند: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هنگام شب نباید شعر خوانده شود و در ماه رمضان نه در شب و نه در روز نباید شعر خوانده شود.

اسماعیل (فرزند امام (علیه السلام)) عرضه داشت: ای پدر! اگر چه شعر دربارۀ ما باشد؟

فرمود: اگر چه دربارۀ ما باشد.

7- حصین گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: امیرمؤمنان على (صلوات الله عليه) فرمود:

بر شما باد در ماه رمضان به کثرت استغفار و دعا. دعا بلا را از شما برطرف می کند و استغفار گناهانتان را محو می نماید.

8- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ:

كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام) إِذَا كَانَ شَهْرُ رَمَضَانَ لَمْ يَتَكَلَّمْ إِلَّا بِالدُّعَاءِ وَ التَّسْبِيحَ وَ الاسْتِغْفَارِ وَ التَّكْبِيرِ. فَإِذَا أَفْطَرَ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ أَنْ تَفْعَلَ فَعَلْتَ.

9 - عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

إِنَّ الصِّيَامَ لَيْسَ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ وَ حْدَهُ إِنَّ مَرْيَمَ (علیها السلام) قَالَتْ: «إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْماً» أَيْ: صَمْتاً.

فَاحْفَظُوا أَلْسِنَتَكُمْ، وَ غُضُّوا أَبْصَارَكُمْ، وَ لا تَحَاسَدُوا وَ لَا تَنَازَعُوا، فَإِنَّ الْحَسَدَ يَأْكُلُ الْإِيمَانَ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) يَقُولُ:

الْكَذِبَةُ تَنْقُضُ الْوُضُوءَ وَ تُفَطِّرُ الصَّائِمَ.

8- با همین اسناد آمده است: امام سجاد (علیه السلام) همواره آن گاه که ماه رمضان فرا می رسید سخنی جز دعا، تسبیح، استغفار و تکبیر نمی گفت. حضرتش به هنگام افطار عرضه می داشت: «خدایا! اگر می خواستی انجام گیرد، انجام می دادی».

9- ابو بصیر گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

روزه داری تنها خودداری از خوردنی و آشامیدنی نیست، زیرا مریم (علیها السلام) گفت: «من برای خدای رحمان روزه ای نذر کردم» یعنی روزۀ سکوتی. پس زبان هایتان را نگاه دارید، دیدگانتان را فرو پوشانید، به یکدیگر حسد نورزید و با هم نزاع مکنید، چرا که حسد ایمان را می خورد، آن سان که آتش هیزم را می خورد.

10- ابوبصیر گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

دروغ وضو و روزه را باطل می کند.

قَالَ: قُلْتُ: هَلَكْنَا.

قَالَ: لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ، إِنَّمَا ذَلِكَ الْكَذِبُ عَلَى اللَّهِ (عزوجل) وَ عَلَى رَسُولِهِ وَ عَلَى الأئمة (علیهم السلام).

11- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَى عَنْ غِيَاثٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله):

إِنَّ اللَّهَ كَرِهَ لِي سِتَّ خِصَالٍ، ثُمَّ كَرِهْتُهُنَّ لِلْأَوْصِيَاءِ مِنْ وُلْدِي وَ أَتْبَاعِهِمْ مِنْ بَعْدِي: الرَّفَثَ فِي الصَّوْمِ.

بخش دوازدهم

اشاره

بَابُ صَوْمِ رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله)

1- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:

گوید: گفتم: پس ما هلاک شدیم.

فرمود: چنین که تو گمان می کنی، نیست. آن فقط دروغ بستن به خداوند (عزوجل)، رسول او وائمه (علیهم السلام) است.

11- اسحاق بن عمّار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود: خداوند شش خصلت را برای من ناپسند داشت و من آنها را بر اوصیای از فرزندانم و پیروان آنان بعد از خودم ناپسند داشته ام: ... فحش در حال روزه است.

روزۀ رسول خدا (صلی الله علیه و آله)

1- حمّاد بن عثمان گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

صَامَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) حَتَّى قِيلَ: مَا يُفْطِرُ: ثُمَّ أَفْطَرَ حَتَّى قِيلَ: مَا يَصُومُ، ثُمَّ صَامَ صَوْمَ دَاوُدَ (علیه السلام) يَوْماً وَ يَوْماً لا ثُمَّ قُبِضَ عَلَى صِيَامٍ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الشَّهْرِ.

قَالَ: إِنَّهُنَّ يَعْدِلْنَ صَوْمَ الشَّهْرِ وَ يَذْهَبْنَ بِوَحَرِ الصَّدْرِ وَ الْوَحَرُ الْوَسْوَسَةُ.

قَالَ حَمَّادٌ: فَقُلْتُ: وَ أَيُّ الْأَيَّامِ هِيَ؟

قَالَ: أَوَّلُ خَمِيسِ فِي الشَّهْرِ وَ أَوَّلُ أَرْبِعَاءَ بَعْدَ الْعَشْرِ مِنْهُ وَ آخِرُ خَمِيسِ فِيهِ.

فَقُلْتُ: كَيْفَ صَارَتْ هَذِهِ الْأَيَّامُ الَّتِي تُصَامُ.

فَقَالَ: إِنَّ مَنْ قَبْلَنَا مِنَ الْأُمَمِ كَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَى أَحَدِهِمُ الْعَذَابُ نَزَلَ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ. فَصَامَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) هَذِهِ الْأَيَّامَ الْمَخُوفَةَ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آن قدر روزه گرفت که گفتند: افطار نمی کند. سپس حضرتش چندان افطار کرد که گفتند: روزه نمی گیرد.

آن گاه روزه داوود (علیه السلام) را یک روز در میان می گرفت و پس از آن حضرتش در حالی که در هر ماه سه روز روزه می داشت از دنیا رفت.

امام صادق (علیه السلام) در ادامه فرمود: روزهٔ سه روز در ماه معادل روزۀ یک ماه است و همان وسوسه سینه را از بین می برد.

حماد گوید: گفتم: آن سه روز کدام روزها هستند؟

فرمود: نخستین پنجشنبه در ماه و نخستین چهارشنبه بعد از ده روز از آن و آخرین پنجشنبه آن.

گفتم: چگونه این ایام برای روزه اختصاص یافته است؟

فرمود: در امت های پیشین هر گاه بر یکی از ایشان عذابی فرود می آمد در همین ایام نازل می گشت، از این رو رسول خدا (صلی الله علیه و آله) این ایام سهمناک را روزه گرفت.

2- محمد بن مسلم گوید: امام صادق (عليه السلام) می فرماید:

والله

كَانَ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه و آله) أَوَّلَ مَا بُعِثَ يَصُومُ حَتَّى يُقَالَ: مَا يُفْطِرُ، وَ يُفْطِرُ حَتَّى يُقَالَ: مَا يَصُومُ. ثُمَّ تَرَكَ ذَلِكَ وَ صَامَ يَوْماً وَ أَفْطَرَ يَوْماً وَ هُوَ صَوْمُ دَاوُدَ (علیه السلام) ثُمَّ تَرَكَ ذَلِكَ وَ صَامَ الثَّلَاثَةَ الْأَيَّامِ الْغُرِّ ثُمَّ تَرَكَ ذَلِكَ وَ فَرَّقَهَا فِي كُلِّ عَشَرَةِ أَيَّامٍ يَوْمَا خَمِيسَيْنِ بَيْنَهُمَا أَرْبِعَاءُ، فَقُبِضَ (صلى الله عليه و آله) وَ هُوَ يَعْمَلُ ذَلِكَ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) يَصُومُ حَتَّى يُقَالَ: لا يُفْطِرُ ثُمَّ صَامَ يَوْماً وَ أَفْطَرَ يَوْماً ثُمَّ صَامَ الْإِثْنَيْنَ وَ الْخَمِيسَ، ثُمَّ آلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى صِيَامِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الشَّهْرِ الْخَمِيسِ فِي أَوَّلِ الشَّهْرِ وَ أَرْبِعَاءَ فِي وَسَطِ الشَّهْرِ وَ خَمِيسِ فِي آخِرِ الشَّهْرِ.

وَ كَانَ يَقُولُ: ذَلِكَ صَوْمُ الدَّهْرِ.

قَدْ كَانَ أَبِي (علیه السلام) يَقُولُ: مَا مِنْ أَحَدٍ أَبْغَضَ إِلَيَّ مِنْ رَجُلٍ يُقَالُ لَهُ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله9 يَفْعَلُ كَذَا وَ كَذَا، فَيَقُولُ: لا يُعَذِّبُنِي اللَّهُ عَلَى أَنْ أَجْتَهِدَ فِي الصَّلَاةِ كَأَنَّهُ يَرَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) تَرَكَ شَيْئاً مِنَ الْفَضْلِ عَجْزَاً عَنْهُ.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در نخستین روزهای بعثت آن قدر روزه گرفت که گفته شد: افطار نمی کند و آن قدر افطار کرد که گفته شد: دیگر روزه نمی گیرد. سپس حضرتش این روش را ترک کرد و یک روز در میان روزه گرفت و این همان روزۀ حضرت داوود (علیه السلام) است. آن گاه این روش را ترک کرد ایام بیض را روزه گرفت. سپس این روش را نیز ترک کرد و روزه را به ایام ماه پراکنده کرد که در هر ده روز یک روز که بین دو پنجشنبه که بین آن دو یک چهارشنبه بود، روزه می گرفت و بدین روش بود تا این که رحلت کرد.

3- محمد بن مروان گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آنقدر روزه می گرفت که می گفتند: افطار نمی کند، سپس یک روز روزه می گرفت و یک روز افطار می کرد. آن گاه دوشنبه و پنجشنبه را روزه گرفت و پس از آن به روزه سه روز در ماه: پنجشنبه اوّل ماه، چهارشنبه وسط ماه و پنجشنبه آخر ماه باز گشت و می فرمود: این، روزۀ دهر است.

و پدرم (عليه السلام) همواره می فرمود: هیچ کس نزد من مبغوض تر از آن نیست که به او بگویند: رسول خدا (صلی الله عليه و آله) چنین و چنان می کرد و او بگوید: خدا مرا به علت کوشش در نماز عذاب نمی کند! گویی او چنین می پندارد که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) چیزی از فضیلت را به علت ناتوانیش ترک نموده است.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

كُنَّ نِسَاءُ النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله) إِذَا كَانَ عَلَيْهِنَّ صِيَامٌ أَخَرْنَ ذَلِكَ إِلَى شَعْبَانَ كَرَاهَةً أَنْ يَمْنَعْنَ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)، فَإِذَا كَانَ شَعْبَانُ صُمْنَ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) يَقُولُ: شَعْبَانُ شَهْرِي.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): هَلْ صَامَ أَحَدٌ مِنْ آبَائِكَ شَعْبَانَ ؟

قَالَ: خَيْرُ آبَائِي رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) صَامَهُ.

6- أَبُو عَلِيّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) هَلْ صَامَ أَحَدٌ مِنْ آبَائِكَ شَعْبَانَ قَطُّ ؟

قَالَ: صَامَهُ خَيْرُ آبَائِي رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله).

4- حفص بن بختری گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هر گاه زنان پیامبر (صلى الله عليه و آله) روزه به عهده داشتند آن را تا ماه شعبان به تأخیر می انداختند که نکند رسول خدا (صلى الله عليه و آله) مانع آنها شود. پس هر گاه ماه شعبان فرا می رسید روزه می داشتند و رسول خدا (صلى الله عليه و آله) می فرمود: شعبان، ماه من است.

5- سماعه گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: آیا یکی از پدران بزرگوارت در ماه شعبان روزه گرفت؟

فرمود: بهترین پدرانم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود که آن ماه را روزه گرفت

6- حلبی گوید: همین پرسش را از امام صادق (علیه السلام) کردم و حضرتش همین پاسخ را داد.

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَن الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) مِثْلَهُ.

فَأَمَّا الَّذِي جَاءَ فِي صَوْمٍ شَعْبَانَ أَنَّهُ سُئِلَ (علیه السلام) عَنْهُ فَقَالَ: مَا صَامَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) وَ لا أَحَدٌ مِنْ آبَائِي (علیهم السلام).

قَالَ ذَلِكَ، لِأَنَّ قَوْماً قَالُوا: إِنَّ صِيَامَهُ فَرْضٌ مِثْلُ صِيَامٍ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ وُجُوبَهُ مِثْلُ وُجُوبِ شَهْرٍ رَمَضَانَ، وَ إِنَّ مَنْ أَفْطَرَ يَوْماً مِنْهُ فَعَلَيْهِ مِنَ الْكَفَّارَةِ مِثْلُ مَا عَلَى مَنْ أَفْطَرَ يَوْماً مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ.

وَ إِنَّمَا قَوْلُ الْعَالِم (علیه السلام): «مَا صَامَهُ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه و آله) وَ لَا أَحَدٌ مِنْ آبَائِي (علیهم السلام)» أَيْ: مَا صَامُوهُ فَرْضاً وَاجِباً، تَكْذِيباً لِقَوْلِ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ فَرْضٌ، وَ إِنَّمَا كَانُوا يَصُومُونَهُ سُنَّةً فِيهَا فَضْلٌ، وَ لَيْسَ عَلَى مَنْ لَمْ يَصُمْهُ شَيْءٌ.

7- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ صَبِيحٍ عَنْ عَنْبَسَةَ الْعَابِدِ قَالَ:

[ نگارنده گوید: ]

اما آن روایتی که وارد شده که از حضرتش دربارۀ روزه ماه شعبان پرسیدند و فرمود: آن ماه را نه رسول خدا (صلى الله عليه و آله) و نه یکی از پدرانم روزه داشته اند.

این پاسخ را بدان جهت فرموده است که عده ای گفتند: روزه آن ماه همانند ماه رمضان واجب است و وجوب آن مانند وجوب ماه رمضان است و هر که یک روز از آن ماه را افطار کند، کفارهٔ ماه رمضان بر عهدۀ اوست.

و این که امام كاظم (علیه السلام) فرمود: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و نه یکی از پدرانم آن را روزه نگرفت». یعنی آنها به صورت فرض و واجب روزه نگرفتند تا گفتار کسی که می پندارد روزه آن ماه واجب است، تکذیب شود همانا آنها به صورت مستحبی روزه می گرفتند و در آن فضیلتی است و هر کس آن ماه را روزه نگرفت گناهی بر او نیست.

7- عنبسه گوید:

قُبِضَ النَّبِيُّ (صلى الله عليه و آله) عَلَى صَوْمِ شَعْبَانَ وَ رَمَضَانَ وَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي كُلِّ شَهْرٍ أَوَّلِ خَمِيسِ وَ أَوْسَطِ أَرْبِعَاءَ وَ آخِرِ خَمِيسٍ.

وَ كَانَ أَبُو جَعْفَرٍ وَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیهما السلام) يَصُومَانِ ذَلِكَ.

بخش سیزدهم

اشاره

بَابُ فَضْلِ صَوْمِ شَعْبَانَ وَ صِلَتِهِ بِرَمَضَانَ وَ صِيَامٍ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي كُلِّ شَهْرٍ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَلَمَةَ صَاحِبِ السَّابِرِيٌّ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ:

صَوْمُ شَعْبَانَ وَ شَهْرِ رَمَضَانَ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهِ.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حالی از دنیا رحلت فرمود که ماه شعبان، ماه رمضان و سه روز در هر ماه؛ نخستین پنجشنبه، چهارشنبه میانی و آخرین پنجشنبه هر ماه را روزه می گرفت و امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) همواره این گونه روزه می گرفتند.

فضیلت روزۀ ماه شعبان و پیوند آن به ماه رمضان و روزۀ سه روز در هرماه

1- ابو صباح کنانی گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

به خدا سوگند! روزۀ ماه شعبان و ماه رمضان به صورت پی در پی توبه ای از جانب خداست.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) يَقُولُ:

صَوْمُ شَعْبَانَ وَ شَهْرِ رَمَضَانَ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةٌ مِنَ اللَّهِ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ زُرْعَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَمَاعَةَ وَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ الله (علیه السلام) قَالَ:

كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (علیهما السلام) يَصِلُ مَا بَيْنَ شَعْبَانَ وَ رَمَضَانَ وَ يَقُولُ: صَوْمُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْن تَوْبَةٌ مِنَ اللَّهِ.

4- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:

كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) يَصُومُ شَعْبَانَ وَ رَمَضَانَ يَصِلُهُمَا، وَ يَنْهَى النَّاسَ أَنْ يَصِلُوهُمَا.

وَ كَانَ يَقُولُ: هُمَا شَهْرَا اللَّهِ وَ هُمَا كَفَّارَةٌ لِمَا قَبْلَهُمَا وَ لِمَا بَعْدَهُمَا مِنَ الذُّنُوبِ.

2- مفضل بن عمر نیز نظیر این روایت را از امام صادق (علیه السلام) شنیده است.

3- سماعه و مفضّل گویند: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

امام سجاد (علیه السلام) همواره روزۀ ماه شعبان را به ماه رمضان پیوند می داد و می فرمود: روزۀ دو ماه پشت سر هم توبه ای از جانب خداوند است.

4- عمرو بن خالد گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود:

پیامبر خدا (صلی اله علیه و آله) همواره روزه ماه شعبان را به ماه رمضان پیوند می داد. و مردم (اهل تسنن) از این کار باز می دارند ؟! آن حضرت همواره می فرمود: این دو ماه، ماه خدا هستند، همان ها کفارۀ گناهان پیشین و پسین هستند.

5- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): مَا تَقُولُ فِي الرَّجُل يَصُومُ شَعْبَانَ وَ شَهْرَ رَمَضَانَ؟

فَقَالَ: هُمَا الشَّهْرَانِ اللَّذَانِ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: «شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةٌ مِنَ اللَّهِ».

قُلْتُ: فَلَا يَفْصِلُ بَيْنَهُمَا ؟

قَالَ: إِذَا أَفْطَرَ مِنَ اللَّيْلِ فَهُوَ فَصْلٌ وَ إِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله): لَا وِصَالَ فِي صِيَامٍ، يَعْنِي لا يَصُومُ الرَّجُلُ يَوْمَيْنِ مُتَوَالِيَيْنِ مِنْ غَيْرِ إِفْطَارٍ، وَ قَدْ يُسْتَحَبُّ لِلْعَبْدِ أَنْ لا يَدَعَ السَّحُورَ.

6- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّوْمِ فِي الْحَضَرِ.

فَقَالَ: ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ فِي كُلِّ شَهْرٍ الْخَمِيسُ مِنْ جُمْعَةٍ وَ الْأَرْبِعَاءُ مِنْ جُمْعَةٍ وَ الْخَمِيسُ مِنْ جُمْعَةٍ أُخْرَى.

5- محمد بن سلیمان گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: نظر شما دربارۀ مردی که ماه شعبان و ماه رمضان را روزه می دارد چیست؟

فرمود: آنها ماه هایی هستند که خدای تبارک و تعالی می فرماید: «دو ماه پی در پی توبه از جانب خداست».

گفتم: میان آنها فاصله داده نمی شود؟

فرمود: چون شب افطار نماید، همان فاصله است و همانا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «پیوست میان روزه نیست». یعنی انسان نمی تواند پی در پی بدون افطار روزه بگیرد و مستحب است که بنده سحری را ترک نکند.

6- حلبی گوید: از امام صادق (علیه السلام) دربارۀ روزه در وطن سؤال شد.

فرمود: سه روز در هر ماه: پنجشنبه از هفته، چهارشنبه از هفته و پنجشنبه از هفته آخر است.

وَ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام): صِيَامُ شَهْرِ الصَّبْرِ وَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ يَذْهَبْنَ بِبَلَابِلِ الصُّدُورِ وَ صِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ صِيَامُ الدَّهْرِ. إِنَّ اللَّهَ (عزوجل) يَقُولُ: «مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا».

7- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَن (علیه السلام) عَنِ الصِّيَامِ فِي الشَّهْرِ كَيْفَ هُوَ؟

قَالَ: ثَلَاثُ فِي الشَّهْرِ فِي كُلِّ عَشْرٍ يَوْمٌ، إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَقُولُ: «مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا» ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ فِي الشَّهْرِ صَوْمُ الدَّهْرِ.

8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيَّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُخَارِقٍ أَبِي جُنَادَةَ السَّلُولِي عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)

مَنْ صَامَ شَعْبَانَ كَانَ لَهُ طُهْراً مِنْ كُلِّ زَلَّةٍ وَ وَصْمَةٍ وَ بَادِرَةٍ.

قَالَ أَبُو حَمْزَةَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام): مَا الْوَصْمَةُ؟

حضرتش فرمود: امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمود: روزه ماه صبر (یعنی ماه رمضان) و سه روز از هر ماه، وسوسه های دل را برطرف می سازد و روزه سه روز در هر ماه، روزه دهر است. زیرا خداوند (عزوجل) می فرماید: «کسی که کار نیکی به جا آرد، پس ده برابر آن برای او منظور خواهد شد».

7- محمد بن ابی نصر گوید: از امام رضا (علیه السلام) در مورد روزه در ماه پرسیدم که چگونه است؟ فرمود: سه روز در ماه در هر ده روزی یک روز، زیرا خدای تبارک و تعالی می فرماید: «کسی که کار نیکی به جا آورد پس ده برابر آن برای او منظور خواهد شد» روزۀ سه روز در ماه، روزۀ دهر است.

8- ابو حمزه گوید: امام باقر (علیه السلام) از پدر بزرگوارش (علیهما السلام) نقل می کند که حضرتش فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود:

هر که ماه شعبان را روزه بگیرد کفاره و پاکیزگی او از هر گونه لغزشی، ننگ و شدّت خشم می گردد.

ابو حمزه گوید: به امام باقر (علیه السلام) گفتم: منظور از عار و ننگ چیست؟

قَالَ: الْيَمِينُ فِي الْمَعْصِيَةِ، وَ النَّذْرُ فِي الْمَعْصِيَةِ.

قُلْتُ: فَمَا الْبَادِرَةُ؟

قَالَ: الْيَمِينُ عِنْدَ الْغَضَبِ، وَ التَّوْبَةُ مِنْهَا النَّدَمُ.

9- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ أَفْضَلِ مَا جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ فِي التَّطَوُّعِ مِنَ الصَّوْمِ.

فَقَالَ: ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ فِي كُلِّ شَهْرٍ الْخَمِيسُ فِي أَوَّلِ الشَّهْرِ وَ الْأَرْبِعَاءُ فِي وَسَطِ الشَّهْرِ وَ الْخَمِيسُ فِي آخِرِ الشَّهْرِ.

قَالَ: قُلْتُ لَهُ: هَذَا جَمِيعُ مَا جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ فِي الصَّوْمِ؟

فَقَالَ: نَعَمْ.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزِ قَالَ: قِيلَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام): مَا جَاءَ فِي الصَّوْمِ فِي يَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ؟

فرمود: سوگند در معصیت و نذر در معصیت است.

گفتم: شدت خشم چیست؟

فرمود: سوگند به هنگام خشم است و توبۀ آن پشیمانی از آن است.

9- زراره گوید: از امام صادق (علیه السلام) سؤال کردم: بهترین سنت در روزه مستحبی به چه جریان یافته است؟

فرمود: سه روز در هر ماه: پنجشنبه اوّل ماه، چهارشنبه وسط ماه و پنجشنبه آخر ماه.

گوید: از امام (علیه السلام) سؤال کردم: آیا همۀ سنت هاست که در روزه جاری شده است؟

فرمود: آری.

10 - حریز گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفته شد: در مورد روزه روز چهارشنبه چه وارد شده است؟

فَقَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام): إِنَّ اللَّهَ (عزوجل) خَلَقَ النَّارَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَأَوْجَبَ صَوْمَهُ لِيَتَعَوَّذَ بِهِ مِنَ النَّارِ.

11- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الْأَحْوَلِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) سُئِلَ عَنْ صَوْمٍ خَمِيسَيْنِ بَيْنَهُمَا أَرْبِعَاءُ.

فَقَالَ: أَمَّا الْخَمِيسُ فَيَوْمٌ تُعْرَضُ فِيهِ الْأَعْمَالُ، وَ أَمَّا الْأَرْبِعَاءُ فَيَوْمٌ خُلِقَتْ فِيهِ النَّارُ، وَ أَمَّا الصَّوْمُ فَجُنَّةٌ مِنَ النَّارِ.

12- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ: قَالَ:

إِنَّمَا يُصَامُ يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ لِأَنَّهُ لَمْ تُعَذِّبْ أُمَّةٌ فِيمَا مَضَى إِلَّا فِي يَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ وَسَطِ الشَّهْرِ، فَيُسْتَحَبُّ أَنْ يُصَامَ ذَلِكَ الْيَوْمُ.

فرمود: امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمود: خداوند (عزوجل) آتش را روز چهارشنبه آفرید. پس روزه آن روز را لازم کرد تا از آتش به او پناه برده شود.

11- ابن سنان گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در مورد روزه روز پنجشنبه که میان آنها چهارشنبه ای باشد، سؤال شد.

فرمود: پنجشنبه روزی است که در آن اعمال عرض می شود و چهارشنبه روزی است که آتش آفریده شده است و روزه هم سپر از آتش است.

12- اسحاق بن عمار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

این که روز چهارشنبه روزه گرفته می شود بدان جهت است که امت های پیشین فقط در روز چهارشنبه وسط ماه به عذاب گرفتار شدند. پس مستحب است که در آن روز روزه گرفته شود.

13- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ زِيَادٍ الْقَنْدِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

إِذَا كَانَ فِي أَوَّلِ الشَّهْرِ خَمِيسَانِ فَصُمْ أَوَّلَهُمَا، فَإِنَّهُ أَفْضَلُ، وَ إِذَا كَانَ فِي آخِرِ الشَّهْرِ خَمِيسَانِ فَصُمْ آخِرَهُمَا فَإِنَّهُ أَفْضَلُ.

بخش چهاردهم

اشاره

بَابُ أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ السَّحُورُ

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ السَّحُورِ لِمَنْ أَرَادَ الصَّوْمَ أَ وَاجِبٌ هُوَ عَلَيْهِ؟

فَقَالَ: لا بَأْسَ بِأَنْ لا يَتَسَحْرَ إِنْ شَاءَ، وَ أَمَّا فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ أَنْ يَتَسَحْرَ. نُحِبُّ أَنْ لَا يُتْرَكَ فِي شَهْرٍ رَمَضَانَ.

13- عبدالله بن سنان گوید: امام صادق (علیه السلام) به من فرمود:

هر گاه در دههٔ اوّل ماه دو پنجشنبه واقع شد، پس نخستین پنجشنبه را روزه بگیر، زیرا آن بهتر است و چون در دهۀ آخر ماه دو پنجشنبه قرار گرفت، پس آخر آنها را روزه بگیر، زیرا آن بهتر است.

استحباب سحری خوردن

1- ابوبصیر گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: آیا سحری برای کسی که می خواهد روزه بگیرد واجب است؟

فرمود: اشکالی ندارد که بدون سحری روزه بگیرد، ولی در ماه رمضان بهتر آن است که سحری بخورد. من دوست دارم که سحری خوردن در ماه رمضان ترک نشود.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَخِيهِ الْحَسَن عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ السَّحُورِ لِمَنْ أَرَادَ الصَّوْمَ.

فَقَالَ: أَمَّا فِي شَهْرِ رَمَضَانَ، فَإِنَّ الْفَضْلَ فِي السَّحُورِ وَ لَوْ بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ، وَ أَمَّا فِي التَّطَوُّع فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَتَسَحْرَ فَلْيَفْعَلْ وَ مَنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلَا بَأْسَ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ (علیهم السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

السَّحُورُ بَرَكَةٌ.

قَالَ: وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): لا تَدَعُ أُمَّتِيَ السَّحُورَ وَ لَوْ عَلَى حَشَفَةٍ.

2- سماعه گوید: از امام صادق (علیه السلام) دربارۀ سحری برای کسی که بخواهد روزه بگیرد، سؤال کردم.

فرمود: در ماه رمضان بهتر است که سحری خورده شود، گرچه به خوردن جرعه آبی باشد. ولی در روزۀ مستحبى (غير واجب) هر کسی دوست دارد سحری بخورد و هر که سحری نخورد، اشکالی ندارد.

3- سکونی گوید: امام صادق (علیه السلام) از پدرانش (علیهم السلام) نقل می کند که حضرتش فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

سحری برکت است.

حضرتش فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: امت من نباید سحری را ترک کنند، گرچه با خرمای خشکیده و پلاسیده ای باشد.

بخش پانزدهم

اشاره

بَابُ مَا يَقُولُ الصَّائِمُ إِذَا أَفْطَرَ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنْ آبائه (علیهم السلام):

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) كَانَ إِذَا أَفْطَرَ قَالَ:

«اللَّهُمَّ لَكَ صُمْنَا وَ عَلَى رِزْقِكَ أَفْطَرْنَا فَتَقَبَّلْهُ مِنَّا» ذَهَبَ الظَّمَأُ وَ ابْتَلَتِ الْعُرُوقُ وَ بَقِيَ الْأَجْرُ.

2- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

تَقُولُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ عِنْدَ الْإِفْطَارِ إِلَى آخِرِهِ:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَعَانَنَا فَصُمْنَا وَ رَزَقَنَا فَأَفْطَرْنَا.

دعای روزه دار به هنگام افطار

1- سکونی گوید: امام باقر از پدرانش (علیهم السلام) این گونه نقل کرده است:

هنگامی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) افطار می نمود می فرمود:

خدایا! برای تو روزه گرفتم و بر رزق تو افطار نمودیم پس آن را از ما بپذیر. تشنگی رفت و رگ ها خیس شد و پاداش ماند.

2- ابوبصیر گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

در هر شب ماه رمضان از موقع افطار تا آخر آن می گویی: سپاس خدایی را است که ما را یاری نمود، پس روزه گرفتیم و روزی داد پس افطار نمودیم.

اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنَّا وَ أَعِنَّا عَلَيْهِ وَ سَلّمْنَا فِيهِ وَ تَسَلَّمْهُ مِنَّا فِي يُسْرِ مِنْكَ وَ عَافِيَةٍ. الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي قَضَى عَنَّا يَوْماً مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ».

بخش شانزدهم

اشاره

بَابُ صَوْمِ الْوِصَالِ وَ صَوْمِ الدَّهْرِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ حَسَّانَ بْنِ مُخْتَارٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) مَا الْوِصَالُ فِي الصِّيَامِ؟

قَالَ: فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) قَالَ: لا وِصَالَ فِي صِيَامٍ، وَ لَا صَمْتَ يَوْمٍ إِلَى اللَّيْلِ، وَ لا عِتْقَ قَبْلَ مِلْكِ.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

خدایا! از ما بپذیر، ما را به آن یاری کن و ما را در آن سلامت بدار و آن را نیز از جانب ما سالم بدار، در آسانی و سلامتی سپاس خدا را که ما را به یک روز از ماه رمضان را موفق داشت.

روزه وصال و روزه دهر

1- حسّان بن مختار گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: وصال در روزه چیست؟

فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: وصال در روزه صحیح نیست و روزه سکوت از آغاز روز تا شب صحیح نیست و آزاد کردن بنده پیش از تملک صحیح نیست.

2- حلبی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

الْوِصَالُ فِي الصِّيَامِ أَنْ يَجْعَلَ عَشَاءَهُ سَحُورَهُ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

الْمُوَاصِلُ فِي الصِّيَامِ يَصُومُ يَوْماً وَ لَيْلَةً وَ يُفْطِرُ فِي السَّحَرِ.

4- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ صَوْمِ الدَّهْرِ.

فَقَالَ: لَمْ نَزَلْ نَكْرَهُهُ.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَوْمِ الدَّهْرِ.

فَكَرِهَهُ وَ قَالَ: لا بَأْسَ أَنْ يَصُومَ يَوْماً وَ يُفْطِرَ يَوْماً.

وصال در روزه آن است که روزه دار شام را سحری خود قرار دهد.

وصال در روزه آن است که روزه دار یک روز و شب را روزه می دارد و هنگام سحر افطار می نماید.

4- زراره گوید: از امام صادق (علیه السلام) دربارۀ روزه دهر پرسیدم.

فرمود: من همواره آن را ناپسند می دانم.

5- سماعه گوید: از امام (علیه السلام) در مورد روزه دهر پرسیدم.

حضرتش آن را ناپسند دانست و فرمود: اشکالی ندارد که انسان یک روز را روزه بدارد و روز دیگر افطار نماید.

بخش هفدهم

اشاره

بَابُ مَنْ أَكَلَ أَوْ شَرِبَ وَ هُوَ شَاتٌ فِي الْفَجْرِ أَوْ بَعْدَ طُلُوعِهِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ تَسَحْرَ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ وَ قَدْ طَلَعَ الْفَجْرُ وَ تَبَيَّنَ. قَالَ: يُتِمُّ صَوْمَهُ ذَلِكَ ثُمَّ لْيَقْضِهِ، فَإِنْ تَسَخَّرَ فِي غَيْرِ شَهْرِ رَمَضَانَ بَعْدَ الْفَجْرِ أَفْطَرَ.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ أَبِي (علیه السلام) كَانَ لَيْلَةً يُصَلِّي وَ أَنَا أَكُلُ فَانْصَرَفَ.

فَقَالَ: أَمَّا جَعْفَرٌ فَقَدْ أَكَلَ وَ شَرِبَ بَعْدَ الْفَجْرِ، فَأَمَرَنِي فَأَفْطَرْتُ ذَلِكَ الْيَوْمَ فِي غَيْرِ شَهْرٍ رَمَضَانَ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ:

حکم کسی که با شک در طلوع فجر و یا بعد از طلوع آن بخورد یا بنوشد

1- حلبی گوید: از امام صادق (علیه السلام) در مورد فردی که سحری خورد و از منزل خود بیرون شد در حالی که فجر طلوع کرده و روشن شده بود سؤال شد.

فرمود: او بایستی روزه خود را به پایان رسانیده سپس قضای آن را به جا آورد و اگر در غیر ماه رمضان بعد از فجر سحری خورد باید افطار نماید.

سپس حضرتش فرمود: شبی پدر بزرگوارم نماز می خواند، من مشغول خوردن غذا بودم. پس از پایان نماز فرمود: جعفر بعد از فجر غذا خورد و نوشید.

آن گاه به من دستور داد که آن روز را افطار نمودم، در حالی که غیر ماه رمضان بود.

2- سماعة بن مهران گوید:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَكَلَ وَ شَرِبَ بَعْدَ مَا طَلَعَ الْفَجْرُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ.

فَقَالَ: إِنْ كَانَ قَامَ فَنَظَرَ فَلَمْ يَرَ الْفَجْرَ فَأَكَلَ ثُمَّ عَادَ فَرَأَى الْفَجْرَ فَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ وَ لَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ، وَ إِنْ كَانَ قَامَ فَأَكَلَ وَ شَرِبَ ثُمَّ نَظَرَ إِلَى الْفَجْرِ فَرَأَى أَنَّهُ قَدْ طَلَعَ الْفَجْرُ فَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ وَ يَقْضِي يَوْماً آخَرَ، لِأَنَّهُ بَدَأَ بِالْأَكْلِ قَبْلَ النَّظَرِ فَعَلَيْهِ الْإِعَادَةُ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): آمُرُ الْجَارِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ طَلَعَ الْفَجْرُ أَمْ لا؟ فَتَقُولُ: لَمْ يَطْلُعْ فَآكُلُ، ثُمَّ أَنْظُرُهُ فَأَجِدُهُ قَدْ طَلَعَ حِينَ نَظَرَتْ.

قَالَ: تُتِمُ يَوْمَكَ ثُمَّ تَقْضِيهِ، أَمَا إِنَّكَ لَوْ كُنْتَ أَنْتَ الَّذِي نَظَرْتَ مَا كَانَ عَلَيْكَ قَضَاؤُهُ؟

4- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عِيصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ:

از امام (علیه السلام) پرسیدم: فردی در ماه رمضان پس از طلوع فجر خورد و آشامید؟

فرمود: اگر برخیزد و نگاه کند و فجر را نبیند و بخورد پس از آن بار دیگر نگاه کند و فجر را ببیند بایستی روزه اش را کامل نماید و اعادۀ آن بر او لازم نیست، ولی اگر (از خواب) برخیزد و بخورد و بیاشامد و بعد از آن به فجر بنگرد و ببیند که طلوع کرده است بایستی روزه اش را به پایان برساند و روزی دیگر قضای آن به جا آورد؛ زیرا او پیش از نگریستن خورده است. پس بر اوست که روزه را اعاده کند.

3- معاوية بن عمّار گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: به کنیز خود دستور می دهم که به فجر بنگرد آیا طلوع کرده است یا نه، می گوید: طلوع نکرده است. پس من مشغول خوردن غذا می شوم، سپس نگاه می کنم می بینم که هنگام نگریستن او فجر طلوع کرده بود (چه وظیفه ای دارم)؟

فرمود: آن روز را به پایان می رسانی، سپس قضای آن را به جا می آوری؛ ولی در صورتی که خودت نگاه کرده بودی، قضای آن روز بر عهدۀ تو نبود.

4- عیص بن قاسم گوید:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) عَنْ رَجُلٍ خَرَجَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ وَ أَصْحَابُهُ يَتَسَخَّرُونَ فِي بَيْتٍ فَنَظَرَ إِلَى الْفَجْرِ وَ نَادَاهُمْ، فَكَفَّ بَعْضُهُمْ وَ ظَنَّ بَعْضُهُمْ أَنَّهُ يَسْخَرُ فَأَكَلَ.

فَقَالَ: يُتِمُّ صَوْمَهُ وَ يَقْضِي.

5- صَفْوَانُ بْنُ يَحْيَى عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي إِبْرَاهِيمَ (علیه السلام): يَكُونُ عَلَيَّ الْيَوْمُ وَ الْيَوْمَانِ مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ فَأَتَسَخَّرُ مُصْبِحاً أُفْطِرُ ذَلِكَ الْيَوْمَ وَ أَقْضِي مَكَانَ ذَلِكَ الْيَوْمِ يَوْمَا آخَرَ أَوْ أُتِمُ عَلَى صَوْمِ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَ أَقْضِي يَوْماً آخَرَ؟

فَقَالَ: لَا، بَلْ تُفْطِرُ ذَلِكَ الْيَوْمَ، لِأَنَّكَ أَكَلْتَ مُصْبِحاً وَ تَقْضِي يَوْماً آخَرَ.

6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ (علیه السلام) قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ شَرِبَ بَعْدَ مَا طَلَعَ الْفَجْرُ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ.

قَالَ: يَصُومُ يَوْمَهُ ذَلِكَ وَ يَقْضِي يَوْماً آخَرَ، وَ إِنْ كَانَ قَضَاءً لِرَمَضَانَ فِي شَوَّالٍ أَوْ فِي غَيْرِهِ فَشَرِبَ بَعْدَ الْفَجْرِ فَلْيُفْطِرْ يَوْمَهُ ذَلِكَ وَ يَقْضِي.

از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: شخصی در ماه رمضان از خانه بیرون می رود، دوستانش مشغول خوردن سحری هستند، چشمش به فجر افتاد فریاد زد که فجر طلوع کرده است. عده ای دست از غذا کشیدند و عده ای گمان کردند که شوخی می کند و مشغول شدند چه حکمی دارد؟

فرمود: کسی که غذا بخورد، باید روزه خود را به پایان برساند و قضای آن را به جا آورد.

5- اسحاق بن ابراهیم گوید: به امام کاظم (علیه السلام) گفتم: یک روز روزه ماه رمضان قضا دارم. از این رو سحری خوردم با آن که صبح شده بود، آن روز را افطار کنم و روز دیگری را به جا آورم؟ فرمود: نه. بلکه آن روز را افطار می کنی، چون تو به هنگام صبح غذا خورده ای و روز دیگری قضای آن را به جا آور.

6- علی بن ابی حمزه گوید: از امام کاظم (علیه السلام) پرسیدم: کسی که ندانسته بعد از طلوع فجر در ماه رمضان آشامید، چه حکمی دارد؟

فرمود: آن روز را روزه می دارد و روز دیگری قضای آن را به جا می آورد و اگر قضای ماه رمضان در ماه شوال یا ماه دیگر است و بعد از طلوع فجر بیاشامد، بایستی آن روز را افطار نماید و قضای آن را به جا آورد.

7- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلَيْنِ قَامَا فَنَظَرَا إِلَى الْفَجْرِ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا: هُوَ ذَا وَ قَالَ الْآخَرُ: مَا أَرَى شَيْئاً.

قَالَ: فَلْيَأْكُلِ الَّذِي لَمْ يَسْتَبِنْ لَهُ الْفَجْرُ وَ قَدْ حَرَّمَ عَلَى الَّذِي زَعَمَ أَنَّهُ رَأَى الْفَجْرَ. إِنَّ اللَّهَ (عزوجل) يَقُولُ: «كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ».

بخش هجدهم

اشاره

بَابُ الْفَجْرِ مَا هُوَ؟ وَ مَتَى يَحِلُّ؟ وَ مَتَى يَحْرُمُ الْأَكْلُ؟

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:

7- سماعة بن مهران گوید: از امام (علیه السلام) پرسیدم: دو نفر به پا خواستند و به فجر نگاه کردند، یکی از آنها گفت: فجر شده و دیگری گفت: چیزی نمی بینم، چه حکمی دارد؟ فرمود: آن که فجر بر او روشن نشده است می خورد، و آن که گمان کرده بود که فجر را دیده است، حرام است چیزی بخورد، زیرا خداوند (عزوجل) می فرماید: «بخورید و بیاشامید تا خط سفید از خط سیاه از فجر بر شما روشن گردد».

فجر چیست؟ چگونه فجر باز می شود؟ و کی خوردن غذا حرام می گردد؟

1- زراره گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

أَذَّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ لِصَلَاةِ الْغَدَاةِ وَ مَرَّ رَجُلٌ بِرَسُولِ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) وَ هُوَ يَتَسَحَّرُ، فَدَعَاهُ أَنْ يَأْكُلَ مَعَهُ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَدْ أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ لِلْفَجْرِ ؟!

فَقَالَ: إِنَّ هَذَا ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَ هُوَ يُؤَذِّنُ بِلَيْلِ، فَإِذَا أَذْنَ بِلَالٌ فَعِنْدَ ذَلِكَ فَأَمْسِكُ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: الْفَجْرُ هُوَ الَّذِي إِذَا رَأَيْتَهُ مُعْتَرِضاً كَأَنَّهُ بَيَاضُ سُورَى.

ابن

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنِ الْخَيْطِ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ.

فَقَالَ: بَيَاضُ النَّهَارِ مِنْ سَوَادِ اللَّيْلِ.

قَالَ: وَ كَانَ بِلَالٌ يُؤَذِّنُ لِلنَّبِيِّ (صلى الله عليه و آله) وَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَ كَانَ أَعْمَى يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ، وَ يُؤَذِّنُ بِلَالٌ حِينَ يَطْلُعُ الْفَجْرُ.

فَقَالَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله): إِذَا سَمِعْتُمْ صَوْتَ بِلَالٍ فَدَعُوا الطَّعَامَ وَ الشَّرَابَ فَقَدْ أَصْبَحْتُمْ.

شبی ابن ام مکتوم برای نماز صبح اذان گفت و مردی از نزد رسول خدا (صلى الله عليه و اله) می گذشت حضرتش سحری می خورد، او را دعوت کرد که با حضرتش غذا بخورد.

آن شخص گفت: ای رسول خدا مؤذن اذان فجر را گفته است.

حضرتش فرمود: این مؤذن ابن أم مكتوم است که شب هنگام اذان می گوید. هر گاه بلال اذان گفت در آن موقع امساک کن.

2- علی بن عطیه گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

فجر هنگامی است که فجر صادق را ببینی که پهناور و به سان سفیدی منطقه (نهر) سورا است.

3- حلبی گوید: از امام صادق (علیه السلام) دربارۀ آشکاری خط سفید از خط سیاه پرسیدم.

فرمود: منظور آشکار شدن سفیدی روز از سیاهی شب است.

حضرتش فرمود: مؤذن پیامبر (صلی الله علیه و آله) بلال و أم مكتوم نابینا بود. ام مکتوم شب هنگام و بلال هنگام طلوع فجر اذان می گفتند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: هر گاه صدای اذان بلال را شنیدید، دست از غذا و نوشیدن بردارید که صبح شده است.

4- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِيعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا (علیهما السلام) فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: «أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصَّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ» ... الْآيَةَ.

فَقَالَ: نَزَلَتْ فِي خَوَّاتِ بْنِ جُبَيْرِ الْأَنْصَارِيِّ، وَ كَانَ مَعَ النَّبِيِّ (صلى الله عليه و آله) فِي الْخَنْدَقِ وَ هُوَ صَائِمٌ فَأَمْسَى وَ هُوَ عَلَى تِلْكَ الْحَالِ، وَ كَانُوا قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ هَذِهِ الْآيَةُ إِذَا نَامَ أَحَدُهُمْ حُرِّمَ عَلَيْهِ الطَّعَامُ وَ الشَّرَابُ، فَجَاءَ خَوَّاتٌ إِلَى أَهْلِهِ حِينَ أَمْسَى.

فَقَالَ: هَلْ عِنْدَكُمْ طَعَامٌ؟

فَقَالُوا: لا، لا تَنَمْ حَتَّى نُصْلِحَ لَكَ طَعَاماً.

فَاتَّكَأَ فَنَامَ، فَقَالُوا لَهُ: قَدْ فَعَلْتَ؟

قَالَ: نَعَمْ.

فَبَاتَ عَلَى تِلْكَ الْحَالِ فَأَصْبَحَ ثُمَّ غَدَا إِلَى الْخَنْدَقِ، فَجَعَلَ يُغْشَى عَلَيْهِ فَمَرَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه و آله) فَلَمَّا رَأَى الَّذِي بِهِ أَخْبَرَهُ كَيْفَ كَانَ أَمْرُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ (عزوجل) فِيهِ الْآيَةَ:

«وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ».

4- ابوبصیر گوید: امام (باقر یا امام صادق (علیهما السلام)) دربارۀ تفسیر گفتار خدای تعالی که می فرماید: «آمیزش جنسی با همسرانتان در شب روزهایی که روزه می گیرید، حلال است» فرمود: این آیه در شأن خوّات بن جیبر انصاری نازل شد. او در آن هنگام روزه بود و با پیامبر (صلی الله علیه و آله) در خندق فعالیت داشت، او تا شامگاه بر آن حال سپری کرد، پیش از نزول این آیه اگر یکی از مسلمانان به هنگام شب می خوابید طعام بر او حرام می شد.

خوات شب هنگام نزد خانوادۀ خود رفت و گفت: آیا غذایی دارید؟

گفتند: نه، نخواب تا غذایی برای تو آماده نماییم.

او به بالشتی تکیه کرد و خواب او را ربود. به او گفتند: خوابیده بودی؟

گفت: آری، او شب را با آن حال سپری کرد و بامدادان به سمت خندق روان شد (از فرط ناتوانی) بیهوش شد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از کنار او می گذشت و چون از حال او پرسید، ماجرا را به آن حضرت باز گفت. پس خداوند (عزوجل) این آیه را فرو فرستاد که: «بخورید و بیاشامید تا آن گاه که برای شما روشنی سپیده بمانند رشتۀ سپید در سراسر اُفق پدید آید و از رشته سیاه تاریکی جدا گردد».

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) فَقُلْتُ: مَتَى يَحْرُمُ الطَّعَامُ وَ الشَّرَابُ عَلَى الصَّائِمِ وَ تَحِلُّ الصَّلَاةُ صَلَاةُ الْفَجْرِ؟

فَقَالَ: إِذَا اعْتَرَضَ الْفَجْرُ وَ كَانَ كَالْقُبْطِيَّةِ الْبَيْضَاءِ فَثَمَّ يَحْرُمُ الطَّعَامُ وَ يَحِلُّ الصِّيَامُ وَ تَحِلُّ الصَّلَاةُ صَلَاةُ الْفَجْرِ.

قُلْتُ: فَلَسْنَا فِي وَقْتِ إِلَى أَنْ يَطْلُعَ شُعَاعُ الشَّمْسِ.

فَقَالَ: هَيْهَاتَ أَيْنَ تَذْهَبُ ؟ تِلْكَ صَلَاةُ الصِّبْيَانِ.

بخش نوزدهم

اشاره

بَابُ مَنْ ظَنَّ أَنَّهُ لَيْلٌ فَأَفْطَرَ قَبْلَ اللَّيْلِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

5- ابوبصیر گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: کی به روزه دار خوردن و نوشیدن حرام می شود و نماز صبح جایز می گردد؟

فرمود: آن گاه که سفیدی صبح گسترش یابد و به صورت کتانی سفید در آید که آن موقع غذا بر روزه دار حرام میشود و نماز صبح جایز می گردد.

گفتم: تا طلوع خورشید فرصت نداریم؟

فرمود: هیهات! کجا می روی؟ آن هنگام، هنگام نماز کودکان است.

حکم کسی که پنداشت شب فرا رسیده است پس هنوز شب نشده افطار نمود

1- سماعه گوید:

229

سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْمٍ صَامُوا شَهْرَ رَمَضَانَ فَغَشِيَهُمْ سَحَابٌ أَسْوَدُ عِنْدَ غُرُوبٍ الشَّمْسِ فَظَنُّوا أَنَّهُ لَيْلٌ فَأَفْطَرُوا ثُمَّ إِنَّ السَّحَابَ انْجَلَى فَإِذَا الشَّمْسُ.

فَقَالَ: عَلَى الَّذِي أَفْطَرَ صِيَامُ ذَلِكَ الْيَوْمِ. إِنَّ اللَّهَ (عزوجل) وَ يَقُولُ: «أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ» فَمَنْ أَكَلَ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ اللَّيْلُ فَعَلَيْهِ قَضَاؤُهُ، لأَنَّهُ أَكَلَ مُتَعَمِّداً.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ وَ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام).

فِي قَوْمِ صَامُوا شَهْرَ رَمَضَانَ فَغَشِيَهُمْ سَحَابٌ أَسْوَدُ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ، فَرَأَوْا أَنَّهُ اللَّيْلُ فَأَفْطَرَ بَعْضُهُمْ، ثُمَّ إِنَّ السَّحَابَ انْجَلَى فَإِذَا الشَّمْسُ.

قَالَ: عَلَى الَّذِي أَفْطَرَ صِيَامُ ذَلِكَ الْيَوْم، إِنَّ اللَّهَ (عزوجل) يَقُولُ: «أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ» فَمَنْ أَكَلَ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ اللَّيْلُ فَعَلَيْهِ قَضَاؤُهُ، لِأَنَّهُ أَكَلَ مُتَعَمِّداً.

از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: عده ای در ماه رمضان روزه گرفته بودند، نزدیک غروب آفتاب ابر سیاهی آسمان را فرا گرفت. آنها چنین پنداشتند که شب فرا رسیده است. از این رو افطار نمودند. سپس ابرها برطرف شدند. ناگاه آفتاب پدیدار شد.

فرمود: کسی که افطار نموده است قضای روزه آن روز را باید بگیرد، زیرا خداوند (عزوجل) می فرماید: «روزه را تا شب به پایان برسانید» پس هر که پیش از فرا رسیدن شب بخورد باید قضای آن روز را بگیرد، زیرا که او از روی عمد خورده است.

2- نظیر این روایت را ابو بصیر و سماعه از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده اند.

بخش بیستم

اشاره

بَابُ وَقْتِ الْإِفْطَارِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:

وَقْتُ سُقُوطِ الْقُرْصِ وَ وُجُوبِ الْإِفْطَارِ مِنَ الصِّيَامِ أَنْ يَقُومَ بِحِذَاءِ الْقِبْلَةِ وَ يَتَفَقَّدَ الْحُمْرَةَ الَّتِي تَرْتَفِعُ مِنَ الْمَشْرِقِ، فَإِذَا جَازَتْ قِمَّةَ الرَّأْسِ إِلَى نَاحِيَةِ الْمَغْرِبِ فَقَدْ وَجَبَ الْإِفْطَارُ وَ سَقَطَ الْقُرْصُ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْقَاسِمِ ابْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرِ (علیه السلام) يَقُولُ: إِذَا غَابَتِ الْحُمْرَةُ مِنْ هَذَا الْجَانِبِ يَعْنِي نَاحِيَةَ الْمَشْرِقِ فَقَدْ غَابَتِ الشَّمْسُ فِي شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا.

هنگام افطار

1- راوی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

روزه دار به هنگام سقوط قرص آفتاب و وجوب افطار روزه مقابل قبله می ایستد و در جست وجوی سرخی که از طرف مشرق بالا می آید می گردد. پس هر گاه این سرخی از بالای سر به جانب مغرب گذشت افطار واجب شده و قرص آفتاب افتاده و غروب پس کرده است.

2- برید بن معاویه گوید: از امام باقر (علیه السلام) شنیدم که می فرمود:

هنگامی که سرخی از این جانب - یعنی از ناحیه مشرق - غروب نمود، در واقع آفتاب از شرق و غرب زمین غروب کرده است.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيَّ عَنْ أَبِي عَبْدِ الله (علیه السلام) قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْإِفْطَارِ قَبْلَ الصَّلَاةِ أَوْ بَعْدَهَا؟

قَالَ: إِنْ كَانَ مَعَهُ قَوْمٌ يَخْشَى أَنْ يَحْبِسَهُمْ عَنْ عَشَائِهِمْ فَلْيُفْطِرْ مَعَهُمْ، وَ إِنْ كَانَ غَيْرُ ذَلِكَ فَلْيُصَلِّ وَ لْيُفْطِرْ.

بخش بیست و یکم

اشاره

بَابُ مَنْ أَكَلَ أَوْ شَرِبَ نَاسِياً فِي شَهْرٍ رَمَضَانَ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ أبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ نَسِيَ فَأَكَلَ وَ شَرِبَ ثُمَّ ذَكَرَ.

قَالَ: لا يُفْطِرْ، إِنَّمَا هُوَ شَيْءٌ رَزَقَهُ اللَّهُ (عزوجل) وَ فَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ.

3- حلبی گوید: از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد که افطار پیش از نماز مغرب است و یا بعد از آن؟

فرمود: اگر عده ای منتظر روزه دار باشند و بترسد که آنها از غذای شامشان بمانند پس بایستی با آنها افطار نماید و در غیر این صورت، اوّل نماز بخواند افطار نماید.

حکم کسی که در ماه رمضان از روی فراموشی غذا بخورد و بیاشامد

1- حلبی گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدند: فردی که در ماه رمضان از روی فراموشی غذا خورده و آب آشامیده بعد متوجه شده است چه حکمی دارد؟ فرمود: روزه اش را نخورد، آن چیزی بود که خداوند به او روزی نموده است پس روزه اش را به پایان برساند.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَامَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فَأَكَلَ وَ شَرِبَ نَاسِياً.

قَالَ: يُتِمُّ صَوْمَهُ وَ لَيْسَ عَلَيْهِ قَضَاؤُهُ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ دَاوُدَ بْن سِرْحَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

فِي الرَّجُلِ يَنْسَى فَيَأْكُلُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ.

قَالَ: يُتِمُّ صَوْمَهُ، فَإِنَّمَا هُوَ شَيْءٌ أَطْعَمَهُ اللَّهُ إِيَّاهُ.

بخش بیست و دوم

اشاره

بَابُ مَنْ أَفْطَرَ مُتَعَمِّداً مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ أَوْ جَامَعَ مُتَعَمِّداً فِي شَهْرٍ رَمَضَانَ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

2- سماعه گوید: مضمون همین پرسش را از حضرتش پرسیدم.

فرمود: روزه را به پایان می رساند و قضای روزه ای برعهدۀ او نیست.

3- داوود بن سرحان گوید: در پاسخ همین پرسش امام صادق (علیه السلام) فرمود: روزه را به پایان برساند که آن، روزی بوده که خداوند به او ارزانی داشته است.

حکم کسی که در ماه رمضان از روی عمد بدون عذر افطار یا جماع نماید

1- عبدالله بن سنان گوید:

فِي رَجُلٍ أَفْطَرَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ مُتَعَمِّداً يَوْماً وَاحِداً مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ.

قَالَ: يُعْتِقُ نَسَمَةً أَوْ يَصُومُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ أَوْ يُطْعِمُ سِتِّينَ مِسْكِينَا فَإِنْ لَمْ يَقْدِرُ تَصَدَّقَ بِمَا يُطِيقُ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاج عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ أَفْطَرَ يَوْماً مِنْ شَّهْرِ رَمَضَانَ مُتَعَمِّداً.

فَقَالَ: إِنَّ رَجُلاً أَتَى النَّبِيَّ (صلى الله عليه و آله) فَقَالَ: هَلَكْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟

فَقَالَ: مَا لَكَ؟

فَقَالَ: النَّارَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟

قَالَ: وَ مَا لَكَ؟

قَالَ: وَقَعْتُ عَلَى أَهْلِي.

قَالَ: تَصَدِّقُ وَ اسْتَغْفِرْ.

امام صادق (علیه السلام) دربارۀ مردی که یک روز از ماه رمضان از روی عمد و بدون عذر روزه اش را افطار نماید. فرمود:

بنده ای آزاد کند، یا دو ماه پشت سر هم روزه بدارد، یا شصت مسکین را اطعام نماید و اگر نتوانست آن قدر که می تواند صدقه بدهد.

2- جميل بن دراج گوید: از امام صادق (علیه السلام) دربارۀ مردی که یک روز از ماه رمضان را از روی عمد افطار نموده سؤال شد.

فرمود: در دوران پیامبر (صلی الله علیه و آله) شخصی نزد حضرتش آمد و گفت: هلاک شدم ای رسول خدا!

فرمود: به تو چه شده است؟

گفت: آتش است ای رسول خدا!

فرمود: به تو چه شده است؟

گفت: با همسرم نزدیکی کردم.

فرمود: صدقه بده و استغفار کن.

فَقَالَ الرَّجُلُ: فَوَ الَّذِي عَظَّمَ حَقَّكَ! مَا تَرَكْتُ فِي الْبَيْتِ شَيْئاً لا قَلِيلاً وَ لَا كَثِيراً.

قَالَ: فَدَخَلَ رَجُلٌ مِنَ النَّاسِ بِمِكْتَلٍ مِنْ تَمْرٍ فِيهِ عِشْرُونَ صَاعاً يَكُونُ عَشَرَةَ أَصْوُعِ بِصَاعِنَا. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): خُذْ هَذَا التَّمْرَ فَتَصَدَّقْ بِهِ.

فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! عَلَى مَنْ أَتَصَدَّقُ بِهِ؟ وَ قَدْ أَخْبَرْتُكَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي بَيْتِي قَلِيلٌ وَ لا كَثِيرٌ.

قَالَ: فَخُذْهُ وَ أَطْعِمْهُ عِيَالَكَ وَ اسْتَغْفِرِ اللَّهَ.

قَالَ: فَلَمَّا خَرَجْنَا قَالَ أَصْحَابُنَا: إِنَّهُ بَدَأَ بِالْعِتْقِ فَقَالَ: أَعْتِقْ أَوْ صُمْ أَوْ تَصَدَّقْ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ الله (علیه السلام):

فِي رَجُلٍ وَقَعَ عَلَى أَهْلِهِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فَلَمْ يَجِدْ مَا يَتَصَدَّقُ بِهِ عَلَى سِتِّينَ مِسْكِيناً.

قَالَ: يَتَصَدَّقُ بِقَدْرِ مَا يُطِيقُ.

آن مرد گفت: به آن که حق تو را بزرگ داشت سوگند! در خانه چیزی - نه کم و نه زیاد - ندارم. حضرت فرمود: در این هنگام مردی با زنبیلی که بیست صاع خرما - که به صاع ما ده صاع می باشد - داشت وارد شد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: این خرما را بگیر و آن را صدقه بده.

گفت: ای رسول خدا! به که صدقه بدهم در حالی که به شما گفتم که در خانه ام - نه کم و نه زیاد - چیزی نیست؟

فرمود: آن را بگیر و به خانواده خود بخوران و از خدا طلب آمرزش نما.

جمیل گوید: چون بیرون شدیم، یاران ما گفتند که او با آزاد کردن بنده آغاز کرد.

پس فرمود: بنده آزاد کن، یا روزه بگیر یا صدقه بده.

3- عبدالله بن سنان گوید: امام صادق (علیه السلام) دربارۀ مردی که در ماه رمضان با همسر خود نزدیکی کند و چیزی ندارد که بر شصت مسکین صدقه دهد، فرمود: به اندازه توانش صدقه دهد.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنِ الرَّجُلِ يَعْبَتُ بِأَهْلِهِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ حَتَّى يُمْنِي.

قَالَ: عَلَيْهِ مِنَ الْكَفَّارَةِ مِثْلُ مَا عَلَى الَّذِي يُجَامِعُ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ بُرَيْدِ الْعِجْلِيُّ قَالَ:

سُئِلَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنْ رَجُلٍ شَهِدَ عَلَيْهِ شُهُودٌ أَنَّهُ أَفْطَرَ مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ. قَالَ: يُسْأَلُ هَلْ عَلَيْكَ فِي إِفْطَارِكَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ إِثْمٌ، فَإِنْ قَالَ: لَا، فَإِنَّ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَقْتُلَهُ، وَ إِنْ قَالَ: نَعَمْ، فَإِنَّ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَنْهَكَهُ ضَرْباً.

6- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ وُجِدَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ وَ قَدْ أَفْطَرَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ قَدْ رُفِعَ إِلَى الْإِمَامِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.

4- عبدالرحمان بن حجّاج گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: مردی در ماه رمضان با همسر خود ملاعبه می کند به حدی که منی بیرون می آید، چه حکمی دارد؟

فرمود: کفاره همانند کفاره فردی است که با همسرش آمیزش می کند.

5- برید عجلی گوید: از امام باقر (علیه السلام) پرسیدند: گواهانی علیه مردی گواهی داده اند که سه روز در ماه رمضان روزه خود را خورده است.

فرمود: از او می پرسند آیا بر روزه خواری تو در ماه رمضان گناهی است؟ اگر بگوید: گناهی نیست، امام بایستی او را به قتل برساند و اگر بگوید: آری گناه دارد امام بایستی او را سخت مورد ضرب قرار دهد.

6- سماعه گوید: از امام (علیه السلام) پرسیدم: مردی در ماه رمضان سه بار روزه خواری کرده است و سه مرتبه هم نزد امام برده شده است (وظیفه چیست؟).

قَالَ: يُقْتَلُ فِي الثَّالِثَةِ.

7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ سُوقَةً عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):

فِي الرَّجُلِ يُلاعِبُ أَهْلَهُ أَوْ جَارِيَتَهُ وَ هُوَ فِي قَضَاءِ شَهْرِ رَمَضَانَ فَيَسْبِقُهُ الْمَاءُفَيُنْزِلُ.