فرهنگ قرآن کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم جلد 25

ghaemiyeh.com

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳ -

عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ قرآن: کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم / اکبر هاشمی‌رفسنجانی، محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳۸۶-

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۸۳۰، ۱۳۲۷، ۱۳۸۲، ۱۳۹۳، ۱۳۵۴، ۱۴۴۰، ۱۴۶۷، ۱۴۶۸، ۱۵۱۴، ۱۵۲۷، ۱۵۴۶، ۱۶۳۹، ۱۶۴۰‌٬ ۱۶۳۸، ۱۷۸۳، ۱۶۹۱. علوم قرآن؛ ۴۸، ۶۳، ۶۴، ۶۶، ۷۰، ۸۰، ۸۲، ۸۳، ۸۴، ۹۳، ۹۶، ۱۰۱، ۱۰۷، ۱۱۷، ۱۱۸، ۱۳۷، ۱۲۰‌٬ ۱۱۶. قرآن؛ ۱۰۳، ۱۴۹،۱۵۰، ۱۵۸، ۱۶۲، ۱۷۳، ۱۷۷، ۱۷۸، ۱۸۹، ۱۹۳، ۱۹۸، ۲۲۰، ۲۲۱، ۲۳۴، ۲۴۵‌٬ ۲۱۹.

آثار مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۱۹، ۴۱،۴۲، ۴۴، ۴۷، ۵۴، ۵۷، ۵۸، ۶۴، ۶۶، ۶۹، ۸۰، ۸۱، ۹۰، ۹۴‌٬ ۷۹.

شابک : دوره‌978-964-548-712-4 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال: ج. ۱‌978-964-548-383-6 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج. ۱، چاپ سوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۲، چاپ چهارم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ چهارم) ؛ ۵۵۰۰۰ ریال (ج. ۴، چاپ چهارم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ دوم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ سوم) ؛ ۷۳۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۶۸۰۰۰ ریال (ج. ۷، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج. ۹) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۰) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ دوم) ؛ ۸۵۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-548-839-8 ؛ ۷۲۰۰۰ ریال (ج. ۱۳) ؛ ۷۶۰۰۰ ریال(چاپ اول) : ج. ۱۴ ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۷، چاپ اول) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۱۸) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۲۰) ؛ ۱۲۵۰۰۰ریال: ج. ۲۱: 978-964-09-0279-0 ؛ ۱۲۵۰۰۰ ریال (ج. ۲۱، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Farhang- e Ghoran: kelid- e rahyabi beh mowzu'at ....

یادداشت : ص. ع. به عربی: قاموس‌القرآن‌الکریم: مفتاح‌الوصول الی مفاهیم‌القرآن‌الکریم.

یادداشت : جلد بیست و یکم با همکاری پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی منتشر شده است.

یادداشت : چاپ چهارم.

یادداشت : ج. ۱ (چاپ اول و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۲ ، ۳ و ۴ (چاپ چهارم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۵ و ۷ (چاپ دوم و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۹ و ۱۰ (چاپ اول: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج.۶، ۷، ۸، ۹ و ۱۰ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۴(چاپ اول : ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۱ ٬ ۱۳ ، ۱۶، ۱۷ و ۱۸ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۲۰ (چاپ اول: ۱۳۸۷).

یادداشت : ج. ۲۱ (چاپ اول و دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. آب - آیین.- ج. ۲. ابابیل - ارض موعود.-ج.۳.ارض مقدس - اطاعت.- ج. ۴. اطعام - انار.- ج. ۵. انبیا - ایوب علیه السلام.- ج.۶. باب حطه - بهشت شداد.- ج. ۷. بیابان - ترور.- ج.۸. تزکیه - تنبیه.- ج. ۹. تنزیه - جنود ابلیس.- ج.۱۱.حکم. - ج.۱۰. جنودالهی - حق‌الیقین.- ج. ۱۳. خضوع - دعا.- ج. ۱۴. دفاع - رضاع.- ج.۱۶. سپاس- شرع. - ج. ۱۷. شرک - شنوایی.- ج. ۱۸. شورا - ضعف.- ج.۲۰. عبادالرحمن ـ علقه.- ج. ۲۱. علم - فاطمه علیهاالسلام

موضوع : قرآن -- فهرست مطالب

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

رده بندی کنگره : BP۶۶/۶/ھ۲ف۴ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۹۴۴۸۹

اشاره

گواهی

اشاره

گواهی

گواهی معادل شهادت در عربی است، و شهادت به معنای حاضر بودن با مشاهدۀ چشمی و یا بصیرتی است، نیز به معنای سخنی که از روی علم باشد و با مشاهدۀ حسّی و یا با بصیرت حاصل گردد، گفته می‌شود، (1)و در اصطلاح فقه، خبر دادن قطعی از حقّ کسی برای فرد دیگری می‌باشد، با این قید که این خبر دادن از ناحیۀ حاکم شرع نباشد، زیرا کلام وی شهادت نیست. در این مدخل معنای عام مراد است و از واژه‌های«شهد»و مشتقّات آن،«سمع»، «وکیل»و«حدث»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: احکام گواهی، گواهان، گواهی بر مبادلات، گواهی بر وصیّت، گواهی در قیامت.

احکام گواهی

==> حکم، حکم گواهی

اخلاص در گواهی

1. اخلاص و قصد تقرب به خداوند، در گواهی دادن، امری پسندیده:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا ... شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... نساء (4) 135

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ ... مائده (5) 8

... وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ...

طلاق (65) 2

اقامۀ گواهی

2. اقامۀ شهادت و گواهی، از ویژگیهای نمازگزاران راستین:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ بِشَهٰادٰاتِهِمْ قٰائِمُونَ . معارج (70) 22 و 33

3. ایمان به خدا و قیامت، زمینه‌ساز اقامۀ گواهی برای خدا:

فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً. طلاق (65) 2

پاداش گواهی

==> گواهان، پاداش گواهان

تصدیق گواهی

4. زلیخا، تصدیق‌کنندۀ گواهی زنان اشراف مصر بر پاکدامنی یوسف علیه السلام :

وَ قٰالَ الْمَلِکُ ... قٰالَ مٰا خَطْبُکُنَّ إِذْ رٰاوَدْتُنَّ یُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا عَلِمْنٰا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ قٰالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِیزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ . یوسف (12) 50 و 51

تقوا در گواهی

5. رعایت تقوا و ترس از خداوند، ضامن عدم خیانت در شهادت:

... شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ ... اِثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ ... فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ .... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... مائده (5) 106 و 108


1) 1) . مفردات، ص 465 -\466،«شهد»

ثبت گواهی

6. ثبت و ضبط باورها و گواهیهای شاهدان، در نزد خداوند:

... سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ ... زخرف (43) 19

خیانت در گواهی

اشاره

7. خیانت در شهادت، موجب فسق:

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ

ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یَأْتُوا بِالشَّهٰادَةِ عَلیٰ وَجْهِهٰا أَوْ یَخٰافُوا أَنْ تُرَدَّ أَیْمٰانٌ بَعْدَ أَیْمٰانِهِمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اسْمَعُوا وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 107 و 108

8. خیانت در گواهی، تجاوز به حقوق دیگران و ستمکاری در حق ایشان:

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 107

9. خیانت در شهادت، مایۀ محرومیّت از هدایت خاص الهی:

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً .... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 107 و 108

10. حرمت خیانت در شهادت، به بهانۀ منافع شخصی و یا خویشاوندی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ ... اِثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ ... فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ ... مائده (5) 106

11. شهادتهای خائنانه و ناحق، فاقد اعتبار شرعی:

... وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا ... مائده (5) 106 و 107

12. لزوم تأکید شاهدان بر خیانت نکردن در ادای گواهی و اعتراف به گناه بودن خیانت در شهادت بر وصیّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

زمینه‌های خیانت در گواهی

1. مال‌پرستی
13. مال‌پرستی، از جمله عوامل لغزش و خیانت در شهادت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ ... اِثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ ... فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً ... مائده (5) 106

2. وابستگی‌های خانوادگی
14. وابستگیهای خانوادگی، زمینۀ لغزش و خیانت در ادای شهادت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ ... اِثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ

مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ ... فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ ... مائده (5) 106

گناه، خیانت در گواهی

15. خیانت در شهادت، گناه و امری ناروا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ ... اِثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ ... فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً ... فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً ... (1)مائده (5) 106 و 107

نیز ==> همین مدخل، تقوا در گواهی

درخواست گواهی

16. درخواست حواریّون از عیسی علیه السلام ، مبنی بر شهادت و گواهی آن حضرت بر مقام تسلیم آنان:

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ قٰالَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ اشْهَدْ بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 52

17. حواریّون پس از اظهار ایمان خالصانه، خواستار گواه بودن خدا بر مقام تسلیم آنان:

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قٰالُوا آمَنّٰا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنٰا مُسْلِمُونَ . مائده (5) 111

18. گواهی دادن اهل کتاب بر تسلیم بودن پیامبر صلی الله علیه و آله و پیروانش در برابر خدا، مأموریت آن حضرت از جانب خدا:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 64

19. فرمان خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله مبنی بر مطالبۀ شاهد، از مدّعیان حرام بودن بسیاری از گوشتها در دین:

قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا ... انعام (6) 150

20. درخواست خداوند از انسانها، مبنی بر گواهی دادن آنان به ربوبیّت پروردگار:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ . اعراف (7) 172

21. گواه گرفتن خداوند بر برائت و بیزاری از معبودان باطل، از سوی هود علیه السلام :

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ وَ مٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللّٰهَ وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ . هود (11) 53 و 54

22. هود علیه السلام خواستار گواهی مشرکان بر برائت و بیزاری وی از معبودان باطل:

قٰالُوا یٰا هُودُ .... قٰالَ ... وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ . هود (11) 53 و 54

23. درخواست مشرکان از پیامبر صلی الله علیه و آله جهت نزول فرشتگان و گواهی دادن آنان به حقّانیّت پیامبر صلی الله علیه و آله :

لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . حجر (15) 7

أَوْ تُسْقِطَ السَّمٰاءَ کَمٰا زَعَمْتَ عَلَیْنٰا کِسَفاً أَوْ تَأْتِیَ بِاللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ قَبِیلاً. اسراء (17) 92

دستور به گواهی


1) 1) . مراد از«اثماً»به قرینۀ«انّا اذاً لمن الآثمین»خیانت در شهادت است. (المیزان، ج 6 ، ص 197)

24. فرمان خدا به پیامبران، در مورد گواهی دادن به رسالت پیامبران بعدی و ایمان و یاری رساندن خود به آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . (1)آل عمران (3) 81

25. فرمان خدا به پیامبران، در مورد گواهی دادن به رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ایمان و یاری رساندن ایشان به آن حضرت:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . (2)آل عمران (3) 81

زمینه‌های گواهی

1. اطاعت از خدا

26. اطاعت و گوش سپاری به فرمانهای الهی، زمینه‌ساز ادای شهادت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یَأْتُوا بِالشَّهٰادَةِ عَلیٰ وَجْهِهٰا أَوْ یَخٰافُوا أَنْ تُرَدَّ أَیْمٰانٌ بَعْدَ أَیْمٰانِهِمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اسْمَعُوا ... مائده (5) 108

2. نماز

27. نماز گزاردن، زمینه‌ساز ادای شهادت:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ بِشَهٰادٰاتِهِمْ قٰائِمُونَ . معارج (70) 22 و 33

غفلت از گواهی

28. غفلت آدمی از گواهی اعضا و جوارح، عامل جرأت او بر گناه و معصیت:

وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُکُمْ وَ لاٰ جُلُودُکُمْ وَ لٰکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَعْلَمُ کَثِیراً مِمّٰا تَعْمَلُونَ

وَ ذٰلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ أَرْدٰاکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . فصّلت (41) 22 و 23

فقدان گواهی

29. فقدان گواهی برای بت‌پرستان بر ادّعای آفریده شدن ملائکه از جنس زن:

أَمْ خَلَقْنَا الْمَلاٰئِکَةَ إِنٰاثاً وَ هُمْ شٰاهِدُونَ . صافّات (37) 150

وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ . (3)زخرف (43) 19


1) 1) . یک احتمال در معنای آیه این است که خداوند از انبیا پیمان گرفته است که یکدیگر را تصدیق کنند. (التفسیر الکبیر، ج 3، ص 273)

2) 2) . بنا بر روایتی از علی علیه السلام مراد از«رسول»حضرت محمد صلی الله علیه و آله است. (التفسیر الکبیر، ج 3، ص 274)

3) 3) . استفهام در آیه، انکاری است. (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 625)

نیز ==> همین مدخل، گواهان در قیامت، مصادیق گواهان در قیامت، مشرکان؛ گواهی بر حرمت خوردنیها و گواهی در قصّۀ افک

قسم در گواهی

30. گواهی دادن بر وصیّت، با یاد کردن قسم به خداوند، موجب تأثیر بهتر آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

31. اعتبار و ارزش شهادت شاهدان بر وصیّت - چه مسلمان و چه غیر مسلمان - هنگام تردید در درستی شهادتشان، منوط به سوگند آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ ... تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

32. اعتبار سوگند شاهدان بر وصیّت، منوط به اقامۀ آن، پس از نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ ... تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ

اَلْآثِمِینَ . مائده (5) 106

33. شهادت را وسیلۀ دستیابی به منافع مادّی و یا نفع‌رسانی به خویشان خود قرار ندادن، متعلّق قسم شاهدان بر وصیّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ ... تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

34. لزوم تأکید شاهدان بر وصیّت، هنگام سوگند بر خیانت نکردن در ادای گواهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

کتمان گواهی

35. حرام و ناروا بودن کتمان شهادت:

... وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ ... بقره (2) 140

... وَ لاٰ یَأْبَ الشُّهَدٰاءُ إِذٰا مٰا دُعُوا .... وَ لاٰ تَکْتُمُوا الشَّهٰادَةَ ... بقره (2) 282 و 283

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

... وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

36. کتمان شهادت و تغییر آن، حرام و ناروا در ادیان الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ ... ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ ... فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ ... وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . (1)مائده (5) 106

37. خداوند، آگاه به کتمان شهادت مردم:

... وَ لاٰ تَکْتُمُوا الشَّهٰادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْهٰا ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ . بقره (2) 283

... کُونُوا ... شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

38. توجّه به آگاهی فراگیر خداوند بر اعمال انسانها، زمینۀ عدم کتمان شهادت:

... وَ لاٰ تَکْتُمُوا الشَّهٰادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْهٰا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ . بقره (2) 283

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

39. قرار گرفتن یهود و نصارا در زمرۀ ظالم‌ترین مردم، به جهت کتمان شهادت الهی دربارۀ ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب و اسباط علیهم السلام :

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

40. کتمان شهادت، مورد تهدید خداوند:

... وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

... وَ لاٰ تَکْتُمُوا الشَّهٰادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْهٰا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ . بقره (2) 283

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

41. کتمان‌کنندگان گواهی به انگیزه‌های مادّی، از جملۀ گناهکاران:

... فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

42. کتمان نکردن چیزی از محتوای وصیّت، متعلَّق قسم شاهدان بر وصیّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ ... فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

گواهان

برترین گواهان

43. خداوند، برترین و ارجمندترین گواه بر هر چیز:

1) 1) . جملۀ«انّا اذاً لمن الآثمین»سخنی است که شاهدان غیر مسلمان نیز باید در پایان سوگند خویش بیان دارند و این نشان می‌دهد که پیروان دیگر ادیان الهی نیز کتمان شهادت را حرام و ناروا می‌دانند

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ ... انعام (6) 19

44. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور سؤال از مشرکان، دربارۀ برترین گواه بر حقّانیّت آن حضرت:

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً ... (1)انعام (6) 19

پاداش گواهان

45. شاهدان در جهان آخرت، مورد عنایت و لطف ویژۀ خداوند:

... وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... (2)حدید (57) 19

46. گواهان در جهان آخرت، برخوردار از پاداشی ویژه:

... وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ ... حدید (57) 19

47. گواهان ثابت قدم، برخوردار از بهشت و تکریم در آن:

وَ الَّذِینَ هُمْ بِشَهٰادٰاتِهِمْ قٰائِمُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ . معارج (70) 33 و 35

48. گواهان در جهان آخرت، برخوردار از پاداش و نورانیّت ویژه:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ . حدید (57) 19

پیوستن به گواهان

49. حواریّون (پیروان عیسی)، خواهان پیوستن به مقام شاهدان:

رَبَّنٰا آمَنّٰا بِمٰا أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . (3)آل عمران (3) 53

تقرّب گواهان

50. گواهان، غَنوده در جوار قرب الهی:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ ... حدید (57) 19

شرایط گواهان

1. اسلام
51. اسلامِ گواهان بر مبادلات، از شروط صحت گواهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ ... (4)بقره (2) 282

52. اسلام گواهان، از شرایط گواهی بر رجوع شوهر به همسر مطلّقۀ رجعیّۀ خویش:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ .... وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ... (5)طلاق (65) 1 و 2

53. اسلام گواهان، از شرایط گواهی بر طلاق:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ


1) 1) .«قل ایّ شیء اکبر شهادة»یعنی بگو: کدام شاهد بزرگ‌تر و صادق‌تر از خداوند است که به صداقت من و کذب شما [مشرکان] شهادت بدهد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 436)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«الشّهداء»انبیایند که برای امّتها و علیه آنها گواهی می‌دهند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 359)

3) 3) . مقصود از«شاهدین»محمّد صلی الله علیه و آله و امّتش و بنا بر قولی، انبیا است. (روح المعانی، ج 3، جزء 3، ص 282)

4) 4) .«من رجالکم»یعنی«من اهل دینکم». (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 683)

5) 5) . بنا بر احتمالی، مقصود از«اشهدوا»گرفتن شاهد در رجوع به همسر مطلقه رجعیّه است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 460)

وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ ... (1)طلاق (65) 1 و 2

54. اسلام گواهان، از شرایط اثبات زنا:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ ... (2)نساء (4) 15

55. اسلام گواهان، از شرایط گواهی بر وصیّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ ... مائده (5) 106

56. سقوط شرط اسلام برای شهود وصیّت، در صورت سفر و نبود مسلمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ ... مائده (5) 106

2. بلوغ
57. بلوغ، از شرایط گواهان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ ... (3)بقره (2) 282

3. تعدّد
58. لزوم شاهد گرفتن دو مرد مسلمان و در صورت نبودن آنان، یک مرد و دو زن مسلمان، در ثبت و تنظیم اسناد دیون و مبادلات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ ... بقره (2) 282

59. تعدّد گواهان (دو نفر)، از شرایط گواهی بر رجوع شوهر به همسر مطلّقۀ رجعیّۀ خویش:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ ... فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ... طلاق (65) 1 و 2

60. تعدّد گواهان (4 نفر)، از شرایط اثبات زنا:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ ... نساء (4) 15

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ . نور (24) 6

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدٰاءِ فَأُولٰئِکَ عِنْدَ اللّٰهِ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . نور (24) 11 و 13

61. جایگزینی دو زن به جای یک مرد در شهادت، به منظور تذکّر یکی از آنها به دیگری، در صورت فراموشی دومی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ


1) 1) . مناسب‌تر با ظاهر امر«اشهدوا»در وجوب این است که مقصود، شهادت بر طلاق باشد، نه شهادت بر رجوع در عدّه، زیرا وجوب شاهد گرفتن برای طلاق دادن است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 460)

2) 2) .«اربعة منکم»یعنی از مسلمانان. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 34)

3) 3) .«رجل»ظهور در افراد بالغ دارد

مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدٰاهُمٰا فَتُذَکِّرَ إِحْدٰاهُمَا الْأُخْریٰ ... بقره (2) 282

62. تعدد گواهان (دو نفر)، از شرایط گواهی بر امر طلاق:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ .... وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ ... طلاق (65) 1 و 2

63. لزوم تعدّد گواهان (دو نفر)، بر امر وصیّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ ... مائده (5) 106

4. عدالت
64. عدالت، از شرایط گواهان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ ... مائده (5) 8

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ ... مائده (5) 106

فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ... طلاق (65) 2

65. عدالتِ گواهانِ بر دین و مبادلات، از شرایط صحّت گواهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ ... مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ ... (1)بقره (2) 282

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 4

66. عدالت گواهان، از شرایط گواهی بر رجوع شوهر به همسر مطلّقۀ رجعیّۀ خویش:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ ... فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ... طلاق (65) 1 و 2

67. عدالت گواهان، از شرایط گواهی بر طلاق:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ .... أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ ... طلاق (65) 1 و 2

68. عدالت گواهان، از شرایط گواهی بر وصیّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ ... مائده (5) 106

69. سقوط شرط عدالت برای شهود وصیّت، در صورت سفر و نبود مسلمان عادل:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ


1) 1) . منظور از«ممّن ترضون من الشّهداء»رضایت به عدالت شاهدان است. (الکشاف، ج 1، ص 326؛ مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 683)

مُصِیبَةُ الْمَوْتِ ... مائده (5) 106

5. علم
70. علم و آگاهی، از شرایط ادای شهادت از سوی گواهان:

وَ لاٰ یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . زخرف (43) 86

6. مرد بودن
71. ضرورت وجود مرد، در بین گواهان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ ... بقره (2) 282

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ ... (1)نساء (4) 15

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ ... مائده (5) 106

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ ... فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً. (2)طلاق (65) 1 و 2

72. لزوم مرد بودن گواهان بر طلاق:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ ... طلاق (65) 1 و 2

گواهان اجرای حد زنا

73. لزوم اجرای حد زنا، در حضور جمعی از مؤمنان:

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . نور (24) 2

مصادیق گواهان

1. ابراهیم علیه السلام
74. ابراهیم علیه السلام ، گواه بر ربوبیت خداوند، در میان مردم:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا إِبْرٰاهِیمَ ... قٰالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الَّذِی فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلیٰ ذٰلِکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . انبیاء (21) 51 و 56

75. گواهی ابراهیم علیه السلام بر صحت عقاید توحیدی خویش:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا إِبْرٰاهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا بِهِ عٰالِمِینَ

قٰالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الَّذِی فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلیٰ ذٰلِکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . انبیاء (21) 51 و 56

2. اعضای بدن

==>همین مدخل، گواهان در قیامت، مصادیق گواهان در قیامت، اعضای بدن

3. امامان علیهم السلام
76. گواه بودن امامان معصوم علیهم السلام بر انسانها و اعمال آنان:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً وَ مٰا جَعَلْنَا


1) 1) . مراد از«اربعة منکم»چهار شاهد مرد است. (المیزان، ج 4، ص 234)

2) 2) . براساس ضمیر مذکّر در«منکم»است

اَلْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کٰانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّٰ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُضِیعَ إِیمٰانَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ . (1)بقره (2) 143

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . (2)توبه (9) 105

77. گواهی ائمّه علیهم السلام بر حقّانیّت رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ . (3)رعد (13) 43

نیز ==> همین مدخل، گواهان در قیامت، مصادیق گواهان در قیامت، امامان

4. امّت اسلام
78. امّت اسلام، امتی معتدل و شاهد بر اعمال مردم:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ ... (4)بقره (2) 143

5. انبیا
79. گواهی انبیا بر پیمان گرفته شده از آنان، دربارۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . (5)آل عمران (3) 81

80. انبیا، شاهد و گواهی از جانب خداوند بر مردم:

رَبَّنٰا آمَنّٰا بِمٰا أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . (6)آل عمران (3) 53

81. انبیا موظّف به شهادت و گواهی بر حقّانیت انبیای بعد از خود و لزوم یاری آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . آل عمران (3) 81

82. گواهی انبیا، بر توحید، یگانگی، عزّت و حکمت خداوند:

شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قٰائِماً بِالْقِسْطِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . (7)آل عمران (3) 18

83. انبیای الهی، مراقب و حافظ کتابهای آسمانی و

1) 1) . در برخی روایات«امّةً وسطاً»به امامان معصوم علیهم السلام تفسیر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 133، ح 401)

2) 2) . بنا بر روایتی از امام صادق علیه السلام ، منظور از«مؤمنون»امامان معصوم علیهم السلام است. (تفسیر نور الثقلین، ج2، ص 262 و 263، ح 320 و 326)

3) 3) . بنا بر روایتی، ائمّه علیهم السلام مصداق«من عنده علم الکتاب»دانسته شده است. (الکافی، ج 1، ص 257، ح 3؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 523، ح 208)

4) 4) . بنا به قولی،«شهداء»چهار دسته‌اند: ملائکه، انبیا، امّت محمّد و جوارح انسان. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 416)

5) 5) . بنا بر اینکه مقصود از«رسول»محمّد صلی الله علیه و آله باشد

6) 6) . بنا بر قولی، مقصود از«شاهدین»در آیۀ یادشده انبیا است. (التفسیر الکبیر، ج 3، ص 235)

7) 7) . امام باقر علیه السلام فرمود: امّا منظور از«اولو العلم»در«و اولو العلم قائما بالقسط»، انبیا و اوصیا است. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 165، ح 18؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 323، ح 66)

گواه بر حقّانیّت آنها:

إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ ... وَ الْأَحْبٰارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا عَلَیْهِ شُهَدٰاءَ ... مائده (5) 44

84. شهادت انبیای پیشین بر توحید:

وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنٰا أَ جَعَلْنٰا مِنْ دُونِ الرَّحْمٰنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ . زخرف (43) 45

6 . اوصیا
85. شهادت اوصیای پیامبران، بر توحید و یگانگی خداوند:

شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قٰائِماً بِالْقِسْطِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . (1)آل عمران (3) 18

7. اهل کتاب
86. تعجّب‌انگیز بودن کفر اهل کتاب، در عین شهادت دادن آنان به حقّانیّت آیات الهی (مربوط به رسالت محمّد صلی الله علیه و آله ):

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ . آل عمران (3) 70

87. گواهی اهل کتاب، بر حقّانیّت نشانه‌های رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ . (2)آل عمران (3) 70

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ ... (3)آل عمران (3) 86

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ أَنْتُمْ شُهَدٰاءُ ... آل عمران (3) 99

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ . (4)رعد (13) 43

نیز ==> همین مدخل، گواهان، مصادیق گواهان، مؤمنان اهل کتاب

8 . بنی اسرائیل
88. گواهی بنی اسرائیل، به عهدهای خداوند با آنان:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ . بقره (2) 83 و 84

89. گواهی شاهدی از بنی اسرائیل بر حقّانیّت قرآن:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ .... وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ


1) 1) . امام باقر علیه السلام در تفسیر«و اولو العلم قائما بالقسط»فرمود: اولو العلم، انبیا و اوصیا هستند. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 165، ح 18؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 323، ح 66)

2) 2) . مقصود از«تشهدون»شهادت به حقّانیّت محمّد صلی الله علیه و آله است. (التفسیر الکبیر، ج 3، ص 256) و شهادت به معنای حضور و علم از راه حس و مشاهده است. اهل کتاب، نشانه‌های حقانیت پیامبر صلی الله علیه و آله را در تورات و انجیل مشاهده می‌کردند. (المیزان، ج 3، ص 280)

3) 3) . اگر مقصود از«قوماً»اهل کتاب باشد، منظور از«شهدوا»مشاهدۀ نشانه‌های پیامبری حضرت محمّد صلی الله علیه و آله در کتابهای آسمانی است. (المیزان، ج 3، ص 373)

4) 4) . بنا بر اینکه مراد از«من عنده علم الکتاب»مؤمنان اهل کتاب باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 462)

مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ مِثْلِهِ ... احقاف (46) 7 و 10

90. گواهی شاهدی از بنی اسرائیل بر حقّانیّت قرآن، حجّتی علیه کافران و مشرکان:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ...

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ مِثْلِهِ ... احقاف (46) 7 و 10

9. تورات
91. تورات، دلیل و گواه بر حقانیّت قرآن:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً ... هود (11) 17

10. ثمود
92. توطئۀ ثمودیان در کشتن صالح علیه السلام ، و گواهی دروغ بر بی‌خبری خود از این ماجرا:

قٰالُوا تَقٰاسَمُوا بِاللّٰهِ لَنُبَیِّتَنَّهُ وَ أَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِیِّهِ مٰا شَهِدْنٰا مَهْلِکَ أَهْلِهِ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ . نمل (27) 49

11. جبرئیل
93. گواهی جبرئیل بر رسالت محمد صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ . (1)رعد (13) 43

94. جبرئیل علیه السلام گواه بر نزول و حقّانیّت قرآن:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ ... (2)هود (11) 17

13. حواریّون
95. گواهی حواریّون به رسالت عیسی علیه السلام ، از انگیزه‌های آنان، برای درخواست مائدۀ آسمانی:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهٰا وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنٰا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنٰا وَ نَکُونَ عَلَیْهٰا مِنَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 112 و 113

14. خدا

==>خدا، گواهی خدا

15. خویشاوند زلیخا
96. گواهیِ شاهدی از خویشان زلیخا به نفع یوسف علیه السلام :

قٰالَ هِیَ رٰاوَدَتْنِی عَنْ نَفْسِی وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَکَذَبَتْ وَ هُوَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

فَلَمّٰا رَأیٰ قَمِیصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قٰالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ . یوسف (12) 26 -\28

16. زنان مصر
97. شهادت زنان اشراف مصر در حضور پادشاه، به پاکدامنی یوسف علیه السلام و مبرّا بودنش از هرگونه آلودگی:

وَ قٰالَ الْمَلِکُ ... قٰالَ مٰا خَطْبُکُنَّ إِذْ رٰاوَدْتُنَّ یُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا عَلِمْنٰا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ ... یوسف (12) 50 و 51

17. عالمان
98. کافی بودن گواهی عالمان و عالمان به قرآن، بر حقّانیّت رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«الکتاب»لوح محفوظ و مقصود از«مَن»جبرئیل است. (روح المعانی، ج 8 ، جزء 13، ص 254)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«شاهد»، جبرئیل است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 226)

اَلْکِتٰابِ . (1)رعد (13) 43

99. شهادت و گواهی آگاهان به تورات و انجیل در عصر بعثت بر حقّانیّت رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ . (2)رعد (13) 43

100. صاحبان علم و دانش، گواه بر توحید و یگانگی خداوند:

شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قٰائِماً بِالْقِسْطِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . آل عمران (3) 18

101. دانشمندان یهود و عالمان ربّانی آنان، گواهان حقّانیّت تورات:

إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ الَّذِینَ أَسْلَمُوا لِلَّذِینَ هٰادُوا وَ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا عَلَیْهِ شُهَدٰاءَ ... مائده (5) 44

102. عالمان ربّانی و دانشمندان یهود، گواه حقّانیّت قرآن:

إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ ... وَ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا عَلَیْهِ شُهَدٰاءَ ... مائده (5) 44

18. علی علیه السلام
103. گواهی علی علیه السلام (عالم به قرآن) به حقّانیّت رسالت محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ . (3)رعد (13) 43

104. علی علیه السلام گواه بر حقّانیّت رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ . (4)رعد (13) 43

105. امیر مؤمنان علی علیه السلام ، شاهد نزول و حقّانیّت قرآن:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ ... (5)هود (11) 17

19. عیسی علیه السلام
106. عیسی علیه السلام ، گواه و ناظر بر عقاید و رفتار امّت خویش، هنگام حضور در میان آنان:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... قٰالَ سُبْحٰانَکَ ...

... وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ ... مائده (5) 116 و 117

107. گواهی عیسی علیه السلام در قیامت بر امت خود:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ


1) 1) . مقصود از«الکتاب»قرآن است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 462)

2) 2) . گروهی گفته‌اند: مراد از«الکتاب»تورات و انجیل است. (المیزان، ج 11، ص 385)

3) 3) . گفته‌اند: مقصود از«من»علی علیه السلام است و مراد از«الکتاب»در این صورت، قرآن است. (روح المعانی، ج 8 ، جزء 13، ص 254)

4) 4) . بنا بر قولی، مقصود از موصول [من] علی علیه السلام و ائمّه علیهم السلام است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 462)

5) 5) . در روایتی از امام رضا علیه السلام :«شاهد»امیر مؤمنان علی علیه السلام دانسته شده است. (الکافی، ج 1، ص 190، ح 3؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، 344، ح 36)

اَلظَّنِّ وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً. نساء (4) 157 و 159

20. قرآن
108. قرآن، گواه بر حقّانیّت رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

... قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ ... (1)انعام (6) 19

109. قرآن، گواه یگانگی خداوند و بطلان شرک:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ ... اَلْمُشْرِکِینَ قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ أَ إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّٰهِ آلِهَةً أُخْریٰ قُلْ لاٰ أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ . (2)انعام (6) 14 و 19

21. قوم ابراهیم
110. گواهی قوم ابراهیم علیه آن حضرت، جهت شکستن بت:

قٰالُوا سَمِعْنٰا فَتًی یَذْکُرُهُمْ یُقٰالُ لَهُ إِبْرٰاهِیمُ

قٰالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلیٰ أَعْیُنِ النّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَشْهَدُونَ . انبیاء (21) 60 و 61

22. محمّد صلی الله علیه و آله

==> محمّد صلی الله علیه و آله ، گواهی محمّد صلی الله علیه و آله

23. مقرّبان
111. مقرّبان درگاه خداوند، شاهد و ناظر اعمال نیکوکاران:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا عِلِّیُّونَ

کِتٰابٌ مَرْقُومٌ

یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ . مطفّفین (83) 18 -\21

24. ملائکه
112. شهادت ملائکۀ حافظ اعمال، بر دروغگو بودن افترازنندگان بر پروردگار:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ ... (3)هود (11) 18

113. فرشتگان، گواه حقّانیّت قرآن:

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَشْهَدُونَ ... نساء (4) 166

114. شهادت ملائکه، بر توحید و یگانگی خداوند:

شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قٰائِماً بِالْقِسْطِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . آل عمران (3) 18

115. اقامۀ نماز صبح در اوّل فجر، مورد گواهی ملائکۀ روز و شب:

أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (4)اسراء (17) 78

25. مؤمنان
116. لزوم حضور و گواه بودن جمعی از مؤمنان، بر

1) 1) . جملۀ«و اوحِیَ الَیَّ هذا القرآن»ممکن است به معنای گواهی قرآن بر صدق پیامبر صلی الله علیه و آله در ادعای رسالت خویش باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 436)

2) 2) . از ارتباط این آیه با آیات قبل چنین برمی‌آید که قرآن تحقّق عینی شهادت بر یگانگی خداوند است

3) 3) . مقصود از«أشهاد»بنا بر قولی، ملائکۀ حافظ اعمال است. (التفسیر الکبیر، ج 6 ، ص 331)

4) 4) . در روایتی از ابی عبد اللّه علیه السلام آمده است: مقصود از«و قرآن الفجر انّ قرآن الفجر کان مشهوداً»نماز طلوع فجر است که ملائکۀ شب و روز به آن شهادت می‌دهند. (الکافی، ج 3، ص 283، ح 2؛ تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 201، ح 373)

اجرای حدّ زنا:

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ ...

وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . نور (24) 2

117. مؤمنان استوار در نبرد با کافران، گواه بر اعمال مردم:

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ ... (1)آل عمران (3) 140

118. گواهی مؤمنان اهل کتاب به رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ . (2)رعد (13) 43

119. مؤمنان به خدا و پیامبران از شاهدان و گواهان بر اعمال مردم در قیامت:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ . حدید (57) 19

26. نصارا
120. گواهی گروهی از نصارا بر رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

... اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ .... یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

27. نقبای بنی اسرائیل
121. انتخاب هفتاد مرد از میان بنی اسرائیل، جهت گواهی دادن بر صداقت موسی علیه السلام در تکلّم با خدا:

وَ اخْتٰارَ مُوسیٰ قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً لِمِیقٰاتِنٰا ... (3)اعراف (7) 155

نیز ==> همین مدخل، گواهان در قیامت، مصادیق گواهان در قیامت

نورانیّت گواهان

122. گواهان، در جهان آخرت، دارای نورانیّتی ویژه:

... وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ ... وَ نُورُهُمْ ... حدید (57) 19

ویژگیهای گواهان

123. ایمان به خدا، از ویژگیهای گواهان:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ ... حدید (57) 19

124. ایمان به تمامی پیامبران الهی، از ویژگیهای گواهان:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ ... حدید (57) 19

125. ایمان به خدا و پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله از ویژگیهای گواهان:

رَبَّنٰا آمَنّٰا بِمٰا أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . آل عمران (3) 53

126. ایمان به خدا و قرآن، از ویژگیهای گواهان:

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا


1) 1) . متعلّق حذف‌شدۀ«شهداء»اعمال مردم است. (المیزان، ج 4، ص 28 -\29)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«من»مؤمنان اهل کتاب، مثل عبد اللّه سلام و سلمان فارسی است. (جامع البیان، ج 8 ، جزء 13، ص 231؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 462)

3) 3) . از امیر مؤمنان علیه السلام در تفسیر آیۀ مذکور روایت شده که موسی علیه السلام آن هفتاد نفر را به میقات خود برد تا در بازگشت برای بنی اسرائیل گواهی دهند که پروردگار با موسی علیه السلام سخن می‌گوید. (بحار الانوار، ج 53، ص 73، ح 72)

جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 83 و 84

گواهان در قیامت

اشاره

127. گواهان صحنۀ قیامت، دارای عظمتی در خور درخواست از خداوند، جهت همراهی با آنان:

... قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ .... فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . (1)آل عمران (3) 52 و 53

128. سوگند خداوند به گواهان اعمال انسانها در قیامت:

وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ

وَ شٰاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ. بروج (85) 2 و 3

129. قیامت، روز حضور گواهان اعمال و شهادت دادن آنان:

وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ

وَ شٰاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ. بروج (85) 2 و 3

130. داوری خداوند میان بندگان، در قیامت، بر پایۀ مستندات پروندۀ اعمال و گواهی شاهدان:

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . زمر (39) 69

131. خداوند، برانگیزانندۀ شاهدانی از امّتها برای گواهی دادن آنان در قیامت:

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ ... نحل (16) 89

مصادیق گواهان در قیامت

1. امامان علیهم السلام
132. ائمّه علیهم السلام در قیامت، گواهان بر اعمال و رفتار مردم:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ ... (2)بقره (2) 143

2. امّتها
133. برانگیخته شدن شاهدی از هر امّت در قیامت، جهت گواهی دادن بر آنان:

فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً. نساء (4) 41

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... نحل (16) 89

وَ نَزَعْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً فَقُلْنٰا هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلّٰهِ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ . قصص (28) 75

3. انبیا
134. انبیا در قیامت، گواهان امّتهای خویش:

فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً. (3)نساء (4) 41

... وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ ... زمر (39) 69

... وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... (4)حدید (57) 19


1) 1) . در احتمالی، مقصود از«شاهدین»گواهان بر اعمال است. (المیزان، ج 3، ص 206)

2) 2) . براساس برخی روایات، مقصود از ضمیر«کُم»ائمه معصومین علیهم السلام است. (بصائر الدرجات، ص 82 ، ح 1، باب 13؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 133، ح 401 و 408)

3) 3) . امیر مؤمنان علیه السلام فرمودند: محمّد صلی الله علیه و آله گواه بر شاهدان و شاهدان پیامبرانند. (تفسیر عیاشی، ج 1، ص 242، ح 132)

4) 4) . در احتمالی، مقصود از«الشّهداء»انبیا است که دربارۀ امّتهای خود گواهی می‌دهند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 359)

وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ

لِیَوْمِ الْفَصْلِ . مرسلات (77) 11 و 13

135. داوری خداوند میان بندگان در قیامت، بر پایۀ مستندات پروندۀ اعمال و گواهی انبیا:

... وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . زمر (39) 69

136. گواهی انبیا در پیشگاه پروردگار در قیامت، بر دروغگو بودن افترازنندگان بر پروردگار:

... وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . (1)هود (11) 18

4. پا
137. شهادت و گواهی پاهای گناهکاران بر ضد آنان، با بازگویی اعمال زشتشان در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ لُعِنُوا ... یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ ... وَ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . نور (24) 23 و 24

138. شهادت و گواهی پاهای قذف‌کنندگان و تهمت‌زنندگان به زنان پاک‌دامن، نجیب و مؤمن، بر اعمال ناروایشان در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ ... یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ ... وَ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . نور (24) 23 و 24

139. گواهی دادن پاهای کافران علیه آنان، با بازگویی دستاوردهای زشت‌شان در قیامت:

... تَکْفُرُونَ اَلْیَوْمَ نَخْتِمُ ... وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . یس (36) 64 و 65

5. پوست
140. شهادت و گواهی پوست بدن در قیامت، بر اعمال و رفتار انسان:

حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ ... وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . فصّلت (41) 20

141. گواهی و شهادت پوست بدن دشمنان خدا علیه آنان، با بازگویی اعمال و رفتارشان در قیامت:

وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدٰاءُ اللّٰهِ ... حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ ... وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . فصّلت (41) 19 و 20

142. اعتراض دشمنان خدا در قیامت، به پوست بدن خود، به علّت شهادت علیه ایشان:

وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدٰاءُ اللّٰهِ ... حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ ... وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ وَ قٰالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنٰا ... (2)فصّلت (41) 19 -\21

143. گواهی پوست دشمنان خدا علیه آنان، در قیامت، شگفت و دور از انتظار برای ایشان:

وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدٰاءُ اللّٰهِ ... حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ ... وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ وَ قٰالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنٰا ... (3)فصّلت (41) 19 -\21

144. شهادت پوست بدن آدمی در قیامت، به آفریدگاری خداوند و بازگشت همگان به‌سوی او:

1) 1) . بنا بر اینکه مراد از«أشهاد»انبیا باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 227)

2) 2) .«لِمَ»مرکّب از لام علّت و مای استفهامیّه است. استفهام در«لِمَ شهدتم»می‌تواند توبیخی باشد که در این صورت حاکی از اعتراض، گلایه و سرزنش است

3) 3) . استفهام در«لِمَ شهدتم»می‌تواند در مقام تعجّب و شگفتی باشد. (المیزان، ج 17، ص 379)

حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ ... وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ وَ قٰالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنٰا قٰالُوا أَنْطَقَنَا اللّٰهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . فصّلت (41) 20 و 21

145. غفلت انسان از گواهی پوست بدن در قیامت، عامل جرأت وی بر گناه و معصیت:

... شَهِدَ عَلَیْهِمْ ... وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ وَ قٰالُوا ... وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ ...

وَ لاٰ جُلُودُکُمْ ... فصّلت (41) 20 -\22

6. چشم
146. شهادت چشم در قیامت، بر اعمال انسان:

حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ ... وَ أَبْصٰارُهُمْ ... بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . فصّلت (41) 20

147. گواهی و شهادت چشم دشمنان خدا علیه آنان، با بازگویی اعمال و رفتارشان در قیامت:

وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدٰاءُ اللّٰهِ ... حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ ... وَ أَبْصٰارُهُمْ ... بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . فصّلت (41) 19 و 20

148. غفلت انسان از شهادت چشم در قیامت، عامل جرأت وی بر گناه و معصیت:

... شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصٰارُهُمْ ... وَ قٰالُوا ...

وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُکُمْ ... فصّلت (41) 20 -\22

7. خدا
149. گواهی و نظارت همه‌جانبۀ خداوند بر افکار و اعمال مردم، اساس داوری او با آنان در قیامت:

... إِنَّ اللّٰهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. حجّ (22) 17

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا أَحْصٰاهُ اللّٰهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. مجادله (58) 6

150. گواهی خداوند در قیامت، گواهی کامل و بی‌نیازکننده از گواهی دیگران:

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ... فَکَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ ... یونس (10) 28 و 29

8. دست
151. شهادت و گواهی دستِ گناهکاران علیه آنان، با بازگویی اعمال زشت‌شان در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ ... یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ ... وَ أَیْدِیهِمْ ... بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (1)نور (24) 23 و 24

152. گواهی دادن دستهای کافران علیه آنان، با گواهی بر دستاوردهایشان در قیامت:

... تَکْفُرُونَ اَلْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلیٰ أَفْوٰاهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنٰا أَیْدِیهِمْ ... بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . یس (36) 64 و 65

153. شهادت و گواهی دستِ قذف‌کنندگان و تهمت‌زنندگان به زنان پاک‌دامن، نجیب و مؤمن، بر اعمال ناروایشان در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ ... یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . نور (24) 23 و 24

9. روز جمعه
154. روز جمعه، از گواهان قیامت:

1) 1) . شهادت زبانها با توجّه به گناه قذف زنان عفیف و شهادت دستها و پاها برای دیگر گناهان است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 211) در نتیجه می‌توان حکم را به همۀ گناهکاران نسبت داد

وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ

وَ شٰاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ. (1)بروج (85) 2 و 3

10. روز عرفه
155. روز عرفه، از گواهان قیامت:

وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ

وَ شٰاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ. (2)بروج (85) 2 و 3

11. زبان
156. شهادت و گواهی زبان گناهکاران در قیامت علیه آنان، با بیان اعمال زشت آنان:

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ ... یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ ... بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . نور (24) 23 و 24

157. شهادت و گواهی زبان قذف‌کنندگان و تهمت‌زنندگان به زنان پاک‌دامن، نجیب و مؤمن، بر اعمال ناروایشان در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ ... یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ ... بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . نور (24) 23 و 24

12. زمین
158. گواهی زمین در قیامت، بر اعمال انسانها:

إِذٰا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزٰالَهٰا

یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبٰارَهٰا

یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النّٰاسُ أَشْتٰاتاً لِیُرَوْا أَعْمٰالَهُمْ . (3)زلزال (99) 1 و 4 و 6

13. عیسی علیه السلام

==>همین مدخل، گواهان، عیسی علیه السلام

14. گوش
159. گواهی گوش آدمی در قیامت، به آفریدگاری خداوند و معاد انسان:

حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصٰارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

وَ قٰالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنٰا قٰالُوا أَنْطَقَنَا اللّٰهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . فصّلت (41) 20 و 21

160. شهادت گوش در قیامت، بر اعمال و رفتار انسان:

وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدٰاءُ اللّٰهِ إِلَی النّٰارِ فَهُمْ یُوزَعُونَ

حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ ... بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . فصّلت (41) 19 و 20

161. شهادت و گواهی گوش دشمنان خدا علیه آنان، با بازگویی اعمال و رفتارشان در قیامت:

وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدٰاءُ اللّٰهِ ... حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ ... بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . فصّلت (41) 19 و 20

162. غفلت انسان از شهادت گوش در قیامت، عامل جرأت وی بر گناه و معصیت:

... شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ ... وَ قٰالُوا ... وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ ... فصّلت (41) 20 -\22

15. محمّد صلی الله علیه و آله
163. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، گواه و شاهد بر همۀ گواهان

1) 1) . در روایتی از امام علی علیه السلام آمده است:«شاهد»روز جمعه است. (الدر المنثور، ج 8 ، ص 463)

2) 2) . در روایتی از امام باقر علیه السلام آمده است: مراد از«شاهد»روز عرفه است. (معانی الاخبار، ص 299، ح 5؛ تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 542، ح 12)

3) 3) . در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است: خبر دادن زمین این است که شهادت دهد بر هر بنده و بر اعمالی که بر روی آن انجام داده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 798)

(رسولان الهی) در روز رستاخیز:

فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً. (1)نساء (4) 41

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنٰا بِکَ شَهِیداً عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ ... نحل (16) 89

164. گواهی پیامبر صلی الله علیه و آله در قیامت، بر اعمال امّت خود:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً ... (2)بقره (2) 143

فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً. نساء (4) 41

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنٰا بِکَ شَهِیداً عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ ... نحل (16) 89

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً ... احزاب (33) 45

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً ... فتح (48) 8

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا إِلَیْکُمْ رَسُولاً شٰاهِداً عَلَیْکُمْ ... مزمّل (73) 15

16. مسلمانان
165. گواهی گروهی از مسلمانان بر اعمال دیگر مردم، در قیامت:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ ... بقره (2) 143

... هُوَ سَمّٰاکُمُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ قَبْلُ وَ فِی هٰذٰا لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً عَلَیْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ ... حج (22) 78

17. ملائکه
166. گواهی فرشتگان در قیامت، علیه افترازنندگان به خدا:

... وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . (3)هود (11) 18

167. گواهی فرشتگان در قیامت، به جنّ‌پرستی مشرکان:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ أَنْتَ وَلِیُّنٰا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَکْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ . سبأ (34) 40 و 41

18. مؤمنان
168. مؤمنان استوار در نبرد با کافران، گواه بر اعمال مردم:

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ ... (4)آل عمران (3) 140

19. نامۀ اعمال
169. نامۀ اعمال، گواهی‌دهنده بر کردار انسانها در قیامت:

... وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ


1) 1) . امیر مؤمنان علیه السلام با تلاوت این آیۀ شریفه فرمود: محمّد صلی الله علیه و آله گواه بر شاهدان، و شاهدان، پیامبرانند. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 242، ح 132؛ البرهان، ج 2، ص 79، ح 2)

2) 2) . ممکن است مراد از«یکون الرّسول علیکم شهیدا»شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله در قیامت بر رفتار مردم باشد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 416)

3) 3) . بنا بر اینکه مقصود از«أشهاد»فرشتگان باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 227)

4) 4) . متعلّق حذف‌شدۀ«شهداء»اعمال مردم است. (المیزان، ج 4، ص 29)

وَ تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا ...

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ ... جاثیه (45) 27 -\29

گواه گرفتن

170. گواه گرفتن حواریّون از عیسی بن مریم علیهما السلام بر اطاعت و تسلیم خود:

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ قٰالَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ اشْهَدْ بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 52

171. گواه گرفتن حواریّون از خدا، برای ایمان و تسلیم خود:

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قٰالُوا آمَنّٰا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنٰا مُسْلِمُونَ . مائده (5) 111

172. حبیب نجّار، گواه‌گیرندۀ انبیا بر ایمان خویش:

وَ جٰاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعیٰ ... إِنِّی آمَنْتُ بِرَبِّکُمْ فَاسْمَعُونِ . (1)یس (36) 20 و 25

173. گواه گرفتن خداوند، دستاویز منافقان برای اثبات اظهارات خود:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ ... بقره (2) 204

174. گواه گرفتن خداوند بر گفته‌های خود از سوی منافقان، امری شگفت نزد دیگران:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . بقره (2) 204

175. گواه گرفته شدن خداوند از سوی معبودان مشرکان در قیامت، نسبت به بی‌خبر بودنشان از عبادت مشرکان:

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا مَکٰانَکُمْ أَنْتُمْ وَ شُرَکٰاؤُکُمْ فَزَیَّلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ قٰالَ شُرَکٰاؤُهُمْ مٰا کُنْتُمْ إِیّٰانٰا تَعْبُدُونَ

فَکَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ إِنْ کُنّٰا عَنْ عِبٰادَتِکُمْ لَغٰافِلِینَ . یونس (10) 28 و 29

176. گواه گرفته شدن خداوند از سوی هود علیه السلام بر بی‌تأثیر دانستن معبودهای اهل شرک و اعلان بیزاری از آنان:

قٰالُوا یٰا هُودُ .... قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللّٰهَ وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ . هود (11) 53 و 54

177. گواه گرفته شدن خداوند از سوی یعقوب علیه السلام ، بر معاهده با فرزندان خود برای بازگرداندن بنیامین:

قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ فَلَمّٰا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قٰالَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ . (2)یوسف (12) 66

178. گواه گرفته شدن خداوند از سوی موسی و شعیب علیهما السلام بر قرارداد خود:

قٰالَ ذٰلِکَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلاٰ عُدْوٰانَ عَلَیَّ وَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ . (3)قصص (28) 28

179. لزوم گواه گرفته شدن خداوند از سوی شوهر، بر

1) 1) . مراد از«رجل یسعی»حبیب بن اسرائیل نجّار است و در احتمالی مخاطب«انّی آمنت بربّکم»پیامبران است. (الکشاف، ج 4، ص 10 -\11)

2) 2) .«وکیل»به معنای شاهد و حافظ است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 379)

3) 3) .«وکیل»به شهید تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 391)

راستگویی خود، برای اثبات زنای همسر:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ . نور (24) 6 و 7

نیز ==>همین مدخل، گواهی بر رجوع شوهر، گواهی بر زنا، گواهی بر طلاق، گواهی بر مال یتیم و گواهی بر مبادلات

گواهی آگاهانه

180. علم و آگاهی، از شرایط ادای شهادت:

وَ لاٰ یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . زخرف (43) 86

گواهی بر اعمال

181. اعمال آدمیان در دنیا، تحت نظارت شاهدان و گواهانی از ناحیۀ خداوند:

وَ مٰا تَکُونُ فِی شَأْنٍ وَ مٰا تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لاٰ تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاّٰ کُنّٰا عَلَیْکُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِیضُونَ فِیهِ ... (1)یونس (10) 61

... وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ ...

هود (11) 18

182. شهادت ملائکۀ حافظ اعمال بر دروغگو بودن افترازنندگان بر پروردگار:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ ... (2)هود (11) 18

نیز ==> همین مدخل، گواهان، مصادیق گواهان، خدا، گواهی خدا بر عمل

گواهی بر عهدهای خدا

183. دستور خداوند به پیامبران و امّتهای آنان، برای تحمّل و ادای شهادت بر میثاق گرفته شده از آنان به‌وسیلۀ خداوند:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . آل عمران (3) 81

184. خداوند و انبیا، گواهان بر میثاق الهی، در مورد ایمان آوردن به انبیا و یاری کردن آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . آل عمران (3) 81

185. خداوند و پیامبران صلی الله علیه و آله ، گواهان بر میثاق الهی، در مورد ایمان آوردن به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و یاری کردن آن حضرت:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ


1) 1) .«کنّا علیکم شهوداً»اشاره به کثرت شهود دارد، زیرا خداوند از میان ملائکه و انسانها گواهانی بر اعمال مردم دارد. (المیزان، ج 10، ص 87)

2) 2) . مقصود از«أشهاد»بنا بر قولی، ملائکۀ حافظ اعمال است. (التفسیر الکبیر، ج 6 ، ص 331)

إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . (1)آل عمران (3) 81

گواهی بر رجوع شوهر

اشاره

186. لزوم گرفتن دو شاهد عادل، بر رجوع شوهر به زن مطلّقۀ خویش، پیش از پایان یافتن عدّۀ طلاق:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ ... (2)طلاق (65) 1 و 2

187. لزوم رعایت تقوا از سوی شاهدان، بر رجوع شوهر به زن مطلّقۀ رجعیّۀ خود:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ ... فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً. طلاق (65) 1 و 2

188. انتخاب دو گواه عادل در رجوع شوهر به مطلّقۀ رجعیّه، پیش از پایان عدّه، نمود تقواپیشگی و موجب رهایی آنان از مشکلات:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ ... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً. طلاق (65) 1 و 2

189. لزوم رعایت اخلاص شاهدان بر رجوع شوهر به زن مطلّقۀ خود:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ... طلاق (65) 1 و 2

190. ایمان، موجب انتخاب گواه، بر رجوع شوهر به همسر مطلّقۀ خویش:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... طلاق (65) 1 و 2

شرایط گواهی بر رجوع شوهر

==> همین مدخل، گواهان، شرایط گواهان

گواهی بر رسالت

191. گواهی ائمّه علیهم السلام بر حقّانیّت رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ . (3)رعد (13) 43

نیز ==> همین مدخل، دستور به گواهی

گواهی بر زنا

اشاره

192. لزوم گواه گرفتن چهار مرد مسلمان، برای اثبات زنای زنان:

1) 1) . بنا بر اینکه مراد از«رسول»، حضرت محمّد صلی الله علیه و آله باشد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 784)

2) 2) . جملۀ«او فارقوهنّ»بیانگر این است که مقصود از«اذا بلغن»پایان عدّه نیست، بلکه منظور پیش از پایان عدّه و نزدیک به آن است

3) 3) . بنا بر روایتی ائمّه علیهم السلام مصداق«من عنده علم الکتاب»دانسته شده‌اند. (الکافی، ج 1، ص 257، ح 3؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 523، ح 208)

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ ... نساء (4) 15

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ ... (1)نور (24) 6

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ ... لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدٰاءِ ... نور (24) 11 و 13

193. حکم گواه گرفتن چهار مرد برای اثبات عمل زنا، جلوه‌ای از فضل و رحمت خداوند بر جامعۀ ایمانی:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ... وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ ... نور (24) 4 و 10

194. جواز استنکاف شاهد فحشای زنان، از ادای شهادت:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا ... (2)نساء (4) 15

195. وجوب تکذیب قذف‌کنندگان و مبرّا دانستن دامن متّهم، در صورت عدم ارائۀ چهار شاهد مرد:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ ... لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدٰاءِ فَأُولٰئِکَ عِنْدَ اللّٰهِ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . نور (24) 11 و 13

196. حکم خداوند به دروغگو بودن گواهان بر زنای محصنه، در صورت کمتر بودن آنان از چهار مرد:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ ... لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدٰاءِ فَأُولٰئِکَ عِنْدَ اللّٰهِ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . نور (24) 11 و 13

شرایط گواهی بر زنا

==> همین مدخل، گواهان، شرایط گواهان

گواهی بر شرک

197. حاضر نبودن مشرکان، به گواهی دادن بر وجود شریک برای خدا:

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً ... إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّٰهِ آلِهَةً أُخْریٰ ... انعام (6) 19

گواهی بر طلاق

==> حکم، حکم طلاق و حکم گواهی

گواهی بر قرآن

198. قرآن، خود دلیل و گواه بر حقّانیّت خویش:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ ... إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ ... (3)هود (11) 17

199. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، شاهد نزول و حقّانیّت قرآن:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ ... إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ ... (4)هود (11) 17

200. امیرالمؤمنین، علی علیه السلام ، شاهد بر حقّانیّت

1) 1) . مقصود از شهدا، چهار شاهد است. (روح المعانی، ج 10، جزء 18، ص 155)

2) 2) . جملۀ«فان شهدوا»ظهور در این معنا دارد که شاهد، در ادای شهادت و یا استنکاف از آن مختار است

3) 3) . بنا بر قولی، مقصود از«شاهد»قرآن است. (المیزان، ج 10، ص 185)

4) 4) . در روایتی از امام حسین علیه السلام ،«شاهد»حضرت محمّد صلی الله علیه و آله گفته شده است. (جامع البیان، ج 7، جزء 12، ص 21؛ الدر المنثور، ج 4، ص 411)

پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ ... إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ ... (1)هود (11) 17

201. فرشتگان، گواه حقّانیّت قرآن:

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَشْهَدُونَ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً. نساء (4) 166

202. عالمان ربّانی و دانشمندان یهود، گواه حقّانیّت قرآن:

إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ ... وَ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا عَلَیْهِ شُهَدٰاءَ ... مائده (5) 44

نیز ==>گواهان، مصادیق گواهان، خدا، گواهی خدا بر قرآن، گواهی بنی اسرائیل و گواهی تورات

گواهی بر مال یتیم

203. لزوم گرفتن شاهد، هنگام پرداخت اموال ایتام به آنان:

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ ... فَإِذٰا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ ... نساء (4) 6

گواهی بر مبادلات

==> حکم، حکم دین

گواهی بر وصیّت

==> حکم، حکم وصیت و حکم گواهی

گواهی به حق

204. شاهدان و شهادت‌دهندگان به حق (توحید)، شایستۀ شفاعت کردن از گناهکاران در قیامت:

وَ لاٰ یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . زخرف (43) 86

205. شهادت‌دهندگان به حق (توحید) از روی آگاهی، مستحقّ شفاعت شافعان در قیامت:

وَ لاٰ یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . (2)زخرف (43) 86

206. گواهی دادن به حق (درستی و راستی)، از جلوه‌های تقواپیشگی:

ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یَأْتُوا بِالشَّهٰادَةِ عَلیٰ وَجْهِهٰا أَوْ یَخٰافُوا أَنْ تُرَدَّ أَیْمٰانٌ بَعْدَ أَیْمٰانِهِمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... مائده (5) 108

گواهی به رسالت

==>همین مدخل، گواهان، مصادیق گواهان، عالمان، علی علیه السلام و گواهی خدا

گواهی به عدل

اشاره

207. لزوم رعایت قسط و عدل، هنگام ادای شهادت مؤمنان، از فرمانهای الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ ... مائده (5) 8

208. عدم رعایت قسط و عدل در زمان شهادت، موجب کیفر و عذاب الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا


1) 1) . در روایتی از امام رضا علیه السلام :«شاهد»امیر مؤمنان علی علیه السلام دانسته شده است. (الکافی، ج 1، ص 190، ح 3؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، 344، ح 36)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«مَن»شفاعت‌شدگان است. (روح المعانی، ج 14، جزء 25، ص 165)

تَعْمَلُونَ . (1)مائده (5) 8

عوامل گواهی به عدل

1. اعتقاد به علم خدا
209. اعتقاد به آگاهی خدا از اعمال انسان، زمینۀ شهادت به قسط و عدل:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ ... إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مائده (5) 8

2. ایمان
210. ایمان، سبب رعایت قسط و عدل، هنگام ادای شهادت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ ... مائده (5) 8

3. تقوا
211. تقوا، زمینه‌ساز شهادت به قسط و عدل:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... مائده (5) 8

نیز ==>همین مدخل، شرایط گواهی، عدل

گواهی به نماز صبح

==> همین مدخل، گواهی ملائکه

گواهی در عالم ذر

212. شهادت انسان به ربوبیّت خداوند، در عالم ذر:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا ... اعراف (7) 172

گواهی در قصّۀ افک

213. عدم ارائۀ شاهد از سوی توطئه‌گران علیه خانواده پیامبر، در قصّۀ افک:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ ... لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدٰاءِ فَأُولٰئِکَ عِنْدَ اللّٰهِ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . نور (24) 11 و 13

214. دروغگویی توطئه‌گران علیه خانواده پیامبر و مبرّا بودن زنان پیامبر در ماجرای افک، به دلیل عدم ارائۀ شاهد از سوی منافقان:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ ... لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدٰاءِ فَأُولٰئِکَ عِنْدَ اللّٰهِ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . نور (24) 11 و 13

گواهی در قیامت

اشاره

215. تمامی امّتها در قیامت، برخوردار از ناظر و گواه:

فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ ... نساء (4) 41

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً ... نحل (16) 84

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... نحل (16) 89

وَ نَزَعْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً ... قصص (28) 75

216. شهادت گواهانی در قیامت، بر بطلان پندار فرزندی عیسی علیه السلام برای خداوند:

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... مٰا کٰانَ لِلّٰهِ أَنْ یَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ .... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ . (2)مریم (19) 34 و 35 و 37


1) 1) . بیان آگاهی خداوند به عملکرد ناشایست آدمی، کنایه از کیفردهی او است

2) 2) . در احتمالی«مشهد»به معنای شهادت ملائکه، انبیا، زبانها، دستها و پاها است. (الکشاف، ج 3، ص 17)

217. رخصت نیافتن کافران برای سخن گفتن و معذرت‌خواهی، هنگام حضور شاهدان و گواهان امّتها، در قیامت:

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً ثُمَّ لاٰ یُؤْذَنُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا ... نحل (16) 84

218. قیامت، روز برپاخاستن گواهان، برای شهادت و گواهی:

... وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهٰادُ. غافر (40) 51

219. شهادت گواهان در قیامت، خدشه‌ناپذیر و غیر قابل ردّ:

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً ثُمَّ لاٰ یُؤْذَنُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا ... نحل (16) 84

إِنّٰا لَنَنْصُرُ رُسُلَنٰا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهٰادُ

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ الظّٰالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ ... غافر (40) 51 و 52

220. حضور یکایک انسانها در صحنۀ قیامت، همراه با دو مأمور پیش برنده و گواه:

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ. ق (50) 21

221. صحنه‌های شهادت علیه کافران در قیامت، منظره‌هایی دشوار و هلاکت‌آفرین:

... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ . مریم (19) 37

222. داوری براساس مستندات پرونده و گواهی شاهدان در قیامت، قضاوتی عادلانه و به حق:

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . زمر (39) 69

فراخوانی به گواهی در قیامت

223. گزینش گواه از هر گروه و امّتی در قیامت، به فرمان خداوند:

فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً. نساء (4) 41

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً ... وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنٰا بِکَ شَهِیداً عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ ... نحل (16) 84 و 89

وَ نَزَعْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً ... قصص (28) 75

... وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ ... زمر (39) 69

224. احضار شاهدانی چند در عرصۀ قیامت، برای گواهی دادن بر اعمال بندگان، هنگام عرضۀ نامۀ اعمال‌شان:

... وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ ... زمر (39) 69

225. فراخوانی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در قیامت برای گواهی بر امّت خویش، به‌وسیلۀ خداوند:

فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً. نساء (4) 41

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنٰا بِکَ شَهِیداً ... نحل (16) 89

226. فراخوانی پیامبران در قیامت برای گواهی بر امّتهای خویش، از جانب خداوند:

فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً. (1)نساء (4) 41

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً ... وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... نحل (16) 84 و 89

وَ نَزَعْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً ... قصص (28) 75

... وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ ... زمر (39) 69

227. فراخوانی خداوند، از عدالت‌پیشگان جوامع شرک‌پیشه، در قیامت، برای شهادت و گواهی:

وَ یَوْمَ یُنٰادِیهِمْ فَیَقُولُ أَیْنَ شُرَکٰائِیَ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

نَزَعْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً فَقُلْنٰا هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ ... (2)قصص (28) 74 و 75

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . (3)زمر (39) 69

گواهی دروغ

228. شهادتهای دروغین، فاقد اعتبار شرعی:

... وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا ... (4)مائده (5) 106 و 107

229. گواهی دادن به دروغ، گناه و موجب کیفر و عذاب الهی:

... کُونُوا ... شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. (5)نساء (4) 135

230. خداوند، آگاه به شهادتهای دروغ مردم:

... کُونُوا ... شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. (6)نساء (4) 135

231. توجّه به آگاهی خداوند از اعمال آدمیان، زمینۀ پرهیز از شهادت دروغ:

... کُونُوا ... شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

232. رعایت تقوا، ضامن عدم شهادت به دروغ:

... شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ ... اِثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ ...

فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ ... ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یَأْتُوا بِالشَّهٰادَةِ عَلیٰ وَجْهِهٰا أَوْ یَخٰافُوا أَنْ تُرَدَّ أَیْمٰانٌ بَعْدَ أَیْمٰانِهِمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اسْمَعُوا ... مائده (5) 106 و 108

233. شهادت دروغ، تجاوز به حقوق دیگران و ستمکاری در حق ایشان:

... فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یَأْتُوا بِالشَّهٰادَةِ عَلیٰ وَجْهِهٰا ... مائده (5) 107 و 108

234. عدم شهادت و گواهی به دروغ، از ویژگیهای بندگان خالص خدا:

وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ ... وَ الَّذِینَ لاٰ یَشْهَدُونَ الزُّورَ ... (7)

فرقان (25) 63 و 72

نیز ==>همین مدخل، گواهی بر وصیّت


1) 1) . مقصود از«شهید»پیامبران است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 77)

2) 2) . بنا بر احتمالی، مقصود از«شهیداً»انسانهای وارسته و عدالت پیشه است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 412)

3) 3) . بنا بر احتمالی، مقصود از«شهداء» عدالت‌پیشگان است. مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 793)

4) 4) . آیۀ مذکور، بیان و تفصیل حکم، در صورت ظهور خیانت دو شاهد و دروغگویی آن دو است. (المیزان، ج 6 ، ص 197)

5) 5) . بیان آگاهی خداوند به شهادتهای دروغ، کنایه از کیفردهی است

6) 6) . معنای«و ان تلووا»تغییر شهادت است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 190)

7) 7) . در احتمالی، مقصود از«لا یشهدون الزّور»شهادت ندادن به دروغ است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 283)

گواهی زن

235. تقدم و اولویت مردان نسبت به زنان در شهادت و گواهی دادن:

... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ ... بقره (2) 282

گواهی عالمان

==> همین مدخل، گواهان، مصادیق گواهان، عالمان

گواهی علی علیه السلام

==> همین مدخل، گواهان، مصادیق گواهان، علی علیه السلام ، امامان، گواهی بر حقّانیّت قرآن

گواهی علیه بنیامین

236. شهادت برادران یوسف، به دزدی بنیامین در نزد پدر:

... قٰالَ کَبِیرُهُمْ ... اِرْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا ... (1)یوسف (12) 80 و 81

گواهی علیه خود

237. لزوم گواهی انسان بر ضد خود، در صورت اقتضای قسط و عدل:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

238. اقرار و گواهی انسان علیه خویش، نافذ و دارای اعتبار قانونی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ ... نساء (4) 135

گواهی علیه خویشاوندان

239. لزوم گواهی انسان علیه خویشاوندان خود، در صورت اقتضای قسط و عدل:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

240. شهادت انسان بر ضد خویشاوندان و نزدیکان، دارای اعتبار قانونی و حقوقی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ ... وَ الْأَقْرَبِینَ ... نساء (4) 135

گواهی علیه والدین

241. لزوم گواهی انسان، علیه والدین خود، در صورت اقتضای قسط و عدل:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ


1) 1) . در معنای آیه گفته شده است: ظاهراً پسر تو دزدی کرد و این شهادت ما نزد تو براساس مشاهدۀ خودمان است که دیدیم ظاهراً پیمانه از بار گندم او بیرون آورده شد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 393)

غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

242. شهادت آدمی، بر ضد پدر و مادر، دارای اعتبار قانونی و حقوقی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ ... أَوِ الْوٰالِدَیْنِ ... نساء (4) 135

نیز ==>همین مدخل، گواهی به حق

گواهی فاسقان

243. پذیرفته نشدن شهادت و گواهی انسان فاسق، در نظام قضایی اسلام:

... وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 4

244. محکومیّت متّهم‌کنندۀ زنان مؤمن (محصنه) به زنا به فسق، در صورت نیاوردن شاهد برای اثبات ادّعای خود:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ جَلْدَةً وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 4

245. توبه و اصلاح گذشته شرط قبول گواهی فاسق:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ جَلْدَةً وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (1)نور (24) 4 و 5

مسئولیّت گواهی

246. گواهیهای بدون پشتوانۀ علمی، دارای مسئولیّت و مورد بازخواست:

وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً ... سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ . زخرف (43) 19 و 20

گور

==>قبر

گور

==>قبر

گورخر

==>الاغ

گورخر

==>الاغ

گوساله

گوساله

گوساله‌پرستی

اشاره

==> بنی اسرائیل، گوساله‌پرستی بنی اسرائیل

گوسالۀ سامری

==> گوسالۀ سامری

گوشت گوساله

1. حلّیّت گوشت گوساله، در شریعت ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً


1) 1) . بنا بر احتمالی«الذین تابوا»استثنای از عدم قبول شهادت است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 199)

قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ . ذاریات (51) 24 و 26 و 27

2. ابراهیم علیه السلام در صدد اطعام میهمانان خود، با گوشت بریان‌شدۀ گوساله:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

3. آماده‌سازی گوشت بریان گوساله به‌وسیلۀ ابراهیم علیه السلام ، بلافاصله پس از آمدن فرشتگان بشارت:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

4. گوسالۀ آماده شده برای میهمانان به دست ابراهیم علیه السلام ، گوساله‌ای چاق و فربه:

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 و 26

5. خودداری میهمانان (فرشتگان) ابراهیم علیه السلام ، از خوردن گوشت گوسالۀ بریان شده آن حضرت:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ ... هود (11) 69 و 70

گوسالۀ سامری

گوسالۀ سامری

سامری گوساله‌ای از زر ساخت. آنگاه که موسی علیه السلام به طور رفت، بنی اسرائیل را به پرستش آن اغوا کرد. (1)در این مدخل از واژه‌های«عجل»و «سامری»استفاده شده است.

امتحان با گوسالۀ سامری

1. امتحان و آزمون بنی اسرائیل، با گوسالۀ سامری:

قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ ...

طه (20) 85 و 88 و 90

2. شکست قوم موسی، در امتحان با گوسالۀ سامری:

قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ .

طه (20) 85

پرستش گوسالۀ سامری

3. گمراه شدن بنی اسرائیل، با پرستش گوسالۀ سامری:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً ... وَ لَمّٰا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ وَ رَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا ... إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ ... اعراف (7) 148 و 149 و 152

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَلاّٰ یَرْجِعُ


1) 1) . تاریخ طبری، ج 1، ص 251؛ لغت‌نامه، ج 12، ص17101،«گوسالۀ سامری»

إِلَیْهِمْ قَوْلاً وَ لاٰ یَمْلِکُ لَهُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی

قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ

قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا. طه (20) 88 و 89 و 90 و 91 و 92

4. پرستش گوساله سامری از سوی بنی اسرائیل در غیاب موسی:

وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ . بقره (2) 51

5. کشتن یکدیگر توبه تعیین شده برای پرستش‌کنندگان گوساله سامری در بنی اسرائیل:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ . بقره (2) 54

6. وجود ریشه‌های کفر در قوم موسی منشأ عشق‌ورزی آنان به گوساله سامری:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ وَ رَفَعْنٰا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اسْمَعُوا قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمٰا یَأْمُرُکُمْ بِهِ إِیمٰانُکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . بقره (2) 93

ساخت گوسالۀ سامری

7. ساخت مجسّمۀ گوساله از زیورآلات بنی اسرائیل، با ابتکار سامری:

قٰالُوا مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنٰاهٰا فَکَذٰلِکَ أَلْقَی السّٰامِرِیُّ . طه (20) 87 و 88

8. ساخت گوسالۀ زرّین به دست سامری، پنهان و به دور از چشم بنی اسرائیل:

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ . (1)طه (20) 88

9. ساخت مجسّمۀ گوساله به دست سامری، با سوءاستفاده از آموخته‌های دینی:

قٰالُوا مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنٰاهٰا فَکَذٰلِکَ أَلْقَی السّٰامِرِیُّ

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 87 و 88 و 95 و 96

10. همکاری بنی اسرائیل با سامری، در ساخت گوسالۀ زرّین:

قٰالُوا مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنٰاهٰا فَکَذٰلِکَ أَلْقَی السّٰامِرِیُّ

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ . طه (20) 87 و 88

سوزاندن گوسالۀ سامری

11. تأکید موسی علیه السلام بر سوزاندن گوسالۀ سامری و افکندن آن به دریا:

1) 1) .«اخرج»تنها ناظر به مرحلۀ عرضۀ گوساله بر بنی اسرائیل است و مسکوت ماندن مراحل قبل از آن (ساخت گوساله) بیانگر پنهان بودن آن مراحل از انظار عمومی است

... وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً. طه (20) 97

شکل گوسالۀ سامری

12. مجسّمۀ ساخته شده به دست بنی اسرائیل، به شکل گوسالۀ نر:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ ... (1)اعراف (7) 148

صدای گوسالۀ سامری

13. برآمدن صدای گاو، از گوسالۀ سامری:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ ... اعراف (7) 148

14. شنیده شدن صدای گوساله از تندیس دست‌ساز سامری، مایۀ فریفتگی بنی اسرائیل و گمراهی آنان:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ أَ لَمْ یَرَوْا أَنَّهُ لاٰ یُکَلِّمُهُمْ وَ لاٰ یَهْدِیهِمْ سَبِیلاً اتَّخَذُوهُ وَ کٰانُوا ظٰالِمِینَ . اعراف (7) 148

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ . طه (20) 88 و 91

عجز گوسالۀ سامری

15. ناتوانی گوسالۀ سامری از پاسخ گفتن و سود و زیان رساندن:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ ...

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ ... أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَلاّٰ یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلاً وَ لاٰ یَمْلِکُ لَهُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً. طه (20) 80 و 88 و 89

گوسالۀ سامری و الوهیّت

16. معرّفی گوسالۀ سامری در جایگاه معبود و خدا، از طرف سامری و طرفدارانش:

قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ . طه (20) 85 و 88

17. ادّعای سامری و طرفدارانش در مورد فراموشی موسی علیه السلام از معرّفی گوساله در جایگاه خدای آنان:

قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ .

طه (20) 85 و 88

محافظت از گوسالۀ سامری

18. مواظبت کامل از تندیس گوسالۀ زرّین، به‌وسیلۀ سامری:

... وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً ... (2)طه (20) 97

موسی علیه السلام و گوسالۀ سامری

19. سوزاندن گوسالۀ سامری به طور کامل و محو اثر

1) 1) .«عِجْل»به معنای گوسالۀ نر یک‌ماهه است. (المصباح، ج 1 -\2، ص 394)

2) 2) . مقصود از«ظلت علیه عاکفاً»مداومت و ملازمت بر گوساله است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 47؛ روح المعانی، ج 9، جزء 16، ص 376)

آن و افشاندن سوختۀ آن به دریا، تصمیم قطعی موسی علیه السلام :

... وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ ... لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً. طه (20) 97

20. تراشیدن و تبدیل گوسالۀ سامری به براده و فلزهایی بی‌مصرف، و دور انداختن آن از برنامه‌های موسی علیه السلام :

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً. طه (20) 97

21. اطّلاع موسی علیه السلام به‌وسیلۀ وحی در میقات، از گمراهی قومش با گوسالۀ سامری:

قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ .

طه (20) 85 و 88

نیز ==> بنی اسرائیل، گوساله‌پرستی بنی اسرائیل، سامری

گوسفند

اشاره

گوسفند

گوسفند، پستانداری از راستۀ سُم‌داران و از گروه نشخوارکنندگان است که جهت استفادۀ از پشم، شیر و گوشتش آن را اهلی می‌کنند. (1)نر آن را قوچ و مادۀ آن را میش و یک‌سالۀ آن را برّه گویند. (2)در این مدخل از واژه‌های«ضأن»،«غنم»و«هدی» استفاده شده است. واژۀ«انعام»که شامل گاو، شتر و گوسفند است و مدخل مستقلّی می‌باشد مورد استفاده قرار نگرفت، ولی جهت تکمیل اطّلاعات مربوط به گوسفند، در پایان آن به«انعام»نیز ارجاع شده.

آب دادن به گوسفند

1. آب داده شدن گوسفندان دختران شعیب، به‌وسیلۀ موسی علیه السلام در پی شنیدن اظهارات آنها:

وَ لَمّٰا تَوَجَّهَ تِلْقٰاءَ مَدْیَنَ ... وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النّٰاسِ یَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودٰانِ قٰالَ مٰا خَطْبُکُمٰا قٰالَتٰا لاٰ نَسْقِی حَتّٰی یُصْدِرَ الرِّعٰاءُ وَ أَبُونٰا شَیْخٌ کَبِیرٌ فَسَقیٰ لَهُمٰا ثُمَّ تَوَلّٰی إِلَی الظِّلِّ فَقٰالَ رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ. (3)قصص (28) 22 -\24

2. بازگشتن موسی علیه السلام به سایه، جهت استراحت، پس از آب دادن گوسفندان دختران شعیب:

وَ لَمّٰا تَوَجَّهَ تِلْقٰاءَ مَدْیَنَ قٰالَ عَسیٰ رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَوٰاءَ السَّبِیلِ

فَسَقیٰ لَهُمٰا ثُمَّ تَوَلّٰی إِلَی الظِّلِّ فَقٰالَ رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ. قصص (28) 22 و 24

3. آب داده شدن گوسفندان، از سوی موسی علیه السلام به رغم خستگی و گرسنگی شدید وی:

1) 1) . فرهنگ فارسی، ج 3، ص 3447،«گوسفند»

2) 2) . لغت‌نامه، ج 12، ص 17101،«گوسپند»

3) 3) . مقصود از«تذودان»این است که [دختران شعیب] گوسفندان خود را از نزدیک شدن به آب جلوگیری می‌کردند. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 387؛ التفسیر المنیر، ج 20، ص 81) و ضمیر در«توجّه»به موسی علیه السلام اشاره دارد و مراد از«ابونا»حضرت شعیب علیه السلام است. (التفسیر المنیر، ج 20، ص 83 -\85)

فَسَقیٰ لَهُمٰا ثُمَّ تَوَلّٰی إِلَی الظِّلِّ فَقٰالَ رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ. قصص (28) 24

4. دعوت شعیب علیه السلام از موسی علیه السلام برای پرداختن مزد، در قبال آب دادن وی به گوسفندانش:

فَجٰاءَتْهُ إِحْدٰاهُمٰا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیٰاءٍ قٰالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مٰا سَقَیْتَ لَنٰا فَلَمّٰا جٰاءَهُ وَ قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قٰالَ لاٰ تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 25

5. پرسش موسی علیه السلام از دختران شعیب، دربارۀ انگیزۀ آنان از منع کردن گوسفندان‌شان از آب:

وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النّٰاسِ یَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودٰانِ قٰالَ مٰا خَطْبُکُمٰا قٰالَتٰا لاٰ نَسْقِی حَتّٰی یُصْدِرَ الرِّعٰاءُ وَ أَبُونٰا شَیْخٌ کَبِیرٌ. قصص (28) 23

استخوان گوسفند

==> همین مدخل، پیه گوسفند

اقسام گوسفند

6. تقسیم شدن گوسفندان، به اهلی و وحشی:

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . انعام (6) 143

7. خداوند، آفرینندۀ دو نوع گوسفند (اهلی و وحشی):

... مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ ... (1)انعام (6) 143

8. خداوند، پدیدآورنده دو نوع گوسفند نر و ماده:

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . (2)انعام (6) 143

9. تقسم شدن گوسفندان به نر و ماده:

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . انعام (6) 143

بارداری گوسفند

==> همین مدخل، جنین گوسفند

پشت گوسفند

==> همین مدخل، پیه گوسفند

پیه گوسفند

10. حرمت پیه گوسفند بر یهود، جز چربیهای چسبیده بر پشت، روده و استخوان، در پی ستم آنان:

وَ عَلَی الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُمٰا إِلاّٰ مٰا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمٰا أَوِ الْحَوٰایٰا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِبَغْیِهِمْ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ . انعام (6) 146

تغذیۀ گوسفند

11. تغذیۀ گوسفندان، از برگ درختان:

قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ


1) 1) . مقصود از«من الضّأن اثنین»مطابق قولی، دو نوع گوسفند اهلی و وحشی است. (المیزان، ج 7، ص 365)

2) 2) . مقصود از«من الضّأن اثنین»گوسفند نر و ماده است. (المیزان، ج 7، ص 365؛ التفسیر الکبیر، ج 5، جزء 13، ص 166)

غَنَمِی وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ . طه (20) 18

12. ریختن برگ درختان برای تغذیۀ گوسفندان، از فواید عصای موسی:

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ . (1)طه (20) 17 و 18

جنین گوسفند

13. گوشت جنین گوسفند (با شرایط تذکیه)، از گوشتهای حلال و خوردنی:

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . (2)انعام (6) 143

14. تحریم استفاده از جنین گوسفند، از سوی مشرکان:

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . انعام (6) 143

15. تحریم گوشت گوسفند و جنین آن از سوی مشرکان، فاقد هرگونه دلیل علم‌آور:

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . انعام (6) 143

16. حرمت گوشت گوسفند و جنین آن از جانب مشرکان، مورد توبیخ و ملامت خداوند:

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . انعام (6) 143

چرای گوسفند

17. داوری داود و سلیمان در مورد کشتزار چریده شدن، در شبانگاه، به‌وسیلۀ گوسفندان غیر مالک:

وَ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ إِذْ یَحْکُمٰانِ فِی الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ کُنّٰا لِحُکْمِهِمْ شٰاهِدِینَ . (3)انبیاء (21) 78

چوپانی گوسفند

==> چوپانی

خسارت گوسفند

18. داوری داود و سلیمان علیهما السلام دربارۀ خسارت وارد شده به کشتزار چریده شده در شب، به‌وسیلۀ گوسفندان:

وَ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ إِذْ یَحْکُمٰانِ فِی الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ کُنّٰا لِحُکْمِهِمْ شٰاهِدِینَ . انبیاء (21) 78

خلقت گوسفند

19. خلقت گوسفند از سوی خداوند در راستای منافع انسان‌ها:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ .... کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ ...


1) 1) .«هشّ»به معنای ضربه زدن به درخت خشک برای ریختن برگهای آن است. (لسان العرب، ج 15، ص 94،«هش»)

2) 2) . فقها شرط حلیت گوشت جنین را تذکیه و مادر و در صورت زنده بیرون آمدن، تذکیه خود جنین دانسته‌اند. (تحریر الوسیله، ج 2، ص 152)

3) 3) .«نفش»به معنای چراندن حیوانات در شب می‌باشد. (مفردات، ص 819 ،«نفش»)

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ ... انعام (6) 141 -\143

20. خداوند آفریننده دو نوع گوسفند نر و ماده:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ \ ... ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ . انعام (6) 141 و 143

رودۀ گوسفند

==> همین مدخل، پیه گوسفند

زوجیّت گوسفند

21. آفرینش نوع گوسفند به گونۀ زوجیّت (نر و ماده)، از آیات خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ ... ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ ... انعام (6) 141 و 143

فدیه با گوسفند

22. یک گوسفند نوعی از، کفارۀ تراشیدن سر در حال احرام، از سوی اذیت شونده به‌وسیلۀ موجودات موذی:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ ... (1)بقره (2) 196

23. یک گوسفند، کفارۀ تخییری تراشیدن موی سر از سوی مریض، در حال احرام:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ ... (2)بقره (2) 196

24. ذبح عظیم«قوچی بزرگ»فدیه‌ای الهی بجای اسماعیل و قربانی وی:

وَ فَدَیْنٰاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ . صافّات (37) 107

کفّاره با گوسفند

==> همین مدخل، فدیۀ گوسفند

گوسفندداری شعیب

25. شعیب علیه السلام از گوسفند داران عصر:

وَ لَمّٰا تَوَجَّهَ تِلْقٰاءَ مَدْیَنَ ... وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النّٰاسِ یَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودٰانِ قٰالَ مٰا خَطْبُکُمٰا قٰالَتٰا لاٰ نَسْقِی حَتّٰی یُصْدِرَ الرِّعٰاءُ وَ أَبُونٰا شَیْخٌ کَبِیرٌ فَجٰاءَتْهُ إِحْدٰاهُمٰا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیٰاءٍ قٰالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مٰا سَقَیْتَ لَنٰا ... (3)قصص (28) 22 و 23 و 25

گوسفند قربانی

26. گوسفند، اقل قربانی در مراسم حج:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ


1) 1) . از امام صادق علیه السلام روایت شده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله بر کعب بن عجزه گذشت، در حالی که شپش از سرش می‌ریخت، ولی وی محرم بود. حضرت فرمود: آیا اذیت می‌شوی؟ گفت: آری حضرت امر کردند که سر را بتراش و روزۀ کفارۀ تراشیدن سر پیش از احرام را سه روز و صدقه را به شش مسکین، به هر مسکین دو مد طعام و قربانی را یک گوسفند قرار بده. (تفسیر العیاشی، ج 1، ص 90، ح 231)

2) 2) . در روایتی، امام صادق علیه السلام«نسک»را گوسفند برشمرد. (الکافی، ج 4، ص 358، ح 2؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 187، ح 664 و 666)

3) 3) . ضمیر در«توجه»به موسی علیه السلام برمی‌گردد و مراد از«ابونا»شعیب علیه السلام می‌باشد. (التفسیر المنیر، ج 20، ص 83 و 85)

مِنَ الْهَدْیِ ... (1)بقره (2) 196

نیز ==> قربانی

گوسفندهای موسی

27. حضرت موسی علیه السلام خود، دارای گوسفندان:

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ . (2)طه (20) 17 و 18

گوشت گوسفند

28. حلّیّت استفاده از گوشت گوسفند نر و ماده:

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . انعام (6) 143

29. تحریم گوشت گوسفند، از ناحیۀ مشرکان جاهلی:

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . انعام (6) 143

نیز ==> همین مدخل، جنین گوسفند

منافع گوسفند

==> احکام، منافع انعام

نیز ==> انعام

گوشت

اشاره

گوشت

تحریم گوشت

1. نکوهش خداوند از برخی مسلمانان صدر اسلام، به سبب تحریم خوردن گوشت حیوان ذبح شده با نام خدا:

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ ...

انعام (6) 119

2. توبیخ مشرکان عصر جاهلی از سوی خداوند متعال، به سبب تحریم بی‌دلیل گوشت بز و چهار پایان و جنین آنها:

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ مِنَ الْإِبِلِ ... انعام (6) 143 و 144

3. تحریم استفاده از گوشت شتر و جنین آن، افترا به خداوند:

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ ... قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ وَصّٰاکُمُ اللّٰهُ بِهٰذٰا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً ... انعام (6) 144

4. تحریم استفاده از گوشت گاو و جنین آن، افترا به

1) 1) . امام محمد باقر علیه السلام دربارۀ«فما استیسر من الهدی»فرمود: مقصود از آن گوسفند است. (تفسیر عیاشی، ج 1، ص 88، ح 226) از امام رضا علیه السلام نیز همین حدیث نقل شده است. (عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 120، ح 1)

2) 2) .«غنم»اسم جنس است که بر گوسفند و بز اطلاق می‌شود. این کلمه از لفظ خود، مفرد ندارد و به یک گوسفند«شاة»گفته می‌شود. (المصباح المنیر، ج 1 - 2، ص 454)

خداوند:

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ ... فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً ... انعام (6) 144

5. تحریم گوشت شتر و گاو، بدعتی در جاهلیّت:

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ ... انعام (6) 144

تغذیه با گوشت

6. گوشت انعام، از منابع تغذیۀ انسانها:

وَ قٰالُوا هٰذِهِ أَنْعٰامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لاٰ یَطْعَمُهٰا إِلاّٰ مَنْ نَشٰاءُ بِزَعْمِهِمْ وَ أَنْعٰامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهٰا وَ أَنْعٰامٌ لاٰ یَذْکُرُونَ اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهَا افْتِرٰاءً عَلَیْهِ سَیَجْزِیهِمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکٰاءُ سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ . انعام (6) 138 و 139

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ . انعام (6) 142

وَ الْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا لَکُمْ فِیهٰا دِفْءٌ وَ مَنٰافِعُ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . نحل (16) 5

لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ. حج (22) 28

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا وَ لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . مؤمنون (23) 21

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا خَلَقْنٰا لَهُمْ مِمّٰا عَمِلَتْ أَیْدِینٰا أَنْعٰاماً فَهُمْ لَهٰا مٰالِکُونَ

وَ ذَلَّلْنٰاهٰا لَهُمْ فَمِنْهٰا رَکُوبُهُمْ وَ مِنْهٰا یَأْکُلُونَ . یس (36) 71 و 72

اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَنْعٰامَ لِتَرْکَبُوا مِنْهٰا وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . غافر (40) 79

7. گوشت دام (شتر، گاو و گوسفند) یکی دیگر از منابع تغذیۀ انسان:

وَ الْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا لَکُمْ ... وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . نحل (16) 5

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا وَ لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . مؤمنون (23) 21

8. قابلیّت بهره‌برداری از فرآورده‌های دامی چون گوشت برای تغذیۀ آدمی از مواهب و نعمتهای الهی:

وَ الْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا لَکُمْ ... وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . نحل (16) 5

روییدن گوشت

9. روییدن گوشت بر استخوانها به قدرت خداوند:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ ... وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظٰامِ کَیْفَ نُنْشِزُهٰا ثُمَّ نَکْسُوهٰا لَحْماً فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ قٰالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 259

... فَکَسَوْنَا الْعِظٰامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ . مؤمنون (23) 14

گوشت الاغ

10. زنده شدن الاغ عزیر پس از جمع‌آوری استخوان‌های آن و پوشاندن گوشت بر آنها پاسخی به پرسش وی از کیفیت و امکان حیات مردگان:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا قٰالَ أَنّٰی یُحْیِی هٰذِهِ اللّٰهُ بَعْدَ مَوْتِهٰا فَأَمٰاتَهُ اللّٰهُ مِائَةَ عٰامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ ... وَ انْظُرْ إِلیٰ حِمٰارِکَ ... وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظٰامِ

کَیْفَ نُنْشِزُهٰا ثُمَّ نَکْسُوهٰا لَحْماً ... (1)بقره (2) 259

گوشت انعام

اشاره

گوشت انعام

11. خداوند متعال، آفرینندۀ انعام، برای استفاده از گوشت آنها:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ ... وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ ... انعام (6) 141 و 142

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ ... کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ ... انعام (6) 142

12. حرمت خوردن گوشت مردار انعام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ مٰا یُرِیدُ. مائده (5) 1

13. حرمت گوشت انعام صیدشده در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ مٰا یُرِیدُ. مائده (5) 1

14. جواز خوردن گوشت انعام (شتر، گاو، گوسفند):

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ ... کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ ... انعام (6) 142

15. گوشت انعام (شتر، گاو، گوسفند) روزی حلال و قرار داده شده برای انسان، از جانب خداوند متعال:

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ ... کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ ... انعام (6) 142

16. امساک از خوردن گوشت انعام (زهد بیجا)، پیروی از راه شیطان:

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ . انعام (6) 142

گوشت جنین انعام

17. حلیت استفاده از گوشت جنین شتر با شرایط تذکیه:

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ ... قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ ... انعام (6) 144

18. حلیت استفاده از گوشت جنین گاو با شرایط تذکیه:

... وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ ... انعام (6) 144

19. حلیت استفاده از گوشت جنین میش، برای انسانها:

... مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ ... قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ ... انعام (6) 143

20. حلیت استفاده از گوشت جنین بز با شرایط تذکیه، برای انسانها:

... وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ ... انعام (6) 143

21. حرمت خوردن زنان از گوشت جنین زنده از دیدگاه مشرکان عصر جاهلیت:

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکٰاءُ سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ . انعام (6) 139

گوشت بدن عزیر علیه السلام


1) 1) . منظور از«العظام»به قرینۀ«الیٰ حمارک»استخوانهای همان الاغ است، چون صرف نگاه به حمار، نشانه‌ای برای احیای مردگان نیست

22. کیفیت زنده شدن عزیر علیه السلام پس از صد سال مردن، با جمع‌آوری استخوانها و پوشانیده شدن آنها با گوشتهای بدنش، پاسخی به پرسش وی، از امکان حیات مردگان:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا قٰالَ أَنّٰی یُحْیِی هٰذِهِ اللّٰهُ بَعْدَ مَوْتِهٰا فَأَمٰاتَهُ اللّٰهُ مِائَةَ عٰامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قٰالَ کَمْ لَبِثْتَ قٰالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قٰالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عٰامٍ فَانْظُرْ إِلیٰ طَعٰامِکَ وَ شَرٰابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلیٰ حِمٰارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنّٰاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظٰامِ کَیْفَ نُنْشِزُهٰا ثُمَّ نَکْسُوهٰا لَحْماً فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ قٰالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. (1)بقره (2) 259

گوشت بریان شده

23. ابراهیم علیه السلام در پی اطعام میهمانان خود، با گوشت بریان‌شدۀ گوساله:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

گوشت بز

24. حلیت استفاده از گوشت بز نر و ماده:

... وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ ... انعام (6) 143

گوشت پرنده

25. بهره‌مندی بهشتیان از انواع گوشت پرندگان:

گوشت تازه

26. اهمیت تازگی گوشت، در تغذیۀ انسان:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا ... نحل (16) 14

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا ...

فاطر (35) 12

گوشت تقسیمی با قرعه

27. حرمت استفاده از گوشت سهم‌بندی شده، به‌وسیلۀ قرعه:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ... مائده (5) 3

28. حرمت تعیین سهام گوشت حیوان، به‌وسیلۀ قرعه:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

29. استفاده از گوشت به حکم قرعه، موجب فسق انسان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

30. تقسیم و تعیین سهام گوشت با قرعه، مرسوم در دوران جاهلیت:

1) 1) . در معنای«انظر الی العظام»دو نظر است: 1. به استخوانهای الاغ نگاه کن؛ 2. به استخوانهای خود [عزیر علیه السلام ] نگاه کن. خداوند اوّل چشم عزیر علیه السلام را به او برگرداند و سپس فرمود: به استخوانهایت نگاه کن. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 478)

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ... مائده (5) 3

31. جواز استفاده از گوشتهای سهم‌بندی شده با تیرهای قمار، در حال اضطرار:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ ... وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

32. جواز استفاده از گوشت تقسیم شده به‌وسیلۀ ازلام، در حال اضطرار، پرتوی از مغفرت و رحمت الهی:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

گوشت جنین

33. رویش گوشت جنین، پس از شکل گیری بدن با استخوآنها:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ ... ثُمَّ جَعَلْنٰاهُ نُطْفَةً فِی قَرٰارٍ مَکِینٍ ... فَکَسَوْنَا الْعِظٰامَ لَحْماً ... مؤمنون (23) 12 - 14

نیز ==> همین مدخل، گوشت انعام، گوشت جنین انعام

گوشت حیوان ناخن‌دار

34. حرام نبودن خوردن گوشت حیوانات ناخن‌دار و پیۀ گاو و گوسفند، برای یهود از آغاز:

وَ عَلَی الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُمٰا ... ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِبَغْیِهِمْ ... انعام (6) 146

35. حرمت خوردن گوشت حیوانات ناخن (چنگال) دار، بر یهود به جهت سرکشی و ظلم آنان:

وَ عَلَی الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ ... انعام (6) 146

گوشت حیوان وحشی

36. حیوانات وحشی از حیوانات حلال‌گوشت:

... وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوٰارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَکُمُ اللّٰهُ فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ ... مائده (5) 4

37. حرمت گوشت حیوانات وحشی حلال‌گوشت در صورت صید در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ مٰا یُرِیدُ. مائده (5) 1

گوشت خوک

38. حرمت استفاده از گوشت خوک:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ ... وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ اللّٰهَ

غَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 115

39. پلیدی گوشت خوک، فلسفۀ تحریم آن:

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ ... أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ ... انعام (6) 145

40. استفاده از گوشت خوک، موجب فسق و انحراف:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ ... وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

41. جواز استفاده از گوشت خوک، در حال اضطرار و بدون قصد گناه:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

42. جواز استفاده از گوشت خوک، تنها به مقدار ضرورت:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ ... وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

گوشت در بهشت

43. گوشت، یکی از غذاهای مهم، در بهشت و مورد اشتهای بهشتیان:

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَ زَوَّجْنٰاهُمْ بِحُورٍ عِینٍ

وَ أَمْدَدْنٰاهُمْ بِفٰاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمّٰا یَشْتَهُونَ . طور (52) 20 و 22

وَ لَحْمِ طَیْرٍ مِمّٰا یَشْتَهُونَ . واقعه (56) 21

44. بهره‌مندی بهشتیان از انواع گوشت پرندگان:

وَ لَحْمِ طَیْرٍ مِمّٰا یَشْتَهُونَ . واقعه (56) 21

گوشت در جاهلیّت

45. خوردن گوشت مردار، خوک و گوشت قربانی برای بتها و گوشت تقسیم شده با قمار، از اعمال مردم در جاهلیت:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ... مائده (5) 3

گوشت دریایی

46. تغذیه با گوشتهای تازه، از فواید دریا:

... سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا ... نحل (16) 14

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ

وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا ... فاطر (35) 12

47. منحصر نبودن فواید دریا به گوشت تازۀ دریایی:

... سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا ... وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ ... نحل (16) 14

48. بهره‌مند شدن انسانها از گوشتهای تازۀ دریا، از نعمتهای الهی و مقتضای شکرگزاری در برابر خداوند:

... سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا ... وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ ... نحل (16) 14

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا ... فاطر (35) 12

49. دریا، یکی از منابع تغذیۀ گوشت تازۀ دریایی، برای انسانها:

... سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا ... نحل (16) 14

نیز ==> همین مدخل، گوشت تازه

گوشت دوزخیان

50. بریان شدن گوشت بدن دوزخیان، در آتش دوزخ:

وَ تَصْلِیَةُ جَحِیمٍ . (1)واقعه (56) 94

گوشت ذبیحه

51. اجتناب از خوردن گوشت ذبیحه در عین ذکر با نام خدا برآن ، امری شگفت‌انگیز:

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ ... (2)انعام (6) 119

52. حرمت خوردن گوشت حیوان ذبح شده با نام خدا در نظر برخی از مردم عصر جاهلیت:

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ ... انعام (6) 119

گوشت ذبیحۀ با نام غیر خدا

53. حرمت استفاده از گوشت حیوان ذبح شده، با نام غیر خدا:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ ... بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ ... مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ ... انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ ... نحل (16) 115

54. استفاده از گوشت ذبح شده با نام غیر خدا، موجب فسق انسان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ ... مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ


1) 1) .«صَلی»به معنای بریان شدن هم آمده است. (مفردات، ص 490،«صلا»)

2) 2) . بنا بر احتمالی کلمه«ما»برای استفهام تعجیبی است. (المیزان، ج 7، ص 332)

یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ ... انعام (6) 145

55. جواز استفاده از حیوان ذبح شده با نام غیر خدا، در حال اضطرار:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ ... بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ .

انعام (6) 145

56. جواز استفاده از گوشت حیوان ذبح شده به نام غیر خدا، بدون قصد گناه و مشروط به غیر عمد بودن:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

گوشت شتر

57. جواز استفاده از گوشت شتر از:

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ . انعام (6) 142

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا وَ لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . مؤمنون (23) 21

... اَلْأَنْعٰامَ ... وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . (1)غافر (40) 79

58. گوشت دامها از جمله شتر، یکی از منابع تغذیۀ انسان:

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ . انعام (6) 142

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا وَ لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . مؤمنون (23) 21

اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَنْعٰامَ لِتَرْکَبُوا مِنْهٰا وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . غافر (40) 79

59. حلیت استفاده از گوشت شتر نر و ماده، برای انسانها:

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ ... قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ ... انعام (6) 144

60. متداول بودن خوردن گوشت شتر، در میان مردم عصر بعثت:

وَ الْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا لَکُمْ ... وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغٰالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوهٰا وَ زِینَةً ... نحل (16) 5 و 8

61. حلیت همۀ خوردنیها بر بنی اسرائیل جز گوشت شتر، به‌واسطۀ تحریم یعقوب علیه السلام بر خود، قبل از نزول تورات:

کُلُّ الطَّعٰامِ کٰانَ حِلاًّ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ إِلاّٰ مٰا حَرَّمَ إِسْرٰائِیلُ عَلیٰ نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرٰاةُ قُلْ


1) 1) . از مصادیق انعام«ابل»( \شتر) است. برخی گفته‌اند مقصود از انعام تنها شتر است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 830)

فَأْتُوا بِالتَّوْرٰاةِ فَاتْلُوهٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . (1)آل عمران (3) 93

62. تحریم کردن گوشت شتر بر خود، به رغم علاقۀ زیاد به آن از سوی حضرت یعقوب علیه السلام به‌واسطۀ عمل به نذر، جهت بهبودی از بیماری‌اش:

کُلُّ الطَّعٰامِ کٰانَ حِلاًّ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ إِلاّٰ مٰا حَرَّمَ إِسْرٰائِیلُ عَلیٰ نَفْسِهِ ... (2)آل عمران (3) 93

63. تحریم کردن گوشت شتر بر خود و فرزندانش، به رغم علاقۀ زیاد به آن از سوی حضرت یعقوب علیه السلام به علت زهد و پارسایی و دوری از لذّتهای حلال:

کُلُّ الطَّعٰامِ کٰانَ حِلاًّ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ إِلاّٰ مٰا حَرَّمَ إِسْرٰائِیلُ عَلیٰ نَفْسِهِ ... (3)آل عمران (3) 93

64. حلّیّت برخی از خوردنیها، چون گوشت شتر بر مسلمانان، مورد اعتراض یهود:

کُلُّ الطَّعٰامِ کٰانَ حِلاًّ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ ... (4)آل عمران (3) 93

65. به پهلو افتادن (جان دادن) شتر، پس از نام خدا به هنگام نحر، مجوّز خوردن از گوشت آن:

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . حجّ (22) 36

گوشت صید

66. حلّیّت خوردن گوشت شکار صیدشده به‌وسیلۀ حیوانات درّندۀ تعلیم دیده، چون سگ و باز شکاری:

... وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوٰارِحِ مُکَلِّبِینَ ... فَکُلُوا ... (5)مائده (5) 4

67. تعلیم سگ برای شکار، شرط حلّیّت و تذکیۀ گوشت حیوان صیدشده :

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوٰارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَکُمُ اللّٰهُ فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهِ ... مائده (5) 4

68. حرمت گوشت و سایر بهره‌برداریها از حیوان صیدشده ، در حرم مکّه:

... أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ ... غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ


1) 1) . یک قول در تفسیر آیه این است که یعقوب علیه السلام گوشت و شیر شتر را بر خود حرام کرده بود. (جامع البیان، ج 3، جزء 4، ص 7)

2) 2) . اسرائیل نام دیگر یعقوب علیه السلام است. وی به علّت بیماری کمر و پا، نذر کرده بود که اگر بهبودی یابد از خوردن گوشت شتر که بسیار مورد علاقه‌اش بود صرف نظر کند و چنین کرد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 794؛ جامع البیان، ج 3، جزء 4، ص 3 و 7)

3) 3) . عدّه‌ای معتقدند که حضرت یعقوب علیه السلام که نام دیگرش اسرائیل بود به انگیزۀ پارسایی و بندگی خدا، به‌سان پارسایان، خوردن گوشت شتر را بر خود حرام ساخت و از خدا خواست آن را بپذیرد و خدا پذیرفت و آن را بر فرزندانش نیز حرام کرد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 794)

4) 4) . در شأن نزول آیه آمده: یهود بر پیامبر صلی الله علیه و آله ایراد گرفتند که چرا گوشت شتر را حلال دانسته؟ (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 794؛ روح المعانی، ج 3، جزء 4، ص 3)

5) 5) . کلمۀ«جوارح»جمع«جارحه»به هر حیوان درّنده گفته می‌شود. گفتنی است که اگر مکلّبین حالی باشد که تشبیه را افاده کند نمی‌تواند جوارح را مقیّد به خصوص سگان شکاری کند و مضافاً اینکه تقیید کلّی به یک مصداق خاص دور از فصاحت است

حُرُمٌ ... مائدة (5) 1

69. حرمت خوردن گوشت شکار خشکی در حال احرام، برای محرم غیر شکارچی:

أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ ... وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ ... (1)مائده (5) 96

70. صید حیوانات صحرایی و خوردن گوشت آنها، در حال احرام، از بی‌تقوایی:

... وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ مٰا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... (2)مائده (5) 96

71. جواز خوردن گوشت حیوانهای صیدشده دریایی برای محرم و غیر محرم:

أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیّٰارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ مٰا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . مائده (5) 96

72. حرمت گوشت و سایر بهره‌برداریها از حیوان شکار شده، در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ ... غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ ... مائدة (5) 1

گوشت قربانی

73. لزوم استفاده از گوشت قربانی:

... عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا ... حجّ (22) 28

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . حجّ (22) 36

74. قربانی کردن برای غیر خدا، موجب حرام شدن گوشت قربانی:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ ... بقره (2) 173

75. جواز استفادۀ حج‌گزاران، از گوشت قربانی:

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ .... عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا ... حجّ (22) 27 و 28

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . حجّ (22) 36

76. جایز نبودن استفاده از تمام گوشت قربانی برای حاجی، در حج:

... فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ. حجّ (22) 28

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . حجّ (22) 36

77. لزوم اطعام مستمندان تنگدست، از گوشت قربانی، در حج:

... وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ. حجّ (22) 28

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا


1) 1) . در برداشت مذکور کلمۀ«صید»به معنای اسم مفعول - حیوان شکار شده - گرفته شده است و این معنا اعمّ از این است که خود محرم و یا شخص دیگری آن حیوان را شکار کند

2) 2) . از مصادیق مورد نظر برای تقوا به قرینۀ«حرّم علیکم»پرهیز از صید در حال احرام است

لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . حجّ (22) 36

78. اطعام مستمندان تنگدست از گوشت قربانی در حج، یکی از حکمتهای تشریع حج:

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ ... لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ ... عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ. حجّ (22) 27 و 28

79. سهیم بودن متکدیان، در گوشت قربانی:

لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ. حجّ (22) 28

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . حجّ (22) 36

80. منع استفادۀ انحصاری حاجیان از گوشت قربانی و دریغ کردن از اطعام آن به نیازمندان:

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ ... فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا ... (1)حج (22) 36

81. حرمت استفاده از گوشت قربانی، پندار باطل عربهای جاهلی:

... فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ. (2)حج (22) 28

82. استفاده از گوشت قربانی شده در آستانۀ بتها، حرام و موجب فسق انسان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ ... وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

83. جواز استفاده از حیوان قربانی شده بر آستان بتها، در حال اضطرار:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ ... فَمَنِ اضْطُرَّ ... فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

84. جواز استفاده از گوشت قربانی شده برای غیر خدا در حال اضطرار، مشروط به باغی نبودن مضطرّ بر علیه امام مسلمین و راهزن نبودن وی:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ ... وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ ... (3)بقره (2) 173

85. جواز استفاده از گوشت قربانی شده برای غیر خدا در حال اضطرار، مشروط به اجتناب از افراط و تقصیر در خوردن:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ ... وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ ... (4)بقره (2) 173

86. جواز استفاده از گوشت حیوان ذبح شده در برابر انصاب، در صورت اضطرار، نشانۀ آسان‌گیری خدا بر بندگان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ ... وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

گوشت گاو


1) 1) . با توجّه به کلمۀ«من»معنای جملۀ مزبور چنین است: بخشی از آن را بخورید

2) 2) . تجویز استفاده از گوشت قربانی، ناظر به پندار باطل عربهای جاهلی است که استفاده از آن را حرام می‌دانستند. (روح المعانی، ج 10، جزء 17، ص 216)

3) 3) .«غیر باغ و لا عاد»به غیر باغی بر علیه امام مسلمین و راهزن نبودن تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 467؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 155، ح 503)

4) 4) .«غیر باغ و لا عاد»به غیر باغ در افراط و غیر عاد در تقصیر تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 467)

87. جواز خوردن گوشت گاو نر و ماده برای انسانها:

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ وَصّٰاکُمُ اللّٰهُ بِهٰذٰا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً لِیُضِلَّ النّٰاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . انعام (6) 144

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا وَ لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . مؤمنون (23) 21

... اَلْأَنْعٰامَ ... وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . غافر (40) 79

88. گوشت گاو، یکی از منابع تغذیۀ انسان:

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا وَ لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . مؤمنون (23) 21

89. گوشت گاو، از جملۀ گوشتهای حلال و روزی انسانها:

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ ... کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ ... انعام (6) 142

90. متداول بودن خوردن گوشت گاو، در میان مردم عصر بعثت:

وَ الْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا لَکُمْ ... وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغٰالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوهٰا وَ زِینَةً ... نحل (16) 5 و 8

91. جواز خوردن از گوشت گاو قربانی شده برای خدا:

لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ. (1)حجّ (22) 28

گوشت گوساله

92. حلیت گوشت گوساله، در شریعت ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ ... فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

93. مصرف گوشت گوساله به صورت بریان شدن، در خانۀ ابراهیم علیه السلام برای مهمانان وی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ ... فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

گوشت گوسفند

94. جواز استفاده از گوشت گوسفند:

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ . انعام (6) 142

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا وَ لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . مؤمنون (23) 21

... اَلْأَنْعٰامَ ... وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . غافر (40) 79

95. گوشت دامها از جمله گوسفند، یکی از منابع تغذیۀ انسان:

... وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . مؤمنون (23) 21

96. متداول بودن خوردن گوشت گوسفند، در میان مردم عصر بعثت:

وَ الْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا لَکُمْ ... وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . نحل (16) 5

97. گوشت گوسفند، یکی از روزیهای قرار داده شده برای انسان، از جانب خداوند متعال:

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ ... کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ ... انعام (6) 142


1) 1) . انعام به معنای شتر و گاو و گوسفند است

گوشت مذکّی

98. تذکیۀ حیوان، موجب حلیت گوشت آنها، حتی در آستانۀ مردن، به‌واسطۀ خفگی، زدن، پرت شدن، شاخ خوردن و دریده شدن، به‌وسیلۀ درّندگان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ ... مائده (5) 3

گوشت مردار

اشاره

99. حرمت استفاده از گوشت حیوان مردار:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ ... انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... نحل (16) 115

100. گوشت مردار، آلوده و پلید:

... إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَإِنَّهُ رِجْسٌ ... انعام (6) 145

101. آلودگی و پلیدی گوشت مردار، فلسفۀ تحریم آن، از ناحیۀ خداوند متعال:

... إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَإِنَّهُ رِجْسٌ ... انعام (6) 145

102. استفاده از گوشت مردار، موجب فسق انسان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ ... انعام (6) 145

103. جواز استفاده از گوشت مردار، در حال اضطرار:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

104. جواز استفاده از گوشت مردار، به مقدار ضرورت:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

105. جواز استفاده از خوردن گوشت مردار، برای انسان مکره:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ ... (1)بقره (2) 173

106. جواز استفاده از گوشت مردار برای مضطر،

1) 1) . در معنای اضطرار دو تفسیر آمده است: یکی ضرورت گرسنگی و دیگری ضرورت اکراه. برداشت براساس تفسیر دوم صورت گرفته است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 467)

مشروط به اجتناب از افراط و تقصیر در خوردن:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (1)بقره (2) 173

107. جواز استفاده از گوشت مردار بدون قصد گناه، به شرط غیر عمد بودن:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

108. جواز استفاده از گوشت مردار برای مضطر، مشروط به باغی نبودن وی بر علیه امام عادل مسلمین و راهزن نبودن وی:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ ... (2)بقره (2) 173

109. حرمت استفاده از گوشت حیوان پرت شده، در صورت تذکیه نشدن:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ الْمُتَرَدِّیَةُ ... إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ ... مائده (5) 3

110. استفاده از گوشت حیوان پرت شده حرام و موجب فسق انسان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ الْمُتَرَدِّیَةُ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

111. حرمت استفاده از گوشت حیوان خفه شده:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ الْمُنْخَنِقَةُ ... مائده (5) 3

112. استفاده از گوشت حیوان خفه شده موجب فسق انسان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ ... اَلْمُنْخَنِقَةُ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

113. حرمت استفاده از گوشت حیوان دریده شده، به‌واسطۀ درندگان بدون تذکیه:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ ... مائده (5) 3

114. استفاده از گوشت حیوان دریده شده، به‌واسطۀ درندگان، موجب فسق انسان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

115. حرمت استفاده از گوشت حیوان زده شده، در صورت تذکیه نشدن:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ الْمَوْقُوذَةُ ... إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ ... مائده (5) 3

116. استفاده از گوشت حیوان زده شده، موجب فسق انسان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ الْمَوْقُوذَةُ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

117. حرمت استفاده از گوشت حیوان شاخ خورده، در صورت تذکیه نشدن:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ ... وَ النَّطِیحَةُ ... إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ ...

مائده (5) 3

118. استفاده از گوشت حیوان شاخ زده شده موجب فسق انسان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ ... وَ النَّطِیحَةُ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

119. استفاده از گوشت حیوان تذکیه نشده، موجب

1) 1) .«غیر باغ و لا عاد»به غیر عاد در افراط و غیر عاد در تقصیر تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 467)

2) 2) .«غیر باغ و لا عاد»غیر باغ بر علیه امام مسلمین و راهزن نبودن تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 467؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 155، ح 503)

فسق انسان:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... مائده (5) 3

120. جواز استفاده از گوشت حیوان تذکیه نشده، در حال اضطرار:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

تشبیه به گوشت مردار

121. تجسّس در عیبها و کاستیهای مؤمنان، و غیبت آنان، به منزلۀ خوردن گوشت آنان:

... وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً ... حجرات (49) 12

122. ریختن آبروی برادر مؤمن با غیبت، به منزلۀ خوردن گوشت بدن بی‌جان او:

... وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً ... حجرات (49) 12

نزول گوشت

123. نزول گوشت بر حواریّون از سوی خداوند متعال، پس از درخواست حضرت عیسی علیه السلام یکی از مائده‌های آسمانی:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ ... (1)مائده (5) 114 و 115

نعمت گوشت

124. استفاده از گوشت حیوانات، شایستۀ شکرگزاری:

... أَنْعٰاماً فَهُمْ لَهٰا مٰالِکُونَ ... وَ مِنْهٰا یَأْکُلُونَ ... أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 71 -\73

گوش

اشاره

گوش

گوش، عضو حسّ سامعه است و درک اصوات خارجی را می‌نماید. (2)در این مدخل، اطّلاعات مربوط به گوش جمع‌آوری شده و اطّلاعات مربوط به شنوایی در جای خود آمده است. در این مدخل از واژه‌های«اذن»و«سمع»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: خلقت گوش، مهر شدن گوش، نعمت گوش و نقش گوش.

آگاهی گوش

1. آگاهی گوش انسان، از اعمال و رفتار خویش:

وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً. (3)اسراء (17) 36


1) 1) . مقصود از این«مائدۀ»نازل شده، نان و گوشت بوده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 410)

2) 2) . فرهنگ فارسی، ج 3، ص 3448،«گوش»

3) 3) . مسئول بودن گوش فرع بر آگاهی آن است

حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصٰارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُکُمْ وَ لاٰ جُلُودُکُمْ ... (1)فصّلت (41) 20 و 22

استفاده از گوش

2. استفاده نکردن مناسب از نعمت گوش، موجب مسئولیّت انسان در نزد خداوند:

وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً. اسراء (17) 36

نیز ==> همین مدخل، نعمت گوش

انگشت به گوش کردن

3. انگشت به گوش کردن قوم نوح در برابر دعوت او به ایمان و بهره‌مندی از آمرزش الهی:

وَ إِنِّی کُلَّمٰا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ ... نوح (71) 7

4. تشبیه منافقان به قراردهندۀ انگشتان خود در گوش، براثر ترس ناشی از گرفتار شدن در فضایی تاریک و بارانی، همراه رعد و برق:

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ ... بقره (2) 19

5. انگشت به گوش کردن، راهی برای در امان ماندن از صداهای وحشتناک (صاعقه و...):

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ ... بقره (2) 19

6. ترس از مرگ، سبب انگشت به گوش کردن، هنگام شنیدن صداهای وحشتناک:

... یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ ... بقره (2) 19

حسابرسی گوش در قیامت

7. گوش، چشم و دل انسان، مورد حسابرسی خداوند، در قیامت:

... إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً. اسراء (17) 36

خلقت گوش

8. خلقت گوش، از سوی خداوند:

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ ... نحل (16) 78

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ ... مؤمنون (23) 78

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ ... سجده (32) 9

... وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصٰاراً وَ أَفْئِدَةً ... احقاف (46) 26

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ ... ملک (67) 23

إِنّٰا خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشٰاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْنٰاهُ سَمِیعاً بَصِیراً. انسان (76) 2

9.

آفرینش گوش برای انسان، از آیات الهی:

10.

گوش، دستگاهی بدیع و بی‌مانند، در نظام


1) 1) . گواهی دادن، فرع برآن است که گواهی‌دهنده به آنچه گواهی می‌دهد آگاه باشد

خلقت:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ ... (1)مؤمنون (23) 78

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ ... ملک (67) 23

11. خلقت گوش، در راستای منافع انسانها:

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ ... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . مؤمنون (23) 78

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 9

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

12. خلقت گوش به فرمان خداوند برای انسان، زمینه‌ای برای شکرگزاری:

وَ اللّٰهُ ... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ .

مؤمنون (23) 78

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 9

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

13. شکرگزاری اندک انسانها در برابر خداوند، نسبت به خلقت گوش:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ .

مؤمنون (23) 78

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 9

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

سنگینی گوش کافران

14. خداوند، قراردهندۀ سنگینی بر گوش کافران:

... وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً ... وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا ... یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... انعام (6) 25

... اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً ... اسراء (17) 45 و 46

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیٰاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهٰا ... إِنّٰا جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً ... کهف (18) 57

سنگینی گوش مشرکان

15. خداوند، افکنندۀ حجابهایی متعدّد بر دل، و سنگینی بر گوش گروهی از مشرکان:

... ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا ... وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً ... انعام (6) 22 و 25

سنگینی گوش منکران قرآن


1) 1) .«انشاء»[مصدر«انشأ»] به ایجاد بدون طرح و الگوی قبلی، گفته می‌شود. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 181)

16. تصریح منکران قرآن، به داشتن قلبی محجوب و گوشی سنگین، در برابر وحی الهی:

کِتٰابٌ فُصِّلَتْ آیٰاتُهُ .... فَأَعْرَضَ أَکْثَرُهُمْ ...

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا فِی أَکِنَّةٍ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ وَ فِی آذٰانِنٰا وَقْرٌ ... فصّلت (41) 3 -\5

شنوایی گوش

==> شنوایی

فواید گوش

==> همین مدخل، نعمت گوش، نقش گوش

قصاص گوش

17. قصاص گوش در برابر گوش، از قوانین خداوند، در تورات:

وَ کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ فِیهٰا أَنَّ ... وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ ... مائده (5) 45

گواهی گوش

==> همین مدخل، حسابرسی گوش در قیامت

گوش از آیات خدا

==> همین مدخل، خلقت گوش

گوش انعام

18. مشرکان دوران جاهلیت، قطع‌کننده و شکافندۀ گوش چهار پایان:

... وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ ... وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ ... نساء (4) 116 و 119

19. شیطان، برانگیزندۀ مشرکان دوران جاهلیت به قطع کردن و شکافتن گوش چهار پایان:

... وَ مَنْ یُشْرِکْ ... وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ ... نساء (4) 116 و 119

گوش بتها

20. گوشهای بتان، ناشنوا و فاقد هرگونه اثر مطلوب:

إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ .... أَمْ لَهُمْ آذٰانٌ یَسْمَعُونَ بِهٰا ... (1)اعراف (7) 194 و 195

گوش در قیامت

21. گواهی گوش، چشم و پوست دشمنان خدا، در قیامت، علیه آنان:

وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدٰاءُ اللّٰهِ ... حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصٰارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُکُمْ وَ لاٰ جُلُودُکُمْ ... فصّلت (41) 19 و 20 و 22

مهر شدن گوش

22. مهر شدن گوش کافران هدایت‌ناپذیر، به امر خداوند، سبب عدم ایمان آنان:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ


1) 1) . ممکن است وصف«أرجل»به«یمشون»و«آذان»به«یسمعون»وصف احترازی باشد؛ یعنی آنها پا و گوش دارند، امّا نمی‌توانند راه بروند و بشنوند

عَظِیمٌ . بقره (2) 6 و 7

23. مهر شدن گوش کافران دنیا طلب، سبب محرومیّت آنان، از هدایت الهی:

... وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ . نحل (16) 107 و 108

24. دارندگان گوشهای مهر شده، انسانهایی غفلت‌زده:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ . نحل (16) 108

25. مهر شدن گوشهای کافران دنیاگرا به فرمان خداوند، کیفر ترجیح زندگی دنیا بر آخرت:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ ...

أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ ... نحل (16) 107 و 108

26. مهر کردن گوش کافران از سوی خداوند، سبب زیان‌کاری آنان در آخرت:

... اَلْکٰافِرِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ ... لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . نحل (16) 107 -\109

نعمت گوش

27. گوش، نعمت و موهبتی الهی:

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ ... قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . مؤمنون (23) 78

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ ... قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 9

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

إِنّٰا خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشٰاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْنٰاهُ سَمِیعاً بَصِیراً. انسان (76) 2

28. مسئول بودن انسان، نسبت به نعمت گوش:

... إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً. اسراء (17) 36

29. توجّه به اهمّیّت نعمت گوش، مستلزم سپاسگزاری انسان از خداوند:

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . مؤمنون (23) 78

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 9

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

30. ناسپاسی بیشتر مردم، نسبت به نعمت گوش:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . مؤمنون (23) 78

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 9

... هُوَ الَّذِی ... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

نقش گوش

31. گوش، از ابزار شناخت و درک حقایق:

خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ ... بقره (2) 7

وَ مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذِی یَنْعِقُ بِمٰا لاٰ یَسْمَعُ إِلاّٰ دُعٰاءً وَ نِدٰاءً صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ . بقره (2) 171

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً ... انعام (6) 25

... لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا ... اعراف (7) 179

أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ یَمْشُونَ بِهٰا ... أَمْ لَهُمْ آذٰانٌ یَسْمَعُونَ بِهٰا ...

اعراف (7) 195

وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَی الْهُدیٰ لاٰ یَسْمَعُوا ... اعراف (7) 198

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ ... یوسف (12) 31

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ ... نحل (16) 108

... إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً. اسراء (17) 36

وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً ... اسراء (17) 46

... إِنّٰا جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً ... کهف (18) 57

اَلَّذِینَ کٰانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطٰاءٍ عَنْ ذِکْرِی وَ کٰانُوا لاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً. کهف (18) 101

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِهٰا أَوْ آذٰانٌ یَسْمَعُونَ بِهٰا ... حج (22) 46

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ ... مؤمنون (23) 78

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا وَلّٰی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً ... لقمان (31) 7

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ ... سجده (32) 9

أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِی الْعُمْیَ وَ مَنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . زخرف (43) 40

... وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ ... جاثیه (45) 23

... وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصٰاراً وَ أَفْئِدَةً ... احقاف (46) 26

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِمَنْ کٰانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ ... ق (50) 37

وَ قٰالُوا لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا کُنّٰا فِی أَصْحٰابِ السَّعِیرِ. ملک (67) 10

... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ ... ملک (67) 23

إِنّٰا خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشٰاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْنٰاهُ سَمِیعاً بَصِیراً. انسان (76) 2

32. آگاهی از طریق شنیدن کلمات و صداها به‌وسیلۀ گوش، از زمان تولّد، برخاسته از قدرت الهی:

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

33. عدم استفادۀ قوم عاد از گوش و دیگر ابزار شناخت خود، در طریق حق، زمینه‌ساز سقوط و هلاکت آنان:

... فَأَصْبَحُوا لاٰ یُریٰ إِلاّٰ مَسٰاکِنُهُمْ .... فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُهُمْ وَ لاٰ أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَیْءٍ ...

احقاف (46) 25 و 26

نیز ==> شنوایی

گهواره

اشاره

گهواره

تشبیه به گهواره

1. قرار دادن زمین، همانند گهواره‌ای برای آرامش و آسایش انسان، پرتوی از ربوبیّت خداوند:

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ ... (1)طه (20) 53

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ ... زخرف (43) 10

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهٰاداً. نبأ (78) 6

وَ الْأَرْضَ فَرَشْنٰاهٰا فَنِعْمَ الْمٰاهِدُونَ . ذاریات (51) 48

عیسی علیه السلام در گهواره

2. سخن گفتن عیسی علیه السلام با مردم در گهواره، همانند زمان بزرگسالی:

وَ یُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ ... آل عمران (3) 46

... تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً ... مائده (5) 110

... کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... مریم (19) 29 و 34

3. زبان گشودن عیسی علیه السلام در گهواره و تشریح ماجرای تولّد خویش، برای قوم مریم موجب شگفتی آنان:

فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا. مریم (19) 29

گهوارۀ بچّه

4. گهواره، جایی با آرامش برای بچّه:

وَ یُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً ... آل عمران (3) 46

... تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً ... مائده (5) 110

... کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا. مریم (19) 29

گیاه

اشاره

گیاه

گیاه، حشیش و نبات، رستنی کوچک از علف و بوته، در مقابل درخت (2)، به هر چیز نموّکننده‌ای گفته می‌شود که از زمین می‌روید، چه ساقه‌دار باشد، مانند درخت و یا بدون ساقه باشد، مانند علف، لیکن در تعارف[عرف و محاورات عرفی] به آنچه بدون ساقه است گفته می‌شود. (3)مقصود از گیاه در این مدخل معنای اخیر مورد نظر است و از مشتقّات«نبات»و واژه‌های آن استفاده شده است.

اهمّ عناوین: انواع گیاه، تنوّع گیاه، رنگ گیاه، رویش گیاه و فواید گیاه.

آفرینش گیاهان

1. خداوند آفریننده گیاهان:

1) 1) .«مهد»جایگاهی است که برای طفل تهیّه می‌کنند (مفردات، ص 780،«مهد») که راحت بخوابد و آرام گیرد. در آیۀ شریفه زمین به گهواره تشبیه شده است، از جهت آرامش انسانها در آن. (روح المعانی، ج 9، جزء16، ص 300 -\301)

2) 2) . لغت‌نامه، ج 12، ص 1772،«گیاه»

3) 3) . مفردات، ص 787،«نبت»؛ نثر طوبیٰ، ج 2، ص 436-\ 437،«نبت»

... فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... بقره (2) 61

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُهٰا أَنَّهُمْ قٰادِرُونَ عَلَیْهٰا أَتٰاهٰا أَمْرُنٰا لَیْلاً أَوْ نَهٰاراً فَجَعَلْنٰاهٰا حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . یونس (10) 24

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 4

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ . حجر (15) 19

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

وَ مٰا ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ . نحل (16) 11 و 13

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیٰاحُ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ مُقْتَدِراً. کهف (18) 45

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی . طه (20) 53

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحٰامِ مٰا نَشٰاءُ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّٰی وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. حجّ (22) 5

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. حجّ (22) 63

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ . شعراء (26) 7

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ . زمر (39) 21

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. ق (50) 7

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 25 -\31

وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعیٰ

فَجَعَلَهُ غُثٰاءً أَحْویٰ . اعلی (87) 4 و 5

2. آفرینش انواع گیاهان از بستر خاک مرده

نمایشی از قدرتمندی و توانایی خداوند بر احیای همۀ مردگان در روز رستاخیز:

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً ... ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ أَنَّ اللّٰهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ. حجّ (22) 5 -\7

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. فصّلت (41) 39

استفاده از گیاه

==> همین مدخل، فواید گیاه، تأمین علوفه، تغذیه، سایبانی

اقسام گیاه

1. پیاز

3. پیاز، از گیاهان و خوراکیهای روییدنی در زمین:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ ... وَ بَصَلِهٰا ... بقره (2) 61

4. گیاه پیاز، مورد استفادۀ بنی اسرائیل در مصر باستان:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... وَ بَصَلِهٰا قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ مٰا سَأَلْتُمْ ... بقره (2) 61

5. کم‌ارزش بودن گیاه پیاز، از دیدگاه موسی علیه السلام در مقایسه با منّ و سلویٰ:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... وَ بَصَلِهٰا قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ ... بقره (2) 61

2. خردل

6. خردل، یکی از انواع گیاهان:

وَ نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیٰامَةِ فَلاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ إِنْ کٰانَ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنٰا بِهٰا وَ کَفیٰ بِنٰا حٰاسِبِینَ . انبیاء (21) 47

یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. (1)لقمان (31) 16

3. خیار

7. خیار، از گیاهان روییدنی در زمین:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ قِثّٰائِهٰا ... بقره (2) 61

4. ریحان

8. گیاه ریحان، از نعمت‌های خداوند برای انسان:

وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (2)الرّحمن (55) 12 و 13

9. ریحان از گیاهان و نعمت‌های بهشتی:

1) 1) .«خردل»گیاهی است دارای گلهایی زرد و دانه‌های ریز و قهوه‌ای (فرهنگ فارسی، ج 1، ص 1408،«خردل») و خردل یکی از گیاهانی است که در زبان فارسی آن را حروف السّطوح نامند، گیاهی است داغ و گزنده. (التحقیق، ج 3، ص 36،«خردل»)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از ریحان گیاه خاص و خوشبو باشد

فَأَمّٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ

فَرَوْحٌ وَ رَیْحٰانٌ وَ جَنَّةُ نَعِیمٍ . (1)واقعه (56) 88 و 89

5. زنجبیل

10. زنجبیل، از جمله گیاهان:

وَ یُسْقَوْنَ فِیهٰا کَأْساً کٰانَ مِزٰاجُهٰا زَنْجَبِیلاً. (2)انسان (76) 17

6. سیر

11. سیر، از گیاهان و خوراکیهای روییدنی در زمین:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... وَ فُومِهٰا ... (3)بقره (2) 61

12. روییدن گیاه سیر برای تنوّع غذایی، مورد درخواست بنی اسرائیل از موسی علیه السلام :

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... وَ فُومِهٰا ... قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ مٰا سَأَلْتُمْ ... بقره (2) 61

13. گیاه سیر از لحاظ خوراکی برای بنی اسرائیل، کم‌ارزش‌تر از منّ و سلویٰ، از منظر موسی علیه السلام :

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... وَ فُومِهٰا ... قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ ... بقره (2) 61

14. گیاه سیر، از خوراکیهای بنی اسرائیل و مصر باستان:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... وَ فُومِهٰا ... قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ مٰا سَأَلْتُمْ ... بقره (2) 61

15. درخواست بنی اسرائیل برای رویش گیاه سیر، مورد سرزنش موسی علیه السلام :

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... وَ فُومِهٰا ... قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ ... بقره (2) 61

13. عدس

16. عدس، از گیاهان روییدنی در زمین:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... وَ عَدَسِهٰا ... بقره (2) 61

7. کدو

17. کدو، از گیاهان و روییدنیهای زمین:

وَ أَنْبَتْنٰا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ . (4)صافّات (37) 146

18. روییده شدن گیاه کدو به امر خداوند، جهت بهره‌برداری یونس علیه السلام از آن، در پی نجات از شکم ماهی:

1) 1) . بنا بر احتمالی مقصود از«ریحان»گیاه بهشتی است که در موقع مردن برای استشمام مقربان می‌آورند. (مجمع البیان، ج 9 و 10، ص 344)

2) 2) .«زنجبیل»ریشۀ گیاهی است خوشبو و معروف با طعم تند. (نثر طوبیٰ، ج 1، ص 334)

3) 3) . بنا بر قولی«فوم»به معنای سیر هم آمده است. (مفردات، ص 650 ،«فوم»؛ نثر طوبیٰ، ج 2، ص 277،«فوم»)

4) 4) . مراد از«یقطین»بنا بر قولی گونه‌ای از کدو است. (التبیان، ج 8، ص 530)

وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِیمٌ

فَنَبَذْنٰاهُ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ سَقِیمٌ

وَ أَنْبَتْنٰا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ . صافّات (37) 140 و 145 و 146

8. گندم

19. گندم، از گیاهان روییدنی در زمین:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... وَ فُومِهٰا ... (1)بقره (2) 61

9. یقطین

20. یقطین، از گیاهان و روییدنیهای زمین:

وَ أَنْبَتْنٰا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ . (2)صافّات (37) 146

21. روییدن گیاه یقطین، جهت سایبانی یونس علیه السلام :

وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِیمٌ

فَلَوْ لاٰ أَنَّهُ کٰانَ مِنَ الْمُسَبِّحِینَ

لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

فَنَبَذْنٰاهُ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ سَقِیمٌ

وَ أَنْبَتْنٰا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ . صافّات (37) 139 و 142 -\146

انقیاد گیاه

22. انقیاد گیاهان از خداوند:

وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدٰانِ . (3)الرّحمن (55) 6

انواع گیاه

1. بدبو

==> همین مدخل، اقسام گیاه، خاردار

2. تلخ

==> همین مدخل، اقسام گیاه، خاردار

3. خاردار

23. گیاه خاردار جهنّم، فاقد اثر انرژی‌زایی و غذایی:

لَیْسَ لَهُمْ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ ضَرِیعٍ

لاٰ یُسْمِنُ وَ لاٰ یُغْنِی مِنْ جُوعٍ . غاشیه (88) 8 و 7

24. گیاه خاردار، تلخ و بدبوی جهنّم، تنها خوراک موجود، برای برخی از دوزخیان:

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خٰاشِعَةٌ

لَیْسَ لَهُمْ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ ضَرِیعٍ . (4)غاشیه (88) 2 و 6

25. گیاه خاردار جهنّم، بی‌تأثیر در رفع گرسنگی و چاق کردن:

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خٰاشِعَةٌ

لَیْسَ لَهُمْ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ ضَرِیعٍ

لاٰ یُسْمِنُ وَ لاٰ یُغْنِی مِنْ جُوعٍ . غاشیه (88) 2 و 6 و 7

4. خوشبو

26. گیاهان خوشبو، از نعمتهای خداوند برای انسان:

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ

وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحٰانُ . (5)الرّحمن (55) 10 و 12

27. عدم توجّه به نعمت گیاهان خوشبو، شایستۀ

1) 1) .«فوم»به معنای گندم است. (مفردات، ص 650 ،«فوم»)

2) 2) .«یقطین»هر نباتی است که بدون ساقه باشد و بر روی زمین پهن شود و کم‌دوام باشد مثل خربزه و... . (نثر طوبیٰ، ج 2، ص 595،«یقطین»)

3) 3) . مراد از«النّجم»به قرینۀ«الشّجر»گیاهان بدون ساقه است و گفته شده که مقصود از«یسجدان»انقیاد گیاهان در برابر تقدیر الهی برای رشد و نموّ آنها است. (المیزان، ج 19، ص 96)

4) 4) . از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که«ضریع»چیزی است در آتش جهنّم شبیه خار که تلخ‌تر از گیاه صبّر و بدبوتر از مردار و سوزاننده‌تر از آتش است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 565، ح 14)

5) 5) . برداشت بر این اساس است که ریحان به معنای هر گیاه خوشبو باشد. (التبیان، ج 9، ص 514؛ المیزان، ج 19، ص 98)

سرزنش:

وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 12 و 13

28. توجّه به نعمت گیاهان خوشبو، زمینه‌ساز شناخت پروردگار و نعمتهای او:

وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 12 و 13

29. گیاهان خوشبو، نمودی از آراستگی زمین برای انسان:

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ

وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحٰانُ . الرّحمن (55) 10 و 12

30. گیاهان خوشبو، از نعمتهای بهشتی برای مقرّبان درگاه الهی:

فَأَمّٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ

فَرَوْحٌ وَ رَیْحٰانٌ وَ جَنَّةُ نَعِیمٍ . (1)واقعه (56) 88 و 89

5. دانه‌دار

31. خداوند، رویانندۀ گیاهان دانه‌دار و دارای خوشه‌های متراکم:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً ... انعام (6) 99

6. سبزیجات

32. سبزیجات، از گیاهان روییدنی در زمین:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... (2)بقره (2) 61

33. رویش سبزیجات و استفاده از این گیاه، رایج در میان بنی اسرائیل و مصر باستان:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ قِثّٰائِهٰا وَ فُومِهٰا وَ عَدَسِهٰا وَ بَصَلِهٰا قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ مٰا سَأَلْتُمْ ... بقره (2) 61

34. رویش سبزیجات برای تنوّع در طعام و خوراکیها، مورد درخواست بنی اسرائیل از موسی علیه السلام :

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ مٰا سَأَلْتُمْ ... بقره (2) 61

35. کم‌ارزش‌تر بودن سبزیجات، در مقایسه با منّ و سلویٰ، از منظر موسی علیه السلام :

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ قِثّٰائِهٰا وَ فُومِهٰا وَ عَدَسِهٰا وَ بَصَلِهٰا قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ ... (3)بقره (2) 61

36. درخواست بنی اسرائیل برای رویش سبزیجات، جهت استفاده از آن، مورد ملامت موسی علیه السلام :

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«ریحان»هر گیاه خوشبو است. (التبیان، ج 9، ص 514)

2) 2) .«بقل»به معنای سبزیجاتی است که از زمین می‌روید و مراد پاکیزه‌ترین سبزیجاتی است که مردم آن را می‌خورند، مثل: نعناع، کرفس و... . (الکشاف، ج 1، ص 145)

3) 3) . مقصود از«...هو خیرٌ»مَنّ و سلویٰ است. (جامع البیان، ج 1، ص 445)

لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا ... قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ ... بقره (2) 61

نیز ==> همین مدخل تنوّع گیاه

باروری گیاه

37. گیاهان، دارای قابلیّت و استعداد برای باروری:

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ ...

حجر (15) 19 و 22

38. بادها، وسیلۀ جابه‌جا کردن گرده‌های گیاهان نر، برای بارور ساختن گیاهان دیگر:

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ ...

حجر (15) 19 و 22

بذر گیاه

==> بذر

برگ گیاه

==> برگ

تشبیه به گیاه

39. در معرض زوال بودن حیات و زندگانی دنیا، همانند گیاهان ناپایدار:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیٰاحُ ... کهف (18) 45

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّٰارَ نَبٰاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطٰاماً ... حدید (57) 20

40. بیان تشبیه حیات و زندگانی در دنیا به گیاهان ناپایدار، جهت توجّه دادن به انسانها برای فریب نخوردن از حیات دنیایی:

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّٰارَ نَبٰاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطٰاماً ... وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ الْغُرُورِ. حدید (57) 20

41. تشبیه زندگانی و حیات بشری به گیاهان ناپایدار، از آیات الهی برای خردورزان:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُهٰا أَنَّهُمْ قٰادِرُونَ عَلَیْهٰا أَتٰاهٰا أَمْرُنٰا لَیْلاً أَوْ نَهٰاراً فَجَعَلْنٰاهٰا حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . یونس (10) 24

42. تشبیه مردگان قوم ثمود با صیحۀ مرگبار، به گیاه خشکیده:

کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَکٰانُوا کَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ. قمر (54) 32 و 31

43. تشبیه پرثمر بودن انفاق در راه خدا به گیاه پرمحصول ، برخاسته از یک دانه:

مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنٰابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللّٰهُ یُضٰاعِفُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 261

تغذیه با گیاه

==> همین مدخل، فواید گیاه، تغذیه، علوفه

تفاوت گیاه

44. تفاوت گیاهان، از جهت محصول‌دهی:

مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنٰابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللّٰهُ یُضٰاعِفُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 261

45. تفاوت گیاهان در میوه‌ها، در عین مشروب شدن از یک آب، شایستۀ تعقّل و تأمّل:

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 4

تفکّر در گیاه

==> رویش گیاه، تفکّر دربارۀ رویش گیاه

تقدیر گیاه

46. گیاهان و روییدنیها، دارای تناسب و اندازۀ معیّن، هنگام رویش:

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ . حجر (15) 19 و 21

تنوّع گیاه

47. گیاهان، دارای اقسام و انواع مختلف:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ ... انعام (6) 99

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ ... یونس (10) 24

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ...

رعد (13) 3

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ ... رعد (13) 4

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ . حجر (15) 19 و 20

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

وَ مٰا ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11 و 13

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی . طه (20) 53

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ.

حجّ (22) 5

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً ... زمر (39) 21

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ

کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. ق (50) 7

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 25 - 31

48. تنوّع گیاهان از آیات الهی و شایان تأمّل و درس‌آموزی:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ . شعراء (26) 7

49. توجه به تنوع گیاهان، از موجبات شناخت خداوند و مانع کفر انسان:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 17 و 25 - 32

50. خداوند، پدیدآورندۀ گیاهان متنوع:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ ... انعام (6) 99

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ . حجر (15) 19

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی . طه (20) 53

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ . شعراء (26) 7

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً ... زمر (39) 21

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 25 - 31

51. تنوع گیاهان و میوه‌ها و طعم آنها در عین همجواری زمین آنها و مشروب شدن از یک آب، از آیات الهی:

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 4

52. گیاهان متنوع، از راههای تأمین معیشت انسان با تقدیر الهی:

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ

وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ . حجر (15) 19 - 21

53. دقّت در گوناگونی گیاهان، زمینۀ ایمان به خدا و معاد:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ .

شعراء (26) 7 و 8

54. تنوّع گیاهان، فراهم‌آورندۀ زمینۀ مناسب برای تغذیۀ انسان و انواع دامها:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُهٰا أَنَّهُمْ قٰادِرُونَ عَلَیْهٰا أَتٰاهٰا أَمْرُنٰا لَیْلاً أَوْ نَهٰاراً فَجَعَلْنٰاهٰا حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . یونس (10) 24

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ . حجر (15) 19 و 20

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ...

نحل (16) 10 و 11

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 25 - 32

55. تنوع گیاهان، از جلوه‌های ربوبیت خداوند:

قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی ... اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً ... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی . طه (20) 52 و 53

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً ... وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ . شعراء (26) 7 - 9

56. تنوع گیاهان، از آیات الهی و شایستۀ تفکّر:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ .

شعراء (26) 7 و 8

أَ وَ لَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ أَ فَلاٰ یَسْمَعُونَ أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلاٰ یُبْصِرُونَ . سجده (32) 26 و 27

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ ... فصّلت (41) 39

نیز ==> همین مدخل، انواع گیاه

خشکی گیاهان

57. گیاهان سرسبز، در معرض خشک و خاشاک شدن:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیٰاحُ ... کهف (18) 45

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً ... زمر (39) 21

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفٰاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکٰاثُرٌ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّٰارَ نَبٰاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطٰاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٌ وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ الْغُرُورِ. حدید (57) 20

وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعیٰ

فَجَعَلَهُ غُثٰاءً أَحْویٰ . اعلی (87) 4 و 5

58. خشکیدن و خاشاک شدن سریع گیاهان، نمودی از زندگی ناپایدار دنیا:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیٰاحُ ... کهف (18) 45

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفٰاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکٰاثُرٌ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّٰارَ نَبٰاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطٰاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٌ وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ الْغُرُورِ. حدید (57) 20

59. خداوند، قادر بر خشکاندن گیاهان:

وَ إِنّٰا لَجٰاعِلُونَ مٰا عَلَیْهٰا صَعِیداً جُرُزاً. کهف (18) 8

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ . زمر (39) 21

وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعیٰ

فَجَعَلَهُ غُثٰاءً أَحْویٰ . اعلی (87) 4 و 5

60. خشک شدن گیاهان کشت شده در مزارع، با مشیت و ارادۀ خداوند:

لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰاهُ حُطٰاماً فَظَلْتُمْ تَفَکَّهُونَ .

واقعه (56) 65

61. روییدن و خشکیدن گیاهان، نمودی از تقدیر پروردگار:

اَلَّذِی خَلَقَ فَسَوّٰی

فَجَعَلَهُ غُثٰاءً أَحْویٰ . اعلی (87) 2 و 5

62. خشکیدن گیاهان و تبدیل آنها به بوتۀ خشک، زمینه‌ای برای تذکر و موعظۀ خردورزان:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ . زمر (39) 21

خضوع گیاه

63. گیاهان، از بوته‌ها تا درختان، مطیع خداوند:

وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدٰانِ . (1)الرّحمن (55) 6


1) 1) . براساس یک احتمال، نجم، گیاه بی‌ساقه و شجر، گیاه ساقه‌دار را گویند. مقصود از«سجود»طبق یک احتمال، خضوع در برابر خداوند است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 300)

خوردن گیاه

==> همین مدخل، فواید گیاه، تأمین علوفه و تغذیه

دانه گیاه

==> دانه

رشد گیاه

64. خداوند منشأ رشد گیاهان و مراحل مختلف آن:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً ... اُنْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ ... کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . یونس (10) 24

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیٰاحُ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ مُقْتَدِراً. کهف (18) 45

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ ... حجّ (22) 5

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. حج (22) 63

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ . زمر (39) 21

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. فصّلت (41) 39

65. آب، از عوامل رشد گیاهان، پس از رویش:

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ.

حجّ (22) 5

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ ... فصّلت (41) 39

66. رشد گیاهان و مراحل آن از آیات الهی برای متفکران:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُهٰا أَنَّهُمْ قٰادِرُونَ عَلَیْهٰا أَتٰاهٰا أَمْرُنٰا لَیْلاً أَوْ نَهٰاراً فَجَعَلْنٰاهٰا حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . یونس (10) 24

67. رشد گیاهان و مراحل آن زمینه‌ای برای تذکر و موعظه‌پذیری خردورزان:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ . زمر (39) 21

68. تأثیر سریع باران در رویش و رشد گیاهان:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ ... (1)یونس (10) 24

رنگ گیاه

69. گیاهان، دارای رنگهای گوناگون و متنوّع:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ... زمر (39) 21

70. رنگهای متنوّع در گیاهان، در راستای منافع انسانها:

وَ مٰا ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ . نحل (16) 13

71. خداوند، رویانندۀ گیاهان سبزرنگ با بارش باران:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً ... انعام (6) 99

72. نقش‌آفرینی سبزی گیاهان در سبزی زمین، جلوه‌ای از لطیف بودن خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. حج (22) 63

73. سبز شدن زمین در سایۀ گیاهان سبز، جلوه‌ای از علم و آگاهی خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. حجّ (22) 63

74. تنوع رنگ گیاهان، از آیات الهی برای پندپذیران:

وَ مٰا ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ . نحل (16) 13

75. تنوع رنگ در گیاهان، از آیات الهی برای خردورزان:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ . زمر (39) 21

76. گیاهان سبز و پیدایش دانه‌ها و حبّه‌ها از آنها، از آیات الهی برای مؤمنان:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

77. آب باران، مایۀ رویش گیاهان با رنگهای متنوّع:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً ... زمر (39) 21

78. خداوند، تغییردهندۀ رنگ گیاهان به رنگ زرد:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ


1) 1) . استفاده از فاء تفریع و نیز کلمه«فاختلط»گویای این مطلب است که گیاهان بعد از نزول باران به سرعت رشد می‌کنند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 6 ، جزء 11، ص 142)

لِأُولِی الْأَلْبٰابِ . زمر (39) 21

79. دگرگونی و تغییر رنگ گیاهان به رنگ زرد، عبرتی برای خردمندان:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ . زمر (39) 21

80. خداوند، منشأ دگرگونی و تغییر در رنگ گیاهان:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ... زمر (39) 21

81. بادهای زیانبار، موجب تبدیل رنگ گیاهان به رنگ زرد:

وَ لَئِنْ أَرْسَلْنٰا رِیحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ یَکْفُرُونَ . روم (30) 51

رویش گیاه

اشاره

82. رویش گیاهان گوناگون بر زمین مرده، جلوه‌ای از قدرت خداوند:

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. حجّ (22) 5 و 6

وَ هُوَ الَّذِی ... وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً ... فرقان (25) 48 و 49

83. رویش گیاهان از نشانه‌های الهی برای خردمندان:

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . روم (30) 24

84. رویش گیاهان، براساس نظام و تقدیر الهی:

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ . حجر (15) 19 و 21

85. رویش گیاهان و احیای زمین از سوی خداوند، مورد اقرار مشرکان:

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ . عنکبوت (29) 63

86. رویش گیاهان گوناگون در کنار هم، از آیات الهی برای اندیشمندان و متفکران:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ ... کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . (1)یونس (10) 24

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11


1) 1) . مقصود از«فاختلط به نبات الارض»این است که به‌وسیلۀ باران، انواع گیاهان به طور مختلط و در کنار هم روییده می‌شوند. (جامع البیان، ج 7، جزء 11، ص 133)

87. رویش گیاهان براثر نزول باران، جلوه‌ای از آگاهی همه‌جانبۀ خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. حج (22) 63

88. رویش گیاه مطلوب از سرزمین مستعد و روییدن خار و خس از شوره‌زار، زمینه‌ای برای شکرگزاری مردم:

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ . اعراف (7) 58

89. رویش گیاه مطلوب در سرزمین مستعد و رویش خار و خس در شوره‌زار، از آیات الهی:

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ . اعراف (7) 58

90. قدرت خدا بر رویش گیاهان و خشکاندن آنها دلیل بر توانمندی او بر ایجاد قدرت حفظ آیات قرائت شده بر پیامبر صلی الله علیه و آله برای آن حضرت:

وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعیٰ

فَجَعَلَهُ غُثٰاءً أَحْویٰ

سَنُقْرِئُکَ فَلاٰ تَنْسیٰ . اعلی (87) 4 -\6

91. توجّه به قدرت خداوند بر رویش گیاهان، مقتضی تنزیه و تسبیح خداوند:

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی

وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعیٰ . اعلی (87) 1 و 4

تشبیه به رویش گیاه

92. آفریده شدن انسان همانند رویش گیاهان از زمین، به فرمان خداوند:

وَ اللّٰهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبٰاتاً. نوح (71) 17

93. شباهت رستاخیز انسانها به رویش گیاهان، زمینه‌ای برای پندپذیری:

... حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . اعراف (7) 57

94. شباهت رستاخیز انسانها و زنده شدن آنها پس از مرگ در قیامت، به رویش گیاهان در زمین، بعد از ریزش باران:

وَ لَقَدْ جِئْتُمُونٰا فُرٰادیٰ کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ... إِنَّ اللّٰهَ فٰالِقُ الْحَبِّ وَ النَّویٰ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ ... انعام (6) 94 و 95

... حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ ... اعراف (7) 57

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ أَنَّ اللّٰهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ. حج (22) 5 -\7

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ ... روم (30) 50

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ ... فصّلت (41) 39

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ

تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ

نَضِیدٌ

رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ الْخُرُوجُ. ق (50) 7 - 11

وَ اللّٰهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبٰاتاً

ثُمَّ یُعِیدُکُمْ فِیهٰا وَ یُخْرِجُکُمْ إِخْرٰاجاً. نوح (71) 17 و 18

إِنَّهُ عَلیٰ رَجْعِهِ لَقٰادِرٌ

وَ الْأَرْضِ ذٰاتِ الصَّدْعِ

وَ مٰا هُوَ بِالْهَزْلِ . طارق (86) 8 و 12 و 14

تعجّب از رویش گیاه

95. رویش گیاهان و سرسبز شدن مزارع، موجب تعجّب و شگفتی کشاورزان:

... کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّٰارَ نَبٰاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطٰاماً ... (1)حدید (57) 20

تفکّر در رویش گیاه

96. رویش گیاهان مختلف از زمین، شایستۀ تفکّر و تأمّل:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ . شعراء (26) 7

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ . عنکبوت (29) 63

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . روم (30) 24

97. تفکّر در چگونگی و رویش گیاهان، زمینۀ راهیابی به توحید:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبٰاطِلُ وَ أَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. حج (22) 62 و 63

98. تفکّر دربارۀ رویش گیاهان، زمینه‌ای برای پی بردن قدرت مطلق خداوند:

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. روم (30) 50

99. تفکّر و مطالعه در رویش گیاهان براثر باران، برطرف‌کنندۀ شک در مورد قیامت و برانگیختن مردگان:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ أَنَّ اللّٰهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ. حج (22) 5 -\7

100. تفکّر در رویش و تنوّع گیاهان و کیفیّت ثمردهی آنها، زمینه‌ساز اعتقاد توحیدی:

إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ مٰاءٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ... لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . بقره (2) 164

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ... إِنَّ فِی


1) 1) . مقصود از«الکفّار»زراع و کشاورزان است. (التبیان، ج 9، ص 530)

ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 3 و 4

... وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . روم (30) 24

... وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ تَصْرِیفِ الرِّیٰاحِ آیٰاتٌ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . جاثیه (45) 5

درخواست رویش گیاه

101. قوم موسی، درخواست‌کنندۀ رویش گیاههای خوراکی از آن حضرت:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ قِثّٰائِهٰا وَ فُومِهٰا وَ عَدَسِهٰا وَ بَصَلِهٰا ... بقره (2) 61

عوامل رویش گیاه

1. باد
102. بادها، وسیلۀ جابه‌جا کردن گرده‌های گیاهان نر برای بارور ساختن گیاهان دیگر و از عوامل رویش آنها:

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَسْقَیْنٰاکُمُوهُ وَ مٰا أَنْتُمْ لَهُ بِخٰازِنِینَ .

حجر (15) 19 و 22

2. باران
103. رویش گیاهان براثر نزول باران، پرتوی از ربوبیّت خداوند:

قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی ... اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی . طه (20) 52 و 53

104. نزول باران، زمینۀ رویش گیاهان:

... وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ مٰاءٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ بَثَّ فِیهٰا مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ الرِّیٰاحِ وَ السَّحٰابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . بقره (2) 164

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ ... انعام (6) 99

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ... وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ ... اعراف (7) 57 و 58

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ ...

یونس (10) 24

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ ...

ابراهیم (14) 32

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ...

نحل (16) 10 و 11

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ ... کهف (18) 45

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی . طه (20) 53

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ.

حجّ (22) 5

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً ... حجّ (22) 63

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ ... فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . مؤمنون (23) 18 و 19

... وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً وَ نُسْقِیَهُ مِمّٰا خَلَقْنٰا أَنْعٰاماً وَ أَنٰاسِیَّ کَثِیراً.

فرقان (25) 48 و 49

... وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ حَدٰائِقَ ذٰاتَ بَهْجَةٍ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهٰا ... نمل (27) 60

... وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ... روم (30) 24

... وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ . لقمان (31) 10

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ... زمر (39) 21

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ ... فصّلت (41) 39

... کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّٰارَ نَبٰاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ ... حدید (57) 20

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ الْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً

لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبٰاتاً

وَ جَنّٰاتٍ أَلْفٰافاً. نبأ (78) 14 - 16

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 25 - 31

105. رویش گیاهان از زمین و پیدایش حیات به‌وسیلۀ باران در زمین، از آیات و نشانه‌های خداشناسی:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً ... نحل (16) 10 و 11

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ ... طه (20) 53 و 54

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ ... روم (30) 24

106. رویش گیاهان از بستر خاک مرده در پی نزول باران، جلوه‌ای از حقّانیّت خداوند:

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ ... حجّ (22) 5 و 6

107. قدرت خداوند بر رویش گیاهان با نزول باران بر زمین، از عوامل شایستگی او بر حمد و سپاس:

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ ... عنکبوت (29) 63

108. رویش گیاهان و سرسبز شدن زمین در پی باران، جلوه‌ای از لطیف بودن خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. حج (22) 63

3. زمین مستعد
109. زمین مناسب و پاکیزه، عاملی مؤثّر در رویش و رشد گیاهان:

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ ... اعراف (7) 58

منشأ رویش گیاه

110. خداوند، آفریننده و منشأ رویش گیاهان:

... فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ قِثّٰائِهٰا وَ فُومِهٰا وَ عَدَسِهٰا وَ بَصَلِهٰا ... بقره (2) 61

إِنَّ اللّٰهَ فٰالِقُ الْحَبِّ وَ النَّویٰ ... ذٰلِکُمُ اللّٰهُ فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ . انعام (6) 95

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ ... انعام (6) 99

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ ... اعراف (7) 58

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ...

نحل (16) 10 و 11

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی . طه (20) 53

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ.

حجّ (22) 5

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً

لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً وَ نُسْقِیَهُ مِمّٰا خَلَقْنٰا أَنْعٰاماً وَ أَنٰاسِیَّ کَثِیراً. فرقان (25) 49

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ... روم (30) 50

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ ...

سجده (32) 27

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ ... فصّلت (41) 39

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ

رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً ... ق (50) 7 و 9 - 11

أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَحْرُثُونَ

أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزّٰارِعُونَ . واقعه (56) 63 و 64

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ الْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً

لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبٰاتاً. نبأ (78) 14 و 15

وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا. نازعات (79) 30 و 31

111. توجّه به قدرت خداوند بر رویش گیاهان از زمین، زمینه‌ساز دوری از کفر و ایمان به خداوند:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 17 و 18 و 24 و 25 و 32

112. رویش گیاهان و احیای زمین، از آیات و نشانه‌های خداوند برای دارندگان گوش شنوا:

وَ اللّٰهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ . نحل (16) 65

113. قدرت بر رویاندن گیاهان در زمین از سوی خداوند، دلیل بر امکان معاد:

... فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ ... اعراف (7) 57

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ أَنَّ اللّٰهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ. حج (22) 5 -\7

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. روم (30) 50

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. فصّلت (41) 39

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ

تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ

رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ الْخُرُوجُ. ق (50) 7 - 11

وَ کٰانُوا یَقُولُونَ أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولیٰ فَلَوْ لاٰ تَذَکَّرُونَ

أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَحْرُثُونَ

أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزّٰارِعُونَ . واقعه (56) 47 و 62 و - 64

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ الْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً

لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبٰاتاً

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً. نبأ (78) 1 و 2 و 14 و 15 و 17

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا

فَإِذٰا جٰاءَتِ الطَّامَّةُ الْکُبْریٰ . نازعات (79) 31 و 34

إِنَّهُ عَلیٰ رَجْعِهِ لَقٰادِرٌ

وَ الْأَرْضِ ذٰاتِ الصَّدْعِ

وَ مٰا هُوَ بِالْهَزْلِ . (1)طارق (86) 8 و 12 و 14

زردی گیاه

114. بادهای مخرّب، از عوامل زرد شدن گیاهان:

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

وَ لَئِنْ أَرْسَلْنٰا رِیحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا ... روم (30) 50 و 51

115. زرد شدن گیاهان با وزش بادها به امر خداوند:

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

وَ لَئِنْ أَرْسَلْنٰا رِیحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ یَکْفُرُونَ . روم (30) 50 و 51


1) 1) . مقصود از«ذات الصّدع»این است که زمین به‌وسیلۀ گیاهان و نهرها شکافته می‌شود. (تفسیر القرآن الکریم، ص 890)

116. زرد شدن گیاهان براثر وزش بادهای مخرب، زمینه ناسپاسی برخی انسان‌ها:

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

وَ لَئِنْ أَرْسَلْنٰا رِیحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ یَکْفُرُونَ . روم (30) 50 و 51

117. زرد شدن گیاهان و خشک و خرد شدن آن‌ها مایه پند گرفتن صاحبان خرد:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ . زمر (39) 21

زوجیّت گیاه

118. گیاهان، دارای دو نوع نر و ماده:

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. حج (22) 5

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ . شعراء (26) 7

... وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ . لقمان (31) 10

سُبْحٰانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمّٰا لاٰ یَعْلَمُونَ . یس (36) 36

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. ق (50) 7

119. زوجیت در گیاهان و در موجودات دیگر، جلوه‌ای از منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و عیب:

سُبْحٰانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمّٰا لاٰ یَعْلَمُونَ . یس (36) 36

120. زوجیّت گیاهان، از آیات خدا:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ .

شعراء (26) 7 و 8

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ

سُبْحٰانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمّٰا لاٰ یَعْلَمُونَ . یس (36) 33 و 36

121. قانون زوجیّت، حاکم بر نظام نباتات و گیاهان:

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ...

رعد (13) 3

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. حج (22) 5

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ . شعراء (26) 7

... وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ . لقمان (31) 10

سُبْحٰانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمّٰا لاٰ یَعْلَمُونَ . یس (36) 36

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. ق (50) 7

زیبایی گیاه

122. گیاهان، دارای زیبایی و زینت‌بخش زمین:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ

حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ ... یونس (10) 24

123. رویش گیاهان زیبا و مسرت آفرین در زمین پس از نزول باران:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحٰامِ مٰا نَشٰاءُ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّٰی وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. (1)حجّ (22) 5

124. خداوند رویاننده گیاهان زیبا و مسرت آفرین:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحٰامِ مٰا نَشٰاءُ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّٰی وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. حجّ (22) 5

سجدۀ گیاه

125. سجود گیاهان، در برابر خداوند:

وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدٰانِ . (2)الرّحمن (55) 6

عمر گیاه

126. گیاهان، دارای عمری کوتاه و محدود:

وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعیٰ

فَجَعَلَهُ غُثٰاءً أَحْویٰ .

اعلی (87) 4 و 5

فواید گیاه

1. تأمین علوفه

127. گیاهان، از منابع تأمین علوفه برای دامها:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ ... یونس (10) 24

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ... (3)نحل (16) 10 و 11

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ ... طه (20) 53 و 54

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ ... سجده (32) 27

وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . نازعات (79) 30 و 31 و 33


1) 1) .«بهیج»به معنای خوشرنگ و مسرت آفرین است و لازمه آن زیبایی است. (مفردات، ص 148«بهج»)

2) 2) . مقصود از«النجم»به قرینه«شجر»گیاهان بدون ساقه است. (المیزان، ج 19، ص 96)

3) 3) . به قرینه«تسیمون»می‌توان گفت کلمه«شجر»در روییدنی‌های اعم از ساقه‌دار و بی‌ساقه استعمال شده است گرچه معنای اصلی آن روییدنی‌های ساقه‌دار است. (المیزان، ج 12، ص 214)

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 27 -\32

128. تأمین علوفه با گیاهان، از آیات الهی:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

فَقٰالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ

وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . نازعات (79) 24 و 30 و 31 و 33

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 27 و 31 و 32

129. علوفه بودن گیاهان برای حیوانات، شایستۀ تفکّر:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

2. تغذیه

130. گیاهان، از منابع غذایی انسانها:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ قِثّٰائِهٰا وَ فُومِهٰا وَ عَدَسِهٰا وَ بَصَلِهٰا قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ مٰا سَأَلْتُمْ ... بقره (2) 61

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ ... یونس (10) 24

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ... وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ ...

رعد (13) 3 و 4

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ ... ابراهیم (14) 32

... وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ . حجر (15) 19 و 20

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ...

نحل (16) 10 و 11

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی کُلُوا ... طه (20) 53 و 54

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ

وَ أَنْفُسُهُمْ ... سجده (32) 27

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ ... یس (36) 33 - 35

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ

رِزْقاً لِلْعِبٰادِ ... ق (50) 9 -\11

وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا

وَ الْجِبٰالَ أَرْسٰاهٰا

مَتٰاعاً لَکُمْ ... نازعات (79) 30 -\33

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 26 -\32

131. بنی اسرائیل، خواهان گیاهان خوراکی (سبزیجات، پیاز، سیر، عدس، گندم) از موسی علیه السلام جهت تنوّع در تغذیه:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ قِثّٰائِهٰا وَ فُومِهٰا وَ عَدَسِهٰا وَ بَصَلِهٰا قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ ... بقره (2) 61

3. زینت‌بخشی

132. گیاهان، عامل زینت‌بخش زمین:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ ... یونس (10) 24

إِنّٰا جَعَلْنٰا مٰا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَهٰا ... کهف (18) 7

4. سایبانی

133. روییدن گیاه یقطین برای یونس علیه السلام جهت سایبانی وی:

وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

وَ أَنْبَتْنٰا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ . (1)صافّات (37) 139 و 146

5. سرسبزی

134. سرسبزی زمین، از آثار و فواید رویش گیاهان در زمین:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً ... حج (22) 63

6. سرورآفرینی

135. گیاهان، دارای نقشی مؤثّر برای سرور و شادمانی آدمیان:

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. حج (22) 5

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. ق (50) 7

136. رویش گیاهان بهجت‌افزا و سرسبز در زمین، زمینه‌ای برای پندپذیری بندگان:

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ

تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ . ق (50) 7 و 8

137. رویش گیاهان بهجت‌افزا و سرسبز در زمین،

1) 1) .«یقطین»هر گیاهی که بدون ساقه باشد و بر روی زمین پهن شود. (نثر طوبیٰ، ج 2، ص 595،«یقطین») این برداشت را براساس وضعیّتی که یونس علیه السلام داشت از آیه می‌توان فهمید

شایستۀ تفکّر:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ ... حج (22) 63

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ

تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ . ق (50) 7 و 8

گیاه از آیات خدا

==> آیات خدا، آیات آفاقی، گیاهان

گیاه بدبو

==> همین مدخل، انواع گیاه، خاردار

گیاه پیاز

==> همین مدخل، مصادیق گیاه، پیاز

گیاه تلخ

==> همین مدخل، انواع گیاه، خاردار

گیاه جهنّم

==> همین مدخل، انواع گیاه، خاردار

گیاه خاردار

==> همین مدخل، انواع گیاه، خاردار

گیاه خردل

==> همین مدخل، مصادیق گیاه، خردل

گیاه خوردنی

==> همین مدخل، فواید گیاه، تأمین علوفه، تغذیه

گیاه خوشبو

==> همین مدخل، انواع گیاه، خوشبو

گیاه خیار

==> همین مدخل، مصادیق گیاه، خیار

گیاه دانه‌دار

==> همین مدخل، انواع گیاه، دانه‌دار

گیاه ریحان

==> همین مدخل، مصادیق گیاه، ریحان

گیاه زنجبیل

==> همین مدخل، انواع گیاه، زنجبیل

گیاه سبز

138. خداوند، رویانندۀ گیاهان سبز:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً ... انعام (6) 99

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. حج (22) 63

گیاه سیر

==> همین مدخل، مصادیق گیاه، سیر

گیاه عدس

==> همین مدخل، مصادیق گیاه، عدس

گیاه کدو

==> همین مدخل، مصادیق گیاه، کدو

گیاه یقطین

==> همین مدخل، انواع گیاه، یقطین

لقاح گیاه

==> همین مدخل، باروری گیاه

مخزن گیاه

139. گیاهان، دارای مخزنی در فراسوی عالم مادّی:

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ . (1)حجر (15) 21

مصادیق گیاه

نعمت گیاه

140. گیاهان غلاف‌دار و خوشبو، از نعمتهای الهی:

وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 12 و 13

141. گیاهان سبز، از نعمتهای الهی شایستۀ یادآوری:

مُدْهٰامَّتٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ .

الرّحمن (55) 64 و 65

لات / بت

اشاره

لات / بت

اصل لات لاه بوده است و ها از آن حذف شد و تا جایگزین آن گردید. (2)این بت در طائف بود، مربع شکل و از جنس سانگ بود و طائفه ثقیف آن را پرستش کرده و از آن محافظت می‌کردند. (3)یکی از سه بت (لات، منات و عزی) دارای اهمیت بوده و به آنها غرانیق الاولی و دختران خدا می‌گفتند. (4)

در این مدخل از واژه«لات»استفاده شده است.

لات در جاهلیت

1. لات، عزّیٰ و منات، از مهم‌ترین خدایان مشرکان در جزیرة العرب:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ . (5)نجم (53) 19 و 20

2. لات، بتی برتر از عزّیٰ و منات، در نزد عرب جاهلی:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ . (6)نجم (53) 19 و 20

3. سرزنش خداوند، از مشرکان مکّه، به علّت پرستش خدایانی چون لات، بدون هیچ برهان و پشتوانۀ علمی:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ ... (7)نجم (53) 19

4. عجز و ناتوانی مشرکان، از ارائۀ هرگونه دلیل بر خداوندگاری معبودهای خود، چون لات:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ ... إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ


1) 1) . برخی احتمال داده‌اند که مراد از«خزائن»به قرینۀ سیاق نباتات و دانه‌ها و ثمرات آن‌ها باشد. (المیزان، ج 12، ص 140)

2) 2) . مفردات راغب، ص 749«لات»

3) 3) . الاصنام، ص 16

4) 4) . بلوغ الأرب فی معرفة احوال العرب، ج 2، ص 202 و 203

5) 5) . از میان همۀ بتها، این سه بت که در میان عرب جاهلی مشهور بود ذکر شده است که شاید به دلیل مهم بودن آنها است

6) 6) . ممکن است تقدّم ذکر«لات»به جهت اهمّیّت آن بر بتهای دیگر باشد

7) 7) . آیات پیشین به‌ضمیمۀ استفهام انکاری در«أ فرأیتم»اشاره به آن دارد که رهنمودهای پیامبر صلی الله علیه و آله متکی به شهود بود، امّا مشرکان در دعاوی خویش از هرگونه دلیل و برهان بی‌بهره بودند

سُلْطٰانٍ ... نجم (53) 19 و 23

5. لات، مظهری برای دختران خدا به نام فرشتگان، در پندار مشرکان عرب:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ ... أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ . (1)نجم (53) 19 و 21

پوچی لات

6. لات، نماد شرک و بت‌پرستی و فاقد هرگونه خاصیّت و کارآیی:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ ... (2)نجم (53) 19

7. فراخوانی خداوند، از مشرکان، به اندیشه و تأمّل دربارۀ پوچی آیین شرک و بتهایی چون لات:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی . (3)نجم (53) 19

شهرت لات

8. لات، نام یکی از سه بت مشهور، نزد مشرکان عرب:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ . نجم (53) 19 و 20

لاغری

==>چاقی

لال

اشاره

لال

لال، گنگ و زبان گرفته را گویند. (4)و نیز به آن‌که کلمات را نامفهوم ادا کند و مکرّر سازد، (5)آن‌که نتواند بعضی حروف را از مخرج ادا کند (الکن) نیز گفته می‌شود. در این مدخل از واژه‌های«بکم»و «ابکم»استفاده شده است.

تشبیه به لال

1. منافق رها شده در ظلمت و گمراهی، به‌سان شخص کر و لال و نابینا:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ . (6)بقره (2) 17 و 18

2. تشبیه کافران در عدم پذیرش حق، به انسانهای ناشنوا و لال و نابینا:

وَ مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذِی یَنْعِقُ بِمٰا لاٰ یَسْمَعُ إِلاّٰ دُعٰاءً وَ نِدٰاءً صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ . بقره (2) 171

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ هُمْ لاٰ یَسْمَعُونَ

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّٰهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لاٰ یَعْقِلُونَ

وَ لَوْ عَلِمَ اللّٰهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ


1) 1) . از ارتباط میان آیات، می‌توان استفاده کرد که مشرکان، فرشتگان را دختران خدا و بتها را مظهری برای آنها می‌پنداشتند، بدین جهت، اسامی مؤنّث برای بتها برمی‌گزیدند، مانند لات و منات. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 266)

2) 2) . سیاق سرزنش‌آمیز«أ فرأیتم»نشانگر مطلب یادشده است

3) 3) . از واژۀ«أ فرأیتم»مطلب مذکور استفاده می‌شود

4) 4) . برهان قاطع، ص 1027،«لال»

5) 5) . فرهنگ فارسی، ج 3، ص 3535،«لال»

6) 6) . کری و لالی منافقان، کنایه از درک نکردن و سردرگمی آنان است. (مواهب الرّحمٰن، ج 1، ص 116)

أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ . (1)انفال (8) 21 -\23

3. تکذیب‌کنندگان آیات الهی، همچون افراد لال و ناشنوا واقع شده در تاریکیها:

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُمٰاتِ مَنْ یَشَأِ اللّٰهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 39

4. مدّعیان ایمان، در صورت عدم التزام به اطاعت از خدا و رسول صلی الله علیه و آله همچون بدترین جنبندگان کر و لال فاقد تعقّل:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ ... وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ هُمْ لاٰ یَسْمَعُونَ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّٰهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لاٰ یَعْقِلُونَ . انفال (8) 20 -\22

5. تشبیه ناتوانی معبودان باطل در مقایسه با خدا، به لالهایی مادرزاد و نیازمند به سرپرست:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلَیْنِ أَحَدُهُمٰا أَبْکَمُ لاٰ یَقْدِرُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُوَ کَلٌّ عَلیٰ مَوْلاٰهُ أَیْنَمٰا یُوَجِّهْهُ لاٰ یَأْتِ بِخَیْرٍ هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . (2)نحل (16) 76

6. انسان فاقد روحیّۀ عدالت‌خواهی، همچون انسانهایی گنگ و ناتوان و نیازمند سرپرست:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلَیْنِ أَحَدُهُمٰا أَبْکَمُ لاٰ یَقْدِرُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُوَ کَلٌّ عَلیٰ مَوْلاٰهُ أَیْنَمٰا یُوَجِّهْهُ لاٰ یَأْتِ بِخَیْرٍ هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . (3)نحل (16) 76

7. کافران در مقایسه با مؤمنان همانند انسان لال و عاجز در قیاس با انسان دعوت‌کننده به عدل و قرار گرفته در صراط مستقیم:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلَیْنِ أَحَدُهُمٰا أَبْکَمُ لاٰ یَقْدِرُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُوَ کَلٌّ عَلیٰ مَوْلاٰهُ أَیْنَمٰا یُوَجِّهْهُ لاٰ یَأْتِ بِخَیْرٍ هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . (4)نحل (16) 76

لال در قیامت

8. لال محشور شدن گمراهان در قیامت:

وَ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِهِ وَ نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عَلیٰ وُجُوهِهِمْ عُمْیاً وَ بُکْماً وَ صُمًّا ... اسراء (17) 97

9. کفر به آیات الهی، عامل لال محشور شدن گمراهان در قیامت:

وَ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِهِ وَ نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عَلیٰ وُجُوهِهِمْ عُمْیاً وَ بُکْماً وَ صُمًّا ... ذٰلِکَ جَزٰاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِآیٰاتِنٰا ... اسراء (17) 97 و 98

10. انکار معاد، سبب لال محشور شدن گمراهان در قیامت:

وَ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِهِ وَ نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عَلیٰ


1) 1) . در روایتی از امام علی علیه السلام آمده است: مراد از«شرّ الدّواب»در آیۀ شریفه، کافران هستند. (الدّرّ المنثور، ج 4، ص 43)

2) 2) . بنا بر تفسیری آیۀ یادشده تمثیلی است برای بیان عجز بتها از روزی دادن و قدرت خداوند برآن . (تفسیر التحریر و التنویر، ج 7، جزء 14، ص 223)

3) 3) . از تقابل«یأمر بالعدل»با«ابکم»مطلب فوق استفاده می‌شود

4) 4) . بنا بر قولی آیۀ یادشده مثالی است برای کافر و مؤمن. (مجمع البیان، ج 5-\6 ، ص 578)

وُجُوهِهِمْ عُمْیاً وَ بُکْماً وَ صُمًّا مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ کُلَّمٰا خَبَتْ زِدْنٰاهُمْ سَعِیراً

ذٰلِکَ جَزٰاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِآیٰاتِنٰا وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً. اسراء (17) 97 و 98

موجودات لال

11. موجودات کر و لال فاقد تعقّل بدترین جنبندگان در نزد خداوند:

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّٰهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لاٰ یَعْقِلُونَ . انفال (8) 22

نیز ==> زبان، ناتوانی زبان

لب

اشاره

لب

خلقت لب

1. خداوند، آفرینندۀ لب برای انسان:

لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ ... أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ ...

... وَ شَفَتَیْنِ . بلد (90) 4 و 8 و 9

2. توجّه انسان به آفرینش لب او از جانب خدا، زمینه‌ای برای درک قدرت خداوند:

لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِی کَبَدٍ

أَ یَحْسَبُ أَنْ لَنْ یَقْدِرَ عَلَیْهِ أَحَدٌ

أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ ...

... وَ شَفَتَیْنِ . بلد (90) 4 و 5 و 8 و 9

لب جهنمیان

3. جمع شدن پوست صورت و لب‌های جهنمیان و پیدا شدن دندان‌های آنان براثر سوختن با آتش جهنم:

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ وَ هُمْ فِیهٰا کٰالِحُونَ . (1)مؤمنون (23) 103 و 104

4. بدمنظر شدن جهنمیان براثر جمع شدن لب‌ها و پوست صورتشان:

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ وَ هُمْ فِیهٰا کٰالِحُونَ . مؤمنون (23) 103 و 104

نعمت لب

5. بی‌توجّهی به نعمت لبها و قدرت بیان، شگفت‌آور و مورد سرزنش:

أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ .... وَ شَفَتَیْنِ . بلد (90) 8 و 9

6. لب، از نعمتهای الهی برای انسان و زمینه‌ای برای شکرگزاری او به درگاه خداوند:

أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ .... وَ شَفَتَیْنِ . (2)بلد (90) 8 و 9

لباس

اشاره

لباس

لباس، هرچه درپوشند، پوشیدنی، پوشاک، پوشش، بالاپوش، جامه، کسوت. (3)در این مدخل از


1) 1) .«کالِحون»از«کلوح»به معنای جمع شدن لب‌ها و پیدا شدن دندانهاست. (المیزان، ج 15 و 16، ص 69)

2) 2) . خداوند، نعمتهای الهی را گوشزد می‌کند تا انسان شکر آن نعمتها را به جا آورد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 748)

3) 3) . لغت‌نامه، ج 12، ص 17291 -\17292،«لباس»

واژه‌های«لباس»و«ثیاب»و آنچه معنای لباس می‌دهد استفاده شده است.

اهمّ عناوین: احکام لباس، تشبیه به لباس، لباس آدم علیه السلام ، لباس بهشتیان.

آفرینش لباس

1. مستور ماندن زشتیها و شرمگاه انسان، از اهداف آفرینش لباس:

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً ... اعراف (7) 26

2. محافظت از سرما (و گرما) و شداید جنگ از اهداف آفرینش لباس:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمّٰا خَلَقَ ظِلاٰلاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 81

احکام لباس

3. استحباب پوشیدن لباس زیبا و نیکو، هنگام نماز:

... خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ ... (1)اعراف (7) 31

4. جواز استفادۀ انسان از لباسی مناسب، برای محافظت خویش از گرما و شداید جنگ:

... وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ ... نحل (16) 81

5. جواز استفادۀ انسان از زیورآلات و مواهب طبیعی، برای لباس خود:

... وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... نحل (16) 14

... وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... فاطر (35) 12

6. وجوب تطهیر لباس از نجاست، هنگام برپایی نماز:

وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ

وَ ثِیٰابَکَ فَطَهِّرْ. (2)مدّثر (74) 3 و 4

7. لباس و حجاب، ابزاری برای پوشش زنان، در برابر مردان نامحرم:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 59

8. اجتناب زنان سالخورده از آرایش و خودآرایی، شرط جواز نداشتن لباس (حجاب و بالاپوش):

وَ الْقَوٰاعِدُ مِنَ النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ یَرْجُونَ نِکٰاحاً فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُنٰاحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیٰابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجٰاتٍ بِزِینَةٍ ... (3)نور (24) 60

برهنگی از لباس


1) 1) . امام مجتبی علیه السلام هنگام نماز بهترین لباس خود را می‌پوشید. پرسیدند: چرا بهترین لباس خود را می‌پوشید؟ فرمود: خداوند زیبا است و زیبایی را دوست دارد. من برای خدا خود را به زیبایی آراسته می‌کنم، زیرا او فرمود: زینت خود را هنگام هر عبادتی برگیرید. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 19، ح 67)

2) 2) . آیۀ شریفه پیامبر صلی الله علیه و آله را امر می‌کند که لباسش را از نجاسات پاک کند، زیرا طهارت لباس، شرط صحّت نماز است. (الکشاف، ج 4، ص 645)

3) 3) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام مقصود از«ثیابهن»خمار (روسری بزرگ) و جلباب«روپوش سراسری»است. (وسائل الشیعه، ج 14؛ کتاب النکاح، ص 147، باب 110، روایت 2)

9. برهنگی جوامع بشری از پوشش، نشانۀ نفوذ شیطان و سلطۀ وی بر آنان:

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا إِنَّهُ یَرٰاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ تَرَوْنَهُمْ إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 27

بهداشت لباس

==> همین مدخل، پاکیزگی لباس

پاکیزگی لباس

10. پاکیزگی لباس و نظافت و بهداشت لباس، از نخستین توصیه‌های خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ ثِیٰابَکَ فَطَهِّرْ. (1)مدّثر (74) 4

تشبیه به لباس

11. شب، همچون لباس و پوشش برای انسان:

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِبٰاساً ... فرقان (25) 47

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِبٰاساً. نبأ (78) 10

12. حفظ عفّت یکدیگر از سوی زن و شوهر، به‌سان لباس بودن آن دو برای یکدیگر:

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ الرَّفَثُ إِلیٰ نِسٰائِکُمْ هُنَّ لِبٰاسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِبٰاسٌ لَهُنَّ ... بقره (2) 187

13. تشبیه فراگیری فقر و گرسنگی و ترس در جامعه، به لباس و پوشش:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . نحل (16) 112

14. تشبیه تقوا و پرهیزگاری به لباس و اعلام برتری آن بر لباس ظاهری:

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِبٰاسُ التَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ . اعراف (7) 26

درآوردن لباس

15. ممنوعیّت ورود بردگان، بدون اجازه به اتاق صاحبان خود، در وقت استراحت و به هنگام درآوردن لباس:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ... وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ ... نور (24) 58

16. ممنوعیّت ورود بچّه‌های نابالغ، بدون اجازه به اتاق پدر و مادر، هنگام استراحت و درآوردن لباس:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ ... وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ... وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ ... نور (24) 58

فواید لباس

17. محافظت بدن از گرما (و سرما) و سختی جنگ، فایدۀ پوشیدن لباس:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ ... سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ ... نحل (16) 81

18. پوشش زشتی‌ها و شرمگاه انسان از فواید لباس:

1) 1) . امام کاظم علیه السلام فرمودند: لباس پیامبر صلی الله علیه و آله پاک بود و منظور خدا از تطهیر، کوتاه کردن و برچیدن لباس بود، یعنی روی زمین کشیده نشود [تا موجب آلودگی نشود]. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 453، ح 7)

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِبٰاسُ التَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ . اعراف (7) 26

کوتاهی لباس

19. امر خداوند متعال به رسول اکرم صلی الله علیه و آله برای بالا زدن جامه‌هایش:

وَ ثِیٰابَکَ فَطَهِّرْ. (1)مدّثر (74) 4

لباس آتشین

20. جامه‌های آتشین کیفر کافران در دوزخ:

... فَالَّذِینَ کَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیٰابٌ مِنْ نٰارٍ ... حجّ (22) 19

21. لباس مجرمان در قیامت و دوزخ از مس گداخته:

وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ ... سَرٰابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرٰانٍ ... ابراهیم (14) 49 و 50

لباس آدم علیه السلام

22. پوشیده بودن بدن آدم علیه السلام با لباس در بهشت، پیش از فریفته شدن:

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا ... اعراف (7) 27

23. کوشش شیطان برای کندن لباس آدم علیه السلام و آشکار کردن شرمگاه وی:

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا ... اعراف (7) 27

24. کنده شدن لباس آدم علیه السلام ، در پی تناول او از درخت ممنوع:

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا ... اعراف (7) 22

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا ... طه (20) 121

25. آشکار شدن بدیهای بدن آدم علیه السلام با کنده شدن لباس او:

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا ... اعراف (7) 22

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا ... اعراف (7) 27

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا ... طه (20) 121

26. نیاز آدم علیه السلام به لباس، برای پوشاندن شرمگاه خویش:

... ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ... اعراف (7) 22

... فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ... طه (20) 121

27. استفادۀ آدم علیه السلام از برگ درختان بهشت برای پوشاندن زشتیهای خویش:

... بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ... اعراف (7) 22

... فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ... طه (20) 121

لباس از آیات خدا

28. قرار دادن لباس، برای پوشاندن زشتیها، آیۀ

1) 1) . براساس روایتی از امام باقر علیه السلام مقصود از«فطهر»کوتاه کردن لباس است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 454، ح 8)

خدا:

... قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ ... ذٰلِکَ خَیْرٌ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ ... اعراف (7) 26

لباس بهشتیان

اشاره

29. اجتماع پرهیزکاران، در بزمهای بهشت، با لباسهای فاخر:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی مَقٰامٍ أَمِینٍ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

یَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ مُتَقٰابِلِینَ .

دخان (44) 51 -\53

30. پوشاکهایی به رنگ سبز فراهم آمده از حریر، لباس مؤمنان نیک‌کردار در بهشت:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ ... وَ یَلْبَسُونَ ثِیٰاباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ ... کهف (18) 30 و 31

31. بوستانی بزرگ و پرنعمت و لباسی فاخر از حریر، پاداش ابرار در قیامت:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً. انسان (76) 5 و 12

تنوّع لباس بهشتیان

32. لباسهای بهشتیان، دارای تنوّع:

فِی جَنّٰاتٍ ... یَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ ...

دخان (44) 52 و 53

جنس لباس بهشتیان

33. دیبای ضخیم و نازک، پوشش تقواپیشگان، در بهشت:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ ... فِی جَنّٰاتٍ ... یَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ ... دخان (44) 51 -\53

34. حریر، جنس لباس مؤمنان، در بهشت:

إِنَّ اللّٰهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ... وَ لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ. حج (22) 23

35. حریر، جنس لباس بهشتیان:

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا ... وَ لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ.

فاطر (35) 33

36. لباس‌های حریر سبزرنگ و لباس‌هایی از حریر ضخیم، از نعمت‌های الهی برای بهشتیان:

عٰالِیَهُمْ ثِیٰابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ ...

انسان (76) 21

37. تن‌پوشهایی فاخر و ضخیم، فراهم آمده از حریر سبز، از جملۀ لباسهای ویژۀ اهل بهشت:

... وَ یَلْبَسُونَ ثِیٰاباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ ...

کهف (18) 31

رنگ لباس بهشتیان

38. لباس بهشتیان به رنگ سبز:

... وَ یَلْبَسُونَ ثِیٰاباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ ...

کهف (18) 31

عٰالِیَهُمْ ثِیٰابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ ... انسان (76) 21

لباس تابستانی

39. لباسهای مناسب با فصل تابستان برای محافظت بدن از گرما، نعمتی از جانب خدا:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ ... وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ ... نحل (16) 81

لباس جنگ

40. لباس مناسب برای حفظ بدن در جنگ، نعمتی از جانب خدا برای انسانها:

... وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ ... نحل (16) 81

41. فنّ زره‌سازی و پوشش محافظتی، جهت حفظ از خطرها و پیامدهای جنگ، از تعلیمات خدا به داود علیه السلام :

وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ ...

انبیاء (21) 80

42. فنّ زره‌سازی و پوشش بدن با لباس جنگی، نعمتی شایستۀ سپاسگزاری:

وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شٰاکِرُونَ . انبیاء (21) 80

لباس جهنّمیان

==> همین مدخل، لباس آتشین

لباس حوّا علیها السلام

43. پوشیده بودن بدن حوّا علیها السلام با لباس در بهشت، پیش از فریفته شدن:

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا ... اعراف (7) 27

44. کوشش شیطان برای کندن لباس حوّا علیها السلام و آشکار کردن شرمگاه وی:

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا ... اعراف (7) 27

45. فاش شدن بدیهای بدن حوا علیها السلام با کنده شدن لباس او:

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ . اعراف (7) 22

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا ... اعراف (7) 27

... مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ... طه (20) 121

46. نیاز حوّا علیها السلام به لباس، برای پوشاندن شرمگاه خویش:

... فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ... اعراف (7) 22

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ... طه (20) 121

... فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ... طه (20) 121

لباس در کنایه

47. سربه‌گریبان فروبردن مشرکان عصر بعثت و پوشانیدن سر خود، تصویری از توطئه‌های آنان علیه پیامبر صلی الله علیه و آله با سخنان پنهان و نجواهای خود:

أَلاٰ إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ ... هود (11) 5

48. جامه بر سر کشیدن قوم نوح، کنایه از حرف‌ناشنوا و حق‌ناپذیر بودن آنان:

وَ إِنِّی کُلَّمٰا دَعَوْتُهُمْ ... وَ اسْتَغْشَوْا ثِیٰابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا ... نوح (71) 7

لباس زمستانی

49. لباسهای مناسب با فصل زمستان برای نگهداری بدن از سرما، نعمتی از جانب خدا:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمّٰا ... وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ ... (1)نحل (16) 81

لباس زن

50. لباس و حجاب، ابزاری برای پوشش زنان، در برابر مردان نامحرم:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 59

51. روسری بزرگ از جمله لباس‌های زنان:

... وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ ... (2)نور (24) 31

52. جلباب (پیراهن و روسری) از جمله لباس زنان در عصر جاهلیت:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 59

53. اجتناب از آرایش و خودآرایی، شرط جواز پوشش نداشتن زنان سالخورده و ناامید از زناشویی:

وَ الْقَوٰاعِدُ مِنَ النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ یَرْجُونَ نِکٰاحاً فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُنٰاحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیٰابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجٰاتٍ بِزِینَةٍ ... نور (24) 60

لباس زینت

54. پوشیدن لباس فاخر و مزیّن در اجتماعات دینی و مساجد، از دستورات خدا:

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ ... اعراف (7) 31

55. لباس زینتی انسان، نعمتی نازل شده از جانب خداوند متعال:

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً ... وَ رِیشاً ... (3)اعراف (7) 26

لباس سبز

==> همین مدخل، لباس بهشتیان

لباس فقیر

==> همین مدخل، لباس مسکین

لباس کافران

==> همین مدخل، لباس آتشین


1) 1) . در آیه،«تقیکم البرد»نیامده است و لزومی هم نداشت، چون هرآنچه انسان را از گرما بازمی‌دارد از سرما هم بازمی‌دارد ، ولی ذکر گرما به سبب آن بود که مخاطبان آیه در گرما بودند [مردم جزیرة العرب] وگرنه نیاز انسان برای رفع سرما بیشتر از گرما است، یعنی لباس بیشترین فایده‌اش رفع سرما است، نه گرما و ذکر گرما دلالت بر سرما می‌کند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 489؛ الکشاف، ج 2، ص 625)

2) 2) .«خمر»چیزی است که با آن سر را بپوشانند. (لسان العرب، ج 4، ص 213«خمر») براساس این معنا و آنچه در آیه آمده است که باید با آن گردن و سینه پوشانده شود، معلوم می‌شود که مقصود از«خمر»، روسری بزرگ است که بتواند گردن و سینه را پوشش دهد

3) 3) . مقصود از«ریش»لباس زینت و جمال است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 631)

لباس مجرمان

==> همین مدخل، لباس آتشین

لباس محمّد صلی الله علیه و آله

56. نزول وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله در هنگام پیچیده بودن جامه برآن حضرت:

یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ . مزمّل (73) 1

یٰا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ. مدّثر (74) 1

57. پیامبر صلی الله علیه و آله موظف به پاکیزه و تطهیر نمودن لباس خویش:

وَ ثِیٰابَکَ فَطَهِّرْ. مدّثر (74) 4

لباس مؤمنان

==> همین مدخل، لباس بهشتیان

لباس و کفاره

58. تهیّۀ پوشاک برای ده مسکین و فقیر، کفّارۀ شکستن سوگند:

... فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ ... أَوْ کِسْوَتُهُمْ ... مائده (5) 89

لباس یوسف علیه السلام

59. فرزندان یعقوب با حالت گریه و خون‌آلود کردن لباس یوسف علیه السلام ، درصدد فریب پدر خود:

وَ جٰاؤُ أَبٰاهُمْ عِشٰاءً یَبْکُونَ

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا إِنّٰا ذَهَبْنٰا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنٰا یُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا فَأَکَلَهُ الذِّئْبُ ...

وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ ... یوسف (12) 16 -\18

60. انداخته شدن لباس و پیراهن یوسف علیه السلام بر چشمهای یعقوب علیه السلام ، سبب شفا و بینایی وی:

اِذْهَبُوا بِقَمِیصِی هٰذٰا فَأَلْقُوهُ عَلیٰ وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ

فَلَمّٰا أَنْ جٰاءَ الْبَشِیرُ أَلْقٰاهُ عَلیٰ وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیراً قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . یوسف (12) 93 و 96

موادّ لباس

61. پشم، کرک و مو، از موادّ اوّلیّۀ لباس:

... وَ مِنْ أَصْوٰافِهٰا وَ أَوْبٰارِهٰا وَ أَشْعٰارِهٰا أَثٰاثاً وَ مَتٰاعاً إِلیٰ حِینٍ ... وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ ... نحل (16) 80 و 81

نیز ==> همین مدخل، لباس بهشتیان، جنس لباس بهشتیان

نعمت لباس

62. دستیابی انسان به لباسی مناسب برای محافظت خویش، در شداید جنگ، نعمتی الهی:

... وَ جَعَلَ لَکُمْ ... وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ ... نحل (16) 81

63. دستیابی انسان به لباسی مناسب برای محافظت خویش از حرارت، نعمتی الهی:

... وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ ... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ ... نحل (16) 81

نیاز به لباس

64. نیاز به لباس، نیازی دائمی برای انسان:

... وَ مِنْ أَصْوٰافِهٰا وَ أَوْبٰارِهٰا وَ أَشْعٰارِهٰا .... وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ ... نحل (16) 80 و 81

65. تسلیم شدن در برابر خداوند، فلسفه اعطای نعمت‌ها از جمله نعمت لباس از سوی خداوند:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمّٰا خَلَقَ ظِلاٰلاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 81

نیز ==> حجاب

لبخند

==>خنده

لبید بن سهل

لبید بن سهل

لبید بن سهل بن الحارث الانصاری [هم‌پیمان با انصار] از صحابۀ شجاع پیامبر بود. (1)مفسّران، آیات 105 تا 112 نساء (4) را دربارۀ متّهم شدن وی از سوی بنی ابیرق به دزدی دانسته‌اند که با نزول آیات یادشده ، وی از این اتّهام تبرئه و بنی ابیرق رسوا شدند. (2)

لجاجت

اشاره

لجاجت

لجاجت یعنی ستیزه کردن، عناد ورزیدن، در مخالفت امری پافشاری کردن، (3)نپذیرفتن حرف منطقی، معقول، یک‌دندگی، خیره‌سری. (4)در این مدخل از واژگان«اصَرّ»،«جدل»،«عنید»،«لج»و «لدّ»و سیاق آیات استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آثار لجاجت، اجتناب از لجاجت، لجاجت اشراف، لجاجت اهل کتاب، لجاجت احزاب، لجاجت متکبّران، لجاجت مشرکان، موانع لجاجت.

آثار لجاجت

1. انکار آیات خدا

1. روح لجاجت و ستیزه‌جویی از عوامل انکار آیات الهی و نپذیرفتن حق:

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ آیٰاتُنٰا مُبْصِرَةً قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ . نمل (27) 13 و 14

2. تجاوز

2. پافشاری بر کفر و تکذیب کردن پیامبران از سوی اقوام پیشین بعد از نوح علیه السلام موجب داخل شدن آنها در زمره تجاوزگران:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ کَذٰلِکَ نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِ الْمُعْتَدِینَ . یونس (10) 74

3. دین‌ستیزی

3. روح لجاجت از عوامل دین‌ستیزی و حق‌ناپذیری:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ أَنّٰی یُصْرَفُونَ

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتٰابِ وَ بِمٰا أَرْسَلْنٰا بِهِ


1) 1) . اسد الغابه، ج 4، ص 485

2) 2) . التّبیان، ج 3، ص 317؛ روح المعانی، ج 4، جزء 5، ص 203

3) 3) . مفردات، ص 736«مج»؛ نثر طوبی، ج 2، ص 356،لسان العرب، ج 12، ص 238

4) 4) . فرهنگ بزرگ سخن دکتر انوری، ج 7، ص 6383

رُسُلَنٰا ... غافر (40) 69 و 70

4. منع از ایمان

4. لجاجت و حق‌ناپذیری مانع ایمان آوردن به خدا:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . بقره (2) 6

أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ یُؤْمِنُوا لَکُمْ وَ قَدْ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلاٰمَ اللّٰهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مٰا عَقَلُوهُ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 75

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ لَیُؤْمِنُنَّ بِهٰا قُلْ إِنَّمَا الْآیٰاتُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ مٰا یُشْعِرُکُمْ أَنَّهٰا إِذٰا جٰاءَتْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتیٰ وَ حَشَرْنٰا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلاً مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ ... انعام (6) 109 و 111

وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 132

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا ... اعراف (7) 146

إِنَّ الَّذِینَ حَقَّتْ عَلَیْهِمْ کَلِمَتُ رَبِّکَ لاٰ یُؤْمِنُونَ

وَ لَوْ جٰاءَتْهُمْ کُلُّ آیَةٍ ... یونس (10) 96 و 97

وَ مٰا أَکْثَرُ النّٰاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ . یوسف (12) 103

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ

وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ

لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ .

حجر (15) 13 -\15

کَذٰلِکَ سَلَکْنٰاهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ . شعراء (26) 200 و 201

وَ سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . یس (36) 10

6 . مهر شدن قلب

5. لجاجت اقوام پیشین و اصرار بر کفر خود علی‌رغم مشاهده معجزات و دلائل روشن موجب مهر شدن قلب آنها:

تِلْکَ الْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الْکٰافِرِینَ . اعراف (7) 101

6. لجاجت اقوام بعد از نوح علیه السلام در کفر و عدم پذیرش حق بعد از روشن شدن حق به‌وسیله دلائل واضح موجب مهر شدن قلب:

فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ جَعَلْنٰاهُمْ خَلاٰئِفَ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ کَذٰلِکَ نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِ الْمُعْتَدِینَ . یونس (10) 73 و 74

اجتناب از لجاجت

7. ضرورت اکتفا کردن به ابلاغ و پرهیز از بحث و مجادله با عنادورزان و لجوجان حق‌ناپذیر:

... إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ ... تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ

تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ . انعام (6) 91

زمینه‌های لجاجت

1. اطاعت از شیطان

8. پیروی از شیطان زمینه مجادله‌گری و لجاجت انسان در برابر حق:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطٰانٍ مَرِیدٍ. حجّ (22) 3

2. اطاعت از ظالمان

9. پیروی از دستور ستمگران زمینه لجاجت انسان در عناد با آیات الهی:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ وَ مٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللّٰهَ وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

مِنْ دُونِهِ فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَیْئاً إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ.

هود (11) 50 و 53 -\55 و 57 و 59

3. تقلید کورکورانه

10. تقلید کورکورانه از نیاکان زمینه مجادله‌گری و لجاجت بدون دلیل انسان در برابر آیات الهی:

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . اعراف (7) 70

... وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا ... لقمان (31) 20 و 21

4. تکبر

11. تکبر زمینه‌ساز روحیه لجاجت و مجادله‌گری بدون دلیل در انسان در مورد عقاید خویش:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ ... ثٰانِیَ عِطْفِهِ ... حجّ (22) 8 و 9

وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمّٰا جٰاءَکُمْ بِهِ حَتّٰی إِذٰا هَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتٰابٌ

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ ... کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ. غافر (40) 34 و 35

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صٰاعِقَةً مِثْلَ صٰاعِقَةِ عٰادٍ وَ ثَمُودَ

إِذْ جٰاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ رَبُّنٰا لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً فَإِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَأَمّٰا عٰادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قٰالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّٰا قُوَّةً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ . فصّلت (41) 13 -\15

12. روحیه استکباری زمینه‌ساز لجاجت در برابر دعوت حق:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ

وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ . اعراف (7) 73 و 75 -\77

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیٰاءُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا نَحْنُ لَکُمٰا بِمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 75 و 76 و 78

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ آیٰاتُنٰا مُبْصِرَةً قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ . نمل (27) 13 و 14

5. ظلم

13. ظلم بر خویشتن زمینه لجاجت انسان در نپذیرفتن آیات الهی:

... فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْرٰاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی السَّمٰاءِ فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدیٰ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . (1)انعام (6) 33 و 35

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ یُجٰادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَ اتَّخَذُوا آیٰاتِی وَ مٰا أُنْذِرُوا هُزُواً.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیٰاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهٰا وَ نَسِیَ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ ... کهف (18) 56 و 57

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ آیٰاتُنٰا مُبْصِرَةً قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ .

وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا ... اَلْمُفْسِدِینَ . نمل (27) 13 و 14

6. غرور

14. غرور و خودخواهی زمینه بروز لجاجت در ناباوری خدا:

أَمَّنْ هٰذَا الَّذِی هُوَ جُنْدٌ لَکُمْ یَنْصُرُکُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمٰنِ إِنِ الْکٰافِرُونَ إِلاّٰ فِی غُرُورٍ.

أَمَّنْ هٰذَا الَّذِی یَرْزُقُکُمْ إِنْ أَمْسَکَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِی عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ. ملک (67) 20 و 21

7. هواپرستی

15. هواپرستی ایجادکننده زمینه لجاجت در عدم پذیرش آیات الهی:

وَ إِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ.

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ ... قمر (54) 2 و 3

لجاجت احبار

==> همین مدخل، لجاجت عالمان یهود

لجاجت احزاب

16. پافشاری بعضی از احزاب بعد از نوح علیه السلام به مجادله‌گری‌های باطل برای نابود کردن حق:

1) 1) . براساس نظر اکثر مفسران مقصود از«فانهم لا یکذبونک»این است که کافران قلباً تو را تکذیب نمی‌کنند و می‌دانند که تو پیامبری و لکن بعد از شناخت قلبی (عناداً) تو را تکذیب می‌کنند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 455)

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ ...

وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ ... (1)غافر (40) 5

17. عقوبت الهی کیفر مجادله و لجاجت بدون دلیل احزاب برای مبارزه با حق:

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ ...

وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ . غافر (40) 5

لجاجت اشراف فرعون

اشاره

18. لجاجت اشراف فرعون در برابر موسی و هارون علیهما السلام علی‌رغم مشاهده نشانه‌های حقانیت رسالت آن دو:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ . یونس (10) 75

19. ابتلای اشراف فرعون به عذابی سخت و دردناک در پی انکار لجاجت‌آمیز دلایل و معجزات موسی علیه السلام از سوی آنان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ ...

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلاّٰ هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ . زخرف (43) 46 -\48

20. لجاجت و عناد شدید اشراف فرعون در مخالفت با پیام موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ ...

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلاّٰ هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا ... زخرف (43) 46 -\48

21. اصرار و لجاجت اشراف فرعون در نپذیرفتن ربوبیت مطلقه الهی حتی پس از گرفتار آمدن به عذاب:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلاّٰ هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا ... وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ . زخرف (43) 46 -\49

22. پافشاری و لجاجت اشراف فرعون در پیروی از عقاید نیاکانشان زمینه کفر آنها به خداوند:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ ... قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا ... یونس (10) 75 و 76 و 78

زمینه‌های لجاجت اشراف فرعون

تقلید کورکورانه

23. تقلید از نیاکان در بینش اشراف فرعون زمینه‌ای برای استکبار و لجاجت آنها در برابر موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ


1) 1) . مقصود از احزاب کافرانی همانند قوم عاد و ثمود است که بر تکذیب پیامبران خویش متحد شدند. (المیزان، ج 17، ص 306)

هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیٰاءُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا نَحْنُ لَکُمٰا بِمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 75 و 76 و 78

گناه

24. روحیه جرم و گناه در اشراف قوم فرعون زمینه‌ساز استکبار و لجاجت آنها در برابر موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ . یونس (10) 75 و 76

کیفر لجاجت اشراف فرعون

25. لجاجت اشراف فرعون در برابر آیات الهی موجب گرفتاری آنان به هلاکت:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا ...

فَکَذَّبُوهُمٰا فَکٰانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ . مؤمنون (23) 45 -\48

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلاّٰ هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ

فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ

فَجَعَلْنٰاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلاً لِلْآخِرِینَ . زخرف (43) 46 -\50 و 55 و 56

اشراف قوم ثمود

26. اشراف قوم ثمود انسان‌هایی لجوج و خواهان نزول عذاب‌های موعود بر خویش:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ .... إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ . اعراف (7) 73 و 75 -\77

27. استکبار زمینه لجاجت اشراف قوم ثمود در برابر رسالت صالح علیه السلام علی‌رغم مشاهده معجزه آن حضرت:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ .... إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ ... اعراف (7) 73 و 75 -\77

28. لجاجت برخاسته از استکبار اشراف قوم ثمود در برابر رسالت صالح علیه السلام علی‌رغم مشاهده و اطلاع آنان از معجزه آن حضرت موجب نابودی آنها با زمین‌لرزه:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ .... إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ

کٰافِرُونَ ... وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ ... فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ ... اعراف (7) 73 و 75 -\78

اشراف قوم نوح

29. اشراف قوم نوح افرادی لجوج و خواهان تحقق وعده‌های عذاب بر خویشتن:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا ... قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . هود (11) 25 و 27 و 32

30. اشراف کافر قوم نوح مردمی ستیزه‌جو و لج‌باز در برابر حضرت نوح علیه السلام علی‌رغم شنیدن انذارها و دلایل روشن آن حضرت:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ وَ مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ... هود (11) 25 و 27 و 28

31. لجاجت اشراف کافر قوم نوح در برابر دلایل روشن و هشداردهندۀ نوح علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ وَ مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ... هود (11) 25 و 27 و 28

اشراف مکه

32. اشراف مکّه مردمی لجوج و حق‌ناپذیر:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ . مؤمنون (23) 64 و 66 -\70

وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا .... أَ أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ مِنْ بَیْنِنٰا بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْ ذِکْرِی بَلْ لَمّٰا یَذُوقُوا عَذٰابِ . ص (38) 6 و 8

33. تنها نزول عذاب ناگهانی پایان‌بخش لجاجت و حق سر ستیزی اشراف مکّه:

وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ ... إِنْ کُلٌّ إِلاّٰ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقٰابِ وَ مٰا یَنْظُرُ هٰؤُلاٰءِ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً مٰا لَهٰا مِنْ فَوٰاقٍ . ص (38) 6 و 14 و 15

لجاجت اصحاب القریه

==> همین مدخل، لجاجت اهل انطاکیه

لجاجت اقوام پیشین

اشاره

34. اصرار کفرپیشگان اقوام پیشین بر تکذیب پیامبران و عناد و لجاجت آنان، سبب یأس پیامبران از توفیق خویش و ایمان آوردن قومشان:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ ... حَتّٰی إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جٰاءَهُمْ نَصْرُنٰا ... یوسف (12) 109 و 110

35. اعلام موضع کفرآمیز اقوام پیشین برخاسته از لجاجت آنان در برخورد با دلایل روشن انبیا:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ ... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ ... ابراهیم (14) 9

36. اقوام قدرتمند محکوم شده به عذاب استیصال مردمی لجوج و حق‌ناپذیر در برابر تعالیم پیامبران علی‌رغم مشاهده دلائل روشن آنها:

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْهُمْ وَ أَشَدَّ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی الْأَرْضِ فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

فَلَمّٰا رَأَوْا بَأْسَنٰا قٰالُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ وَ کَفَرْنٰا بِمٰا کُنّٰا بِهِ مُشْرِکِینَ . غافر (40) 82 -\84

37. پافشاری و اصرار تکذیب‌کنندگان رسالت پیامبران پس از نوح علیه السلام بر تکذیب و ناباوری خود علی‌رغم ارائه معجزات و دلیل‌های روشن به آنان:

فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ جَعَلْنٰاهُمْ خَلاٰئِفَ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ ... یونس (10) 73 -\74

زمینه‌های لجاجت اقوام پیشین

1. تقلید کورکورانه
38. تقلید کورکورانه از نیاکان به جای دلیل و برهان زمینه ایجاد لجاجت اقوام پیشین در کفرورزی نسبت به رسولانشان:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ ... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ .... تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا ... ابراهیم (14) 9 و 10

2. خودبرتربینی
39. خودبرتربینی زمینه ایجاد لجاجت و خیره‌سری اقوام پیشین در مخالفت آنان با رسولان الهی:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ ... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ .... قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا ... ابراهیم (14) 9 و 10

کیفر لجاجت اقوام پیشین

1. عذاب
40. تنها نزول عذاب ناگهانی پایان‌بخش اقوام پیشین لجوج حق ستیز:

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتٰادِ

وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ ... إِنْ کُلٌّ إِلاّٰ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقٰابِ وَ مٰا یَنْظُرُ هٰؤُلاٰءِ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً مٰا لَهٰا مِنْ فَوٰاقٍ . ص (38) 12 -\15

41. مورد عقوبت قرار گرفتن اقوام پیشین بخاطر مجادله‌گری و لجاج در برابر حق:

بَلْ قٰالُوا أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ بَلِ افْتَرٰاهُ بَلْ هُوَ شٰاعِرٌ فَلْیَأْتِنٰا بِآیَةٍ کَمٰا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ

مٰا آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا أَ فَهُمْ یُؤْمِنُونَ . انبیاء (21) 5 و 6

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ . غافر (40) 5

42. لجاجت و پافشاری اقوام پیشین در کفرورزی علی‌رغم مشاهده دلائل روشن از سوی پیامبرانشان موجب کیفر دیدن آنها به عذاب استیصال:

بَلْ قٰالُوا أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ بَلِ افْتَرٰاهُ بَلْ هُوَ شٰاعِرٌ فَلْیَأْتِنٰا بِآیَةٍ کَمٰا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ

مٰا آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا أَ فَهُمْ یُؤْمِنُونَ . انبیاء (21) 5 و 6

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتٰابِ الْمُنِیرِ

ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ. فاطر (35) 25 و 26

... کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْهُمْ وَ أَشَدَّ قُوَّةً ... فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ...

فَلَمّٰا رَأَوْا بَأْسَنٰا قٰالُوا آمَنّٰا ... غافر (40) 82 -\84

43. ستم‌پیشگی اقوام پیشین در ایستادگی مستمر آنها مقابل پیامبران عامل گرفتار شدن آنان به عذاب استیصال:

وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَمّٰا ظَلَمُوا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ . (1)یونس (10) 13

3. هلاکت
44. هلاکت اقوام و تمدن‌های بسیاری در طول تاریخ در اثر خیره‌سری در مقابل حق نشانگر واقعیت داشتن انذارهای قرآن:

فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ ... مریم (19) 97 و 98

وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَکْثَرُ الْأَوَّلِینَ

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا فِیهِمْ مُنْذِرِینَ

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ . صافّات (37) 71 و 73

لجاجت اهل انطاکیه

45. مردم انطاکیه مردمی لجوج و حق‌ناپذیر در برابر دعوت پیامبران:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحٰابَ الْقَرْیَةِ إِذْ جٰاءَهَا الْمُرْسَلُونَ

إِذْ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمُ اثْنَیْنِ فَکَذَّبُوهُمٰا فَعَزَّزْنٰا بِثٰالِثٍ فَقٰالُوا إِنّٰا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ

قٰالُوا مٰا أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا وَ مٰا أَنْزَلَ الرَّحْمٰنُ مِنْ شَیْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ تَکْذِبُونَ

قٰالُوا رَبُّنٰا یَعْلَمُ إِنّٰا إِلَیْکُمْ لَمُرْسَلُونَ

وَ مٰا عَلَیْنٰا إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

قٰالُوا إِنّٰا تَطَیَّرْنٰا بِکُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّکُمْ وَ لَیَمَسَّنَّکُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالُوا طٰائِرُکُمْ مَعَکُمْ أَ إِنْ ذُکِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ . یس (36) 13 -\19

46. لجاجت اهل انطاکیه در برابر رسالت پیامبران علی‌رغم ارائه طریق و دلایل روشن:

وَ جٰاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ

اِتَّبِعُوا مَنْ لاٰ یَسْئَلُکُمْ أَجْراً ...

وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلیٰ قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا کُنّٰا مُنْزِلِینَ

یٰا حَسْرَةً عَلَی الْعِبٰادِ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . یس (36) 20 و 21 و 28 و 30

47. لجاجت اهل انطاکیه در برابر رسالت رسولان و راهنمایی‌های حبیب نجار موجب نابودی آنان به صیحه سهمناک کشنده:

1) 1) . ممکن است فقره جاءتهم رسلهم بالبیّنات و ما کانوا لیؤمنوا تفسیری برای ظلموا باشد

وَ جٰاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ

اِتَّبِعُوا مَنْ لاٰ یَسْئَلُکُمْ أَجْراً ...

إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَإِذٰا هُمْ خٰامِدُونَ . یس (36) 20 و 21 و 29

48. پافشاری و اصرار مردم انطاکیه در تکذیب رسولان الهی موجب گرفتار شدن آنان به صیحه سهمناک:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحٰابَ الْقَرْیَةِ إِذْ جٰاءَهَا الْمُرْسَلُونَ

إِذْ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمُ اثْنَیْنِ فَکَذَّبُوهُمٰا فَعَزَّزْنٰا بِثٰالِثٍ فَقٰالُوا إِنّٰا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ

قٰالُوا مٰا أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا وَ مٰا أَنْزَلَ الرَّحْمٰنُ مِنْ شَیْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ تَکْذِبُونَ

قٰالُوا رَبُّنٰا یَعْلَمُ إِنّٰا إِلَیْکُمْ لَمُرْسَلُونَ

وَ مٰا عَلَیْنٰا إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

قٰالُوا إِنّٰا تَطَیَّرْنٰا بِکُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّکُمْ وَ لَیَمَسَّنَّکُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالُوا طٰائِرُکُمْ مَعَکُمْ أَ إِنْ ذُکِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَإِذٰا هُمْ خٰامِدُونَ . . یس (36) 13 -\19 و 29

لجاجت اهل کتاب

49. سرزنش اهل کتاب به خاطر لجاجت آنان در انتساب ناآگاهانه و غیر معقولانه یهودیت و نصرانیت به ابراهیم علیه السلام :

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ مٰا أُنْزِلَتِ التَّوْرٰاةُ وَ الْإِنْجِیلُ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ حٰاجَجْتُمْ فِیمٰا لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیمٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

مٰا کٰانَ إِبْرٰاهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لاٰ نَصْرٰانِیًّا وَ لٰکِنْ کٰانَ حَنِیفاً مُسْلِماً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ .

آل عمران (3) 65 -\67

50. بی‌فایده بودن سخن ملاطفت‌آمیز با برخی از افراد لجوج و حق‌ناپذیر در میان اهل کتاب:

وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ ... (1)عنکبوت (29) 46

51. بحث و گفتگوی اهل کتاب با مسلمانان درباره خداوند محاجه‌ای نابجا، لجوجانه و بی‌ثمر :

قُلْ أَ تُحَاجُّونَنٰا فِی اللّٰهِ وَ هُوَ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ ... (2)بقره (2) 139

52. لجاجت اهل کتاب معاصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با هر آیه و نشانه‌ای الهی درباره قبله بودن کعبه:

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ ... بقره (2) 145

53. عناد و لجاجت اهل کتاب در مخالفت با پیامبر صلی الله علیه و آله در عین آگاهی کامل از حقانیت حضرت:

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ ... اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمْ ... بقره (2) 145 و 146

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . آل عمران (3) 86

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ


1) 1) . مراد از ظلموا به قرینه سیاق کسانی‌اند که در حق‌ناپذیری، لجاجت به خرج می‌دهند و سخن نرم و آرام را حمل بر ضعف می‌کنند

2) 2) . استفهام در أ تحاجوننا... انکار توبیخی است

یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 20

54. روحیۀ لجاجت و بهانه‌جویی، عامل درخواست‌های بی‌جای اهل کتاب از حضرت محمد صلی الله علیه و آله و موسی علیه السلام :

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسیٰ أَکْبَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَقٰالُوا أَرِنَا اللّٰهَ جَهْرَةً ... نساء (4) 153

55. لجاجت اهل کتاب بر پوشاندن حق و التباس آن به باطل علی‌رغم معرفت حق:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . آل عمران (3) 70 و 71

56. رفتار لجوجانه اهل کتاب موجب قرار گرفتن آنان در زمره ستمگران:

نیز ==> همین مدخل، لجاجت مسیحیان و یهود، لجاجت یهود

لجاجت اهل مدین

57. عدم تأسف شعیب علیه السلام بر حال کافران لجوج حق‌ناپذیر اهل مدین:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ ...

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا قٰالَ أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ فَکَیْفَ آسیٰ عَلیٰ قَوْمٍ کٰافِرِینَ . اعراف (7) 85 و 87 و 93

58. پافشاری و لجاجت اهل مدین در کفر و تقابل با رسالت شعیب علیه السلام علی‌رغم مشاهده دلایل روشن منجر به گرفتار شدن آنان به زمین لرزه‌های کشنده:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ ... قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... وَ قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ فَکَیْفَ آسیٰ عَلیٰ قَوْمٍ کٰافِرِینَ . اعراف (7) 85 و 88 و 90 و 91 و 93

59. شعیب علیه السلام در انتظار سرنوشت شوم اهل مدین پس از اتمام حجت بر آنان و لجاجت‌پیشگی آنها:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ... وَ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ وَ ارْتَقِبُوا إِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ . هود (11) 84 و 88 و 93

60. گرفتار شدن اهل مدین به عذابی سخت از سوی خداوند در پی اصرار و لجاجت آنها بر شرک‌ورزی و نپذیرفتن تعالیم شعیب علیه السلام :

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ...

سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ ... وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا شُعَیْباً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ أَخَذَتِ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ . هود (11) 84 و 88 و 93 و 94

لجاجت با حق

61. لجاجت و محاجه خصم در برابر حق شرط دعوت طرف مقابل به مباهله:

اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ (1)... فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 60 و 61

62. لجاجت در برابر حق و تکذیب آن موجب استحقاق لعن و نفرین خدا:

اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلاٰ تَکُنْ مِنَ الْمُمْتَرِینَ

فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3)60 و 61

لجاجت بت‌پرستان

==> همین مدخل، لجاجت مشرکان

لجاجت بنی اسرائیل

اشاره

63. لجاجت‌آمیز بنی اسرائیل در برابر تورات علی‌رغم مشاهده معجزه‌ای چون برافراشته شدن کوه:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ وَ رَفَعْنٰا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اذْکُرُوا مٰا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ ... بقره (2) 63 و 64

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ وَ رَفَعْنٰا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اسْمَعُوا قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمٰا یَأْمُرُکُمْ بِهِ إِیمٰانُکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . بقره (2) 93

وَ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ کَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَ ظَنُّوا أَنَّهُ وٰاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اذْکُرُوا مٰا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ . اعراف (7) 171

64. قوم موسی مردمی لجوج و نصیحت‌ناپذیر:

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ وَ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا حَتّٰی یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا ... مائده (5) 20 و 24

65. تصمیم لجوجانه و مصرانه گوساله‌پرستان بنی اسرائیل بر عبادت گوساله سامری تا زمان بازگشتن موسی علیه السلام از میقات و تعیین تکلیف:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ . طه (20) 80 و 85 و 86 و 91

66. برخورد لجوجانه بنی اسرائیل از پذیرش فرمان‌های هارون علیه السلام و توبه از گوساله‌پرستی:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی ... فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ


1) 1) . بنا بر احتمالی مرجع ضمیر«فیه»حق است. (التبیان،ج 2، ص 484)

عٰاکِفِینَ ... طه (20) 80 و 85 و 86 و 90 و 91

67. موضع‌گیری لجوجانه بنی اسرائیل در برابر رسول اکرم صلی الله علیه و آله به رغم اطلاع از بشارت عیسی علیه السلام به رسالت آن حضرت:

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُوَ یُدْعیٰ إِلَی الْإِسْلاٰمِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ .

صفّ (61) 6 -\8

68. بنی اسرائیل قومی فاسق به خاطر لجاجت و تمردشان در برابر فرامین موسی علیه السلام :

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً .... فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 24 و 25

آثار لجاجت بنی اسرائیل

1. خسارت
69. لجاجت بنی اسرائیل در نافرمانی از موسی موجب خسارت و زیانکاری آنان:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ... یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ وَ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا حَتّٰی یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ . مائده (5) 20 -\22

2. فسق
70. لجاجت بنی اسرائیل در نافرمانی از موسی موجب قرار گرفتن آنان در زمرۀ فاسقان:

یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ وَ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا حَتّٰی یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ

قٰالَ فَإِنَّهٰا مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ فَلاٰ تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 21 -\26

3. قساوت قلب
71. قساوت قلب بنی اسرائیل نتیجه لجاجت‌ها، بهانه‌جویی‌ها و عصیانگریهای آنان:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ ... ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ ...

وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ .... قٰالُوا أَ تَتَّخِذُنٰا هُزُواً ... قٰالُوا ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَنٰا مٰا هِیَ ... ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ ... بقره (2) 63 -\65 و 67 و 68 و 74

4. نفرین موسی علیه السلام
72. نفرین موسی علیه السلام نسبت به بنی اسرائیل پیامد لجاجت آنان در نافرمانی از آن حضرت:

یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

قٰالُوا

یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ وَ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا حَتّٰی یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ

قٰالَ فَإِنَّهٰا مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ فَلاٰ تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 21 و 22 و 24 -\26

کیفر لجاجت بنی اسرائیل

1. آوارگی
73. لجاجت بنی اسرائیل در برابر فرمان‌های موسی علیه السلام موجب آوارگی:

یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ وَ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا حَتّٰی یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ

قٰالَ فَإِنَّهٰا مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ فَلاٰ تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 21 -\26

2. صاعقه
74. لجاجت بنی اسرائیل در تصدیق رسالت موسی علیه السلام منوط به آشکارا دیدن خداوند موجب گرفتار شدن آنها به صاعقه:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . بقره (2) 55

3. لعن
75. گرفتار شدن بنی اسرائیل به لعن کیفر لجاجت آنان در مقابل پیامبران:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلاً مٰا یُؤْمِنُونَ وَ لَمّٰا جٰاءَهُمْ کِتٰابٌ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَهُمْ وَ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مٰا عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 83 -\90

لجاجت ثمود

اشاره

76. اظهار ندامت نکردن قوم ثمود از کشتن ناقه و رد کردن آیات الهی بدون بهره گرفتن از مهلت سه روزه و اصرار بر شرک‌ورزی و انکار رسالت صالح علیه السلام :

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ...

وَ یٰا قَوْمِ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً ... فَعَقَرُوهٰا فَقٰالَ تَمَتَّعُوا فِی دٰارِکُمْ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ ... فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا ... هود (11) 63 -\66

77. روی برتافتن اصحاب حجر (قوم ثمود) از معجزات و آیات الهی و اصرار نمودن بر کفر خویش:

وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ

وَ آتَیْنٰاهُمْ آیٰاتِنٰا فَکٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ . حجر (15) 80 و 81

78. لجاجت قوم ثمود بر عقیده شرک‌آمیز خویش و پا فشاری آنها تا سر حد نزول عذاب:

... فَأْتِ بِآیَةٍ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ قٰالَ هٰذِهِ نٰاقَةٌ ... فَعَقَرُوهٰا فَأَخَذَهُمُ الْعَذٰابُ ... وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 154 و 155 و 157 و 158

79. پافشاری و سرسختی کافران قوم ثمود بر کفر و مخالفت با دعوت توحیدی پیامبران خویش:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا .... وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ ...

فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . اعراف (7) 73 -\76

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

مٰا أَنْتَ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا فَأْتِ بِآیَةٍ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

قٰالَ هٰذِهِ نٰاقَةٌ لَهٰا شِرْبٌ وَ لَکُمْ شِرْبُ یَوْمٍ مَعْلُومٍ

فَعَقَرُوهٰا فَأَصْبَحُوا نٰادِمِینَ

فَأَخَذَهُمُ الْعَذٰابُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 141 و 154 و 155 و 157 و 157

... فَإِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ وَ أَمّٰا ثَمُودُ فَهَدَیْنٰاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمیٰ عَلَی الْهُدیٰ ... فصّلت (41) 14 و 18

80. لجاجت قوم ثمود مانع استغفار آنان بدرگاه خداوند:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ فَإِذٰا هُمْ فَرِیقٰانِ یَخْتَصِمُونَ

قٰالَ یٰا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرُونَ اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

قٰالُوا اطَّیَّرْنٰا بِکَ وَ بِمَنْ مَعَکَ قٰالَ طٰائِرُکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ

وَ کٰانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ

قٰالُوا تَقٰاسَمُوا بِاللّٰهِ لَنُبَیِّتَنَّهُ وَ أَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِیِّهِ مٰا شَهِدْنٰا مَهْلِکَ أَهْلِهِ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ

وَ مَکَرُوا مَکْراً وَ مَکَرْنٰا مَکْراً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ . نمل (27) 45 و 46

کیفر لجاجت قوم ثمود

81. روی برتافتن اصحاب حجر (قوم ثمود) و لجاجت‌ورزی آنان در برابر معجزات و آیات الهی منجر به گرفتار شدن آنها به صیحۀ مرگبار:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا ... وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ ... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ . اعراف (7) 73 -\78

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا وَ إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ عَصَیْتُهُ فَمٰا تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ

وَ یٰا قَوْمِ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ قَرِیبٌ

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ

وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِثَمُودَ. هود (11) 61 -\64 و 66 -\68

وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ

وَ آتَیْنٰاهُمْ آیٰاتِنٰا فَکٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحِینَ . حجر (15) 80 و 81 و 83

لجاجت دشمنان محمد صلی الله علیه و آله

82. محاجّه و لجاجت دشمنان محمد صلی الله علیه و آله در برابر حق شرط دعوت آنان به مباهله:

اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلاٰ تَکُنْ مِنَ الْمُمْتَرِینَ

فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ ... آل عمران (3) 60 و 61

83. مباهله راهی ثمربخش برای اثبات حق هنگام مشاهده لجاجت دشمنان محمد صلی الله علیه و آله :

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 61

84. انذار دشمنان لجوج پیامبر صلی الله علیه و آله از اهداف قرآن و رسالت آن حضرت:

فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ ... وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا. (1)مریم (19) 97

... لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا. مریم (19) 97

85. حمایت‌های جدی و مکرر خداوند از پیامبر صلی الله علیه و آله و اسلام در برابر سرسختی و حق‌ستیزی دشمنان وی:

لَقَدْ جِئْنٰاکُمْ بِالْحَقِّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ . زخرف (43) 78 و 79

86. بیشتر سران کفر و شرک در صدر اسلام دچار روحیه لجاجت و حق‌ناپذیری و مصمم بر نپذیرفتن ایمان علی‌رغم انذار آنها با کتاب آسمانی:

تَنْزِیلَ الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ

لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

وَ سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . یس (36) 5 -\7 و 10

لجاجت ظالمان


1) 1) . مقصود از«لدّا»جدال به باطل و نپذیرفتن حق از روی شدت و زیادی خصومت می‌باشد. (جامع البیان، ج 7، جزء 16، ص 167)

87. هلاکت و نابودی ظالمان کیفر لجاجت آنها علی‌رغم مشاهده آیات روشن پیامبران:

وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَمّٰا ظَلَمُوا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ . یونس (10) 13

لجاجت عاد

اشاره

88. اصرار و پافشاری و تعصّب قوم هود بر شرک‌ورزی و پرستش غیر خدا علی‌رغم مشاهدۀ آیات الهی:

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ وَ مٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ . هود (11) 53

89. قوم عاد مردمی لجوج و متعصب در برابر دعوت توحیدی هود علیه السلام :

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ...

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... قٰالَ یٰا قَوْمِ .... أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زٰادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً ...

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . اعراف (7) 65 -\70

کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ

قٰالُوا سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْوٰاعِظِینَ . شعراء (26) 123 و 136

إِذْ جٰاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ رَبُّنٰا لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً فَإِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَأَمّٰا عٰادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قٰالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّٰا قُوَّةً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ . فصّلت (41) 14 و 15

وَ اذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ ...

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَأْفِکَنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

قٰالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ ...

فَلَمّٰا رَأَوْهُ عٰارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قٰالُوا هٰذٰا عٰارِضٌ مُمْطِرُنٰا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ . احقاف (46) 21 -\24

90. تکبر و لجاجت سران قوم عاد مایۀ انکار رسالت هود علیه السلام از سوی آنان و نپذیرفتن تعالیم او:

إِذْ جٰاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ رَبُّنٰا لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً فَإِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَأَمّٰا عٰادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قٰالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّٰا قُوَّةً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ . فصّلت (41) 14 و 15

91. لجاجت و عناد مستمر قوم عاد در برابر آیات روشن الهی:

فَأَمّٰا عٰادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ ... أَ وَ لَمْ یَرَوْا ... وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ . فصّلت (41) 15

زمینه‌های لجاجت عاد

1. تقلید کورکورانه
92. تقلید از نیاکان و حفظ سنت‌های پیشینیان از انگیزه‌های قوم عاد برای پرستش معبودان دروغین و رویارویی لجوجانه با دعوت هود علیه السلام :

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ

اَلصّٰادِقِینَ . اعراف (7) 70

2. خودبرتربینی
93. خودبرتربینی ، غرور و غفلت از قدرت برتر خداوند از عوامل لجاجت، حق‌ناپذیری و انکار آیات الهی:

إِذْ جٰاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ رَبُّنٰا لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً فَإِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَأَمّٰا عٰادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قٰالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّٰا قُوَّةً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ . فصّلت (41) 14 و 15

3. رفاه
94. رفاه و توانمندی قوم عاد زمینه‌ساز کفر و لجاجت آنان در برابر هود علیه السلام :

وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ ... أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ قٰالُوا سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْوٰاعِظِینَ . شعراء (26) 132 و 133 و 136

کیفر لجاجت عاد

1. عذاب
95. ارسال بادهای سهمناک صرصر در روزهای نحس بر قوم عاد کیفر لجاجت آنها در جحد و عناد با آیات الهی:

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صٰاعِقَةً مِثْلَ صٰاعِقَةِ عٰادٍ وَ ثَمُودَ

إِذْ جٰاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ رَبُّنٰا لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً فَإِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَأَمّٰا عٰادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ ... أَ وَ لَمْ یَرَوْا ...

وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیّٰامٍ نَحِسٰاتٍ لِنُذِیقَهُمْ عَذٰابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... فصّلت (41) 13 -\16

کَذَّبَتْ عٰادٌ فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ. قمر (54) 18 و 19

96. چشیدن عذابی خوارکننده‌تر در آخرت کیفر برخوردهای لجوجانه قوم عاد در برابر آیات الهی:

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صٰاعِقَةً مِثْلَ صٰاعِقَةِ عٰادٍ وَ ثَمُودَ

إِذْ جٰاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ رَبُّنٰا لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً فَإِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَأَمّٰا عٰادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ ... أَ وَ لَمْ یَرَوْا ...

وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیّٰامٍ نَحِسٰاتٍ لِنُذِیقَهُمْ ... وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَخْزیٰ ... فصّلت (41) 13 -\16

97. لجاجت و پافشاری قوم عاد بر شرک‌ورزی و مخالفت با آیات خدا موجب گرفتاری آنها به عذاب شدید:

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ وَ مٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ نَجَّیْنٰاهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ ... هود (11) 58 و 59

2. لعن خدا
98. اصرار و پافشاری قوم عاد بر کفر و مخالفت با آیات الهی موجب لعن الهی و دور شدن آنها از رحمت خدا در دنیا و قیامت:

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا

عَنْ قَوْلِکَ وَ مٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ .... وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ ... وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ. هود (11) 53 و 58 -\60

3. هلاکت
99. هلاکت قوم عاد از سوی خداوند نتیجۀ لجاجت و اصرار آنان بر کفر پس از اتمام حجت بر ایشان:

کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ ... وَ اتَّقُوا الَّذِی ... إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ ... قٰالُوا سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْوٰاعِظِینَ فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ ...

شعراء (26) 123 و 124 و 126 و 131 و 132 و 135 و 136 و 139

100. لجاجت قوم عاد در برابر رسالت پیامبر زمان خود عامل گرفتاری آنان به عذاب دردناک:

وَ اذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَأْفِکَنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

قٰالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُبَلِّغُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

فَلَمّٰا رَأَوْهُ عٰارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قٰالُوا هٰذٰا عٰارِضٌ مُمْطِرُنٰا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ .

احقاف (46) 21 -\24

لجاجت عالمان اهل کتاب

101. رهنمود خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله مبنی بر ترک مجادله با عالمان جدال گر و لجوج اهل کتاب:

فَإِنْ حَاجُّوکَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ لِلّٰهِ ... آل عمران (3) 20

102. لجاجت و حق‌ناپذیری عالمان اهل کتاب دلیل نابجا بودن امید و دل بستن مسلمانان به ایمان آوردن آنان:

أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ یُؤْمِنُوا لَکُمْ وَ قَدْ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلاٰمَ اللّٰهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مٰا عَقَلُوهُ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلاٰ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ قٰالُوا أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ لِیُحَاجُّوکُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّکُمْ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . بقره (2) 75 و 76

103. عناد و لجاجت گروهی از عالمان اهل کتاب مانع تسلیم آنان در برابر خدا و رسول او:

إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّٰهِ الْإِسْلاٰمُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ ...

فَإِنْ حَاجُّوکَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ لِلّٰهِ وَ مَنِ اتَّبَعَنِ وَ قُلْ لِلَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْأُمِّیِّینَ أَ أَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ. آل عمران (3) 19 و 20

لجاجت عالمان یهود

104. پیشوایان و عالمان یهود در عصر بعثت مردمانی لجوج و حق‌ناپذیر:

... وَ قَدْ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلاٰمَ اللّٰهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مٰا عَقَلُوهُ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ ... قٰالُوا أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ لِیُحَاجُّوکُمْ بِهِ عِنْدَ

رَبِّکُمْ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . (1)بقره (2) 75 و 76

105. لجاجت و حق‌ناپذیری عالمان و پیشوایان یهود دلیل نابه جا بودن امید و دل بستن مسلمانان به ایمان آوردن آنان:

أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ یُؤْمِنُوا لَکُمْ ... قٰالُوا أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ ... بقره (2) 75 و 76

لجاجت فرعون

==> فرعون، لجاجت فرعون

لجاجت فرعونیان

اشاره

106. فرعونیان مردمانی لجوج در مقابل آیات الهی و کیفر آنان:

وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الطُّوفٰانَ وَ الْجَرٰادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفٰادِعَ وَ الدَّمَ آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ . اعراف (7) 132 و 133

107. واگذاری داوری به خداوند پاسخ موسی علیه السلام به لجاجت فرعونیان در برابر رسالت وی:

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُفْتَریً وَ مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبِّی أَعْلَمُ بِمَنْ جٰاءَ بِالْهُدیٰ مِنْ عِنْدِهِ ... قصص (28) 36 و 37

108. برخورد لجوجانه فرعونیان نسبت به معجزات موسی علیه السلام با وجود یقین درونی آنان به حقانیت آن:

... فِی تِسْعِ آیٰاتٍ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ آیٰاتُنٰا مُبْصِرَةً قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا ... نمل (27) 12 -\14

109. لجاجت فرعونیان در مقابل رسالت موسی علیه السلام علی‌رغم بیان آنها با موسی به ایمان آوردن در صورت برطرف ساختن عذاب شدید از آنان:

وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الطُّوفٰانَ وَ الْجَرٰادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفٰادِعَ وَ الدَّمَ آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ . اعراف (7) 130 و 133 و 134

110. پافشاری و لجاجت فرعونیان در نپذیرفتن رسالت موسی علیه السلام با اتهام سحر به وی علی‌رغم مشاهده معجزه از آن حضرت:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الطُّوفٰانَ وَ الْجَرٰادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفٰادِعَ وَ الدَّمَ آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ .

اعراف (7) 130 و 132 و 133

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ تِسْعَ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ فَسْئَلْ بَنِی


1) 1) . بنا بر قولی مقصود از«فریق منهم»علما و احبار بنی اسرائیل می‌باشند. (التحریر و التنویر، ج 1، ص 551)

إِسْرٰائِیلَ إِذْ جٰاءَهُمْ فَقٰالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یٰا مُوسیٰ مَسْحُوراً. اسراء (17) 101

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ

قٰالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ

قٰالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ . شعراء (26) 30 -\34

وَ أَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ فِی تِسْعِ آیٰاتٍ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ آیٰاتُنٰا مُبْصِرَةً قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ . نمل (27) 12 -\14

111. مقاومت لجوجانه فرعونیان در مقابل آیات الهی موجب گرفتار شدن آنها با کیفرهای متعدد الهی:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ... وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الطُّوفٰانَ وَ الْجَرٰادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفٰادِعَ وَ الدَّمَ آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ .

اعراف (7) 130 و 132 و 133

112. لجاجت فرعونیان در برابر رسالت موسی علیه السلام موجب تهدید آنان از سوی آن حضرت به فرجامی ناگوار:

اُسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَنٰاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذٰانِکَ بُرْهٰانٰانِ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُفْتَریً وَ مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبِّی أَعْلَمُ بِمَنْ جٰاءَ بِالْهُدیٰ مِنْ عِنْدِهِ وَ مَنْ تَکُونُ لَهُ عٰاقِبَةُ الدّٰارِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ . قصص (28) 32 و 36 و 37

113. برتری‌جویی فرعونیان زمینه ایجاد روحیه لجاج در انکار آیات الهی علی‌رغم روشنی آن:

... إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ ... فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ آیٰاتُنٰا مُبْصِرَةً ... وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا ... نمل (27) 12 -\14

کیفر لجاجت فرعونیان

1. انتقام خدا
114. پافشاری و لجاجت فرعونیان در کفر به خدا موجب انتقام الهی از آنان:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ... وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ ... اعراف (7) 130 و 132 و 136

2. عذاب
115. لجاجت و پافشاری فرعونیان بر کفر و ترتیب اثر ندادن به نصایح مؤمن آل فرعون موجب گرفتاری آنها به شدیدترین عذاب‌های غیر قابل نجات:

وَ یٰا قَوْمِ مٰا لِی أَدْعُوکُمْ إِلَی النَّجٰاةِ وَ تَدْعُونَنِی إِلَی النّٰارِ

تَدْعُونَنِی لِأَکْفُرَ بِاللّٰهِ ... وَ حٰاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذٰابِ ... أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذٰابِ قٰالُوا أَ وَ لَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا بَلیٰ ... غافر (40) 41 و 42 و 45 و 46 و 50

116. لجاجت و پافشاری فرعونیان بر کفر و نپذیرفتن نصایح مؤمن آل فرعون موجب گرفتاری آنها به عذاب در هر صبحگاه و شامگاه:

وَ یٰا قَوْمِ مٰا لِی أَدْعُوکُمْ إِلَی النَّجٰاةِ وَ تَدْعُونَنِی إِلَی النّٰارِ

تَدْعُونَنِی لِأَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ أُشْرِکَ بِهِ ... اَلنّٰارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهٰا غُدُوًّا وَ عَشِیًّا ... قٰالُوا أَ وَ لَمْ تَکُ

تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا بَلیٰ ... غافر (40) 41 و 42 و 46 و 50

117. نازل شدن عذاب‌هایی چون طوفان و ملخ و... بر فرعونیان بخاطر لجاجت و پافشاری آنان در برخورد با رسالت موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ... وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الطُّوفٰانَ وَ الْجَرٰادَ ... آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ فَاسْتَکْبَرُوا ... اعراف (7) 130 و 132 و 133

3. غرق
118. غرق شدن در دریا کیفر فرعونیان لجاجت پیشه:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ... وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ . اعراف (7) 130 و 132 و 136

نیز ==> همین مدخل، لجاجت مصریان باستان

لجاجت قوم ابراهیم

==> ابراهیم علیه السلام ، قوم ابراهیم، لجاجت قوم ابراهیم

لجاجت قوم ثمود

==> همین مدخل، لجاجت ثمود

لجاجت قوم شعیب

==> همین مدخل، لجاجت اهل مدین

لجاجت قوم عاد

==> همین مدخل، لجاجت عاد

لجاجت قوم لوط

119. لجاجت قوم لوط در انجام کردار زشت و هم‌جنس‌بازی علی‌رغم آگاهی آنان به ماهیت پلید آن:

... أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . نمل (27) 54 و 56

120. واژگونی شهر قوم لوط پس از صیحه وحشتناک کیفر لجاجت آنان بر عمل زشت هم‌جنس‌بازی:

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ

فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ . حجر (15) 67 -\69 و 73 و 74

121. لجاجت و پافشاری قوم لوط بر عمل شنیع لواط علی‌رغم وجود راه‌های مشروع و طبیعی اطفاء غریزۀ جنسی (ازدواج با زنان):

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ . حجر (15) 67 -\69 و 71

122. لجاحت و پافشاری قوم لوط بر عمل شنیع لواط، منجر به گرفتار شدن آنها به نزول باران‌های سنگی از آسمان بر آنان:

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ

فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ

سِجِّیلٍ . حجر (15) 67 -\69 و 73 و 74

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ

فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ . ذاریات (51) 32 33 و 36

لجاجت قوم نوح

==> قوم نوح، لجاجت قوم نوح

لجاجت کافران

123. عناد و لجاج برخی کافران در برابر حق تا مرز رضایت به نابودی خویش و گرفتار شدن به عذاب الهی:

سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ

لِلْکٰافِرینَ لَیْسَ لَهُ دٰافِعٌ . (1)

معارج (70) 1 و 2

نیز ==> لجاجت مشرکان

لجاجت مترفان

124. لجاجت همراه با تحیّر مترفان در طغیانگری:

... مُتْرَفِیهِمْ ... وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ .... لَلَجُّوا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . مؤمنون (23) 64 و 74 و 75

125. لجاجت و پافشاری مترفان بر کفر خویش در برابر حق و پیام توحیدی پیامبران:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ

وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 64 و 66 -\71

... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... قٰالَ أَ وَ لَوْ ... قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 23 و 24

126. لجاجت مترفان در برابر آیات الهی:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 64 و 66 -\68

127. لجاجت مترفان در تقلید از نیاکان خویش در برابر دعوت پیامبران:

... قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا ... قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 22 -\24

128. لجاجت مترفان در طغیانگری عاملی برای کشیده شدن آنها بسوی عذاب خداوند:

... مُتْرَفِیهِمْ ... وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ .... لَلَجُّوا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ وَ لَقَدْ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ ... مؤمنون (23) 64 و 74 -\76

لجاجت متکبران

اشاره


1) 1) . به نظر برخی مقصود از«سأل سائل»سخن یکی از کافران بود که در آیه 32 انفال آمده است:«اللهم ان کان هذا هو الحق من عندک فامطر حجارة من اسماء او ائتنا بعذاب الیم»

129. متکبران مردمانی لجوج:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ . اعراف (7) 146

130. استکبار موجب روحیه حق‌ناپذیری و لجاجت در برابر آیات الهی:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا وَلّٰی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً ... لقمان (31) 7

یَسْمَعُ آیٰاتِ اللّٰهِ تُتْلیٰ عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

وَ إِذٰا عَلِمَ مِنْ آیٰاتِنٰا شَیْئاً اتَّخَذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . جاثیه (45) 8 و 9

131. تکذیب مستمر آیات الهی و بی‌اعتنایی به آنها از سوی متکبران لجوج موجب نابودی اعمال نیک آنان:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ لِقٰاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ ... اعراف (7) 146 و 147

132. لجاجت متکبران مانع پذیرش نصیحت و خیرخواهی:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ... منافقون (63) 5 و 6

کیفر لجاجت متکبران

133. لجاجت و روحیه حق‌ناپذیری متکبران در برابر آیات الهی عامل گرفتاری آنان به عذاب و کیفر الهی:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ... وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا ... هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . اعراف (7) 146 و 147

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا وَلّٰی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . لقمان (31) 7

یَسْمَعُ آیٰاتِ اللّٰهِ تُتْلیٰ عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

وَ إِذٰا عَلِمَ مِنْ آیٰاتِنٰا شَیْئاً اتَّخَذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . جاثیه (45) 8 و 9

لجاجت مجادله گران

حق‌ناپذیران لجوج و مجادله گران در آیات الهی مورد خشم خدا و مؤمنان:

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً ... وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ. غافر (40) 35

134. جدال در آیات الهی بدون دلیل و از سر جهل و لجاجت موجب اسراف و تجاوز از حد:

... مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ ... اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ. غافر (40) 34 و 35

135. لجوجان و مجادله گران در آیات الهی مورد تهدید خداوند:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ ... هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ ...

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ أَنّٰی یُصْرَفُونَ

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتٰابِ وَ بِمٰا أَرْسَلْنٰا بِهِ رُسُلَنٰا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ . غافر (40) 67 -\70

136. جدال و لجاجت بدون دلیل در آیات الهی موجب گمراهی:

... کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتٰابٌ اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ ... غافر (40) 34 و 35

137. مجادله‌گری و تمسخر آیات الهی مانع از شنیدن حقایق هدایتگر:

... وَ یُجٰادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَ اتَّخَذُوا آیٰاتِی وَ مٰا أُنْذِرُوا هُزُواً ... وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَی الْهُدیٰ فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً. کهف (18) 56 و 57

138. جدال در آیات الهی بدون دلیل و از سر جهل و لجاجت زمینه مهر شدن قلب انسان:

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ ... کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ. غافر (40) 35

139. لجاجت و اشکال‌تراشی با به کارگیری روش‌های باطل از شیوه‌های مبارزه کافران با حق:

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ یُجٰادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَ اتَّخَذُوا آیٰاتِی وَ مٰا أُنْذِرُوا هُزُواً. کهف (18) 56

140. تعصب و لجاجت مشرکان مجادله‌گر در تقلید کورکورانه از نیاکان خود مانع پذیرش توحید و قرآن:

... وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا ... لقمان (31) 20 و 21

141. روحیه تکبر مجادله گران عاملی برای لجاجت آنان در برابر آیات الهی:

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ ... کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ إِنَّ الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلاّٰ کِبْرٌ مٰا هُمْ بِبٰالِغِیهِ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ. غافر (40) 35 و 56

142. تکبر و خودبزرگ‌بینی مجادله گران منشأ مجادله و ستیزه‌جویی و لجاجت آنها درباره خداوند:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ ... ثٰانِیَ عِطْفِهِ ... حجّ (22) 8 و 9

143. مجادله گران در آیات الهی افرادی متکبر و خودخواه:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ أَنّٰی یُصْرَفُونَ

اُدْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ . غافر (40) 69 و 76

144. چشیدن آب داغ در جهنم پیامد عناد و لجاج مجادلان با قرآن و آیات الهی علی‌رغم آگاهی آنها از نشانه‌های الهی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ ...

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتٰابِ وَ بِمٰا أَرْسَلْنٰا بِهِ ... فِی الْحَمِیمِ ثُمَّ فِی النّٰارِ

یُسْجَرُونَ . غافر (40) 69 -\70 و 72

145. لجاجت و مجادله درباره خدا بدون علم موجب کشیده شدن انسان بسوی آتش پرالتهاب جهنم:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ ...

وَ یَهْدِیهِ إِلیٰ عَذٰابِ السَّعِیرِ. حجّ (22) 3 و 4

146. لجاجت برخاسته از تکبر مجادله گران در مورد خدا موجب گرفتار شدن آنها به آتش سوزان جهنم:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ ... ثٰانِیَ عِطْفِهِ ... وَ نُذِیقُهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عَذٰابَ الْحَرِیقِ . حجّ (22) 8 و 9

147. کشیده شدن با ذلت و خواری بسوی آتش جهنم کیفر مجادله گران لجوج در آیات الهی در حد تکذیب کتب آسمانی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ أَنّٰی یُصْرَفُونَ

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتٰابِ وَ بِمٰا أَرْسَلْنٰا بِهِ رُسُلَنٰا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

إِذِ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ السَّلاٰسِلُ یُسْحَبُونَ

فِی الْحَمِیمِ ثُمَّ فِی النّٰارِ یُسْجَرُونَ . غافر (40) 69 -\72

148. کشیده شدن مجادله گران بسوی جهنم با گردن‌های بسته شده با غل و زنجیر پیامد عناد و لجاج آنان با آیات الهی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ ...

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتٰابِ وَ بِمٰا أَرْسَلْنٰا بِهِ ... إِذِ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ السَّلاٰسِلُ یُسْحَبُونَ . غافر (40) 69 -\71

149. لجاجت برخاسته از تکبر از مجادله گران در مورد خدا موجب گرفتار شدن آنها به ذلت در دنیا:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ ... ثٰانِیَ عِطْفِهِ ... لَهُ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ ... حجّ (22) 8 و 9

150. عذاب لجاجت کافران در برابر دعوت مردم و انذار پیامبر صلی الله علیه و آله عامل عذاب الهی:

لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

إِنّٰا جَعَلْنٰا فِی أَعْنٰاقِهِمْ أَغْلاٰلاً فَهِیَ إِلَی الْأَذْقٰانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ

وَ جَعَلْنٰا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْنٰاهُمْ فَهُمْ لاٰ یُبْصِرُونَ

وَ سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . یس (36) 7 -\10

151. محرومیت از هرگونه پناهگاه و راه فرار پیامد لجاجت‌پیشگان مجادله‌گر در آیات الهی:

وَ یَعْلَمَ الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِنٰا مٰا لَهُمْ مِنْ مَحِیصٍ . شوری (42) 35

لجاجت مجرمان

اشاره

152. استمرار دشمنی مجرمان با قرآن و وحی تا لحظه مشاهدۀ عذاب الهی:

وَ لَوْ نَزَّلْنٰاهُ عَلیٰ بَعْضِ الْأَعْجَمِینَ

فَقَرَأَهُ عَلَیْهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ مُؤْمِنِینَ

کَذٰلِکَ سَلَکْنٰاهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ . شعراء (26) 198 و 201

153. لجاجت مجرمان در ایمان نیاوردن به قرآن حتی در صورت گشوده شدن دری از آسمان بسوی آنها و راه یافتن آنان به آنجا جهت مشاهده حقایق:

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ ... وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ . (1)حجر (15) 12 -\14


1) 1) . ممکن است مقصود از مرجع ضمیر«به»در قرآن باشد. (ج 5 - 6، ص 509)

154. برخوردهای لجوجانه مجرمان در برابر انبیاء و پیامبران:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ

وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ

لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ . حجر (15) 10 -\15

155. پافشاری بر تکذیب معاد علی‌رغم شنیدن آیات الهی موجب وارد شدن در جرگه گنهکاران:

اَلَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ

وَ مٰا یُکَذِّبُ بِهِ إِلاّٰ کُلُّ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ . مطفّفین (83) 11 و 12

156. حسرت شدید مجرمان لجاجت پیشه بر فرصت‌های ازدست‌رفته و نومیدی آنان به هنگام مشاهده عذاب الهی:

... اَلْمُجْرِمِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ فَیَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ . شعراء (26) 200 و 201 و 203

157. لجاجت مجرمان سردمدار مکه از ایمان به رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله و آیات خدا به بهانه‌های واهی:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا فِی کُلِّ قَرْیَةٍ أَکٰابِرَ مُجْرِمِیهٰا ... وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰی نُؤْتیٰ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ رُسُلُ اللّٰهِ سَیُصِیبُ الَّذِینَ أَجْرَمُوا صَغٰارٌ عِنْدَ اللّٰهِ ... انعام (6) 123 و 124

کیفر لجاجت مجرمان

1. عذاب
158. مشاهده عذاب دردناک الهی (عذاب استیصال) کیفر لجاجت‌پیشگان مجرم:

کَذٰلِکَ سَلَکْنٰاهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ

فَیَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ

فَیَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ

أَ فَبِعَذٰابِنٰا یَسْتَعْجِلُونَ . شعراء (26) 200 -\204

159. عذاب شدید، کیفر سردمداران مجرم و لجاجت پیشه با مکر و خدعه:

... أَکٰابِرَ مُجْرِمِیهٰا لِیَمْکُرُوا فِیهٰا ... وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰی نُؤْتیٰ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ رُسُلُ اللّٰهِ اللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ سَیُصِیبُ الَّذِینَ أَجْرَمُوا صَغٰارٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا کٰانُوا یَمْکُرُونَ . انعام (6) 123 و 124

2. هلاکت
160. هلاکت گنهکاران لجوج، کیفر جرم و ظلم آنها علی‌رغم مشاهده آیات روشن پیامبرانشان:

وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَمّٰا ظَلَمُوا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ . یونس (10) 13

لجاجت مستکبران

161. برخورد لجوجانه مستکبران در برابر حق علی‌رغم دیدن هر نوع آیه‌ای از سوی خداوند:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ... اعراف (7) 146

162. غفلت مستکبران از حقایق آیات الهی عامل لجاجت آنان:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ

بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ . اعراف (7) 146

163. تکذیب آیات خداوند عامل لجاجت مستکبران و نپذیرفتن راه حق و آیات الهی:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ . اعراف (7) 146

لجاجت مسیحیان

164. مسیحیان نجران مردمانی لجوج و حق‌ناپذیر:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ ... فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ . آل عمران (3) 61 و 63

165. لجاجت و سرسختی مسیحیان در برابر حق عامل دعوت آنان به مباهله از سوی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 61

نیز ==> همین مدخل، لجاجت اهل کتاب

لجاجت مشرکان

اشاره

166. پایبندی مشرکان صدر اسلام به آیین شرک و دفاع از معبودهای خود در برابر دعوت به توحید:

وَ یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَتٰارِکُوا آلِهَتِنٰا لِشٰاعِرٍ مَجْنُونٍ . صافّات (37) 36

167. انکار آیات الهی از سوی مشرکان صدر اسلام از سر لجاج و ستیزه‌جویی نه از روی جهل و ناآشنایی به آن:

کَذٰلِکَ یُؤْفَکُ الَّذِینَ کٰانُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ . غافر (40) 63

168. سرسختی و لجاجت مشرکان عصر بعثت در برابر قرآن و دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا فِی أَکِنَّةٍ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ وَ فِی آذٰانِنٰا وَقْرٌ وَ مِنْ بَیْنِنٰا وَ بَیْنِکَ حِجٰابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنٰا عٰامِلُونَ

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ . فصّلت (41) 5 و 6

169. اصرار مشرکان عصر بعثت بر شرک و مباحثات انکارآمیز آنان درباره توحید:

وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا اسْتُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دٰاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... شوری (42) 16

170. بحث و جدل مشرکان صدر اسلام با پیامبر صلی الله علیه و آله در عینی‌ترین حقایق مورد شهود آن حضرت امری نکوهیده و سرزنش بار:

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی

فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ

أَ فَتُمٰارُونَهُ عَلیٰ مٰا یَریٰ

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ

عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ

عِنْدَهٰا جَنَّةُ الْمَأْویٰ

إِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ مٰا یَغْشیٰ

مٰا زٰاغَ الْبَصَرُ وَ مٰا طَغیٰ

لَقَدْ رَأیٰ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِ الْکُبْریٰ

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ . نجم (53) 7 -\20

171. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور افشای سرسختی مشرکان صدر اسلام در ترک پرستش خداوند حتی در فرض محال تن دادن پیامبر صلی الله علیه و آله به پرستش معبودهای آنان:

قُلْ یٰا أَیُّهَا الْکٰافِرُونَ

وَ لاٰ أَنْتُمْ عٰابِدُونَ مٰا أَعْبُدُ

وَ لاٰ أَنْتُمْ عٰابِدُونَ مٰا أَعْبُدُ. کافرون (109) 1 و 3 و 5

172. مشرکان لجاجت پیشه مکه منکر قیامت و هرگونه زندگی جز زندگانی دنیا:

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

وَ قٰالُوا إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ . انعام (6) 22 و 25 و 27 -\29

173. انکار لجاجت‌آمیز وحی و قرآن از سوی مشرکان مکه:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ

بَلْ مَتَّعْتُ هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی جٰاءَهُمُ الْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِینٌ

وَ لَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ وَ إِنّٰا بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 26 و 29 و 30

174. مشرکان مکه مردمانی ستیزه‌جو، لج‌باز و بی‌منطق :

وَ قٰالُوا أَ آلِهَتُنٰا خَیْرٌ أَمْ هُوَ مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ . زخرف (43) 58

175. لجاجت مشرکان در تکذیب پیامبران و برخورد عنادآمیز با آنان:

قُلْ هٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ عَلیٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ ... حَتّٰی إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ ... یوسف (12) 108 -\110

176. لجاجت مشرکان موجب درخواست معجزه حسی از سوی آنان علی‌رغم مشاهده آیات گوناگون الهی از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا ... مِنْ کُلِّ مَثَلٍ فَأَبیٰ ... وَ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی تَفْجُرَ لَنٰا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً أَوْ تَکُونَ لَکَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ عِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهٰارَ خِلاٰلَهٰا تَفْجِیراً أَوْ تُسْقِطَ السَّمٰاءَ کَمٰا زَعَمْتَ عَلَیْنٰا کِسَفاً أَوْ تَأْتِیَ بِاللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ قَبِیلاً أَوْ یَکُونَ لَکَ بَیْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقیٰ فِی السَّمٰاءِ وَ لَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِیِّکَ حَتّٰی تُنَزِّلَ عَلَیْنٰا کِتٰاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحٰانَ رَبِّی هَلْ کُنْتُ إِلاّٰ بَشَراً رَسُولاً وَ مٰا مَنَعَ النّٰاسَ أَنْ یُؤْمِنُوا إِذْ جٰاءَهُمُ الْهُدیٰ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَ بَعَثَ اللّٰهُ بَشَراً رَسُولاً قُلْ لَوْ کٰانَ فِی الْأَرْضِ مَلاٰئِکَةٌ یَمْشُونَ مُطْمَئِنِّینَ لَنَزَّلْنٰا عَلَیْهِمْ مِنَ السَّمٰاءِ مَلَکاً رَسُولاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ إِنَّهُ کٰانَ بِعِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً. اسراء (17) 89 -\96

177. مشرکان مردمی لجوج و انعطاف‌ناپذیر در برابر توحید و سخن حق و مستدل:

إِنَّ إِلٰهَکُمْ لَوٰاحِدٌ

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ رَبُّ الْمَشٰارِقِ

فَاسْتَفْتِهِمْ أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنٰا إِنّٰا خَلَقْنٰاهُمْ مِنْ طِینٍ لاٰزِبٍ

بَلْ

عَجِبْتَ وَ یَسْخَرُونَ

وَ إِذٰا ذُکِّرُوا لاٰ یَذْکُرُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا آیَةً یَسْتَسْخِرُونَ

وَ قٰالُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ . (1)صافّات (37) 4 و 5 و 11 -\15

178. لجاجت بیشتر مشرکان عصر بعثت در تأثیرناپذیری از کلام وحی و پیام قرآن:

بَشِیراً وَ نَذِیراً فَأَعْرَضَ أَکْثَرُهُمْ فَهُمْ لاٰ یَسْمَعُونَ

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا فِی أَکِنَّةٍ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ وَ فِی آذٰانِنٰا وَقْرٌ وَ مِنْ بَیْنِنٰا وَ بَیْنِکَ حِجٰابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنٰا عٰامِلُونَ

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ . فصّلت (41) 4 -\6

179. لجاجت و حق‌ناپذیری اکثریت مشرکان در برابر حق در اثر عقاید و تعصبات باطل:

لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

وَ جَعَلْنٰا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْنٰاهُمْ فَهُمْ لاٰ یُبْصِرُونَ . یس (36) 7 و 9

180. گفتگو و مجادله‌های مشرکان لجاجت پیشه درباره وحی و رسالت، بازیگری و فاقد ریشه و بنیاد:

... إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ ... قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ . (2)انعام (6) 91

181. مؤاخذه نشدن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از سوی خداوند به جهت لجاجت مشرکان در شرک‌ورزی خود:

وَ یُنْذِرَ الَّذِینَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً

مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لاٰ لِآبٰائِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ إِنْ یَقُولُونَ إِلاّٰ کَذِباً

فَلَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ عَلیٰ آثٰارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا ... کهف (18) 4 -\6

182. تعصب و لجاجت شدید مشرکان مکه بر ادامه بت‌پرستی:

وَ إِذٰا رَأَوْکَ إِنْ یَتَّخِذُونَکَ إِلاّٰ هُزُواً أَ هٰذَا الَّذِی بَعَثَ اللّٰهُ رَسُولاً

إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا ... فرقان (25) 41 -\42

183. پافشاری مشرکان بر آیین خویش علی‌رغم مشاهده دلائلی روشن بر بطلان آن:

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ

أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِکُونَ ... قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 20 و 21 و 22 و 24

184. لجاجت و حق‌ناپذیری مشرکان در مقابل پیامبر صلی الله علیه و آله حتی در صورت باز شدن دری از آسمان و عروج آنان به آسمان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ

وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ

لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ . (3)حجر (15) 10 و 12 -\15

185. لجاجت مشرکان و مقابله آنها با پیامبر صلی الله علیه و آله در عین آگاهی از حقانیت آن حضرت:

1) 1) . مقصود از مرجع در آیه«ان الهکم لواحد»مشرکان هستند.«التحریر التنویر، ج 23، ص 9)

2) 2) . مقصود از«قالوا»مشرکان هستند. (التحریر و التنویر، ج 6، ص 210)

3) 3) . مقصود از«مجرمین»در آیه مشرکان از قوم پیامبر صلی الله علیه و آله هستند. (تفسیر القرآن الکریم، ص 394)

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ . (1)انعام (6) 33

186. عناد و لجاجت مشرکان در برابر حق تا مرز رضایت به نابودی خویش موجب گرفتار شدن به عذاب‌های الهی:

وَ إِذْ قٰالُوا اللّٰهُمَّ إِنْ کٰانَ هٰذٰا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنٰا حِجٰارَةً ... أَوِ ائْتِنٰا بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . (2)انفال (8) 32

187. ایمان نیاوردن مشرکان لجوج حتی در صورت نزول ملائکه برایشان:

وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةَ ... مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا ... (3)انعام (6) 111

188. پذیرفته نشدن اسلام از سوی مشرکان و سرباز زدن آنها از پذیرفتن هرگونه برهان روشن:

لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ الْمُشْرِکِینَ مُنْفَکِّینَ حَتّٰی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ . (4)بیّنه (98) 1

189. اصرار و پافشاری مشرکان به شرک از سر حق‌ستیزی و عناد، موجب افکنده شدن حجاب بر دل و سنگینی بر گوش:

... نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ ... انعام (6) 22 و 25

190. لجاجت مشرکان با مسلمانان در مورد خوردن مردار:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ إِنَّ الشَّیٰاطِینَ لَیُوحُونَ إِلیٰ أَوْلِیٰائِهِمْ لِیُجٰادِلُوکُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ . انعام (6) 121

191. تعصب و لجاجت مشرکان صدر اسلام در شرک خود با تمسک به روش نصاری در برخورد با عیسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ

وَ قٰالُوا أَ آلِهَتُنٰا خَیْرٌ أَمْ هُوَ مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ . زخرف (43) 57 و 58

192. لجاجت مشرکان در مقابل براهین قاطع پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَمْ لَهُمْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

وَ إِنْ یَرَوْا کِسْفاً مِنَ السَّمٰاءِ سٰاقِطاً یَقُولُوا سَحٰابٌ مَرْکُومٌ

فَذَرْهُمْ حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ . (5)طور (52) 43 -\45

193. برخورد مشرکان با رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برخوردی لجوجانه:

1) 1) . منظور از آیه مشرکان می‌باشند. (المیزان، ج 7، ص 60)

2) 2) . گویندگان این کلام مشرکان می‌باشند. (التحریر و التنویر، ج 9، ص 85) و«یجحدون»یعنی انکار آگاهانه (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 456)

3) 3) . مراد از مرجع ضمیر جمع در«الیهم، کلهم، علیهم و...»مشرکان هستند. (جامع البیان، ج 5، جزء 8، ص 3)

4) 4) .«تاتیهم»و لو مضارع ولی معنای ماضی دارد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 793) بر این اساس«حتی تاتیهم البینة»به معنای این است که به‌هیچ‌وجه دست بردار از شرک نیستند و لو دلیل و برهان روشنی برای آنها اقامه شود

5) 5) . از آیه 33 تا 44 مرتب خداوند با مشرکان نوعی احتجاج داشته و اقامه بیّنه می‌کند ولی هیچ جواب قانع کننده‌ای از آنها دیده نمی‌شود و این قرائن بیانگر لجاجت و تعصب آنها در عقاید خویش بدون برهان و ادله است

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ ... وَ مٰا یَتَّبِعُ أَکْثَرُهُمْ إِلاّٰ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لاٰ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ بَلْ کَذَّبُوا بِمٰا لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ ... وَ إِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ لِی عَمَلِی وَ لَکُمْ عَمَلُکُمْ أَنْتُمْ بَرِیئُونَ مِمّٰا أَعْمَلُ وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تَعْمَلُونَ ... أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ کٰانُوا لاٰ یَعْقِلُونَ ... أَ فَأَنْتَ تَهْدِی الْعُمْیَ وَ لَوْ کٰانُوا لاٰ یُبْصِرُونَ . یونس (10) 35 و 36 و 39 و 41 -\43

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ ... یونس (10) 15

194. مشرکان لجاجت پیشه و حق‌ناپذیر از شیطان‌های انسی:

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتیٰ وَ حَشَرْنٰا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلاً مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیٰاطِینَ الْإِنْسِ ... یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَ ... انعام (6) 108 و 111 و 112

195. مشرکان لجوج، انسان‌هایی محروم از شنوایی و بینایی معنوی:

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللّٰهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لاٰ یَهِدِّی إِلاّٰ أَنْ یُهْدیٰ فَمٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ کٰانُوا لاٰ یَعْقِلُونَ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْظُرُ إِلَیْکَ أَ فَأَنْتَ تَهْدِی الْعُمْیَ وَ لَوْ کٰانُوا لاٰ یُبْصِرُونَ . یونس (10) 35 و 42 و 43

196. اصرار و لجاجت مشرکان در مخالفت با دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله نمودی از حق‌گریزی آنان:

لَقَدْ جِئْنٰاکُمْ بِالْحَقِّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً ... قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعٰابِدِینَ فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ . زخرف (43) 78 و 79 و 81 و 83

197. کفر ورزیدن مشرکان به قرآن به رغم ادعای آمادگی آنان برای ایمان آوردن به کتاب آسمانی:

وَ إِنْ کٰانُوا لَیَقُولُونَ

لَوْ أَنَّ عِنْدَنٰا ذِکْراً مِنَ الْأَوَّلِینَ

لَکُنّٰا عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ

فَکَفَرُوا بِهِ ... صافّات (37) 167 و 168 -\170

198. نقش مشیت خداوند در ایمان آوردن مشرکان لجاجت پیشه:

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتیٰ وَ حَشَرْنٰا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلاً مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ ... انعام (6) 108 و 111

199. ایمان نیاوردن لجاجت‌پیشگان مشرک به خدا حتی در صورت سخن گفتن مردگان با آنها و شهادت بر رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتیٰ وَ حَشَرْنٰا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلاً مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا ... انعام (6) 111

200. اصرار و پافشاری مشرکان بر متهم کردن قرآن و معجزه الهی به سحر و جادوگری:

فَاسْتَفْتِهِمْ أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنٰا إِنّٰا خَلَقْنٰاهُمْ مِنْ طِینٍ لاٰزِبٍ

وَ إِذٰا ذُکِّرُوا لاٰ یَذْکُرُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا آیَةً یَسْتَسْخِرُونَ

وَ قٰالُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ

مُبِینٌ . (1)صافّات (37) 11 و 13 -\15

201. تعجب پیامبر صلی الله علیه و آله از مواضع انکارآمیز مشرکان نسبت به معاد و یگانگی خداوند علی‌رغم مشاهده عظمت آفرینش و قدرت خداوند در جهان:

إِنَّ إِلٰهَکُمْ لَوٰاحِدٌ

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ رَبُّ الْمَشٰارِقِ

فَاسْتَفْتِهِمْ أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً ... بَلْ عَجِبْتَ وَ یَسْخَرُونَ وَ إِذٰا ذُکِّرُوا لاٰ یَذْکُرُونَ . صافّات (37) 4 و 5 و 11 -\13

202. رد دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله (دعوت به یکتاپرستی) از سوی مشرکان و پافشاری آنان بر شرک و بت‌پرستی:

... وَ ادْعُ إِلیٰ رَبِّکَ إِنَّکَ لَعَلیٰ هُدیً مُسْتَقِیمٍ وَ إِنْ جٰادَلُوکَ فَقُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا تَعْمَلُونَ اَللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ مٰا لَیْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ تَعْرِفُ فِی وُجُوهِ الَّذِینَ کَفَرُوا الْمُنْکَرَ یَکٰادُونَ یَسْطُونَ بِالَّذِینَ یَتْلُونَ عَلَیْهِمْ آیٰاتِنٰا قُلْ أَ فَأُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکُمُ النّٰارُ وَعَدَهَا اللّٰهُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ حجّ (22) 67 -\69 و 71 و 72

203. لجاجت مشرکان در برابر خدا و ناسپاسی و انکار عملی نعمت‌های الهی علی‌رغم شناخت تعلق نعمت‌ها به خداوند:

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللّٰهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَهٰا وَ أَکْثَرُهُمُ الْکٰافِرُونَ

وَ إِذٰا رَأَی الَّذِینَ أَشْرَکُوا شُرَکٰاءَهُمْ قٰالُوا رَبَّنٰا هٰؤُلاٰءِ شُرَکٰاؤُنَا ... (2)نحل (16) 82 و 83 و 86

204. اعتقاد مشرکان به ولایت و تدبیر خدایان خویش علی‌رغم سراغ نداشتن مخلوقی برای آنان:

... أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ ... رعد (13) 16

205. روی آوردن مشرکان به دیگران بعنوان ولی و سرپرست خویش با وجود دلایل روشن بر ولایت خداوند:

... أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. رعد (13) 16

206. عدم پذیرش آیات قرآن بعنوان نشانه‌ای بر حقانیت پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی مشرکان براثر جهل و لجاجت آنان:

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ لَوْ لاٰ یُکَلِّمُنَا اللّٰهُ أَوْ تَأْتِینٰا آیَةٌ ... قَدْ بَیَّنَّا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ . بقره (2) 116 و 118

207. امتناع مشرکان عصر بعثت از اقرار به ربوبیت خدا بر تمام هستی علی‌رغم مشاهده نقش او در جهان آفرینش:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا ... رعد (13) 16


1) 1) . مقصود از«فاستفتهم»مشرکان مکه هستند که منکر بعثت بودند. (التفسیر المنیر، ص 23، ص 71)

2) 2) . انکار در برابر عرفان قرار گرفته نشانه انکار عملی است. (المیزان، ج 12، ص 316)

208. پیشگویی قرآن مبنی بر ایمان نیاوردن برخی از مشرکان صدر اسلام حتی پس از نزول معجزات درخواستی آنان:

... فَلْیَأْتِنٰا بِآیَةٍ کَمٰا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ مٰا آمَنَتْ قَبْلَهُمْ ... أَ فَهُمْ یُؤْمِنُونَ . انبیاء (21) 5 و 6

209. گروه بسیاری از مشرکان صدر اسلام مردمی حق گریز علی‌رغم شناخت حق:

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ هٰذٰا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ . (1)انبیاء (21) 24

210. فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله به سجده کردن مشرکان صدر اسلام برای خدای رحمان موجب نفرت فزون‌تر آنان از سجده و دوری آنها از راه حق:

... اُسْجُدُوا لِلرَّحْمٰنِ قٰالُوا وَ مَا الرَّحْمٰنُ أَ نَسْجُدُ لِمٰا تَأْمُرُنٰا وَ زٰادَهُمْ نُفُوراً. فرقان (25) 60

211. لجاجت و حق‌ناپذیری از اوصاف مشرکان صدر اسلام:

فَاسْتَفْتِهِمْ أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنٰا إِنّٰا خَلَقْنٰاهُمْ مِنْ طِینٍ لاٰزِبٍ

وَ إِذٰا ذُکِّرُوا لاٰ یَذْکُرُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا آیَةً یَسْتَسْخِرُونَ

وَ قٰالُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ . صافّات (37) 11 و 13 -\15

212. عناد و لجاجت برخی از مشرکان صدر اسلام در مقایسه با مخالفان پیامبران پیشین شدیدتر و بیشتر:

مٰا آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا أَ فَهُمْ یُؤْمِنُونَ . (2)انبیاء (21) 6

213. عناد و لجاجت مشرکان در برخورد با پیامبر صلی الله علیه و آله و آیات الهی:

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا وَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ وَ لَقَدْ جٰاءَکَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِینَ

وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْرٰاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی السَّمٰاءِ فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدیٰ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . انعام (6) 33 -\35

214. شکست و سرنوشت شوم فرجام مشرکان عنادورزان و لجاجت‌کننده آیات الهی و مکذبان پیامبر:

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا ... وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْرٰاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی السَّمٰاءِ فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدیٰ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . انعام (6) 33 -\35

آثار لجاجت مشرکان

1. برخورد غیر منطقی
215. روحیه پرخاشگری، لجاجت و حق‌ستیزی عامل

1) 1) . کلمه اکثر بیانگر عده قلیلی است که با وجود شناخت حق، به آن ایمان نمی‌آوردند و این نکته تصویر روحیه لجاجت آنهاست

2) 2) . همزه در«أفهم»برای استفهام انکاری و«فاء»در آن برای افاده تعقیب است بر این اساس معنای آیه چنین می‌شود امت‌های و گذشته علی‌رغم آمدن معجزات درخواستی‌شان ایمان نیاوردند آیا اینان که مردمی لجوج‌ترند ایمان می‌آورند

برخوردهای غیر منطقی:

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ ... مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ یَصُدَّنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ . (1)زخرف (43) 57 -\59 و 62 -\64

2. تکذیب آیات الهی
216. عدم پذیرش آیات قرآن بعنوان نشانه‌ای بر حقانیت پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی مشرکان براثر جهل و لجاجت آنان علی‌رغم مشاهده دلائل روشن:

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً ... لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ لَوْ لاٰ ... أَوْ تَأْتِینٰا آیَةٌ ... قَدْ بَیَّنَّا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ . (2)بقره (2) 116 و 118

3. ختم قلب
217. لجاجت و اصرار مشرکان بر شرک خود در برابر آیات الهی موجب ختم و مهر شدن قلب:

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ لَیُؤْمِنُنَّ بِهٰا ... لاٰ یُؤْمِنُونَ وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصٰارَهُمْ ... وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا ... مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ . انعام (6) 108 و 109 -\111

... أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ ... قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَأْفِکَنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ ... وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصٰاراً ... فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُهُمْ ... مِنْ شَیْءٍ إِذْ کٰانُوا یَجْحَدُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ... احقاف (46) 21 و 22 و 26

4. غضب خدا
218. خشم الهی پیامد اصرار مشرکان عصر بعثت بر شرک و مباحثات انکارآمیز آنان درباره توحید:

... وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ ... وَ مٰا تَفَرَّقُوا إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ وَ لَوْ لاٰ کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُورِثُوا الْکِتٰابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا اسْتُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دٰاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ ... شوری (42) 13 و 14 و 16

5. کج‌فهمی
219. روحیه خصومت‌ورزی و لج‌بازی و تصمیم به مقابله با یک اندیشه، مایه کج‌فهمی و برداشت نادرست از پیام‌های آن:

وَ قٰالُوا أَ آلِهَتُنٰا خَیْرٌ أَمْ هُوَ مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ . (3)زخرف (43) 58


1) 1) . جمله«بل هم قوم خصمون»بیانگر روحیه ستیزه‌جویی و به منزله تعلیل برای جمله«ما ضربوه لک الا جدلاً»است که دلالت بر رفتار غیر منطقی مشرکان دارد

2) 2) . مراد از«لا یعلمون»مشرکان عرب است زیرا آنها بودند که از امور محال سؤال می‌کردند و اکتفا به معجزاتی که واضح و ظاهر بود نمی‌کردند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، 250)

3) 3) . با توجه به این که اساساً قرآن در صدد نفی الوهیت عیسی علیه السلام بوده است فهم نادرست مشرکان از پیام قرآن و اقدام آنان به مقایسه میان خدایان خود و الوهیت عیسی علیه السلام ناشی از خصومت‌ورزی و لجاجت آنان با پیامبر و قرآن می‌باشد

220. لجاجت و حق‌ناپذیری باعث برداشت و تفسیر غلط از روشن‌ترین دلایل حق و گریز و اجتناب از آنها:

... وَ لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ ... وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا وَ مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً. اسراء (17) 39 و 41

7. مانع استغفار
221. لجاجت مشرکان مانع استغفار آنان پیش از عذاب استیصال:

وَ یَوْمَ یَقُولُ نٰادُوا شُرَکٰائِیَ الَّذِینَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُمْ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ مَوْبِقاً

وَ مٰا مَنَعَ النّٰاسَ أَنْ یُؤْمِنُوا إِذْ جٰاءَهُمُ الْهُدیٰ وَ یَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاّٰ أَنْ تَأْتِیَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذٰابُ قُبُلاً. کهف (18) 52 و 55

8. مانع ایمان
222. لجاجت مشرکان مانع ایمان آوردن آنان پیش از عذاب استیصال:

وَ مٰا مَنَعَ النّٰاسَ أَنْ یُؤْمِنُوا إِذْ جٰاءَهُمُ الْهُدیٰ ... إِلاّٰ أَنْ تَأْتِیَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذٰابُ قُبُلاً. کهف (18) 55

223. لجاجت مشرکان در تکذیب در برخورد با دعوت‌های به حق موجب یأس پیامبران از ایمان آنان:

قُلْ هٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ عَلیٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَدٰارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ

اِتَّقَوْا أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

حَتّٰی إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ ... یوسف (12) 108 -\110

9. محرومیت از بصیرت
224. لجاجت و حق‌ناپذیری مشرکان صدر اسلام موجب محرومیت آنها از بصیرت:

وَ جَعَلْنٰا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْنٰاهُمْ فَهُمْ لاٰ یُبْصِرُونَ . یس (36) 9

10. محرومیت از هدایت
225. لجاجت و روح حق‌ناپذیری مشرکان مانع از تأثیر نهایی دعوت و هدایت پیامبر صلی الله علیه و آله در آنان:

وَ إِذٰا رَأَوْکَ إِنْ یَتَّخِذُونَکَ إِلاّٰ هُزُواً أَ هٰذَا الَّذِی بَعَثَ اللّٰهُ رَسُولاً

إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا ... فرقان (25) 41 و 42

زمینه‌های لجاجت مشرکان

1. تجاوز
226. روحیه تجاوزگری باعث اختلاف‌های عمدی و لجاجت‌آمیز مذهبی:

... کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ ... وَ مٰا تَفَرَّقُوا إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ ... شوری (42) 13 و 14

2. تعصب
227. پافشاری برخی از مشرکان بر شرک معلول تعصب یا اهداف خائنانه ناشی از جهل:

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرٰاراً وَ جَعَلَ خِلاٰلَهٰا أَنْهٰاراً وَ جَعَلَ لَهٰا رَوٰاسِیَ وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حٰاجِزاً أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . (1)نمل (27) 61

3. تقلید کورکورانه
228. پیروی و تقلید کورکورانه از نیاکان عامل پافشاری مشرکان بر آیین خویش علی‌رغم وجود دلایل روشن بر یکتاپرستی:

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ

أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِکُونَ

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 20 -\22 و 24

2. جهل
229. جهل مایه لجاجت و مقاومت مشرکان در برابر حق:

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتیٰ وَ حَشَرْنٰا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلاً مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ . انعام (6) 108 و 111

5. حسادت
230. روحیه حسادت باعث اختلاف‌های عمدی و لجاجت‌آمیز مذهبی:

... کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ ... وَ مٰا تَفَرَّقُوا إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ ... (2)شوری (42) 13 و 14

کیفر لجاجت مشرکان

1. جهنم
231. تکذیب‌کنندگان آیات الهی براثر جهل و لجاجت علی‌رغم مشاهده دلائل روشن در خطر گرفتار شدن به آتش جهنم:

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً ... لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ لَوْ لاٰ ... أَوْ تَأْتِینٰا آیَةٌ ... قَدْ بَیَّنَّا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ ... وَ لاٰ تُسْئَلُ عَنْ أَصْحٰابِ الْجَحِیمِ . بقره (2) 116 و 118 و 119

232. اصرار بر کفر و شرک از سر حق‌ستیزی موجب روبرو شدن با آتش جهنم:

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ ... وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ ... وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ ... انعام (6) 22 و 25 و 27

2. غضب خدا
233. مشرکان احتجاج گر لجاجت پیشه در معرض گرفتار شدن به خشم و غضب الهی:

... وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ ... وَ مٰا تَفَرَّقُوا إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ وَ لَوْ لاٰ کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُورِثُوا الْکِتٰابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ ... وَ قُلْ آمَنْتُ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنْ کِتٰابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ لَنٰا


1) 1) . قید اکثر بیانگر این واقعیت است که در میان مشرکان کسانی وجود دارند که علی‌رغم آگاهی به بطلان شرک به خاطر اهداف نادرستی از آن حمایت می‌کنند

2) 2) .«بغی»هم به معنای تجاوز و حسد آمده است و برداشت براساس معنای اول است

أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ لاٰ حُجَّةَ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا ... وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا اسْتُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دٰاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ ... شوری (42) 13 -\15 و 16

3. عذاب
234. مشرکان احتجاج گر لجاجت پیشه گرفتار عذاب سخت الهی با وجود روشن شدن حقایق الهی برای آنان در احتجاجاتشان:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللّٰهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ

وَ مٰا تَفَرَّقُوا إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ وَ لَوْ لاٰ کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُورِثُوا الْکِتٰابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ ... وَ قُلْ آمَنْتُ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنْ کِتٰابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ لاٰ حُجَّةَ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا ... وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا اسْتُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دٰاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ. شوری (42) 13 -\15 و 16

235. لجاجت مشرکان صدر اسلام در برابر ایمان و حق‌گریزی آنان، زمینه‌ساز آمدن عذاب الهی:

لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . یس (36) 7

236. لجاجت بیشتر کافران سبب محرومیت آنان از ایمان آوردن و حتمی شدن عذاب بر آنان:

لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . یس (36) 7

237. لجاجت بیشتر مشرکان مکه سبب حتمی شدن عذاب بر آنان:

لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . یس (36) 7

238. عذاب دردناک کیفر اصرار مشرکان عصر بعثت بر شرک و مباحثات انکارآمیز آنان درباره توحید:

وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا اسْتُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دٰاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ. شوری (42) 16

4. هلاکت
239. اصرار بر کفر و شرک از سر حق‌ستیزی موجب هلاکت انسان:

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا .... وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ ... انعام (6) 22 و 25 و 26

لجاجت مصریان باستان

240. مصریان باستان مردمی لجوج و حق‌ناپذیر:

وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمّٰا جٰاءَکُمْ بِهِ حَتّٰی إِذٰا هَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتٰابٌ

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ

آمَنُوا کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ. غافر (40) 34 و 35

241. نکوهش مؤمن آل فرعون از مصریان باستان به خاطر مواضع لجوجانه درباره رسالت پیامبران (علی‌رغم مشاهده دلایل روشن او):

وَ قٰالَ الَّذِی آمَنَ یٰا قَوْمِ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ مِثْلَ یَوْمِ الْأَحْزٰابِ

مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ مَا اللّٰهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبٰادِ

وَ یٰا قَوْمِ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ التَّنٰادِ

یَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِینَ مٰا لَکُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ عٰاصِمٍ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ

وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمّٰا جٰاءَکُمْ بِهِ حَتّٰی إِذٰا هَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتٰابٌ

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ

وَ قٰالَ الَّذِی آمَنَ یٰا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِیلَ الرَّشٰادِ. غافر (40) 30 -\35 و 38

242. رفتار لجوجانه مصریان باستان در مخالفت بیش از حد با دین الهی و تردید در حقانیت آن از عصر یوسف علیه السلام تا موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمّٰا جٰاءَکُمْ بِهِ حَتّٰی إِذٰا هَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتٰابٌ

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ

وَ قٰالَ الَّذِی آمَنَ یٰا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِیلَ الرَّشٰادِ. غافر (40) 34 -\35 و 38

243. مصریان لجوج مردمانی مبغوض در نزد خداوند:

وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمّٰا جٰاءَکُمْ بِهِ حَتّٰی إِذٰا هَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتٰابٌ

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ. غافر (40) 34 و 35

لجاجت مکذبان

اشاره

244. لجاجت مکذبان بر عدم پذیرش معاد با شبهه افکنی در مورد آن و علی‌رغم دریافت پاسخ به شبهات خود:

اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً

وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً

أَوْ خَلْقاً مِمّٰا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هُوَ قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً. اسراء (17) 48 -\51

245. لجاجت مکذبان در برابر رسالت پیامبران الهی علی‌رغم ارائه معجزات و دلیل‌های روشن بر آنان:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ ... فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَمٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ جَعَلْنٰاهُمْ خَلاٰئِفَ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِ

رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ ... یونس (10) 71 -\74

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتٰابِ الْمُنِیرِ. فاطر (35) 25

246. لجاجت و پافشاری مستمر تکذیبگران بر انکار دوزخ و آتش جهنم:

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ

یَوْمَ یُدَعُّونَ إِلیٰ نٰارِ جَهَنَّمَ دَعًّا

هٰذِهِ النّٰارُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ . (1)طور (52) 11 -\14

247. روحیه گنهکاری عامل لجاجت مکذبان علی‌رغم شنیدن آیات الهی:

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

اَلَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ

وَ مٰا یُکَذِّبُ بِهِ إِلاّٰ کُلُّ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ

إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا قٰالَ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

کَلاّٰ بَلْ رٰانَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

کَلاّٰ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ . مطفّفین (83) 10 -\15

248. لجاجت مکذبان بر انکار ربوبیت خدا با وجود هشدارهای قرآن:

... إِنَّ رَبَّهُ کٰانَ بِهِ بَصِیراً فَمٰا لَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُکَذِّبُونَ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُوعُونَ . (2)انشقاق (84) 15 و 20 و 22 و 23

آثار لجاجت مکذبان

1. ختم قلب
249. ختم و مهر شدن قلب و ادراک انسان پیامد لجاجت در کفر بآیات الهی با وجود دلایل روشن:

... لَئِنْ جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ ... لاٰ یُؤْمِنُونَ وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصٰارَهُمْ ... انعام (6) 109 و 110

2. زنگار قلب
250. لجاجت مایه زنگار قلب و مسدود شدن راه‌های شناخت:

اَلَّذِینَ یُکَذِّبُونَ ... وَ مٰا یُکَذِّبُ بِهِ إِلاّٰ کُلُّ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا قٰالَ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ کَلاّٰ بَلْ رٰانَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . (3)مطفّفین (83) 11 -\14

3. ستمگری
251. روحیه لجاج مکذبان آیات الهی موجب دخول آنها در جرگه ستمگران:

... مِمَّنْ یُکَذِّبُ بِآیٰاتِنٰا ... حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُ قٰالَ أَ کَذَّبْتُمْ بِآیٰاتِی وَ لَمْ تُحِیطُوا بِهٰا عِلْماً أَمّٰا ذٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ بِمٰا ظَلَمُوا ... أَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِیَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . نمل (27) 83 -\86

4. محرومیت از ثواب
252. محرومیت از ثواب الهی پیامد لجاجت مکذبان معاد علی‌رغم تلاوت مکرر آیات الهی بر آنها در دنیا:

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

اَلَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ


1) 1) .«کنتم بها تکذبون»دلالت بر ماضی استمراری دارد

2) 2) .«یوعون»به معنای چیزی است که در دل پنهان است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 702) و به قرینۀ مقابله با آیه قبل، بیانگر آن است که گرچه مشرکان به زبان قرآن را تکذیب می‌کردند، ولی خداوند افشا می‌کند در درون و قلب خویش آن را حق می‌دانند

3) 3) .«رین»زنگاری است که بر شیء دارای جلا واقع می‌شود. در نتیجه«ران علی قلوبهم»یعنی دلها زنگار گرفته و شناخت خوبی از بدی دچار اشکال می‌شود. (المیزان، ج 20، ص 348)

اَلدِّینِ

وَ مٰا یُکَذِّبُ بِهِ إِلاّٰ کُلُّ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ

إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا قٰالَ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

کَلاّٰ بَلْ رٰانَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

کَلاّٰ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ . (1)مطفّفین (83) 10 -\15

10. ناشنوایی
253. جحود و اصرار بر کفر موجب ناشنوایی حقایق الهی:

... أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ ..... وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ سَمْعاً ... فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ ... مِنْ شَیْءٍ إِذْ کٰانُوا یَجْحَدُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ... احقاف (46) 21 و 26

11. هدایت‌ناپذیری
254. روحیه لجاج و عناد مکذبان آیات الهی مانع بهره‌وری از هدایت و رحمت قرآن:

وَ إِنَّهُ لَهُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ

إِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ ...

إِلاّٰ مَنْ یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنٰا ... نمل (27) 77 و 80 و 81

255. محرومیت از هدایت‌پذیری پیامد کفر بآیات الهی و پافشاری در آن:

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ لَیُؤْمِنُنَّ بِهٰا قُلْ إِنَّمَا الْآیٰاتُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ مٰا یُشْعِرُکُمْ أَنَّهٰا إِذٰا جٰاءَتْ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... وَ نَذَرُهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . انعام (6) 109 و 110

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ لاٰ یَهْدِیهِمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . نحل (16) 104

256. مصمم بودن مکذبان آیات الهی حق‌ناپذیری موجب محرومیت آنها از هدایت الهی:

فَإِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ ... إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ وَ مٰا أَنْتَ بِهٰادِ الْعُمْیِ عَنْ ضَلاٰلَتِهِمْ ... روم (30) 52 و 53

کیفر لجاجت مکذبان

257. لجاجت مکذبان آیات الهی موجب گرفتاری آنها به عذاب الهی:

... فَقَدْ جٰاءَکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ صَدَفَ عَنْهٰا سَنَجْزِی الَّذِینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیٰاتِنٰا سُوءَ الْعَذٰابِ بِمٰا کٰانُوا یَصْدِفُونَ . انعام (6) 157

إِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ

وَ مٰا أَنْتَ بِهٰادِی الْعُمْیِ عَنْ ضَلاٰلَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاّٰ مَنْ یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنٰا فَهُمْ مُسْلِمُونَ

وَ إِذٰا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ أَخْرَجْنٰا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُکَلِّمُهُمْ أَنَّ النّٰاسَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا لاٰ یُوقِنُونَ

وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ یُکَذِّبُ بِآیٰاتِنٰا فَهُمْ یُوزَعُونَ

حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُ قٰالَ أَ کَذَّبْتُمْ بِآیٰاتِی وَ لَمْ تُحِیطُوا بِهٰا عِلْماً أَمّٰا ذٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ بِمٰا ظَلَمُوا فَهُمْ لاٰ یَنْطِقُونَ . نمل (27) 80 -\85

وَیْلٌ لِکُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ

یَسْمَعُ آیٰاتِ اللّٰهِ تُتْلیٰ عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . جاثیه (45) 7 و 8

258. افکنده شدن مکذبان معاد در جهنم پیامد لجاجت آنان علی‌رغم تلاوت مکرر آیات الهی بر آنها:

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

اَلَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ

وَ مٰا یُکَذِّبُ بِهِ إِلاّٰ کُلُّ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ

إِذٰا تُتْلیٰ


1) 1) . طبق حدیثی از امام رضا علیه السلام مراد از محجوبون همان محرومیت مکذبان معاد از ثواب الهی در قیامت است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 532، ح 26)

عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا قٰالَ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصٰالُوا الْجَحِیمِ

ثُمَّ یُقٰالُ هٰذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ . مطفّفین (83) 10 -\13 و 16 و 17

لجاجت منافقان

==> نفاق، منافقان، لجاجت منافقان

لجاجت ولید

259. ولید بن مغیره فردی لجوج و حق ناپذیر: (1)

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

کَلاّٰ إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً

إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ

فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ

ثُمَّ نَظَرَ

ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَرَ

ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ. (2)مدّثر (74) 11 و 16 و 18 و 19 و 21 -\23

260. روحیه لجوجانه ولید بن مغیره عامل سحر خواندن قرآن:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

کَلاّٰ إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً

فَقٰالَ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ یُؤْثَرُ. مدّثر (74) 11 و 16 و 24

261. لجاجت ولید عامل نفرین و دور شدن وی از رحمت خداوند:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

کَلاّٰ إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً

فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ. مدّثر (74) 11 و 16 و 19

262. رفتار لجوجانه ولید بن مغیره نسبت به قرآن عامل دوزخی شدن وی:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

کَلاّٰ إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً

سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً

فَقٰالَ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ یُؤْثَرُ

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ قَوْلُ الْبَشَرِ

سَأُصْلِیهِ سَقَرَ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا سَقَرُ. مدّثر (74) 11 و 16 و 17 و 24 -\27

لجاجت یهود

==> یهود، لجاجت یهود

لذّت

اشاره

لذّت

لذّت، خوشی، مقابل الَم، حالی که موافق تن مردم باشد، احساس و ادراک ملایم با طبع، (3)حالت خوشایندی که از احساس یا ادراک امری مطبوع به انسان دست می‌دهد. (4)در این مدخل از واژه‌های «لذّت»،«متّع»و برخی مشتقّات آن و سیاق بعضی آیات استفاده شده است.

تحریم لذّت

1. تحریم لذّات حلال بر خویشتن، امری ناروا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ

وَ کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ . مائده (5) 87 و 88

2. لغویت قسم، برای تحریم لذات بر خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ


1) 1) . آیات در مورد ولید بن مغیره فخر وحی نازل شده است. (مجمع البیان، ج 9 و 10، ص 49 یا 490

2) 2) . آیه«ذرنی و من خلقت وحیدا»درباره ولید بن مغیره نازل شده است و لقب او در بین قریش وحید بوده است. (التحریر و التنویر، ج 30، ص 282 -\281)

3) 3) . لغت‌نامه، ج 12، ص 17343،«لذّت»

4) 4) . فرهنگ بزرگ سخن، ج 7، ص 6395

بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ ... (1)مائده (5) 87 و 89

لذّت اخروی

==> همین مدخل، لذّت در بهشت

لذّت بهشتیان

==> بهشت، بهشتیان، سرور بهشتیان و نعمتهای بهشت

لذّت جنسی

3. لزوم محروم کردن لذت جنسی به مشروع:

وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ کِتٰابَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ أُحِلَّ لَکُمْ مٰا وَرٰاءَ ذٰلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 24

4. مشروعیّت آمیزش با همسر موقّت و لذّت بردن از او، در برابر پرداخت وجهی برای مهریه:

... وَ أُحِلَّ لَکُمْ مٰا وَرٰاءَ ذٰلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً ... (2)نساء (4) 24

5. جواز لذت بردن از کنیزکان (با شرایط شرعی):

وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ کِتٰابَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ أُحِلَّ لَکُمْ مٰا وَرٰاءَ ذٰلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 24

6. جواز کم و یا زیاد ساختن مهریه یا بخشش و تأخیر در پرداخت آن، پس از استمتاع و لذّت بردن مرد از همسر موقّت:

... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ ... (3)نساء (4) 24

7. لذّت بردن از زنان، بیشترین لذّتهای مردم، در دنیا و آخرت:

زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ ... (4)آل عمران (3) 14

لذّت چشم

8. لذّتهای چشم در بهشت، از برجسته‌ترین لذّتهای انسان:

... وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ ...


1) 1) . براساس روایتی منقول از رسول خدا صلی الله علیه و آله است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 665 ، ح 320)

2) 2) . به باور گروهی، از جمله ابن عبّاس و علمای شیعه، منظور از آیۀ مزبور، این است که زنانی را که با عنوان ازدواج موقّت، با انگیزۀ پاکدامنی و لذّت‌خواهی به همسری خویش برمی‌گزینید مهریۀ آنان را بدهید. با این بیان، خود عقد موقّت، موجب مهریه می‌گردد، نه کامیابی جنسی. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 52)

3) 3) . کسانی که واژۀ«استمتاع»را به معنای آمیزش گرفته‌اند، می‌گویند: منظور«لا جناح علیکم فیما تراضیتم»این است که در کم و زیاد ساختن مهریه یا بخشش آن و یا به تأخیر افکندن پرداخت آن به هر صورتی باهم توافق نمایید، بر شما گناهی نیست. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 53)

4) 4) . طبق روایتی امام صادق علیه السلام فرموده است: مردم در دنیا و آخرت لذّتی بیشتر از لذّت زنان نمی‌برند. (الکافی، ج 5، ص 321، ح 10؛ تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 164، ح 10)

زخرف (43) 71

لذّت در بهشت

9. لذتهای بهشتی، شایستۀ تلاش و رقابت انسانها، برای دریافت آن:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ ... وَ فِی ذٰلِکَ فَلْیَتَنٰافَسِ الْمُتَنٰافِسُونَ . (1)مطفّفین (83) 22 و 26

10. وجود منظره‌های لذّت‌بخش برای چشم، در بهشت:

... وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ ... زخرف (43) 71

11. شراب بهشت، لذّت‌بخش برای نوشندگان آن:

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِکَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ

بَیْضٰاءَ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ . صافّات (37) 43 و 45 و 46

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهٰا ... وَ أَنْهٰارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ ... محمّد (47) 15

12. بهشت، محلّ تأمین تمامی خواسته‌ها و لذّتها برای آدمی:

... یَدْعُونَ فِیهٰا بِفٰاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ وَ شَرٰابٍ . (2)ص (38) 51

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوٰابٍ وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ وَ أَنْتُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ .

زخرف (43) 71

13. برخورداری اهل بهشت از میوه‌هایی مشابه یکدیگر، در زیبایی و لذّت و سروربخشی:

... کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا الَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً ... (3)بقره (2) 25

14. لذّت و سرور قلبی بهشتیان، بالاترین لذّتها:

... وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ... (4)توبه (9) 72

15. برخورداری اهل بهشت از باغهای بهشتی، همراه با لذّت سماع:

... فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ . (5)روم (30) 15

لذّت کافران

16. حیوانی بودن لذّت و کام‌جویی کافران در دنیا:

... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَمٰا تَأْکُلُ الْأَنْعٰامُ وَ النّٰارُ مَثْویً لَهُمْ . محمّد (47) 12

17. بهره‌مندی امتهای کفرپیشه از لذتهای دنیایی،نشئت گرفته از خواست خداوند:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ . هود (11) 48


1) 1) . مقصود از آیۀ 22 این است که ابرار برخوردار از لذّت و انواع نعمت در بهشت‌اند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 692)

2) 2) . آیۀ شریفه دلالت دارد بر کمال نعیم و کمال راحتی و آرامش و تمامیّت لذّت در بهشت. (تیسیر الکریم الرّحمن، ص 860)

3) 3) . برداشت بر این اساس است که مقصود از«متشابهاً»شباهت برخی از آنها با برخی دیگر در حسن و لذّت و نشاط‌آفرینی باشد. (تیسیر الکریم الرّحمن، ص 44)

4) 4) . از حسن بن ابی الحسن نقل شده است: به‌وسیلۀ رضوان الهی، لذّت و سروری در قلوب اهل بهشت راه می‌یابد که هیچ لذّتی نزد آنان بالاتر از آن نیست و آن روشنی‌بخش دیدگان آنان است، بیشتر از هر چیزی که از لذّتهای بهشت به آن نائل می‌شوند. (جواهر الحسان فی تفسیر القرآن، ج 3، ص 196)

5) 5) . از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسش شده است:«حبر»چیست؟ آن حضرت فرمود: لذّت و سِماع است. (الدر المنثور، ج 5، ص 153)

18. ترجیح دادن لذّات دنیایی بر لذّات آخرتی از سوی کافران، درپی‌دارندۀ عذاب ذلّت‌آور:

... أَذْهَبْتُمْ طَیِّبٰاتِکُمْ فِی حَیٰاتِکُمُ الدُّنْیٰا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِهٰا ... احقاف (46) 20

19. سوق داده شدن کافران لذّت‌طلب به‌سوی دوزخ، همراه با سرزنش و توبیخ:

وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النّٰارِ أَذْهَبْتُمْ طَیِّبٰاتِکُمْ فِی حَیٰاتِکُمُ الدُّنْیٰا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِهٰا ... (1)احقاف (46) 20

20. ناچیزی لذایذ زندگی دنیایی کافران، در مقایسه با ارزشهای آخرتی:

وَعَدَ اللّٰهُ ... وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا ...

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . (2)توبه (9) 68 و 69

لذت مکذبان

21. بهره‌مندی مکذبان از لذت اندک دنیا:

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

کُلُوا وَ تَمَتَّعُوا قَلِیلاً إِنَّکُمْ مُجْرِمُونَ . مرسلات (77) 45 و 46

لذت مجرمان

==> همین مدخل، لذت مکذبان

لذّت منافقان

22. ناچیزی لذّات و بهره‌های دنیایی منافقان، در مقایسه با ارزشهای آخرتی:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

23. سرزنش منافقان از سوی خداوند، به جهت سرگرم شدن به لذّات مادّی:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ .... فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ ... وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . توبه (9) 68 -\70

لذّت موسی علیه السلام

24. لذّت بردن موسی علیه السلام از سخن گفتن با خدا:

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ . (3)طه (20) 17 و 18


1) 1) . در تفسیر عبارت مذکور آمده که کافران به دلیل اختیار طیّبات و لذّات دنیا مورد سرزنش خدا قرار می‌گیرد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 113)

2) 2) . بااینکه کافران و منافقان در دنیا بهره‌مند بوده‌اند، خداوند آنان را زیانکار واقعی معرفی می‌کند؛ زیرا لذایذ دنیویشان محدود بوده و از ثواب‌های اخروی بی‌بهره‌اند

3) 3) . خدا از موسی علیه السلام سؤال کرد و یک کلمه پاسخ لازم داشت، چرا موسی علیه السلام پاسخ را طولانی کرد؟ گفته‌اند: چون مقام، مقام عشق‌ورزی و لذّت بردن معنوی بود، لذا جای تطویل کلام است. (اعراب القرآن، درویش، ج 6 ، ص 177؛ روح المعانی، ج 9، جزء 16، ص 258)

لذّتهای دنیایی

25. سرزنش برخی مسلمانان، به دلیل ترک نماز جمعه و سرگرم شدن به لذّتهای دنیایی:

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . (1)جمعه (62) 11

26. ناچیز بودن لذّتهای دنیایی، در برابر ارزشهای آخرتی و الهی:

زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنٰاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعٰامِ وَ الْحَرْثِ ذٰلِکَ مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ . آل عمران (3) 14

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 11

نیز ==> همین مدخل، لذّت جنسی، لذّت کافران، لذّت منافقان

محرومیّت از لذّت

27. بهره‌مندی کفرپیشگان از لذّتهای دنیایی، همراه استکبار و گناهکاری، مایۀ محرومیّت آنان از لذّتهای آخرتی:

وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النّٰارِ أَذْهَبْتُمْ طَیِّبٰاتِکُمْ فِی حَیٰاتِکُمُ الدُّنْیٰا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِهٰا فَالْیَوْمَ


1) 1) .«اللّهو»سرگرمی، دلخوشی، هوسرانی و آنچه انسان به آن سرگرم شود و لذّت یابد. (فرهنگ لاروس، ج 2، ص 1790)

تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَفْسُقُونَ . احقاف (46) 20

... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَمٰا تَأْکُلُ الْأَنْعٰامُ وَ النّٰارُ مَثْویً لَهُمْ . محمّد (47) 12

نیز ==> شهوت

لطیف / اسما و صفات

لطیف / اسما و صفات

لطیف از اسمای حسنای الهی (1)به معنای آگاهی و شناخت از دقایق امور و مهربانی و مدارا با بندگان و فراهم‌آورندۀ اسباب خیر و صلاح برای آنان است. (2)این صفت هفت بار در قرآن در مورد خداوند به‌کاررفته‌است که در دو مورد به صورت مستقل و بقیّه همراه با صفت خبیرٌ آمده است: (3)

... وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ. انعام (6) 103

نیز ==> یوسف (12) 100؛ حج (22) 63 ؛ لقمان (31) 16؛ احزاب (33) 34؛ شوری (42) 19؛ ملک (67) 14

لظی

==> جهنّم

لظّی

لعان

اشاره

لعان

لعان، در لغت به معنای طرد و دور کردن و در شرع، مباهله‌ای خاصّ بین زن و شوهر است و عامل آن اتّهام زنا به همسر از سوی شوهر است با ادّعای مشاهده و نبود بیّنه یا نفی فرزند متولّد شده در فراش او که شرایط الحاق به وی را داشته باشد. (4)در اینکه لعان شهادت است یا قسم دو قول وجود دارد.

عدّه‌ای آن را شهادت و گروهی قسم دانسته‌اند. (5)در این مدخل از آیات 6 تا 9 سورۀ نور، که مربوط به احکام لعان است، استفاده شده است.

احکام لعان

==> همین مدخل، حکم لعان

تشریع لعان

1. تشریع لعان و مسائل مربوط به آن، جلوه‌ای از فضل خداوند به جامعۀ ایمانی:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... نور (24) 6 -\10

2. تشریع لعان از جانب خداوند، جلوه‌ای از توبه‌پذیری او:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ لَوْ لاٰ ... وَ أَنَّ اللّٰهَ ... نور (24) 6 - 10

حق لعان

3. زن متّهم به زنا پس از تحقق لعان از ناحیۀ شوهرش، دارای حق لعان، علیه شوهر خود:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ ... وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . نور (24) 6 -\8

نیز ==> همین مدخل، لعان زن

4. لعان شوهر (قذف‌کننده) در صورت عدم لعان زوجه، موجب محکوم شدن آن زوجه به حدّ زنا:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ


1) 1) . الاسماء و الصّفات، بیهقی، ج 1، ص 115؛ اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1581

2) 2) . مفردات، ص 740،«لطف»؛ الاسماء و الصّفات،بیهقی، ج 1، ص 115

3) 3) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1272 و 1275

4) 4) . کنز العرفان، ج 2، ص 293؛ جواهر الکلام، ج 34، ص2 و 5 و 6 و 13؛ تحریر الوسیله، ج 2، ص 322

5) 5) . جواهر الکلام، ج 34، ص 63 -\65

شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . نور (24) 6 و 8 و 9

5. لعان از سوی شوهر (قذف‌کننده)، موجب رفع حدّ قذف از وی:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . نور (24) 6 و 8 و 9

6. لعان از جانب زن قذف شده، موجب برداشته شدن و رفع حدّ زنا از وی:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ ... وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . نور (24) 6 و 8 و 9

کیفیّت لعان

7. لزوم چهار بار شاهد گرفتن خداوند، از سوی لعان‌کننده بر صدق خود در نسبت زنا به همسر:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ . (1)نور (24) 6 و 8

8. لزوم تقدیم شاهد گرفتن خداوند بر لعنت خود، از ناحیۀ لعان‌کننده:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ . نور (24) 6 - 7

9. لزوم تقدیم چهار بار شاهد گرفتن خداوند بر درخواست غضب خدا بر فرد از ناحیۀ زوجۀ لعان‌کننده:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . نور (24) 6 و 8 و 9

10. لزوم چهار بار قسم به خداوند، در لعان برای اثبات زنای همسر:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ . (2)نور (24) 6 و 8

لعان زوجه

11. استفادۀ زوجه از حق لعان علیه شوهر خود، موجب برطرف شدن حدّ زنا از وی:

1) 1) . در اینکه لعان شهادت است یا قسم، دو قول وجود دارد. عده‌ای آن را شهادت و گروهی قسم دانسته‌اند. (جواهر الکلام، ج 34، ص 63 - 65) برداشت براساس قول اول است و صاحب جواهر شهادت را در کیفیت لعان مطرح کرده است. (جواهر الکلام، ج 34، ص 59)

2) 2) . امکان دارد لعان قسم باشد نه شهادت. (جواهر الکلام، ج 34، ص 63)

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ . نور (24) 8

12. وجوب مشتمل بودن سوگند و قسمهای زوجه در لعان، بر دروغگویی شوهر خویش:

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ . نور (24) 8

13. وجوب مشتمل بودن لعان زوجه (پس از چهار قسم) بر درخواست غضب خداوند بر خود، در صورت راستگویی شوهر:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ ... وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . نور (24) 6 و 9

لعان شوهر

14. لعان شوهر، کفایت‌کننده به جای شهادت چهار نفر:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ . نور (24) 6

15. چهار بار شهادت گواهی گرفتن خداوند از سوی شوهر و لعنت بر خود در مرحلۀ پنجم، موجب سقوط حدّ قذف از وی:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ . نور (24) 6 و 7

16. لزوم تقدّم لعان شوهر، بر لعان زن:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . نور (24) 6 - 9

17. لزوم مشتمل بودن سوگند و قسمهای شوهر لعان‌کننده، بر راستگویی خود:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ . نور (24) 6

18. لزوم لعن و نفرین بر خود (از سوی شوهر لعان‌کننده بعد از شهادت و یا قسم) در صورت دروغگویی خویش:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ ... أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ . نور (24) 6 و 7

موجبات لعان

1. ادّعای مشاهدۀ زنا

19. ادعای مشاهده از سوی شوهر، از موجبات لعان:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ . (1)نور (24) 6


1) 1) . استثنا در جملۀ«و لم یکن لهم شهداء الّا انفسهم»استثنای متصل و معنای آیه چنین است. در مردانی که همسرانشان را قذف کنند اگر فقط خودشان ناظر و شاهد زنا بودند و به‌جز خودشان کسی نبود باید سوگند یاد کنند؛ به این معنا که اگر خودشان هم شاهد نبودند نوبت به لعان نمی‌رسد

2. قذف

20. قذف به همسر، موجب لعان:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ . نور (24) 6 و 7

3. نبود گواه

21. عجز از اقامۀ شهود از سوی شوهر برای اثبات ادّعای خویش (در قذف) همسرش، موجب لعان:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ . نور (24) 6 و 7

لعب

اشاره

لعب

لعب ضدّ«جِدّ»است. به شخصی که عملی بدون فایده انجام دهد لاعب گفته می‌شود. (1)فرق بین «لَعِب»و«لَهْو»این است که لعب فعلی است که اجزای آن منظّم، ولی دارای هدفی خیالی باشد، همانند بازیهای کودکانه، ولی لهو اشتغال و بازایستادن از چیزی است که برای فرد مهم است. (2)در این مدخل از واژۀ«لعب»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: اشتغال به لعب و لعب با دین.

اجتناب از لعب

1. اجتناب تقواپیشگان از اشتغال به بازی زندگی دنیا و غفلت از آخرت:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 32

إِنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ . محمّد (47) 36

2. اجتناب مؤمنان از اشتغال به لهو و لعب در دنیا:

إِنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ . محمّد (47) 36

اشتغال به لعب

3. به کار نگرفتن عقل و اندیشه، زمینۀ اشتغال به لعب و لهو دنیا:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 32

4. اشتغال به دنیا و سرگرم شدن به لهو و لعب آن بازدارندۀ انسان از آخرت:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 32

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . عنکبوت (29) 64


1) 1) . لسان العرب، ج 12، ص 287،«لعب»

2) 2) . المیزان، ج 14، ص 247

5. دوری تقواپیشگان از اشتغال به لهو و لعبهای دنیایی:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 32

6. اشتغال تکذیب‌گران خدا و قیامت به لعب و سرگرمی، در سخنان باطل خویش:

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ . (1)طور (52) 11 و 12

7. جوامع تکذیب‌کننده، در معرض گرفتاری به عذاب الهی، هنگام اشتغال به لعب و سرگرمیهای روزانه:

أَ وَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ . اعراف (7) 98

8. اشتغال به لعب و لهو دنیایی، زمینه‌ساز محرومیّت از مغفرت و رضوان الهی در آخرت:

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ ... وَ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٌ وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ الْغُرُورِ. حدید (57) 20

9. محکومیّت به عذاب سخت الهی، پیامد اشتغال به لهو و لعب در دنیا:

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ ... وَ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ شَدِیدٌ ... حدید (57) 20

10. رهنمود خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله مبنی بر وانهادن مجرمان در یاوه‌گوییها و اشتغال به لعب، پس از اتمام‌حجّت:

إِنَّ الْمُجْرِمِینَ ... فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ . زخرف (43) 74 و 81 و 83

11. قیامت، روز کیفر مجرمان، به علّت فرورفتن در باطل و اشتغال به لعب:

إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذٰابِ جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ . زخرف (43) 74 و 83

12. اشتغال کافران به لعب، در فضای شک و تردید:

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ . دخان (44) 9

تنزیه از لعب

13. منزه بودن خداوند از ملعبه و بازیگری، در آفرینش آسمانها و زمین:

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ ... لاٰعِبِینَ لَوْ أَرَدْنٰا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لاَتَّخَذْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا إِنْ کُنّٰا فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 16 و 17

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... لاٰعِبِینَ مٰا خَلَقْنٰاهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ ... دخان (44) 38 و 39

14. منزه بودن خداوند از لعب و بی‌هدفی ، در خلقت موجودات بین آسمان و زمین:

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ

لَوْ أَرَدْنٰا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لاَتَّخَذْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا إِنْ کُنّٰا فٰاعِلِینَ .

انبیاء (21) 16 و 17

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ

مٰا خَلَقْنٰاهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ ... دخان (44) 38 و 39

تهمت لعب

15. تهمت لعب به ابراهیم علیه السلام از سوی بت‌پرستان،

1) 1) .«خوض»سخنان باطل مثل انکار قیامت و تکذیب پیامبر صلی الله علیه و آله است که کفّار با آن خود را سرگرم می‌ساختند. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 248)

پس از دعوت آن حضرت به توحید و ردّ اندیشۀ بت‌پرستی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا إِبْرٰاهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا بِهِ عٰالِمِینَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ

قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاّٰعِبِینَ . انبیاء (21) 51 -\53 و 55

لعب با اذان

16. ملعبه قرار دادن بانگ نماز«اذان»از سوی کفّار و اهل کتاب، نشانۀ بی‌خردی:

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . (1)مائده (5) 58

لعب با دین

17. تبدیل دین خدا به بازیچه و ملعبه، از سوی فریفته‌شدگان به دنیا:

... اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً ... وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... (2)انعام (6) 70

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ ... وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... اعراف (7) 51

18. تبدیل دین خدا به لعب ویژگی کفرپیشگان:

... اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ . انعام (6) 70

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ ... وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ .

اعراف (7) 51

19. پیامبر صلی الله علیه و آله وظیفه‌دار بی‌اعتنایی به تبدیل‌کنندگان دین خدا به ملعبه و بازیچه:

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً ... انعام (6) 70

20. تبدیل دین خدا به لعب و بازیچه از سوی کافران، موجب فراموش شدن آنان در آخرت:

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ ... وَ لَعِباً ... فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ ... (3)اعراف (7) 51

21. تبدیل دین به لعب و بازیچه، موجب محرومیت از بهشت و مواهب آن:

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً ... اعراف (7) 50 و 51

22. بازی و لعب با دین، نشانۀ بی‌خردی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً ... وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 57 و 58

23. به بازی گرفتن و لعب با دین مسلمانان، از جانب برخی اهل کتاب و کفّار:

... اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ ... وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ ... مائده (5) 57


1) 1) . احتمال دارد که مرجع ضمیر«اتخذوها»مصدر«مناداة»مستفاد از«نادیتم»باشد. (المیزان، ج 6، ص 28)

2) 2) . مقصود از«دینهم»می‌تواند آیین الهی باشد که برای آنان نازل شده، ولی آنان به جای تمسّک به آن، آن را بازیچۀ خویش قرار دادند. (الکشاف، ج 2، ص 35 -\36)

3) 3) . براساس حدیث امام رضا علیه السلام مقصود از«ننساهم»رها نمودن آنان«به حال خود»است. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 37، ح 147)

24. ضرورت پرهیز از دوستی بازیگران با دین اسلام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ ... مائده (5) 57

25. به بازی گرفتن و ملعبه قرار دادن اذان نماز، از سوی اهل کتاب و کفّار از موارد استهزا با دین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ ... وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 57 و 58

26. برخورد لعب‌آمیز اهل کتاب و کفار با دین و نماز، نشانۀ بی‌خردی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ ... وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 57 و 58

27. حرمت بازیچه و لعب قرار دادن ارزشهای دینی:

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 65

28. به بازی و لعب گرفتن ارزشهای دینی، نشانۀ نفاق و از شیوۀ منافقان:

... اَلْمُنٰافِقُونَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

29. لعب و بازیگری با حقیقت دینی«نبوت»، به‌وسیلۀ سخنان باطل، شیوۀ مکذبان خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ

هٰذِهِ النّٰارُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ . طور (52) 11 و 12 و 14

30. لعب و بازیگری با حقیقت دینی«قیامت»، به‌وسیلۀ سخنان باطل، شیوۀ تکذیب‌کنندگان خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ

هٰذِهِ النّٰارُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ . طور (52) 11 و 12 و 14

31. آتش جهنم، کیفر لعب و بازیچه قرار دادن حقایق دینی، به‌وسیلۀ سخنان باطل:

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ

یَوْمَ یُدَعُّونَ إِلیٰ نٰارِ جَهَنَّمَ دَعًّا

هٰذِهِ النّٰارُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ . طور (52) 11 - 14

لعب با قرآن

==> همین مدخل، لعب با وحی.

لعب با نماز

32. ملعبه قرار دادن نماز از سوی کفار و اهل کتاب، نشانۀ بی‌خردی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ ... وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . (1)مائده (5) 57 و 58


1) 1) . احتمال دارد که مرجع ضمیر«اتخذوها»«صلات»باشد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 329؛ المیزان، ج 6، ص 28)

لعب با وحی

33. برخورد لعب‌آمیز عالمان یهود با وحی:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ . انعام (6) 91

34. تهدید عالمان یهود، به سبب برخورد لعب‌آمیز آنان با وحی:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ ... وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ . (1)انعام (6) 91

35. استماع لعب‌آمیز وحی و پیام جدید خداوند (قرآن)، از سوی مشرکان:

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ . انبیاء (21) 2

36. غفلت از قیامت، زمینه‌ساز بی‌اعتنایی به وحی و بازیچه قرار دادن دین:

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ . (2)انبیاء (21) 1 و 2

لعب بودن زندگی دنیا

37. لعب بودن واقعیّت زندگی دنیا، در صورت عدم توجه به آخرت:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 32

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . عنکبوت (29) 64

إِنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ . محمّد (47) 36

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفٰاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکٰاثُرٌ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ ... وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٌ وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ الْغُرُورِ. حدید (57) 20

38. لزوم شناخت لعب بودن حقیقت زندگی دنیا:

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ ... حدید (57) 20

39. لعب بودن زندگی دنیا، در مرحلۀ کودکی:

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفٰاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکٰاثُرٌ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ ... (3)حدید (57) 20

40. علم به تفاوت زندگی دنیا و آخرت، موجب ملعبه دانستن زندگی دنیا:

1) 1) . مقصود از امر«ذرهم»تهدید است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 515)

2) 2) .«ما یأتیهم من ذکر»به منزلۀ تعلیل برای جملۀ«و هم فی غفلة معرضون»است. (المیزان، ج 14، ص 246)

3) 3) . امکان دارد که هریک از خصلتهای پنجگانه در آیۀ شریفه به ترتیب، بیانگر مراحل زندگی انسان: کودکی، بلوغ، جوانی، کهولت و پیری، باشد. (المیزان، ج 19، ص 164)

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ .

عنکبوت (29) 64

لعب کودکان

41. درخواست برادران یوسف از پدر، برای فرستادن وی جهت بازی و گردش در چمنزار به همراه آنان:

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا عَلیٰ یُوسُفَ ... أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ ... یوسف (12) 11 و 12

42. بازی و لعب کودکانه در چمنزار و تفریح در آن، از نیازهای طبیعی کودکان:

أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ .

یوسف (12) 12

لعب منافقان

43. لعب و بازیچه قرار دادن آیات خدا، از سوی منافقان:

... اَلْمُنٰافِقُونَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

44. توبیخ منافقان به جهت ملعبه و بازیچه قرار دادن آیات خدا:

... اَلْمُنٰافِقُونَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

لعب و خلقت

45. نبودن لعب، در آفرینش زمین و آسمان:

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ . انبیاء (21) 16

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ .

دخان (44) 38

46. ملعبه نبودن آفرینش موجودات میان آسمان و زمین:

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ .

انبیاء (21) 16

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ .

دخان (44) 38

47. پیروزی حق بر باطل، جلوه‌ای از تنزیه خداوند از لعب در نظام آفرینش زمین و آسمان و موجودات میان آنها:

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ

بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبٰاطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذٰا هُوَ زٰاهِقٌ وَ لَکُمُ الْوَیْلُ مِمّٰا تَصِفُونَ . انبیاء (21) 16 و 18

لعب یهودیان

48. انکار وحی از جانب یهود، به رغم اعتقاد به تورات، باطل و لعب با حقایق:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ .

انعام (6) 91

49. لعب یهودیان با حقایق و نزول وحی، موجب تهدید آنها از ناحیۀ خداوند:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ . (1)انعام (6) 91

لعن

اشاره

لعن

لعن به معنای راندن و دور کردن از روی سخط و غضب است. لعن خدا در آخرت، کیفر و در دنیا، قطع رحمت و توفیق او است. لعن انسان به معنای دعا و نفرین بر ضد دیگری است. (2)در این مدخل از واژۀ«لعن»و مشتقّات آن و بعضی کلمات دیگر استفاده شده است.

اهمّ عناوین: احکام لعن، لعن در قیامت و لعن‌کنندگان.

احکام لعن

1. عدم جواز لعن، بر توبه‌کنندگان از گناه و کتمان حق:

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الْهُدیٰ مِنْ بَعْدِ مٰا بَیَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِی الْکِتٰابِ أُولٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّٰهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّٰعِنُونَ

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَیَّنُوا فَأُولٰئِکَ أَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ أَنَا التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ . بقره (2) 159 و 160

2. جواز لعن بر اذیّت‌کنندگان خدا:

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً. احزاب (33) 57

3. جواز لعنت بر اذیّت‌کنندگان پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً. احزاب (33) 57

4. جواز لعن بر اصحاب سبت:

... نَلْعَنَهُمْ کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ السَّبْتِ وَ کٰانَ أَمْرُ اللّٰهِ مَفْعُولاً. نساء (4) 47

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ ... أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 60

5. جواز لعن بر بت‌پرستان اهل کتاب:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً. نساء (4) 51 و 52

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ ... وَ عَبَدَ الطّٰاغُوتَ أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . (3)مائده (5) 59 و 60

6. جواز لعن بر ایمان‌آورندگان به جبت و طاغوت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ


1) 1) . امر«ذرهم»بر تهدید دلالت می‌کند، نه جواز ترک تبلیغ و انذار. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 515)

2) 2) . مفردات، ص 741«لعن»

3) 3) . مقصود از«طاغوت»یا شیاطین است و یا گوساله‌پرستی که یهود آن را پرستش کردند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 333)

بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ... (1)نساء (4) 51 و 52

7. جواز لعن بر بت‌پرستان و پیروان طاغوت:

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ وَ عَبَدَ الطّٰاغُوتَ أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 60

8. جواز لعن بر بنی امیّه:

وَ إِذْ قُلْنٰا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ ... (2)اسراء (17) 60

9. تداوم تعرّض به زنان مسلمان از سوی بیمار دلان موجب جواز لعن و محکومیت آنان به قتل:

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. (3)احزاب (33) 60 و 61

10. لعنت کردن بر پیمان‌شکنان با خدا امری جایز:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ لَعَنّٰاهُمْ ... مائده (5) 13

وَ الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ ... أُولٰئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ ... رعد (13) 25

11. جواز لعن و نفرین بر دروغ‌گویان، هنگام مباهله:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 61

12. لعنت کردن شایعه‌پراکنان در جامعۀ اسلامی، جایز:

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ ... وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ ... مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 60 و 61

13. جواز لعن بر شیطان:

إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً وَ إِنْ یَدْعُونَ إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً

لَعَنَهُ اللّٰهُ ... نساء (4) 117 و 118

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ . حجر (15) 32 و 35

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعٰالِینَ

وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ . ص (38) 75 و 78

14. جواز لعن بر ظالمان:

... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . آل عمران (3) 86 و 87

... فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 44

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی


1) 1) . مقصود از«جبت و طاغوت»دو بت قریش است که«کعب بن اشرف»[یهودی] برآن دو سجده کرد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 93)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«الشجرة الملعونة»بنی امیّه است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 654 ؛ روح المعانی، ج 9، جزء 15، ص 155)

3) 3) . مقصود از عهد و پیمان، عهدهای عقلی در التزام به توحید و پیمان‌های شرعی در متعهد بودن به اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 443)

اَلظّٰالِمِینَ . هود (11) 18

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ الظّٰالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ. غافر (40) 52

15. جواز لعن بر کفرورزان عصیانگر، در دین داود و عیسی علیهما السلام :

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ . مائده (5) 78

16. جواز لعن بر فرعون و فرعونیان:

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ مٰا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ

یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النّٰارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ. هود (11) 97 - 99

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی ... وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ . قصص (28) 38 و 42

17. جواز لعن بر قاتل متعمد در قتل مؤمن:

وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِیهٰا وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذٰاباً عَظِیماً. نساء (4) 93

18. جواز لعن بر قاطع رحم:

وَ الَّذِینَ ... وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ ... أُولٰئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ. رعد (13) 25

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 22 و 23

19. جواز لعن بر قذف‌کنندگان ( نسبت‌دهندگان عمل فحشا به زنان مؤمن):

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . نور (24) 23

20. جواز لعن بر کفرپیشگان قوم عاد:

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ. هود (11) 59 و 60

21. جواز لعن بر کافران:

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلاً مٰا یُؤْمِنُونَ ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مٰا عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 88 و 89

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . بقره (2) 161

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . (1)آل عمران (3) 86 و 87

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا ... وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ ...

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ آمِنُوا بِمٰا نَزَّلْنٰا مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّهٰا عَلیٰ أَدْبٰارِهٰا أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ السَّبْتِ ... نساء (4) 46 و 47

وَعَدَ اللّٰهُ ... وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً


1) 1) . برای جواز لعن بر کافران، مرحوم شیخ طوسی به آیۀ یادشده استناد کرده است. (التبیان، ج 2، ص 523)

کَفَرُوا رَبَّهُمْ ... هود (11) 60

إِنَّ اللّٰهَ لَعَنَ الْکٰافِرِینَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً. احزاب (33) 64

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ . (1)عبس (80) 17

22. جواز لعن بر کافران به آخرت:

... فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کٰافِرُونَ . اعراف (7) 44 و 45

... أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ ... وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ . هود (11) 18 و 19

23. جواز لعن بر کتمان‌کنندگان احکام و معارف الهی:

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الْهُدیٰ مِنْ بَعْدِ مٰا بَیَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِی الْکِتٰابِ أُولٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّٰهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّٰعِنُونَ . بقره (2) 159

24. جواز لعن و نفرین بر گمراه‌کنندگان مردم از راه خدا:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ ... یونس (10) 88

25. جواز لعن و نفرین بر مرتدّان:

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ ...

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ ... . آل عمران (3) 86 و 87

26. جواز لعن بر مشرکان:

... اَلْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ ... وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ ... فتح (48) 6

27. جواز لعن بر مفسد فی الارض:

وَ الَّذِینَ ... وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ ... رعد (13) 25

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ ...

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ... محمّد (47) 22 و 23

28. جواز لعن و نفرین بر منافقان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ... توبه (9) 68

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ ...

مَلْعُونِینَ ... احزاب (33) 60 و 61

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 23

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

29. جواز لعن بر یهودیان افترازننده به خداوند:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا ... مائده (5) 64

30. جواز لعن بر یهودیان پیمان‌شکن:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ لَعَنّٰاهُمْ ... مائده (5) 12 و 13

31. جواز لعن بر یهودیان مورد غضب خداوند:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ


1) 1) . مفسّران،«قُتِل..»را به معنای لعن دانسته‌اند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 15، جزء 30، ص 120)

مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ وَ عَبَدَ الطّٰاغُوتَ أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 59 و 60

لعن خدا

==> همین مدخل، لعن‌کنندگان، خدا.

لعن داود علیه السلام

==> همین مدخل، لعن‌کنندگان، داود علیه السلام .

لعن در آخرت

32. تهمت زنندگان به زنان پاک‌دامن، ملعونان در دنیا و آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . نور (24) 23

33. آزاردهندگان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله گرفتار لعن خدا در دنیا و آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً. احزاب (33) 57

نیز ==> همین مدخل، لعن در قیامت.

لعن در جهنّم

34. لعنت هر امت و گروهی از کافران در جهنّم، بر امّت هم‌مسلک خویش:

... وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ قٰالَ ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِی النّٰارِ کُلَّمٰا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهٰا ... اعراف (7) 37 و 38

لعن در قیامت

35. کفرپیشگان تا دم مرگ، مشمول لعنت تمامی مردم، در آخرت و قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . (1)بقره (2) 161

36. گرفتاری ظالمان در قیامت به لعنت الهی و دور شدن از رحمت او:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . هود (11) 18

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ الظّٰالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ. (2)غافر (40) 52

37. اعلام گرفتاری ظالمان به لعنت خدا، از سوی ندادهنده‌ای در قیامت:

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ ... قٰالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 44

38. فرعون و پیروان او، گرفتار لعن خدا در دنیا عرصۀ قیامت:

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ مٰا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ لَعْنَةً وَ یَوْمَ


1) 1) . بنا بر یک احتمال مقصود از لعنت تمام مردم«الناس اجمعین»در آخرت است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 444؛ الکشاف، ج 1، ص 210)

2) 2) . مقصود از لعنت بر ظالمان، دوری از رحمت و محکومیت آنان به تداوم عذاب الهی است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 821؛ الکشاف، ج 4، ص 172)

اَلْقِیٰامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ. هود (11) 97 و 99

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ ... وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ . قصص (28) 38 و 42

39. لعنت گواهان در قیامت بر افترازنندگان به خدا و بدعت‌گذاران:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . (1)هود (11) 18

40. گرفتار شدن قوم عاد به لعنت خدا، در قیامت:

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ. هود (11) 60

41. مورد لعن و نفرین قرار گرفتن امتهای کافر و گمراه در قیامت، به سبب فراهم‌سازی زمینه‌های ضلالت برای دیگران:

قٰالَ ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِی النّٰارِ کُلَّمٰا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهٰا حَتّٰی إِذَا ادّٰارَکُوا فِیهٰا جَمِیعاً قٰالَتْ أُخْرٰاهُمْ لِأُولاٰهُمْ رَبَّنٰا هٰؤُلاٰءِ أَضَلُّونٰا فَآتِهِمْ عَذٰاباً ضِعْفاً مِنَ النّٰارِ قٰالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لٰکِنْ لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 38

42. تبدیل روابط احساسی و محبت‌آمیز جبهۀ کافران در دنیا، به بغض و لعنت در قیامت:

وَ قٰالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً وَ مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ . عنکبوت (29) 25

43. لعن قوم ابراهیم به همدیگر در قیامت، به رغم دوستی متقابل آنان در دنیا:

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... وَ قٰالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً وَ مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ . عنکبوت (29) 16 و 25

لعن در لعان

==> لعان

لعن در مباهله

44. تحقق مباهله پس از شرکت مباهله‌کنندگان با درخواست لعنت از خداوند، برای طرف باطل:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 61

لعن‌کنندگان

اشاره

45. کتمان‌کنندگان حقایق و معارف کتب آسمانی، مشمول لعنت لعن‌کنندگان:

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الْهُدیٰ مِنْ بَعْدِ مٰا بَیَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِی الْکِتٰابِ أُولٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّٰهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّٰعِنُونَ . بقره (2) 159

1. خدا

اشاره
46. گرفتاری فرعون و پیروان وی به لعنت خدا در

1) 1) . بنا بر احتمالی«الا لعنة اللّه علی الظّالمین»سخن گواهان در قیامت است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 227)

دنیا و آخرت:

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ مٰا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ. هود (11) 97 و 99

47. لعنت الهی و دور شدن از رحمت او، عطایی شوم و سزایی ناگوار:

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ. هود (11) 99

آثار لعن خدا
1.

افزایش طغیان

2.

گرفتار شدن به لعن خدا، از اسباب ازدیاد طغیان:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا ... وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیٰاناً ... مائده (5) 64

2.

افزایش کفر

3.

ازدیاد کفر، پیامد گرفتار شدن به لعن خدا:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا ... وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیٰاناً وَ کُفْراً ... مائده (5) 64

3.

حق‌ناپذیری

4.

دچار شدن به لعن الهی، عامل محرومیت از حق‌شنوی و بینش صحیح:

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلاً مٰا یُؤْمِنُونَ . بقره (2) 88

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ

أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا. محمّد (47) 23 و 24

4.

ختم قلب

5.

مهر خوردن بر قلب و اندیشۀ یهود، براثر گرفتاری به لعن الهی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلاً مٰا یُؤْمِنُونَ . بقره (2) 87 و 88

5.

دشمنی

6.

دشمنی و کینه‌توزی یهود با یکدیگر، از پیامدهای گرفتاری آنان به لعنت خدا و دوری از رحمت او:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا ... وَ أَلْقَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ... مائده (5) 64

7.

عذاب

8.

عذاب آخرتی، نمود لعنت خدا:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّٰهِ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذٰابُ ... بقره (2) 161 و 162

... وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

... وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

6.

فرجام بد

7.

لعن الهی، سبب گرفتاری بی‌ارزشی و بدفرجامی:

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ

اَللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ وَ عَبَدَ الطّٰاغُوتَ أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 60

55. فرجام بد در دنیا (ذلت، اسارت و مسکنت) نمودی از لعن الهی:

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ وَ عَبَدَ الطّٰاغُوتَ أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . (1)مائده (5) 60

8.

قساوت

9.

سنگدلی و قساوت، از آثار گرفتار شدن به لعن الهی:

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ لَعَنّٰاهُمْ وَ جَعَلْنٰا قُلُوبَهُمْ قٰاسِیَةً ... مائده (5) 13

9.

گمراهی

10.

گمراهی و انحراف از راه مستقیم، پیامد دوری از رحمت خدا و لعن او:

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ وَ عَبَدَ الطّٰاغُوتَ أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 60

10.

محرومیت از امداد

11.

بدفرجامی و محروم شدن مشمولان لعن الهی از هرگونه امداد:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً. نساء (4) 52

11.

محرومیت از ایمان

12.

گرفتاری یهود به لعنت الهی، سبب دوری آنان از ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله و اسلام:

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ ... وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 46

60. گرفتاری یهود به لعنت الهی، سبب ایمان نیاوردن آنان به بیشتر معارف الهی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ ... أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلاً مٰا یُؤْمِنُونَ . بقره (2) 87 و 88

12.

محرومیت از قرآن

13.

محرومیت از معارف قرآن، پیامد ابتلا به لعن خدا:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا ... وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیٰاناً وَ کُفْراً ... مائده (5) 64

درخواست لعن خدا
62. کافران پیرو، خواهان لعن فراوان خدا بر رهبران گمراه سازشان:

وَ قٰالُوا رَبَّنٰا إِنّٰا أَطَعْنٰا سٰادَتَنٰا وَ کُبَرٰاءَنٰا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ

رَبَّنٰا آتِهِمْ ضِعْفَیْنِ مِنَ الْعَذٰابِ وَ الْعَنْهُمْ لَعْناً کَبِیراً. احزاب (33) 67 و 68

مشمولان لعن خدا

1) 1) . بنا بر احتمالی مقصود از«شرّ مکانا»گرفتاری‌های سوء و بد در دنیا است که عبارت از: قتل، اسارت، ذلت، پرداخت جزیه و مسکنت است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 333)

63. مشمولان لعن الهی، از گمراه‌ترین مردمان:

... مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ ... أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 60

64. باز بودن راه توبه، برای مشمولان لعنت خدا:

... أُولٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّٰهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّٰعِنُونَ إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَیَّنُوا فَأُولٰئِکَ أَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ أَنَا التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ . بقره (2) 159 و 160

65. اجابت دعای مشمولان لعن خدا، امری امکان‌پذیر:

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ . حجر (15) 35 - 37

66. محرومیّت مشمولان لعن خدا، از امدادهای او:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً. نساء (4) 52

67. امکان ایمان آوردن و هدایت گرفتاران به لعنت الهی:

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلاً مٰا یُؤْمِنُونَ . (1)بقره (2) 88

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ ... وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 46

1.

اشراف فرعون همین مدخل، لعن خدا، مشمولان لعن خدا، فرعونیان.

2.

ابلیس همین مدخل، لعن‌کنندگان، مشمولان لعن خدا، شیطان.

3.

اذیت‌کنندگان همین مدخل، لعن‌کنندگان، موجبات لعن خدا، اذیت.

4.

اصحاب سبت

5.

گرفتاری اصحاب سبت به لعنت الهی:

... کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ السَّبْتِ وَ کٰانَ أَمْرُ اللّٰهِ مَفْعُولاً. نساء (4) 47

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ ... مائده (5) 60

5.

اهل کتاب

6.

هشدار خداوند به اهل کتاب، مبنی بر گرفتاری آنان به لعن الهی، در صورت ایمان نیاوردن به قرآن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ آمِنُوا بِمٰا نَزَّلْنٰا مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّهٰا عَلیٰ أَدْبٰارِهٰا أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ السَّبْتِ ... نساء (4) 47

70. گرفتاری گروهی از اهل کتاب به لعنت الهی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَ کَفیٰ بِجَهَنَّمَ سَعِیراً . نساء (4) 51 و 52 و 55

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَ أَنَّ أَکْثَرَکُمْ فٰاسِقُونَ

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ ... مائده (5) 59 و 60


1) 1) . ضمیر فاعلی در«یؤمنون»مربوط به ملعونان مذکور در آیه است و«قلیلاً»بنا بر احتمالی برای همین فاعل است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 309) بنابراین ایمان و هدایت ملعونان و لو در مورد افرادی اندک از آنان امری ممکن است

71. گرفتار شدن گروهی از اهل کتاب به لعنت خدا و لعنت فرشتگان و مردم، به سبب حق‌پوشی:

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الْهُدیٰ مِنْ بَعْدِ مٰا بَیَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِی الْکِتٰابِ أُولٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّٰهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّٰعِنُونَ . (1)بقره (2) 159

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . (2)آل عمران (3) 86 و 87

72. اهل کتاب مشمول لعنت خدا، به علّت قضاوتهای ظالمانه و ناحق:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً. نساء (4) 51 و 52

73. اهل کتاب مشمول لعنت خدا، به سبب بت‌پرستی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً. نساء (4) 51 و 52

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ وَ عَبَدَ الطّٰاغُوتَ أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 60

74. اهل کتاب، (علمای یهود) مشمول لعن خداوند، به جهت همسویی با کفار علیه مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً. نساء (4) 51 و 52

نیز ==> همین مدخل، لعن‌کنندگان، مشمولان لعن خدا، یهود.

6.

اهل مدین

7.

اهل مدین، مورد لعن و نفرین خدا:

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ بُعْداً لِمَدْیَنَ کَمٰا بَعِدَتْ ثَمُودُ. (3)هود (11) 95

7. بازدارندگان از راه خدا همین مدخل، لعن‌کنندگان، موجبات لعن خدا، بازداشتن از راه خدا

8 . بنی اسرائیل بنی اسرائیل، لعن بر بنی اسرائیل

9.

بنی امیّه

10.

بنی امیّه، مورد لعن خدا در قرآن، با عنوان شجرۀ ملعونه:

... وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ ... (4)اسراء (17) 60

10. بیماردلان

1) 1) . مقصود از آیه یهود و نصارا هستند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 441)

2) 2) . براساس یک قول در شأن نزول آیه، منظور از«قوماً کفروا...»اهل کتاب که پس از ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله کافر شدند. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 789؛ الکشاف، ج 1، ص 381)

3) 3) . منظور از«بعداً لمدین کما بعدت ثمود»لعن اهل مدین و ثمودیان است. (المیزان، ج 10، ص 375)

4) 4) . مقصود از«شجرۀ ملعونه»بنا بر قول برخی مفسّران، بنی امیّه است. (الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 10، ص 185؛ روح المعانی، ج 9، جزء 15، ص 155)

77. عناصر بیماردل و رویگردان از جهاد و دستورات الهی، مورد لعن و نفرین خداوند:

... فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 23

11.

تارکان جهاد همین مدخل، لعن‌کنندگان، موجبات لعن خدا، ترک جهاد.

12.

ثمود

13.

ثمودیان، مشمول لعنت الهی:

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِثَمُودَ

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ بُعْداً لِمَدْیَنَ کَمٰا بَعِدَتْ ثَمُودُ. هود (11) 68 و 95

13.

حاکمان مفسد

14.

حاکمان فسادگر، مورد لعن الهی:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . (1)محمّد (47) 22 و 23

14.

دروغ‌گویان

15.

دروغ‌گویان، مشمول لعن خدا:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 61

15.

شیطان

16.

شیطان، مورد لعنت خداوند و به دور از رحمت او:

... وَ إِنْ یَدْعُونَ إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً لَعَنَهُ اللّٰهُ ... نساء (4) 117 و 118

82. تکبر شیطان، عامل طرد و لعن او تا قیامت، از سوی خداوند:

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ . حجر (15) 32 - 35

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعٰالِینَ

قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ

وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ .

ص (38) 75 - 78

83. لعن ابدی خداوند بر ابلیس، به دلیل تمرد از فرمان سجده بر آدم علیه السلام :

فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ

إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ أَنْ یَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ . حجر (15) 30 و 31 و 35

فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ ... وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ . ص (38) 73 و 75 و 78

16.

ظالمان

17.

ستمکاران، مورد لعن و نفرین خداوند:

... فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 44

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً ... أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . هود (11) 18


1) 1) .«تولیتم»در آیه یعنی اگر سرپرست و حاکم شدید. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 158)

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 41

... فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الظّٰالِمِینَ وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً ... قصص (28) 40 و 42

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ الظّٰالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ. غافر (40) 52

85. گرفتاری ظالمان در قیامت به لعنت الهی و دور شدن از رحمت او:

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ ... فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 44

... أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . هود (11) 18

17.

عالمان اهل کتاب

18.

علمای یهود و نصارا، مشمول لعن خدا، به سبب کتمان حقایق و معارف کتب آسمانی:

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الْهُدیٰ مِنْ بَعْدِ مٰا بَیَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِی الْکِتٰابِ أُولٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّٰهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّٰعِنُونَ . (1)بقره (2) 159

18.

عالمان یهود

19.

علمای یهود، مشمول لعن خداوند، به جهت همسویی با کفّار علیه مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً. (2)نساء (4) 51 و 52

19.

عهدشکنان همین مدخل، لعن‌کنندگان، موجبات لعن خدا، عهدشکنی.

20.

فرعون

21.

فرعون و پیروان او، گرفتار لعن خدا در دنیا و آخرت و به دور از رحمت وی:

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ مٰا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ. هود (11) 97 و 99

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی ... وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ . قصص (28) 38 و 42

89. استکبار و ظلم فرعون و پیروان او، باعث لعن الهی بر او در دنیا و آخرت:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی ... وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ ... وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً ... قصص (28) 38 و 39 و 42

21.

فرعونیان همین مدخل، مشمولان لعن خدا، فرعون

22.

قاتلان همین مدخل، لعن‌کنندگان، خدا، موجبات لعن خدا، قتل.

23.

قذف‌کنندگان همین مدخل، لعن‌کنندگان، خدا، موجبات لعن خدا، قذف.

24.

قاطع رحم همین مدخل، لعن‌کنندگان، خدا، موجبات لعن خدا، قطع رحم.


1) 1) . آیه مذکور، دربارۀ کتمان‌کنندگان از (علمای) یهود و نصارا است. (روح المعانی، ج 2، جزء 2، ص 40)

2) 2) . شأن نزول آیه در مورد برخی یهود است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 3، ص جزء 5، ص 86)

25.

قوم عاد

26.

گرفتار شدن قوم عاد به لعنت خدا در دنیا و آخرت:

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ ... وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ. هود (11) 59 و 60

26.

کافران همین مدخل، لعن‌کنندگان، خدا، موجبات لعن خدا، کفر.

27.

کتمان‌کنندگان حقایق همین مدخل، لعن‌کنندگان، خدا، موجبات لعن خدا، کتمان حق.

28.

مرتدّان همین مدخل، لعن‌کنندگان، خدا، موجبات لعن خدا، ارتداد.

29.

مشرکان

30.

مشرکان، مورد خشم و لعن الهی و به دور از رحمت او:

وَ یُعَذِّبَ ... وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ ... وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

30.

معتقدان به فرزند داشتن خدا

31.

معتقدان به فرزند داشتن خدا، گرفتار لعن و نفرین او:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . (1)توبه (9) 30

31.

مفتریان بر خدا همین مدخل، لعن‌کنندگان، خدا، موجبات لعن خدا، افترا به خدا.

32.

مفسدان همین مدخل، لعن‌کنندگان، خدا، موجبات لعن خدا، فسادگری.

33.

منافقان

34.

منافقان، مورد لعن و نفرین خداوند و محروم از رحمت او:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ ...

مَلْعُونِینَ ... احزاب (33) 60 و 61

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

34.

ولید بن مغیره

35.

ولید بن مغیره، مورد لعن و نفرین خداوند، به سبب عناد با آیات الهی:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

کَلاّٰ إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً

إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ

فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ

ثُمَّ قُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ. (2)مدّثر (74) 11 و 16 و 18 - 20

35.

یهود

36.

گرفتاری برخی از یهود به لعنت خداوند:

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلاً مٰا یُؤْمِنُونَ . (3)بقره (2) 88

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ ... وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ ... نساء (4) 46

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ قَتْلِهِمُ


1) 1) . منظور از«قاتلهم اللّٰه»لعن الهی است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 37؛ روح المعانی، ج 6، جزء 10، ص 122)

2) 2) . آیات، در مورد«ولید بن مغیره مخزومی»نازل شده و مقصود از«قتل»لعن است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 583؛ الکشاف، ج 4، ص 647)

3) 3) . فاعل«قالوا»یهود است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 309)

اَلْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ ... (1)نساء (4) 155

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا ... مائده (5) 64

96. گرفتاری برخی یهود به لعنت الهی، موجب استمرار کفر و ایمان نیاوردن آنان به حقایق قرآن و تعالیم اسلام:

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلاً مٰا یُؤْمِنُونَ

وَ لَمّٰا جٰاءَهُمْ کِتٰابٌ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَهُمْ وَ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مٰا عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الْکٰافِرِینَ . (2)بقره (2) 88 و 89

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ وَ یَقُولُونَ سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ اسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ وَ رٰاعِنٰا لَیًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِی الدِّینِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اسْمَعْ وَ انْظُرْنٰا لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَقْوَمَ وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 46

97. تحریف‌گری و طعنه در دین حق، عامل گرفتاری یهود به لعنت و نفرین الهی:

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ ... وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً ... أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ السَّبْتِ ... نساء (4) 46 و 47

98. یهود، مورد لعن و نفرین خداوند، به سبب پیمان‌شکنی:

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ ... بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (3)نساء (4) 155

99. یهود، مورد لعن و نفرین الهی، به سبب انکار آیات خدا:

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ ... بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 155

100. یهود، مورد لعن خدا، به سبب کشتن پیامبران:

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ ... وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ... بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ ... نساء (4) 155

101. کفرورزی (برخی) یهود با انکار رسالت مسیح علیه السلام موجب گرفتاری آنان به لعنت خداوند:

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسیٰ أَکْبَرَ مِنْ ذٰلِکَ ... فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ... وَ بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً. نساء (4) 153 و 155 و 156

102. اتّهام ناروای یهود به مریم علیها السلام از عوامل محکومیّت آنان به لعن و نفرین الهی:

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ ... فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ ...

وَ بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً. نساء (4) 153 و155 و 156

103. تأثیر معکوس قرآن بر یهودیان و فزونی بر کفر و طغیان، برخاسته از گرفتاری ایشان به لعنت الهی:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا ... وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیٰاناً ... مائده (5) 64


1) 1) . بنا بر یک احتمال، عامل«فبما نقضهم میثاقهم»محذوف است؛ یعنی یهود را لعن کردیم. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 207)

2) 2) . آیه مربوط به یهود است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 309)

3) 3) . همان

104. مورد لعنت قرار گرفتن یهود از سوی خداوند، به علّت کفر ایشان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ ... أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ .... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مٰا عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 87 و 89

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ ... وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 46

105. یهود، ملعون خداوند در قرآن، با عنوان شجرۀ ملعونه:

وَ إِذْ قُلْنٰا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَمٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ طُغْیٰاناً کَبِیراً. (1)اسراء (17) 60

موجبات لعن خدا
1.

ادّعای قتل عیسی علیه السلام

2.

ادّعای قتل مسیح علیه السلام از عوامل گرفتاری یهود به لعنت و غضب خداوند:

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً. (2)نساء (4) 155 و 157

2.

اذیت

3.

اذیت خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، موجب گرفتاری به لعنت خدا در دنیا و آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً. (3)احزاب (33) 57

3.

ارتداد

4.

بازگشت به کفر (ارتداد) با وجود دلایل روشن، موجب گرفتاری به لعن خدا:

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ ... آل عمران (3) 86 و 87

4.

استکبار

5.

استکبار ابلیس، موجب لعن دایمی خداوند:

إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ أَنْ یَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ . حجر (15) 31 و 33 و 35

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعٰالِینَ

قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ


1) 1) . بنا به گفتۀ برخی مفسران، مقصود از شجرۀ ملعونه یهود است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 655؛ روح المعانی، ج 9، جزء 15، ص 156)

2) 2) . آیه مربوط به یهود است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 309)

3) 3) . در اینکه مقصود از اذیت خدا چیست چند احتمال وجود دارد 1. مخالفت با امر خدا و وصف او به آنچه پاک و منزه از آن است؛ 2. ایجاد انحراف در اسما و صفات خدا؛ 3. منظور اذیت پیامبر صلی الله علیه و آله است و تقدیم خدا از باب تعظیم و تکریم است (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 579)

خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ

وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ . ص (38) 75 و 76 و 78

5.

اطاعت از مستبدان

6.

اطاعت از مستبدان، درپی‌دارندۀ لعنت الهی در دنیا و آخرت:

وَ تِلْکَ عٰادٌ ... وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ... أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ. هود (11) 59 و 60

6.

افترا به خدا

7.

افترا به خدا، باعث لعن و نفرین الهی:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا ... مائده (5) 64

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . توبه (9) 30

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً ... أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . هود (11) 18

نیز ==> همین مدخل، لعن‌کنندگان، موجبات لعن خدا، قذف.

7.

ایمان به جبت

8.

ایمان به جبت و طاغوت (کفر و شرک)، موجب لعن خداوند:

... یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ... نساء (4) 51 و 52

8.

ایمان به طاغوت

9.

ایمان به جبت و طاغوت (کفر و شرک)، موجب لعن خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ... نساء (4) 51 و 52

9.

بازداشتن از راه خدا

10.

بازدارندگان مردم از راه خدا، مشمول لعن خدا و به دور از رحمت او:

... فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... اعراف (7) 44 و 45

... أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... هود (11) 18 و 19

10.

تحریف

11.

بد جلوه دادن دین خدا و تحریف حقایق آسمانی، سبب گرفتار شدن به لعن الهی:

... أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ اَلَّذِینَ ... وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً ... اعراف (7) 44 و 45

... أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ اَلَّذِینَ ... یَبْغُونَهٰا عِوَجاً ... هود (11) 18 و 19

11.

تکبر همین مدخل، لعن‌کنندگان، خدا، موجبات لعن خدا، استکبار.

12.

ترک جهاد

13.

عناصر بیماردل و رویگردان از جهاد و دستورات الهی، مورد نفرین خداوند:

... وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ... محمّد (47) 20 و 23

13. تکذیب انبیا
117. گرفتار شدن به لعنت الهی، براثر تکذیب انبیا:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ ... أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ ... وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلاً مٰا یُؤْمِنُونَ . بقره (2) 87 و 88

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ ... فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ . مؤمنون (23) 44

14.

دوستی با کافران

15.

روابط ولایی و دوستی بنی اسرائیل با کافران، عامل گرفتاری آنان به لعنت خدا و داود و عیسی علیه السلام :

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ... تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... مائده (5) 78 و 80

15.

سوءظن به خدا

16.

بدگمانان به خدا، مشمول غضب و لعن خداوند:

... اَلظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ ... وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ ... فتح (48) 6

16.

شایعه‌پراکنی

17.

شایعه‌پراکنی و ایجاد ناامنی در جامعۀ اسلامی، موجب گرفتاری به لعن الهی:

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ ... مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 60 و 61

17.

عصیان

18.

نافرمانی خدا و پیامبران، موجب گرفتاری به لعنت الهی:

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ . مائده (5) 78

122. نافرمانی از دستورات پیامبران، موجب لعنت خدا و دوری از رحمت او:

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ ...

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ... هود (11) 59 و 60

18.

عقیده به عجز خدا

19.

ناتوان پنداشتن خداوند بر تدبیر جهان، موجب گرفتار شدن به لعنت و دور ماندن از رحمت وی:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا ... مائده (5) 64

19.

عهدشکنی

20.

عهدشکنی یهود، موجب لعن و نفرین خداوند بر آنان:

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ ... بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ ... (1)نساء (4) 155

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ لَعَنّٰاهُمْ ... مائده (5) 13

وَ الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ. رعد (13) 25

20.

فسادگری

21.

فسادگری بر روی زمین، موجب گرفتار شدن به لعن الهی و دوری از رحمت او:


1) 1) . در احتمالی عامل«فبما نقضهم میثاقهم»محذوف است؛ یعنی بنی اسرائیل را لعن کردیم. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 207)

... وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ. رعد (13) 25

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ ...

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ... محمّد (47) 22 و 23

21.

قتل

22.

یهود مورد لعن و غضب خداوند، به سبب کشتن انبیا:

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ ... وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ... طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ ... (1)نساء (4) 155

127. کشتن مؤمن از روی عمد، درپی‌دارندۀ لعنت الهی:

وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً ... وَ لَعَنَهُ ... نساء (4) 93

22.

قذف

23.

نسبت دروغین دادن زنا به زنان پاک‌دامن، درپی‌دارندۀ لعنت خدا و محروم شدن از رحمت او:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ ... وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ . نور (24) 6 و 7

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ ... نور (24) 23

23.

قطع رحم

24.

قطع رحم، درپی‌دارندۀ لعن الهی و دوری از رحمت او:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ ... وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ... محمّد (47) 22 و 23

24.

کتمان حقّ

25.

کتمان حقّانیّت اسلام و ادعای هدایت‌یافته‌تر بودن مشرکان از مسلمین از سوی اهل کتاب (یهود)، سبب لعن الهی بر آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً. نساء (4) 51 و 52

131. علمای یهود و نصارا، مشمول لعن خدا، به سبب کتمان حقایق و معارف کتب آسمانی:

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الْهُدیٰ مِنْ بَعْدِ مٰا بَیَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِی الْکِتٰابِ أُولٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّٰهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّٰعِنُونَ . بقره (2) 159

132. گرفتاری کتمان‌کنندگان حقایق دینی به لعنت خداوند در دنیا و آخرت، در صورت عدم توبه:

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الْهُدیٰ مِنْ بَعْدِ مٰا بَیَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِی الْکِتٰابِ أُولٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّٰهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّٰعِنُونَ

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَیَّنُوا فَأُولٰئِکَ أَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ أَنَا التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ . بقره (2) 159 - 161

25.

کفر

26.

کفر و باقی ماندن برآن تا دم مرگ، موجب گرفتاری به لعنت خدا، فرشتگان و تمامی مردم در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . بقره (2) 161

134. کفر بنی اسرائیل، سبب گرفتاری آنان به لعن الهی و دوری از رحمت او:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ .... بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلاً مٰا یُؤْمِنُونَ . بقره (2) 83 و 88


1) 1) . همان

135. کفر بنی اسرائیل عامل لعن آنان از سوی داود و عیسی علیه السلام :

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ . مائده (5) 78

136. کفر یهود، عامل گرفتاری آنان به لعنت و نفرین الهی:

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ ... وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 46

137. هشدار خداوند به اهل کتاب، از گرفتاری آنان به لعن الهی، در صورت کفر به قرآن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ آمِنُوا ... مِنْ قَبْلِ ... أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ السَّبْتِ وَ کٰانَ أَمْرُ اللّٰهِ مَفْعُولاً. نساء (4) 47

138. کفر، درپی‌دارندۀ لعنت خدا و عامل دور شدن انسان از رحمت الهی:

... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مٰا عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 89

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ ...

اَلظّٰالِمِینَ

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . آل عمران (3) 86 و 87

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ . مائده (5) 78

... فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ اَلَّذِینَ ... وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کٰافِرُونَ . اعراف (7) 44 و 45

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ ... توبه (9) 68

... أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ ... وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ . هود (11) 18 و 19

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ. هود (11) 60

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ . مؤمنون (23) 44

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ ... وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ . قصص (28) 38 و 42

إِنَّ اللّٰهَ لَعَنَ الْکٰافِرِینَ ... احزاب (33) 64

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ . عبس (80) 17

139. انکار و کفر به ربوبیت خدا، موجب لعنت خدا و دوری از رحمت او:

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ ... وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ. هود (11) 59 و 60

140. انکار آیات خدا و کفر به آنها، موجب لعن و دوری از رحمت او:

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ... بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (1)نساء (4) 155

141. نپذیرفتن رسالت پیامبران و کفر به آنان، مایۀ گرفتار شدن به لعنت خدا و دوری از رحمت او در

1) 1) . در احتمالی عامل«فبما نقضهم میثاقهم»محذوف است؛ یعنی بنی اسرائیل را لعن کردیم. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 207)

دنیا و آخرت:

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ. هود (11) 59 و 60

142. کفر به قرآن، موجب گرفتاری به لعن الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ آمِنُوا بِمٰا نَزَّلْنٰا مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ مِنْ قَبْلِ ... أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ السَّبْتِ ... نساء (4) 47

143. گرفتاری یهود و نصارا به لعن و نفرین خدا، به سبب کفر و انکار آگاهانۀ نبوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ ... (1)آل عمران (3) 86 و 87

26.

لجاجت

27.

لجاجت در برابر حق و تکذیب آن، موجب استحقاق لعن و نفرین خدا:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 61

27.

همسویی با کافران

28.

همسویی با کافران علیه مسلمانان، از موجبات لعن الهی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً. نساء (4) 51 و 52

نیز ==> بنی اسرائیل، لعن بر بنی اسرائیل، عوامل لعن بنی اسرائیل.

نجات از لعن خدا
146. توبه، راه نجات از گرفتار شدن به لعنت الهی و دوری از رحمت او:

... أُولٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّٰهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّٰعِنُونَ إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَیَّنُوا فَأُولٰئِکَ أَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ أَنَا التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ . بقره (2) 159 و 160

2. داود علیه السلام

147. گرفتاری کافران و فاسقان بنی اسرائیل به لعنت و نفرین داود علیه السلام :

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ .... وَ لٰکِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . مائده (5) 78 و 81

148. لعن داود علیه السلام بر کافران بنی اسرائیل، برخاسته از عصیان‌پیشگی، تجاوزگری و ترک نهی منکر از سوی آنان:

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . مائده (5) 78 و 79

149. کافران بنی اسرائیل (مردم ایله)، مورد لعن داود علیه السلام به دلیل عصیان دربارۀ مراعات نکردن حرمت روز شنبه:

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ


1) 1) . آیه در مورد اهل کتاب (یهود و نصارا) است. (مجمع البیان، ج 1، ص 789؛ الکشاف، ج 1، ص 381)

وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . (1)مائده (5) 78 و 79

3. عیسی علیه السلام

150. مورد لعن قرار گرفتن گروهی از بنی اسرائیل از سوی حضرت عیسی علیه السلام به دلیل کفر آنان، پس از نزول مائدۀ آسمانی:

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ . (2)مائده (5) 78

151. مسخ گروهی از بنی اسرائیل به صورت خوک، براثر لعن عیسی علیه السلام :

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ . (3)مائده (5) 78

152. گرفتاری کافران بنی اسرائیل به لعنت و دوری از رحمت خدا، با نفرین و لعن عیسی علیه السلام :

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ . مائده (5) 78

153. گرفتاری کافران بنی اسرائیل به لعنت عیسی علیه السلام برخاسته از عصیان، تجاوزگری و ترک نهی از منکر از سوی آنان:

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . مائده (5) 78 و 79

154. مورد لعن قرار گرفتن گروهی از بنی اسرائیل از سوی عیسی علیه السلام ، به دلیل کفر و فسق آنان:

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ ... وَ لٰکِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . مائده (5) 78 و 80 و 81

4. قوم ابراهیم

155. لعن بت‌پرستان قوم ابراهیم به یکدیگر در قیامت، به رغم دوستی آنان با یکدیگر در دنیا:

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ وَ قٰالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً ... عنکبوت (29) 16 و 25

5. کافران

156. لعن کافران مشرک در جهنّم بر یکدیگر، به سبب فراهم‌سازی زمینه‌های ضلالت:

... حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُنٰا یَتَوَفَّوْنَهُمْ قٰالُوا أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالُوا ضَلُّوا عَنّٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ قٰالَ ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِی النّٰارِ کُلَّمٰا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهٰا ... اعراف (7) 37 و 38


1) 1) . از امام باقر علیه السلام نقل شده که حضرت داود علیه السلام اهل ایله را لعن کرد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 357؛ الکشاف، ج 1، ص 666)

2) 2) . از امام باقر علیه السلام روایت شده: حضرت عیسی علیه السلام کسانی را که مائده بر آنان نازل شد و در پی آن کافر شدند مورد لعن قرار داد. و آن به جهت زیر پا گذاشتن صید روز شنبه بود. (التبیان فی تفسیر القرآن، ج 3، ص 609)

3) 3) . کفار بنی اسرائیل براثر لعن آن به خوک تبدیل شدند. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 357؛ الکشاف، ج 1، ص 666)

6 . گواهان

157. لعنت گواهان الهی به افترازنندگان به خدا و بدعت‌گذاران در قیامت:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . (1)هود (11) 18

7. مردم

158. بازگشت به کفر (ارتداد) با وجود دلایل روشن، موجب گرفتاری به طرد و لعن مردم:

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . آل عمران (3) 86 و 87

159. کفرپیشگان تا دم مرگ، مشمول لعن تمامی مردم در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ

خٰالِدِینَ فِیهٰا لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذٰابُ وَ لاٰ هُمْ یُنْظَرُونَ . بقره (2) 161 و 162

160. کفر آگاهانه به نبوّت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، سبب گرفتاری به لعن و نفرین مردم:

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . آل عمران (3) 86 و 87

8 . ملائکه

161. بازگشت به کفر (ارتداد) با وجود دلایل روشن، موجب گرفتاری به لعن و نفرین ملائکه:

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . آل عمران (3) 86 و 87

162. کفر آگاهانه به نبوّت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله سبب گرفتاری به لعن و نفرین ملائکه:

کَیْفَ یَهْدِی اللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . آل عمران (3) 86 و 87

163. کفرپیشگان تا دم مرگ، مشمول لعنت فرشتگان و عذاب همیشگی در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ

خٰالِدِینَ فِیهٰا لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذٰابُ وَ لاٰ هُمْ یُنْظَرُونَ . بقره (2) 161 و 162

164. تأثیر و نقش نفرین فرشتگان، در دوری گناهکاران از رحمت الهی:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . بقره (2) 161

9. مؤمنان

165. ادامه‌دهندگان بر کفر تا لحظه مرگ مورد لعن مؤمنان:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ


1) 1) . طبق احتمالی،«الا لعنة اللّه علی الظّالمین»سخن گواهان در روز قیامت است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 227)

اَللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ

خٰالِدِینَ فِیهٰا لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذٰابُ وَ لاٰ هُمْ یُنْظَرُونَ . (1)بقره (2) 161 و 162

مشمولان لعن

==> همین مدخل، لعن‌کنندگان، لعن خدا، مشمولان لعن خدا و بنی اسرائیل، لعن بنی اسرائیل

نیز ==> بنی اسرائیل، لعن بنی اسرائیل و نفرین

لغو

اشاره

لغو

لغو، به معنای چیزی است که به آن اعتنا نمی‌شود و انجام آن از روی عقل و تفکّر نباشد (2). لغو اعمّ است از اینکه در کلام، عمل یا موضوع خارجی باشد، مثل کلام غیر مفید و عملی که نفعی برآن مترتّب نباشد. (3)در این مدخل فقط از واژۀ«لغو»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: اعراض از لغو، لغو و بهشت، مصادیق لغو...

احکام لغو

1. اجتناب از هر کار لغو و بیهوده مطلوب و پسندیده:

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً إِلاّٰ سَلاٰماً وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهٰا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا. مریم (19) 62

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3

وَ الَّذِینَ لاٰ یَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرٰاماً. فرقان (25) 72

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ . قصص (28) 55

یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ . طور (52) 23

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ کِذّٰاباً. نبأ (78) 35

لاٰ تَسْمَعُ فِیهٰا لاٰغِیَةً . غاشیه (88) 11

نیز ==> همین مدخل، اعراض از لغو

اعراض از لغو

2. اعراض از لغو و هر کاری بیهوده، امری مطلوب:

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً إِلاّٰ سَلاٰماً وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهٰا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا. مریم (19) 62

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3

وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ ... وَ إِذٰا خٰاطَبَهُمُ الْجٰاهِلُونَ قٰالُوا سَلاٰماً وَ الَّذِینَ ... وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرٰاماً. فرقان (25) 63 و 72

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ ... قصص (28) 52 و 55

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ ... یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ


1) 1) . بنا بر احتمالی مقصود از«الناس»مؤمنان هستند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 444)

2) 2) . مفردات، ص 742،«لغو»

3) 3) . التحقیق، ج 10، ص 208،«لغو»

تَأْثِیمٌ . طور (52) 21 و 23

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ کِذّٰاباً.

نبأ (78) 31 و 35

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

لاٰ تَسْمَعُ فِیهٰا لاٰغِیَةً . غاشیه (88) 10 و 11

3. اعراض کریمانۀ عباد الرحمن هنگام روبرو شدن با رفتار و گفتار لغو و بیهوده:

وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ ... وَ إِذٰا خٰاطَبَهُمُ الْجٰاهِلُونَ قٰالُوا سَلاٰماً وَ الَّذِینَ ... وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرٰاماً. فرقان (25) 63 و 72

4. اعراض از لغو، زمینه‌ساز رستگاری:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3

5. اعراض از لغو، موجب برخورداری از بهشت الهی:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ

اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3 و 11

أُوْلٰئِکَ یُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمٰا صَبَرُوا وَ یُلَقَّوْنَ فِیهٰا تَحِیَّةً وَ سَلاٰماً

خٰالِدِینَ فِیهٰا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقٰاماً. (1)فرقان (25) 75 و 76

نیز ==> همین مدخل، معرضان از لغو

6. ایمان، از عوامل اعراض از لغو:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ . قصص (28) 52 و 53 و 55

7. ستایش خداوند از مؤمنان اهل کتاب به جهت اعراض آنان از لغو:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ ... (2)قصص (28) 52 و 55

اهل لغو

اشاره

8. اهل لغو، مردمانی جاهل و نادان:

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ . قصص (28) 55

9. برخورد بزرگوارانۀ عباد الرّحمن با اهل لغو:

وَ الَّذِینَ لاٰ یَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرٰاماً. (3)فرقان (25) 72

تبرّی از اهل لغو

10. تبرّی مؤمنان اهل کتاب از اهل لغو، در برخورد با آنان:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ . قصص (28) 52 و 55


1) 1) . مقصود از«مرّوا کراماً»اعراض کردن از آن است. (جامع البیان، ج 11، جزء 19، ص 63)

2) 2) . مرجع ضمیر در«به»قرآن است. (التبیان، ج 8 ، ص 161)

3) 3) . مقصود از«مرّوا باللغو»اهل لغو است. (المیزان، ج 15، ص 244)

سخن لغو

==> همین مدخل، مصادیق لغو، سخن

سوگند لغو

==> همین مدخل، مصادیق لغو، قسم

عمل لغو

==> همین مدخل، مصادیق لغو، عمل

عوامل لغو

11. جهل و نادانی، از عوامل ارتکاب لغو:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ . قصص (28) 52 و 55

قسم لغو

==> همین مدخل، مصادیق لغو، قسم

لغو و بهشت

12. عاری بودن بهشت، از هرگونه لغو:

جَنّٰاتِ عَدْنٍ ... لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً إِلاّٰ سَلاٰماً وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهٰا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا. مریم (19) 61 و 62

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ ... لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ . طور (52) 17 و 23

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ تَأْثِیماً. واقعه (56) 11 -\12 و 25

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً

حَدٰائِقَ وَ أَعْنٰاباً

وَ کَوٰاعِبَ أَتْرٰاباً

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ کِذّٰاباً. نبأ (78) 31 -\33 و

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

لاٰ تَسْمَعُ فِیهٰا لاٰغِیَةً . غاشیه (88) 10 و 11

13. به دور بودن بهشت از هرگونه لغو برای بهشتیان، از نعمتهای الهی برای ایشان:

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نٰاعِمَةٌ

لِسَعْیِهٰا رٰاضِیَةٌ

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

لاٰ تَسْمَعُ فِیهٰا لاٰغِیَةً . غاشیه (88) 8 -\11

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ . طور (52) 17 و 23

14. شنیده نشدن سخن لغو و بی‌تعقّل، به‌وسیلۀ بهشتیان:

جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی ... لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً إِلاّٰ سَلاٰماً ... مریم (19) 61 و 62

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ . طور (52) 17 و 23

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ تَأْثِیماً. واقعه (56) 25

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ کِذّٰاباً. نبأ (78) 35

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

لاٰ تَسْمَعُ فِیهٰا لاٰغِیَةً . غاشیه (88) 10 و 11

15. اجتناب از هرگونه لغو از سوی بهشتیان، هنگام ربودن جامهای شراب از یکدیگر در بهشت:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ . طور (52) 17 و 23

16. شرابهای بهشت، به دور از کمترین پیامد لغو و بیهوده‌گویی و گناه:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ . طور (52) 17 و 23

17. سخن بهشتیان، خالی از هرگونه لغو:

جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی ... لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً إِلاّٰ

سَلاٰماً وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهٰا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا. مریم (19) 61 و 62

... فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ . طور (52) 17 و 23

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ تَأْثِیماً. واقعه (56) 25

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ کِذّٰاباً. نبأ (78) 35

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

لاٰ تَسْمَعُ فِیهٰا لاٰغِیَةً . غاشیه (88) 10 و 11

18. تقواپیشگان، به دور از هرگونه لغو، در بهشت:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ . طور (52) 17 و 23

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ کِذّٰاباً.

نبأ (78) 31 و 35

19. مقرّبان سبقت‌گیرنده، به دور از هرگونه لغو در بهشت:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ تَأْثِیماً

إِلاّٰ قِیلاً سَلاٰماً سَلاٰماً. واقعه (56) 10 و 11 و 25 و 26

مصادیق لغو

1. باطل

20. باطل، از مصادیق لغو:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . (1)مؤمنون (23) 1 و 3

2. تهمت

21. تهمت و نسبت دادن گفتار باطل یا عملی ناروا به افراد، از مصادیق لغو:

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . (2)مؤمنون (23) 3

3. دروغ

22. دروغ، از مصادیق لغو:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3

4. سخن بی‌فایده

23. سخن بی‌فایده، از مصادیق لغو:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3

24. سخن بدون ذکر خدا، لغو و بیهوده:

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . (3)مؤمنون (23) 3

5. عمل

25. عمل بی‌فایده، از مصادیق لغو:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3

26. آمیختن زندگی به اعمال و رفتار لغو، نشانۀ ضعف ایمان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3

27. اعمال لغوی، مایۀ محرومیت از رستگاری:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ


1) 1) . لغو به سخن، عمل بی‌فایده، باطل، دروغ و قسم مطرح شده است. (التبیان، ج 7، ص 348)

2) 2) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام در تفسیر«لغو»نسبت دادن گفتار باطل یا عملی ناروا از سوی کسی بر تو که حقیقتی ندارد، لغو است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 529، ح 16)

3) 3) . از امیر مؤمنان علیه السلام در تفسیر«لغو»آمده است: هر گفتار و سخن بدون ذکر خداوند لغو است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 529، ح 15)

مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3

6 . غنا

28. غنا و موسیقی، از مصادیق لغو:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . (1)مؤمنون (23) 1 و 3

7. فحش

29. فحش، از مصادیق لغو:

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ تَأْثِیماً. (2)واقعه (56) 25

30. سوگند بر تحریم روزیهای حلال و پاکیزه بر خویشتن، سوگندی لغو و بدون مؤاخذۀ الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکُمْ ... لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ ... مائده (5) 87 و 89

31. جواز بهره‌جویی از رزقهای حلال و پاکیزه و گذشت از سوگندهای لغو، نعمتی الهی و بایستۀ سپاسگزاری:

وَ کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ حَلاٰلاً طَیِّباً ... لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ ... کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 88 و 89

32. بی‌اثر بودن سوگندها و قسمهای لغو و بی‌اراده:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ ... (3)بقره (2) 225

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ ... ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظُوا أَیْمٰانَکُمْ ... مائده (5) 89

33. عدم مؤاخذه بر سوگندهای لغو، جلوه‌ای از مغفرت و حلم پروردگار:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ . بقره (2) 225

34. بیان حکم عدم مؤاخذه بر قسمهای لغو، از آیات الهی برای مؤمنان:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ ... کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ ... مائده (5) 89

35. مؤاخذه نکردن خداوند بر قسمهای لغو، زمینه‌ای برای شکرگزاری مؤمنان:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ ... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 89

معرضان از لغو

1. عباد الرّحمن

36. عباد الرّحمن، اعراض‌کنندگان از لغو:

وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ .... وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرٰاماً. فرقان (25) 63 و 72

37. اعراض عباد الرّحمن از لغو و اهل آن، اعراضی بزرگوارانه و کریمانه:

وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ .... وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرٰاماً.

فرقان (25) 63 و 72

2. مؤمنان

38. مؤمنان اعراض‌کننده از لغو:

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ


1) 1) . در روایتی مقصود از«لغو»غنا و لهو شمرده شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 529، ح 17)

2) 2) . مقصود از«لا یسمعون فیها لغوا و لا تأثیما»فحش، دروغ و غنا است. (تفسیر قمی، ج 2، ص 348)

3) 3) . سوگند لغو به قسمهایی گفته می‌شود که از روی عادت و بدون توجّه به محتوای قسم بر زبان جاری می‌شود

اَللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 2 و 3

3. مؤمنان از اهل کتاب

39. مؤمنان از اهل کتاب، اعراض‌کنندگان از لغو:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ .

قصص (28) 52 و 55

لقاءالله

اشاره

لقاءالله

لقاء، رودررو قرار گرفتن با چیزی و رسیدن به آن است. (1)مقصود از لقاءالله قرار گرفتن بنده در موقف و جایگاهی است که بین او و پروردگارش حجابی نباشد، چنان که شأن روز قیامت چنین است، زیرا قیامت، ظرف ظهور حقایق است. (2)البته احتمالات دیگری نظیر اینکه لقاء به معنای رسیدن به پاداش و یا بعث و قیامت باشد، نیز مطرح است و در این مدخل معنای اعمّ آن مورد نظر است و از مشتقّات «لقی»،«ناظره»، و«میقات»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: ایمان به لقاءالله و کفر به لقاءالله.

امید به لقاءالله

آثار امید به لقاءالله

1. ترک دنیاطلبی
1. امید به لقاءالله، عامل پیراستگی از دلخوشی به دنیا و غافل نبودن از آیات الهی:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ . یونس (10) 7

2. توحید عبادی
2. امید به لقاءالله، مقتضی توحید عبادی و عبادت خالصانه:

... فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً. کهف (18) 110

3. جهاد با نفس
3. امید به لقاءالله، مقتضی جهاد با نفس و مجاهده در راه خدا:

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ . عنکبوت (29) 5 و 6

4. عمل صالح
4. امید به لقاءالله، عاملی مؤثر در انجام دادن اعمال صالح و سعادتمندی:

... فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً. (3)کهف (18) 110

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (4)عنکبوت (29) 5 و 7


1) 1) . مفردات، ص 745«لقی»

2) 2) . المیزان، ج 16، ص 102

3) 3) . مراد از لقاءالله، وقوف بنده در روز قیامت در پیشگاه خداوند به گونه‌ای است که هیچ حجابی بین او و پروردگارش نباشد. (المیزان، ج 16، ص 102)

4) 4) . مقصود از لقاءالله در آیۀ یادشده بازگشت به خدا با مبعوث شدن در روز قیامت است (المیزان، ج 16، ص 102) و کسی که امید ثواب دارد باید قبل از رسیدن اجل به بندگی مبادرت کند. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 428)

5. منع از استکبار
5. امید به لقای الهی، مانع استکبار و خواسته‌های تحکمی و نامعقول از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلاٰئِکَةُ أَوْ نَریٰ رَبَّنٰا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً. فرقان (25) 21

7. منع از طغیان
6. امید به لقاءالله، مانع سرکشی و طغیانگری:

وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلاٰئِکَةُ أَوْ نَریٰ رَبَّنٰا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً. فرقان (25) 21

لِلطّٰاغِینَ مَآباً

إِنَّهُمْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً. نبأ (78) 22 و 27

ایمان به لقاءالله

اشاره

7. ایمان نوح علیه السلام به ملاقات مؤمنان قومش، با پروردگار خود:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ . هود (11) 25 و 29

8. توجّه بنی اسرائیل به محتوای تورات، زمینه‌ساز ایمان آنان به لقاءالله:

ثُمَّ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ تَمٰاماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ وَ تَفْصِیلاً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 154

9. ایمان اقلیت مجاهدان، تحت فرماندهی طالوت به لقاءالله:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ ... قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 249

10. ایمان به لقاءالله، از اهداف نبوت و انزال کتابهای آسمانی:

ثُمَّ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ تَمٰاماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ وَ تَفْصِیلاً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ . (1)انعام (6) 154

11. ایمان به لقاءالله (قیامت)، هدف از اعطای تورات به موسی علیه السلام :

ثُمَّ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ تَمٰاماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ وَ تَفْصِیلاً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 154

12. تفکر در آفرینش، سبب ایمان به لقاءالله به عنوان هدف آفرینش:

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ . روم (30) 8

آثار ایمان به لقاءالله

1. استعانت از نماز
13. آسانی استمداد از صبر و نماز، بر مؤمنان به لقاءالله:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی


1) 1) .«لعلّهم بلقاء ربهم یؤمنون»اشاره دارد که بنی اسرائیل از ایمان به لقاءالله و آخرت استنکاف می‌ورزیدند. (المیزان، ج 7، ص 383)

اَلْخٰاشِعِینَ

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ . (1)بقره (2) 45 و 46

2. استقامت
14. ایمان به لقاءالله، از عوامل مقاومت در برابر دشمن:

... قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 249 و 250

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ ... لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ ... رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ . اعراف (7) 120 -\126

3. امید
15. ایمان به لقاءالله، از عوامل امیدواری به پیروزی گروه اندکی از مؤمنان بر گروه بسیاری از کافران:

... قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 249

4. خشوع
16. مؤمنان به لقاءالله، مردمی فروتن و منزه از خودبزرگ‌بینی:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ . بقره (2) 45 و 46

5. شوق به نماز
17. آسانی روزه و نماز بر یقین‌کنندگان و مؤمنان به لقاءالله:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ . بقره (2) 45 و 46

6. صبر
18. ایمان به لقاءالله، از عوامل صبر در جهاد و تحمل سختیهای آن:

... قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 249 و 250

7. مبارزه با نفس
19. ایمان یاران اندک طالوت علیه السلام به لقاءالله، موجب مبارزه با نفس و دوری از وی در اجتناب از خوردن آب، در عین تمایل به آن:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ ... بقره (2) 249 و 250

7. هدایت

1) 1) . بنا بر احتمالی، مرجع ضمیر«ها»در«انها»استعانت است. (الکشاف، ج 1، ص 134)

20. ایمان به لقاءالله، از اسباب بهره‌مندی از هدایت خاص الهی:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . یونس (10) 7 و 9

نیز ==> همین مدخل، امید به لقاءالله، کفر به لقاءالله و یقین به لقاءالله.

تکذیب لقاءالله

اشاره

21. بسیاری از مردم، منکر لقاءالله:

... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ . روم (30) 8

آثار تکذیب لقاءالله

1. حسرت
22. حسرت و پشیمانی در قیامت، از آثار تکذیب لقاءالله:

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا ... انعام (6) 31

2. خسران
23. تکذیب لقاءالله، درپی‌دارندۀ زیانکاری:

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً ... انعام (6) 31

... قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ .

یونس (10) 45

3. درخواست بیجا
24. تکذیب لقاءالله، به‌وسیلۀ مشرکان سبب درخواست آوردن کتابی به‌جز قرآن یا تبدیل آن به کتابی دیگر از سوی آنان:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی ... یونس (10) 15

4. رها شدن در تحیّر
25. تکذیب لقاءالله، سبب رها شدن در طغیان و تحیّر:

وَ لَوْ یُعَجِّلُ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجٰالَهُمْ بِالْخَیْرِ لَقُضِیَ إِلَیْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . یونس (10) 11

5. رها شدن در طغیان
26. تکذیب لقاءالله، سبب رها شدن و فرورفتن در طغیان:

وَ لَوْ یُعَجِّلُ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجٰالَهُمْ بِالْخَیْرِ لَقُضِیَ إِلَیْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . یونس (10) 11

6 . گناه
27. تکذیب لقای خدا، زمینه‌ساز اعمال ناشایست و گناه:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ

أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . یونس (10) 7 و 8

7. محرومیّت از هدایت
28. تکذیب لقاءالله، سبب محرومیّت از هدایت الهی:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ کَأَنْ لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ سٰاعَةً مِنَ النَّهٰارِ

یَتَعٰارَفُونَ بَیْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ . یونس (10) 45

نیز ==> همین مدخل، کفر به لقاءالله

حتمیّت لقاءالله

29. حتمیّت لقای انسانها با خدا و بازگشت آنها به‌سوی او:

... وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . بقره (2) 223

... یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ . رعد (13) 2

فَذُوقُوا بِمٰا نَسِیتُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا إِنّٰا نَسِینٰاکُمْ ... سجده (32) 14

یٰا أَیُّهَا الْإِنْسٰانُ إِنَّکَ کٰادِحٌ إِلیٰ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاٰقِیهِ .

انشقاق (84) 6

30. نزول کتاب آسمانی بر موسی علیه السلام دلیلی بر حقانیت و تحقق لقاءالله:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ فَلاٰ تَکُنْ فِی مِرْیَةٍ مِنْ لِقٰائِهِ وَ جَعَلْنٰاهُ هُدیً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ . سجده (32) 23

نیز ==> همین مدخل، زمان لقاءالله

زمان لقاءالله

31. تحیّت و سلام بر مؤمنان، هنگام لقاءالله و بهره‌مندی آنان از پاداش عظیم و کریمانه:

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ ... وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً تَحِیَّتُهُمْ یَوْمَ یَلْقَوْنَهُ سَلاٰمٌ وَ أَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً کَرِیماً. احزاب (33) 43 و 44

32. قیامت، صحنۀ ملاقات همگان با خداوند:

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ . بقره (2) 46

... وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . بقره (2) 223

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً ... انعام (6) 31

ثُمَّ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ ... لَعَلَّهُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ .

انعام (6) 154

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ ... توبه (9) 77

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا ... یونس (10) 7

... فَنَذَرُ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . یونس (10) 11

... قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ ... یونس (10) 15

... قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ .

یونس (10) 45

... وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ ... هود (11) 29

... یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ . رعد (13) 2

أُولٰئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقٰائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَلاٰ نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَزْناً. کهف (18) 105

... فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً ... کهف (18) 110

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ ... عنکبوت (29) 5

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ لِقٰائِهِ ... عنکبوت (29) 23

... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ . روم (30) 8

... بَلْ هُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ کٰافِرُونَ . سجده (32) 10

أَلاٰ إِنَّهُمْ فِی مِرْیَةٍ مِنْ لِقٰاءِ رَبِّهِمْ أَلاٰ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطٌ. فصّلت (41) 54

یٰا أَیُّهَا الْإِنْسٰانُ إِنَّکَ کٰادِحٌ إِلیٰ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاٰقِیهِ .

انشقاق (84) 6

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نٰاضِرَةٌ

إِلیٰ رَبِّهٰا نٰاظِرَةٌ . (1)قیامت (75) 22 و 23

33. امنیت و سلامتی مؤمنان، هنگام لقاءالله:

... وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً تَحِیَّتُهُمْ یَوْمَ یَلْقَوْنَهُ سَلاٰمٌ وَ أَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً کَرِیماً. احزاب (33) 43 و 44

کفر به لقاءالله

آثار کفر به لقاءالله

1. استکبار
34. کفر مشرکان به لقاءالله، سبب استکبار و انتظار بیجای نزول فرشتگان بر آنان و رؤیت خداوند:

وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلاٰئِکَةُ أَوْ نَریٰ رَبَّنٰا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً. فرقان (25) 21

2. انکار معاد
35. کفر مشرکان به لقاءالله، سبب انکار حیات مجددشان، پس از مرگ:

وَ قٰالُوا أَ إِذٰا ضَلَلْنٰا فِی الْأَرْضِ أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ بَلْ هُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ کٰافِرُونَ . سجده (32) 10

3. خسران
36. کفر به لقاءالله، باعث زیان و استحقاق عذاب جهنم:

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقٰائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَلاٰ نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَزْناً

ذٰلِکَ جَزٰاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمٰا کَفَرُوا وَ اتَّخَذُوا آیٰاتِی وَ رُسُلِی هُزُواً. کهف (18) 103 و 105 و 106

4. عذاب
37. کفر به لقاءالله، سبب قرار گرفتن در آتش جهنّم:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ

أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . یونس (10) 7 و 8

38. کفر به لقاءالله، موجب گرفتاری به عذاب دردناک:

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ لِقٰائِهِ أُولٰئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . عنکبوت (29) 23

5. گناه
39. کفر به لقاءالله، سبب ارتکاب گناه:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ

أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . (2)یونس (10) 7 و 8

6 . یأس
40. کفر به لقاءالله، سبب یأس از رحمت الهی:

1) 1) . رسول خدا درباره سخن خداوند«الی ربها ناظره»فرمود: بسوی پروردگارشان نظر می‌کنند بدون اینکه برای آن کیفیّتی یا حدّ محدودی باشد. (الدر المنثور، ج 8، ص 350)

2) 2) . مقصود از«ما یکسبون»گناهانی است که سبب ورود به جهنم می‌شود

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ لِقٰائِهِ أُولٰئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . عنکبوت (29) 23

نیز ==> همین مدخل، تکذیب لقاءالله

عامل کفر به لقاءالله

41. عدم تفکر صحیح، موجب کفر به لقاءالله:

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً ... وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 31 و 32

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ . روم (30) 8

لقاء الله در قیامت

==> همین مدخل، زمان لقاء الله

محرومان از لقاءالله

42. محرومیّت تکذیب‌کنندگان قیامت و منکران قرآن، از لقاءالله و دیدار رحمت او در قیامت:

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

اَلَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ

کَلاّٰ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ . مطفّفین (83) 10 و 11 و 15

مکذّبان لقاءالله

==> همین مدخل، تکذیب لقاءالله و کفر به لقاءالله

موانع لقاءالله

1. تجاوزگری

43. خوی تجاوزگری، از موانع لقاءالله در قیامت:

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

اَلَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ

وَ مٰا یُکَذِّبُ بِهِ إِلاّٰ کُلُّ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ

کَلاّٰ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ . مطفّفین (83) 10 -\12 و 15

2. تکذیب قرآن

44. تکذیب قرآن، از موانع لقاءالله در قیامت:

اَلَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ

وَ مٰا یُکَذِّبُ بِهِ إِلاّٰ کُلُّ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ

إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا قٰالَ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

کَلاّٰ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ . مطفّفین (83) 11 - 13 و 15

3. گناه

45. گناه، از موانع لقاءالله در قیامت:

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

اَلَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ

وَ مٰا یُکَذِّبُ بِهِ إِلاّٰ کُلُّ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ

کَلاّٰ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ . مطفّفین (83) 10 - 12 و 15

وصول به لقاءالله

46. وصول پیامبر صلی الله علیه و آله به لقاء الله در معراج:

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی

فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ

أَ فَتُمٰارُونَهُ عَلیٰ مٰا یَریٰ

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ

عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ

عِنْدَهٰا جَنَّةُ الْمَأْویٰ

إِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ مٰا یَغْشیٰ

مٰا زٰاغَ الْبَصَرُ وَ مٰا طَغیٰ . نجم (53) 7 -\17

47. وصول مؤمنان به لقاءالله، با کشته شدن در راه خدا:

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ . اعراف (7) 120 و 121 و 123 و 125

48. وصول به لقاءالله از جانب امیدواران به لقای الهی:

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . (1)عنکبوت (29) 5

49. وصول به لقاءالله، هدف از خلقت انسان:

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ

اَللّٰهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . روم (30) 8 و 11

یأس از لقاءالله

آثار یأس از لقاءالله

1. تحیّر
50. تحیر و سرگردانی ناامیدان از لقاءالله، در طغیانگری خود:

وَ لَوْ یُعَجِّلُ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجٰالَهُمْ بِالْخَیْرِ لَقُضِیَ إِلَیْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . یونس (10) 11

2. غفلت
51. یأس از لقای الهی، از عوامل غفلت از آیات خدا:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ . یونس (10) 7

3. گناه
52. یأس از لقاءالله، از عوامل انجام دادن اعمال ناشایست:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ

أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . یونس (10) 7 و 8

یقین به لقاءالله

53. خلقت آسمانها با ستونهای نامرئی، استیلای خداوند بر جهان آفرینش، تسخیر خورشید و ماه به امر خداوند، به منظور یقین به لقای پروردگار:

اَللّٰهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ . (2)رعد (13) 2

54. یقین به لقاءالله، مقصود از تفصیل و تشریع آیه‌های خدا:

اَللّٰهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ . رعد (13) 2

نیز ==> همین مدخل، ایمان به لقاءالله


1) 1) . مقصود از«اجل الله»زمانی است که خداوند برای لقای خودش معیّن کرده است. (المیزان، ج 16، ص 102)

2) 2) . مقصود از«آیات»، آیات تکوینی است

نیز ==> بهشت، تقرب، شهود، قیامت، معراج و ملکوت

لقب

==>نامگذاری

لقمان

اشاره

لقمان

لقمان بن باعور، ساکن بلاد مدین و ایله، مرد صالحی بود، ولی پیامبر نبود. بنا بر قول بعضی، لقمان حکیم، عبد سیاهپوست از حبشه یا سودان و قاضی بنی اسرائیل بود (1)و در زمان حضرت داود علیه السلام زندگی کرد و وزارت او را برعهده داشت.

او مخیّر شد که از حکمت و نبوّت یکی را برگزیند و او حکمت را اختیار کرد و نبوّت نصیب داود علیه السلام شد. بیشتر مفسّران، وی را نبیّ و پیامبر نمی‌دانند. (2)

توصیه به لقمان

1. رهنمود الهی به لقمان، برای شکرگزاری به درگاه خداوند:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلّٰهِ ...

لقمان (31) 12

حکمت لقمان

2. خداوند، عطاکنندۀ حکمت به لقمان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ ... لقمان (31) 12

3. شکرگزاری به درگاه خداوند، فلسفۀ اعطای حکمت به لقمان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلّٰهِ ... لقمان (31) 12

4. متوجّه کردن فرزند به علم و قدرت مطلق خداوند، با استفاده از شیوۀ آموزشی قابل فهم، نمودی از حکمت لقمان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ ... وَ إِذْ قٰالَ ... یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ ... یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ ... لقمان (31) 12 و 16

5. توصیه به برپایی نماز و امربه‌معروف و نهی از منکر و صبر، از مصادیق حکمت لقمان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ ... وَ إِذْ قٰالَ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ ... لقمان (31) 12 و 17

6. توصیۀ لقمان به فرزندش، برای رعایت اعتدال در رفتار و پرهیز از گفتار خشن، نمودی از حکمت وی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ ... وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ ... وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ ... لقمان (31) 12 و 13 و 19

نیز ==> همین مدخل، مواعظ لقمان

مواعظ لقمان

7. مواعظ لقمان به پسرش، شایستۀ یادآوری:

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یٰا بُنَیَّ لاٰ تُشْرِکْ بِاللّٰهِ ... لقمان (31) 13

8. توصیه به اجتناب از شرک، مهم‌ترین نصیحت

1) 1) . جامع البیان، ج 11، جزء 21، ص 81 -\82 ؛اعلام القرآن، شبستری، ص 847

2) 2) . اعلام قرآن، خزائلی، ص 535 -\536

لقمان به پسر خویش:

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یٰا بُنَیَّ لاٰ تُشْرِکْ بِاللّٰهِ ... لقمان (31) 13

9. موعظۀ لقمان به پسرش، دربارۀ لزوم پرهیز از شرک، نمودی از حکمت وی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ ... وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یٰا بُنَیَّ لاٰ تُشْرِکْ بِاللّٰهِ ...

لقمان (31) 12 و 13

10. توجّه به نظارت دقیق الهی بر اعمال انسان، از مواعظ لقمان به پسر خویش:

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ ... یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ ...

لقمان (31) 13 و 16

11. اهتمام به برپایی نماز و امربه‌معروف و نهی از منکر و شکیبایی در بلاها، از مواعظ لقمان به پسر خویش:

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ ... لقمان (31) 13 و 17

12. پرهیز از روی گرداندن متکبّرانه در برخورد با دیگران، از جمله رهنمودهای لقمان به پسر خویش:

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ ... وَ لاٰ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنّٰاسِ ... (1)لقمان (31) 13 و 18

13. نهی از راه رفتن سرمستانه، از جمله مواعظ لقمان به پسرش:

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ .... وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً ... لقمان (31) 13 و 18

14. سفارش لقمان به پسر خویش، برای رعایت اعتدال در راه رفتن:

وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ ... لقمان (31) 19

15. کاستن از طنین صدا، از سفارشهای لقمان به پسر خویش:

... وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ ... لقمان (31) 19

نیز ==> همین مدخل، حکمت لقمان

لِمَک بن متوشلخ

==>نوح(ع)

لِمَک بن متوشلخ

==>نوح(علیه‌السّلام)

لنگ

اشاره

لنگ

لنگ، آن‌که پای او بِلَنگَد، کسی که یک پای کوتاه یا شکسته دارد، شَل، اعرج، (2)به عربی اعْرَج و پای معیوب را گویند، (3)کسی که در راه رفتن به یک طرف مایل شود به سبب عیبی که در پایش دارد. (4)در این مدخل از واژۀ«اعْرَج»استفاده شده است.

آسان‌گیری بر لنگ

==> همین مدخل، احکام


1) 1) .«صَعَر»در لغت به معنای«متمایل کردن گردن به سویی است»و معنای باب تفعیل آن [تصعیر]، متکبّرانه سرگرداندن و گردن‌فرازی کردن است. (مفردات، ص 484،«صعر»)

2) 2) . لغت‌نامه، ج 12، ص 17461،«لنگ»

3) 3) . برهان قاطع، ص 1042«لنگ»

4) 4) . معجم لغة الفقهاء، ص 57

لنگ

احکام لنگ

1. احکام و قوانین قرآن، مانند احکام حرجی لنگها، از آیات خدا:

... وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ ... کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . نور (24) 61

2. مانع نبودن لنگی افراد، در هم سفره و هم غذا شدن با افراد سالم:

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ آبٰائِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ إِخْوٰانِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخَوٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَعْمٰامِکُمْ أَوْ بُیُوتِ عَمّٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخْوٰالِکُمْ أَوْ بُیُوتِ خٰالاٰتِکُمْ أَوْ مٰا مَلَکْتُمْ مَفٰاتِحَهُ أَوْ صَدِیقِکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِیعاً أَوْ أَشْتٰاتاً فَإِذٰا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ مُبٰارَکَةً طَیِّبَةً کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . نور (24) 61

3. افراد لنگ، معذور از شرکت در جهاد:

... وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ ... فتح (48) 17

4. جواز استفادۀ لنگهای کلیددار منازل دیگران از خوردنیهای خانه‌های آنان:

... وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ ... أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ ... أَوْ مٰا مَلَکْتُمْ مَفٰاتِحَهُ ... نور (24) 61

5. مجاز بودن لنگها، در استفاده از خوردنیهای خانۀ دوستان، بدون اذن صاحبان آنها:

... وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ ... أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ ... أَوْ صَدِیقِکُمْ ... نور (24) 61

6. جواز استفادۀ لنگها از خوردنیهای منازل اهل خود (فرزندان و همسران):

... وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ ... أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ ... (1)

نور (24) 61

7. مجاز بودن لنگها در استفاده از خوراکیهای منازل خویشان (پدر، مادر، برادر، خواهر، عمو، عمّه، دایی و خالۀ خود) بدون هیچ اذنی:

... وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ ... أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ آبٰائِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ إِخْوٰانِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخَوٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَعْمٰامِکُمْ أَوْ بُیُوتِ عَمّٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخْوٰالِکُمْ أَوْ بُیُوتِ خٰالاٰتِکُمْ ... نور (24) 61

8. رفع حرج از هم‌سفره و هم غذا شدن افراد لنگ با اعضای خانواده و خویشاوندان خویش:

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ آبٰائِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ إِخْوٰانِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخَوٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَعْمٰامِکُمْ أَوْ بُیُوتِ عَمّٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخْوٰالِکُمْ أَوْ بُیُوتِ خٰالاٰتِکُمْ أَوْ مٰا مَلَکْتُمْ مَفٰاتِحَهُ أَوْ صَدِیقِکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِیعاً أَوْ أَشْتٰاتاً فَإِذٰا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ مُبٰارَکَةً طَیِّبَةً کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . نور (24) 61


1) 1) . بنا بر اینکه جملۀ«و لا علیٰ أنفسکم أن تأکلوا من بیوتکم...»عطف بر جملۀ پیشین باشد و مقصود از«بیوتکم»خانۀ همسر و فرزندان باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 245)

9. تبیین احکام مربوط به لنگها و دیگر افراد، از آیات و نشانه‌های خداوند:

... وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ آبٰائِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ إِخْوٰانِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخَوٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَعْمٰامِکُمْ أَوْ بُیُوتِ عَمّٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخْوٰالِکُمْ أَوْ بُیُوتِ خٰالاٰتِکُمْ أَوْ مٰا مَلَکْتُمْ مَفٰاتِحَهُ أَوْ صَدِیقِکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِیعاً أَوْ أَشْتٰاتاً فَإِذٰا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ مُبٰارَکَةً طَیِّبَةً کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . نور (24) 61

10. تبیین احکام مربوط به لنگها، زمینه‌ای برای اندیشیدن و تفکّر:

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ ... لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِیعاً أَوْ أَشْتٰاتاً فَإِذٰا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ مُبٰارَکَةً طَیِّبَةً کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . نور (24) 61

اطاعت لنگ

11. لنگها و ناتوانان از جهاد، بهره‌مند از بهشت در صورت اطاعت از خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً. (1)فتح (48) 17

انذار لنگها

12. افراد لنگ، مورد انذار و تهدید خداوند، در صورت مخالفت با خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً. فتح (48) 17

تشویق لنگ

13. افراد لنگ، مورد ترغیب و تشویق خداوند، در اطاعت از خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً. فتح (48) 17

شخصیّت لنگ

14. شخصیّت لنگها، برابر شخصیّت دیگر انسانها:

... وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ ... وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ ... أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ آبٰائِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ إِخْوٰانِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخَوٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَعْمٰامِکُمْ أَوْ بُیُوتِ عَمّٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخْوٰالِکُمْ أَوْ بُیُوتِ خٰالاٰتِکُمْ أَوْ مٰا مَلَکْتُمْ مَفٰاتِحَهُ أَوْ


1) 1) . برداشت بالا بنابراین نکته است که«من یطع...»جواب سؤال مقدّر باشد؛ زیرا پس از رفع حکم جهاد از افراد ناتوان، ممکن است سؤال شود که: چرا این گروه از فیض جهاد محروم‌اند؟ خداوند در جواب می‌فرماید: آنان نیز اگر مطیع باشند، همانند مجاهدان از پاداش الهی برخوردار خواهند بود

صَدِیقِکُمْ

أَنْ تَأْکُلُوا جَمِیعاً أَوْ أَشْتٰاتاً ... (1)نور (24) 61

معذوریّت لنگ

15. افراد لنگ، معاف از تکالیف مشروط به سلامت جسمانی:

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً. فتح (48) 17

نگرانی لنگها

16. افراد لنگ، مریض و ناتوان از شرکت در سفر حدیبیّه، نگران از عدم حضور خود و همراهی نکردن با مسلمانان در آن سفر:

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً. (2)فتح (48) 17

لواط

اشاره

لواط

لواط، درآمیختن با مرد و مردبازی را گویند. (3)در این مدخل از واژه‌های«فاحشة»و بعضی جملات کنایی؛ مانند:«تأتون الرجال»،«تقطعون السبیل»و «تأتون الذکران»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آثار لواط، احکام لواط، کیفر لواط در قوم لوط و موانع لواط.

آثار لواط

1 . فسق

1. عمل شنیع لواط، سبب فسق و خروج از طاعت الهی:

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ تَعْمَلُ الْخَبٰائِثَ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فٰاسِقِینَ . (4)انبیاء (21) 74

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ


1) 1) . لنگها نیز در استفاده از خوراکیهای منازل خویشان خود، همانند دیگران‌اند، زیرا دیگران کراهت داشتند با لنگها و مریضها هم غذا شوند. خداوند هم غذا شدن را ترخیص داد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 245؛ زاد المسیر، ج 6، ص 63) از امام باقر علیه السلام نقل شده است که اهل مدینه قبل از آنکه مسلمان شوند، لنگان و بیماران را از خود جدا می‌کردند و با آنان هم غذا نمی‌شدند. آنان نیز بر این باور بودند که شاید اگر ما با دیگران هم غذا شویم موجب اذیّت آنان باشیم، ازاین‌رو کناره می‌گرفتند. هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله وارد مدینه شد از او سؤال کردند. خداوند این آیه را نازل فرمود. (تفسیر قمی، ج 2، ص 109؛ تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 624 ، ح 242)

2) 2) . این آیه و قبل آن مربوط به قصّۀ حدیبیّه است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 177 -\181؛ الکشاف، ج 4، ص 338) توبیخ شدید متخلّفان از سفر حدیبیّه در آیات گذشته و استثنای معذوران در این آیه، بیانگر آن است که مؤمنان معذور نگران آن بودند که مشمول توبیخ خداوند قرار گیرند و نزول این آیه از سوی پروردگار، موجب رفع نگرانی از آنان شد

3) 3) . فرهنگ معین، ج 3، ص 3638.«لواط»

4) 4) .«فسق»به معنای خروج از طاعت خداوند است. (لسان العرب، ج 10، ص 307«فسق»؛ مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 89)

اَلرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . عنکبوت (29) 28 و 29 و 34

2. قرار گرفتن در زمره ظالمان

2. لواط و همجنس‌بازی، سبب قرار گرفتن در زمرۀ ظالمان:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی ... فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا جَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا .... وَ مٰا هِیَ مِنَ الظّٰالِمِینَ بِبَعِیدٍ. هود (11) 77 و 78 و 82 و 83

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ...

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ ... وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ . عنکبوت (29) 28 و 29 و 31

3. قرار گرفتن در زمرۀ متجاوزان

3. ارتکاب عمل لواط، سبب قرار گرفتن در زمرۀ متجاوزان:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ . (1)اعراف (7) 80 و 81

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ

فَمَنِ ابْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ . (2)مؤمنون (23) 5 -\7

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ . شعراء (26) 160 و 161 و 165 و 166

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ

فَمَنِ ابْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ . معارج (70) 30 و 31

4. قرار گرفتن در زمرۀ مفسدان

4. عمل شنیع لواط، سبب قرار گرفتن در زمرۀ مفسدان:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ... مِنَ الْعٰالَمِینَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ ... قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ . عنکبوت (29) 28 و 29 و 30

5. قطع نسل

5. عمل لواط، موجب قطع نسل و برخلاف طبیعت آدمی:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ


1) 1) .«مسرفون»به معنای متجاوزان از حد در ظلم و فساد و اشخاص دارای جمیع معایب، از قبیل لواط و... . (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 685)

2) 2) . مقصود از حفظ فروج، اجتناب از هر نوع مواقعۀ غیر حلال مثل زنا، لواط و اتیان بهایم است. (المیزان، ج 15، ص 210)

اَلْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . (1)عنکبوت (29) 28 و 29

6 . هتک آبرو

6. عمل شنیع لواط و هم‌جنس‌بازی، مایۀ رسوایی و هتک آبرو:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ ... وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ.

هود (11) 77 و 78

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 58 و 61 و 62 و 67 - 69

7 . هتک آبرو

7. هلاکت قوم لوط پیامد عمل شنیع آنان:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا جَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهٰا حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ مَنْضُودٍ

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ وَ مٰا هِیَ مِنَ الظّٰالِمِینَ بِبَعِیدٍ. هود (11) 77 و 82 و 83

نیز ==> همین مدخل، کیفر لواط

احکام لواط

8. لواط، عملی حرام و بسیار زشت:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً ... وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً. (2)نساء (4) 15 و 16

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ ... وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ . (3)اعراف (7) 80 و 81 و 84

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی ... فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا جَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهٰا حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ مَنْضُودٍ مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ وَ مٰا هِیَ مِنَ الظّٰالِمِینَ بِبَعِیدٍ. (4)هود (11) 78 و 82 و 83

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ


1) 1) . در«تقطعون السبیل»چند احتمال تفسیری وجود دارد، از جمله اینکه مقصود از آن قطع توالد به علت اختیار مردان [برای اطفای غریزۀ جنسی] به جای زنان است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 440، فتح القدیر، ج 4، ص 32)

2) 2) . مقصود از«و اللذان یأتیانها...»دو مردی هستند که لواط انجام دهند. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 34)

3) 3) . آیات مذکور، محفوف به قرائنی زیاد در ارتباط با حرمت عمل شنیع لواط است، از آن جمله عبارت«أ تأتون الفاحشة»که فاحشه به معنای گناهی است که قباحت آن بزرگ باشد. (التبیان، ج 4، ص 456). و به علاوه استفهام در آیه، انکاری و توبیخی است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 5، جزء 8، ص 230). همچنین باریدن سنگهای عذاب بر آنان همانند باران. (مجمع البیان، ج 4، ص 685)

4) 4) . مقصود از«یعملون السیئات»نکاح با مردان و هم‌جنس‌بازی با آنان است. (تفسیر القرآن العظیم، ابن ابی حاتم، ج 6، ص 2062)

أَجْمَعِینَ

وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ

فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ . (1)حجر (15) 57 - 59 و 66 و 74

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ تَعْمَلُ الْخَبٰائِثَ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فٰاسِقِینَ . انبیاء (21) 74

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ

قٰالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقٰالِینَ

ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِینَ

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِینَ . شعراء (26) 160 و 161 و 165 و 166 و 168 و 172 و 173

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ ... نمل (27) 54 و 55

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ ... عنکبوت (29) 28 و 29

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ . (2)ذاریات (51) 31 - 33 و 34

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً إِلاّٰ آلَ لُوطٍ نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ

وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ

وَ لَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُکْرَةً عَذٰابٌ مُسْتَقِرٌّ. قمر (54) 33 و 34 و 37 و 38

9. تعزیر و ایذاء، کیفر ارتکاب لواط در صورت انجام آن از روی اختیار:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً

وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً. (3)نساء (4) 15 و 16

10. سقوط حد از لواطکننده در صورت توبه و اصلاح خود:

وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً.

نساء (4) 16

پلیدی لواط

==> همین مدخل، خباثت لواط و قبح لواط

پیدایش لواط


1) 1) . مقصود از«قوم مجرمین»قوم لوط است که گروهی مجرم بودند و به جهت لواط و هم‌جنس‌بازی نتیجۀ حیات انسانی را بریدند. (الفرقان فی التفسیر القرآن بالقرآن، ج 13 - 14، ص 213؛ التفسیر المنیر، ج 14، ص 51؛ تفسیر ابن کثیر، ج 4، ص 464؛ تفسیر الصافی، ج 3، ص 116)

2) 2) . مقصود از اسراف آنان شیوع فاحشه (لواط) در بین آنان بوده است. (التحریر و التنویر، ج 13، جزء 27، ص 7)

3) 3) . ابو مسلم، آیۀ یادشده را مربوط به لواط دانسته... ولی براساس سنت نبوی، حدّ قتل برای لواط مقرّر شده است و این خود یا حکمی است ابتدایی و یا نسخ آیه است. (المیزان، ج 4، ص 250 -\251؛ مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 35)

11. قوم لوط، اولین قوم مبتلا به عمل شنیع لواط و بدعت‌گذاران در این عمل زشت:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ . اعراف (7) 80

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ . عنکبوت (29) 28

12. توبیخ لوط از قومش، به علت بدعت عمل بسیار زشت لواط:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ . اعراف (7) 80

13. قوم لوط، فاقد هرگونه دلیل، برای توجیه ارتکاب عمل شنیع لواط:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . اعراف (7) 80 - 82

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ . نمل (27) 54 و 55

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . عنکبوت (29) 28 و 29

14. بستن راه بر مسافران از سوی قوم لوط، به منظور ارتکاب عمل لواط با آنان:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . عنکبوت (29) 28 و 29

15. پیشینۀ تبهکاری قوم لوط و عادت آنان به لواط، سبب تعرض آنان به مهمانان لوط:

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

اِتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . (1)حجر (15) 61 و 67 و 69

16. اصرار قوم لوط بر لواط، به رغم وجود زمینۀ ازدواج با زنان:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

قٰالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مٰا نُرِیدُ. هود (11) 77 - 79

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ . حجر (15) 61 و 67 و 68 و 71

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ


1) 1) . خوشحالی قوم لوط به این جهت بود که آنها با دیدن ملائکه به صورت مهمان نزد لوط علیه السلام نسبت به فجور و عمل شنیع [لواط] طمع ورزیدند. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 526؛ فتح القدیر، ج 3، ص 166)

لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ . شعراء (26) 160 و 161 و 165 و 166

تنفّر از لواط

17. عمل زشت لواط به‌وسیلۀ قوم لوط، مورد سرزنش و تنفّر آن حضرت:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ . (1)اعراف (7) 80

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ

قٰالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقٰالِینَ . شعراء (26) 160 و 161 و 165 و 166 و 168

توبه از لواط

18. قبول توبۀ مرتکب گناه کبیره لواط:

وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً.

نساء (4) 16

19. لزوم صرف نظر کردن از تعزیر مرتکبان عمل لواط، در صورت توبه و اصلاح خویش:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ ... وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً. (2)نساء (4) 15 و 16

حدّ لواط

==> همین مدخل، احکام لواط

حرمت لواط

==> همین مدخل، احکام لواط

خباثت لواط

20. لواط، عملی شنیع و خبیث:

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ تَعْمَلُ الْخَبٰائِثَ ... انبیاء (21) 74

زمینه‌های لواط

1. تجاوز از حدود

21. تجاوزگری از حدود، زمینه‌سازی ارتکاب لواط از سوی قوم لوط:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ .

اعراف (7) 80 و 81

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ . شعراء (26) 160 و 161 و 165 و 166

2. جهل

22. لواط و هم‌جنس‌گرایی، ناشی از جهالت:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ


1) 1) . عبارت«أ تأتون الفاحشة»توبیخ عظیم به جهت هم‌جنس‌بازی با مردان، است. (التفسیر الجوهر الثمین، ج 2، ص 385؛ تفسیر مقاتل، ج 2، ص 47)

2) 2) . مقصود از«اللذان یاتینها...»لواط است. (مجمع البیان، ج 3 و 4، ص 34)

لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 77 و 78

3. سرمستی

23. سرمستی قوم لوط، سبب ارتکاب عمل لواط و ترک ازدواج با زنان:

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ

لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ . حجر (15) 61 و 67 و 68 و 71 و 72

4. شهوت‌پرستی

24. شهوت‌پرستی، زمینه‌ساز گرایش به عمل شنیع لواط:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ .

اعراف (7) 80 و 81

قبح لواط

25. لواط، کرداری قبیح و بسیار زشت:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ .

اعراف (7) 80 و 81

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ.

هود (11) 77 و 78

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ . نمل (27) 54 و 55

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ ... عنکبوت (29) 28 و 29

کیفر لواط

26. درخواست عذاب از سوی قوم لوط در پی تهدید آنان به عذاب از سوی لوط علیه السلام به سبب ارتکاب عمل لواط:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . عنکبوت (29) 28 و 29

27. ارتکاب عمل لواط، درپی‌دارندۀ عذاب الهی:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ ... وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ ... إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . عنکبوت (29) 28 و 29 و 31 و 34

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً إِلاّٰ آلَ لُوطٍ نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ

وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ

وَ لَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُکْرَةً عَذٰابٌ مُسْتَقِرٌّ

فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ. قمر (54) 33 و 34 و 37 - 39

28. کیفر باران سنگ، انتقام الهی از عمل قوم لوط:

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

قٰالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعٰالَمِینَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ

فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ ... حجر (15) 67 و 68 و 70 و 73 و 74 و 79

29. هلاکت قوم لوط، به سبب عمل پلید لواط:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ . اعراف (7) 80 و 81 و 83 و 84

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ . حجر (15) 57 و 58 و 66 و 73

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ تَعْمَلُ الْخَبٰائِثَ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فٰاسِقِینَ . (1)انبیاء (21) 74

30. هلاکت قوم لوط با صدایی وحشتناک، باران سنگ و زلزلۀ سهمگین در صبحگاهان به خاطر ارتکاب عمل شنیع لواط:

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ . (2)حجر (15) 57 و 58 و 66 و 73

31. مجازات قوم لوط به‌وسیلۀ توفانی از شن و سنگریزه، به علت عمل شنیع لواط:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً إِلاّٰ آلَ لُوطٍ نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ. قمر (54) 33 و 34

32. هلاکت قوم لوط با بارش بارانی از سنگ، به سبب ارتکاب عمل شنیع لواط:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ . اعراف (7) 80 و 81 و 83 و 84

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ ... قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ. هود (11) 78 و 80


1) 1) . مقصود این است که خداوند او را از عذاب خودش که با آن اهل قریه سدوم را به سبب اعمال خبیث و لواط عذاب نموده، نجات داده است. (التفسیر المنیر، ج 17، ص 93؛ جامع البیان، ج 17، جزء 17، ص 37)

2) 2) . مقصود از«فاخذتهم الصیحة مشرقین»این است که موقع تابش خورشید، صدایی وحشتناک آنان را به خود گرفت. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 527؛ معالم التنزیل، ج 3، ص 63)

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ

فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ . حجر (15) 58 و 66 و 73 و 74

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ ... فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ ... أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاّٰ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنٰاهٰا مِنَ الْغٰابِرِینَ وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِینَ . نمل (27) 54 - 58

گناه لواط

33. لواط، گناهی بزرگ:

... وَ لاٰ تَقْرَبُوا الْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . (1)انعام (6) 151

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ تَعْمَلُ الْخَبٰائِثَ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فٰاسِقِینَ . انبیاء (21) 74

مبارزه با لواط

34. تلاش پیگیر لوط علیه السلام برای مبارزه با انحراف جنسی (لواط)، در قوم خویش:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ .

اعراف (7) 80 و 81

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ.

هود (11) 77 و 78

إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ .

حجر (15) 59 و 61 و 67 و 68

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ تَعْمَلُ الْخَبٰائِثَ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فٰاسِقِینَ . انبیاء (21) 74

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا لُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ . شعراء (26) 161 و 165 -\167

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ . نمل (27) 54 و 55

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ


1) 1) .«فواحش»جمع فاحشه است و منظور از آن گناه بسیار زشت است که خداوند زنا، لواط و قذف محصنات را از جملۀ آنها دانسته است. (المیزان، ج 7، ص 375)

اَللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . عنکبوت (29) 28 و 29

35. استهزا شدن خانوادۀ لوط، به علّت امتناع از عمل لواط:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . نمل (27) 54 -\56

36. اعتراض قوم لوط به مهمان‌داری لوط علیه السلام در پاسخ به نهی آن حضرت از آبروریزی نزد مهمانانش، با تعرّض به آنان برای اقدام به فحشا:

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ

قٰالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعٰالَمِینَ . حجر (15) 61 و 67 -\70

37. زشت و بی‌سابقه توصیف کردن عمل لواط از سوی لوط علیه السلام جهت منصرف ساختن قوم خود از فحشا:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ . عنکبوت (29) 28

موانع لواط

1. ایمان

38. ایمان، مانع ارتکاب عمل قبیح لواط:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ

فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . (1)شعراء(26) 160 و 161 و 165 و 166 و 170 و 174

2. تقوا

39. تقوای الهی، مانع ارتکاب فحشا و آلودگی به انحرافات جنسی (لواط):

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ .

حجر (15) 61 و 67 -\69

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 160 -\165

3. رشد

40. رشدیافتگی، از موانع مبتلا شدن به گناه لواط:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ


1) 1) . از عبارت«و ما کان اکثرهم مؤمنین»استفاده می‌شود که اکثر قوم لوط کافر بودند و از طرفی اگر آنها می‌خواستند مؤمن باشند، باید به اوامر و نواهی لوط علیه السلام از جمله اجتناب از عمل شنیع لواط پایبند می‌بودند، پس ایمان، مانع ارتکاب همۀ معاصی از جمله لواط است، و ازاین‌رو وقتی لوط علیه السلام از ایمان قوم خود و پاکیزه شدن آنان از عمل شنیع لواط مأیوس شد آنها را نفرین کرد و البته این نفرین به اذن پروردگار بود. (التفسیر المنیر، ج 19، ص 208)

تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ.

هود (11) 77 و 78

لوح محفوظ

اشاره

لوح محفوظ

لوح، صفحه‌ای از صفحه‌های چوب یا استخوان شانه است که برآن چیزی نوشته شده باشد. (1)

کیفیّت«لوح محفوظ»[در آیۀ 22 سورۀ بروج (85)] (2)بر ما پنهان است و آگاهی ما از آن به میزانی است که در اخبار برای ما روایت شده و از آن به«امّ‌الکتاب»[مادر کتابها نیز] تعبیر شده و گفته شده که در جانب راست عرش واقع است. (3)در این مدخل از واژۀ«لوح محفوظ»و واژه‌هایی که (با توجّه به روایات و تفاسیر) بر این معنا دلالت دارد استفاده شده است.

اهمّ عناوین: انسان در لوح محفوظ، اوصاف لوح محفوظ، جامعیّت لوح محفوظ، علم به لوح محفوظ.

ارث در لوح محفوظ

1. حکم اولویّت خویشاوندان نَسَبی برای ارث بردن، ثبت شده در لوح محفوظ:

... وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (4)احزاب (33) 6

اعمال در لوح محفوظ

2. اعمال انسانها، محفوظ در کتابی (لوح محفوظ) نزد خداوند:

وَ مٰا تَکُونُ فِی شَأْنٍ وَ مٰا تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لاٰ تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاّٰ کُنّٰا عَلَیْکُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِیضُونَ فِیهِ وَ مٰا یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقٰالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ وَ لاٰ أَصْغَرَ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرَ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ . یونس (10) 61

قٰالَ فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ

قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی فِی کِتٰابٍ لاٰ یَضِلُّ رَبِّی وَ لاٰ یَنْسیٰ . (5)طه (20) 51 و 52

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ مٰا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مٰا یُعْلِنُونَ

وَ مٰا مِنْ غٰائِبَةٍ فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ . (6)

نمل (27) 74 و 75

3. ثبت دقیق اعمال آدمیان، در کتابی (لوح محفوظ) نزد خداوند:

أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ


1) 1) . ترتیب کتاب العین، ج 3، ص 1661،«لوح»

2) 2) . مفردات، ص 750،«لوح»

3) 3) . جامع البیان، ج 15، جزء 30، ص 140؛ مجمع البیان،ج 9 - 10، ص 711

4) 4) . مقصود از«الکتاب»بنا بر یک احتمال، لوح محفوظ است. (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 159) و«ذلک»اشاره به همۀ آنچه در دو آیه ذکر شده است می‌باشد. (الکشاف، ج 3، ص 524) که مقصود از«أولیٰ»اولویّت در ارث است. در روایتی از امام باقر علیه السلام اشاره شده است. که (تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 72، ح 86؛ بحار الانوار، ج 101، ص 337، ح 18)

5) 5) . منظور از«کتاب»لوح محفوظ است. (مجمع البیان، ج 7 - 8 ، ص 23)

6) 6) . مقصود از«کتاب»لوح محفوظ است. (مجمع البیان،ج 7 - 8 ، ص363)

بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . (1)مؤمنون (23) 62

4. ثبت دقیق اعمال انسانها در کتاب لوح محفوظ، تضمینی بر روا نشدن کمترین ظلم بر آنان:

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . مؤمنون (23) 62

5. ثبت و نگهداری اعمال آدمیان در لوح محفوظ، کاری آسان بر خداوند:

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . (2)جاثیه (45) 29

انسان در لوح محفوظ

6. کاستیهای ایجاد شده در بدن انسان پس از مرگ و اضمحلال آنها در خاک، مشخص شده در لوح محفوظ:

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً ذٰلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ

قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنٰا کِتٰابٌ حَفِیظٌ. (3)ق (50) 3 و 4

7. مقدار عمر تمامی انسانها و کم و زیاد شدن آن، ثبت و مشخص شده در لوح محفوظ:

... وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ ... فاطر (35) 11


1) 1) . براساس یک احتمال، مقصود از«کتاب»لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 3، ص 193)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«کتاب»لوح محفوظ است. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 120)

3) 3) . براساس یک احتمال،«من»در«منهم»تبعیضیّه است. (المیزان، ج 18، ص 339)

8. لوح محفوظ، دربردارندۀ همۀ رخدادها و حوادث مربوط به انسانها:

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوٰاجاً وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. فاطر (35) 11

إِنّٰا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ نَکْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ . یس (36) 12

9. ثبت همۀ رفتارها و آثار انسان، در کارنامه‌ای روشن و در لوح محفوظ:

... وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ . (1)یس (36) 12

10. ثبت اعمال و فرجام اقوام پیشین در لوح محفوظ:

قٰالَ فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ

قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی فِی کِتٰابٍ لاٰ یَضِلُّ رَبِّی وَ لاٰ یَنْسیٰ . (2)طه (20) 51 و 52

... وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . (3)مؤمنون (23) 62

11. مصائب داخل وجود انسان و خارج از وجود او، مقدّر و مکتوب در لوح محفوظ:

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی أَنْفُسِکُمْ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهٰا ... حدید (57) 22

نیز ==> همین مدخل، اعمال در لوح محفوظ

اوصاف لوح محفوظ

1. تغییرناپذیر

12. لوح محفوظ، کتابی محفوظ و مصون از تغییر و نابودی:

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ . (4)زخرف (43) 4

قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنٰا کِتٰابٌ حَفِیظٌ. (5)ق (50) 4

فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ. بروج (85) 22

2. جامعیت

13. لوح محفوظ، کتاب جامع حوادث مربوط به موجودات آسمان و زمین:

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّ ذٰلِکَ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ... (6)حج (22) 70

... وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. فاطر (35) 11

14. لوح محفوظ جامع تمامی کتاب‌های آسمانی:

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ . (7)زخرف (43) 4

قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنٰا کِتٰابٌ حَفِیظٌ. ق (50) 4

3. حکیم

15. لوح محفوظ، کتاب حکیم و دارای حکمت:

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ . (8)زخرف (43) 4

4. رفیع

16. لوح محفوظ دارای رفعت و قدر و منزلت رفیع نزد خداوند:

فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ

مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ . (9)عبس (80) 13 و 14

5. عالی

17. لوح محفوظ، کتابی عالی و برتر از احتمال فسادپذیری و بطلان:

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ . (10)زخرف (43) 4

18. لوح محفوظ، کتابی عالی و برتر از همۀ کتابها:

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ . (11)زخرف (43) 4

6. عظیم

19. لوح محفوظ، کتابی با عظمت در نزد خدا:

1) 1) . مقصود از«امام»لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 4، ص 7)

2) 2) . بنا بر قولی«فی کتاب»یعنی لوح محفوظ که اعمال امت‌ها در آن ثبت شده است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 23)

3) 3) . برخی گفته‌اند: مقصود از«کتاب»، لوح محفوظ است. (التفسیر المنیر، ج 18، ص 66)

4) 4) .«امّ‌الکتاب»کنایه از حقّی است که قابل تغییر نیست. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 25، جزء 25، ص 162)

5) 5) . مقصود از«کتاب»، لوح محفوظ است (الکشاف، ج 4، ص 380) و«محفوظ»ممکن است به معنای محفوظ بودن از تغییر و تبدیل باشد. (التفسیر الکبیر، ج 10، ص 125)

6) 6) . مقصود از«کتاب»لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 3، ص 170؛ مجمع البیان، ج 7 - 8 ، ص 150)

7) 7) . مقصود از«امّ‌الکتاب»لوح محفوظ است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 60) و«ال»در«الکتاب»، جنس و مفید استغراق است؛ یعنی مادر همۀ کتاب‌ها

8) 8) . بنا بر قولی، مقصود از«حکیم»یعنی دارای حکمت بالغه است. (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 618) مقصود از«امّ‌الکتاب»لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 4، ص 236)

9) 9) .«مرفوعه»یعنی رفیع در قدر و منزلت نزد خداوند. (المیزان، ج 20، ص 202)

10) 10) .«عالی»به معنای عالی از وجود فساد و بطلان است. (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 618)

11) 11) . بنا بر قولی، منظور از«علیّ»برتری بر همۀ کتابها است. (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 618)

قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی فِی کِتٰابٍ لاٰ یَضِلُّ رَبِّی وَ لاٰ یَنْسیٰ . (1)طه (20) 52

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ . (2)زخرف (43) 4

قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنٰا کِتٰابٌ حَفِیظٌ. (3)ق (50) 4

فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ. (4)بروج (85) 22

فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ

مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ . (5)عبس (80) 13 و 14

7 . مبین

20. لوح محفوظ، کتاب مبین خداوند:

... وَ مٰا یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقٰالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ وَ لاٰ أَصْغَرَ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرَ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ . (6)یونس (10) 61

8. محفوظ

21. لوح محفوظ، محفوظ و حفظ شده در نزد خداوند:

فِی کِتٰابٍ مَکْنُونٍ . (7)واقعه (56) 78

فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ. بروج (85) 22

9. مطهر

22. مطهر و پاک بودن از آلودگیها، از ویژگیهای لوح محفوظ:

فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ

مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ . عبس (80) 13 و 14

10. مکنون

23. لوح محفوظ، کتاب مکنون خداوند، و پنهان نگه داشته شده از مردم:

فِی کِتٰابٍ مَکْنُونٍ . (8)واقعه (56) 78

نیز ==> همین مدخل، جامعیّت لوح محفوظ

تقدیر در لوح محفوظ

24. ویرانی شهرها و مرگ‌ومیر همۀ انسانها، پیش از فرارسیدن قیامت، امری حتمی، تقدیر و نوشته شده، در لوح محفوظ:

وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ نَحْنُ مُهْلِکُوهٰا قَبْلَ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهٰا عَذٰاباً شَدِیداً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (9)اسراء (17) 58


1) 1) . مراد از«کتاب»لوح محفوظ است. وصف کتاب به«لا یضلّ ربّی و لا ینسی»و نیز قید عند ربی«و لدینا»و«عندنا»برای آن در آیات بعدی بیانگر عظمت«لوح»محفوظ است. (مجمع البیان، ج 7 - 8 ، ص 23)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از«امّ‌الکتاب»لوح محفوظ باشد. صفات ذکر شده در آیه همه مربوط به لوح محفوظ است، از جمله«لدینا». (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 618)

3) 3) . منظور از«کتاب حفیظ»لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 4، ص 380)

4) 4) .«محفوظ»یعنی محفوظ نزد خداوند. (جامع البیان، ج 15، جزء 30، ص 176) و در احتمالی به معنای مصون از تغییر است. (المیزان، ج 13، ص 135)

5) 5) . مقصود از«صحف مکرّمه»لوح محفوظ است. (جامع البیان، ج 15، جزء 30، ص 68) و«مکرّمه»به معنای«معظّمه»، عظیم، است. (المیزان، ج 20، ص 202)

6) 6) . مقصود از«کتاب مبین»لوح محفوظ است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 180)

7) 7) . مراد از«کتاب»لوح محفوظ و«مکنون»به معنای محفوظ است. (التفسیر الکبیر، ج 10، ص 430)

8) 8) . مقصود از«کتاب»لوح محفوظ و مکنون به معنای پنهان نگه داشته شده از خلق است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 341)

9) 9) . منظور از«الکتاب»کتاب لوح محفوظ است که خداوند برای فرشتگانش نوشته است (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 653 ؛ الکشاف، ج 2 ،ص 674 ؛ المیزان، ج 13، ص 133) و ظاهر«قریة»مطلق است و شامل آبادیهای کافران و صالحان می‌شود

25. گرفتاری جامعه‌های کافر و حق‌ستیز به عذاب استیصال پیش از فرارسیدن قیامت نوشته شده در لوح محفوظ:

وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ نَحْنُ مُهْلِکُوهٰا قَبْلَ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهٰا عَذٰاباً شَدِیداً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (1)اسراء (17) 58

نیز ==> همین مدخل، لوح محفوظ و قضای الهی

جامعیّت لوح محفوظ

26. لوح محفوظ، کتاب الهی جامع و فراگیر و دربردارندۀ همۀ رویدادها و حوادث:

... مٰا فَرَّطْنٰا فِی الْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ ... (2)انعام (6) 38

إِنّٰا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ نَکْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ . (3)یس (36) 12

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی أَنْفُسِکُمْ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهٰا إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. (4)

حدید (57) 22

27. شمارش همۀ پدیده‌ها و حوادث عالم در لوح محفوظ:

... وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ . (5)یس (36) 12


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«قریة»شهرها و آبادیهای کافران است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 653)

2) 2) . یک احتمال این است که مقصود از«الکتاب»کتاب محفوظ در عرش و آسمانها باشد. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 526)

3) 3) . مقصود از«امام»لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 4، ص 7)

4) 4) . مراد از«کتاب»لوح محفوظ است. (التفسیر الکبیر، ج 10، ص 466)

5) 5) . مقصود از«امام»لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 4، ص 7)

28. لوح محفوظ، ریشه و اصل کتابهای آسمانی (امّ‌الکتاب):

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ . (1)زخرف (43) 3 و 4

29. جامعیّت لوح محفوظ در مورد حقایق آسمانها و زمین:

وَ مٰا مِنْ غٰائِبَةٍ فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ . نمل (27) 75

... عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ . سبأ (34) 3

... وَ مٰا یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقٰالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ وَ لاٰ أَصْغَرَ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرَ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ . (2)یونس (10) 61

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ . (3)رعد (13) 39

وَ کُلُّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مُسْتَطَرٌ. (4)قمر (54) 53

30. لوح محفوظ، کتاب حوادث جهان:

... وَ مٰا یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقٰالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ وَ لاٰ أَصْغَرَ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرَ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ . (5)یونس (10) 61

وَ کُلُّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مُسْتَطَرٌ. (6)قمر (54) 53

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی أَنْفُسِکُمْ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهٰا إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. (7)حدید (57) 22

31. ثبت همۀ رویدادها و حوادث در لوح محفوظ، امری آسان بر خداوند:

... وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. فاطر (35) 11

32. آسانی ثبت و درج ناگواری‌های واقع شده در زمین و مصیبت‌های وارد شده بر نفوس در لوح محفوظ بر خداوند:

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی أَنْفُسِکُمْ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهٰا إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ.

حدید (57) 22

نیز ==> همین مدخل، انسان در لوح محفوظ و عمل در لوح محفوظ

حقیقت لوح محفوظ

33. لوح محفوظ، کتاب منشور خداوند:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ. طور (52) 2 و 3

34. لوح محفوظ، جلوۀ علم الهی:

قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی فِی کِتٰابٍ لاٰ یَضِلُّ رَبِّی وَ لاٰ یَنْسیٰ . طه (20) 52

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّ ذٰلِکَ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. (8)حج (22) 70

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوٰاجاً وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. فاطر (35) 11

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ . (9)زخرف (43) 4

قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنٰا کِتٰابٌ حَفِیظٌ. ق (50) 4

35. لوح محفوظ، کتابی غیر قابل دسترسی برای بشر:

فِی کِتٰابٍ مَکْنُونٍ . (10)واقعه (56) 78

نیز ==> همین مدخل، اوصاف لوح محفوظ، جامعیّت لوح محفوظ


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«امّ‌الکتاب»لوح محفوظ است (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 618؛ الکشاف، ج 4، ص 236) و«أمّ»به معنای اصل است (مفردات، ص 85،«امّ»؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 25، جزء 25، ص 162)

2) 2) . منظور از«کتاب مبین»لوح محفوظ است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 180)

3) 3) . مقصود از«امّ‌الکتاب»لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 2، ص 534)

4) 4) .«مستطر»یعنی در لوح نوشته شده است. (الکشاف، ج 4، ص 441)

5) 5) . مقصود از«کتاب مبین»لوح محفوظ است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 180)

6) 6) .«مستطر»یعنی در لوح نوشته شده است. (الکشاف، ج 4، ص 441)

7) 7) . منظور از«کتاب»لوح محفوظ است، مدلول آیه این است که همۀ حوادث زمینی پیش از وجود پیدا کردن در لوح محفوظ نوشته شده بودند. (التفسیر الکبیر، ج 10، ص 466 - 467)

8) 8) . مقصود از«کتاب»لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 3، ص 170؛ مجمع البیان، ج 7 - 8 ، ص 150)

9) 9) . منظور از«امّ‌الکتاب»علم خداوند است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 25، جزء 25، ص 162)

10) 10) . مراد از«کتاب»در آیه لوح محفوظ است.«مکنون»یعنی در پنهان نگاه داشته شده از خلق. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 341)

حکم در لوح محفوظ

36. نسخ حکم ارث بردن به‌وسیلۀ هجرت با حکم ارث‌بری از طریق خویشاوندی، امری نوشته شده در لوح محفوظ:

... أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (1)احزاب (33) 6

37. حکم به اجتناب از پدر خواندن کسی برای فردی، در صورت ناشناخته بودن پدر آن فرد، نوشته شده در لوح محفوظ:

اُدْعُوهُمْ لِآبٰائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللّٰهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبٰاءَهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ فِی الدِّینِ وَ مَوٰالِیکُمْ وَ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ فِیمٰا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَ لٰکِنْ مٰا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُکُمْ .... کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (2)احزاب (33) 5 و 6

38. حکم به لزوم برادر دینی دانستن فرد، در صورت نشناختن پدر او، نوشته شده در لوح محفوظ:

اُدْعُوهُمْ لِآبٰائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللّٰهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبٰاءَهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ فِی الدِّینِ وَ مَوٰالِیکُمْ وَ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ فِیمٰا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَ لٰکِنْ مٰا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُکُمْ .... کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. احزاب (33) 5 و 6

39. حکم لزوم اسناد فرزند حقیقی به پدر واقعی وی، نوشته شده در لوح محفوظ:

اُدْعُوهُمْ لِآبٰائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللّٰهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبٰاءَهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ فِی الدِّینِ وَ مَوٰالِیکُمْ وَ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ فِیمٰا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَ لٰکِنْ مٰا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُکُمْ .... کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (3)احزاب (33) 5 و 6

40. حکم مادر بودن همسران پیامبر برای مؤمنان، نوشته شده در لوح محفوظ:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ ... کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. احزاب (33) 6

41. حکم حرمت ازدواج با همسران پیامبر، نوشته شده در لوح محفوظ:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ ... کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (4)احزاب (33) 6

نیز ==> همین مدخل، ارث در لوح محفوظ، وصیّت در لوح محفوظ و همسران پیامبر در لوح محفوظ

خویشاوندان در لوح محفوظ

42. اولویّت خویشاوندان نسبی بر دیگران در حقوق مقرّر شده از سوی خداوند، مکتوب در لوح محفوظ:

1) 1) . مشارالیه«ذٰلک»نسخ میراث از طریق هجرت با ارث‌بری از طریق خویشاوندی است. (مجمع البیان، ج 7 - 8 ، ص 531)

2) 2) . مقصود از«الکتاب»بنا بر یک احتمال، لوح محفوظ است (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 159) و«ذلک»اشاره به همۀ آنچه در این آیه و آیۀ قبل ذکر شده، است. (الکشاف، ج 3، ص 524)

3) 3) . مقصود از«الکتاب»بنا بر یک احتمال، لوح محفوظ (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 159) و«ذلک»اشاره به همۀ آنچه در این آیه و آیۀ قبل ذکر شده، است. (الکشاف، ج 3، ص 524)

4) 4) . لازمۀ مادر بودن همسران پیامبر برای مؤمنان در شرع اسلام، حرمت ازدواج مؤمنان با همسران پیامبر است

... وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (1)احزاب (33) 6

نیز ==> همین مدخل، ارث در لوح محفوظ

قرآن در لوح محفوظ

43. وجود حقیقت قرآن، در لوح محفوظ:

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ . (2)زخرف (43) 3 و 4

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ. (3)طور (52) 2 و 3

کَلاّٰ إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ

فَمَنْ شٰاءَ ذَکَرَهُ

فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ . عبس (80) 11 -\13

بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ

فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ. بروج (85) 21 و 22

44. قرآن، دارای حقیقتی متعالی و مکتوب در لوح محفوظ، پیش از نزول به زبان عربی:

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ . زخرف (43) 3 و 4

45. شایستگی قرآن برای تذکّر و ارشاد همۀ مردم، ثبت شده در لوح محفوظ:

کَلاّٰ إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ

فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ . (4)عبس (80) 11 و 13

46. فرشتگان وحی، نویسندگان قرآن، از لوح محفوظ:

فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ

مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ

بِأَیْدِی سَفَرَةٍ . (5)عبس (80) 13 -\15

قسم به لوح محفوظ

47. قسم خداوند به مطالب ثبت شده و نوشته شده بر لوح محفوظ:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ. (6)طور (52) 2 و 3

48. قسم خداوند به لوح محفوظ برای بیان واقع و حتمی بودن عذاب پروردگار و غیر قابل دفع بودن آن:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ

إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ

مٰا لَهُ مِنْ دٰافِعٍ . طور (52) 2 و 3 و 7 و 8

لوح محفوظ و قضای الهی

49. لوح محفوظ قضاء ثابت و لا یتغیّر الهی:

1) 1) . مقصود از«الکتاب»بنا بر یک احتمال، لوح محفوظ است (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 159) و«ذلک»اشاره به همۀ آنچه در این آیه و آیۀ قبل ذکر شده، است. (الکشاف، ج 3، ص 524)

2) 2) . منظور از«امّ‌الکتاب»بنا بر قولی، لوح محفوظ است. (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 617؛ مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 60)

3) 3) . مقصود از«کتاب مسطور»قرآن است که در لوح محفوظ و نزد خداوند ثبت است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 247)

4) 4) .«فی صحف»صفت برای«تذکرة»و به این معنا است که تذکرة ثابت شده در صحیفه‌هایی و نسخه گرفته شده از لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 4، ص 702)«انّها»یعنی آیات قرآن موعظه و تذکّر برای خلق است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 665)

5) 5) . صحف مکرّمة مرفوعة مطهّرة»یعنی لوح محفوظ که مرفوع و مطهر نزد خدا است.«سفرة»بنا بر قولی،«ملائکه»است. (جامع البیان، ج 15، جزء 30، ص 68)

6) 6) . بنا بر قولی، مقصود از«رقّ»لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 4، ص 408)

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ . (1)رعد (13) 39

نیز ==> همین مدخل، تقدیر در لوح محفوظ

مصائب در لوح محفوظ

50. ثبت همۀ مصائب زمینی و بلایای جانی، در لوح محفوظ:

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی أَنْفُسِکُمْ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهٰا إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. (2)

حدید (57) 22

وصیّت در لوح محفوظ

51. حق وصیّت به اعطای بخشی از اموال به غیر وارثان، ثبت شده در لوح محفوظ:

... وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. احزاب (33) 6

ولایت در لوح محفوظ

52. ولایت تامّ پیامبر صلی الله علیه و آله بر مؤمنان و اولویّت وی بر خود آنان در امورشان، نوشته شده در لوح محفوظ:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (3)احزاب (33) 6

لوط علیه السلام

اشاره

لوط(علیه‌السّلام)

لوط بن هاران بن تارخ، پسر برادر ابراهیم بود. وی همراه عموی خود ابراهیم علیه السلام از بابل به‌سوی شام کوچ کرد. ابراهیم علیه السلام در فلسطین ماند و لوط علیه السلام به‌سوی مملکت سدوم که مردم آن اهل کفر و فحشا بودند، فرستاده شد. (4)در این مدخل از واژۀ«لوط» استفاده شده است.

اهمّ عناوین: فضایل لوط علیه السلام ، لوط علیه السلام و ملائکه، مقامات لوط، همسر لوط.

آبروی لوط علیه السلام

1. لوط علیه السلام خواستار حفظ آبروی خویش نزد مهمانان خود:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ


1) 1) . مقصود از«امّ‌الکتاب»لوح محفوظ است. (الکشاف، ج 2، ص 534) و به قرینه«یمحو الله ما یشاء»می‌توان استفاده نمود که«امّ‌الکتاب »قضای محتوم الهی و غیر قابل تغییر است. (ر.ک المیزان، ج 11، ص 376)

2) 2) . مقصود از مصائب زمینی، قحطی باران، کمبود گیاهان و محصولات است و مراد از مصائب جانی، بیماریها و مصیبت مرگ فرزندان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 362)

3) 3) .«ذلک»اشاره به آنچه در دو آیه ذکر شده است. (الکشاف، ج 3، ص 524)

4) 4) . تاریخ طبری، ج 1، ص 175

وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 68 و 69

2. پیشنهاد ازدواج با دختران خود از سوی لوط به قومش جهت حفظ آبرو:

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِثَمُودَ

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 68 و 77 و 78

قٰالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ . حجر (15) 70 و 71

آرزوهای لوط علیه السلام

3. آرزوی لوط علیه السلام به داشتن نیروی قوی، جهت مقابله با تبهکاران قومش:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ ... قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ. هود (11) 78 و 80

4. آرزوی لوط علیه السلام ، به داشتن پناهگاهی مطمئن، برای در امان ماندن مهمانانش از تعرّض تبهکاران:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ. هود (11) 78 و 80

آل لوط علیه السلام

==> آل لوط علیه السلام

آوارگی لوط علیه السلام

5. مبارزۀ لوط علیه السلام با برنامه‌های ضدّ اخلاقی قوم خود، سبب طرح پیشنهاد اخراج وی و همراهانش از دیارشان:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ... وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . اعراف (7) 80 و 82

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا لُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ . شعراء (26) 167

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . نمل (27) 54 و 56

6. پاکی لوط علیه السلام و همراهانش، دلیل قوم وی برای طرح پیشنهاد اخراج آنان:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ... وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . اعراف (7) 80 و 82

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . نمل (27) 54 و 56

ابراهیم علیه السلام و لوط علیه السلام

7. ابراهیم علیه السلام ، نگران جان لوط علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ

إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 31 و 32

اتمام حجت لوط

8. اتمام حجت لوط بر قوم خود:

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . (1)توبه (9) 70

اخراج لوط علیه السلام

==> همین مدخل، آوارگی لوط علیه السلام

اخلاص لوط علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل لوط علیه السلام ، اخلاص

استقامت لوط علیه السلام

9. استقامت و پایمردی لوط صلی الله علیه و آله در برابر عمل ضد اخلاقی قومش:

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا لُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ

قٰالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقٰالِینَ . شعراء (26) 167 و 168

استهزای لوط علیه السلام

10. مورد استهزا قرار گرفتن لوط علیه السلام و همراهانش، از سوی قوم خود:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ... وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . (2)اعراف (7) 80 و 82

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ... فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . نمل (27) 54 و 56

اسوه بودن لوط علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل لوط علیه السلام ، اسوه بودن

اضطراب لوط علیه السلام

11. دلهرۀ لوط علیه السلام به جهت احتمال دست‌درازی قومش به مهمانان وی:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ . (3)هود (11) 7

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ. هود (11) 78 و 80

اطاعت از لوط علیه السلام

12. دعوت لوط علیه السلام از قومش، مبنی بر اطاعت و

1) 1) . مقصود از«مؤتفکات»آبادیهای قوم لوط بود که براثر عذاب الهی زیر و رو شد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 75؛ الکشاف، ج 2، ص 289)

2) 2) .«انّهم اناس یتطهرون»از روی استهزا به لوط علیه السلام و همراهانش گفته می‌شد. (المیزان، ج 15، ص 376)

3) 3) . لوط علیه السلام فرشتگان میهمان را که به شکل انسان بر او وارد شده بودند نشناخت و ترسید قوم تبهکار، مزاحم آنها شوند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 6 ، جزء 12، ص 124)

پیروی از وی:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 160 -\163

امامت لوط علیه السلام

==> همین مدخل، مقامات لوط علیه السلام ، امامت

امید لوط علیه السلام

13. امیدواری لوط علیه السلام به استجابت دعایش، از جانب خداوند:

وَ لُوطاً ... فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . (1)انبیاء (21) 74 و 90

انذارهای لوط علیه السلام

14. اخطار لوط علیه السلام به قوم خویش، پیش از رسیدن عذاب الهی بر آنان:

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا بَلْ جِئْنٰاکَ بِمٰا کٰانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ . (2)حجر (15) 61 و 63

15. هشدار لوط علیه السلام به قوم خود از عذاب استیصال، به علّت ارتکاب عمل زشت لواط:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِینَ . شعراء (26) 160 و 161 و 163 و 165 و 166 و 173

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِینَ . نمل (27) 54 و 55 و 58

وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ أُولٰئِکَ الْأَحْزٰابُ

إِنْ کُلٌّ إِلاّٰ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقٰابِ . ص (38) 13 و 14

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ أَصْحٰابُ الرَّسِّ وَ ثَمُودُ

وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ کُلٌّ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ. ق (50) 12 و 14

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

وَ لَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنٰا فَتَمٰارَوْا بِالنُّذُرِ. قمر (54) 33 و 36

16. روی‌گردانی قوم لوط از انذار وی، با تهدید آن حضرت به اخراج از شهر:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا لُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِینَ . شعراء (26) 160 و 161 و 163 و 167 و 173

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ


1) 1) . ممکن است ضمیر«انّهم کانوا...»به انبیای پیشین در آیات قبل برگردد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 97)

2) 2) . مقصود از«ما»در جملۀ«بما کانوا فیه تمترون»عذاب است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 525)

اَلْمُنْذَرِینَ . نمل (27) 54 -\56 و 58

ایمان لوط علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل لوط علیه السلام ، ایمان

برتری لوط علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل لوط علیه السلام ، برتری

برگزیدگی لوط علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل لوط علیه السلام ، برگزیدگی

پاکدامنی لوط علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل لوط علیه السلام ، تزکیه

تبلیغ لوط علیه السلام

17. تبیین زشتی فحشا و مبارزه با انحراف جنسی، محور تبلیغات لوط علیه السلام در برابر قومش:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ . اعراف (7) 80 و 81

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 67 -\69

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 161 -\165

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ . نمل (27) 54 و 55

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . عنکبوت (29) 28 و 29

18. تأکید لوط علیه السلام بر امانتداری خود، در تبلیغ قوم خویش:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . شعراء (26) 161 -\162

19. دعوت لوط علیه السلام از قومش به رعایت تقوا و پرهیز از انحرافات:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 68 -\69

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 161 -\163

20. دلسوزی لوط علیه السلام در تبلیغ، برای نجات قوم خویش:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ . شعراء (26) 161

21. تأکید لوط علیه السلام بر اجرت نخواستن از قومش، در برابر ابلاغ پیامهای الهی:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 161 و 164

تعجّب لوط علیه السلام

22. عمل لواط، امری شگفت‌آور و تعجّب‌انگیز، نزد لوط علیه السلام :

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ . اعراف (7) 80 و 81

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ . شعراء (26) 160 و 165 و 166

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . عنکبوت (29) 29

تکذیب لوط علیه السلام

23. انکار رسالت لوط علیه السلام و تکذیب آن حضرت، از سوی قوم او:

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ ثَمُودُ

وَ قَوْمُ إِبْرٰاهِیمَ وَ قَوْمُ لُوطٍ. حج (22) 42 و 43

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ . شعراء (26) 160

وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ أُولٰئِکَ الْأَحْزٰابُ

إِنْ کُلٌّ إِلاّٰ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقٰابِ . ص (38) 13 و 14

وَ عٰادٌ وَ فِرْعَوْنُ وَ إِخْوٰانُ لُوطٍ

وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ کُلٌّ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ. ق (50) 13 و 14

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

وَ لَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنٰا فَتَمٰارَوْا بِالنُّذُرِ. قمر (54) 33 و 36

تنزیه لوط علیه السلام

24. مبرّا بودن لوط علیه السلام از شرک ورزیدن به خداوند:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (1)

انعام (6) 86 و 88

تهدید لوط علیه السلام

25. تهدید شدن لوط علیه السلام و همراهانش، به اخراج از خانه و کاشانۀ خود:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ... وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ


1) 1) . حرف«لو»غالباً برای امتناع شرط و جواب به کار می‌رود، بنابراین، آیه دلالت می‌کند بر اینکه شرک، تحقّق نیافته، پس جزای آن (حبط عمل) نیز محقّق نشده است

قَرْیَتِکُمْ ... اعراف (7) 80 و 82

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ... فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ ... نمل (27) 54 و 56

جبرئیل و لوط علیه السلام

==> جبرئیل، جبرئیل و لوط علیه السلام

حکمت لوط علیه السلام

==> همین مدخل، عطایای خدا به لوط علیه السلام ، حکمت

خاندان لوط

==> آل لوط و همین مدخل، نسل لوط

خوف لوط علیه السلام

26. خوف و هراس لوط علیه السلام از تعرّض قومش به مهمانان وی:

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ ... عنکبوت (29) 33

27. لوط علیه السلام ، از خائفان به درگاه پروردگار:

وَ لُوطاً ... إِنَّهُمْ کٰانُوا ... وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً ...

انبیاء (21) 74 و 90

خیانت به لوط

28. خیانت همسر لوط با خبرچینی علیه آن حضرت:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . (1)تحریم (66) 10

دختران لوط علیه السلام

29. لوط علیه السلام دارای دخترانی متعدّد و آمادۀ ازدواج:

... قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ ... هود (11) 78

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ . حجر (15) 71

30. لوط علیه السلام ، پیشنهاددهندۀ ازدواج دخترانش به قوم خود، برای حفظ آبرو و عدم تعرّض به مهمانان:

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً ... وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی ... هود (11) 68 و 77 و 78

قٰالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ . حجر (15) 70 و 71

31. ردّ پیشنهاد ازدواج با دختران لوط، از سوی تبهکاران قومش:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

قٰالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مٰا نُرِیدُ. هود (11) 78 و 79

دعای لوط علیه السلام


1) 1) . همسر لوط آمدن مهمان به خانۀ حضرت را به قوم او اطلاع می‌داد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 479)

32. دعای لوط علیه السلام به درگاه پروردگار، برای نجات خود و نزدیکانش از شرّ کردار منحرفان:

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا لُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ

قٰالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقٰالِینَ

رَبِّ نَجِّنِی وَ أَهْلِی مِمّٰا یَعْمَلُونَ

فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ . شعراء (26) 167 -\170

33. استمداد لوط علیه السلام از خداوند، برای غلبه بر قومش:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ . عنکبوت (29) 28 و 30

34. اجابت دعای لوط علیه السلام از سوی خداوند و گسیل شدن فرشتگانی از جانب پروردگار، برای درهم کوبیدن قوم لوط:

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ . عنکبوت (29) 30 و 31

دلداری به لوط علیه السلام

35. دلداری ملائکه به لوط علیه السلام با وعدۀ نجات وی و اهلش از عذاب:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ . هود (11) 77 و 81

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . عنکبوت (29) 33 و 34

رحمت به لوط علیه السلام

==> همین مدخل، عطایای خدا به لوط علیه السلام ، رحمت

رسالت لوط علیه السلام

36. لوط علیه السلام از جمله رسولان الهی:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ . (1)اعراف (7) 80

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ ثَمُودُ

وَ قَوْمُ إِبْرٰاهِیمَ وَ قَوْمُ لُوطٍ. حجّ (22) 42 و 43

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . شعراء (26) 161 و 162

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا ... وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... نمل (27) 45 و 54

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... وَ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... عنکبوت (29) 14 و 16 و 28

وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ . صافّات (37) 133

37. ایمان تنها یک خانواده به رسالت لوط علیه السلام :

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ . ذاریات (51) 32 و 35 و 36

38. بازداشتن مردم از فحشا و لواط، مهم‌ترین و

1) 1) . ممکن است که کلمۀ«لوط»عطف بر«نوحاً»در آیۀ 59 باشد؛ یعنی«و ارسلنا لوطاً». (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 684)

مقدم‌ترین وظیفۀ لوط علیه السلام در رسالتهای خویش:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ . (1)اعراف (7) 80 و 81

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ . شعراء (26) 165 و 166

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ . نمل (27) 54 و 55

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ ... عنکبوت (29) 28 و 29

39. عدم ایمان اکثریت قوم لوط به رسالت آن حضرت:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 160 و 161 و 174

40. مخالفت همگانی قوم لوط با رسالت آن حضرت و دروغگو خوانده شدن وی، از سوی آنان:

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ ثَمُودُ

وَ قَوْمُ إِبْرٰاهِیمَ وَ قَوْمُ لُوطٍ. حجّ (22) 42 و 43

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

وَ لَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنٰا فَتَمٰارَوْا بِالنُّذُرِ. قمر (54) 33 و 36

41. همزمانی رسالت لوط با رسالت ابراهیم علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 31 و 32

نیز ==> همین مدخل، عطایای خدا به لوط علیه السلام ، نبوّت

سبقت لوط علیه السلام

42. پیشتازی لوط علیه السلام در کارهای خیر و نیکو:

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً .... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ ... انبیاء (21) 74 و 90

سفر لوط علیه السلام

43. سفر شبانۀ لوط علیه السلام همراه با خانوادۀ خود از سدوم به محلی دیگر از فرمانهای فرشتگان به آن حضرت:

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ ... هود (11) 81

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا ... فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ ... حجر (15) 61 و 63 و 65

سکونت لوط علیه السلام

44. سکونت لوط علیه السلام و فرزندانش، در سرزمین سدوم:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . (2)اعراف (7) 80 و 82


1) 1) . با توجّه به آیۀ 81 معلوم می‌شود مراد از«الفاحشه»در آیۀ 80 ، لواط است. (المیزان، ج 8 ، ص 184)

2) 2) . مقصود از«قریتکم»سدوم و عموره است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 5، جزء 8 ، قسمت 2، ص 230)

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ

وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ . حجر (15) 61 و 65 و 66

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . نمل (27) 56

صالح بودن لوط علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل لوط علیه السلام ، از صالحان

عطایای خدا به لوط علیه السلام

1. حکمت

45. اعطای حکمت خداوند به لوط علیه السلام :

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ ... (1)انعام (6) 86 و 89

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً ... انبیاء (21) 74

2. رحمت

46. برخورداری لوط علیه السلام از رحمت الهی:

وَ لُوطاً ... وَ أَدْخَلْنٰاهُ فِی رَحْمَتِنٰا إِنَّهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انبیاء (21) 74 و 75

3. علم

47. علم، عطیۀ خداوند به لوط علیه السلام :

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً ... انبیاء (21) 74

4. کتاب

48. کتاب آسمانی، از عطایای خداوند به لوط علیه السلام :

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ ... انعام (6) 86 و 89

5. نبوّت

49. لوط علیه السلام از پیامبران برگزیدۀ الهی، برای منصب نبوّت:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ... انعام (6) 86 و 89

علم لوط علیه السلام

==> همین مدخل، عطایای خدا به لوط علیه السلام ، علم فضایل لوط علیه السلام ، علم

فضایل لوط علیه السلام

1. صالح بودن

50. لوط علیه السلام پیامبری صالح، همانند دیگر پیامبران:

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً ... انعام (6) 85 و 86

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً ... وَ أَدْخَلْنٰاهُ فِی رَحْمَتِنٰا إِنَّهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انبیاء (21) 74 و 75

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ ... تحریم (66) 10

2. اخلاص

51. تصریح لوط علیه السلام به نداشتن کمترین چشم‌داشت مادّی از قومش، در قبال رسالت خویش:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ


1) 1) . یکی از موارد کاربرد«حکم»حکمت است. (مفردات، ص 249)«حکم»

أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 160 و 164

3. اسوه بودن

52. لوط علیه السلام ، از جمله الگوهای معرفی شده از جانب خداوند، برای هدایت بشر:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ ... انعام (6) 86 و 90

4. امانتداری

53. لوط علیه السلام پیامبری امین در ابلاغ رسالت:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . شعراء (26) 161 و 162

5. ایمان

54. ایمان لوط علیه السلام به ابراهیم علیه السلام ، در پی فراخوانی او به توحید:

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . عنکبوت (29) 16 و 26

55. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مأمور به الگوگیری از هدایتهای الهی لوط علیه السلام :

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ ... (1)انعام (6) 86 و 90

6. برتری

56. لوط علیه السلام از جمله پیامبران برتری یافته از سوی خداوند، بر تمام مردم عصر خویش:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ . (2)انعام (6) 86

57. لوط علیه السلام ، از جمله پیامبران برتری یافته بر مردم جهان:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ . (3)انعام (6) 86

7 . برگزیدگی

58. لوط علیه السلام از برگزیدگان الهی:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ ... انعام (6) 86 و 87

8. تزکیه

59. لوط علیه السلام و همراهانش، انسانهایی پاک و منزّه از اعمال ناروا و پلید:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ... وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . اعراف (7) 80 و 82

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ... فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . نمل (27) 54 و 56


1) 1) . منظور از هدایت، هدایت بلا واسطۀ الهی است که همۀ پیامبران آن را داشته‌اند و مأمور بودن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در اقتدا به هدایت آنان، تقدم زمانی پیامبران بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و دریافت هدایت الهی قبل از آن حضرت بوده است. (المیزان، ج 7، ص 249 و 260)

2) 2) . احتمال می‌رود که عموم«العالمین»عرفی بوده، و مقصود از آن مردم عصر پیامبران مذکور باشد. (روح المعانی، ج 5، جزء 7، ص 311)

3) 3) . احتمال می‌رود که عموم«العالمین»حقیقی باشد و مقصود از آن تمام انسانهای دنیا باشد. (المیزان، ج 7، ص 243)

9 . خشوع

60. لوط علیه السلام از خاشعان در برابر خداوند:

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً .... وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . (1)

انبیاء (21) 74 و 90

10. صدق

61. صداقت و امانتداری لوط علیه السلام ، در رسالت خویش و پاداش نخواستن از قومش:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 161 -\164

11. علم

62. برخورداری لوط علیه السلام از علم عطا شده از سوی خداوند:

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ ... وَ عِلْماً ... انبیاء (21) 74

63. آگاه شدن لوط علیه السلام از نزول عذاب بر قومش، از سوی ملائکه:

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ . هود (11) 81

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا بَلْ جِئْنٰاکَ بِمٰا کٰانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ

وَ أَتَیْنٰاکَ بِالْحَقِّ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ

وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ . حجر (15) 61 و 63 و 64 و 66

12. هدایت

64. لوط علیه السلام ، برخوردار از هدایت ویژۀ الهی:

... وَ لُوطاً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ ... انعام (6) 86 و 90

نیز ==> همین مدخل، هدایت لوط علیه السلام

قصّۀ لوط علیه السلام

65. داستان لوط علیه السلام و قوم او، از داستانهای مهم تاریخ بشری:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً ... وَ یٰا قَوْمِ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شِقٰاقِی أَنْ یُصِیبَکُمْ مِثْلُ مٰا أَصٰابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صٰالِحٍ وَ مٰا قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعِیدٍ. هود (11) 84 و 89

66. داستان لوط علیه السلام و قومش، آیتی الهی و عبرت‌آموز:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ

إِلاّٰ عَجُوزاً فِی الْغٰابِرِینَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 160 و 170 و 171 و 174

67. داستان لوط علیه السلام و قومش، عبرت و آیۀ الهی برای هوشمندان:

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ

وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ

فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ . حجر (15) 61 و 65 و 66 و 73 -\75


1) 1) . ممکن است ضمیر«انّهم کانوا...»به انبیای مذکور در آیات قبل برگردد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 97)

قضاوت لوط علیه السلام

==> همین مدخل، مقامات لوط علیه السلام ، قضاوت

قوم لوط علیه السلام

==> قوم لوط

کتاب لوط علیه السلام

==> همین مدخل، عطایای خدا به لوط علیه السلام ، کتاب

کرّوبیل و لوط علیه السلام

==> کرّوبیل، کرّوبیل و لوط علیه السلام

لوط و ابراهیم علیهما السلام

68. هجرت لوط علیه السلام در معیت ابراهیم علیه السلام به سرزمین شام:

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ . (1)انبیاء (21) 69 و 71

69. ایمان لوط علیه السلام به ابراهیم علیه السلام و تصدیق آن حضرت:

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ ... فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی ... عنکبوت (29) 16 و 26

70. لوط علیه السلام ، از خویشاوندان قومی ابراهیم علیه السلام :

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ ... عنکبوت (29) 16 و 26

لوط علیه السلام و ملائکه

71. نزول و ورود جمعی از ملائکه، بر لوط علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ . (2)هود (11) 77

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا بَلْ جِئْنٰاکَ بِمٰا کٰانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ . حجر (15) 61 و 63 و 65

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 33

72. ناشناخته بودن ملائکه برای لوط علیه السلام ، هنگام ورودشان بر وی:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ . (3)هود (11) 77

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ . حجر (15) 61 و 62

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً ... عنکبوت (29) 33

73. نزول و ورود فرشتگان، به صورت و شکل مردان زیبارو، بر لوط علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ ... (4)هود (11) 77

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ . حجر (15) 61 و 62


1) 1) . مقصود از«الارض الّتی بارکنا»سرزمین شام است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 89)

2) 2) . مقصود از«رسل»ملائکه است

3) 3) . لوط علیه السلام ، در بدو ورود ملائکه، آنان را نشناخت. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 279)

4) 4) . ملائکه به شکل مردان زیبارو بر لوط علیه السلام نازل شدند. (روح المعانی، ج 7، جزء 12، ص 156)

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً ... عنکبوت (29) 33

74. اندوه لوط و نمایان شدن نگرانی در چهره‌اش، با ورود فرشتگان برآن حضرت:

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ ... (1)عنکبوت (29) 33

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ . هود (11) 77

75. روز ورود فرشتگان بر لوط علیه السلام ، روزی سخت و دشوار برآن حضرت:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ . هود (11) 77

76. درخواست لوط علیه السلام از فرشتگان، برای معرّفی خود:

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ . (2)حجر (15) 61 و 62

77. فاش ساختن ملائکۀ عذاب، ماهیّت خویش (فرشته و مأمور الهی بودن) را برای لوط علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً ... قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ ... هود (11) 77 و 81

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

قٰالُوا بَلْ جِئْنٰاکَ بِمٰا کٰانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ . حجر (15) 61 -\63

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 33

78. فرشتگان میهمان بر لوط علیه السلام ، حامل پیامهایی از ناحیۀ خداوند برای آن حضرت:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً ... قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ ... (3)هود (11) 77 و 81

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

قٰالُوا بَلْ جِئْنٰاکَ بِمٰا کٰانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ . حجر (15) 61 -\63

79. خبردار شدن لوط علیه السلام از فرارسیدن زمان عذاب و کیفر قومش، به‌وسیلۀ ملائکه:

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ . هود (11) 81

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

قٰالُوا بَلْ جِئْنٰاکَ بِمٰا کٰانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ

وَ أَتَیْنٰاکَ بِالْحَقِّ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ

وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ . حجر (15) 61 -\64 و 66

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 33

80. اعلام فرشتگان مأمور عذاب قوم لوط به لوط علیه السلام ، به نجات او و خانواده‌اش ( به‌جز

1) 1) . ملائکه چون حزن و اندوه لوط علیه السلام را در چهره‌اش دیدند به او گفتند:«لا تخف و لا تحزن». (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 53)

2) 2) . عبارت«انّکم قوم منکرون»کنایه از درخواست معرّفی است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 525)

3) 3) . از اینکه فرشتگان خود را پیام‌آوران الهی (رسل ربّک) معرّفی کردند، این برداشت استفاده می‌شود

همسرش) از عذاب الهی:

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ . هود (11) 81

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 33

81. اطمینان دادن ملائکۀ مأمور عذاب به لوط علیه السلام ، با بیان عدم دسترسی مهاجمان برآن حضرت:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً ... قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ ... هود (11) 77 و 81

82. درخواست ملائکه از لوط علیه السلام ، به خارج شدن شبانۀ خود و خانواده‌اش، از دیار قوم لوط:

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ ... هود (11) 81

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ . حجر (15) 65

83. دستور ملائکه به لوط علیه السلام برای حرکت کردن از پی خاندانش، جهت در امان ماندن آنان از عذاب الهی:

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ ... حجر (15) 65

مقامات لوط علیه السلام

امامت

84. لوط علیه السلام ، از جمله رهبران هدایتگر:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ ... انعام (6) 86 و 90

نبوّت

85. اعطای مقام نبوّت، از سوی خداوند به لوط علیه السلام :

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ... انعام (6) 86 و 89

86. لوط علیه السلام از پیامبران برگزیدۀ الهی، برای منصب نبوّت:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ... انعام (6) 86 و 89

قضاوت

87. اعطای مقام قضا، از جانب خداوند به لوط علیه السلام :

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ... (1)انعام (6) 86 و 89

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً ... انبیاء (21) 74

میهمانان لوط

==> همین مدخل، لوط علیه السلام و ملائکه

نبوّت لوط علیه السلام

==> همین مدخل، مقامات لوط علیه السلام ، نبوّت

نجات لوط


1) 1) . یکی از معانی«حکم»، قضا است. (مفردات، ص 248،«حکم»)

88. رهایی لوط علیه السلام و خانوادۀ او از عذاب الهی، مورد درخواست آن حضرت از پروردگار:

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا لُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ

رَبِّ نَجِّنِی وَ أَهْلِی مِمّٰا یَعْمَلُونَ . (1)شعراء (26) 167 و 169

89. رهایی لوط علیه السلام از شرّ قوم پلید، ناپاک و زشت‌کارش، به‌وسیلۀ خداوند:

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ تَعْمَلُ الْخَبٰائِثَ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فٰاسِقِینَ . انبیاء (21) 74

90. رهایی لوط علیه السلام و خانواده‌اش، از عذاب الهی:

وَ لُوطاً ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ ... اعراف (7) 80 و 83

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ ... هود (11) 81

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ . حجر (15) 65

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ . انبیاء (21) 71

فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ

إِلاّٰ عَجُوزاً فِی الْغٰابِرِینَ . شعراء (26) 170 و 171

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ ... وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِینَ . نمل (27) 56 -\58

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 32 و 33

وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ . صافّات (37) 133 و 134

91. آگاهی ابراهیم علیه السلام از رهایی لوط علیه السلام و همراهانش از عذاب الهی، به‌وسیلۀ فرشتگان:

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ . (2)حجر (15) 51 و 57 -\59

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 31 و 32

92. نجات لوط علیه السلام و خانواده‌اش، در گرو خروج آنان از دیار قوم لوط:

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ ... هود (11) 81

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ . حجر (15) 65

93. رهایی لوط علیه السلام و همراهانش، هنگام سَحَر، قبل از نزول عذاب بر قوم لوط:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً إِلاّٰ آلَ لُوطٍ نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ. (3)قمر (54) 34


1) 1) . مبتنی بر این احتمال که مضافی در تقدیر باشد [من عقوبه عملهم]. (الکشاف، ج 3، ص 331) گفتنی است که آیۀ 170 تأییدکنندۀ همین برداشت است

2) 2) .«آل لوط»شامل لوط علیه السلام و خواص او می‌شود. (المیزان، ج 12، ص 182)

3) 3) .«آل لوط»شامل لوط علیه السلام و خواص او می‌شود. (المیزان، ج 12، ص 182)

94. نجات لوط علیه السلام و همراهانش از عذاب الهی، در گرو عدم بازگشت آنان به شهر:

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ ... (1)حجر (15) 65

95. رهایی لوط علیه السلام و خانواده‌اش از عذاب الهی، در گروه نگاه نکردن آنان در پشت سر خود:

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ ... (2)حجر (15) 65

96. رهایی لوط علیه السلام و همراهانش از عذاب نازل شده بر قومش، نعمتی از سوی خداوند:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً إِلاّٰ آلَ لُوطٍ نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ

نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا ... قمر (54) 34 و 35

97. شکرگزاری لوط علیه السلام و خانواده‌اش به درگاه خدا، باعث رهایی آنان از عذاب نازل شده بر قوم لوط:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً إِلاّٰ آلَ لُوطٍ نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ

نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی مَنْ شَکَرَ. قمر (54) 34 و 35

98. خشوع لوط علیه السلام در برابر پروردگار، زمینه‌ساز نجات وی از عذاب مقرّر شده بر قومش:

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ تَعْمَلُ الْخَبٰائِثَ .... وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 74 و 90

هجرت لوط علیه السلام


1) 1) . ممکن است مقصود از«لا یلتفت»عدم بازگشت به شهر باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 525)

2) 2) . احتمال می‌رود که مراد از«لا یلتفت»نگاه نکردن به پشت سر باشد. (روح المعانی، ج 8 ، جزء 14، ص 101)

99. کوچ شبانۀ لوط علیه السلام و خانواده‌اش، مورد سفارش فرشتگان:

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ ... هود (11) 81

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا بَلْ جِئْنٰاکَ بِمٰا کٰانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ . حجر (15) 61 و 63 و 65

100. کوچ شبانۀ لوط علیه السلام و آل او به‌سوی مکان تعیین شده:

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ . حجر (15) 65

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ . انبیاء (21) 71

101. تصمیم لوط علیه السلام پس از ایمان آوردن به ابراهیم علیه السلام به هجرت به سرزمینی دیگر:

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . (1)عنکبوت (29) 26

102. هجرت لوط علیه السلام ، به سرزمینی با برکت، برای تمام مردم جهان:

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ . (2)انبیاء (21) 71

هدایت لوط علیه السلام

103. لوط علیه السلام ، مشمول هدایت ویژۀ الهی:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ ... انعام (6) 86 و 90

104. هدایت یافتن لوط علیه السلام به صراط مستقیم، از سوی خداوند:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ ... وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 86 و 87

105. لزوم الگوگیری از هدایتهای الهی لوط علیه السلام :

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ ... انعام (6) 86 و 90

همسر لوط

106. همسر لوط، نمونه و اسوۀ قابل تأمّل در کفر، نفاق و خیانت، به رغم حضورش در کنار پیامبر الهی:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . تحریم (66) 10

107. جاسوسی همسر لوط برای دشمنان کافر تبهکار، با گزارش اطلاعات و افشای اسرار آن حضرت:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا ... (3)تحریم (66) 10

108. سالخورده بودن همسر لوط، هنگام هلاکت:

فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ

إِلاّٰ عَجُوزاً فِی الْغٰابِرِینَ .

شعراء (26) 170 و 171

إِذْ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ

إِلاّٰ عَجُوزاً فِی الْغٰابِرِینَ . صافّات (37) 134 و 135

109. خیانت همسر لوط به شوهر خود:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا ... تحریم (66) 10

110. کافر بودن همسر لوط:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا ... (4)تحریم (66) 10

111. آتش دوزخ، کیفر همسر لوط:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . تحریم (66) 10


1) 1) . ممکن است که مرجع ضمیر فاعلی«قال»حضرت لوط علیه السلام باشد. (المیزان، ج 16، ص 122) در روایتی از امام باقر علیه السلام روایت شده است: لوط علیه السلام ، ابراهیم علیه السلام را تصدیق کرد و با آن حضرت و ساره به شام هجرت کرد. (الکافی، ج 8 ، ص 370، ح 559؛ البرهان، ج 4، ص 311)

2) 2) . در اینکه منظور از«الارض الّتی بارکنا»چیست، سه احتمال وجود دارد: شام، بیت‌المقدّس و مکّه. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 89)

3) 3) . احتمال دارد مراد از«فخانتاهما»افشای اسرار برای مشرکان باشد. (روح المعانی، ج 15، جزء 28، ص 241)

4) 4) . ممکن است مراد از«فخانتاهما» کفرورزی هریک از همسران نوح و لوط باشد. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 479)

112. بی‌تأثیر بودن نسبت همسری لوط علیه السلام برای وی، جهت نجات از عذاب:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . تحریم (66) 10

113. همسر لوط از گنهکاران:

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ . اعراف (7) 83 و 84

114. نفاق همسر لوط و همکاری وی با مخالفان آن حضرت:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . (1)تحریم (66) 10

115. هلاکت همسر لوط با عذاب الهی:

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ . (2)اعراف (7) 83 و 84

إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ

إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنٰا إِنَّهٰا لَمِنَ الْغٰابِرِینَ . حجر (15) 59 و 60

فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ

إِلاّٰ عَجُوزاً فِی الْغٰابِرِینَ .

شعراء (26) 170 و 171

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاّٰ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنٰاهٰا مِنَ الْغٰابِرِینَ .

نمل (27) 57

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 32 و 33

إِذْ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ

إِلاّٰ عَجُوزاً فِی الْغٰابِرِینَ . صافّات (37) 134 و 135

لهو

اشاره

لهو

لهو، چیزی است که انسان را از کارهای سودمند و مهم بازمی‌دارد . (3)فرق لهو با لعب این است که لعب کاری است که دارای انتظام و پیوستگی است، امّا هدف و نتیجۀ آن همانند بازی کودکان، خیالی و خالی از حقیقت است، ولی لهو چیزی است که انسان را از کاری مهم بازمی‌دارد و بدین جهت به ابزار طرب‌انگیز، آلات لهو گفته شده است. (4)در این مدخل از واژۀ«لهو»و مشتقّات آن استفاده شده است.

اهمّ عناوین: تبدیل دین به لهو، زمینه‌های لهو، مصادیق لهو.

آثار لهو

1. اشتغال به سرگرمی و لهویات زندگی دنیا،

1) 1) . احتمال می‌رود که مقصود از«خیانت»همسر لوط نفاق و پنهان نمودن کفر از ناحیۀ وی باشد. (الکشاف، ج 4، ص 572)

2) 2) .«کانت من الغابرین»یعنی«کانت من الهالکین». (تفسیر التحریر و التنویر، ج 5، جزء 8، قسمت 2، ص 237)

3) 3) . مفردات، ص 748،«لهی»

4) 4) . المیزان، ج 14، ص 247؛ نثر طوبیٰ، ج 2، ص 362،«ل‌ع‌ب - - »

موجب بازماندن از خیرات آخرت:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ ... لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ ... انعام (6) 32

2. سرگرمی به لهویّات، موجب محرومیّت و بازماندن از ثواب الهی:

وَ إِذٰا رَأَوْا ... أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ ... جمعه (62) 11

3. پشیمانی و فرجام شوم کافران، نتیجۀ سرگرمی آنان به لهو با آرزوهای باطل:

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ . حجر (15) 2 و 3

احکام لهو

4. لزوم اجتناب از لهو و کارهای بازدارنده از راه خدا:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . لقمان (31) 6

5. مشغول شدن به لهوهای فریبندۀ دنیایی، حرام و موجب عذاب آخرتی:

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفٰاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکٰاثُرٌ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّٰارَ نَبٰاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطٰاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٌ وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ الْغُرُورِ. حدید (57) 20

6. غنا و نغمه‌های مفسده‌انگیز، از امور لهوی و امری حرام:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . (1)لقمان (31) 6

7. سخنان گمراه‌کننده، از مصادیق لهو و امری حرام:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . لقمان (31) 6

8. حرمت تبدیل و تحریف دین خدا به امور لهوی:

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لاٰ یُؤْخَذْ مِنْهٰا أُولٰئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ . انعام (6) 70

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً ... اعراف (7) 50 و 51

9. لزوم تعقّل در لهو بودن امور دنیایی، بازدارنده از آخرت:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ


1) 1) . منظور از«لهو الحدیث»طبق برخی از شأن نزولها غنا است که به‌وسیلۀ کنیزانی خوانده می‌شد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 490) محمد بن مسلم می‌گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: غنا از جمله گناهانی است که خداوند - عزّ و جلّ - برای آن وعدۀ آتش داده است و این آیه را تلاوت نمود:«و من النّاس من یشتری لهو الحدیث». (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 194، ح 5)

لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 32

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . عنکبوت (29) 64

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ ... وَ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ شَدِیدٌ ... حدید (57) 20

10. نهی مؤمنان از مشغول شدن به لهو و سرگرمی، به‌وسیلۀ اموال:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

11. مشغول شدن مؤمنان به لهو و سرگرمی، به‌وسیلۀ فرزندان مورد نهی الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

اهل لهو

12. پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف به تذکّر دادن به‌وسیلۀ قرآن به اهل لهو:

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ ... انعام (6) 70

13. کافران هدایت‌ناپذیر صدر اسلام، اهل لهو و سرگرم به آرزوهای باطل:

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ . حجر (15) 2 و 3

بی‌ارزشی لهو

14. بی‌ارزشی لهو در مقایسه با پاداش‌های خدا:

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 11

15. حیات آخرتی متّقین، برتر از زندگی لهوی دنیا:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ ... وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 32

ترویج لهو

16. سرمایه‌گذاری بعضی از مردم در ترویج گفتار لهو، به منظور منحرف ساختن از راه خدا:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . لقمان (31) 6

17. رواج‌دهندگان سخنان لهو و باطل، مستحق عذاب خوارکننده:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . (1)لقمان (31) 6

تمایل به لهو

18. نکوهش خداوند از متمایلان به لهو به جای

1) 1) . براساس شأن نزول آیۀ«من النّاس»دربارۀ نضر بن حرث است که به کشور ایران مسافرت می‌کرد و کتابهای افسانه می‌خرید و آنها را به مکّه منتقل می‌کرد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 490)

استماع خطبه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله در نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ ... جمعه (62) 9 و 11

تنزیه خدا از لهو

19. تنزیه خداوند از انجام کاری به منظور لهو و سرگرمی خویش:

لَوْ أَرَدْنٰا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لاَتَّخَذْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا إِنْ کُنّٰا فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 17

20. عدم تعلّق ارادۀ خداوند بر لهو و سرگرمی در آفرینش آسمان و زمین و مخلوقات موجود در بین آن دو:

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ

لَوْ أَرَدْنٰا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لاَتَّخَذْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا إِنْ کُنّٰا فٰاعِلِینَ .

انبیاء (21) 16 و 17

حکم لهو

==> همین مدخل، احکام لهو

دین و لهو

21. تبدیل دین خدا به سرگرمی و لهویات، از سوی برخی مردم:

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ ... وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... (1)انعام (6) 70

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً ... اعراف (7) 51

22. دستور بی‌اعتنایی، با تبدیل‌کنندگان دین خویش به سرگرمی و لهویّات:

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ ... وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... انعام (6) 70

23. پیامبر صلی الله علیه و آله وظیفه‌دار تذکّر دادن با قرآن، به تبدیل‌کنندگان دین به لهو:

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ ... وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ ... (2)انعام (6) 70

24. یادآوری آثار زیانبار اعمال تبدیل‌کنندگان دین به لهو، از وظایف پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ ... لَهْواً ... وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ ... انعام (6) 70

25. تبدیل دین خدا به لهو و مجموعه‌ای از امور واهی، ویژگی کفرپیشگان:

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ ... لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا ... بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ . انعام (6) 70

... حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً ... وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ . اعراف (7) 50 و 51


1) 1) . مقصود از«دینهم»می‌تواند آیین الهی باشد که برای آنان نازل شده، ولی آنان به جای تمسّک به آن، آن را بازیچۀ خویش قرار دادند بدین‌سان که آن را برطبق هواهای نفسانی خویش تغییر داده و براساس احوال مختلف در آن تصرّف می‌نمودند. (المیزان، ج 7، ص 142)

2) 2) . براساس نظر برخی مفسّران، مرجع ضمیر«به»قرآن است. (الکشاف، ج 2، ص 36؛ المیزان، ج 7، ص 143)

26. تبدیل دین به لهو و سرگرمی، موجب محرومیّت از بهشت و مواهب آن:

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً ... (1)اعراف (7) 50 و 51

27. گرفتاری به عذاب و محرومیّت از شفاعت، نتیجۀ تبدیل دین به لهو:

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ ... وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لاٰ یُؤْخَذْ مِنْهٰا أُولٰئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ . (2)انعام (6) 70

28. نوشیدنی سوزان و عذاب دردناک، کیفر تبدیل دین خدا به لهو:

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ ... وَ لَهْواً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ . انعام (6) 70

29. کیفر تبدیل دین خدا به سرگرمی و لهویات، فراموش شدن در آخرت:

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً ... فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا ... (3)اعراف (7) 51

30. فریفتگی و دلبستگی به دنیا، سبب سرگرمی و لهو قرار دادن دین خدا:

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ ... وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... انعام (6) 70

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً ... وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... (4)اعراف (7) 51

زمینه‌های لهو

1. آرزوی باطل

31. آرزوی باطل، زمینۀ اشتغال کافران به لهو و بازایستادن از هدایت:

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ . حجر (15) 2 و 3

2. اموال

32. دلبستگی به اموال، از زمینه‌های اشتغال به لهو و غفلت از یاد خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

33. نهی مؤمنان از مشغول شدن به لهو و سرگرمی، به‌وسیلۀ اموال:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ ... عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ


1) 1) .«الّذین اتّخذوا»محتمل است که صفت برای«کافرین»و یا مستأنفه باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 655) برداشت براساس احتمال اوّل است

2) 2) .«اولٰئک الّذین»اشاره به کسانی است که دین خویش را مایۀ لهو و سرگرمی قرار دادند. (الکشاف، ج 2، ص 36)

3) 3) . از امام رضا علیه السلام در معنای«فالیوم ننساهم»روایت شده است: یعنی همان‌طور که آنان آماده شدن برای دیدار چنین روزی را رها کردند، ما نیز آنان را رها می‌کنیم. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 37، ح 147)

4) 4) . عطف جملۀ«غرّتهم»محتمل است از نوع عطف سبب بر مسبّب باشد؛ یعنی سبب اینکه برخی از مردم دین را به سرگرمی و لهویّات گرفته‌اند، فریفتگی به زندگی دنیا است

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

3. تجارت

34. تجارت و دادوستد اقتصادی، زمینه‌ای بس خطرناک، برای لهو و غفلت از یاد خدا:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ ... نور (24) 37

35. مشغول شدن مردان به لهو از دادن زکات، به سبب تجارت پُرسود :

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ ... وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ ... نور (24) 37

4. تکاثر

36. تکاثر و زیاده‌طلبی بر دیگران به ثروت، قبیله و...، زمینه‌ساز لهو:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ. تکاثر (102) 1

37. لزوم اجتناب از تکاثر و زیاده‌طلبی‌های مشغول‌کننده به لهو و سرگرمی:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

ثُمَّ کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ . تکاثر (102) 1 و 3 و 4

5. فرزند

38. دلبستگی به فرزند، از زمینه‌های لهو و غفلت از یاد خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ ... منافقون (63) 9

39. واقع شدن در لهو و سرگرمی به‌وسیلۀ فرزند، موجب داشتن فرجامی خسارت‌بار:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

40. نهی مؤمنان از مشغول شدن به لهو و سرگرمی، به‌وسیلۀ فرزندان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

لهو در سخن

==> همین مدخل، مصادیق لهو، داستانهای خرافی

لهو در قلب

41. مشرکان دارای قلبی غافل و مشغول به لهو:

لاٰهِیَةً قُلُوبُهُمْ ... (1)انبیاء (21) 3

مردان خدا و لهو

42. گرفتار نشدن مردان الهی به لهو، به رغم تلاشهای اقتصادی و دادوستد:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ ... نور (24) 37

43. خوف از قیامت (روز منقلب شدن دیده‌ها و دلها)، عامل گرفتار نشدن مردان الهی به لهو:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ. نور (24) 37

44. منازل رفعت یافته به اذن خدا، شایستۀ مردان تسبیح‌گوی بازایستاده از لهو، به رغم تلاش

1) 1) . مقصود از ضمیر«قلوبهم»مشرکان است

اقتصادی:

فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ ... نور (24) 36 و 37

45. بهره‌مند شدن از فضل افزون بر استحقاق شخصی، پاداش خداوند به گرفتار نشدن مردان الهی به لهو:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ ...

لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ ... نور (24) 37 و 38

46. گرفتار نشدن مردان الهی به لهو و غفلت از یاد خدا، عامل پاداش خداوند به آنان به بهتر از عملشان:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ

لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . نور (24) 37 و 38

مسلمانان صدر اسلام و لهو

47. ترک پیامبر صلی الله علیه و آله در حال ایراد خطبه‌های نماز جمعه از سوی بیشتر مسلمانان صدر اسلام، با مشاهدۀ دادوستد و یا لهو و سرگرمی:

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 11

48. نکوهش خداوند، از برخی مسلمانان صدر اسلام، به علّت ترک مصلّا برای دادوستد و یا تماشای لهو و رها کردن پیامبر صلی الله علیه و آله در حال ایراد خطبه‌های نماز جمعه:

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 11

مصادیق لهو

1. داستانهای خرافی

49. داستانهای خرافی و سرگرمیهای واهی، جهت گمراهی مردم، از مصادیق لهو:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... (1)لقمان (31) 6

2. زندگی دنیا

50. لهو بودن زندگی دنیا، در صورت نبودن ایمان و تقوا:

إِنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ . محمّد (47) 36

51. دور بودن تقواپیشگان، از اشتغال به لهو در زندگی دنیایی:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 32

52. لزوم تعقل در لهو بودن زندگی دنیا و عدم برتری آن بر زندگی آخرت:

1) 1) . منظور از«من النّاس»به اعتقاد برخی مفسّران، نضر بن حرث است که به کشور ایران مسافرت می‌کرد و کتابهای افسانه می‌خرید و آنها را به مکّه منتقل می‌کرد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 490)

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 32

53. علم و آگاهی، موجب درک لهویت زندگی دنیا و راستین بودن حیات آخرت:

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . عنکبوت (29) 64

54. زندگی دنیا، از مصادیق لهو و اشتغال به لهویات آن:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ ... لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 32

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ ... وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . عنکبوت (29) 64

إِنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ . محمّد (47) 36

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... لَهْوٌ ... حدید (57) 20

3. سخنان گمراه‌کننده

55. سخنان گمراه‌کننده و بازدارندۀ انسان از راه خدا، از مصادیق لهو:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . (1)لقمان (31) 6

4. طبل زدن

56. طبل زدن، از مصادیق لهو:

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . (2)جمعه (62) 11

5. غنا

57. غنا و نغمه‌های مفسده‌انگیز، ابزار کافران برای گمراه کردن مردم از راه خدا:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . (3)لقمان (31) 6

6 . نی زدن

58. نی زدن، از مصادیق لهو:

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . (4)جمعه (62) 11

نکوهش لهو

59. نکوهش خداوند از لهو، به سبب تکاثر و زیاده‌طلبی به اموال و اولاد:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ. تکاثر (102) 1

60. نکوهش خداوند از متمایلان به لهو، به جای استماع خطبه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله در نماز جمعه:

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً


1) 1) .«لهو الحدیث»سخنانی را گویند که خود با خرافی بودن داستانهایش و سرگذشتهایی که به فساد و فجور منجر می‌شوند یا به سبب همراه بودن با چیزی که منجر به فساد می‌شود، مثل تغنّی به شعر یا با اسباب لهو و..

2) 2) . در احتمالی، مقصود از«لهو»طبل است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 436؛ الکشاف، ج 4، ص 537)

3) 3) .«لهو الحدیث»طبق برخی شأن نزولها غنا است که به‌وسیلۀ کنیزانی خوانده می‌شد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 490)

4) 4) . یکی از احتمالات در معنای لهو، مزامیر و نی زدن است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 436)

قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 11

نیز ==> همین مدخل، نهی از لهو

نهی از لهو

==> همین مدخل، حکم لهو

لیّٰا

==>دختران شعیب

لیلةالقدر

اشاره

لیلةالقدر

لیلةالقدر، شب تقدیر امور (1)اندازه‌گیری ارزاق (2)و شب نزول قرآن به دلیل دو آیۀ 18 بقره و یکم قدر.

شب با عظمت و باارزش، که برای نامگذاری آن به قدر احتمالات متعددی ذکر شده است. الف) به این جهت که همۀ مقدّرات بندگان در این شب تعیین می‌شود. ب) به این جهت که با نزول فراوان فرشتگان زمین تنگ می‌شود. ج) به این جهت که طاعات و عبادات در آن دارای ارزش بزرگی است، و د) به این جهت که در آن [شب] کتاب با عظمت و بزرگ قرآن به پیامبر بزرگ امّت ما به دست فرشتۀ بزرگ و با عظمت نازل شده است. (3)جمهور علما بر این عقیده‌اند که آن [شب] در دهۀ آخر ماه رمضان است. (4)در این مدخل از واژه‌های«لیلةالقدر»، «لیلة مبارکة»و برخی از آیات با توجّه به روایات یا تفاسیر مربوط به آن استفاده شده است.

اهمّ عناوین: ارزش لیلةالقدر، تقدیر در لیلةالقدر، روح در لیلةالقدر، سلامتی در لیلةالقدر و سلام در لیلةالقدر، قرآن در لیلةالقدر.

اجل در لیلةالقدر

1. اعلام اجل مسمّی به ملک‌الموت در لیلةالقدر، از جانب خداوند:

وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِظُلْمِهِمْ مٰا تَرَکَ عَلَیْهٰا مِنْ دَابَّةٍ وَ لٰکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . (5)نحل (16) 61

ارزش لیلةالقدر

2. شب قدر، با عظمت و ارزشمند در پیشگاه خداوند:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا لَیْلَةُ الْقَدْرِ

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ. قدر (97) 1 -\3

3. شب قدر، مبارک و ارجمند:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ ... (6)دخان (44) 3


1) 1) . الکشاف، ج 4، ص 780؛ لغت‌نامه، ج 12، ص17543«لیلةالقدر»

2) 2) . النهایه، ابن اثیر، ج 4، ص 22«قدر»

3) 3) . مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 786

4) 4) . مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 786؛ الکشاف، ج 4، ص780

5) 5) . امام صادق علیه السلام در روایتی«اجل مسمّی»را با تمسّک به«اذا جاء اجلهم فلا یستأخرون ساعة و لا یستقدمون»فرمودند: همان است که در شب قدر برای ملک‌الموت نام برده شده [و معیّن گردیده است]. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 27، ح 100)

6) 6) . از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ مزبور پرسیدند. حضرت فرمود: آری، آن شب قدر است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 620 ، ح 7)

4. عظمت و ارزش شب قدر، فراتر از حدّ بیان:

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا لَیْلَةُ الْقَدْرِ. قدر (97) 2

5. باقی ماندن و استمرار فضیلت و شرافت شب قدر، تا طلوه فجر و سپیده‌دم:

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا لَیْلَةُ الْقَدْرِ

سَلاٰمٌ هِیَ حَتّٰی مَطْلَعِ الْفَجْرِ. (1)قدر (97) 2 و 5

6. شرافت و فضیلت شب قدر بر هزار ماه:

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ. قدر (97) 3

7. سلامت کامل شب قدر از هر شرّ و بدی:

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ

سَلاٰمٌ هِیَ حَتّٰی مَطْلَعِ الْفَجْرِ. (2)قدر (97) 3 و 5

نیز ==> همین مدخل، خیریّت، شب قدر

برکات لیلةالقدر

8. لیلةالقدر، دارای برکات:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ . دخان (44) 3

9. تقدیر حکیمانه و طبق مصلحت بندگان در شب قدر، نمودی از برکات سرشار الهی در این شب:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ ... فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ . دخان (44) 3 و 4

10. نزول قرآن در شب قدر، نمودی از تقدیر امور مهم در آن شب:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ . (3)دخان (44) 3 و 4

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ. قدر (97) 1 و 4

نیز ==> همین مدخل، عبادت در لیلة القدر و عمل در لیلة القدر

تقدیر در لیلةالقدر

11. شب قدر، شب تقدیر، تدبیر و تثبیت امور هستی:

... فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ ... فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ . (4)دخان (44) 3 -\5

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ. قدر (97) 1 و 4

12. تقدیر و تثبیت امور در شب قدر، براساس رحمت پروردگار به خلق:

... فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ ... فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ ... دخان (44) 3 و 4 و 6


1) 1) . بر این اساس که غایت [ما بعد حتّیٰ] در مغیّا داخل نباشد

2) 2) .«سلامٌ هی حتّیٰ...»یعنی سلامتی شب قدر از هرگونه شرّ و بدی از آغاز این شب تا طلوع فجر. (جامع البیان، ج 15، جزء 30، ص 331) و بلایا و آفات شیطان (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 790)

3) 3) . تطبیق کلّی«فیها یفرق کلّ أمر حکیم»بر«انّا انزلناه فی لیلة مبارکة»بیانگر مطلب یادشده است. (روح المعانی، ج 14، جزء 25، ص 176 -\177؛ المیزان، ج 18، ص 132 -\133)

4) 4) . واژۀ«یفرق»ناظر به معنای تفصیل و تقدیر هر کار حکیمانه نسبت به ارزاق و اجلهای مردم و تمام امور آن است. (الکشاف، ج 4، ص 270) از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ یادشده پرسیدند. حضرت فرمود: آری، آن شب قدر است و آن در هر سالی در ماه رمضان در دهۀ آخر آن واقع می‌شود. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 620، ح 7)

13. شب قدر، شب ترسیم تفصیلی امور مجمل و حقایق بسیط:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ . (1)دخان (44) 3 و 4

14. برنامه‌ها و تقدیرهای الهی در شب قدر، متوجّه امور مهم و زیربنایی:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ . (2)دخان (44) 3 و 4

15. تقدیر و تدبیر تمامی زوایا و ابعاد هستی در شب قدر، امری مهم و امکان‌پذیر بودن آن، تنها از سوی خداوند:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ . (3)دخان (44) 3 -\5

16. تقدیر امور در شب قدر، براساس حکمت خداوند:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ . دخان (44) 3 و 4

17. تقدیر امور در شب قدر، با فرمان خداوند، از لوح محفوظ:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ . (4)دخان (44) 3 -\5

18. تقدیر و تثبیت و تدبیر امور خلق در شب قدر، متکی بر علم خداوند از نیاز آنان:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ

رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . (5)دخان (44) 3 -\6

19. تقدیر و تثبیت امور در شب قدر، براساس رحمت پروردگار:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ

رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . (6)دخان (44) 3 -\6

تکرار لیلةالقدر

20. تکرار لیلةالقدر و حوادث آن در رمضان هر سال:

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ

تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ. (7)قدر (97) 3 و 4


1) 1) . بنا بر این نکته که از واژۀ«یفرق»معنای تجزیه و تفصیل اراده شده باشد، زیرا امور این جهان دارای دو مرحله است: مرحلۀ اجمال و ابهام که از آن به«حکیم»تعبیر شده، و مرحله تفصیل و بسط که از آن به«یفرق»نام برده شده است. (المیزان، ج 18، ص 132)

2) 2) . بدان احتمال که مراد از«حکیم»، امور مهم و زیربنایی باشد، به‌ویژه با توجّه به مادّۀ حکمت که به معنای استحکام و استواری آمده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 93)

3) 3) . با توجّه به سه نکته است: الف.«أمراً»حال برای تفریق مستفاد از آیۀ قبل فرض شده است؛ ب. تنوین«أمراً»دالّ بر عظمت و تفخیم است؛ ج.«من عندنا»در سیاق آیه، نوعی حصر را افاده می‌کند

4) 4) .«أمر من عندنا»یعنی به بیان آن از لوح محفوظ فرمان می‌دهیم. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 93)

5) 5) . جملۀ«انّه هو السّمیع العلیم»می‌تواند تعلیل برای«انّا انزلناه»باشد

6) 6) . وضع ظاهر«من ربّک»به جای ضمیر می‌فهماند که ربوبیّت خداوند مقتضی رحمت بر مربوبین است. (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 654)

7) 7) . علما می‌گویند: لیلة القدر در ماه رمضان هر سال قرار دارد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 786) مطلب مذکور از عدم تقیید آیه به سال خاص نیز استفاده می‌شود

جبرئیل در لیلةالقدر

21. نزول جبرئیل در شب قدر، با اذن خداوند:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ. (1)قدر (97) 1 و 4

نیز ==> همین مدخل، روح در لیلةالقدر

خیریّت لیلةالقدر

22. خیریّت لیلةالقدر، امری مستمرّ و باقی:

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ. (2)قدر (97) 3

23. شب قدر، دارای خیر و ارزش بالاتر از هزار ماه خالی از شب قدر:

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ. قدر (97) 3

روح در لیلةالقدر

24. نزول روح و ملائکه در شب قدر به نزدیک‌ترین آسمان به انسانها، با اذن خداوند:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ. (3)قدر (97) 1 و 4

25. پدید نیامدن وقفه‌ای در نزول روح و فرشتگان، تا سپیده‌دم شب قدر:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ

سَلاٰمٌ هِیَ حَتّٰی مَطْلَعِ الْفَجْرِ. (4)قدر (97) 1 و 3 و 5

26. پدید نیامدن وقفه‌ای در نزول روح و فرشتگان، تا هنگام طلوع فجر:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ

سَلاٰمٌ هِیَ حَتّٰی مَطْلَعِ الْفَجْرِ. (5)قدر (97) 1 و 3 و 5

27. فرمان خداوند، برانگیزانندۀ روح و ملائکه، برای نزول به زمین در شب قدر:

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ

تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ. قدر (97) 3 و 4

28. فرود آمدن فرشتگان و روح به زمین در شب قدر، تدبیری الهی برخاسته از ربوبیت خداوند:

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ

تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ. قدر (97) 3 و 4

نیز ==> همین مدخل، سلام در شب قدر.

سلام در لیلة القدر


1) 1) . مقصود از«روح»جبرئیل است. (جامع البیان، ج 15، جزء 30، ص 330)

2) 2) . جملۀ اسمیّه در آیۀ«لیلةالقدر خیر»دالّ بر بقا و استمرار است

3) 3) . از امام باقر علیه السلام دربارۀ«تنزّل الملائکة و الرّوح»نقل شده که ملائکه و نویسندگان [نامۀ اعمال] به نزدیک‌ترین آسمان نازل می‌شوند. (الکافی، ج 4، ص 157، ح 3)

4) 4) .«حتّیٰ مطلع الفجر»غایت برای ماقبلش از«تنزّل الملائکة»تا«سلامٌ هی»است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 30، جزء 30، ص 465) برداشت بر این اساس است که غایت در مغیّا داخل نباشد چنانکه قدر متیقّن چنین است

5) 5) . اینکه برای داخل کردن غایت [در مغیّا] حرف«حتّیٰ»آورده شده به این جهت است که لیلةالقدر پس از طلوع فجر ادامه دارد به‌گونه‌ای که نماز صبح در لیلةالقدر داخل است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 15، جزء 30، ص466)

29. نزول ملائکه و روح در شب قدر، با ابلاغ سلام خداوند بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ

سَلاٰمٌ هِیَ حَتّٰی مَطْلَعِ الْفَجْرِ. (1)قدر (97) 1 و 4 و 5

30. نزول ملائکه و روح (جبرئیل) به زمین در شب قدر، همراه با سلام جبرئیل به مردان و زنان مؤمن:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ. (2)قدر (97) 1 و 4

31. ابلاغ سلام خداوند به اولیای خدا در شب قدر، تا هنگام سپیده‌دم به‌وسیله ملائکه و روح:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ

سَلاٰمٌ هِیَ حَتّٰی مَطْلَعِ الْفَجْرِ. (3)قدر (97)1 و 4 و 5

سلامتی در لیلة القدر

32. شب قدر، سراسر خیر و سلامتی:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

سَلاٰمٌ هِیَ حَتّٰی مَطْلَعِ الْفَجْرِ. (4)قدر (97) 1 و 5

33. سرشار بودن شب قدر از سلامتی، امری مستمر تا سپیده‌دم آن شب:

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ

سَلاٰمٌ هِیَ حَتّٰی مَطْلَعِ الْفَجْرِ. (5)قدر (97) 3 و 5

شناخت لیلةالقدر

34. نیاز پیامبر صلی الله علیه و آله به تعلیم الهی برای شناخت شب قدر و ویژگیهای آن:

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا لَیْلَةُ الْقَدْرِ. قدر (97) 2

35. شب قدر، دارای ارزش و فضیلتی فراتر از درک و شناخت انسانها:

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا لَیْلَةُ الْقَدْرِ. (6)قدر (97) 2


1) 1) . با توجّه به روایتی از امام صادق علیه السلام به نقل از امام زین العابدین علیه السلام مراد از سلام در آیه، سلام ملائکه به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌باشد. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 642 ، ح 115) بهتر این است که جار و مجرور [حتّیٰ مطلع الفجر] متعلّق به محذوف بوده، تقدیر آیه [یستمرّون علی التّسلیم من غروب الشمس حتی مطلع الفجر] باشد. (اعراب القرآن، درویش، ج 10، ص 538)

2) 2) . از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است: زمانی که شب قدر فرارسد، فرشتگان ساکن«سدرةالمنتهیٰ»که از جملۀ آنان جبرئیل است نازل می‌شوند. پس جبرئیل [بر زمین] فرود می‌آید. در آن شب از، هیچ مرد و زن مؤمنی گذر نمی‌کند، مگر اینکه بر او سلام می‌کند. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 789)

3) 3) . بنا بر قولی، معنای«سلام»سلام بر اولیای خدا و اطاعت‌کنندگان از او است و هرگاه ملائکه و روح آنان را ملاقات کنند، از جانب خداوند بر آنان سلام می‌کنند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 790)

4) 4) .«سلامٌ هی...»یعنی این شب تا آخرش از شرور و بلایا و آفات شیطان سالم است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 790)«سلامٌ هی...»تقدّم مسند [سلام] بر مسندالیه [هی] برای افادۀ اختصاص است، یعنی آن [لیلةالقدر] نیست، مگر سلامتی. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 15، جزء 30، ص 465)

5) 5) .«سلام»خبر مقدّم و«هی»مبتدا مؤخّر و«حتّیٰ»حرف غایت و جرّ و«مطلع فجر»مجرور به«حتّیٰ»جار و مجرور متعلّق به«سلام»هستند. (اعراب القرآن، درویش، ج 10، ص 538) و جملۀ اسمیّه دالّ بر استمرار و بقا است

6) 6) . با توجّه به سلب خصوصیّت از پیامبر صلی الله علیه و آله در خطاب به کاف [و ما أدراک] است

عبادت در لیلةالقدر

36. عبادت در شب قدر، بهتر از عبادت در هزار ماه:

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ. (1)قدر (97) 3

عمل در لیلةالقدر

37. عمل صالح در شب قدر، بهتر از عمل در هزار ماه از غیر شب قدر:

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ. (2)قدر (97) 3

قرآن در لیلةالقدر

38. خداوند، نازل‌کنندۀ قرآن در شب قدر:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ. قدر (97) 1

39. نزول قرآن در لیلةالقدر، به صورت مجموع بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ . (3)دخان (44) 3

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ. قدر (97) 1

40. نزول قرآن در شب مبارک قدر، بیانگر اهمّیّت قرآن نزد خداوند:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ .

دخان (44) 3

41. نزول قرآن در شب قدر، نشان‌دهندۀ سلامتی معارف آن از هر عیب و نقص:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

سَلاٰمٌ هِیَ حَتّٰی مَطْلَعِ الْفَجْرِ. قدر (97) 1 و 5

42. نزول قرآن در شب قدر به نزدیک‌ترین آسمان (به انسانها):

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ. (4)قدر (97) 1

43. نزول قرآن به بیت معمور در شب قدر، به صورت مجموع:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ . (5)دخان (44) 3

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ. (6)قدر (97) 1

44. نزول قرآن در شب قدر، متکی بر آگاهی عمیق خداوند:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ

رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ .

دخان (44) 3 -\6


1) 1) . معنای آیه این است: قیام برای عبادت در شب قدر و عمل در آن بهتر از هزار ماه قیام برای عبادت است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 789)

2) 2) . از امام باقر علیه السلام دربارۀ«لیلةالقدر خیرٌ من ألف شهر»پرسیدند. حضرت فرمود: عمل صالح در شب قدر از قبیل نماز و زکات و انواع کارهای خوب بهتر است از عمل در هزار ماهی که در آن لیلةالقدر نباشد. (الکافی، ج 4، ص 158، ح 6 ؛ ثواب الاعمال، ص 67)

3) 3) . مدلول آیات این است که قرآن، دارای یک نزول جمعی بر پیامبر صلی الله علیه و آله است که غیر از نزول تدریجی آن است. (المیزان، ج 20، ص 330)

4) 4) . نزول قرآن به صورت یکپارچه به نزدیک‌ترین آسمان [به انسانها] در شب قدر بود. (جامع البیان، ج 15، جزء 30، ص 327)

5) 5) . آیۀ مزبور معنای«انّا انزلناه فی لیلة القدر»را دارد. (المیزان، ج 20، ص 330)

6) 6) . امام صادق علیه السلام فرمود: قرآن در شب قدر به صورت کامل و یکجا به بیت معمور نازل گشت و سپس از بیت معمور به پیامبر صلی الله علیه و آله در طول بیست سال [به صورت تدریجی] نازل شد. (بحار الانوار، ج 82 ، ص 52؛ ج 94، ص 11)

لیلةالقدر و محمّد صلی الله علیه و آله

==> همین مدخل، سلام در شب قدر، شناخت شب قدر

ملائکه در لیلةالقدر

==> همین مدخل، جبرئیل در لیلةالقدر، روح در لیلةالقدر، سلام در لیلةالقدر

لیلة المبیت

اشاره

لیلة المبیت

پس از اسلام انصار و بیعت آنان با پیامبر صلی الله علیه و آله ، [کافران] قریش خوف پیدا کردند که آیین وی گسترش یابد، ازاین‌رو در دار النّدوه گرد هم آمدند و دربارۀ این موضوع به مشورت پرداختند و تصمیم به کشتن پیامبر صلی الله علیه و آله در هنگام شب گرفتند.

جبرئیل به پیامبر صلی الله علیه و آله خبر داد و گفت، آن شب در بسترش نخوابد و هجرت کند. آن حضرت، به علی علیه السلام دستور داد در بستر او بخوابد. صبحگاهان به خانۀ پیامبر صلی الله علیه و آله ریختند، ولی علی علیه السلام را در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله یافتند، و بدین‌وسیله خداوند توطئه و مکر کافران قریش را از میان برداشت. (1)

این شب را«لیلة الفراش» (2)و«لیلة المبیت»نامیده‌اند و در شب پنجشنبه اوّل ماه ربیع سال چهاردهم بعثت اتّفاق افتاده است. (3)در این مدخل از آیات 207 سورۀ بقره (2) و 30 سورۀ انفال (8) استفاده شده است.

علی علیه السلام در لیلة المبیت

1. خوابیدن علی علیه السلام به جای پیامبر صلی الله علیه و آله در لیلة المبیت، موجب جلب مهربانی و رحمت گستردۀ خداوند:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ. (4)بقره (2) 207

2. خوابیدن علی علیه السلام به جای پیامبر صلی الله علیه و آله در لیلة المبیت، نوعی معامله و دادوستد با خداوند:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ. (5)بقره (2) 207

3. خوابیدن علی علیه السلام به جای پیامبر صلی الله علیه و آله در لیلة المبیت، جلوۀ تدبیر خداوند، در برابر مکر و توطئۀ کافران قریش:

وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِجُوکَ وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ خَیْرُ


1) 1) . جامع البیان، ج 6 ، جزء 9، ص 300 -\302؛ الکشاف،ج 2، ص 215

2) 2) . المیزان، ج 2، ص 100

3) 3) . تاریخ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، دکتر ابراهیم آیتی،ابوالقاسم گرجی، ص 216

4) 4) . در امالی شیخ از علیّ بن الحسین علیهما السلام دربارۀ«و من النّاس من یشری نفسه...»نقل شده که دربارۀ علی نازل شد، در آن هنگام که در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله خوابید. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 204، ح 757) روایات فراوان از طرق فریقین [شیعه و سنّی] نقل شده که آیۀ مزبور دربارۀ لیلة الفراش نازل شده است و در البرهان آن را با پنج طریق از ثعلبی (الکشف و البیان، ثعلبی، ج 2، ص 125) و دیگران نقل کرده است. (المیزان، ج 2، ص 100) معنای«و اللّه رءوف بالعباد»این است که خداوند نسبت به بنده‌ای که با خدا دادوستد کند، دارای رحمت گسترده است. (جامع البیان، ج 2، جزء 2، ص 439)

5) 5) . اکثر مفسّران می‌گویند: مقصود از«شراء»در آیه، بیع است و از آنجا که بیع واقعی نیست، استفاده می‌شود که تشبیه به بیع، از باب استعاره است. (التفسیر الکبیر، ج 2، ص 350)

اَلْمٰاکِرِینَ . (1)انفال (8) 30

4. جلب رضایت خداوند هدف علی علیه السلام از خوابیدن به جای پیامبر صلی الله علیه و آله در لیلة المبیت:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ. بقره (2) 207

یادآوری لیلة المبیت

5. مکر و حیلۀ کافران قریش علیه پیامبر صلی الله علیه و آله ، و عقیم شدن توطئۀ آنان با خوابیدن علی علیه السلام به جای آن حضرت در لیلة المبیت، قابل تذکّر و یادآوری:

وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِجُوکَ وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الْمٰاکِرِینَ . (2)انفال (8) 30

لؤلؤ

==>مروارید

لؤلؤ

==>مروارید

مأجوج

==>یأجوج و مأجوج

مأجوج

==>یأجوج و مأجوج

مادّ الظّل / اسما و صفات

مادّ الظّل / اسما و صفات

این صفت فعل الهی از مدّ، یمدّ مدّاً به معنای کشیدن و گسترانیدن است و در مورد کشیدن سایه و گسترانیدن آن یک‌بار در قرآن به‌کاررفته‌است . (3)

این صفت الهی به‌همین‌صورت در ادعیه نیز آمده است. (4)

أَ لَمْ تَرَ إِلیٰ رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شٰاءَ لَجَعَلَهُ سٰاکِناً ... فرقان (25) 45

مادر

اشاره

مادر

احترام به مادر

1. لزوم پرهیز از تحمیل خواسته‌های خویش به مادر:

... وَ أَوْصٰانِی ... وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا. مریم (19) 31 و 32

2. لزوم حفظ حرمت پدر و مادر و پرهیز از اهانت و آزار آنان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

3. بی‌حرمتی به پدر و مادر و کوتاهی در رعایت

1) 1) . براساس شان نزول«یمکر الله»اشاره به خوابیدن امام علی در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 826)

2) 2) .«إذ»ظرف و مفعول به برای فعل مقدّر«اذکر»است. (اعراب القرآن، درویش، ج 3، ص 566)

3) 3) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1310 -\1311

4) 4) . المقام الاسنیٰ، ص 95

حقوق آنان، گناه و نیازمند توبه:

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً. اسراء (17) 24 و 25

4. صلاح‌پیشگی و نیّت صادق، شرط برخورداری از آمرزش الهی، در صورت بی‌حرمتی به پدر و مادر:

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً. اسراء (17) 24 و 25

5. احترام یوسف علیه السلام به والدین خود، هنگام ورود آنان به مصر:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ ... وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ ... یوسف (12) 99 و 100

6. ضرورت احترام بیشتر به پدر و مادر، در سنّ پیری و کهنسالی:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً. اسراء (17) 23

احسان به مادر

7. لزوم احسان و رفتار پسندیده با پدر و مادر مشرک، در امور دنیایی:

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . (1)لقمان (31) 15

8. وجوب احسان به پدر و مادر:

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... نساء (4) 36

قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... انعام (6) 151

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... اسراء (17) 23

9. احسان به پدر و مادر، مورد سفارش خداوند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً ... عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... لقمان (31) 14

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... احقاف (46) 15

10. احسان به مادر و گرامیداشت وی، سیرت الهی عیسی علیه السلام :

وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ . مریم (19) 32 و 34

11. داشتن روحیّۀ مهربانی و دلسوزی، عامل احسان به مادر:

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا

وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا. (2)مریم (19) 31 و 32

12. اولویّت احسان به پدر و مادر، از احسان به

1) 1) .«فی الدنیا»مفید اختصاص همراهی و مماشات در امور دنیایی است، نه دینی. (المیزان، ج 16، ص 217)

2) 2) .«و لم یجعلنی جباراً شقیا»یعنی خداوند مرا نسبت به مردم دلسوز و رؤف قرار داده و به‌همین‌جهت من به مادرم احسان‌کننده‌ام. (المیزان، ج 14، ص 47)

دیگران:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً ... بقره (2) 83

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ بِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ ... نساء (4) 36

13. مادر، مستحق احسان بیشتر، در مقایسه با پدر، به دلیل تحمل سختیهای بارداری و دورۀ شیر دادن او:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ ... لقمان (31) 14

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً ... احقاف (46) 15

14. احسان به مادر، پاسخی بایسته به سی ماه رنج و تلاش وی در رشد و تربیت فرزند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ ... لقمان (31) 14

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً ... احقاف (46) 15

15. توجّه به بازگشت به‌سوی خداوند، زمینۀ احسان به پدر و مادر:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ. لقمان (31) 14

16. احسان به پدر و مادر، همواره مورد توجه موحدان و مایۀ دستیابی آنان به بهشت:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا ... فِی أَصْحٰابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . احقاف (46) 15 و 16

17. احسان به پدر و مادر، موجب پذیرش تمام اعمال نیک انسان به درگاه خداوند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ ...

أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا ... احقاف (46) 15 و 16

18. احسان به پدر و مادر، از عوامل مؤثّر در شمول عفو الهی نسبت به انسان:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ فِی أَصْحٰابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . احقاف (46) 15 و 16

19. احسان به پدر و مادر، زمینۀ جلب محبّت الهی:

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً. نساء (4) 36

20. احسان به پدر و مادر، پیمانی الهی از

بنی اسرائیل:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... بقره (2) 83

21. پیمان‌شکنی بنی اسرائیل، نسبت به احسان به پدر و مادر:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ . بقره (2) 83

22. انسانها موظف به احسان و داشتن رفتار نیک با پدر و مادر، حتی در صورت مشرک بودن آن دو:

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً ... لقمان (31) 15

23. احسان به پدر و مادر و پرهیز از سلطه‌جویی و عصیان، در پی‌دارندۀ فرجامی سرشار از سلامت و امنیّت:

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا وَ زَکٰاةً وَ کٰانَ تَقِیًّا

وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً عَصِیًّا

وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا. مریم (19) 13 -\15

24. احسان به پدر و مادر، از صفات بارز حضرت یحیی علیه السلام :

یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا

وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً عَصِیًّا. مریم (19) 12 و 14

25. احسان‌کنندگان به پدر و مادر، در زمرۀ صالحان:

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً. اسراء (17) 24 و 25

نیز ==> همین مدخل، تشکر از مادر

اذیّت مادر

26. حرمت اذیّت پدر و مادر:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ اسراء (17) 23

27. نهی خداوند از هرگونه آزاررسانی به پدر و مادر، حتّی با گفتن«افّ»، به آنان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا ... اسراء (17) 23

28. اذیّت پدر و مادر، حتی با گفتن«افّ»، گناهی گران و زیانبار:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ . احقاف (46) 17 و 18

29. افراد گستاخ در برابر دعوت به معاد از جانب پدر و مادر، محکوم به عذاب حتمی الهی:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ ... احقاف (46) 17 و 18

30. خسران و زیان، عاقبت گستاخی در برابر دعوت به معاد از جانب پدر و مادر:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ . احقاف (46) 17 و 18

31. اذیّت پدر و مادر، گناه و نیازمند توبه:

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً. اسراء (17) 24 و 25

ارث مادر

32. فرزند، حاجب (1)ارث مادر و موجب محرومیت وی از ما زاد بر سهمش (یک‌ششم أموال میت):

... وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ ... نساء (4) 11

33. ارث بردن مادر از میت، در کنار فرزندان او:

... وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ ... نساء (4) 11

34. یک‌سوم ما ترک میّت، ارثیه مادر، در صورت انحصار ورثه به والدین و نبودن فرزندی برای او (میت):

... فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ ... نساء (4) 11

35. یک‌ششم ماترک میّت، سهم الارث مادر، در صورت فرزند داشتن وی (میت):

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ ... وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ ... نساء (4) 11

36. یک‌ششم مال از ترکه، سهم الارث مادر، در صورت وجود برادران و خواهران برای میت:

... فَإِنْ کٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ ... نساء (4) 11

37. وجود بیش از دو برادر برای میّت، موجب تبدیل شدن سهم الارث مادر از یک‌سوم به یک‌ششم :

... وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ ... (2)نساء (4) 11

38. ارث بردن مادر از فرزند، منوط به پرداخت اموال مورد وصیّت و بدهیهای آن فرزند:

... وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ... نساء (4) 11


1) 1) .«حاجب»در لغت به معنای مانع است و در اصطلاح فقهی به کسی گویند که مانع ارث بردن کسی یا گروهی شود، مثل طبقۀ اول ارث نسبت به طبقه دوم (حجب حرمانی) و یا مانع از سهم کامل ارث بردن شود، مثل فرزند نسبت به مادر که از ثلث به سدس تنزّل می‌دهد. (حجب نقصانی)

2) 2) . به نظر فقهای شیعه، دو یا یک برادر و دو یا چهار خواهر پدری و مادری یا پدری تنها، حاجب ارث ثلث ترکه از سوی مادر میّت‌اند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 25؛ فقه القرآن، راوندی، ج 2، ص 333)

ازدواج با مادر

39. حرمت ازدواج با مادر:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهٰاتُکُمْ ... نساء (4) 23

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ ... (1)احزاب (33) 6

استغاثۀ مادر

40. استغاثۀ پدر و مادر مؤمن به درگاه خداوند، جهت هدایت فرزند:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ ... احقاف (46) 17

استغفار برای مادر

41. مقدم داشتن استغفار برای پدر و مادر بر دیگران، کاری شایسته:

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ . ابراهیم (14) 41

رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... نوح (71) 28

42. آمرزش‌خواهی نوح علیه السلام برای پدر و مادر خود، پیش از آمرزش‌خواهی برای دیگر مؤمنان:

رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... نوح (71) 28

43. آمرزش‌خواهی ابراهیم علیه السلام برای پدر و مادر خود، پیش از آمرزش‌خواهی برای دیگر مؤمنان:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ ... رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ ... ابراهیم (14) 35 و 41

اضطراب مادر

44. احساس خطر مرگ برای فرزند، ضربه‌ای سهمگین بر مادر و مایۀ پریشانی خاطر وی:

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً إِنْ کٰادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا ... قصص (28) 10

اطاعت از مادر

45. عدم جواز اطاعت از مادر، در صورت واداشتن فرزندان به شرک و بی‌دینی :

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . لقمان (31) 14 و 15

46. موظف بودن فرزندان به اطاعت از پدر و مادر کافر و مشرک خویش، جز در صورت مخالف بودن فرمان آنان با فرمان خداوند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا ... عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ


1) 1) . برداشت با توجّه به حکم مشبّه‌به است که براساس ظاهر آیه، حرمت ازدواج است. (روح المعانی، ج 12، جزء 11، ص 229)

تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا ... لقمان (31) 14 و 15

47. توجّه به بازگشت انسانها به‌سوی خداوند و حسابرسی او در قیامت، مانع اطاعت از پدر و مادر، در شرک‌ورزی:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا ... إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . لقمان (31) 14 و 15

اخلاق مادر

48. تأثیر اخلاق مادر بر فرزند از جهت پاکی و ناپاکی:

فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهٰا تَحْمِلُهُ قٰالُوا یٰا مَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئاً فَرِیًّا

یٰا أُخْتَ هٰارُونَ مٰا کٰانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا کٰانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا. مریم (19) 27 و 28

انفاق به مادر

49. اولویّت انفاق مال به پدر و مادر، از انفاق مال نسبت به دیگران:

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ . بقره (2) 215

اهانت به مادر

50. نهی خداوند از گفتار و رفتار اهانت‌آمیز با پدر و مادر:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً. اسراء (17) 23

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ ... احقاف (46) 17 و 18

ایمان مادر

51. حفظ ایمان پدر و مادر، عامل کشته شدن نوجوان به دست خضر علیه السلام :

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا لَقِیٰا غُلاٰماً فَقَتَلَهُ قٰالَ أَ قَتَلْتَ نَفْساً زَکِیَّةً بِغَیْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً نُکْراً

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً. کهف (18) 74 و 80

52. دعوت مادر و پدر با ایمان از فرزند شرک خود به ایمان آوردن:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

53. امداد خداوند به مادر موسی موجب ثابت قدم ماندن وی بر ایمان خویش و تقویت اعتقاد او به وعدۀ الهی:

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً إِنْ کٰادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . قصص (28) 10

بارداری مادر

==> بارداری

پیری مادر

54. لزوم احسان و خوشرفتاری (بیشتر) با پدر و مادر، هنگام پیری آنها:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً. اسراء (17) 23

55. لزوم تواضع در برابر پدر و مادر، هنگام پیری ایشان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا ...

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ... اسراء (17) 23 و 24

56. فرزندان، موظّف به دعا و طلب رحمت از خداوند، برای پدر و مادر پیر خود:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا ...

... وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

پیشواز مادر

57. استقبال یوسف علیه السلام از پدر و مادر و همراهانش، در بدو ورود به مصر:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ . یوسف (12) 99

58. ابراز محبّت یوسف و در آغوش گرفتن مادر و پدر خود هنگام پیشواز از آنان:

اِذْهَبُوا بِقَمِیصِی هٰذٰا فَأَلْقُوهُ عَلیٰ وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ . یوسف (12) 93 و 99

ترحّم به مادر

59. ترحّم و مهربانی به پدر و مادر، از وظایف فرزند:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

60. قتل نوجوان به دست خضر علیه السلام زمینه‌ای مناسب برای دستیابی پدر و مادر وی به فرزندی پاک‌تر و مهربان‌تر:

فَأَرَدْنٰا أَنْ یُبْدِلَهُمٰا رَبُّهُمٰا خَیْراً مِنْهُ زَکٰاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً. کهف (18) 81

ترس از کفر مادر

61. ترس از به طغیانگری و کفر واداشتن پدر و مادر، عامل کشته شدن فرزند نوجوان آنها به دست خضر علیه السلام :

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً

فَأَرَدْنٰا أَنْ یُبْدِلَهُمٰا رَبُّهُمٰا خَیْراً مِنْهُ زَکٰاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً. کهف (18) 80 و 81

تشبیه به مادر

62. همسران پیامبر، همانند مادران مؤمنان، در حرمت ازدواج:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ ... وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ ... احزاب (33) 6

نیز ==> همین مدخل، پشت مادر

تشکّر از مادر

63. خداوند، فراخوان انسانها به سپاسگزاری و تشکّر از پدر و مادر:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ ... لقمان (31) 14

64. تحمّل سختیهای مادر در ایام بارداری و شیردهی، مقتضی تشکّر و سپاسگزاری از سوی فرزند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ. لقمان (31) 14

65. توجّه به بازگشت همه به‌سوی خداوند، برانگیزندۀ انسانها به تشکّر از پدر و مادر:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ. لقمان (31) 14

تواضع برای مادر

66. تواضع دلسوزانه و از سر مهربانی برای پدر و مادر، مورد توصیۀ خداوند:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ... اسراء (17) 23 و 24

تولّد از مادر

67. تولّد فرزند از مادر جلوه‌ای از قدرت مطلق خداوند:

... إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ ... نحل (16) 77 و 78

68. بی‌بهره بودن انسان از هر نوع علم، هنگام تولّد از مادر:

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

69. تولّد فرزند از مادر بعد از مدت معین:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحٰامِ مٰا نَشٰاءُ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّٰی وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. حجّ (22) 5

توهین به مادر

==> همین مدخل، اهانت به مادر

چشم‌روشنی مادر

==> همین مدخل، سرور مادر

حجاب مادر

70. واجب نبودن حجاب بر مادران، در برابر پسران خود:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ ... نور (24) 31

حقوق مادر

71. حق مادر، در معرض تضییع، از سوی فرزند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ ... لقمان (31) 14

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً ... احقاف (46) 15

72. مادر، دارای حق اولویّت در حضانت و شیردهی کودک خویش، حتّی در دوران جدایی و طلاق از همسر:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ... بقره (2) 233

... وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ . طلاق (65) 6

73. رعایت حقوق مادران شیرده، از جانب همسران، از آثار تقواپیشگی:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ ... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا ... وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... بقره (2) 233

74. مادر، دارای حقوقی فزون‌تر از پدر، در برخورداری از احسان و خدمات:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ ... لقمان (31) 14

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً ... احقاف (46) 15

75. پرداخت کامل حقوق مادر، شرط جواز دایه گرفتن برای کودک:

... وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ ... (1)بقره (2) 233

76. تحمّل ناتوانیهای روزافزون، از سوی مادر، در دوران بارداری، درپی‌دارندۀ حقوقی بر گردن فرزند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ ... لقمان (31) 14

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً ... احقاف (46) 15

77. شیر دادن به فرزند، به مدّت دو سال، از ناحیۀ مادر، باعث تأکید بر رعایت حقوق مادر از سوی فرزند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ


1) 1) . ممکن است مقصود از«اذا سلّمتم»پرداخت اجرت به مادر باشد؛ یعنی آنگاه که حقوق مادر را پرداختید، سراغ دایه روید. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 588)

اَلْمَصِیرُ. لقمان (31) 14

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً ... احقاف (46) 15

78. حقوق پدر و مادر بر اولاد، به سبب تربیت آنها در کودکی:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

79. بهره‌مندی پدر و مادر از حقوق مساوی احترام و تکریم فرزندان در پیری:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

80. منافات نداشتن رعایت حقوق پدر و مادر، با تسلیم نشدن در مقابل دعوت آنان به شرک:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا ... عنکبوت (29) 8

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ... لقمان (31) 15

81. تضییع حقوق پدر و مادر، از سوی بیشتر بنی اسرائیل:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ . بقره (2) 83

حمل مادر

==> بارداری

خانۀ مادر

82. جواز خوردن فرزندان از خانۀ مادر، بدون اجازه:

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ ... أَوْ بُیُوتِ أُمَّهٰاتِکُمْ ... نور (24) 61

خلوتگاه مادر

83. لزوم کسب اجازۀ فرزندان نابالغ، پیش از وقت نماز صبح، هنگام استراحت نیمروز و پس از نماز عشا، برای ورود به خلوتگاه پدر و مادر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ ...

نور (24) 58

84. جواز رفت و آمد فرزندان نابالغ به اتاق پدر و مادر، در غیر سه وقت (پیش از طلوع فجر، وقت استراحت نیمروزی و پس از نماز عشا) بدون اذن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ

عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . نور (24) 58

85. لزوم کسب اجازۀ فرزندان بالغ در تمامی اوقات از پدر و مادر، هنگام ورود به خلوتگاه آنان:

وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . (1)نور (24) 59

86. احکام اجازۀ ورود فرزندان به خلوتگاه پدر و مادر، از آیات الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ ... وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . نور (24) 58 و 59

87. حفظ حریم خانواده، هدف از اجازه گرفتن فرزندان از پدر و مادر خویش، برای ورود به خوابگاه آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ ... وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ ... وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... نور (24) 58 و 59

خوشرفتاری با مادر

88. لزوم خوشرفتاری با پدر و مادر، در زندگی دنیایی، حتی حال در شرک و کفر آنان:

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . لقمان (31) 15

نیز ==> همین مدخل، احسان به مادر

خوف مادر

89. خوف پدر و مادر از تهیدست شدن، سبب کشتن فرزندان خود:

... وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ ... إِلاّٰ بِالْحَقِّ ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ .

انعام (6) 151

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً. اسراء (17) 31

دعا برای مادر

90. شایسته بودن دعای فرزندان، برای پدر و مادر خود:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا ...

... وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

91. دعا و طلب رحمت برای پدر و مادر، از مصادیق احسان به آنها:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا ...


1) 1) . مقصود از«الذین من قبلهم»بزرگسالان غیر بوده‌اند که باید در تمامی اوقات اجازه بگیرند. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 243)

... وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

نیز ==> همین مدخل، استغفار برای مادر

دعای مادر

92. دوران بارداری، هنگام توجّه پدر و مادر به خدا، برای درخواست فرزندی شایسته:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 189

93. شایسته بودن دعای پدر و مادر، برای صلاح فرزند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ ... حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ ... وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی ... احقاف (46) 15

94. تأثیر مثبت و سازندۀ دعای پدر و مادر، در حق فرزندان خود:

وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّیّٰاتِنٰا قُرَّةَ أَعْیُنٍ ... فرقان (25) 74

دعوت از مادر

95. دعوت یوسف علیه السلام از پدر و مادر خود، برای ورود به مصر، با امنیّت و آرامش:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ . یوسف (12) 99

دلداری به مادر

96. دلداری خداوند به مادر موسی علیه السلام :

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ . قصص (28) 7

رحم مادر

==> بارداری، جنین و رحم

زندگی با مادر

97. حضور پدر و مادر، نزد فرزند، درپی‌دارندۀ مسئولیّت فزون‌تر برای فرزند:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

سخن با مادر

98. لزوم سخن گفتن با پدر و مادر، با حالت مهربانی و احترام:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ...

وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً. اسراء (17) 23

99. سخن گفتن عیسی علیه السلام با مادر خویش جهت دلداری به او:

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا. مریم (19) 24

سرور مادر

100. حضور کودک در کنار مادر، مایۀ سرور و روشنی

دیدگان او:

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... قصص (28) 13

101. فرزند، مایۀ چشم روشنی و سرور مادر:

... فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ . طه (20) 40

وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّیّٰاتِنٰا قُرَّةَ أَعْیُنٍ ... فرقان (25) 74

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... قصص (28) 13

شیردهی مادر

102. استحباب شیر دادن مادران به فرزندان خویش، به مدّت دو سال:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ ... (1)بقره (2) 233

103. اولویّت شیر مادر برای تغذیۀ فرزند، نسبت به شیر دیگر زنان:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ ... (2)بقره (2) 233

... وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ . طلاق (65) 6

104. تقوا و توجّه به آگاهی خدا، عامل رعایت مصالح نوزادان و مسائل مربوط به شیردهی آنان، از سوی پدر و مادر:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ ... وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 233

105. لزوم پرداخت أجرت ایام شیر دادن مادر به نوزاد خود، از سوی پدر نوزاد:

... حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ... طلاق (65) 6

106. لزوم تشکّر از مادر، در قبال زحمت شیر دادن او:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ. لقمان (31) 14

ضرررسانی مادر

107. حق نداشتن مادر در ضرر رساندن به نوزاد خویش، حتّی برفرض وقوع طلاق:

... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا ... (3)بقره (2) 233

108. حق نداشتن وارث پدر، در ضرررسانی به مادر کودک:

... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا ... وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ ... (4)بقره (2) 233


1) 1) . جملۀ«یرضعن...»خبر و مقصود از آن امر است، لیکن امر استحبابی است، نه امر وجوبی. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 586؛ روح المعانی، ج 2، جزء 2، ص 219)

2) 2) . معنای جملۀ«و الوالدات...»این است که مادران در شیر دادن به فرزندان خود از دیگران شایسته‌ترند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 586)

3) 3) . امام صادق علیه السلام فرمود: زن باردار مطلقه نسبت به شیر دادن نوزاد خویش از دیگران سزاوارتر است، زیرا خداوند فرموده است:«لا تضار والدة بولدها...»(تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 227، ح 884)

4) 4) . امام صادق علیه السلام فرمود: سزاوار نیست برای وارث پدر به مادر نوزاد ضرر برساند. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 228، ح 886)

109. خودداری مادر از شیر دادن به کودک خویش، از مصادیق اضرار به فرزند:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ ... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ ... (1)بقره (2) 233

ضعف مادر

110. تحمّل ضعف متزاید دوران بارداری از جانب مادر، موجب سفارش احترام به او از سوی خداوند، نسبت به فرزندش:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ ... أَنِ اشْکُرْ ... لقمان (31) 14

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً ... احقاف (46) 15

علایق مادر

111. شیردهی کامل به مدت دو سال، منوط به خواست مادران:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ ... بقره (2) 233

112. پیوند میان مادر و کودک شیر خوارش، از محکم‌ترین پیوندهای موجود میان انسانها:

یَوْمَ تَرَوْنَهٰا تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّٰا أَرْضَعَتْ ... (2)حجّ (22) 2


1) 1) . ضرر به کودک، خودداری از شیر دادن به او است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 587)

2) 2) . ترس و حول قیامت، چنان شدید و ترسناک است که مادر، بچۀ شیر خوارش را فراموش می‌کند یعنی شدت ترس

113. مادر مریم علاقه‌مند حفظ مریم و نسل وی از شر شیطان:

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ وَ إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ . آل عمران (3) 36

نیز ==> مادر موسی

فرار از مادر

114. فرار انسان از پدر و مادر خود، در قیامت:

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ

وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ . عبس (80) 33 -\35

فرزندکشی مادران

115. ترس پدر و مادر از تهیدست شدن، انگیزۀ کشتن فرزندان خود، در میان اعراب جاهلی:

قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً ... وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ ... انعام (6) 151

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً. اسراء (17) 31

گواهی علیه مادر

116. لزوم ادای شهادت به حق، حتّی در صورت متوجّه بودن ضرر به خود یا پدر و مادر و نزدیکان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ ... إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

مادر ابراهیم

117. پدر و مادر ابراهیم، انسانهای مؤمن و موحّد:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ . (1)ابراهیم (14) 35 و 41

مادر انسانها

118. حوّا علیها السلام (همسر آدم) مادر بشر:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً ... نساء (4) 1

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِبٰاسُ التَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ ... اعراف (7) 27

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 189

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا ... زمر (39) 6

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ ... حجرات (49) 13

مادر حقیقی

119. تولّد، معیار مادری زن نسبت به انسان، نه ظهار و (مانند آن):

اَلَّذِینَ یُظٰاهِرُونَ مِنْکُمْ مِنْ نِسٰائِهِمْ مٰا هُنَّ أُمَّهٰاتِهِمْ إِنْ أُمَّهٰاتُهُمْ إِلاَّ اللاّٰئِی وَلَدْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَیَقُولُونَ مُنْکَراً مِنَ الْقَوْلِ وَ زُوراً ... مجادله (58) 2

مادر در رؤیا

120. ماه، سمبل مادر، در خواب یوسف علیه السلام :

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا ... یوسف (12) 4 و 100

مادر سلیمان

121. برخورداری پدر و مادر سلیمان، از نعمتهای ویژۀ الهی:

وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ ... فَتَبَسَّمَ ضٰاحِکاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ ... نمل (27) 16 و 19


1) 1) . دعای ابراهیم علیه السلام برای پدر و مادر خود در زمان پیری بوده است که اگر ایشان کافر بودند به حکم آیۀ شریفه«فلمّا تبیّن انّه عدوّ لله تبرّأ منه»برای آنان دعا نمی‌کرد، زیرا در آن زمان اگر دشمن خدا بودند معلوم شده بود، بدین جهت استفاده می‌شود که پدر و مادرش مؤمن بوده‌اند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 497)

مادر صالح

122. صالح بودن پدر و مادر، عامل حمایت خضر علیه السلام از منافع فرزندان یتیم:

وَ أَمَّا الْجِدٰارُ فَکٰانَ لِغُلاٰمَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَ کٰانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُمٰا وَ کٰانَ أَبُوهُمٰا صٰالِحاً فَأَرٰادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغٰا أَشُدَّهُمٰا وَ یَسْتَخْرِجٰا کَنزَهُمٰا رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ وَ مٰا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِی ذٰلِکَ تَأْوِیلُ مٰا لَمْ تَسْطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً. کهف (18) 82

123. صلاح و نیکی پدر و مادر یتیمان، مایۀ ارادۀ خداوند بر دستیابی آنان به گنج نهفتۀ خویش، هنگام توانمندی و رشد:

وَ أَمَّا الْجِدٰارُ فَکٰانَ لِغُلاٰمَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَ کٰانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُمٰا وَ کٰانَ أَبُوهُمٰا صٰالِحاً فَأَرٰادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغٰا أَشُدَّهُمٰا وَ یَسْتَخْرِجٰا کَنزَهُمٰا رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ وَ مٰا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِی ذٰلِکَ تَأْوِیلُ مٰا لَمْ تَسْطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً. کهف (18) 82

مادر عیسی

==> مریم علیها السلام

مادر مریم

124. پدر و مادر مریم، افرادی خوشنام و پاک‌دامن، در دیدگاه مردم عصر خود:

یٰا أُخْتَ هٰارُونَ مٰا کٰانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا کٰانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا. مریم (19) 28

125. نذر جنین خود از سوی مادر مریم، جهت خدمتگزاری برای خداوند و دعای او برای قبولی آن:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ ... وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ ... آل عمران (3) 35 و 36

126. متأثّر شدن مادر مریم، از دختر بودن فرزندش:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً ... فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ ... آل عمران (3) 35 و 36

127. نامگذاری مریم علیها السلام توسط مادرش:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ ... فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ ... وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ ... آل عمران (3) 35 و 36

128. مادر مریم خواهان حفظ مریم علیها السلام و نسل او از شرّ شیطان:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً ... فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ ... وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ وَ إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ . آل عمران (3) 35 و 36

مادر موسی

==> مادر موسی

مادر مؤمن

==> همین مدخل، ایمان مادر، مادر ابراهیم، مادر مریم و مادر نوح

مادری حوّا علیها السلام

==> مادر انسانها

مادر یحیی

129. احسان به پدر و مادر، از صفات بارز حضرت یحیی علیه السلام :

یٰا یَحْییٰ ... وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً عَصِیًّا. مریم (19) 12 و 14

130. بشارت به تولّد یحیی علیه السلام از مادری نازا، مورد شگفتی پدرش زکریّا علیه السلام :

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ قٰالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعٰاءِ

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ

قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ قَدْ بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ وَ امْرَأَتِی عٰاقِرٌ قٰالَ کَذٰلِکَ اللّٰهُ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ. آل عمران (3) 38 -\40

ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا

قٰالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً وَ لَمْ أَکُنْ بِدُعٰائِکَ رَبِّ شَقِیًّا

وَ إِنِّی خِفْتُ الْمَوٰالِیَ مِنْ وَرٰائِی وَ کٰانَتِ امْرَأَتِی عٰاقِراً فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا

قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ کٰانَتِ امْرَأَتِی عٰاقِراً وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْکِبَرِ عِتِیًّا. مریم (19) 2 و 4 و 5 و 8

مادر یوسف

131. جلوۀ مادر یوسف به صورت ماه، در رؤیای آن حضرت:

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ ... یوسف (12) 4 و 100

132. ورود پدر و مادر یوسف از کنعان به مصر، جهت دیدار آن حضرت:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً ... وَ جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ ... یوسف (12) 99 و 100

133. پدر و مادر یوسف، دارای زندگی بادیه‌نشینی، قبل از ورود به مصر:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ ... وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ ... وَ جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ ... یوسف (12) 99 و 100

134. تکریم یوسف علیه السلام از پدر و مادر، هنگام ورودشان به مصر:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً ... یوسف (12) 99 و 100

135. تحیّت و تعظیم پدر و مادر و برادران یوسف، در برابر وی، هنگام ورودشان به مصر:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً ... یوسف (12) 99 و 100

محبّت به مادر

==> همین مدخل، ترحّم به مادر

محرمیّت مادر

136. مادران، مجاز به آشکار ساختن زینتها و محل آن برای پسران خویش:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ ... نور (24) 31

مسئولیّت مادر

137. شایسته بودن گرایش دادن فرزند به معاد باوری، از سوی والدین:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ ... احقاف (46) 17

138. مسئول بودن پدر و مادر، دربارۀ مصالح فرزند:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 233

139. مجاز نبودن پدر و مادر به ضرر زدن فرزند خویش، حتّی برفرض وقوع طلاق:

... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ ... (1)بقره (2) 233

140. مجاز نبودن پدر و مادر به تضییع حقوق یکدیگر، با وسیله قرار دادن فرزند:

... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ ... (2)بقره (2) 233

141. تقوا و توجّه به آگاهی خدا، عامل رعایت مصالح نوزادان و مسائل مربوط به شیردهی آنان از جانب پدر و مادر:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 233

142. تقوا و گفتار درست پدر و مادر، ضامن سلامت سرنوشت آیندۀ فرزندان:

وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً. نساء (4) 9

143. گرفتن فرزند از شیر، پیش از اتمام دو سال، منوط به صلاحدید پدر و مادر:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ ... فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. (3)بقره (2) 233


1) 1) . بنا بر اینکه«لا تضارّ»به صیغۀ معلوم باشد؛ یعنی پدر و مادر ضرر نزنند

2) 2) . بنا بر اینکه«لا تضارّ»مجهول و«باء»سببیّه باشد

3) 3) . چون حدّ کمال شیر دادن دو سال است،«فصال»پس از دو سال طبیعی است و نیاز به مشورت و توافق ندارد، لذا مراد از«فصال»در آیۀ شریفه،«فصال»قبل از دو سال است

144. پدر و مادر، وظیفه‌دار تعلیم آداب چگونگی ورود فرزندان بالغ و نابالغ خویش به اتاق و محلّ استراحت خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . نور (24) 58 و 59

مشورت مادر

145. لزوم مشورت و تفاهم پدر و مادر در جدا کردن فرزند از شیر، قبل از دو سال:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. (1)بقره (2) 233

146. لزوم مشورت و توافق پدر و مادر، در امر تغذیه و شیردهی به فرزند:

... فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ . طلاق (65) 6

مهربانی با مادر

==> همین مدخل، ترحّم به مادر

مهربانی مادر

147. تربیت اولاد به دست پدر و مادر، براساس رحمت و مهربانی:

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. (2)اسراء (17) 24

نعمتهای مادر

148. لزوم شکرگزاری فرزند در مقابل خداوند، به سبب نعمتهای داده شده به پدر و مادر خود:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ ... احقاف (46) 15

نگرانی مادر


1) 1) . چون حدّ کمال شیر دادن دو سال است،«فصال»پس از دو سال طبیعی است و نیاز به مشورت و توافق ندارد، لذا مراد از«فصال»در آیۀ شریفه،«فصال»قبل از دو سال است

2) 2) .«کما ربّیانی»به معنای«کرحمة تربیتهما»یعنی رحمتی که هنگام تربیت من به خرج دادند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 630)

149. پدر و مادر با ایمان، با تمام وجود نگران و دلواپس تربیت ایمانی فرزند خویش:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

150. رفع اندوه مادر موسی علیه السلام از اهداف بازگرداندن او به دامن مادرش:

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... قصص (28) 13

نگهداری از مادر

151. ضرورت نگهداری و مواظبت از پدر و مادر، هنگام کهنسالی ایشان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً. اسراء (17) 23

نیکی به مادر

==> همین مدخل، احسان به مادر

وصیّت برای مادر

==> همین مدخل، احسان به مادر

یاد مادر

152. شایسته بودن یاد نعمت‌های داده شده به پدر و مادر، هنگام نیایش با خدا:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ ... احقاف (46) 15

نیز ==> والدین

مادر رضاعی

==>دایه

مادر زن

مادر زن

1. ازدواج با مادر زن امری حرام:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهٰاتُکُمْ وَ بَنٰاتُکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ وَ عَمّٰاتُکُمْ وَ خٰالاٰتُکُمْ وَ بَنٰاتُ الْأَخِ وَ بَنٰاتُ الْأُخْتِ وَ أُمَّهٰاتُکُمُ اللاّٰتِی أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ مِنَ الرَّضٰاعَةِ وَ أُمَّهٰاتُ نِسٰائِکُمْ وَ رَبٰائِبُکُمُ اللاّٰتِی فِی حُجُورِکُمْ مِنْ نِسٰائِکُمُ اللاّٰتِی دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَکُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ وَ حَلاٰئِلُ أَبْنٰائِکُمُ الَّذِینَ مِنْ أَصْلاٰبِکُمْ وَ أَنْ تَجْمَعُوا بَیْنَ الْأُخْتَیْنِ إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 23

مادر موسی

اشاره

مادر موسی

نام مادر موسی، یوخابذ، (1)یخافذ، (2)یکابد، (3)لوهام، (4)


1) 1) . تاریخ طبری، ج 1، ص 231؛ روح المعانی، ج 11،ص 68

2) 2) . غرر التبیان، ص 387

3) 3) . غرر التبیان، ص 387

4) 4) . تاریخ حبیب السیر، ج 1، ص 80

و از نسل لاوی بن یعقوب می‌باشد. (1)

آرامش‌بخشی به مادر موسی

1. آرامش‌بخشی خدا به مادر موسی، نسبت به حفظ نوزاد وی (از خطر فرعونیان) با افکنده شدنش به دریا:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً إِنْ کٰادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . قصص (28) 7 و 10

2. آرامش‌بخشی خدا به مادر موسی، مانع افشای راز (افکندن موسی به دریا) از جانب او:

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً إِنْ کٰادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . قصص (28) 10

اطمینان مادر موسی

3. اطمینان مادر موسی به وعدۀ خدا، دربارۀ حفظ جان موسی علیه السلام :

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التّٰابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ ...

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ


1) 1) . مفحمات الاقران، سیوطی، ص 157؛ غرر التبیان، ص 387

سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ . (1)

طه (20) 36 و 38 -\40

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً ... قصص (28) 7 و 8

4. دل مادر موسی، فارغ از ترس و اندوه، نسبت به حفظ نوزادش، پس از الهام الهی:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً إِنْ کٰادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . (2)قصص (28) 7 و 10

اضطراب مادر موسی

5. اضطراب مادر موسی به جهت احساس خطر برای فرزند خویش:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً إِنْ کٰادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . قصص (28) 7 و 10

الهام به مادر موسی

6. مادر موسی، دریافت‌کنندۀ الهامهای الهی:

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ . طه (20) 36 و 38

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ . (3)قصص (28) 7

7. الهام خداوند به مادر موسی، مبنی بر شیر دادن به او و افکندن وی به دریا (جهت حفظ جان او از فرعونیان):

وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ . قصص (28) 6 و 7

8. الهام خداوند به مادر موسی، مبنی بر نهادن او در صندوق و افکندن آن به دریا (جهت حفظ جان وی از شرّ فرعونیان):

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التّٰابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ ... طه (20) 36 و 38 و 39

9. الهام خداوند به مادر موسی، برای برطرف ساختن ترس و اندوه او نسبت به رفتار فرعونیان با موسی علیه السلام :

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ . قصص (28) 7

10. الهام خدا به مادر موسی، دربارۀ بازگشت او به وی، پس از انداختنش در دریا:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ ... قصص (28) 7

11. الهام خدا به مادر موسی، در مورد رسیدن موسی علیه السلام به مقام رسالت:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ . قصص (28) 7

12. الهام خداوند به مادر موسی علیه السلام مبنی بر نجات یافتن وی از سوی دشمن، پس از افکنده شدنش به دریا:

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التّٰابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ ... طه (20) 38 و 39

13. الهام خداوند به مادر موسی، مبنی بر افکنده شدن موسی علیه السلام به ساحل، به‌وسیلۀ دریا و نجات یافتن وی از خطرها:

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التّٰابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی وَ لِتُصْنَعَ عَلیٰ عَیْنِی . طه (20) 36 و 38 و 39


1) 1) . به قرینۀ جملۀ«إذ تمشی اختک...فرجعناک الیٰ أمّک»مادر موسی به محتوای الهام الهی عمل کرد و موسی علیه السلام را به نیل سپرد. این کار گواه اطمینان او به آن است که پیام دریافت شده وحی الهی بوده است

2) 2) . بنا بر قولی«فارغاً»یعنی به جهت علم مادر موسی به وعدۀ الهی دلش از حزن و اندوه نسبت به سرنوشت فرزندش فارغ شد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 378)

3) 3) . وحی در آیات یادشده به معنای الهام است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 17؛ روح المعانی، ج 9، جزء 26، ص 273)

14. الهام خداوند به مادر موسی، در مورد کیفیّت حفاظت از او، نعمتی الهی در حق موسی علیه السلام :

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التّٰابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ ... طه (20) 36 -\39

ایمان مادر موسی

15. امداد خداوند با الهام به مادر موسی، موجب ثابت قدم ماندن او بر ایمان:

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً إِنْ کٰادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . قصص (28) 10

حزن مادر موسی

16. محزون شدن مادر موسی، از جدایی موسی علیه السلام :

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... طه (20) 40

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... قصص (28) 7 و 13

17. بازگشت موسی علیه السلام به مادرش، موجب برطرف شدن حزن او (مادر):

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... طه (20) 40

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... قصص (28) 7 و 13

خوف مادر موسی

18. ترس شدید مادر موسی از فرعونیان، دربارۀ فرزندش:

... وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی ... وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً إِنْ کٰادَتْ لَتُبْدِی بِهِ ... قصص (28) 6 و 7 و 10

خیرخواهی مادر موسی

19. خیرخواهی مادر موسی، برای وی:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ ... وَ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِ الْمَرٰاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقٰالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ نٰاصِحُونَ . قصص (28) 7 و 12

دل‌مشغولی مادر موسی

20. موسی علیه السلام و سرنوشت او، تنها دل‌مشغولی مادر او، پس از افکندن وی به دریا:

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً ... (1)قصص (28) 10


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«...فارغاً»این است که دل مادر موسی از هر چیزی جز یاد موسی علیه السلام خالی شده بود. (روح المعانی، ج 11، جزء 20، ص 73)

سرور مادر موسی

21. بازگشت موسی علیه السلام به مادرش، پس از افکنده شدن به دریا، مایۀ چشم‌روشنی و سرور او:

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... طه (20) 40

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً ... فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... قصص (28) 10 و 13

شیردهی مادر موسی

22. الهام خداوند به مادر موسی، جهت شیر دادن به او، قبل از افکندن وی به دریا:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ ... قصص (28) 7

23. تغذیۀ موسی علیه السلام تنها از شیر مادرش، در دوران نوزادی:

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً ... وَ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِ الْمَرٰاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقٰالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ نٰاصِحُونَ . قصص (28) 10 و 12

24. انس گرفتن موسی با شیر مادر خود و امتناع وی از شیر دایگان حکمت امر خداوند به شیر دهی مادرش به وی قبل از انداختن در دریا:

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً إِنْ کٰادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِ الْمَرٰاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقٰالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ نٰاصِحُونَ . (1)قصص (28) 10 و 12


1) 1) . امر خداوند به شیر دادن مادر موسی به فرزند جهت ایجاد ذائقه تکوینی و عادت به شیر مادر خود بود تا بعد از گرفتن پستان دایگان امتناع کند

علم مادر موسی

25. علم مادر موسی به حقانیت وعده‌های الهی هدف از بازگرداندن موسی علیه السلام به مادرش:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ ... وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ ... قصص (28) 7 و 13

عنایت خدا به مادر موسی

26. مادر موسی، مورد توجّه خاصّ خداوند:

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... طه (20) 40

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً إِنْ کٰادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ ... قصص (28) 7 و 10 و 13

فرزندان مادر موسی

27. موسی و هارون علیهما السلام ، دو فرزند مادر موسی:

قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ

قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا

أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی

قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی ... طه (20) 91 -\94

28. فرمان مادر موسی به دخترش (خواهر موسی) مبنی بر پی‌گیری ماجرای موسی علیه السلام پس از افکنده شدنش به دریا:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

وَ قٰالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ . (1)قصص (28) 7 و 11

29. نقش بسزای دختر مادر موسی، در بازگشت موسی علیه السلام به مادرش:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

وَ قٰالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ

وَ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِ الْمَرٰاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقٰالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ نٰاصِحُونَ . قصص (28) 7 و 11 و 12

فرمان خدا به مادر موسی

==> همین مدخل، الهام خدا به مادر موسی

کفالت مادر موسی

30. کفالت مادر موسی از وی، در دوران نوزادی‌اش:

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ ... طه (20) 40

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً ... وَ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِ الْمَرٰاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقٰالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ نٰاصِحُونَ . قصص (28) 10 و 12

وعدۀ خدا به مادر موسی

31. وعدۀ خداوند به مادر موسی، مبنی بر بازگرداندن موسی علیه السلام به او، پس از افکندنش به دریا:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ . قصص (28) 7

32. برگرداندن موسی علیه السلام به مادرش، پس از افکندنش به دریا، موجب علم او به حقّانیّت وعده‌های خدا:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ ... قصص (28) 7 و 13

33. وعدۀ خداوند به مادر موسی، دربارۀ رسیدن موسی علیه السلام به مقام رسالت:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ


1) 1) . مقصود از«اخته»خواهر پدری و مادری موسی است (التفسیر الکبیر، ج 8 ، ص 582) که به جهت تحریک عواطف برای پیگیری ماجرای او به جای«بنتها»از تعبیر«اخته«استفاده کرد. (روح المعانی، ج 11، جزء 20، ص 75)

وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ . قصص (28) 7 و 13

ماروت

==>هاروت و ماروت

مار

==>خزنده و عصا

ماریۀ قبطیه

ماریۀ قبطیه

ماریۀ قبطیه همسر پیامبر و مادر ابراهیم فرزند رسول خدا بود. مَقوقس حاکم اسکندریّه وی را که کنیزی بود به صورت هدیه، پیشکش پیامبر صلی الله علیه و آله کرد. (1)وی در سال 16 هجری در عهد خلافت عُمر وفات نمود و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد. (2)

برخی مفسّران آیات 1 تا 3 تحریم (66) را دربارۀ تحریم ماریه از سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله دانسته‌اند. (3)

مال

اشاره

مال

مال در لغت به معنای تمامی اشیایی است که انسان آنها را مالک می‌شود. (4)ابن اثیر معتقد است که در آغاز بر آنچه انسان از طلا و نقره مالک می‌شد، اطلاق می‌شده است، بعدها گستره‌ای عامّ یافت و شامل تمامی اشیای تحت مالکیّت انسان گردید. این واژه در نزد عرب بیشترین کاربرد را در شتر داشته، زیرا بیشترین اموال آنها بوده است (5)و فرق بین مال و ملک جز این نیست که در ملک تسلّط و قرار گرفتن شیء در تحت سلطه مورد لحاظ قرار گرفته، ولی در مال، جهت ارزشمندی آن مورد توجّه است، به همین دلیل است که انسان نسبت به نفس خویش مالکیّت دارد، امّا به نفس، مال گفته نمی‌شود، این در حالی است که برخی از اشیا مالیّت دارند، امّا برای آن مالکی نیست. براساس همین ارزش است که در قرآن کریم به موضوع خریدوفروش، هبه، انفاق، تصرّف، شرکت و... گفته می‌شود. (6)در فقه و حقوق برای اموالی که مورد معامله قرار می‌گیرد، شرایطی ذکر کرده‌اند، از آن جمله: 1. دارای نفع باشد؛ 2. در نزد عقلا منافع آن مورد توجّه باشد؛ 3. نفع غالب آن حلال باشد؛ (7)4. قابل نقل و انتقال باشد. (8)در این مدخل«مال»در کلیّت آن مورد نظر است و مواردی که تحت یکی از عناوین عقود و ایقاع مثل بیع و وقف، وصیّت و یا عناوین محرم شرعی مثل رشوه و قمار قرار می‌گیرد در جایگاه خاصّ خود مطرح شده است و از واژه‌های«مال»،«کنز»،«مترف»، «طَول»و«غنیّ»و هرآنچه که بر مال دلالت دارد


1) 1) . تاریخ طبری، ج 2، ص 128؛ اسد الغابة، ج 7، ص253

2) 2) . تاریخ طبری، ج 2، ص 475

3) 3) . مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 471؛ روض الجنان، ج 19، ص 289 - 290؛ تفسیر مبهمات القرآن، ج 2، ص 627

4) 4) . لسان العرب، ج 13، ص 223،«مول»

5) 5) . لسان العرب، ج 13، ص 223،«مول»

6) 6) . التحقیق، ج 11، ص 216«مال»

7) 7) . مکاسب، شیخ انصاری، النوع الثالث، ص 20؛مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج 4، ص 3126«مال»

8) 8) . مکاسب، شیخ انصاری، ص 79

استفاده شده است.

اهمّ عناوین: ارزش مال، بیت‌المال، دلبستگی به مال و مال‌اندوزی.

آرزوی مال

1. دنیا طلبان، آرزومند داشتن اموال و امکاناتی به‌اندازۀ قارون:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ .... قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ ... قصص (28) 76 و 79

اتکا به مال

2. تکیۀ ثروتمند مغرور به زیادی مال خود:

... فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ ... أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً ... کهف (18) 34

3. اتّکای کافران بر مال و اولاد خویش، به جای اتّکا به خدا:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً ... آل عمران (3) 10

4. عدم تأثیر اتکای به مال و فرزندان، در نجات کافران از عذاب دوزخ:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ أُولٰئِکَ هُمْ وَقُودُ النّٰارِ

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . آل عمران (3) 10 و 11

وَعَدَ اللّٰهُ ... وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... توبه (9) 68 و 69

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

وَ الَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ أُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ . سبأ (34) 35 و 38

5. اعتماد و اتکای منافقان و کافران به قدرت، ثروت و فرزندان بسیار خویش:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ .... کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... توبه (9) 68 و 69

6. اعتماد به مال و ثروت در برابر تهدیدهای الهی، خطری در کمین ثروتمندان:

تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ

مٰا أَغْنیٰ عَنْهُ مٰالُهُ وَ مٰا کَسَبَ . مسد (111) 1 و 2

7. اعتماد به اموال خویش و احساس بی‌نیازی در برابر پاداشهای موعود خداوند، خصلتی نکوهیده:

وَ أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنیٰ

وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ

فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ

وَ مٰا یُغْنِی عَنْهُ مٰالُهُ إِذٰا تَرَدّٰی .

لیل (92) 8 -\11

8. تکیه بر مال و احساس بی‌نیازی از خدا، شیوۀ فرعونیان و پیشینیان آنان:

... لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ ... کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... آل عمران (3) 10 و 11

احکام مال

(1)


1) 1) . مورد نظر در نمایۀ مذکور«احکام مال»در کلیّت آن است. موارد جزیی مثل احکام بیع و هبه و... در مدخلهای خاصّ خود ذکر شده است

9. پرداخت مال رشوه به قضات به منظور دستیابی به اموال دیگران، از جمله اسباب باطل برای تحصیل مال:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَی الْحُکّٰامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوٰالِ النّٰاسِ بِالْإِثْمِ ... بقره (2) 188

10. وجوب اجتناب از تصرّف در اموال به دست آمده از راه باطل:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَی الْحُکّٰامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوٰالِ النّٰاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 188

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ ... نساء (4) 29

... وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 161

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... توبه (9) 34

11. جواز تصرف در اموال به دست آمده از راه کسب و تجارت با رضایت طرفین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ ... نساء (4) 29

... وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ ... (1)مائده (5) 2

12. جواز تصرف در اموال به دست آمده از طریق یکی از عقود شرعی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ... مائده (5) 1

13. بلوغ و رشد عقلی، شرط جواز تصرّف معاملی در اموال:

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ ... نساء (4) 6

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ ... (2)انعام (6) 152

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ ... اسراء (17) 34

وَ أَمَّا الْجِدٰارُ فَکٰانَ لِغُلاٰمَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَ کٰانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُمٰا وَ کٰانَ أَبُوهُمٰا صٰالِحاً فَأَرٰادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغٰا أَشُدَّهُمٰا وَ یَسْتَخْرِجٰا کَنزَهُمٰا رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ ... کهف (18) 82

14. حرمت کنز و گنجینه نمودن اموال طلا و نقره و انفاق نکردن آن در راه خدا:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . توبه (9) 34

15. عدم جواز تصرف معاملی در اموال، برای سفیهان:

... فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً ...

فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ ... بقره (2) 282


1) 1) . مقصود از«فضلاً»ارباح حاصل شده از تجارت است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 239؛ الکشاف، ج 1، ص 602)

2) 2) . مقصود از«اشدّه»بلوغ و کمال عقل است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 593)

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ ... نساء (4) 5

16. تجارت با اموال برای حجاج بیت‌اللّٰه، کاری مشروع:

... وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ ...

مائده (5) 2

نیز مال حرام

ارث از مال

==>ارث

ارزش مال

17. دارایی بیشتر، ملاک برتری و ارزش، نزد مترفان:

... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً ... سبأ (34) 34 و 35

18. مال و ثروت، نشانۀ محبوبیت بیشتر انسان نزد خداوند، در دیدگاه دنیاگرایان مشرک:

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً ... وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلیٰ رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْهٰا مُنْقَلَباً ... وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا وَ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَداً . کهف (18) 34 و 36 و 42

19. راه رسیدن به گرامی شدن در نزد خداوند، ترغیب به اطعام به مساکین، نه برخورداری از مال و ثروت:

فَأَمَّا الْإِنْسٰانُ إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ

کَلاّٰ .... وَ لاٰ تَحَاضُّونَ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ . (1)فجر (89) 15 و 17 و 18

20. راه دستیابی به گرامی شدن نزد خداوند، گرامی داشتن یتیمان، نه برخورداری از مال و ثروت:

فَأَمَّا الْإِنْسٰانُ إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ

کَلاّٰ بَلْ لاٰ تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ . فجر (89) 15 و 17

21. اموال و داراییها در بینش قرآنی، خیر و ارزشمند:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ ... بقره (2) 180

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ ... بقره (2) 215

... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ ... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ .... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ . بقره (2) 272 و 273

قٰالَ مٰا مَکَّنِّی فِیهِ رَبِّی خَیْرٌ فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ رَدْماً. کهف (18) 95

... فَإِنْ أَصٰابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ ... حجّ (22) 11

فَسَقیٰ لَهُمٰا ثُمَّ تَوَلّٰی إِلَی الظِّلِّ فَقٰالَ رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ. قصص (28) 24

وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ. عادیات (100) 8

22. خداوند، خریدار مال مؤمنان به بهای بهشت:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ... توبه (9) 111

23. دین الهی و حمایت از آن، دارای ارزش برتر از جان و مال انسانها:

1) 1) .«کلاّ»ردع و پاسخ به تصوری است که کرامت را در مال و نعمت می‌داند و بیان می‌دارد که مال بدون رسیدگی به فقیران و یتیمان کرامت ندارد. (المیزان، ج 20، ص 283)

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ ...

یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... توبه (9) 111

24. راه خدا و دین الهی، ارزشمندتر از جان و مال انسانها:

... وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ... صفّ (61) 11

25. ارزش و نقش معنوی مال و فرزند، منوط به همراهی آنها با ایمان و عمل صالح:

وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ... سبأ (34) 37

26. ملاک ارزش نبودن مال و اولاد به تنهایی:

... لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً ... آل عمران (3) 116

27. بی‌اثر بودن مال و اولاد کافران، در برابر کیفر الهی:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ أُولٰئِکَ هُمْ وَقُودُ النّٰارِ

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . آل عمران (3) 10 و 11

... لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً ... آل عمران (3) 116

وَعَدَ اللّٰهُ ... وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ...

أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

وَ الَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ أُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ . سبأ (34) 35 و 38

28. پر نشدن خلأ ناشی از بی‌ایمانی به خدا، با مال و اولاد:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً ... آل عمران (3) 116

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ . حاقّه (69) 27 -\29

29. عدم برابری مال و اندوخته‌های مادی، با موهبتها و ارزشهای معنوی:

... لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ . آل عمران (3) 157

فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَیْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِیَ اللّٰهُ خَیْرٌ مِمّٰا آتٰاکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِیَّتِکُمْ تَفْرَحُونَ . نمل (27) 36

... قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ... قصص (28) 79 و 80

... وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ . زخرف (43) 32

... قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 11

30. داشتن مال و ثروت فراوان، ملاک گزینش زمامداری در پندار بزرگان بنی اسرائیل زمان طالوت:

... قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ ... وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ ... وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ ... بقره (2) 247

31. اهمیت و ارزش مال و ثروت، در نظر کافران:

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ ... هود (11) 12

32. اهمیت و ارزش مال و ثروت در دیدگاه فرعون:

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ ... زخرف (43) 51 و 53

33. پذیرفته نشدن ثروت دنیا و مثل آن از سوی کافران، در قبال رهایی آنها از دوزخ:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ ... مٰا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 36

34. برتری رزق و نعمت آخرتی، بر امکانات و جاذبه‌های دل‌فریب آن:

وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ . (1)طه (20) 131

35. عدم تأثیر امکانات مالی اقوام پیشین، در نجات آنان از هلاکت:

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . اعراف (7) 74

36. برخوردار نبودن موسی علیه السلام از دست‌بندهای طلا و اموال دنیایی، دلیل بطلان رسالت موسی علیه السلام در نزد فرعون:

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ ... فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ الْمَلاٰئِکَةُ مُقْتَرِنِینَ . زخرف (43) 51 و 53

37. قدرت و ثروت، ملاک ارزش و معیار اصلی بهره‌مندی و خوشبختی، در نگاه دنیا طلبان قوم قارون:

... قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ . قصص (28) 79

38. درستکاری اقتصادی، دارای ارزشی بهتر از داشتن مال و دارایی:

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذٰا کِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً. اسراء (17) 35

39. قدرت و ثروت، هرچند بسیار، در نگاه اهل معرفت و مؤمنان، بسی کم‌ارزش‌تر از پاداش الهی:

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ ... قصص (28) 80

40. مال و فرزند، جلوه‌ها و زینتهای زندگی دنیا:

اَلْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... کهف (18) 46

41. مال و ثروت، فضل الهی:

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ ... بقره (2) 198

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً وَ إِذٰا حَلَلْتُمْ فَاصْطٰادُوا وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ


1) 1) . مقصود از«رزق ربّک»به قرینۀ مقابله با جملۀ«ما متّعنا»رزق آخرتی است. (المیزان، ج 14، ص 238)

إِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . مائده (5) 2

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا ... توبه (9) 76

42. برخورداری از مال و ثروت بدون ایمان به آیات الهی، بی‌ارزش در نظام ارزشی قرآن:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً

کَلاّٰ إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً

سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً. مدّثر (74) 11 و 12 و 16 و 17

43. ارزش مال مؤمن، برابر کسب نعمت بهشت:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ... توبه (9) 111

44. برخورداری از مال، نشانۀ کرامت و ارزش، در نزد انسان کافر:

فَأَمَّا الْإِنْسٰانُ إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ

کَلاّٰ ... فجر (89) 15 و 17

45. مؤثر دانستن ثروت و اموال در جاودانگی و رهایی از نابودی و مرگ، پنداری نادرست:

یَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ

کَلاّٰ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ . همزه (104) 3 و 4

46. عدم تأثیر داراییهای انسان، هرچند زیاد، در نجات عیب‌جویان طعنه‌زننده از آتش برافروختۀ جهنّم:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ

کَلاّٰ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ . همزه (104) 1 و 2 و 4

47. هشدار خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به اجابت خواسته‌های کافران تکذیب‌گر و سازش و مسامحه با آنان به صرف ثروت و نیروی انسانی بسیار آنان:

وَ لاٰ تُطِعْ کُلَّ حَلاّٰفٍ مَهِینٍ

أَنْ کٰانَ ذٰا مٰالٍ وَ بَنِینَ . قلم (68) 10 و 14

48. بی‌اثری مال در قیامت، از دیدگاه ابراهیم علیه السلام :

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ .

شعراء (26) 69 و 88

49. بی‌ثمر بودن ثروت در نجات از هلاکت و سقوط، برخاسته از سلطۀ کامل خداوند بر دنیا و آخرت:

وَ مٰا یُغْنِی عَنْهُ مٰالُهُ إِذٰا تَرَدّٰی

وَ إِنَّ لَنٰا لَلْآخِرَةَ وَ الْأُولیٰ . لیل (92) 11 و 13

50. کارساز نبودن ثروت کافران دوزخی اصحاب شمال، در رهایی آنان از عذاب قیامت:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ ... مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ . حاقّه (69) 25 و 28

51. ارزش نداشتن اموال کافران مجرم، هنگام رسیدن قضای الهی:

... اَلْمُجْرِمِینَ ثُمَّ جٰاءَهُمْ مٰا کٰانُوا یُوعَدُونَ مٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یُمَتَّعُونَ . شعراء (26) 200 و 206 و 207

52. کارساز نبودن ثروت بخیلان و زراندوزان، هنگام سقوط و هلاکتشان:

وَ أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنیٰ

وَ مٰا یُغْنِی عَنْهُ مٰالُهُ إِذٰا تَرَدّٰی . لیل (92) 8 و 11

53. کارساز نبودن مال و ثروت کافران، به صورت راهی برای مسامحۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با آنان:

وَ لاٰ تُطِعْ ... أَنْ کٰانَ ذٰا مٰالٍ وَ بَنِینَ . قلم (68) 10 و 14

54. عطایای الهی، بسی ارجمندتر و بالاتر از مال ارسالی ملکه سبأ برای حضرت سلیمان علیه السلام در نظر آن حضرت:

فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَیْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِیَ اللّٰهُ خَیْرٌ مِمّٰا آتٰاکُمْ ... نمل (27) 36

55. دعوت شعیب علیه السلام از اصحاب ایکه، به پرهیز از کم‌ارزش جلوه دادن اموال مردم:

کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ ... وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ ... شعراء (26) 176 و 177 و 183

56. کثرت مال و فرزند، از مهم‌ترین ارزشها، در نظر دنیاگرایان:

... فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ ... أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً ...

وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً. کهف (18) 34 و 35

57. ثروت و فرزندان ذکور، دو ملاک برای ارزیابی موقعیت انسان در پیشگاه خدا، در دیدگاه مشرکان عصر بعثت:

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ

نُسٰارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرٰاتِ بَلْ لاٰ یَشْعُرُونَ . مؤمنون (23) 55 و 56

58. فریفته شدن به مال و فرزند و ملاک ارزش قرار دادن آن، نشانۀ جهل و نادانی:

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ

نُسٰارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرٰاتِ بَلْ لاٰ یَشْعُرُونَ . مؤمنون (23) 55 و 56

59. کم‌ارزش‌تر از قیمت واقعی جلوه ندادن اجناس، هنگام خرید، یکی از خواستهای شعیب علیه السلام از قوم خویش:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 85

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ .... وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ ... هود (11) 84 و 85

60. کم‌ارزش جلوه دادن اجناس مردم، از مصداقهای فسادانگیزی در زمین، از دیدگاه شعیب علیه السلام :

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً ... فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ... اعراف (7) 85

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ .... أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ ... وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . هود (11) 84 و 85

61. کاستن از ارزش کالای مردم و کم‌بها جلوه دادن آن، هنگام خرید، از مصادیق بی‌تقوایی:

فَاتَّقُوا اللّٰهَ ... وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ ... شعراء (26) 179 و 183

62. مال، تنها ملاک ارزش انسان، از نگاه مخالفان پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی تَفْجُرَ لَنٰا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً

أَوْ یَکُونَ لَکَ بَیْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ ... اسراء (17) 90 و 93

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ ... وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ . زخرف (43) 31 و 32

63. برخورداری از دست‌بندهای طلا و اموال دنیایی، ملاک ارزش، از منظر فرعون:

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ ... فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ ... زخرف (43) 51 و 53

64. ثروت و اشرافیت، ملاک تمامی ارزشها، حتی

ارزشهای دینی، در نگاه مشرکان مکه:

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ ... وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ . (1)زخرف (43) 31 و 32

65. ملاک و معیار سنجش نبودن فقر و غنا و گرسنگی و سیری، در برخورد پیامبر صلی الله علیه و آله با مردم:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ . انعام (6) 52 و 53

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... کهف (18) 28

66. دارایی بیشتر و اولاد زیادتر، دارای ارزش در ارزیابی مترفان:

... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... سبأ (34) 34 و 35

67. ارزش‌گذاری براساس مال و منال دنیا، نشانۀ جهل:

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ وَ مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ .... وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ . هود (11) 27 و 29

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً إِنَّمٰا عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 95

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ

نُسٰارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرٰاتِ بَلْ لاٰ یَشْعُرُونَ . مؤمنون (23) 55 و 56

ازدیاد مال

زمینه‌های ازدیاد مال

1. استغفار
68. استغفار نزد خداوند، زمینه‌ای برای ازدیاد مال انسان:

فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ... وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ ... نوح (71) 10 و 12

2. ایمان
69. ایمان، موجب برخورداری از برکات آسمانی و زمینی و فزونی اموال:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ ... اعراف (7) 96

3. تقوا
70. تقوا، عامل برکات الهی و ازدیاد اموال:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ ... اعراف (7) 96

4. عمل به کتب آسمانی
71. عمل به کتب آسمانی و فرامین الهی، موجب فزونی نعمتهای آسمانی و زمینی:

وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقٰامُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ مِنْ


1) 1) . علّت اینکه گفتند: چرا بر مرد بزرگ از دو قریه نازل نمی‌شود این بود که آن دو نفر بزرگ قومشان بودند و دارای اموال و ثروت فراوان بودند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 71)

رَبِّهِمْ لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ سٰاءَ مٰا یَعْمَلُونَ . مائده (5) 66

طمع‌ورزی در ازدیاد مال

72. ولید بن مغیره، فردی طمع‌کار در ازدیاد مال:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً

وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِیداً

ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ. (1)

مدّثر (74) 11 و 12 و 14 و 15

اسراف در مال

73. اسراف و تبذیر، در هزینه کردن اموال و مصرف آنها، مورد نهی خداوند:

... کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ ... وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . انعام (6) 141

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . اعراف (7) 31

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً

إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کٰانُوا إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ ... اسراء (17) 26 و 27

وَ الَّذِینَ إِذٰا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کٰانَ بَیْنَ ذٰلِکَ قَوٰاماً. فرقان (25) 67

نیز اسراف

اعطای مال

==>همین مدخل، منشأ مال و نیز انفاق

امتحان با مال

74. تذکّر خداوند به ضعف شدید انسان، در آزمونهای مالی:

... وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ إِنْ یَسْئَلْکُمُوهٰا فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَ یُخْرِجْ أَضْغٰانَکُمْ . محمّد (47) 36 و 37

75. موفقیّت مؤمنان در آزمونشان از طریق مال و فرزند، در گرو تقواپیشگی، و نیازمند به بینشی الهی:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ .... إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً ... (2)انفال (8) 28 و 29

76. توفیق مؤمنان در آزمونشان به‌وسیلۀ مال، سبب بهره‌مندی آنان از پاداش الهی:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ ... فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ . انفال (8) 28

77. پیروزی و موفقیّت مؤمنان در آزمونشان به‌وسیلۀ مال و فرزند، بسیار مشکل و بس ارزشمند:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ ... انفال (8) 28

78. آزمایش مؤمنان با زیانهای مالی، از سوی خداوند:

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوٰالِ ... بقره (2) 155

79. مؤمنان صابر در مشکلات، انسانهای موفق در آزمون الهی به‌وسیلۀ نقصان اموال:

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوٰالِ ... وَ بَشِّرِ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 155


1) 1) . آیات، درباره ولید بن مغیره است. (الکشف البیان،ثعلبی، ج 10، ص71؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 5، ص 175)

2) 2) .«ان تتّقوا اللّٰه»به منزلۀ تلخیص کلام نسبت به اوامر و نواهی پیشین است؛ یعنی اگر تقوا داشته باشید موارد رضایت خدا بر شما اشتباه نخواهد شد. (المیزان، ج 9، ص 56)

80. مال و جان مؤمنان، وسیلۀ آزمایش آنان:

لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ... آل عمران (3) 186

81. هشدار خداوند به مؤمنان، مبنی بر آزمایش آنان از طریق مال و فرزند:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ ... انفال (8) 28

82. داراییها و فرزندان اهل ایمان، ابزاری برای آزمایش آنان از جانب خداوند:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ ... انفال (8) 28

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ ... تغابن (64) 15

83. انفاق، عرصۀ آزمایش مالی مؤمنان، جهاد، عرصۀ آزمایش جانی آنان:

لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ... (1)آل عمران (3) 186

84. ثروت و مکنت، وسیله و عرصه‌ای برای آزمون الهی:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ ... قلم (68) 17

85. آزمایش انسانها دربارۀ اموال و داراییهایشان، از سنّتهای الهی:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ ... قلم (68) 17

امداد با مال

86. اموال دنیایی، از وسایل امداد به انسانها:

... وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ ... اسراء (17) 6

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ . مؤمنون (23) 55

وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ ... نوح (71) 12

87. وعده نوح علیه السلام به قوم خود مبنی بر یاری‌شدنشان با اموال از سوی خداوند، در صورت ایمان آوردن و استغفار آنان:

قٰالَ یٰا قَوْمِ ... أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ ... نوح (71) 2 و 3 و 10 و 12

اموال منافقان

==>منافقان، اموال منافقان

امیدواری به مال

88. امید بستن به مال، پوچ و بی‌فرجام :

اَلْمٰالُ ... وَ الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ ... وَ خَیْرٌ أَمَلاً. کهف (18) 46

انفاق مال

==> انفاق

ایثار با مال

89. ایمان، شرط تأثیر ایثارهای مالی و جانی انسان، در دستیابی به بهشت:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ... توبه (9) 111

90. کراهت و ناخرسندی از ایثار مال در راه خدا، نشانۀ نفاق:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً .... وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... توبه (9) 77 و 81

91. ایثار جان و مال در راه خدا و دریافت پاداش بهشت، شایستۀ سرور و شادمانی:

1) 1) . یعنی با قتل و مصیبت همانند آنچه در جنگ احد به شما رسیده است مبتلا خواهید شد به فریضۀ جهاد و واجبات و مستحباتی که بدان مأمور شده‌اید مجازاً بلوی گفته می‌شود. (مجمع البیان، ج 1، ص 90)

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ... فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بٰایَعْتُمْ ... توبه (9) 111

92. ایثار مال بر مهاجران از سوی انصار، حتی در شرایط احتیاج خودشان، مورد ستایش خداوند:

... وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ ... (1)

حشر (59) 9

93. مصون ماندن از سختیهای قیامت و ملاقات مسرورانه با خداوند، از پاداشهای خالصانۀ ایثار مال:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً

فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً. انسان (76) 8 -\11

94. بهشت با انواع نعمتهای آن، پاداش ایثار خالصانۀ ابرار به نیازمندان:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ یُفَجِّرُونَهٰا تَفْجِیراً

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ لاٰ یَرَوْنَ فِیهٰا شَمْساً وَ لاٰ زَمْهَرِیراً

وَ دٰانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلاٰلُهٰا وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهٰا تَذْلِیلاً

وَ یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوٰابٍ کٰانَتْ قَوٰارِیرَا

قَوٰارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهٰا تَقْدِیراً

وَ یُسْقَوْنَ فِیهٰا کَأْساً کٰانَ مِزٰاجُهٰا زَنْجَبِیلاً

عَیْناً فِیهٰا تُسَمّٰی سَلْسَبِیلاً

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً. انسان (76) 5 و 6 و 8 و 9 و 12 -\19

بخل‌ورزی در مال

==> بخل

بیت‌المال

تقسیم بیت‌المال

95. تصمیم‌گیری در نحوۀ تقسیم و صرف بیت‌المال، از شئون پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ . توبه (9) 58 و 59

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً. اسراء (17) 26

فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ... روم (30) 38

96. لزوم خشنود بودن به عطایای پیامبر صلی الله علیه و آله از بیت‌المال:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ . توبه (9) 58 و 59

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ ... وَ مٰا


1) 1) . طبق شأن نزول به نقل از ابن عباس، ایثار انصار با مال و خانه بوده است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 390)

آتٰاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . حشر (59) 7

97. برخورد بی‌ادبانه و طعن برخی از منافقان نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله در نحوۀ تقسیم بیت‌المال:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . توبه (9) 58

98. پیامبر صلی الله علیه و آله موظف به رعایت اعتدال، در تقسیم بیت‌المال:

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً. (1)اسراء (17) 26 و 29

99. تبذیر در تقسیم بیت‌المال، حرام و مورد نهی الهی:

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً

إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کٰانُوا إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ ... (2)اسراء (17) 26 و 27

100. پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف به برخورد مناسب با خویشاوندان، مسکینان و درراه‌ماندگان با گفتاری نرم، در صورت ناتوانی از ادای حقوق آنها از بیت‌المال:

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً. (3)اسراء (17) 26 و 28

خیانت در بیت‌المال

101. پیامبران، مبرّا از خیانت در بیت‌المال:

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ... (4)آل عمران (3) 161

102. به مجازات رسیدن خیانتکاران در اموال بیت‌المال، در قیامت:

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . آل عمران (3) 161

مدیریّت بیت‌المال

103. یوسف علیه السلام خواستار واگذاری مدیریّت اقتصادی از سوی پادشاه مصر به وی، به دلیل توانایی بر حفظ ذخایر مالی:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

104. امانتداری و دانش، شرط مدیریّت بر ذخایر مالی

1) 1) . به قرینۀ«آت ذا القربیٰ»می‌تواند مقصود از«لا تبسطها...»نیز در حقوق ذوی القربی، مسکین و ابن السبیل باشد که خداوند دستور داده است در تقسیم بیت‌المال رعایت اعتدال بشود و همۀ موجودی بین صاحبان حق توزیع بشود تا ادای حقوق آنها در همۀ زمانها میسّر باشد

2) 2) . امام صادق علیه السلام دربارۀ سخن خدا«لا تبذّر تبذیراً»فرمود: کسی که چیزی را در غیر طاعت خدا خرج کند، اهل تبذیر است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 156، ح 168)

3) 3) . مقصود از کلمۀ«عنهم»در«تعرضنّ عنهم»ذوی القربی و مسکین و ابن السبیل در آیه بیست و ششم است. (الکشاف، ج 2، ص 661)

4) 4) . براساس شأن نزول آیه است که پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی برخی افراد نادان به خیانت در بیت المال متّهم شد. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 872 ؛ الکشاف، ج 1، ص 434)

زمین:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . (1)

یوسف (12) 55

105. هفت سال تلاش جهت ذخیره‌سازی غلّه‌ها با خوشه‌های آن، توصیۀ یوسف علیه السلام جهت مدیریّت بیت‌المال و مصون ماندن از مشکلات دوران هفت سال قحطی:

قٰالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ دَأَباً فَمٰا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمّٰا تَأْکُلُونَ

ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ سَبْعٌ شِدٰادٌ یَأْکُلْنَ مٰا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمّٰا تُحْصِنُونَ . یوسف (12) 47 و 48

106. یوسف علیه السلام دارای اختیارات ویژه، در مصرف بیت‌المال و بذل و بخشش آذوقه‌های ذخیره شده:

وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ قٰالَ ائْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ أَ لاٰ تَرَوْنَ أَنِّی أُوفِی الْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ

وَ لَمّٰا فَتَحُوا مَتٰاعَهُمْ وَجَدُوا بِضٰاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَیْهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا نَبْغِی هٰذِهِ بِضٰاعَتُنٰا رُدَّتْ إِلَیْنٰا وَ نَمِیرُ أَهْلَنٰا ... فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلَیْهِ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنٰا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنٰا بِبِضٰاعَةٍ مُزْجٰاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنٰا إِنَّ اللّٰهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقِینَ . یوسف (12) 59 و 65 و 88

107. پیامبر صلی الله علیه و آله صاحب اختیار مصرف فیء، از اموال بیت‌المال، در موارد تعیین شده از جانب خداوند:

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ کَیْ لاٰ یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیٰاءِ مِنْکُمْ وَ مٰا آتٰاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . حشر (59) 7

مصارف بیت‌المال

108. تعیین مصارف شش‌گانۀ راه خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله ، ذی القربی، یتیمان، بینوایان، و درراه‌ماندگان، برای فیء، از اموال بیت‌المال:

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... حشر (59) 7

109. راه خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله ، ذی القربی، یتیمان، بینوایان، درراه‌ماندگان، از خاندان پیامبر مصارف تعیین شده برای غنیمت از اموال بیت‌المال:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... (2). انفال (8) 41

110. تعیین مصارف شش‌گانه برای فیء از اموال بیت‌المال، به منظور تعدیل ثروت و تمرکز نیافتن آن در میان ثروتمندان:

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ کَیْ لاٰ یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیٰاءِ


1) 1) . مقصود از درخواست یوسف علیه السلام در«اجعلنی علی خزائن الارض»این بوده است که خود، مدیریّت ارزاق را جهت ذخیره‌سازی هفت‌ساله در انبار و با هدف ساماندهی وضعیّت اقتصادی مردم در سالهای قحطی عهده‌دار شود. (المیزان، ج 11، ص 201)

2) 2) . علمای ما [امامیّه] قائل شده‌اند که خمس بر شش قسم تقسیم می‌شود: یک سهم برای خدا و یک سهم برای پیامبر صلی الله علیه و آله این دو سهم با سهم ذی القربیٰ برای امامی است که جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله باشد و سهمی برای یتیمان آل محمّد و سهمی برای مساکینشان و سهمی برای درراه‌ماندگانشان. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 835)

مِنْکُمْ ... حشر (59) 7

111. پیامبر صلی الله علیه و آله صاحب اختیار مصرف صدقات و زکات، از بیت‌المال:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ . توبه (9) 58 و 59

خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِهٰا ... توبه (9) 103

112. فقرا، مساکین، کارگزاران جمع‌آوری و مؤلّفة قلوبهم، از مصارف تعیین شده برای صدقات، از اموال بیت‌المال:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ... فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ ... توبه (9) 60

113. آزادی بردگان، بدهکاران، راه خدا، و درراه‌ماندگان، از مصارف صدقات، از اموال بیت‌المال:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ فِی الرِّقٰابِ وَ الْغٰارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ ... توبه (9) 60

114. لزوم جبران مهریّۀ پرداخت‌شده به‌وسیلۀ شوهران، در صورت ارتداد و ملحق شدن زوجۀ آنها به کفّار، از بیت المال:

وَ إِنْ فٰاتَکُمْ شَیْءٌ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ إِلَی الْکُفّٰارِ فَعٰاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِینَ ذَهَبَتْ أَزْوٰاجُهُمْ مِثْلَ مٰا أَنْفَقُوا ... (1)ممتحنه (60) 11

منابع بیت‌المال

1. انفال
115. انفال، از اموال عمومی حکومت اسلامی:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ ... انفال (8) 1

2. خمس
116. درآمدهای مالی واجب، در اختیار خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و ذوی القربی و در جهت تأمین سادات یتیم، مستمند و در راه مانده:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... انفال (8) 41

3. صدقات
117. صدقات، تأمین‌کنندۀ مصارف هشت‌گانۀ مربوط به بیت‌المال:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ الْغٰارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ ... توبه (9) 60

4. غنایم
118. غنایم جنگی، در اختیار خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و ذوی القربی و در جهت تأمین سادات یتیم، مستمند و در راه مانده:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... انفال (8) 41

5. فیء
119. فیء، در اختیار خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و ذوی القربی و

1) 1) . در احتمالی، مقصود از«عاقبتم»جنگیدن با کفّار و دستیابی به غنیمت از اموال آنها است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 412 ؛ الکشاف، ج 4، ص 519)

در جهت تأمین یتیمان، فقیران و درراه‌ماندگان:

وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ ... مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... حشر (59) 6 و 7

تجارت با مال

==> همین مدخل، احکام مال

تحصیل مال

120. پرداخت مال رشوه به قضات، به منظور دستیابی به اموال دیگران، از سببهای باطل، برای تحصیل مال:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَی الْحُکّٰامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوٰالِ النّٰاسِ بِالْإِثْمِ ... بقره (2) 188

121. تحصیل مال با قسم دروغ:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ (1)... بقره (2) 188

122. اعتقاد قارون به نقش تعیین‌کنندۀ دانش و ابتکار، در دستیابی انسان به مال و ثروت، نه لطف و احسان خداوند:

... إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ .... وَ أَحْسِنْ کَمٰا أَحْسَنَ اللّٰهُ إِلَیْکَ ... قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی ... قصص (28) 76 -\78

123. دستیابی به مال به سبب کفر به آیات الهی، پنداری ناروا و شگفت‌انگیز:

أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی کَفَرَ بِآیٰاتِنٰا وَ قٰالَ لَأُوتَیَنَّ مٰالاً وَ وَلَداً. (2)مریم (19) 77

124. عدم آگاهی از غیب و نداشتن پیمانی از جانب خداوند، دلیل بر بطلان پندار انتساب دستیابی به مال با کفر:

أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی کَفَرَ بِآیٰاتِنٰا وَ قٰالَ لَأُوتَیَنَّ مٰالاً ...

أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً. مریم (19) 77 و 78

نیز احکام مال

تصرف در مال

125. تصرف نابه حقّ در اموال دیگران، موجب گرفتاری به آتش دوزخ:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ ...

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ عُدْوٰاناً ... فَسَوْفَ نُصْلِیهِ نٰاراً ... نساء (4) 29 و 30

126. محجور بودن سفیه، از تصرف در اموال خود:

... فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ ... بقره (2) 282

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا ... نساء (4) 5

127. محجور بودن افراد نابالغ، از تصرف در اموال

1) 1) . امام باقر علیه السلام : در مورد باطل فرمود: مراد سوگند دروغ است که موجب به دست آوردن مال می‌شود. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 176 ح 615)

2) 2) .«أ فرأیت»تفریع بر آیۀ پیشین است که کفّار فکر می‌کردند سعادت دنیایی به سبب کفر است. اینها نیز همین تصوّر را داشتند، بدین جهت می‌توان گفت:«لأوتَینَّ مالاً»متفرَّع بر«کفر بآیاتنا»شده است . (المیزان، ج 14، ص 103)

خود:

... فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ ... (1)بقره (2) 282

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ ... نساء (4) 6

128. لزوم اجتناب از تصرف در اموال به دست آمده از راه‌های باطل:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَی الْحُکّٰامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوٰالِ النّٰاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 188

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ ... نساء (4) 29

وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 161

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... توبه (9) 34

129. تصرف نابحق بسیاری از علمای اهل کتاب، در اموال مردم:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ... آل عمران (3) 75

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ ... توبه (9) 34

130. امداد خداوند به مؤمنان، در جهت تصرف اموال اهل کتاب (یهود بنی قریظه):

وَ أَنْزَلَ الَّذِینَ ظٰاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ صَیٰاصِیهِمْ ... وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا ... (2)احزاب (33) 26 و 27

131. تصرف اموال اهل کتاب (یهود بنی نضیر) از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله در پی نبرد با آنان:

وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمٰا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لاٰ رِکٰابٍ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ ... (3)حشر (59) 6

132. توانمندی و رشد، شرط جواز تصرف در اموال:

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا ... نساء (4) 6

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ ... انعام (6) 152

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً. اسراء (17) 34

... فَأَرٰادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغٰا أَشُدَّهُمٰا وَ یَسْتَخْرِجٰا کَنزَهُمٰا ... کهف (18) 82

133. زنان، برخوردار از حق تصرف در اموال خویش:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ


1) 1) . مقصود از«ضعیفاً»بچّه و یا پیر ضعیف العقل است. (انوار التنزیل، ج 1، ص 231)

2) 2) . منظور از«اهل کتاب»در آیه، یهود بنی قریظه است. (الکشاف، ج 3، ص 533)

3) 3) . مقصود از ضمیر«منهم»در آیه، یهود بنی نضیر است (التفسیر الکبیر، ج 15 (30)، ص 247) که همان اهل کتاب در آیۀ 2 است

شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً. نساء (4) 4

... وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ مِمّٰا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ نَصِیباً مَفْرُوضاً. نساء (4) 7

... وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ ... نساء (4) 32

134. قوم شعیب، خواهان آزادی مطلق، در مناسبات اقتصادی و هرگونه تصرف در اموال خود:

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا ... هود (11) 87

135. آزادی مطلق و بی‌قیدوشرط مالکان در تصرف اموال خویش، امری نادرست، از نظر ادیان الهی:

... أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ ... أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ... وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ أُخٰالِفَکُمْ إِلیٰ مٰا أَنْهٰاکُمْ عَنْهُ ... هود (11) 87 و 88

136. آزادی بی‌قیدوشرط در تصرف اموال خویش، زمینه‌ساز رعایت نکردن قسط و عدالت در مبادلات:

... أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ ... قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ ... أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا ... هود (11) 85 و 87

تفاخر به مال

137. تفاخر قارون به اموال خود، موجب هلاکت و نابودی او و اموالش:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی ... فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ ... فَخَسَفْنٰا بِهِ وَ بِدٰارِهِ الْأَرْضَ فَمٰا کٰانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ مٰا کٰانَ مِنَ المُنْتَصِرِینَ . قصص (28) 76 و 78 و 79 و 81

138. عموم مردم تا لحظۀ مرگ، گرفتار رقابت با یکدیگر و تفاخر به مال خود:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ. تکاثر (102) 1 و 2

139. تلاش برای افزون‌تر قلمداد کردن ثروت و منزلت خویش از دیگران، درپی‌دارنده کیفر الهی:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ

کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ . تکاثر (102) 1 و 2 و 3

140. تفاخر به مال و مباهات به انفاق آن، مورد مذمت خداوند:

یَقُولُ أَهْلَکْتُ مٰالاً لُبَداً

أَ یَحْسَبُ أَنْ لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ. بلد (90) 6 و 7

141. تحقیر دیگران با به رخ آنان کشیدن ثروت و داراییهای خود، کاری مذموم:

... أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً قٰالَ لَهُ صٰاحِبُهُ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوّٰاکَ رَجُلاً وَ لَوْ لاٰ إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ لاٰ قُوَّةَ إِلاّٰ بِاللّٰهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْکَ مٰالاً وَ وَلَداً. کهف (18) 34 و 37 و 39

142. تفاخر باغدار ثروتمند به کثرت مال خویش، موجب نابودی اموال وی:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ ... وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلیٰ مٰا أَنْفَقَ فِیهٰا وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ

عَلیٰ عُرُوشِهٰا ... کهف (18) 32 و 34 و 42

143. اموال و اولاد فراوان، وسیله‌ای برای فخرفروشی اشراف امّتها:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ...

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ . سبأ (34) 34 و 35

نیز تفاخر

تفضّل بودن مال

144. مال، ثروت و امکانات مادّی، از عنایات و فضل الهی:

وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا مٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ وَ سْئَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ ... نساء (4) 32

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ . توبه (9) 59

... لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ ... فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ ... توبه (9) 75 و 76

وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

وَ أَنْکِحُوا الْأَیٰامیٰ مِنْکُمْ وَ الصّٰالِحِینَ مِنْ عِبٰادِکُمْ وَ إِمٰائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ یُغْنِهِمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ

وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ نِکٰاحاً حَتّٰی یُغْنِیَهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ ... نور (24) 22 و 32 و 33

تکاثر به مال

145. گرفتاری انسانها به تکاثر مال، تا لحظه مرگ:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ. تکاثر (102) 1 و 2

146. جهل به فرجام تکاثر و کیفر آن در قیامت زمینه تکاثر اموال:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ

کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

ثُمَّ کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

کَلاّٰ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ

لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ

ثُمَّ لَتَرَوُنَّهٰا عَیْنَ الْیَقِینِ . تکاثر (102) 1 -\7

147. تکاثر به فزونی مال و غرور، زمینه‌ساز تردید در معاد:

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً

وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلیٰ رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْهٰا مُنْقَلَباً. کهف (18) 34 و 36

نیز تکاثر

تمرکز مال

148. تمرکز نیافتن اموال در دست ثروتمندان، فلسفۀ تعیین مصارف شش‌گانه برای فیء:

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ کَیْ لاٰ یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیٰاءِ مِنْکُمْ ... حشر (59) 7

تملک مال

==>مالکیّت، مالکیّت اموال

جاذبه مال

==>همین مدخل، علاقه به مال

جاودانگی با مال

149. پیدایش احساس کاذب جاودانگی با مال، برای ثروت‌اندوزان:

اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ

یَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ

کَلاّٰ ... همزه (104) 2 -\4

150. مؤثر دانستن ثروت و مال در جاودانگی، پنداری نادرست:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ

یَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ

کَلاّٰ ... همزه (104) 1 -\4

جهاد با مال

==>جهاد، آثار جهاد، جهاد با مال

حرص به مال

151. حرص و چشم‌داشت به مال و حقوق دیگران، از موانع رستگاری:

... وَ لاٰ یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حٰاجَةً مِمّٰا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . حشر (59) 9

... وَ أَنْفِقُوا خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . تغابن (64) 16

152. حرص و ولع انسان به مال و انباشت آن:

وَ تُحِبُّونَ الْمٰالَ حُبًّا جَمًّا. فجر (89) 20

إِنَّ الْإِنْسٰانَ ... وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ. عادیات (100) 6 و 8

153. انسان، موجودی حریص و آزمند به مال:

... وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ ... نساء (4) 128

لاٰ یَسْأَمُ الْإِنْسٰانُ مِنْ دُعٰاءِ الْخَیْرِ وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ. فصّلت (41) 49

إِنَّ الْإِنْسٰانَ خُلِقَ هَلُوعاً. معارج (70) 19

حقوق مالی

154. خداوند، قراردهندۀ حقّ مالی برای سائلان و محرومان:

وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ . ذاریات (51) 19

وَ الَّذِینَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ

لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ . معارج (70) 24 و 25

155. لزوم مراعات قسط و عدل، در حقوق مالی مربوط به مبادلات در کیل و وزن:

... وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ ... انعام (6) 152

وَ یٰا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ ... هود (11) 85

156. تعرّض به حقوق مالی در مبادلات تجاری با کیل وزن، از مصادیق فساد در زمین:

... فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ... اعراف (7) 85

وَ یٰا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . هود (11) 85

157. انسانها (زن و مرد) دارای حق مساوی، در بهره‌وری از کسب و فعالیّتهای اقتصادی:

... لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ ... . نساء (4) 32

158. پیامبر خدا و ذی القربی هریک دارای حق و سهم از فیء:

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ

وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ ... حشر (59) 7

159. قرار دادن سهمی از فیء، برای احیای دین و راه خدا:

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ ... حشر (59) 7

160. خداوند، قراردهندۀ سهم و حقّی از فیء، برای خویشاوندان، یتیمان و درماندگان از خاندان پیامبر:

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... حشر (59) 7

161. تضییع حقوق مالی بسیاری از شریکان، به‌وسیلۀ یکدیگر:

... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ ... ص (38) 24

162. ایمان و عمل صالح، بازدارندۀ شریکان، از تضییع حقوق مالی یکدیگر:

... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ قَلِیلٌ مٰا هُمْ ... ص (38) 24

163. نیمی از خمس، از حقوق خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت علیهم السلام :

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ ... انفال (8) 41

164. نیمی از خمس، از حقوق فقیران، درماندگان در سفر و یتیمان از خاندان پیامبر:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... انفال (8) 41

165. انصار، دارای حق و سهم از فیء:

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ ...

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ ... وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ ... (1)حشر (59) 7 -\9

نیز حقوق

خیر بودن مال

166. خیر بودن داراییها و اموال انسان:

... إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ ... بقره (2) 180

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ ... بقره (2) 215

... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ ... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ .... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ . بقره (2) 272 و 273

قٰالَ مٰا مَکَّنِّی فِیهِ رَبِّی خَیْرٌ ... کهف (18) 95

وَ مِنَ النّٰاسِ ... فَإِنْ أَصٰابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ ... حجّ (22) 11

... فَقٰالَ رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ. قصص (28) 24

167. مال، وسیله‌ای نیکو برای زندگی انسان و بازماندگانش:

... إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ ... بقره (2) 180


1) 1) .«و الّذین تبوّءوا»عطف بر مهاجران است و مقصود از آن، انصار ساکن مدینه است که با مهاجران در فیء و سهم شریک‌اند. (المیزان، ج 19، ص 205)

درخواست مال

168. پیامبران، منزه از درخواست کمترین مال از مردم، برای ابلاغ رسالت:

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً ... انعام (6) 90

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً ... هود (11) 29

یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً ... هود (11) 51

قُلْ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ... فرقان (25) 57

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ... شعراء (26) 109

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ... شعراء (26) 127

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ... شعراء (26) 145

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ... شعراء (26) 164

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ... شعراء (26) 180

قُلْ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ... ص (38) 86

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ ... شوری (42) 23

169. درخواست منافقان از خداوند، برای اعطای مال به آنان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ ... فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... توبه (9) 75 و 77

دلبستگی به مال

اشاره

170. مال‌دوستی و وابستگیهای خانوادگی، از جمله عوامل لغزش و خیانت در شهادت:

... لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

171. هشدار خداوند به مؤمنان نسبت به لغزش و نافرمانی کردن، به علت دلبستگی و وابستگی به مال:

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ ... فِتْنَةٌ ... تغابن (64) 15

172. باغداران یمنی، گروهی مال دوست و خسیس:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ . (1)قلم (68) 17 و 18 و 23 و 24

173. ناسپاسی دشمنان دین در برابر نعمتهای خداوند و دلبستگی شدید آنها به دارایی خویش، نشان بی‌توجهی آنان به معاد:

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ

أَ فَلاٰ یَعْلَمُ إِذٰا بُعْثِرَ مٰا فِی الْقُبُورِ

وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ. عادیات (100) 6 و 8 و 9

174. انفاق از اموال مورد علاقه، زمینه‌ساز رسیدن به مقام بِرّ:

لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ . آل عمران (3) 92

175. شیفتگی مردمان نسبت به اموال و انعام (گاو، گوسفند، شتر) و کشاورزی و اسبهای نشان‌دار:

زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنٰاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعٰامِ وَ الْحَرْثِ ذٰلِکَ مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... آل عمران (3) 14

176. مذمت خدا از دلبستگی انسان به مال و منال با غفلت از یاد خدا:

1) 1) . این باغ، در یمن و در شهر مروان بود. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 505)

قُلْ إِنْ کٰانَ ... وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا ... أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ ... فَتَرَبَّصُوا ... توبه (9) 24

177. دلبستگی شدید انسان، به اموال و داراییهای خویش:

... یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ إِنْ یَسْئَلْکُمُوهٰا فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَ یُخْرِجْ أَضْغٰانَکُمْ . (1)محمّد (47) 36 و 37

178. دل نبستن به ثروت، توشه‌ای سودمند برای آخرت:

وَ تُحِبُّونَ الْمٰالَ حُبًّا جَمًّا

کَلاّٰ إِذٰا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا

یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیٰاتِی . فجر (89) 20 و 21 و 24

179. رهایی از دلبستگی به اموال و اولاد و ترجیح دینداری بر وابستگی به آنها، دارای پاداش بزرگ الهی:

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ . تغابن (64) 15

180. مذموم بودن دلبستگی و عشق شدید به مال:

وَ تُحِبُّونَ الْمٰالَ حُبًّا جَمًّا

کَلاّٰ ... فجر (89) 20 و 21

وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ

أَ فَلاٰ یَعْلَمُ إِذٰا بُعْثِرَ مٰا فِی الْقُبُورِ. عادیات (100) 8 و 9

181. ضعف شدید انسان در آزمونهای مالی و دست کشیدن از اموال:

إِنْ یَسْئَلْکُمُوهٰا فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَ یُخْرِجْ أَضْغٰانَکُمْ .

محمّد (47) 37

182. دشمنان دین به دلیل علاقۀ وافر به مال، گرفتار بخل و امساک حقوق خداوند:

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ

وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ. (2)عادیات (100) 6 و 8

آثار دلبستگی به مال

1. بی‌توجهی به بینوایان
183. علاقه به ثروت، از عوامل بی‌توجهی به بینوایان و ترک تلاش در رفع گرسنگی آنان:

وَ لاٰ تَحَاضُّونَ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ

وَ تُحِبُّونَ الْمٰالَ حُبًّا جَمًّا. فجر (89) 18 و 20

2. تخلّف از جهاد
184. دلبستگی شدید به مال، زمینۀ رها کردن و تخلّف از جهاد:

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ ... وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ تِجٰارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسٰادَهٰا وَ مَسٰاکِنُ تَرْضَوْنَهٰا أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ ... توبه (9) 24

3. خسران
185. دلبستگی به مال و اولاد و غفلت از یاد خدا، موجب خسران برای انسان:

... لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

4. خیانت
186. دلبستگی به مال، زمینۀ خیانت در امانت:

1) 1) . از اینکه خداوند در کنار تشویق به ایمان و تقوا، فوراً به انسان یادآور شده که هدف از این ایمان و تقوا، گرفتن مال از ایشان نیست استفاده می‌شود که دلبستگی انسان به مال زیاد است و چه‌بسا بیشتر از سایر دلبستگیها است، زیرا خداوند تنها بر همین یک نکته اشاره فرموده است

2) 2) . لام در«لحبّ»برای تعلیل است و معنای شدید بخیل است، یعنی انسان به جهت دوستی و دلبستگی به مال بخیل است. (المیزان، ج 20، ص 347)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَخُونُوا اللّٰهَ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ ... فِتْنَةٌ (1)... انفال (8) 27 و 28

5. شکست
187. دلبستگی به ثروت، زمینۀ شکست در آزمون الهی:

... اِبْتَلاٰهُ رَبُّهُ ... وَ تُحِبُّونَ الْمٰالَ حُبًّا جَمًّا. فجر (89) 15 و 20

6. غفلت از خدا
188. مؤمنان، در معرض غفلت از یاد خدا، به علت دلبسته شدن به اموال و اولاد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ ... منافقون (63) 9

189. علاقه و حبّ به مال، زمینۀ انحراف و غفلت انسان از فرمان خدا و رسول او:

قُلْ إِنْ کٰانَ ... وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا ... أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ ... توبه (9) 24

7. غفلت از فرمان محمد صلی الله علیه و آله

==> همین مدخل، دلبستگی به مال، آثار دلبستگی به مال، غفلت از خدا

8. مخالفت با حق
190. دنیاگرایی و مال‌پرستی، عامل اساسی در مخالفت با حق:

وَ لَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ ... وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ . زخرف (43) 30 و 31

غریزی بودن دلبستگی به مال

191. عشق به مال و ثروت، ریشه‌دار و در عمق وجود و جان انسانها:

إِنْ یَسْئَلْکُمُوهٰا ... وَ یُخْرِجْ أَضْغٰانَکُمْ . محمّد (47) 37

192. تمایل شدید به مال از ویژگی‌های طبیعت انسان:

وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ. عادیات (100) 8

موانع دلبستگی به مال

1. تسبیح خدا
193. تسبیح و یاد خدا، برانگیزانندۀ آدمی به انفاق و دستگیری از مستمندان و مانع مال دوستی:

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ

قٰالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لاٰ تُسَبِّحُونَ . قلم (68) 23 و 24 و 28

2. توجه به قیامت
194. توجه به قیامت و لحظۀ خروج مردگان از قبرها، و بر ملاء شدن اسرار، بازدارنده از دلبستگی به مال:

... لَکَنُودٌ ... لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ أَ فَلاٰ یَعْلَمُ ...

إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ. عادیات (100) 6 و 8 و 9 و 11

3. خردمندی
195. خردمندی و اعتدال، برانگیزانندۀ آدمی به دستگیری از مستمندان و مانع از بخل و مال دوستی:

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ

قٰالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لاٰ تُسَبِّحُونَ . (2)قلم (68) 23 و 24 و 28


1) 1) . در شأن نزول آمده است که هدف ابی لبابه از فاش ساختن اسرار نظامی مسلمانان و خیانت، حفظ مال و فرزندانش بوده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 823)

2) 2) .«اوسطهم»بنا بر قولی یعنی معتدل‌ترین آنان، بنا بر قولی دیگر یعنی افضل و خردمندترین آنان. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 507)

زینت بودن مال

196. مال، زینت زندگی دنیا برای انسانها:

زُیِّنَ لِلنّٰاسِ ... وَ الْقَنٰاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعٰامِ وَ الْحَرْثِ ذٰلِکَ مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... آل عمران (3) 14

اَلْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ ... کهف (18) 46

وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ زِینَتُهٰا ...

قصص (28) 60

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ ... قصص (28) 79

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا ... احزاب (33) 28

سرقت مال

197. حرام و ناروا بودن سرقت اموال:

وَ السّٰارِقُ وَ السّٰارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمٰا جَزٰاءً بِمٰا کَسَبٰا نَکٰالاً مِنَ اللّٰهِ ... مائده (5) 38

... ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مٰا جِئْنٰا لِنُفْسِدَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کُنّٰا سٰارِقِینَ قٰالُوا جَزٰاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِی رَحْلِهِ فَهُوَ جَزٰاؤُهُ کَذٰلِکَ نَجْزِی الظّٰالِمِینَ . یوسف (12) 70 و 73 و 75

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا جٰاءَکَ الْمُؤْمِنٰاتُ یُبٰایِعْنَکَ عَلیٰ أَنْ لاٰ یُشْرِکْنَ بِاللّٰهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَسْرِقْنَ ... ممتحنه (60) 12

198. بریدن دست (چهار انگشت دست راست)، کیفر و حدّ سرقت مال:

وَ السّٰارِقُ وَ السّٰارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمٰا جَزٰاءً بِمٰا کَسَبٰا نَکٰالاً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . مائده (5) 38

199. استرقاق، کیفر سرقت مال در شریعت آل یعقوب علیه السلام :

قٰالُوا نَفْقِدُ صُوٰاعَ الْمَلِکِ ... قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مٰا جِئْنٰا لِنُفْسِدَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کُنّٰا سٰارِقِینَ قٰالُوا فَمٰا جَزٰاؤُهُ إِنْ کُنْتُمْ کٰاذِبِینَ قٰالُوا جَزٰاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِی رَحْلِهِ فَهُوَ جَزٰاؤُهُ کَذٰلِکَ نَجْزِی الظّٰالِمِینَ . یوسف (12) 72 -\75

سرگرمی به مال

200. ادعای سرگرمی به مال، بهانۀ تخلّف اعراب، از همراهی با پیامبر صلی الله علیه و آله :

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا ...

فتح (48) 11

201. سرگرمی به مال، موجب قرار گرفتن در زمرۀ زیانکاران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

شرکت در مال

202. شرکت شیطان، در اموال و داراییهای پیروان خویش:

... وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ ... اسراء (17) 64

203. ایمان و عمل صالح مانع تجاوز به حقوق شریک مالی:

... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ قَلِیلٌ مٰا هُمْ ... ص (38) 24

204. رواج ستم و تجاوز در میان بسیاری از شریکان

اموال، در عصر داود علیه السلام :

إِذْ دَخَلُوا عَلیٰ دٰاوُدَ ... قٰالَ ... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ قَلِیلٌ مٰا هُمْ ... ص (38) 22 و 24

شیطان و مال

==>همین مدخل، شرکت در مال

طمع در مال

205. برخی انسانها موجوداتی طمعکار و افزون خواه، در به چنگ آوردن ثروت:

وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً

ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ . مدّثر (74) 12 و 15

206. طمع‌ورزی و افزون خواهی در به چنگ آوردن ثروت بیشتر، خصلتی ناپسند:

وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً

ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ

کَلاّٰ إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً

سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً. مدّثر (74) 12 و 15 -\17

عذاب با مال

207. نقره‌داغ شدن پشت ثروتمندان مال‌اندوز در دوزخ با طلاها و نقره‌های گداخته و انباشته شده بدون انفاق:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا ...

وَ ظُهُورُهُمْ ... توبه (9) 34 و 35

208. نقره‌داغ شدن پهلوی مال‌اندوزان در دوزخ با طلاها و نقره‌های گداخته و انباشته شده بدون انفاق:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا ...

وَ جُنُوبُهُمْ ... توبه (9) 34 و 35

209. نقره‌داغ شدن پیشانی ثروتمندان و مال‌اندوزان در دوزخ با طلاها و نقره‌های گداختۀ انباشته شده و انفاق نشده:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ ... توبه (9) 34 و 35

210. عذاب دردناک، پیامد مال‌اندوزان اجتناب‌کننده از انفاق:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . توبه (9) 34

211. تحقق ارادۀ الهی به عذاب دنیایی منافقان، از طریق اعطای مال و فرزند فراوان به آنان:

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا ... توبه (9) 85

212. ثروت انبوه برای کافران، دارای فرجامی عذاب‌آور و سختی آفرین:

وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ (1)... طه (20) 131

علاقه به مال

==>همین مدخل، دلبستگی به مال


1) 1) . از معانی«فتنه»بنا بر یک تفسیر عذاب و مشقت است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 59؛ الکشاف، ج 3، ص 98)

غبطه به مال

213. نهی خداوند از غبطه به مال و منال دیگران:

لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ ... حجر (15) 88

وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ . طه (20) 131

غصب مال

214. دست‌اندازی به داراییهای دیگران با شیوه‌های باطل، گناهی بزرگ:

... لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ (1)... نساء (4) 29

215. غصب اموال مردم، حتی از سوی حاکمان، امری ناروا:

أَمَّا السَّفِینَةُ فَکٰانَتْ لِمَسٰاکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَهٰا وَ کٰانَ وَرٰاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً. کهف (18) 79

216. خضر علیه السلام درصدد ناکام ساختن پادشاه ستمگر از غصب مال محرومان، به‌وسیله معیوب ساختن کشتی:

أَمَّا السَّفِینَةُ فَکٰانَتْ لِمَسٰاکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَهٰا وَ کٰانَ وَرٰاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً. کهف (18) 79

217. تصرف ظالمانه در اموال یتیم، حرام و موجب گرفتاری به آتش:

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً. نساء (4) 10

218. تصاحب اموال دیگران با اسباب غیر مشروع و باطل، به‌وسیله یهودیان:

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا .... وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ ... نساء (4) 160 و 161

فریبندگی مال

219. هشدار خداوند به مؤمنان، نسبت به فریبندگی مال:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ ... تغابن (64) 15

نیز همین مدخل، دلبستگی به مال، آثار دلبستگی به مال

قمار با مال

==>همین مدخل، مال حرام

کسب با مال

==>همین مدخل، احکام مال

مال ابو لهب

220. ابو لهب، دارای ثروت چشمگیر و دست مایه‌های فراوان:

... أَبِی لَهَبٍ ... مٰا أَغْنیٰ عَنْهُ مٰالُهُ وَ مٰا کَسَبَ . مسد (111) 1 و 2

221. بی‌نیاز نشدن ابو لهب به‌وسیله مال و کسبهای خویش، از هلاکت و آتش جهنم:

1) 1) . مقصود از«بالباطل»به قرینۀ مستثنی«تجارة عن تراض»می‌تواند تمامی تصرّفات بدون رضایت باشد

تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ

مٰا أَغْنیٰ عَنْهُ مٰالُهُ وَ مٰا کَسَبَ . مسد (111) 1 و 2

مال اصحاب شمال

222. کارساز نبودن مال و ثروت اصحاب شمال، در رهایی آنان از عذاب قیامت:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ ... مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ . حاقّه (69) 25 و 28

223. حسرت اصحاب شمال، از بهره نگرفتن از اموال خویش در دنیا:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ ... مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ . حاقّه (69) 25 و 28

مال اعراب

224. سرگرمی به اموال، بهانۀ اعراب، برای تخلف از همراهی پیامبر صلی الله علیه و آله :

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا ...

فتح (48) 11

225. گریز از مرگ و گمان عدم بازگشت مؤمنان از سفر حدیبیه، عامل تخلّف اعراب از همراهی پیامبر صلی الله علیه و آله نه مشغول بودن به اموال:

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا ... بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً وَ زُیِّنَ ذٰلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ ... فتح (48) 11 و 12

مال اقوام پیشین

226. وجود جوامعی دارای موقعیّت برتر اقتصادی، قبل از کافران عصر بعثت:

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثٰاثاً وَ رِءْیاً. مریم (19) 74

227. مال و امکانات زیاد اقوام پیشین، زمینۀ تکذیب پیامبران خدا از سوی آنان:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ . سبأ (34) 34 و 35

228. مال و امکانات ملتهای پیشین، از نعمتهای خدادادی به آنان:

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ ... انعام (6) 6

وَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ مٰا بَلَغُوا مِعْشٰارَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ ... سبأ (34) 45

مال قوم ابراهیم

229. برخورداری قوم ابراهیم، از اموال فراوان:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ ... توبه (9) 69 و 70

مال قوم ثمود

230. برخورداری قوم ثمود، از اموال فراوان:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... وَ ثَمُودَ ...

توبه (9) 69 و 70

مال قوم عاد

231. برخورداری قوم عاد، از اموال فراوان:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ ... توبه (9) 69 و 70

232. نابودی قوم عاد با تمام مساکن مرتفع و داراییهایشان، هنگام عذاب الهی:

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعٰادٍ

إِرَمَ ذٰاتِ الْعِمٰادِ

اَلَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهٰا فِی الْبِلاٰدِ. فجر (89) 6 -\8

مال قوم لوط

233. برخورداری مؤتفکات، از مال فراوان:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ...

وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ ... (1)توبه (9) 69 و 70

مال قوم نوح

234. قشری ثروتمند و مال‌دار، در میان قوم نوح:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ...

توبه (9) 69 و 70

قٰالَ نُوحٌ ... وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً. نوح (71) 21

235. ثروتمندان قوم نوح از عوامل گمراهی و کفر قوم آن حضرت:

قٰالَ نُوحٌ ... وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً. نوح (71) 21

236. خسارت، فرجام ثروتمندان قوم نوح:

قٰالَ نُوحٌ ... وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً. نوح (71) 21

مال‌الاجاره

==>اجاره، احکام اجاره، شرایط اجاره

مال الارث

==>ارث

مال الجعاله

==>جعاله

مال الدیة

==>دیه، احکام دیه

مال‌الصلح

==>صلح

مال الغنیمه

==>غنیمت، غنائم

مال الفیء

==>فیء

مال الکتابه

(2) 237. مکاتبه و قرارداد بردگان با مالکانشان جهت بازخرید خویش، یکی از راههای آزادی بردگان:

... وَ الَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتٰابَ مِمّٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَکٰاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مٰالِ


1) 1) . مقصود از«مؤتفکات»آبادیهای قوم لوط است. (معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 368؛ المیزان، ج 10، ص 337)

2) 2) .«مال الکتابه»مالی است که در عقد کتابت، عبد مکاتب بابت خرید خود به مالک می‌دهد

اَللّٰهِ الَّذِی آتٰاکُمْ ... نور (24) 33

238. استحباب موافقت برده‌داران با تقاضای بردگان خود، در تنظیم سند بازخرید آنها:

... وَ الَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتٰابَ مِمّٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَکٰاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مٰالِ اللّٰهِ الَّذِی آتٰاکُمْ ... نور (24) 33

مال الوصایه

==> وصیّت

مال امام علیه السلام

239. نیمی از مصارف غنیمت، از اموال امام علیه السلام :

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ ... (1)انفال (8) 41

240. یک‌ششم از مصارف فیء، از اموال امام علیه السلام :

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ ... حشر (59) 7

مال امانی

241. وجوب رد مال امانی به صاحب آن:

... فَرِهٰانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمٰانَتَهُ ... بقره (2) 283

مال‌اندوزان

بینش مال‌اندوزان

242. جاودانگی و بقای شیفتگان ثروت، در گرو انباشتن هرچه بیشتر مالشان:

اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ

یَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ . همزه (104) 2 و 3

تکذیب‌گری مال‌اندوزان

243. بخیلان و زراندوزان، تکذیب‌گر پاداش الهی:

وَ أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنیٰ

وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ . لیل (92) 8 و 9

244. فراخوانده شدن مجرمان و ثروت‌اندوزان، به‌وسیلۀ آتش دوزخ:

... یَوَدُّ الْمُجْرِمُ ... تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلّٰی وَ جَمَعَ فَأَوْعیٰ . معارج (70) 11 و 17 و 18

سرزنش مال‌اندوزان

245. نکوهش قارون از سوی خدا، به سبب درس نگرفتن از فرجام شوم مال‌اندوزان پیش از خود:

إِنَّ قٰارُونَ .... أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً ... قصص (28) 76 و 78

کیفر مال‌اندوزان

اشاره
246. انباشتن مال و ابراز علاقه به ثروت با شمارش مکرّر آن، ناپسند و زمینه‌ساز گرفتاری به عذاب الهی:

وَیْلٌ لِکُلِّ ... اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ . همزه (104) 1 و 2

1. آیندۀ سخت
247. سوگند خداوند در تأکید بر فرجام سخت بخیلان مال‌اندوز، به سیطرۀ شب و جلوۀ روز:

وَ اللَّیْلِ إِذٰا یَغْشیٰ

وَ النَّهٰارِ إِذٰا تَجَلّٰی

وَ أَمّٰا


1) 1) . علمای ما [امامیّه] قائل شده‌اند که خمس بر شش سهم تقسیم می‌شود. سهمی برای خدا و سهمی برای پیامبر صلی الله علیه و آله است. این دو سهم با سهم ذی القربیٰ از آن امامی است که در جای پیامبر صلی الله علیه و آله بنشیند. (مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 835)

مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنیٰ

وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ

فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ . لیل (92) 1 و 2 و 8 -\10

248. گرفتار شدن مال‌اندوزان تکذیب‌گر پاداشهای الهی، به آینده‌ای سخت و راههایی ناهموار:

وَ أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنیٰ

وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ

فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ

وَ مٰا یُغْنِی عَنْهُ مٰالُهُ إِذٰا تَرَدّٰی .

لیل (92) 8 -\11

2. جهنّم
249. شعلۀ خالص و زبانۀ آتش، کیفر مال‌اندوزان کافر:

کَلاّٰ إِنَّهٰا لَظیٰ

تَدْعُوا مَنْ ... وَ جَمَعَ فَأَوْعیٰ . معارج (70) 15 و 17 و 18

250. مال‌اندوزان عیب‌کننده و عیب‌جو، گرفتار آتش فراگیر بر قلب آنها:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ

کَلاّٰ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ

نٰارُ اللّٰهِ الْمُوقَدَةُ

اَلَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ . همزه (104) 1 و 2 و 4 و 6 و 7

251. افکنده شدن مال‌اندوزان، در آتش جهنّم:

اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ ... لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ . همزه (104) 2 و 4

252. خداوند، مالک آتش درهم‌شکنندۀ مال‌اندوزان عیب‌جو در قیامت:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ

کَلاّٰ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا الْحُطَمَةُ

نٰارُ اللّٰهِ ... همزه (104) 1 و 2 و 4 و 5 و 6

253. مال‌اندوزان اجتناب‌کننده از انفاق، سزاوار جهنّم:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . (1)توبه (9) 34

3. هلاکت
254. تعلّق ارادۀ الهی بر نابودسازی جوامع قدرت‌طلب و مال‌اندوز، پیش از قارون با خشم و قهر خود:

إِنَّ قٰارُونَ .... أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً ... وَ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ . قصص (28) 76 و 78

255. گروههای ثروت‌اندوز و بی‌توجّه به احتیاج نیازمندان، در معرض نابودی و جایگزین شدن گروههای دیگر به جای ایشان:

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَمِنْکُمْ مَنْ یَبْخَلُ وَ مَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّمٰا یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللّٰهُ الْغَنِیُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ... محمّد (47) 38

مصادیق مال‌اندوزان

اشاره

==>مال‌اندوزی فرعون، مال‌اندوزی فرعونیان، مال‌اندوزی قارون

مال‌اندوزان

مصادیق مال‌اندوزان

اشاره
1. احبار
256. بسیاری از احبار افرادی گنج‌اندوز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . (2)توبه (9) 34


1) 1) .«کنز»انباشتن مال روی مال و حفظ آنهاست. (مفردات، ص 727.«کنز»)

2) 2) . بنا بر قولی مقصود از«و الذین...»احبار هستند. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 40؛ کشّاف، ج 2، ص 266)

2. اشراف فرعون
257. ثروت و زینت‌های دنیایی در دست اشراف فرعون موجب گمراهی مردم زمان خویش:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُوا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ . یونس (10) 88

3. رهبان
258. بسیاری از رهبان افرادی گنج‌اندوز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . (1)توبه (9) 34

4. فرعون

==> همین مدخل، مال فرعون

5. قارون
259. قارون، مدعی بهره‌مندی از دانش و خلّاقیّت ویژۀ خود، برای مال‌اندوزی:

إِنَّ قٰارُونَ ... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ .... وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیٰا ... قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی ... قصص (28) 76 -\78

260. قارون، مال‌دوست افزون‌طلب و ناراضی به سهم خویش:

إِنَّ قٰارُونَ ... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ .... وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیٰا ... قصص (28) 76 و 77

261. حمل کلید صندوقهای گنج قارون، کاری دشوار، حتّی برای جماعتی نیرومند:

إِنَّ قٰارُونَ ... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ ... قصص (28) 76

262. ثروت افسانه‌ای قارون، موجب طغیان وی علیه ملّت خود:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... قصص (28) 76

263. شادمانی مغرورانۀ قارون، به علّت ثروت افسانه‌ای خویش:

... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ ... قصص (28) 76

264. مال‌اندوزی قارون و خودداری وی از پرداخت حقوق مالی، باعث پیدایش فساد و تباهی، در میان بنی اسرائیل:

... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ .... وَ لاٰ تَبْغِ الْفَسٰادَ فِی الْأَرْضِ ... قصص (28) 76 و 77

6. مجرمان
265. مال‌اندوزی مجرمان حق‌گریز:

... یَوَدُّ الْمُجْرِمُ ... مِنْ عَذٰابِ یَوْمِئِذٍ ... تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلّٰی وَ جَمَعَ فَأَوْعیٰ . معارج (70) 11 و 17 و 18

مصونیّت از مال‌اندوزی

266. نمازگزاران، مصون از خصلت حرص و مال‌اندوزی:

وَ جَمَعَ فَأَوْعیٰ

وَ إِذٰا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ . معارج (70) 18 و 21 و 22

267. تأثیرگذاری یاد خدا در روحیّۀ انسان، برای

1) 1) . بنا بر قولی مقصود از«و الذین...»رهبان هستند. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 40؛ کشّاف، ج 2، ص 266)

اجتناب از بخل و مصونیّت از مال‌اندوزی:

وَ جَمَعَ فَأَوْعیٰ

وَ إِذٰا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ . معارج (70) 18 و 21 -\23

268. اعتقاد به قیامت و لحظۀ خروج مردگان از قبرها، بازدارندۀ انسان از مال‌اندوزی:

وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ

أَ فَلاٰ یَعْلَمُ إِذٰا بُعْثِرَ مٰا فِی الْقُبُورِ. عادیات (100) 8 و 9

269. توجّه به ظهور حقایق در قیامت، بازدارندۀ انسان از تلاش برای پیروزی بر حریفان، در مسابقۀ ثروت و مقام:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ

کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ . تکاثر (102) 1 -\3

270. توجّه به آشکار شدن اسرار درونی در قیامت، بازدارندۀ انسان از مال‌اندوزی:

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ

وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ

أَ فَلاٰ یَعْلَمُ إِذٰا بُعْثِرَ مٰا فِی الْقُبُورِ

وَ حُصِّلَ مٰا فِی الصُّدُورِ. عادیات (100) 6 و 8 -\10

منشأ مال‌اندوزی

271. مال‌اندوزی و انباشتن ثروت، برخاسته از روح ناشکیبایی و آزمندی انسان:

وَ جَمَعَ فَأَوْعیٰ

إِنَّ الْإِنْسٰانَ خُلِقَ هَلُوعاً. (1)معارج (70) 18 و 19

272. مال‌اندوزی و دریغ داشتن از رسیدن خیر و مال به دیگران، برخاسته از خصلت حرص و آزمندی:

وَ جَمَعَ فَأَوْعیٰ

وَ إِذٰا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً. معارج (70) 18 و 21

مال‌اندوزی

اشاره

273. مال‌اندوزی مجرمان حق‌گریز:

... یَوَدُّ الْمُجْرِمُ ... تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلّٰی وَ جَمَعَ فَأَوْعیٰ . معارج (70) 11 و 17 و 18

274. بخل‌ورزی و ثروت‌اندوزی، حالتی در برابر و رویاروی پرهیزگاری:

فَأَمّٰا مَنْ أَعْطیٰ وَ اتَّقیٰ ... وَ أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنیٰ . لیل (92) 5 و 8

275. دفینه‌های مال‌اندوزان در قیامت، وبال گردن و ابزاری برای شکنجه و عذاب آنان:

... اَللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ ... یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ ...

توبه (9) 34 و 35

آثار مال‌اندوزی

1. برتری‌جویی
276. ثروت‌اندوزی و برخورداری از فرزند، زمینۀ برتری‌جویی:

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . سبأ (34) 35 و 36

2. تجمل‌گرایی
277. مال‌اندوزی و ثروت، از موجبات تجمل‌گرایی:

... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ (2)... قصص (28) 76 و 79


1) 1) .«اوعیٰ»به معنای ذخیره کردن مال و عدم انفاق است و«انّ الانسان...»در مقام بیان موجبات جمع مال و حق‌گریزی است. (المیزان، ج 20، ص 10 و 13)

2) 2) .«کنز»عبارت است انباشتن مالی بر مال و حفظ آن (مفردات، ص727،«کنز») آیه در مورد قارون است، ولی به طور اطلاق از آن برداشت شده است

3. تفاخر
278. ثروت و مال‌اندوزی، از موجبات فخرفروشی:

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً. کهف (18) 34

... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ ...

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ ... قصص (28) 76 و 79

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ. تکاثر (102) 1 و 2

4. تکذیب حکم انفاق
279. بخل‌ورزی و مال‌اندوزی حاصل از آن به همراه تکذیب پاداشهای الهی، زمینه‌ساز تکذیب حکم انفاق و خودداری از صرف مال در راه تزکیه نفس:

وَ أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنیٰ

وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ

اَلَّذِی کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی . لیل (92) 8 و 9 و 16

5. حسرت
280. اندوختن مال و ثروت و مصرف نکردن آنها در جهت سعادت آخرتی، مایۀ حسرت و تأسف در قیامت:

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ . حاقّه (69) 27 و 28

6. حق‌ناپذیری
281. برخورداری از ثروت و مال‌اندوزی، موجب پیدایش خصلت حق‌ناپذیری:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . سبأ (34) 34

7. خسارت
282. کسب ثروت و قدرت بدون ایمان، موجب خسارت:

... وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً. نوح (71) 21

8. زوال جامعه
283. نقش ثروت‌اندوزی و عدم انفاق، در زوال جامعه و پیدایش تحولات دیگر اجتماعی:

... تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا ... وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ... محمّد (47) 38

9. طغیان
284. مال‌اندوزی و ثروت فراوان، زمینه‌ساز طغیان و تجاوز در جامعه:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... قصص (28) 76

وَ لَوْ بَسَطَ اللّٰهُ الرِّزْقَ لِعِبٰادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ وَ لٰکِنْ یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ بِعِبٰادِهِ خَبِیرٌ بَصِیرٌ. شوری (42) 27

کَلاّٰ إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَیَطْغیٰ

أَنْ رَآهُ اسْتَغْنیٰ

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهیٰ . علق (96) 6 و 7 و 9

10. عجب
285. برخورداری از مال فراوان و ثروت‌اندوزی، زمینه‌ساز عجب و حق‌گریزی :

... کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ . (1)مؤمنون (23) 53 و 55

11. غرور
286. فراوانی ثروت و مال‌اندوزی و فرزند، زمینۀ لغزش و غرور انسان:

لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ .... فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً. کهف (18) 32 و 34

287. برخورداری از مال و ثروت فراوان، زمینه‌ساز غرور و سرمستی:

... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ ... قصص (28) 76

12. غفلت از آخرت
288. مال‌اندوزی و برخورداری از امکانات و داراییهای زیاد، زمینه‌ساز غافل شدن انسان از سرای آخرت:

... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ ... قصص (28) 76 و 77

13. فسق
289. برخورداری از رفاه و ثروت، زمینه‌ساز گرایش به فسق و گناه:

... أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا ... اسراء (17) 16

14. گریز از جهاد
290. تمکن و ثروت‌اندوزی زمینه، عافیت‌طلبی منافقان و گریز آنان از جهاد:

... وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ . توبه (9) 86

291. ثروت‌اندوزی و توانمندی، زمینۀ راحت‌طلبی و روی‌گردانی انسان از جهاد:

... یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ ... توبه (9) 93

15. گمراه‌گری
292. ثروت‌اندوزی و زینتهای فراوان دنیایی فرعون و فرعونیان، عامل گمراهی مردم زمان خود:

... رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً ...

لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ ... یونس (10) 88

16. مخالفت با نماز
293. خوی ثروت‌اندوزی و احساس بی‌نیازی ، زمینه‌ساز مخالفت با برگزاری نماز:

أَنْ رَآهُ اسْتَغْنیٰ

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهیٰ

عَبْداً إِذٰا صَلّٰی . علق (96) 7 و 9 و 10

17. هلاکت
294. خوی ثروت‌اندوزی و احساس بی‌نیازی ، زمینه‌ساز هلاکت و بهره نبردن از مال و ثروت در آخرت:

وَ أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنیٰ

فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ

وَ مٰا یُغْنِی عَنْهُ مٰالُهُ إِذٰا تَرَدّٰی . لیل (92) 8 و 10 و 11

پیشینه مال‌اندوزی

295. زراندوزی، دارای پیشینه‌ای طولانی در تاریخ بشر:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ ... توبه (9) 69 و 70

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثٰاثاً وَ رِءْیاً. مریم (19) 74

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ ...

أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً ... فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ


1) 1) . ذکر مال می‌تواند بدان جهت باشد که این دو در پیدایش فرقه‌گرایی و حق‌ناپذیری مؤثر بوده است

لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ . قصص (28) 76 و 78 و 79

کیفر مال‌اندوزی

==>همین مدخل، مال‌اندوزان، کیفر مال‌اندوزان

مال برادران یوسف

==>یوسف، برادران یوسف

مال بنی اسرائیل

296. بنی اسرائیل، وارث اموال به‌جامانده از فرعون و اطرافیان وی:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ . شعراء (26) 52 و 53 و 57 -\59

مال حرام

اشاره

297. چنگ زدن دنیاگرایان یهود به مال و منال دنیا از راههای نامشروع، به رغم ادعای اعتقاد به تورات و دسترسی به آن:

... وَرِثُوا الْکِتٰابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنٰا ... اعراف (7) 169

298. اصرار ورزیدن دنیاگرایان یهود به گناه خویش و دستیابی به مال و منال دنیا، از راههای غیر مشروع:

... وَرِثُوا الْکِتٰابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنٰا وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ ... (1)اعراف (7) 169

299. اعتراف دنیاگرایان یهود به گناه دنیاگرایی و کسب مال و منال از راههای ناروا:

... یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنٰا ... اعراف (7) 169

300. وابسته نبودن به مظاهر دنیا و دوری از کسب مال از راههای نامشروع و حرام، نشانۀ تقواپیشگی:

... یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنٰا ... لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . اعراف (7) 169

301. خوردن مال حرام، مایۀ خواری و رسوایی در دنیا:

... أَکّٰالُونَ لِلسُّحْتِ ... (2)مائده (5) 42

مصادیق مال حرام

1. رشوه
302. رشوه، از اموال حرام و از سببهای باطل تحصیل مال:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَی الْحُکّٰامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوٰالِ النّٰاسِ بِالْإِثْمِ ... بقره (2) 188

303. مال رشوه، حرامی ننگ‌آور:

... أَکّٰالُونَ لِلسُّحْتِ ... (3)مائده (5) 42


1) 1) . منظور از«الکتاب»در آیه، تورات است. (التفسیر الکبیر، ج 8 ، (15) ص 37) بنابراین مقصود از وارثان کتاب یهود خواهند بود

2) 2) .«سحت»حرامی است که مایۀ ننگ مرتکب آن می‌شود. (مفردات، ص 400«سحت»)

3) 3) .«سحت»حرامی است که مایۀ ننگ مرتکب آن می‌شود. (مفردات، ص 400«سحت»)

وَ تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یُسٰارِعُونَ فِی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . مائده (5) 62

2. غصب
304. حرمت اموال به دست آمده از راه غصب:

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً. نساء (4) 10

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ ... نساء (4) 29

أَمَّا السَّفِینَةُ فَکٰانَتْ لِمَسٰاکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَهٰا وَ کٰانَ وَرٰاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً. کهف (18) 79

3. قمار
305. حرمت اموال به دست آمده به‌وسیلۀ قمار:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا ... بقره (2) 219

... إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ ... إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ ... مائده (5) 90 و 91

4. کسب مال از راه باطل
306. حرمت اموال به دست آمده از راه باطل:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ ... بقره (2) 188

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ ... نساء (4) 29

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا کَبِیراً. نساء (4) 34

وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 161

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . توبه (9) 34

5. کسب مال با کم‌فروشی
307. حرمت مال اخذ شده از کم‌فروشی :

... فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 85

وَ یٰا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . هود (11) 85

وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ

اَلَّذِینَ إِذَا اکْتٰالُوا عَلَی النّٰاسِ یَسْتَوْفُونَ

وَ إِذٰا کٰالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ . مطفّفین (83) 1 -\3

6. کسب مال با قسم دروغ
308. حرمت تحصیل مال با قسم دروغ، به صورت مصداق خوردن مال به باطل:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ (1)... بقره (2) 188


1) 1) . امام باقر علیه السلام در مورد باطل فرمودند: مقصود، سوگند دروغ است که موجب به دست آوردن مال می‌شود. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 176، ح 615)

7. مال ربوی
309. حرمت استفاده از مال ربوی:

... وَ حَرَّمَ الرِّبٰا ... یَمْحَقُ اللّٰهُ الرِّبٰا وَ یُرْبِی الصَّدَقٰاتِ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ کَفّٰارٍ أَثِیمٍ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُؤُسُ أَمْوٰالِکُمْ لاٰ تَظْلِمُونَ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ . بقره (2) 275 و 276 و 278 و 279

8. کسب مال از راه سرقت

310.حرمت ربودن و سرقت اموال دیگران:

وَ السّٰارِقُ وَ السّٰارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمٰا جَزٰاءً بِمٰا کَسَبٰا نَکٰالاً مِنَ اللّٰهِ ... مائده (5) 38

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا جٰاءَکَ الْمُؤْمِنٰاتُ یُبٰایِعْنَکَ عَلیٰ ... وَ لاٰ یَسْرِقْنَ ... فَبٰایِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللّٰهَ ... ممتحنه (60) 12

10. مال مصرف شده در فحشا
311. حرمت مصرف مال، در مسیر فحشا و بی‌عفتی :

وَ أُحِلَّ لَکُمْ مٰا وَرٰاءَ ذٰلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ ... نساء (4) 24

... وَ لاٰ تُکْرِهُوا فَتَیٰاتِکُمْ عَلَی الْبِغٰاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مَنْ یُکْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللّٰهَ مِنْ بَعْدِ إِکْرٰاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نور (24) 33

11. مال یتیم
312. حرمت استفاده از مال یتیم:

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ ... اسراء (17) 34

313. خوردن ظالمانۀ اموال یتیم، حرام و همانند خوردن آتش:

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً. نساء (4) 10

نیز احکام مال، مال ربوی، مال رشوه، سرقت مال، غصب مال

مال حرام و یهود

314. چنگ زدن دنیاگرایان یهود به مال و منال دنیا از راههای نامشروع، به رغم ادعای اعتقاد به تورات و دسترسی به آن:

... وَرِثُوا الْکِتٰابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنٰا ... اعراف (7) 169

315. اعتراف دنیاگرایان یهود به گناه‌گرایی و کسب مال و منال، از راههای ناروا و حرام:

... یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنٰا ... اعراف (7) 169

316. اصرار ورزیدن دنیاگرایان یهود به گناه خویش، چون دستیابی به مال و منال دنیا از راههای حرام:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْکِتٰابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنٰا وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ ... اعراف (7) 169

317. پرده‌برداری خدا از فساد مالی و مال‌خواری بسیاری از احبار و راهبان (پیشوایان دینی یهود و نصارا):

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ ... توبه (9) 34

318. پندار باطل برخی اهل کتاب (یهود) نسبت به جواز تصرّف در اموال دیگران:

... بِقِنْطٰارٍ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ ... قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ

سَبِیلٌ ... آل عمران (3) 75

مال حلال

==>همین مدخل، احکام مال

مال خدیجه

319. مال خدیجه، وسیلۀ غنای پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ وَجَدَکَ عٰائِلاً فَأَغْنیٰ . (1)ضحی (93) 8

مال در قیامت

320. بی‌ثمر بودن مال و فرزندان، برای انسان در قیامت:

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ . شعراء (26) 88

321. کارساز نبودن مال، برای انسانها در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ ... مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ أُولٰئِکَ هُمْ وَقُودُ النّٰارِ. آل عمران (3) 10

لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ ... مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً ... مجادله (58) 17

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ . حاقّه (69) 28

مال دوستی

==>همین مدخل، دلبستگی به مال

مال رَبَوی

322. حرمت استفاده از مال ربوی:

... وَ أَحَلَّ اللّٰهُ الْبَیْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبٰا ... یَمْحَقُ اللّٰهُ الرِّبٰا وَ یُرْبِی الصَّدَقٰاتِ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ کَفّٰارٍ أَثِیمٍ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُؤُسُ أَمْوٰالِکُمْ لاٰ تَظْلِمُونَ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ . بقره (2) 275 و 276 و 278 و 279

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... آل عمران (3) 130

وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 161

وَ مٰا آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا فِی أَمْوٰالِ النّٰاسِ فَلاٰ یَرْبُوا عِنْدَ اللّٰهِ ... روم (30) 39

323. مردود بودن، انتظار رشد و فزونی مال ربوی نزد خدا:

یَمْحَقُ اللّٰهُ الرِّبٰا وَ یُرْبِی الصَّدَقٰاتِ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ کَفّٰارٍ أَثِیمٍ . بقره (2) 276

وَ مٰا آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا فِی أَمْوٰالِ النّٰاسِ فَلاٰ یَرْبُوا عِنْدَ اللّٰهِ ... روم (30) 39

324. اصل مال رباخوار، متعلق به خود او:

... فَلَکُمْ رُؤُسُ أَمْوٰالِکُمْ ... بقره (2) 279

نیز ربا

مال رشوه

325. حرمت پرداخت مال، به صورت رشوه به قاضیان:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَی الْحُکّٰامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوٰالِ النّٰاسِ بِالْإِثْمِ ... بقره (2) 188

326. رشوه، از اموال، حرام و موجب ننگ و عار:

1) 1) . در احتمالی«فاغنیٰ»یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله به‌وسیلۀ مال خدیجه غنی شد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 767؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 5، ص 268)

... أَکّٰالُونَ لِلسُّحْتِ ... (1)مائده (5) 42

... وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . مائده (5) 62

327. رشوه، از اموال حرام:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَی الْحُکّٰامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوٰالِ النّٰاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 188

... وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 161

... أَکّٰالُونَ لِلسُّحْتِ ... مائده (5) 42

... وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . مائده (5) 62

نیز رشوه

مال زکوی

==>زکات

مال زن

328. زنان، برخوردار از حق تصرّف در اموال خویش و دارای استقلال اقتصادی، همانند مردان:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً

لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ مِمّٰا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ نَصِیباً مَفْرُوضاً. نساء (4) 4 و 7

... لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ ... . نساء (4) 32

329. حق سکونت در خانۀ شوهر و بهره‌گیری از اموال او به مدت یک سال، از جمله حقوق زنان شوهر مرده:

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ ... بقره (2) 240

330. شوهر، مجاز به استفاده از دارایی زن، در صورت رضایت خاطر وی:

... فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً. نساء (4) 4

مال سفیه

331. ممنوعیت تصرف سفها، در اموال خویش:

... فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً ... فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ ... بقره (2) 282

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ ... نساء (4) 5

332. ضرورت خودداری از پرداخت مال سفها به آنان:

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ ... نساء (4) 5

333. ممنوعیت سپردن اموال به شراب‌خوار، به دلیل سفاهت وی:

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ ... (2)نساء (4) 5

334. ولیّ سفیه، اختیاردار اموال وی:

... فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً ... فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ ... بقره (2) 282

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ ... نساء (4) 5


1) 1) .«سحت»حرامی است که مایۀ ننگ مرتکب آن می‌شود. (مفردات، ص 400،«سحت»)

2) 2) . امام صادق علیه السلام در مقام نهی از امین قرار دادن شراب‌خوار فرمود: ...پس کدامین سفیه، از شراب‌خوار سفیه‌تر است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 442، ح 53)

335. تأمین خوراک و پوشاک از اموال سفیه، برعهده ولی او:

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ ... نساء (4) 5

مال شوهر

336. مردان، موظف به تأمین مخارج زنان، از مال خویش:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ ... نساء (4) 34

337. تأمین زندگی زنان از سوی مردان با اموالشان، فلسفۀ تشریع حق مدیریت و سرپرستی آنان بر همسران خویش:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ ... نساء (4) 34

338. همسران شایسته، حافظ اموال و حقوق شوهران خویش، در غیاب آنان:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ ... نساء (4) 34

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ ... نساء (4) 34

مال عمومی

==>همین مدخل، بیت‌المال

مال غصبی

==>همین مدخل، غصب مال

مال فرعون

339. برخورداری فرعون و اطرافیان وی از زینتها و اموال خیره‌کننده:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... یونس (10) 88

340. اموال و زینتهای فراوان فرعون و اطرافیان وی، عامل گمراهی مردم زمانش:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ ... یونس (10) 88

341. خارج شدن فرعون و اطرافیان وی برای تعقیب بنی اسرائیل، تدبیر الهی برای محروم شدن آنها از باغها و چشمه‌سارهای خویش:

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ . شعراء (26) 57 و 58 و 59

342. فرمان خداوند به حرکت شبانۀ بنی اسرائیل، طرحی برای محروم ساختن فرعونیان از گنجها و کاخهایشان:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ . شعراء (26) 52 و 57 -\59

343. مباهات فرعون به قلمرو قدرت و میزان مکنت و دارایی خویش:

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی ... أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ . زخرف (43) 51

344. موسی علیه السلام خواستار دگرگونی در جاذبه‌های اموال فرعون از خداوند، برای جلوگیری از گمراه

شدن مردم:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ ... زِینَةً وَ أَمْوٰالاً ...

رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ ...

یونس (10) 88

345. موسی علیه السلام خواستار نابودی کامل ثروتهای فرعون و اطرافیان وی از خداوند، در دعاهای خویش:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ ... زِینَةً وَ أَمْوٰالاً ...

رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ ... یونس (10) 88

346. ثروتها و زیور آلات فرعون و اطرافیان وی، از جانب خداوند:

... رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ ... زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... یونس (10) 88

347. بهره‌مندی فرعون و فرعونیان، از ثروتهای خدادادی، مقتضای ربوبیت خدا:

... رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ ... زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... یونس (10) 88

348. بنی اسرائیل، وارث اموال به جا مانده از فرعون و اطرافیانش:

فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ الْمَلاٰئِکَةُ مُقْتَرِنِینَ

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ . شعراء (26) 53 و 57 -\59

مال قارون

==> همین مدخل، مال‌اندوزان، مصادیق مال‌اندوزان، قارون

مال کافران

==> کفر، کافران، اموال کافران

مالکیت مال

349. تجارت با تراضی، از موجبات ملکیّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ ... (1)نساء (4) 29

350. عقود شرعی، از راههای مالکیّت مال:

... أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ... مائدة (5) 1

351. مالکیت اموال به چنگ آمده از راهها و اسباب باطل، فاقد اعتبار قانونی:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ ... بقره (2) 188

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلاٰ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوهٰا کَالْمُعَلَّقَةِ وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 129

وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 161

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . توبه (9) 34

نیز مالکیّت

مال مترفان

352. کثرت مال، باعث ایجاد خصلت حق‌ناپذیری و

1) 1) . حرمت تصرف در اموال به دست آمده از طریق باطل، حاکی از مالک نبودن کسی است که آن اموال را به چنگ آورده است

انکار پیامبران در مترفان:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً ... سبأ (34) 34 و 35

353. مترفان، مدّعی ایمنی از عذاب، به سبب کثرت مال:

... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً ... وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ . سبأ (34) 34 و 35

354. کثرت مال، ملاک ارزش، از نگاه مترفان:

... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً ... سبأ (34) 34 و 35

355. تفاخر مترفان به کثرت مال و فرزند خویش:

... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً ... سبأ (34) 34 و 35

مال متّقین

356. بخشی از اموال محسنان تقواپیشه، سهم سائلان و محرومان:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

آخِذِینَ مٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُحْسِنِینَ

وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ . (1)ذاریات (51) 15 و 16 و 19

357. انفاق مال، در راه خدا، از صفات متّقین:

ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ

اَلَّذِینَ ...

اَلصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . بقره (2) 2 و 3

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ ... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّٰائِلِینَ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

... لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتٌ ... وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ ... وَ الْمُنْفِقِینَ ... آل عمران (3) 15 و 17

... أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ ... آل عمران (3) 133 و 134

وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی

وَ مٰا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزیٰ

إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلیٰ . لیل (92) 17 -\20

358. منافات نداشتن برخورداری انسان از مال و ثروت، با داشتن تقوا:

... وَ إِنْ ... وَ تَتَّقُوا ... وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ . محمّد (47) 36

مال مجاهدان

==>جهاد، جهاد با مال

مال مجرمان

359. بی‌اثر بودن اموال کافران مجرم، هنگام رسیدن قضای الهی:

کَذٰلِکَ سَلَکْنٰاهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

ثُمَّ جٰاءَهُمْ مٰا کٰانُوا یُوعَدُونَ

مٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یُمَتَّعُونَ .

شعراء (26) 200 و 206 و 207

مال محمّد صلی الله علیه و آله

360. خداوند، تبدیل‌کنندۀ تنگدستی پیامبر صلی الله علیه و آله به بی‌نیازی وی از دیگران:

وَ وَجَدَکَ عٰائِلاً فَأَغْنیٰ . ضحی (93) 8


1) 1) . به قرینۀ سیاق می‌تواند مرجع ضمیر«فی اموالهم»متّقین باشد

361. کافران مکه، متوقع مال داشتن محمد صلی الله علیه و آله :

وَ قٰالُوا مٰا لِهٰذَا الرَّسُولِ ... أَوْ یُلْقیٰ إِلَیْهِ کَنْزٌ ... فرقان (25) 7 و 8

362. اعطای مال و ثروت فراوان به پیامبر صلی الله علیه و آله انتظار بی‌جای مشرکان:

أَوْ یُلْقیٰ إِلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ تَکُونُ لَهُ جَنَّةٌ .... إِنْ شٰاءَ جَعَلَ لَکَ خَیْراً مِنْ ذٰلِکَ جَنّٰاتٍ ... وَ یَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً. فرقان (25) 8 و 10

363. یک‌ششم از مصارف خمس غنایم، سهم پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... انفال (8) 41

364. یک‌ششم مال فیء، سهم پیامبر صلی الله علیه و آله :

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... حشر (59) 7

365. اموال انفال، در اختیار خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ ... انفال (8) 1

نیز انفال، خمس، غنیمت، فیء

مال مرفهان

366. کناره‌گیری از تهی‌دستان مؤمن به جهت بهره‌گیری از ثروت توانگران برای اسلام، مورد نهی الهی:

... وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... کهف (18) 28

367. چشم ندوختن به اموال و مکنتهای افراد ثروتمند و مرفّه، از وظایف رهبران اسلامی:

لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ ... حجر (15) 88

368. نیازمندان سائل و محرومان، دارای حق در مال ثروتمندان جامعه:

وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ . ذاریات (51) 19

نیز همین مدخل، مترفان

مال مرهونه

==> رهن، مال رهنی

مال مسلمانان

369. مسلمانان، دارای حق تصاحب اموال و سرزمینهای دشمن، به صورت غنیمت، در صورت پیروزی:

وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ ... احزاب (33) 27

370. غنایم جنگی به استثنای یک‌پنجم از اموال مسلمین:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... انفال (8) 41

نیز همین مدخل، بیت‌المال

مال مشرکان

371. جواز غنیمت گرفتن مال مشرکان، در جنگ:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ

وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (1)انفال (8) 1

... فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (2)انفال (8) 26

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... انفال (8) 41

فَکُلُوا مِمّٰا غَنِمْتُمْ حَلاٰلاً طَیِّباً ... انفال (8) 69

372. اموال به دست آمده از مشرکان با عنوان فیء، در اختیار پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ ... وَ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ مِمّٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلَیْکَ ... احزاب (33) 50

وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ ... مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... حشر (59) 6 و 7

373. اموال گرفته شده از مشرکان با عنوان فیء، در اختیار پیامبر صلی الله علیه و آله برای مصارف شش‌گانه:

وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ ... مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... حشر (59) 6 و 7

374. اختصاص دادن مقداری از اموال خویش برای معبودان باطل، از بدعتهای مشرکان:

وَ یَجْعَلُونَ لِمٰا لاٰ یَعْلَمُونَ نَصِیباً مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ ... نحل (16) 56

375. پیروزی بر سپاه مشرکان قریش و یا تسلط بر کاروان تجاری آنان، وعدۀ خداوند به اهل ایمان:

وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللّٰهُ إِحْدَی الطّٰائِفَتَیْنِ أَنَّهٰا لَکُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذٰاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ ... (3)انفال (8) 7

مال (ملکه) سبأ

376. ملکۀ سبأ، برخوردار از امکانات گستردۀ مالی و حکومتی:

إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ لَهٰا عَرْشٌ عَظِیمٌ . نمل (27) 23

377. عطایای الهی، بسی ارجمندتر از مال ارسالی ملکۀ سبأ، برای سلیمان علیه السلام :

فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَیْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِیَ اللّٰهُ خَیْرٌ مِمّٰا آتٰاکُمْ ... نمل (27) 36

378. بی‌اعتنایی سلیمان علیه السلام نسبت به اموال و هدایای ملکۀ سبأ و اظهار بی‌نیازی از آنها:

فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَیْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ ... نمل (27) 36

379. مال و هدیۀ ملکۀ سبأ، هدیه‌ای چشمگیر و پربها:

1) 1) . در برخی شأن نزولها، آیۀ یادشده مربوط به غنایم جنگ بدر دانسته شده است که مسلمانان بر سر مالکیت آن اختلاف کردند. (التبیان، ج 5، ص 72 و 73؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 266)

2) 2) . مقصود از«رزقکم من الطیبات»در آیه غنایم است که برای مسلمانان پاک و حلال شده است. (التبیان، ج 5، ص 105؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 284)

3) 3) . مقصود از«طائفتین»کاروان تجاری ابو سفیان و لشکر قریش است که مسلمین دوست داشتند با کاروان تجاری روبرو شوند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 801 -\802)

فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَیْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِیَ اللّٰهُ خَیْرٌ مِمّٰا آتٰاکُمْ ... نمل (27) 36

مال منافقان

380. اعطای امکانات دنیایی فراوان به منافقان از جانب خدا، تنها مایۀ عذاب و گرفتاری آنان در دنیا:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا ... توبه (9) 85

مال میت

==>وصیّت

مال مؤمنان

381. مؤمنان راستین در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله از جمله جهادگران با مال:

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ ... توبه (9) 88

382. مال صرف شده از مؤمنان در راه خدا وسیلۀ کسب خیرات برای آنان:

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ ... أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ ... توبه (9) 88

383. مال صرف شده از مؤمنان در راه خدا، وسیلۀ کسب رستگاری برای آنان:

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . توبه (9) 88

384. ارزش مال مؤمن، در حد برابری با کسب بهشت:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ... توبه (9) 111

385. ناگزیری مسلمانان به ترک اموال و اقدام به هجرت و رهایی از ستم مشرکان:

... اَلْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ ... حشر (59) 8

386. منافات نداشتن برخورداری انسان از مال و ثروت، با داشتن ایمان:

... وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا ... وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ . محمّد (47) 36

نیز همین مدخل، امتحان با مال

مال ولید بن مغیره

387. ولید بن مغیره، مردی مال‌دار و ثروتمند:

وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً. (1)مدّثر (74) 12

388. اموال فراوان ولید بن مغیره به قدرت و مشیت خداوند و از نعمتهای او:

وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً. مدّثر (74) 12

مال یتیم

==>یتیم، مال یتیم

مال یهود

389. قدرت خداوند، عامل فروپاشی یهود بنی قریظه و به ارث رساندن قلعه‌ها و اموال آنان به مسلمانان:

وَ أَنْزَلَ الَّذِینَ ظٰاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ صَیٰاصِیهِمْ ... وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً. (2)احزاب (33) 26 و 27


1) 1) . آیه دربارۀ ولید بن مغیره مخزومی نازل شده است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 583)

2) 2) . مقصود از اهل کتاب در آیه، یهود بنی قریظه است. (الکشاف، ج 3، ص 533)

390. قرار گرفتن اموال باقیمانده از بنی نضیر، در اختیار پیامبر به نام فیء، پس از تبعید آنان از مدینه:

سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمٰا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لاٰ رِکٰابٍ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. (1)حشر (59) 1 و 6

نیز غزوۀ بنی نضیر، یهود، (یهود بنی قریظه و یهود بنی نضیر)، فیء

مصرف مال

391. لزوم صرف کردن داراییها در راه تعمیر و آبادانی سرای آخرت:

وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ ... قصص (28) 77

392. محبت خدا، انگیزۀ ابرار در صرف اموال خویش، برای دستگیری از مستمندان:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ ... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ ... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ (2)... بقره (2) 177

393. هزینه شدن اموال ابرار با رغبت و طیب خاطر، در جهت رفع نیاز مستمندان:

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ ... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ (3)... بقره (2) 177

394. پرداخت اموال مؤمن، به رغم دوست داشتن مال به مستمندان در راه، خدا بیانگر صفت صداقت و پرهیزگاری حقیقی:

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ ... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ...

أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

395. صرف مال در جهت پاسخ به درخواست سائلان، موجب قرار گرفتن در زمرۀ راستگویان و متّقین:

... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ... وَ السّٰائِلِینَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

396. صرف مال برای آزادسازی بردگان، نشانه‌ای بر پرهیزکاری و صداقت:

... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ... وَ فِی الرِّقٰابِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

397. مصرف مال در راه رفع نیاز نیازمندان، نشانه صداقت و پرهیزکاری:

... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ... وَ الْمَسٰاکِینَ ... اَلَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

398. مصرف مال در رفع نیاز خویشاوندان انسان، نشانۀ راستگویان و پرهیزکاران:

... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

399. پرداخت مال برای رفع نیاز درراه‌ماندگان، نشانۀ انسانهای با صداقت و پرهیزگار:

... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ... وَ ابْنَ السَّبِیلِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177


1) 1) . مقصود از ضمیر«منهم»در آیه، یهود بنی نضیر است. (التفسیر الکبیر، ج 15 (30)، ص 747)

2) 2) . ضمیر در«علی حبه»می‌تواند به اللّٰه برگردد

3) 3) . بر این اساس که ضمیر در«حبّه»به«اتیان المال»، که از«اتی المال»استفاده می‌شود، برگردد

400. پرهیز از اسراف از حدود هزینه کردن اموال و مصرف آنها:

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . اعراف (7) 31

نیز همین مدخل، حقوق مالی و مال حرام

منشأ مال

401. اسباب و علل اعطای مال از امور غیبی و خارج از حیطۀ آگاهی انسان:

... لَأُوتَیَنَّ مٰالاً وَ وَلَداً أَطَّلَعَ الْغَیْبَ ... مریم (19) 77 و 78

402. دستیابی مردم به روزی و درآمدهای مادی، پرتوی از ربوبیت خداوند نسبت به آنان:

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ ... بقره (2) 198

... یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ ... مائده (5) 2

403. خداوند، صاحب مال و غنیّ مطلق:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ إِلَی اللّٰهِ وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ. فاطر (35) 15

404. مال و ثروت قارون، عطایی از جانب خدا:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... قصص (28) 76

405. اموال مردم، داده‌های خداوند:

... وَ آتُوهُمْ مِنْ مٰالِ اللّٰهِ الَّذِی آتٰاکُمْ ... نور (24) 33

فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَیْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِیَ اللّٰهُ خَیْرٌ مِمّٰا آتٰاکُمْ ... نمل (27) 36

... فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ ... طلاق (65) 7

406. اموال و داراییها، رزقی از جانب خدا و عطای او به انسانها:

... وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . بقره (2) 3

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاکُمْ ... بقره (2) 254

... وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ ... نساء (4) 39

... وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . انفال (8) 3

... وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ ... رعد (13) 22

... وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ ... ابراهیم (14) 31

... وَ مَنْ رَزَقْنٰاهُ مِنّٰا رِزْقاً حَسَناً ... نحل (16) 75

... نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ ... اسراء (17) 31

... وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . حجّ (22) 35

... فَخَرٰاجُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . مؤمنون (23) 72

... وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . قصص (28) 54

... مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ ... روم (30) 28

... وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . سجده (32) 16

... وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ ... فاطر (35) 29

... أَنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ ... یس (36) 47

... وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . شوری (42) 38

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ ... منافقون (63) 10

... فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا ... طلاق (65) 7

407. مال و ثروت، نمودی از احسان خداوند به انسانها:

إِنَّ قٰارُونَ ... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ ... وَ أَحْسِنْ کَمٰا أَحْسَنَ اللّٰهُ إِلَیْکَ ... یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ . قصص (28) 76 و 77

408. توسعۀ اقتصادی برخورداران از مال و مکنت، از ناحیۀ خداوند و مقتضای مشیت او:

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ ... سبأ (34) 35 و 36

وَ أَنَّهُ هُوَ أَغْنیٰ ... نجم (53) 48

وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً. مدّثر (74) 12

409. برخورداری از موهبت هدایت و ثروت، نعمتهای الهی و سزاوار بازگو کردن برای دیگران:

... فَهَدیٰ وَ وَجَدَکَ عٰائِلاً فَأَغْنیٰ وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ. ضحی (93) 7 و 8 و 11

410. تمام مال و ثروت قارون، اعطای خداوند:

إِنَّ قٰارُونَ ... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... قصص (28) 76

411. خداوند، مالک و منشأ تمامی ثروتها و متاعهای انسان:

لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ (1)... حجر (15) 88

... مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... طه (20) 131

... کَمَنْ مَتَّعْنٰاهُ مَتٰاعَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... قصص (28) 61

نابودی مال

412. تأسف ثروتمند خودپرست بر مواضع شرک‌آلود گذشتۀ خویش، پس از نابودی اموالش:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهٰا وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً

وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلیٰ مٰا أَنْفَقَ فِیهٰا ...

وَ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَداً. کهف (18) 32 -\34 و 42

413. تنها و بی‌یاور بودن سرمایه‌دار مغرور به کثرت اموال، هنگام نابودی سرمایه‌اش با عذاب الهی:

... أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً ... وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ فِئَةٌ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... کهف (18) 34 و 43

414. بخل و محروم کردن بینوایان از اموال خویش، از عوامل زوال نعمت و محرومیت صاحبان ثروت:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ

فَلَمّٰا رَأَوْهٰا قٰالُوا إِنّٰا لَضَالُّونَ

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ . قلم (68) 17 و 19 و 20 و 23 و 24 و 26 و 27

415. تهدید شدن کافران صدر اسلام به نابودی اموال و داراییهایشان:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

کَذٰلِکَ الْعَذٰابُ وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ .

قلم (68) 17 و 19 و 20 و 33

416. نابودی اموال قوم عاد با تمام مساکن و داراییهایشان با عذاب الهی:

1) 1) . مقصود از«ما متَّعنا»متعۀ زندگی دنیا مثل مال و شوکت است. (المیزان، ج 12، ص 192)

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعٰادٍ

إِرَمَ ذٰاتِ الْعِمٰادِ

اَلَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهٰا فِی الْبِلاٰدِ. فجر (89) 6 -\8

نیز همین مدخل، مال فرعون

نعمت مال

417. توانمندی همراه با انفاق‌گری، از الطاف و نعمتهای الهی به انسان:

... وَ مَنْ رَزَقْنٰاهُ مِنّٰا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ یُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً ... نحل (16) 75

418. اموال، باغها و انهار، از نعمتهای الهی برای بشر:

وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ ... وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً. نوح (71) 12

419. مال و ثروت، وسیله و نعمتی آماده برای دستیابی به سعادت آخرتی:

وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ ... قصص (28) 77

420. برخورداری از جای امن، هدایت و ثروت، نعمتهای الهی و سزاوار بازگو کردن برای دیگران:

... فَآویٰ ... فَهَدیٰ ... فَأَغْنیٰ وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ. ضحی (93) 6 -\8 و 11

وصیّت به مال

==> وصیّت

مالک / اسما و صفات

مالک / اسما و صفات

این اسم و صفت الهی به صورت اسم فاعل [مالک] به معنای قادر مطلق در تصرف در مال خود به گونه‌ای که کسی نمی‌تواند مانع تصرف او باشد. (1)و به معنای صاحب، فرمانروا و پادشاه نیز آمده است و به صورت فاعلی دو بار در قرآن آمده است: (2)

مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ . حمد (1) 4

قُلِ اللّٰهُمَّ مٰالِکَ الْمُلْکِ ... آل عمران (3) 26

مالک بن دُخشم

مالک بن دُخشم

مالک بن دَخشم بن غَنْم از انصار و از قبیلۀ اوس (3)و از شرکت‌کنندگان در غزوۀ بدر بود. وی در این غزوه، عمرو بن سهیل را اسیر کرد. (4)برخی وی را از جمله افرادی دانسته‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را برای تخریب مسجد ضرار و احراق آن مبعوث نمود (5)، نیز آیۀ 16 سورۀ محمّد (47) را که بیانگر نفاق است، دربارۀ وی و شمار دیگری از منافقان و یهودیان دانسته‌اند که پس از حضور و خروج از نزد پیامبر صلی الله علیه و آله از روی استهزا می‌گفتند: پیامبر چه می‌گوید؟ (6)

مالک بن صیف (ضیف)

مالک بن صیف (ضیف)

مالک بن صیف (ضیف) از سران یهود بنی قینقاع و


1) 1) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 98

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1300

3) 3) . الاصابه، ج 5، ص 534

4) 4) . السیرة النبویه، ابن هشام، ج 2، ص 649

5) 5) . السیرة النبویه، ابن هشام، ج 4، ص 530؛ اسد الغابه،ج 5، ص 20؛ تاریخ طبری، ج 2، ص 186

6) 6) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 16، ص 157

از دشمنان کینه‌توز پیامبر اسلام بود. (1)برخی مفسّران، آیۀ 100 بقره (2) را دربارۀ عهدشکنی وی دانسته‌اند، (2)نیز آیۀ 91 انعام (6) را دربارۀ وی دانسته‌اند که منکر نزول وحی بر بشر شد. (3)

مالک بن عوف

مالک بن عوف

مالک بن عوف، رئیس هوازن در غزوۀ حنین بود. او پس از این جنگ به طائف گریخت و با امان یافتن از رسول خدا صلی الله علیه و آله بازگشت و اسلام آورد. (4)برخی مفسّران، مقصود از«النّاس»در آیۀ 20 سورۀ فتح (48) را مالک بن عوف و دیگر مشرکان دانسته‌اند که به قصد یاری رساندن به یهود در خیبر آمدند و خداوند با ایجاد رعب در دلهایشان آنان را منصرف ساخت. (5)نیز آیۀ 170 بقره (2) را دربارۀ وی و همدستان وی دانسته‌اند که به جای تبعیّت از اسلام گفتند: به دنبال پیروی از پدرانمان هستیم. (6)

مالکیّت

اشاره

مالکیّت

مالکیت: عضای مالک بودن (7)و در اصطلاح: حق استعمال و بهره‌برداری و انتقال یک چیز را گویند.

و مالکیت صفتی است که از این نظر به کار می‌رود. (8)در این مدخل مقصود همین معنای اصطلاحی خاص است که مالکیّت اصیل خدا را شامل نمی‌شود و آنچه مربوط به مالکیّت خداوند است در جایگاه خود آمده است. در این مدخل از واژۀ«ملک»و مشتقّات آن و از ادات مفید ملکیّت مثل«لام»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: احکام مالکیّت، اسباب مالکیّت، مالکیّت انسان، مالکیّت فقرا، موانع مالکیّت.

احکام مالکیّت

1. رضایت مالک، شرط جواز تصرف دیگران در اموال وی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ ... نساء (4) 29

2. مشروعیّت مالکیّت انسانها بر انعام (شتر، گاو و گوسفند):

... أَنّٰا خَلَقْنٰا لَهُمْ مِمّٰا عَمِلَتْ أَیْدِینٰا أَنْعٰاماً فَهُمْ لَهٰا مٰالِکُونَ . (9)یس (36) 71

ادّعای مالکیّت


1) 1) . اعلام القرآن شبستری، ص 860

2) 2) . جامع البیان، ج 1، جز 1، ص 487؛ تفسیر الدر المنثور، ج 1، ص 232

3) 3) . مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 514؛ تفسیر الدر المنثور، ج 3، ص 314

4) 4) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج4، ص 491؛ اسد الغابه،ج 5، ص 38 و 39

5) 5) . مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 177

6) 6) . جامع البیان، ج 2، جزء 2، ص 83

7) 7) . فرهنگ فارسی، ج 3، ص 3712«مالکیت»

8) 8) . ترمینولوژی حقوق، ص 598 -\599

9) 9) .«أنعام»جمع«نَعَم»به معنای شتر، گاو و گوسفند است و«نَعَم»فقط به شتر اطلاق می‌شود، در صورتی به گاو و گوسفند انعام اطلاق می‌گردد که میان آنها شتر نیز باشد. (مفردات، ص 815،«نَعَم»)

3. ادّعای مالکیّت فرعون بر مصر:

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی ... زخرف (43) 51

اسباب مالکیّت

1. ارث

4. ارث، از اسباب مالکیّت:

لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ مِمّٰا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ نَصِیباً مَفْرُوضاً. نساء (4) 7

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ فَإِنْ کُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانَتْ وٰاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 11

وَ لَکُمْ نِصْفُ مٰا تَرَکَ أَزْوٰاجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ إِنْ کٰانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاٰلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَهُمْ شُرَکٰاءُ فِی الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ . نساء (4) 12

یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلاٰلَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَکَ وَ هُوَ یَرِثُهٰا إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهٰا وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَتَا اثْنَتَیْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثٰانِ مِمّٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانُوا إِخْوَةً رِجٰالاً وَ نِسٰاءً فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . نساء (4) 176

2. تجارت

5. تجارت، از اسباب مالکیّت اموال:

... لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ ... نساء (4) 29

3. صید

6. صید، از سببهای مالکیت و جواز تصرف در حیوان صیدشده:

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوٰارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَکُمُ اللّٰهُ فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ . مائده (5) 4

أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیّٰارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ مٰا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . مائده (5) 96

4. غنایم

7. غنایم جنگی، از سببهای مالکیت، پس از اخراج خمس:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا یَوْمَ الْفُرْقٰانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. انفال (8) 41

5. کار

8. عمل و تلاش هر انسان، از اسباب مالکیّت او بر دسترنج خود:

... لَیْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعیٰ . نجم (53) 39

وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا مٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ وَ سْئَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. نساء (4) 32

6. مهریه

9. تعیین مهریه در عقد ازدواج، از اسباب مالکیّت:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً ... نساء (4) 4

7. هبه

10. بخشش و هبه، از اسباب مالکیّت برای هبه شونده:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً. (1)نساء (4) 4

الغای مالکیّت

11. الغای مالکیّت رباخواران نسبت به سودهای ربوی:

... وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا ... بقره (2) 278

حدود مالکیت

==> همین مدخل، موانع مالکیت

زوال مالکیّت

12. زوال‌پذیر بودن همۀ مالکیّتها، جز مالکیّت خداوند:

... وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... آل عمران (3) 180

... وَ نَحْنُ الْوٰارِثُونَ . حجر (15) 23

... وَ کُنّٰا نَحْنُ الْوٰارِثِینَ . قصص (28) 58

... وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... حدید (57) 10

13. فناپذیری مالکیّتهای اعتباری و اعطاشده از سوی خداوند:

أَ وَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذِینَ یَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهٰا ... اعراف (7) 100

... إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... اعراف (7) 128

وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنیٰ عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ بِمٰا صَبَرُوا وَ دَمَّرْنٰا مٰا کٰانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مٰا کٰانُوا یَعْرِشُونَ . اعراف (7) 137

إِنّٰا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَیْهٰا وَ إِلَیْنٰا یُرْجَعُونَ . مریم (19) 40

وَ لَقَدْ کَتَبْنٰا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ الصّٰالِحُونَ . انبیاء (21) 105

وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا ... احزاب (33) 27

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ . شعراء (26) 59

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا قَوْماً آخَرِینَ . دخان (44) 28

فقدان مالکیّت

14. معبودهای ادّعایی مشرکان، فاقد هرگونه

1) 1) .«فان طبن»یعنی اگر با میل خود چیزی از مهریه را هبه کردند. (مجمع البیان، ج 4 - 3، ص 12؛ زبدة البیان، ج 1، ص 510)

مالکیّت:

قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً ... مائده (5) 76

وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَمْلِکُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ شَیْئاً وَ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ . نحل (16) 73

... إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً ... عنکبوت (29) 17

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ ... سبأ (34) 22

... وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا یَمْلِکُونَ مِنْ قِطْمِیرٍ. فاطر (35) 13

فنای مالکیّت

==> همین مدخل، زوال مالکیت

مالکیّت ابن السبیل

15. ابن السبیل و درراه‌ماندگان، مالک سهم خویش از صدقات و زکات، پس از دریافت آنها:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... (1)توبه (9) 60

مالکیّت از راه ربا

==> همین مدخل، الغای مالکیّت و مالکیّت در جاهلیّت

مالکیّت انسان

16. مالکیّت اعتباری انسانها، در طول مالکیّت خداوند و عطا شده از سوی او:

... إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... اعراف (7) 128

وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا ... اعراف (7) 137

وَ لَقَدْ کَتَبْنٰا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ الصّٰالِحُونَ . انبیاء (21) 105

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ . شعراء (26) 59

وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا ... احزاب (33) 27

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا قَوْماً آخَرِینَ . دخان (44) 28

17. وجوب انفاق انسان، از اموال تحت مالکیّت خویش:

... وَ أَنْفِقُوا مِمّٰا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ ... حدید (57) 7

مالکیّت بر امکانات

18. خداوند، عطاکنندۀ مالکیّت جعلی و (اعتباری) بر امکانات و داراییها به انسانها:

... وَ أَنْفِقُوا مِمّٰا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ ... (2)حدید (57) 7

مالکیّت بر انعام

19. مالکیّت انسان بر انعام (شتر، گاو و گوسفند)،

1) 1) .«ابن السبیل»یعنی مسافری که از وطنش بریده و در سفر درمانده شده است و خرجی راه ندارد تا به موطنش برسد. به اینان می‌شود از زکات خرجی راه داده شود، بلکه فریضه است. (التبیان، ج 5، ص 244؛ فتح القدیر، ج 2، ص 426)

2) 2) . مقصود از«مستخلفین»بنا بر احتمالی خلافت از ناحیۀ خداوند است به نحو جعل و وکالت است. (المیزان، ج 19، ص 151)

جلوۀ لطف خدا به انسانها:

وَ الْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا لَکُمْ فِیهٰا دِفْءٌ وَ مَنٰافِعُ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . نحل (16) 5

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلاٰ یُبْصِرُونَ . سجده (32) 27

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا خَلَقْنٰا لَهُمْ مِمّٰا عَمِلَتْ أَیْدِینٰا أَنْعٰاماً فَهُمْ لَهٰا مٰالِکُونَ . یس (36) 71

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ ... زمر (39) 6

اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَنْعٰامَ لِتَرْکَبُوا مِنْهٰا وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . غافر (40) 79

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا وَ جَعَلَ لَکُمْ ... وَ الْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ . زخرف (43) 12

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 32

مالکیّت بر انفال

20. مالکیّت بر انفال، از آنِ خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ ... انفال (8) 1

21. وجوب اطاعت از حکم خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله ، دربارۀ مالکیّت و تقسیم انفال:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

نیز ==> انفال.

مالکیت بر برده

22. جواز تملک غلامان و کنیزان برده:

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ بِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْجٰارِ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْجٰارِ الْجُنُبِ وَ الصّٰاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً. نساء (4) 36

وَ اللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلیٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ . نحل (16) 71

وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ نِکٰاحاً حَتّٰی یُغْنِیَهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ الَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتٰابَ مِمّٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَکٰاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مٰالِ اللّٰهِ الَّذِی آتٰاکُمْ وَ لاٰ تُکْرِهُوا فَتَیٰاتِکُمْ عَلَی الْبِغٰاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مَنْ یُکْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللّٰهَ مِنْ بَعْدِ إِکْرٰاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نور (24) 33

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . نور (24) 58

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ فَأَنْتُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ تَخٰافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . روم (30) 28

23. جواز تملک کنیزان برده و بهره‌گیری جنسی از

آنان:

وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تُقْسِطُوا فِی الْیَتٰامیٰ فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تَعْدِلُوا فَوٰاحِدَةً أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَعُولُوا. نساء (4) 3

وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ کِتٰابَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ أُحِلَّ لَکُمْ مٰا وَرٰاءَ ذٰلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 24

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِکُمْ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنٰاتٍ غَیْرَ مُسٰافِحٰاتٍ وَ لاٰ مُتَّخِذٰاتِ أَخْدٰانٍ فَإِذٰا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَیْنَ بِفٰاحِشَةٍ فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ مٰا عَلَی الْمُحْصَنٰاتِ مِنَ الْعَذٰابِ ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ مِنْکُمْ وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نساء (4) 25

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ . مؤمنون (23) 6

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ اللاّٰتِی آتَیْتَ أُجُورَهُنَّ وَ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ مِمّٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلَیْکَ وَ بَنٰاتِ عَمِّکَ وَ بَنٰاتِ عَمّٰاتِکَ وَ بَنٰاتِ خٰالِکَ وَ بَنٰاتِ خٰالاٰتِکَ اللاّٰتِی هٰاجَرْنَ مَعَکَ وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهٰا لِلنَّبِیِّ إِنْ أَرٰادَ النَّبِیُّ أَنْ یَسْتَنْکِحَهٰا خٰالِصَةً لَکَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ عَلِمْنٰا مٰا فَرَضْنٰا عَلَیْهِمْ فِی أَزْوٰاجِهِمْ وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ لِکَیْلاٰ یَکُونَ عَلَیْکَ حَرَجٌ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 50

لاٰ یَحِلُّ لَکَ النِّسٰاءُ مِنْ بَعْدُ وَ لاٰ أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوٰاجٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ رَقِیباً. احزاب (33) 52

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ . معارج (70) 30

24. اسارت کافران حربی در جنگ با مسلمانان، از عوامل مالکیّت بر برده:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ اللاّٰتِی آتَیْتَ أُجُورَهُنَّ وَ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ مِمّٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلَیْکَ وَ بَنٰاتِ عَمِّکَ وَ بَنٰاتِ عَمّٰاتِکَ وَ بَنٰاتِ خٰالِکَ وَ بَنٰاتِ خٰالاٰتِکَ اللاّٰتِی هٰاجَرْنَ مَعَکَ وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهٰا لِلنَّبِیِّ إِنْ أَرٰادَ النَّبِیُّ أَنْ یَسْتَنْکِحَهٰا خٰالِصَةً لَکَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ عَلِمْنٰا مٰا فَرَضْنٰا عَلَیْهِمْ فِی أَزْوٰاجِهِمْ وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ لِکَیْلاٰ یَکُونَ عَلَیْکَ حَرَجٌ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 50

مالکیّت بر خمس

25. مالکیّت بر خمس اموال، از آنِ خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و ذوی القربی:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ ... (1)انفال (8) 1

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ


1) 1) . بنا بر یک قول، مقصود از«انفال»، خمس اموال است. (التبیان، ج 5، ص72؛ المحرر الوجیز، ج 2، ص 498)

وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... انفال (8) 41

مالکیّت بردگان

26. بردگی، موجب عدم مالکیّت بر اموال:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوکاً لاٰ یَقْدِرُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ مَنْ رَزَقْنٰاهُ مِنّٰا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ یُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً هَلْ یَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . نحل (16) 75

مالکیّت بر زمین

27. مالکیّت حقیقی بر زمین، از آنِ خداوند:

... أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْکُ ... وَ الْأَرْضِ ... بقره (2) 107

... وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... آل عمران (3) 180

وَ لِلّٰهِ مُلْکُ ... وَ الْأَرْضِ ... آل عمران (3) 189

... قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... نساء (4) 97

... وَ لِلّٰهِ مُلْکُ ... وَ الْأَرْضِ ... مائده (5) 17

... وَ لِلّٰهِ مُلْکُ ... وَ الْأَرْضِ ... مائده (5) 18

... أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... مائده (5) 40

لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا فِیهِنَّ ... مائده (5) 120

... إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... اعراف (7) 128

... اَلَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... اعراف (7) 158

إِنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... توبه (9) 116

إِنّٰا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَیْهٰا ... مریم (19) 40

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا ... مریم (19) 65

قٰالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الَّذِی فَطَرَهُنَّ ... انبیاء (21) 56

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . مؤمنون (23) 84 و 85

وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... نور (24) 42

اَلَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... فرقان (25) 2

أَمْ لَهُمْ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا ... ص (38) 10

... لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... زمر (39) 44

لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... شوری (42) 49

... لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا ... زخرف (43) 85

وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... جاثیه (45) 27

وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... فتح (48) 14

لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... حدید (57) 2 و 5 و 10

اَلَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... بروج (85) 9

نیز ==> زمین (فقه)

مالکیّت بر صدقات

28. فقرا، مساکین، کارگزاران امور صدقات و مؤلّفة القلوب، مالک سهم خویش از صدقات، در صورت دریافت آنها:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا

وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ... (1)توبه (9) 60

مالکیّت بر«فیء»

29. مالکیّت بر فیء، از آن خداوند و پیامبر صلی الله علیه و آله و جانشینان او:

وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ ... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ ... مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ ... (2)حشر (59) 6 و 7

مالکیّت بر مصر

==> همین مدخل، ادعای مالکیّت.

مالکیّت خدا

==> توحید، اقسام توحید، توحید مالکیّت و همین مدخل، مالکیت بر زمین.

مالکیّت در دین داود علیه السلام

30. اعتبار و مشروعیّت مالکیّت خصوصی، در آیین داود علیه السلام :

وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ ... نمل (27) 16

مالکیّت در دین زکریا علیه السلام

31. اعتبار و مشروعیّت مالکیّت، در آیین زکریا علیه السلام :

ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا

قٰالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً وَ لَمْ أَکُنْ بِدُعٰائِکَ رَبِّ شَقِیًّا

یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا. (3)مریم (19) 2 و 4 و 6

نیز ==> همین مدخل، مالکیّت زکریّا علیه السلام

مالکیّت در دین شعیب علیه السلام

32. محترم بودن و مشروعیّت مالکیّت خصوصی، در آیین شعیب علیه السلام :

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 85

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ ... وَ لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ إِنِّی أَرٰاکُمْ بِخَیْرٍ ... وَ یٰا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ ... قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ ... أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا إِنَّکَ ... هود (11) 84 و 85 و 87

إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ

وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ

وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . شعراء (26) 177 و 181 -\183


1) 1) . با توجّه به«لام»«للفقراء...»که برای افادۀ ملکیّت است. (المیزان، ج 9، ص 311 -\312؛ الجامع لاحکام القرآن، ج 8 ، ص 167؛ التفسیر المنیر، جزء 10، ص 261)

2) 2) . در اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله مالک فیء است یا صاحب اختیار در مصرف، دو نظر است، برخی معتقدند که پیامبر صلی الله علیه و آله مالک است و موارد ذکر شده در آیه بیان مصرف فیء است. (المیزان، ج 19، ص 203)

3) 3) . بنا بر قولی، مقصود از آیه، به ارث بردن مال است و دعای زکریا علیه السلام ، بیانگر اعتبار مالکیّت در آیین او است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 776؛ التفسیر الکبیر، ج 21، جزء ، ص 510)

33. تعالیم شعیب علیه السلام دربردارندۀ ضوابط خاصی برای دخل و تصرف مالکان، در اموال خویش:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 85

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً ... وَ لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ إِنِّی أَرٰاکُمْ بِخَیْرٍ ... وَ یٰا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ ... قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ ... أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ. هود (11) 84 و 85 و 87

إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ

وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ

وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . شعراء (26) 177 و 181 -\183

مالکیّت در اصحاب ایکه

34. اعتبار مالکیّت در میان اصحاب ایکه و مشروعیت مالکیّت خصوصی:

کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ

وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ

وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . شعراء (26) 176 و 177 و 181 -\183

35. کم‌فروشی، از اسباب رایج برای کسب و مالکیّت اموال در میان اصحاب ایکه و مورد نهی شعیب علیه السلام :

کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ

وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ

وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . شعراء (26) 176 و 177 و 181 -\183

مالکیّت در اهل کتاب

36. اعتبار و مشروعیّت مالکیّت خصوصی، در آیین اهل کتاب:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . آل عمران (3) 75

مالکیّت در اهل مدین

37. رعایت نشدن ضوابط و مقررات حق مالکیّت خصوصی نسبت به دیگران در دادوستد، از سوی اهل مدین:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 85

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ ... وَ لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ .... أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ ... قٰالُوا

یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ ... أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا ... هود (11) 84 و 85 و 87

38. کم‌فروشی ، از اسباب رایج برای کسب و مالکیّت اموال در میان اهل مدین و مورد نهی شعیب علیه السلام :

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 85

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ ... وَ لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ .... أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ ... قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ ... أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا ... هود (11) 84 و 85 و 87

نیز ==> همین مدخل، مالکیّت در آیین شعیب علیه السلام

مالکیّت در جاهلیّت

39. مرسوم بودن مالکیّت از راه رباخواری ، در ایام جاهلیّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (1)بقره (2) 278

مالکیّت ذی القربی

40. مالکیّت ذی القربی (خویشاوندان و جانشینان معصوم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ) بر خمس، پس از دریافت آن:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ ... (2)انفال (8) 1

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ ... انفال (8) 41

41. مالکیت ذوی القربی بر اموال فیء:

وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمٰا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ ... مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ ... (3)حشر (59) 6 و 7

مالکیّت زن

42. زنان، برخوردار از استقلال مالی:

... وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ ... نساء (4) 32

43. ثبوت مالکیّت و حق ارث برای زنان، در نظام حقوقی اسلام:

... وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ مِمّٰا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ نَصِیباً مَفْرُوضاً. نساء (4) 7

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ فَإِنْ کُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَکَ ... نساء (4) 11

... وَ إِنْ کٰانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاٰلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ ... نساء (4) 12

... فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَکَ وَ هُوَ یَرِثُهٰا ... فَلَهُمَا الثُّلُثٰانِ مِمّٰا


1) 1) . از نهی خداوند به دست می‌آید که پیش از نزول آیه و در عصر جاهلیّت مالکیّت از هر راهی، هرچند از طریق ربا معتبر بوده است

2) 2) . براساس یک احتمال، مقصود از«انفال»خمس است. (التبیان، ج 5، ص 72 ؛ تفسیر ابن کثیر، ج 4، ص 4)

3) 3) . نزد ما شیعیان، مال فیء به طور خاص از آن امام علیه السلام است که در مئونۀ خویش و اقربا و خویشان خود مصرف نماید. (التبیان، ج 5، ص 123)

تَرَکَ ... فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ... نساء (4) 176

44. زنان، مالک مهریۀ خویش:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ ... نساء (4) 4

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً ... (1)نساء (4) 20

مالکیّت سفیهان

45. محجور بودن سفیهان از تصرف در اموال، به رغم برخورداری از مالکیت:

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً. نساء (4) 5

مالکیّت غارمین

46. مالکیّت غارمین (بدهکاران) پس از دریافت سهمی از زکات و صدقات، برای ادای دین خود:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ الْغٰارِمِینَ ... (2)توبه (9) 60

مالکیّت فرعون

==> همین مدخل، ادعای مالکیّت.

مالکیّت فقرا

47. مالکیّت فقرا بر صدقات و زکات، پس از دریافت آنها:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... (3)توبه (9) 60

مالکیّت کارگزاران صدقات

48. کارگزاران امور جمع‌آوری زکات و صدقات، مالک سهم خویش از آن مال، پس از دریافت آن:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا ... توبه (9) 60

مالکیّت کودکان

==> همین مدخل، مالکیت یتیمان

مالکیّت محمّد صلی الله علیه و آله

==> همین مدخل، مالکیت بر انفال، مالکیت بر خمس، مالکیت بر فیء.

مالکیّت مساکین

49. مساکین و تهیدستان، مالک سهم خویش، از اموال صدقات و زکات، پس از دریافت آنها:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ ... وَ الْمَسٰاکِینِ ... توبه (9) 60

مالکیّت مؤلفة القلوب

50. مالکیت مؤلفة القلوب بر سهم خود، از زکات و صدقه، پس از دریافت آن:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ... (4)توبه (9) 60


1) 1) . قنطاراً، به معنای مال فراوان است که به صورت مهریه زن داده می‌شود. (مجمع البیان، ج 3-4، ص 42؛ انوار التنزیل بیضاوی، ج 2، ص 66)

2) 2) .«غارمین»بدهکارانی هستند که در غیر معصیت و بدون اسراف‌ورزی به دیگران بدهکار شده‌اند و می‌شود بدهی آنان را از زکات داد. (التبیان، ج 5، ص 244؛ تفسیر المنیر، ج 10، ص 259)

3) 3) .«لام»«للفقراء...»مفید ملکیّت برای اشخاص اصناف شش‌گانۀ مذکور در آیه است. (التفسیر المنیر، ج 10، ص 261؛ التبیان، ج 5، ص 243)

4) 4) . مقصود از«المؤلفة قلوبهم»گروهی از اشراف کفار بوده که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله با دادن مبلغی از صدقات به آنها متمایل به اسلام و مسلمانان می‌شدند و با کمک آنان با گروههای معاند دیگر می‌جنگیدند. (التبیان، ج 5، ص 244)

مالکیّت یتیمان

51. ثبوت حق مالکیّت، برای یتیمان:

وَ آتُوا الْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَهُمْ إِلیٰ أَمْوٰالِکُمْ إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً. نساء (4) 2

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا وَ مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کٰانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذٰا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً. نساء (4) 6

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً. نساء (4) 10

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ ... انعام (6) 152

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً. اسراء (17) 34

52. محجور بودن یتیمان از تصرف در اموال خود، به رغم مالکیت آنها:

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا وَ مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کٰانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذٰا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً. نساء (4) 6

مالکیّت یحیی علیه السلام

53. مالکیّت یحیی علیه السلام از طریق ارث بر دارایی زکریا علیه السلام از دعاهای آن حضرت، در پیشگاه خداوند:

... فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ ... یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا. مریم (19) 5 -\7

مشروعیّت مالکیّت

54. اصل مالکیّت مردم بر اموال خویش، مورد پذیرش اسلام:

وَ آتُوا الْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَهُمْ إِلیٰ أَمْوٰالِکُمْ إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً. نساء (4) 2

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً. نساء (4) 4

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا وَ مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کٰانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذٰا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً. نساء (4) 6

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ

مِنْکُمْ ... نساء (4) 29

وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا مٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ ... نساء (4) 32

... وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ ... نساء (4) 161

... لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ ... توبه (9) 34

... وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ . محمّد (47) 36

55. مشروعیّت و جواز مالکیّت بر برده:

... فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ ... أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ... نساء (4) 3

وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ... نساء (4) 24

... فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ... نساء (4) 25

... وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً. نساء (4) 36

وَ اللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلیٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ ... نحل (16) 71

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ ... مؤمنون (23) 6

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ ... أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ ... نور (24) 31

... وَ الَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتٰابَ مِمّٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَکٰاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً ... نور (24) 33

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ... نور (24) 58

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ ... روم (30) 28

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ ... وَ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ ... احزاب (33) 50

لاٰ یَحِلُّ لَکَ النِّسٰاءُ مِنْ بَعْدُ ... إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ ...

احزاب (33) 52

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی آبٰائِهِنَّ ... وَ لاٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ ... احزاب (33) 55

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ ... معارج (70) 30

موانع مالکیّت

1. اسباب باطل

56. حرمت و ممنوعیّت تصرف و تملک اموال دیگران، با اسباب باطل:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ ... بقره (2) 188

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ ... نساء (4) 29

وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ ... نساء (4) 161

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ ... توبه (9) 34

2. غصب

57. حرمت تصرف و تملک غاصبانۀ اموال یتیمان:

وَ آتُوا الْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَهُمْ إِلیٰ أَمْوٰالِکُمْ إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً. نساء (4) 2

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ

فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً. (1)نساء (4) 10

3. ربا

58. ربا و گرفتن سودهای نامشروع از راه دادوستد و بیع، از موانع مالکیّت و مورد نهی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . بقره (2) 278

4. رشوه

59. پرداخت رشوه به قاضیها و حاکمها، به منظور تملک اموال دیگران، از موانع مالکیّت و مورد نهی خداوند:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَی الْحُکّٰامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوٰالِ النّٰاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . (2)بقره (2) 188

5. کم‌فروشی

60. کم‌فروشی ، از موانع مالکیّت، و اجتناب از آن، از توصیه‌های شعیب علیه السلام به قوم خود (اصحاب مدین):

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ ... وَ لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ .... أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ ...

هود (11) 84 و 85

61. حرمت تصرّف و تملک اموال، از طریق کم‌فروشی:

1) 1) .«اکل»کنایه از مطلق انتفاعات است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 21)

2) 2) .«و تدلوا بها الی الحکام»کنایۀ لطیف از رشوه است. (المیزان، ج 2، ص 52)

وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ

اَلَّذِینَ إِذَا اکْتٰالُوا عَلَی النّٰاسِ یَسْتَوْفُونَ

وَ إِذٰا کٰالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ

أَ لاٰ یَظُنُّ أُولٰئِکَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ . مطفّفین (83) 1 -\4

ماه رمضان

==>رمضان

ماه رمضان

==>رمضان

ماه

اشاره

ماه

تنها قمر زمین، ماه نام دارد که هر 27 روز و 7 ساعت و 43 دقیقه و 25 ثانیه [این مدّت را یک ماه نجومی می‌نامند] یک‌بار به گرد زمین می‌چرخد. فاصلۀ زمانی میان یک هلال تا هلال بعدی ماه نیز به طور متوسط 29 روز و 12 ساعت و 44 دقیقه است که به آن یک ماه قمری می‌گویند. (1)در این مدخل از واژۀ «قمر»استفاده شده است.

اهم عناوین: تسخیر ماه، حرکت ماه و خلقت ماه.

آفرینش ماه

==> همین مدخل، خلقت ماه

افول ماه

==> همین مدخل، ربوبیّت ماه

انشقاق ماه

==> شقّ‌القمر

انقیاد ماه

==> همین مدخل، تسخیر ماه

پرستش ماه

==> ماه‌پرستی

تسخیر ماه

1. ماه، مسخّر و منقاد فرمان خداوند:

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ .

اعراف (7) 54

اَللّٰهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ . رعد (13) 2

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ. ابراهیم (14) 32 و 33

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّرٰاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 10 و 12

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ وَ یُولِجُ النَّهٰارَ فِی اللَّیْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبٰاطِلُ وَ أَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ. لقمان (31) 29 و 30

یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ وَ یُولِجُ النَّهٰارَ فِی اللَّیْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا یَمْلِکُونَ مِنْ قِطْمِیرٍ. فاطر (35) 13

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهٰارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهٰارَ عَلَی اللَّیْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ. زمر (39) 5

2. خداوند، رام سازندۀ ماه، برای بهره‌برداری انسان:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ. ابراهیم (14) 33

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّرٰاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 12

3. رام کردن ماه برای استفادۀ انسان، دلیل توحید خداوند:

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ. ابراهیم (14) 32 و 33

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّرٰاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 12

4. آفرینش و تسخیر ماه، جلوۀ ربوبیت الهی:

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... حَثِیثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ . اعراف (7) 54

5. رام ساختن ماه برای حرکت مداوم تا زمان معیّن، به امر خداوند:

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ... لقمان (31) 29


1) 1) . فرهنگ بزرگ گیتاشناسی (اصطلاحات جغرافیایی)،ص 311«ماه»

6. تسخیر ماه برای حرکت مستمرّ تا زمان معیّن، نشانۀ حقّانیّت خداوند:

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ... ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبٰاطِلُ وَ أَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ. لقمان (31) 29 و 30

7. رام ساختن ماه و حرکت مستمرّ برای مدّتی معیّن، نشانۀ مالکیّت خداوند:

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ ... فاطر (35) 13

8. تسخیر ماه و حرکت مستمرّ آن برای مدّتی معیّن، نشانۀ ربوبیّت خداوند:

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ ... فاطر (35) 13

9. تسخیر خورشید، ماه و حرکت مستمرّ آنها تا مدّتی معیّن، از آیات الهی:

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ . رعد (13) 2

10. رام ساختن ماه، از نشانه‌های توحید و وحدت إله:

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ .

اعراف (7) 54

اَللّٰهُ الَّذِی ... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ . رعد (13) 2

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ. ابراهیم (14) 33

... وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّرٰاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 12

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا یَمْلِکُونَ مِنْ قِطْمِیرٍ. فاطر (35) 13

11. تسخیر ماه از سوی خداوند، زمینۀ پی بردن به معاد و لقای خدا:

اَللّٰهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ . رعد (13) 2

12. باور مشرکان عصر بعثت به تسخیر ماه (برای انسان) از جانب خداوند:

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ . عنکبوت (29) 61

تشبیه ماه

13. تشبیه ماه به شاخۀ خشکیدۀ خرما، پس از طی منزلهای خود:

وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنٰاهُ مَنٰازِلَ حَتّٰی عٰادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ . یس (36) 39

حرکت ماه

14. ماه، دارای حرکت منظّم و حساب شده:

فٰالِقُ الْإِصْبٰاحِ وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْبٰاناً ذٰلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ . انعام (6) 96

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ وَ یُولِجُ النَّهٰارَ فِی اللَّیْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا یَمْلِکُونَ مِنْ قِطْمِیرٍ. فاطر (35) 13

اَلشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبٰانٍ . الرّحمن (55) 5

15. ماه، دارای حرکتی مشخص و دائم:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ. ابراهیم (14) 33

16. حرکت مستمرّ ماه، در مدار خود:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ . انبیاء (21) 33

17. حرکت مستمرّ ماه در مدار خود، از آیات الهی:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ . انبیاء (21) 33

18. حرکت قانونمند خورشید و ماه، نمودی از رحمت الهی:

اَلرَّحْمٰنُ

اَلشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبٰانٍ . الرّحمن (55) 1 و 5

19. حرکت و گردش منظّم ماه، نشانۀ حقّانیّت خداوند:

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبٰاطِلُ ... لقمان (31) 29 و 30

20. حرکت ماه، معیار محاسبات تعیین ایام حج:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوٰاقِیتُ لِلنّٰاسِ وَ الْحَجِّ ... بقره (2) 189

21. ماه وسیله‌ای برای سنجش ایام:

فٰالِقُ الْإِصْبٰاحِ وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْبٰاناً ذٰلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ . انعام (6) 96

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

22. حرکت منظّم ماه در مدار خود و منازل مختلف، وسیله‌ای مطمئن برای شمارش ماه، سال و محاسبۀ امور زندگی:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

23. حرکت مستمرّ ماه تا زمانی معیّن، از نشانه‌های حقّانیّت معاد:

اَللّٰهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ . رعد (13) 2

24. حرکت مستمرّ ماه تا مدّتی معیّن، از آیات الهی:

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ

تُوقِنُونَ . رعد (13) 2

25. حرکت مستمرّ ماه تا زمانی معیّن، نشانۀ حقّانیّت خداوند:

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبٰاطِلُ ... لقمان (31) 29 و 30

26. حرکت و در گردش بودن ماه، دارای مدّتی تعیین شده، از سوی خداوند:

اَللّٰهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ . رعد (13) 2

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. لقمان (31) 29

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ... فاطر (35) 13

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهٰارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهٰارَ عَلَی اللَّیْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ. زمر (39) 5

خسوف ماه

27. خسوف و بی‌فروغ شدن ماه، در آستانۀ قیامت:

یَسْئَلُ أَیّٰانَ یَوْمُ الْقِیٰامَةِ

فَإِذٰا ... وَ خَسَفَ الْقَمَرُ. قیامت (75) 6 -\8

خلقت ماه

28. خداوند، آفرینندۀ ماه:

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ ... وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ ... اعراف (7) 54

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ . انبیاء (21) 33

وَ مِنْ آیٰاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهٰارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . فصّلت (41) 37

29. آفرینش ماه تابان، جلوه‌ای از برکات و خیرات خداوند:

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ ... وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ . (1)

اعراف (7) 54

تَبٰارَکَ الَّذِی جَعَلَ فِی السَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فِیهٰا سِرٰاجاً وَ قَمَراً مُنِیراً. فرقان (25) 61

30. آفرینش ماه، از آیات الهی برای اهل علم و دانش:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

31. هدفمندی آفرینش ماه، از سوی خداوند:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ


1) 1) .«تبارک الله رب العالمین»یعنی نازل کردن برکات بر همۀ مربوبین و از آنجا که در آیه خلقت ماه مطرح است، مصداقی از برکات نازله ربوبی خواهد بود.(المیزان، ج 7، ص 153)

ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ... یونس (10) 5

32. سرزنش شدن قوم نوح، به سبب نیندیشیدن دربارۀ چگونگی آفرینش ماه تابان:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَ لَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللّٰهُ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً

وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً. نوح (71) 1 و 15 و 16

33. اندیشه در چگونگی آفرینش ماه و خورشید، راهی برای شناخت خداوند:

أَ لَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللّٰهُ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً

وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً. نوح (71) 15 و 16

سجده برای ماه

... لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . فصّلت (41) 37

34. منافات داشتن سجده برای ماه، با توحید در عبادت:

... لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . فصّلت (41) 37

35. مخلوق بودن ماه، دلیل نادرستی سجده برای آن:

... لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . فصّلت (41) 37

36. سجده برای ماه، به جای سجده برای خالق آن (خداوند)، نشانۀ استکبار:

... لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ فَإِنِ اسْتَکْبَرُوا فَالَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ یُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ هُمْ لاٰ یَسْأَمُونَ . فصّلت (41) 37 و 38

37. سجدۀ (عده‌ای از مردم عصر بعثت) برای ماه:

... لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . فصّلت (41) 37

سجدۀ ماه

38. سجده و خضوع ماه، در برابر خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبٰالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ کَثِیرٌ مِنَ النّٰاسِ وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذٰابُ وَ مَنْ یُهِنِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ إِنَّ اللّٰهَ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ.

حج (22) 18

39. سجدۀ ماه برای یوسف علیه السلام در رؤیای وی:

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ . یوسف (12) 4

40. تعبیر شدن رؤیای سجده ماه برای یوسف و نیز سجدۀ خورشید و ماه و یازده ستاره، به برگزیدگی او از سوی خداوند:

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . یوسف (12) 4 و 6

طلوع ماه

41. تظاهر ابراهیم علیه السلام به اعتقاد به ربوبیّت ماه، هنگام طلوع آن برای ردّ عقاید ماه‌پرستان:

وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ ... فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ . انعام (6) 75 و 77

عمر ماه

42. عمر ماه محدود و پایان‌پذیر:

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ... رعد (13) 2

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. لقمان (31) 29

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ ... فاطر (35) 13

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ. زمر (39) 5

فواید ماه

43. بهره‌برداری انسان از ماه، علت آفرینش آن به فرمان خداوند:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ. ابراهیم (14) 33

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّرٰاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 12

44. ماه، نور طبیعی برای استفاده بشر در شب:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً ... یونس (10) 5

تَبٰارَکَ الَّذِی جَعَلَ ... وَ قَمَراً مُنِیراً. فرقان (25) 61

وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً. نوح (71) 16

45. تغییرات ماه، وسیله‌ای برای حساب و نظم:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوٰاقِیتُ لِلنّٰاسِ وَ الْحَجِّ ... بقره (2) 189

فٰالِقُ الْإِصْبٰاحِ وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْبٰاناً ذٰلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ . انعام (6) 96

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ... یونس (10) 5

قسم به ماه

46. قسم خداوند به ماه:

کَلاّٰ وَ الْقَمَرِ. مدّثر (74) 32

47. قسم خداوند به ماه، هنگام بدر و کمال آن:

وَ الْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ . انشقاق (84) 18

48. سوگند خداوند به ماه و طلوع آن، پس از غروب خورشید:

وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا

وَ الْقَمَرِ إِذٰا تَلاٰهٰا. شمس (91) 1 و 2

ماه از آیات خدا

49. ماه و خورشید، از آیات الهی:

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنٰا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنٰاهُ

تَفْصِیلاً. (1)اسراء (17) 12

50. تسخیر ماه، برای بهره‌برداری انسان از آیات الهی، و شایستۀ تعقّل و تفکّر:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّرٰاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 12

51. آفرینش ماه، از آیات الهی:

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ ... وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ .

اعراف (7) 54

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ . انبیاء (21) 33

وَ مِنْ آیٰاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهٰارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . فصّلت (41) 37

ماه در رؤیا

52. جلوۀ مادر یوسف به صورت ماه، در رؤیای حضرت:

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«اللّیل»و«النّهار»ماه و خورشید است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 619؛ الکشاف، ج 2، ص 652)

کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا ... یوسف (12) 4 و 100

ماه و خورشید

53. عدم تلاقی ماه و خورشید، در حرکت مستمرّ در مدار خود:

لاَ الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَهٰا أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لاَ اللَّیْلُ سٰابِقُ النَّهٰارِ وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ . یس (36) 40

مدار ماه

54. ماه دارای مدار ویژه، برای حرکت و گردش:

لاَ الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَهٰا أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لاَ اللَّیْلُ سٰابِقُ النَّهٰارِ وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ . یس (36) 40

مشرق ماه

55. خداوند، تدبیرگر مشرق و مغربی خاص، برای هریک از ماه و خورشید:

رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ . الرّحمن (55) 17

مغرب ماه

56. خداوند، تدبیرگر مشرق و مغربی خاص، برای هریک از ماه و خورشید:

رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ . الرّحمن (55) 17

منازل ماه

57. ماه، دارای منزلگاههای معیّن، در مسیر حرکت خود:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنٰاهُ مَنٰازِلَ حَتّٰی عٰادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ . یس (36) 39

58. حرکت ماه به سمت و سوی منازل خود، به تقدیر و تدبیر خداوند:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنٰاهُ مَنٰازِلَ حَتّٰی عٰادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ . یس (36) 39

نظم ماه

59. ماه، دارای نظم خاص در حرکت و گردش خود:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

اَللّٰهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ . رعد (13) 2

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ. ابراهیم (14) 33

وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنٰاهُ مَنٰازِلَ حَتّٰی عٰادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ . یس (36) 39

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهٰارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهٰارَ عَلَی اللَّیْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ. زمر (39) 5

نیز ==> همین مدخل، حرکت ماه

نعمت ماه

60. ماه تابان، از نعمتهای الهی:

تَبٰارَکَ الَّذِی جَعَلَ فِی السَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فِیهٰا سِرٰاجاً وَ قَمَراً مُنِیراً. فرقان (25) 61

61. تسخیر ماه برای انسان، نمودی از نعمت و لطف خداوند بر بندگان، و شایستۀ شکر و سپاس:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 33 و 34

نور ماه

62. خداوند، ایجادکنندۀ ماه تابان در آسمانها:

... وَ جَعَلَ فِیهٰا سِرٰاجاً وَ قَمَراً مُنِیراً. فرقان (25) 61

وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً ... نوح (71) 16

63. نور ماه، شایستۀ تفکّر و اندیشه:

أَ لَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللّٰهُ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً

وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً. نوح (71) 15 و 16

64. خداوند، ایجادکنندۀ ماه تابان:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ

مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

65. ذاتی نبودن نور ماه:

وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً. نوح (71) 16

وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا

وَ الْقَمَرِ إِذٰا تَلاٰهٰا. (1)شمس (91) 1 و 2

نیز ==> همین مدخل، خسوف ماه

هلال ماه

66. پرسش مکرّر مردم از پیامبر صلی الله علیه و آله دربارۀ چگونگی شکل‌گیری هلالهای متفاوت ماه:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوٰاقِیتُ لِلنّٰاسِ وَ الْحَجِّ ... بقره (2) 189

67. ایجاد تقویمی طبیعی و میزانی برای سنجش زمان، از اهداف آفرینش ماه و پیدایش آن به صورت هلال:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوٰاقِیتُ لِلنّٰاسِ وَ الْحَجِّ ... بقره (2) 189

68. شناخت موسم حجّ، از فواید ظهور هلال ماه به شکلهای مختلف:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوٰاقِیتُ لِلنّٰاسِ وَ الْحَجِّ ... بقره (2) 189

ماه‌پرستی

اشاره

ماه‌پرستی

در زمان ابراهیم علیه السلام گروهی ماه را می‌پرستیدند و به ربوبیّت ماه معتقد بودند (2)و آن را در امور خویش مؤثّر می‌دانستند. آن حضرت در مقام مجادله با آن قوم، عقیدۀ آنان را با برهان ابطال نمود.

تاریخ ماه‌پرستی

1. ماه‌پرستی، از آیینهای رایج زمان حضرت ابراهیم علیه السلام :

وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی ... انعام (6) 75 و 77

2. پرستش ماه از سوی عده‌ای از مردم عصر بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنْ آیٰاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهٰارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . فصّلت (41) 37

تظاهر به ماه‌پرستی

3. تظاهر ابراهیم علیه السلام در مقام مجادله به ماه‌پرستی و ابطال آن:

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ . انعام (6) 77

حرمت ماه‌پرستی


1) 1) .«تلاها»ممکن است به اعتبار کسب نور از خورشید باشد. (المیزان، ج 20، ص 296)

2) 2) . المیزان، ج 7، ص 179

4. ماه‌پرستی عملی حرام و مورد نهی خداوند:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهٰارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . فصّلت (41) 37

ردّ ماه‌پرستی

5. افول‌پذیری و پنهان شدن ماه، برهانی بر ردّ عقیدۀ ربوبیّت ماه و پرستش آن:

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی ... انعام (6) 77

6. مخلوق بودن ماه دلیل نادرستی ماه‌پرستی و سجده برای آن:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهٰارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . فصّلت (41) 37

گمراهی ماه‌پرستی

7. ماه‌پرستی و اعتقاد به تأثیر آن در سرنوشت انسان و عالم، گمراهی آشکار:

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ . (1)انعام (6) 77

ماه‌پرستی قوم ابراهیم

8. پندار مردم زمان ابراهیم علیه السلام به ربوبیّت ماه و پرستش آن:

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی ... انعام (6) 77

ماهِد / اسما و صفات

ماهِد / اسما و صفات

این اسم و صفت الهی از مَهد یَمْهَد مَهداً به معنای گستردن، پهن کردن و گهواره آمده است و در قرآن یک‌بار در ارتباط با زمین و اینکه خداوند آن را چون فرشی گسترانیده است به‌کاررفته‌است : (2)

وَ الْأَرْضَ فَرَشْنٰاهٰا فَنِعْمَ الْمٰاهِدُونَ . ذاریات (51) 48

ماههای حج

==>حج

ماههای حرام

اشاره

ماههای حرام

ماههای حرام، چهار تا است که سه ماه پشت سر هم ذی‌القعده، ذی‌الحجّه و محرّم و یک ماه جدا و آن ماه رجب است. [عرب] در این ماهها، جنگ را حرام می‌دانستند. حتّی اگر مردی در این ماهها قاتل پدر یا برادرش را می‌دید به او متعرّض نمی‌شد (3)نامگذاری ماههای چهارگانه به«حرام»بدین جهت است که آنچه در ماههای دیگر مانند جنگ حلال


1) 1) . جملۀ«هذا ربّی»که در مقام مجادلۀ حضرت ابراهیم علیه السلام با قومش بیان شده، به یکی از اعتقادات باطل آنان اشاره دارد که همان ماه‌پرستی آنان و پندار ربوبیّت برای ماه است. (جامع البیان، ج 5، جزء 7، ص 246)

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1293

3) 3) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 513 -\514

است، حرام می‌باشد. (1)و نیز به جهت بزرگتر بودن جرم گناه در این ماه‌ها. (2)در این مدخل از واژه‌های «الشّهر الحرام»و«نسیء»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: احکام ماههای حرام، تبدیل ماههای حرام، حرمت ماههای حرام.

احترام ماههای حرام

==> همین مدخل، حرمت ماههای حرام

احکام ماههای حرام

1. حرمت جنگ در ماه‌های حرام و سلب امنیّت دشمن:

وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰی لاٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلّٰهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلاٰ عُدْوٰانَ إِلاّٰ عَلَی الظّٰالِمِینَ

اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ ... بقره (2) 193 و 194

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ ... بقره (2) 217

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ ... مائده (5) 2

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ... توبه (9) 5

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ


1) 1) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 513 -\514

2) 2) . مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 42

اَللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ ... توبه (9) 36

2. جنگ در ماههای حرام در نزدیکی مسجد الحرام، حرام و گناهش بزرگ‌تر:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ... (1)بقره (2) 217

3. جواز مقابله به مثل، در پاسخ به تجاوزگریهای دشمن، در ماههای حرام:

اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ ... بقره (2) 194

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً ... مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ... فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ وَ قٰاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمٰا یُقٰاتِلُونَکُمْ کَافَّةً ... توبه (9) 36

4. لزوم رعایت تقوا در مقابله به مثل نسبت به دشمن متجاوز، در ماههای حرام:

اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ . بقره (2) 194

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ ... مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ... فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ وَ قٰاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمٰا یُقٰاتِلُونَکُمْ کَافَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ . توبه (9) 36

5. وجود چهار ماه حرام در میان ماههای سال، حکمی الهی:

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ ... توبه (9) 36

نیز ==> همین مدخل، تبدیل ماههای حرام

تبدیل ماههای حرام

اشاره

6. جابه‌جا کردن ماه حرام و ماه حلال (انتقال دادن حرمت ماه محرّم به ماه صفر و حلّیّت صفر به محرّم) از کارهای نادرست کافران عرب جاهلی:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً ... (2)توبه (9) 37

7. جا به جا کردن ماههای حرام با ماههای حلال، از اعمال زشت و نادرست و مورد تقبیح خداوند:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ ... توبه (9) 37

8. پایبندی کافران جاهلی به تعداد ماههای حرام، به رغم جا به جا کردن آنها:

إِنَّمَا النَّسِیءُ ... یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ ... توبه (9) 37

9.«نسیء»، (جا به جا کردن ماههای حرام و حلال)، از اعمال زشت عربهای جاهلی و کاری پسندیده و زیبا، در دیدگاه آنان:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ ... یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً ... زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ ... توبه (9) 37

10. ثابت نگه‌داشتن ماههای حرام و جا به جا نکردن آن، حساب مستقیم و صحیح:

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ ... (3)توبه (9) 36

11. تقوا، مانع تغییر دادن ماههای حرام و جنگ در آن:

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ وَ قٰاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمٰا یُقٰاتِلُونَکُمْ کَافَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ ... توبه (9) 36 و 37

آثار تبدیل ماههای حرام

1. افزایش کفر
12. جا به جا کردن ماههای حرام، مایۀ فزونی درجۀ

1) 1) . بر این اساس که«و المسجد الحرام»عطف بر«الشّهر الحرام»باشد؛ یعنی از تو دربارۀ جنگیدن در ماه حرام و مسجد الحرام سؤال می‌کنند. (مجمع البیان، ج 1 -\2 ، ص 551)

2) 2) . عرب [عصر جاهلیّت] به ماههای حرام معتقد بودند و از آنجایی که اهل جنگ و غارت بودند ترک آن در سه ماه متوالی برایشان دشوار بود، لذا ماه محرّم را حلال و ماه صفر را حرام می‌کردند و پس از مدّتی دوباره حرمت به ماه محرّم منتقل می‌شد.«نسیء»به معنای تأخیر ماههای حرام و جابه‌جا کردن آن است، برخلاف آنچه که خداوند تنظیم کرده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 45)

3) 3) . در احتمالی«ذٰلک الدّین القیّم»یعنی حرمت چهار ماه از دوازده ماه به طور ثابت حساب مستقیم و صحیح است، نه جا به جا کردن ماههای حرام که عربها انجام می‌دادند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 43)

کفرِ کفرمداران:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ ... توبه (9) 37

2. تحلیل حرام
13. نتیجۀ جا به جا شدن ماههای حرام، از سوی عربهای جاهلی، حلال شمردن حرام الهی:

إِنَّمَا النَّسِیءُ ... فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ ... توبه (9) 37

3. گمراهی
14. جا به جایی ماههای حرام، عاملی در جهت گمراهی کافران:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا ...

توبه (9) 37

4. محرومیّت از هدایت
15. تبدیل و جا به جا کردن ماههای حرام، عامل محرومیّت از هدایتهای الهی:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ . توبه (9) 37

جنگ در ماههای حرام

16. جنگ در ماههای حرام، از گناهان بزرگ:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ ... بقره (2) 217

17. اخراج ساکنان مسجد الحرام، گناهش بزرگتر از جنگ در ماههای حرام:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ ... وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ ... بقره (2) 217

نیز ==> همین مدخل، احکام ماههای حرام، سؤال از ماه‌های حرام و ماه‌های حرام در جاهلیت

حرمت ماههای حرام

18. لزوم حفظ احترام و قداست ماههای حرام:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ ... بقره (2) 217

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ ... مائده (5) 2

جَعَلَ اللّٰهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ ... مائده (5) 97

19. دستور به رعایت احترام ماههای حرام، در راستای مصالح جامعه:

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ ... (1)توبه (9) 36

20. جواز نقض حرمت ماههای حرام، در صورت نقض آن از جانب دشمن:

اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ ... بقره (2) 194

21. حرمت ماههای حرام، دین و سنت تغییرناپذیر الهی:

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ


1) 1) .«الدّین القیّم»یعنی تحریم چهار ماه قمری از ماههای دوازده‌گانه، بخشی از معارف دینی است که قائم به مصالح بندگان است. (المیزان، ج 9، ص 269)

اَللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ ... توبه (9) 36

22. رعایت نکردن حرمت ماههای حرام، سبب ظلم به خویشتن و همۀ انسان‌ها:

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ ... مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ ... توبه (9) 36

23. حرمت ماههای حرام، دین قیّم و مستقیم الهی:

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ ... مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ ... (1)توبه (9) 36

24. ماههای حرام، از شعائر الهی:

... لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ ... مائده (5) 2

سؤال از ماههای حرام

25. پرسش مردم از پیامبر صلی الله علیه و آله دربارۀ جنگ و خونریزی در ماههای حرام:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ ... (2)بقره (2) 217

فواید ماههای حرام

26. ماههای حرام، دارای نقشی خاص، در قوام و برپایی جوامع:

جَعَلَ اللّٰهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ ... مائده (5) 97

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ ... (3)توبه (9) 36

27. علم گستردۀ خداوند، منشأ بیان نقش ماههای حرام، در قوام جامعه:

جَعَلَ اللّٰهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ ... ذٰلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . مائده (5) 97

28. آگاهی انسانها به علم گستردۀ خداوند، از اهداف بیان نقش ماههای حرام در قوام جامعه:

جَعَلَ اللّٰهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ ... ذٰلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . مائده (5) 97

قتل در ماههای حرام

29. گناه فتنه در دین و کفر به آن، بزرگ‌تر از قتل در ماههای حرام:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ ... وَ الْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ ... بقره (2) 217


1) 1) .«ذٰلک الدّین القیّم»یعنی تحریم چهار ماه [حرام] دین مستقیم است. (الکشاف، ج 2، ص 269)

2) 2) . در شأن نزول آیه آمده است که برخی از مسلمانان در ماه رجب به عدّه‌ای از کافران حمله بردند و آنان را کشته یا اسیر کردند. پس از این واقعه بود که گروهی از کفّار مکّه از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: آیا در ماه حرام جنگ را جایز و روا می‌شماری؟ خداوند این آیه را در حرمت ماههای حرام نازل کرد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 551، به اختصار)

3) 3) .«الدّین القیم»به نظر برخی مفسّران، یعنی تحریم ماههای حرام، بخشی از معارف دین است که قائم به مصالح بندگان است. (المیزان، ج 9، ص 269)

30. حرمت کشتن مشرکان، در ماههای حرام:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 5

31. جواز قتل مشرکان، در صورت اقدام آنان به جنگ و کشتن مسلمانان:

اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ . بقره (2) 194

قصاص در ماههای حرام

32. جواز قصاص و مقابله به مثل، در ماههای حرام:

اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ ... (1)بقره (2) 194

گناه در ماههای حرام

33. عظمت گناه، در ماههای حرام:

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ ... (2)توبه (9) 36

ماههای حرام در جاهلیّت

34. قداست ماههای حرام و ممنوعیّت جنگ در آنها به اعتقاد مشرکان عصر جاهلی:

اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ ... (3)بقره (2) 194

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ ... (4)بقره (2) 217

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ ... توبه (9) 37

ماههای سال

==>سال

ماهی

اشاره

ماهی


1) 1) .«و الحرمات قصاص»تعمیم حکم است، و معنای قصاص بودن یعنی مماثل بودن در مجازات و کیفر است، پس اگر کسی با جنایتی حرمت ماههای حرام را نقض کند، در برابر جنایتش کیفر می‌شود. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 2، جزء 2، ص 211)

2) 2) . برخی گفته‌اند: معنای«فلا تظلموا فیهنّ أنفسکم»این است که در این ماهها گناه نکنید؟ گرچه گناه در ماههای دیگر هم حرام است، امّا برای بیان عظمت این ماهها [گناه در آنها بالخصوص] حرام شده است. (الکشاف، ج 2، ص 269)

3) 3) . بنا بر تفسیری، مشرکان عرب به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله عرض کردند: آیا در ماههای حرام از جنگ کناره می‌گیری؟ گفت: بله، مشرکان قصد داشتند که اگر پیامبر صلی الله علیه و آله شروع به جنگ کرد آنها نیز بجنگند، ولی شروع‌کننده نباشند؛ خداوند این آیه را نازل کرد که حرمت ماههای حرام باید محفوظ باشد، بدین‌سان خداوند حرمت ماههای حرام را امضا کرد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 514)

4) 4) . اکثر مفسّران برآنند که سؤال‌کنندگان، مشرکان بوده‌اند. (مجمع البیان، ج 1 -\2 ، ص 551)

احکام ماهی

==> همین مدخل، حلیت ماهی و صید ماهی

حلّیّت ماهی

1. حلّیّت ماهی جهت خوردن و سایر استفاده‌ها:

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

2. ماهی، از خوردنی‌های مباح برای انسان:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ مَوٰاخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 14

فَلَمّٰا جٰاوَزٰا قٰالَ لِفَتٰاهُ آتِنٰا غَدٰاءَنٰا لَقَدْ لَقِینٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً

قٰالَ أَ رَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنٰا إِلَی الصَّخْرَةِ فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ وَ مٰا أَنْسٰانِیهُ إِلاَّ الشَّیْطٰانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَ اتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَباً. کهف (18) 62 و 63

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

3. ماهی از خوردنی‌های مباح، برای موسی علیه السلام و همسفرش:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً

قٰالَ أَ رَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنٰا إِلَی الصَّخْرَةِ فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ وَ مٰا أَنْسٰانِیهُ إِلاَّ الشَّیْطٰانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَ اتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَباً. کهف (18) 60 و 63

4. حلّیّت خوردن ماهی برای مُحرم:

أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیّٰارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ مٰا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . مائده (5) 96

5. اباحۀ خوردن ماهی برای انسان، موجب شکرگزاری به درگاه خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ مَوٰاخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 14

حیات ماهی

6. زنده شدن دوبارۀ ماهی همراه موسی علیه السلام و همسفرش، پس از افتادن در مجمع البحرین:

فَلَمّٰا بَلَغٰا مَجْمَعَ بَیْنِهِمٰا نَسِیٰا حُوتَهُمٰا فَاتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ سَرَباً

قٰالَ أَ رَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنٰا إِلَی الصَّخْرَةِ فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ وَ مٰا أَنْسٰانِیهُ إِلاَّ الشَّیْطٰانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَ اتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَباً. کهف (18) 61 و 63

صید ماهی

7. آشکار شدن ماهیها در روز شنبه و ظاهر نشدن آنها در غیر شنبه، امتحان الهی برای اصحاب سبت:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ

یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . اعراف (7) 163

8. فسق دیرینۀ مردم ایله، موجب آزمون آنان با تسهیل صید ماهی در شنبه و نایاب شدن آنان در غیر آن روز:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . اعراف (7) 163

9. حرمت صید ماهی برای یهودیان ایله، در روز شنبه:

... وَ قُلْنٰا لَهُمْ لاٰ تَعْدُوا فِی السَّبْتِ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. (1)نساء (4) 154

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ ... (2)اعراف (7) 163

10. صید ماهی از سوی اصحاب سبت در روز شنبه، تجاوز از حدود الهی:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ ... اعراف (7) 163

11. حلّیّت صید ماهی، برای مُحرم و غیر مُحرم:

أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیّٰارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ مٰا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . (3)مائده (5) 96

12. صید ماهی در روز شنبه به دست یهود، موجب مسخ آنان:

وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنٰا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خٰاسِئِینَ . بقره (2) 65

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

فَلَمّٰا عَتَوْا عَنْ مٰا نُهُوا عَنْهُ قُلْنٰا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خٰاسِئِینَ . اعراف (7) 163 و 166

ماهیهای سواحل

13. هجوم ماهیان در روز شنبه (روز تعطیلی کار در آیین یهود) به ساحل دریای مجاور ایله و بر سطح آب:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ ... (4)اعراف (7) 163


1) 1) .«لا تَعدوا فی السّبت»نهی از تجاوز در روز شنبه بوده و مقصود، حرمت ماهیگیری و حرمت شکستن تعطیلی روز شنبه است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 206؛ جامع البیان، ج 4، جزء 6 ، ص 14)

2) 2) . از جملۀ«اذ یعدون فی السّبت»که بیانگر تجاوز از حدّ در روز شنبه است، حرمت استفاده می‌شود.«سبت»در لغت به معنای تعطیلی و قطع کار و دست از کار کشیدن است و تجاوز در روز شنبه شکستن تعطیلی و رعایت نکردن آن است. (مفردات، ص 222،«سبت»)

3) 3) . برخی مفسّران مقصود از«احلّ لکم صید البحر...»را منحصر در ماهی دانسته‌اند. (الکشاف، ج 1، ص 680 ؛ روح المعانی، ج 5، جزء 7، ص 43)

4) 4) .«شُرَّع»جمع شارع،«حیتان شرع»یعنی ماهیانی که از عمق آب به‌سوی ساحل می‌آیند. برخی گفته‌اند: به معنای ماهیانی است که سر از آب بیرون می‌کنند. (لسان العرب، ج 7، ص 88 ،«شرّع»)

14. وفور ماهیان در روز شنبه در ساحل دریای ایله، برای مردم این شهر:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . (1)اعراف (7) 163

15. قرار نگرفتن ماهیهای دریای سرخ در دید ماهیگیران سواحل ایله، در روزهای کاری یهود:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ ... اعراف (7) 163

مائدۀ آسمانی

اشاره

مائدۀ آسمانی

مائده، خوان [سفره] پر از طعام و نعمت (2)و مائدۀ آسمانی، معجزۀ حضرت عیسی علیه السلام است که بنا به درخواست حواریّون به درگاه خدا دعا کرد تا آن سفرۀ پر از غذای لذیذ برای آنان آماده شد. (3)در این مدخل از واژۀ«مائده»استفاده شده است.

آیه بودن مائدۀ آسمانی


1) 1) . اسناد ماهیان به مردم ایله با اضافۀ«حیتان»به«هم»بیانگر علاقۀ وافرشان به آن ماهیان بوده است

2) 2) . لغت‌نامه، ج 12، ص 17574،«مائده»

3) 3) . الکشف و البیان، ثعلبی، ج 4، ص 124 -\129؛مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 409 -\411)

1. مائدۀ آسمانی، از آیات خدا:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . مائده (5) 114

ارزش مائدۀ آسمانی

2. منزلت عالی جنبه‌های معنوی نزول مائدۀ آسمانی بر جنبه‌های مادّی آن، در نگرش عیسی علیه السلام :

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ ...

مائده (5) 114

درخواست مائدۀ آسمانی

3. بهره‌مندی از رزق و روزی خداوند، از اهداف حضرت مسیح علیه السلام ، در تقاضای مائدۀ آسمانی:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . مائده (5) 114

4. مائدۀ آسمانی، درخواست حواریّون از حضرت عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... مائده (5) 112

5. حواریّون، در صدد پی بردن به قدرت الهی، با درخواست مائدۀ آسمانی:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... مائده (5) 112

6. تناول از غذای مائدۀ آسمانی، از انگیزه‌های حواریّون برای درخواست مائدۀ آسمانی:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهٰا ... مائده (5) 112 و 113

7. حصول اطمینان قلبی، از انگیزه‌های حواریّون، برای درخواست مائدۀ آسمانی:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ ... وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنٰا ... مائده (5) 112 و 113

8. حصول علم به صداقت عیسی علیه السلام از انگیزه‌های حواریّون، برای درخواست مائدۀ آسمانی از آن حضرت:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ ... وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنٰا وَ نَکُونَ عَلَیْهٰا مِنَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 112 و 113

9. گواهی بر نزول مائدۀ آسمانی، یکی از انگیزه‌های حواریّون از این درخواست:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ ... وَ نَکُونَ عَلَیْهٰا مِنَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 112 و 113

10. تقاضای حضرت مسیح علیه السلام از خداوند، در مورد نزول مائدۀ آسمانی، در پی درخواست حواریّون از وی:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... مائده (5) 112 و 114

11. عید قرار گرفتن روز نزول مائدۀ آسمانی، از انگیزه‌های عیسی علیه السلام برای درخواست آن از خداوند:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا ... مائده (5) 114

12. بر جای ماندن نشانه و آیتی الهی در جامعۀ مسیحیت با نزول مائدۀ آسمانی، از انگیزه‌های مسیح علیه السلام برای درخواست آن از خداوند:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ ...

مائده (5) 114

کفر به مائدۀ آسمانی

13. عذاب سهمگین و بی‌نظیر خداوند، در صورت کفر به مائدۀ آسمانی از سوی حواریّون:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ فَإِنِّی أُعَذِّبُهُ عَذٰاباً لاٰ أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 112 و 115

14. کفر به نزول مائدۀ آسمانی از سوی بنی اسرائیل، سبب لعن عیسی علیه السلام در حق آنان:

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ . (1)مائده (5) 78


1) 1) . با توجّه به روایتی از امام باقر علیه السلام علّت لعن بنی اسرائیل از جانب عیسی علیه السلام کفر آنان به نزول مائدۀ آسمانی بود. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 357)

معجزۀ مائدۀ آسمانی

15. نزول مائدۀ آسمانی، ازمیان‌برندۀ شک و تردید در حقّانیّت مسیح علیه السلام و معجزه‌ای کافی برای همۀ مسیحیان:

قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهٰا وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنٰا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنٰا وَ نَکُونَ عَلَیْهٰا مِنَ الشّٰاهِدِینَ

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ ... مائده (5) 113 و 114

نزول مائدۀ آسمانی

16. حواریّون عیسی تا قبل از نزول مائدۀ آسمانی، در مراحل پایین ایمان و فاقد روحیّۀ تسلیم در برابر خداوند:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . مائده (5) 112

17. حواریّون عیسی، خواهان معجزه‌ای ویژه (نزول مائدۀ آسمانی)، به رغم ادعای ایمان به رسالت مسیح علیه السلام :

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 112

18. حواریّون عیسی، نامطمئن به توانایی خداوند بر فرستادن مائده‌ای از آسمان:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ

رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... مائده (5) 112

19. حواریّون عیسی، مورد سرزنش وی به جهت پیشنهاد معجزۀ ویژه و نزول مائدۀ آسمانی، به رغم مشاهدۀ معجزات فراوان:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (1)مائده (5) 112

20. مسیح علیه السلام خواهان عید قرار گرفتن روز نزول مائدۀ آسمانی، در جامعۀ مسیحیّت:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا ... مائده (5) 114

21. تأکید خداوند بر اجابت دعای حضرت مسیح علیه السلام با فروفرستادن مائدۀ آسمانی بر حواریّون:

قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ ... (2)مائده (5) 115

22. تفضّل خداوند بر حواریّون، با تکرار نزول مائدۀ آسمانی:

قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ ... (3)مائده (5) 115

23. نزول نان و گوشت در مائدۀ آسمانی بر حواریّون از سوی خداوند، پس از درخواست حضرت عیسی علیه السلام :

قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ ... (4)مائده (5) 115

24. نزول تدریجی مائده آسمانی در پی درخواست حواریون:

قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ ... مائده (5) 115

مباهله

اشاره

مباهله

مباهله از«بهل»به معنای لعن یکدیگر است.

بدین‌سان که هرگاه قومی در مورد چیزی اختلاف کنند، جمع می‌شوند و می‌گویند: لعنت خدا بر ظالم ما. (5)

در این مدخل از واژۀ«نبتهل»استفاده شده است.

احتجاج با مباهله

1. فرمان خدا به احتجاج پیامبر صلی الله علیه و آله با مسیحیان، در ردّ الوهیّت عیسی علیه السلام با دعوت آنان به مباهله:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ

اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلاٰ تَکُنْ مِنَ الْمُمْتَرِینَ

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . (6)آل عمران (3) 59 -\61

امام حسن علیه السلام در مباهله

2. حضور امام حسن علیه السلام در مباهلۀ پیامبر صلی الله علیه و آله با مسیحیان نجران، با عنوان پسر آن حضرت:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا ... آل عمران (3) 61

امام حسین علیه السلام در مباهله

3. حضور امام حسین علیه السلام در مباهلۀ پیامبر صلی الله علیه و آله با مسیحیان نجران، با عنوان پسر آن حضرت:

فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا ...

آل عمران (3) 61

امام علی علیه السلام در مباهله

4. حضور امام علی علیه السلام در مباهلۀ پیامبر صلی الله علیه و آله با

1) 1) . آیات پیشین، دالّ بر اعجاز آوردن حضرت عیسی علیه السلام است، حتّی از کودکی، بنا بر این، جملۀ«فاتّقوا اللّه»از ایشان بدین جهت است که خواستن مائدۀ آسمانی برای چیست

2) 2) . اسم فاعل«منزّل»، از تحقّق نزول مائده حکایت دارد و تقاضای مسیح علیه السلام اجابت شده است

3) 3) . براساس استعمال«منزّل»اسم فاعل از باب تفعیل است و شاید برای اشاره به تکرار نزول مائدۀ آسمانی باشد

4) 4) . رسول خدا صلی الله علیه و آله در وصف مائده‌ای که بر حواریّون نازل شد فرمود:«سفرۀ نازل شده دارای نان و گوشت بوده است». (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 410؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 691 ، ح 437)

5) 5) . لسان العرب، ج 1، ص 522،«بهل»

6) 6) . در شأن نزول آیه نقل شده که هیئتی از مسیحیان نجران به محضر رسول اکرم صلی الله علیه و آله شرفیاب شدند. آن حضرت به دستور خداوند در پاسخ به ادّعای آنان مبنی بر الوهیّت عیسی علیه السلام پاسخ داد که خلقت عیسی علیه السلام بدون اینکه پدری داشته باشد همانند خلقت آدم علیه السلام از خاک است، پس از قانع نشدن آنان پیامبر صلی الله علیه و آله به امر خداوند ایشان را به مباهله دعوت کرد و برای حضور در مباهله، حسن و حسین علیهما السلام را با عنوان پسران خود، فاطمۀ زهرا علیها السلام دخترش را و علّی بن ابی طالب علیه السلام را با عنوان نفس خود همراه برد. اسقف نصارای نجران پس از مشاهدۀ این هیئت ترسید و از مباهلۀ با آن حضرت امتناع ورزید. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 761؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 3، ص 85 ؛ الکشاف، ج 1، ص 368)

مسیحیان نجران، با عنوان جان پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ ... وَ أَنْفُسَنٰا ... (1)آل عمران (3) 61

دعوت به مباهله

5. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور دعوت نصارا به مباهله، با شرکت دادن فرزندان خود و فرزندان طرفین در آن:

فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ . آل عمران (3) 61

6. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور دعوت نصارا به مباهله، با شرکت دادن زنان و فرزندان طرفین در آن:

فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ ... آل عمران (3) 61

7. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور دعوت نمودن نصارا به مباهله، پس از اقامۀ برهان برای آنان و اعراض آنان از پذیرش آن:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ ... فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ ... آل عمران (3) 59 و 61

زن در مباهله

8. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور دعوت نصارا به مباهله، با شرکت دادن زنان و فرزندان طرفین در آن:

فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ ... آل عمران (3) 61

شرایط مباهله

9. علم و یقین، از شرایط اقدام به مباهله:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ ... آل عمران (3) 61

10. لجاجت خصم در برابر حق، از شرایط دعوت آنان به مباهله:

فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ ...

آل عمران (3) 61

11. تحقّق مباهله با حضور شخص مباهله‌کننده و نزدیک‌ترین کسان او از فرزندان مردان و زنان:

فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ ...

آل عمران (3) 61

12. تحقّق مباهله پس از شرکت مباهله‌کنندگان با درخواست لعنت از خداوند برای طرف مقابل:

... ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ .

آل عمران (3) 61

فاطمه علیها السلام در مباهله

13. حضور حضرت فاطمه علیها السلام دختر پیامبر صلی الله علیه و آله با عنوان برترین زن امّت در مباهلۀ آن حضرت با مسیحیان نجران:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ ... وَ نِسٰاءَنٰا ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ ... (2)آل عمران (3) 61

فرزند در مباهله


1) 1) . با توجّه به تاریخ مسلم، از جمله شرکت‌کنندگان در مباهله، علی علیه السلام بوده است که از او در آیۀ شریفه تعبیر به«أنفسنا»شده است

2) 2) . با توجّه به آنچه نقل شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مقام مباهله از همۀ زنان، تنها فاطمه علیها السلام را برده بودند معلوم می‌شود مراد از«نساءنا»فاطمه علیها السلام بوده و لفظ جمع، بیانگر عظمت شخصیّت آن حضرت است

14. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور دعوت نصارا به مباهله، با شرکت دادن فرزندان خود و فرزندان طرفین در آن:

فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ . آل عمران (3) 61

مباهلۀ محمّد صلی الله علیه و آله

15. تضمین استجابت نفرین پیامبر صلی الله علیه و آله ، در مباهله مسیحیان:

فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 61

16. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور دعوت نمودن نصارا به مباهله، پس از اقامۀ برهان برای آنان و اعراض آنان از پذیرش آن:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ ... فَمَنْ حَاجَّکَ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ ... آل عمران (3) 59 و 61

17. مباهلۀ پیامبر صلی الله علیه و آله نشان ایمان و یقین آن حضرت به راه خود:

إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 51 و 61

نیز ==> همین مدخل، احتجاج با مباهله، دعوت به مباهله، زن در مباهله، فرزند در مباهله

مُبتلی / اسما و صفات

مُبتلی / اسما و صفات

این صفت الهی به معنای آزمودن و آزمایش کردن است و به صورت اسم [فاعل] دو بار و به صورت فعلی 23 بار در قرآن آمده است: (1)

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ ... بقره (2) 124

بقره (2) 155 و 249 ؛ آل عمران (3) 152 و 154 ؛ نساء (4) 47 ؛ مائده(5) 48 ؛ انعام (6) 165 ؛ اعراف (7) 168 ؛ هود (11) 7؛ حجر (15) 94 ؛ نحل (16) 92 ؛ کهف (18) 7 ؛ انبیاء (21) 35 ؛ مؤمنون (23) 30 ؛ نمل (27) 40 ؛ محمد (47) 31 ؛ ملک (67) 2 ؛ قلم (68) 17 ؛ انسان (76) 2؛ فجر (89) 15 و 16

مُبدّل / اسما و صفات

مُبدّل / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از بَدَل، یَبْدلُ به معنای تبدیل و جایگزین کردن است و 14 بار از ابواب مختلف افعال، تفعیل و استفعال در قرآن ذکر شده است. (2)

این صفت الهی به‌همین‌صورت در ادعیه آمده است. (3)

... کُلَّمٰا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنٰاهُمْ جُلُوداً ...

نساء (4) 56

اعراف (7) 95؛ توبه (9) 39؛ نحل (16) 101؛ کهف (18) 81 ؛ نور (24) 55؛ فرقان (25) 70؛ سبأ (34) 16؛ ص (38) 47؛ واقعه (56) 61 ؛ تحریم (66) 5؛ قلم (68) 32؛


1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 159

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 134 -\139

3) 3) . دعای جوشن کبیر، بند 49

معارج (70) 41 ؛ انسان (76) 28

مُبدی / اسما و صفات

مُبدی / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از فعل بَدَا، یبدو و از فعل ثلاثی مجرد و باب افعال به معنای آغاز، اوّل و نخستین می‌باشد و عموماً دربارۀ آفرینش استعمال شده است؛ یعنی خداوند آغازگر آفرینش می‌باشد و 12 بار در قرآن آمده است. (1)این صفت الهی نیز در ادعیه آمده است. (2)

... کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ . اعراف (7) 29

یونس (10) 4 و 34؛ انبیاء (21) 104؛ نمل (27) 64 ؛ عنکبوت (29) 19 و 20؛ روم (30) 11 و 27؛ سجده (32) 7؛ بروج (85) 13

مُبرم / اسما و صفات

مُبرم / اسما و صفات

این اسم و صفت خداوندی، اسم فاعل از باب افعال به معنای، استوار و محکم کردن می‌باشد و تنها یک‌بار در قرآن به صورت وصف خداوند آمده است: (3)

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ . زخرف (43) 79

مُبشّر / اسما و صفات

مُبشّر / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی از باب تفعیل و 8 بار در قرآن آمده است و استعمال آن در بشارت پیامبران به فرزند و مؤمنان به رحمت و بهشت است. (4)این صفت الهی به‌همین‌صورت نیز در ادعیه آمده است. (5)

... أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ ... آل عمران (3) 39

آل عمران (3) 45؛ توبه (9) 21؛ هود (11) 71؛ مریم (19) 7؛ صافّات (37) 101 و 112؛ شوری (42) 23

مُبْطل / اسما و صفات

مُبْطل / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب افعال به معنای تباه کردن و ناچیز ساختن است و 2 بار در قرآن در مورد ابطال باطل و سحر بیان شده است: (6)

لِیُحِقَّ الْحَقَّ وَ یُبْطِلَ الْبٰاطِلَ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ .

انفال (8) 8

... قٰالَ مُوسیٰ مٰا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللّٰهَ سَیُبْطِلُهُ ...

یونس (10) 81

مُبکی / اسما و صفات

مُبکی / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی از باب افعال [ابکاء] به معنای گریاندن است و تنها یک‌بار در قرآن برای خداوند به‌کاررفته‌است . (7)این صفت الهی به همین


1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 132 -\134

2) 2) . دعای جوشن کبیر، بند 73 و 94

3) 3) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 107

4) 4) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 149

5) 5) . دعای جوشن کبیر، بند 25

6) 6) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 175

7) 7) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 159

صورت در ادعیه نیز آمده است. (1)

وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَ أَبْکیٰ . نجم (53) 43

مبوّی / اسما و صفات

مبوّی / اسما و صفات

این صفت فعل الهی، اسم فاعل و از باب تفعیل به معنای جایگاه نیک‌دهنده می‌باشد. استعمال این صفت در قرآن و در مورد خداوند در مورد افراد و اقوام می‌باشد. این صفت پنج بار در قرآن آمده است.

وَ إِذْ بَوَّأْنٰا لِإِبْرٰاهِیمَ مَکٰانَ الْبَیْتِ ... حجّ (22) 26

اعراف (7) 74؛ یونس (10) 93؛ نحل (16) 41؛ عنکبوت (29) 58 (2)

همچنین این صفت به صورت اسمی«مبوّء»در ادعیه نیز آمده است. (3)

مُبیّن / اسما و صفات

مُبیّن / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی از باب تفعیل به معنای آشکار ساختن است. استعمال آن در قرآن برای آشکار ساختن آیات و بیّنات می‌باشد و 27 بار در قرآن به صورت فعل ماضی و مضارع آمده است. (4)

این صفت الهی به‌همین‌صورت نیز در ادعیه آمده است. (5)

... کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ ... بقره (2) 219

بقره (2) 68 و 69 و 70 و 118 و 159 و 187 و 221 و 230 و 242 و 266 ؛ آل عمران (3) 103 و 118 ؛ نساء (4) 26 و 176 ؛ مائده (5) 75 و 89 ؛ انعام (6) 105؛ توبه (9) 115؛ نحل (16) 39 و 92 ؛ حج (22) 5؛ نور (24) 18 و 58 و 59 و 61 ؛ حدید (57) 17

متاع

==>اثاث

مُتبّر الظلمه / اسما و صفات

مُتبّر الظلمه / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب تفعیل [تتبیر] به معنای هلاکت و نابود گردانیدن آمده و تنها یک‌بار در قرآن برای خداوند ذکر شده است.

... وَ کُلاًّ تَبَّرْنٰا تَتْبِیراً. فرقان (25) 39

یعنی اقوام گذشته را هلاک و نابود گردانیدیم. (6)این صفت الهی به‌همین‌صورت در ادعیه آمده است. (7)

متجاوز / اسما و صفات

متجاوز / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی از باب مفاعله و تفاعل


1) 1) . المقام الاسنی، ص 95؛ جنّة الامان، ص 35

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 165

3) 3) . المقام الاسنیٰ، ص 95؛ جنّة الامان، ص 358

4) 4) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 167 -\175

5) 5) . دعای جوشن کبیر، بند 17؛ شرح اسماء الحسنیٰ، ص 255

6) 6) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 192

7) 7) . المقام الاسنی، ص 95؛ جنّة الامان، ص 360

به معنای گذرانیدن و درگذرنده است و 3 بار در مورد خداوند و دربارۀ عبور دادن بنی اسرائیل از دریا و درگذشتن از گناهان آمده است. (1)این صفت الهی به‌همین‌صورت در ادعیه نیز آمده است. (2)

وَ جٰاوَزْنٰا بِبَنِی إِسْرٰائِیلَ الْبَحْرَ ... اعراف (7) 138

وَ جٰاوَزْنٰا بِبَنِی إِسْرٰائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیاً وَ عَدْواً حَتّٰی إِذٰا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قٰالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرٰائِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ . یونس (10) 90

... وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ ... احقاف (46) 16

متجلّی / اسما و صفات

متجلّی / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب تفعّل به معنای تابنده و تابش است و تنها یک‌بار در قرآن، آن هنگام که خداوند بر کوه طور تجلّی نمود، آمده است. (3)این صفت الهی به‌همین‌صورت در ادعیه نیز آمده است. (4)

... فَلَمّٰا تَجَلّٰی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا ...

اعراف (7) 143

متخذ / اسما و صفات

==>آخذ / اسما و صفات

متخذ / اسما و صفات

==>آخذ / اسما و صفات

مترفان

اشاره

مترفان

«ترف»به معنای تنعّم و برخورداری از نعمت است و مُترف کسی است که از نعمت فراوان و رفاه بسیار برخوردار باشد، به گونه‌ای که او را سرمست سازد و به طغیان کشاند، (5)و با ناز و نعمت در لذّات بسیار پرورش یابد (6)و در نعمتهای مادّی فرورود ، در حالی که از معنویّات غافل باشد. (7)در این مدخل از واژگانی چون«ترف»و مشتقّات آن،«اولی النّعمة» و«اکثر اموالاً و اولاداً»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: ادّعای مترفان، امتحان مترفان، امکانات مترفان، تکذیب مترفان، رذایل مترفان، عذاب مترفان، مصادیق مترفان و ملامت مترفان.

اتمام‌حجّت بر مترفان

1. دچار شدن مترفان به عذاب الهی، پس از اتمام‌حجّت بر آنان:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . زخرف (43) 23 -\25

ادعای مترفان

2. دارایی بیشتر و اولاد زیادتر، ملاک برتری و

1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 272 -\273

2) 2) . صحیفۀ سجّادیه، ص 80 ؛ المقام الاسنی، ص 95

3) 3) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 268

4) 4) . جنّة الامان، ص 357

5) 5) . لسان العرب، ج 2، ص 30«ترف»

6) 6) . جامع البیان، ج 7، جزء 12، ص 182«اترفوا»

7) 7) . التحقیق، ج 1، ص 385«ترف»

ارزش در ادعای مترفان:

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً. کهف (18) 34

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... سبأ (34) 34 و 35

3. مترفان مدعی عنایت ویژۀ خدا نسبت به آنان:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ . سبأ (34) 34 و 35

4. برخورداری مترفان از کثرت مال و اولاد، باعث ادعای در امان دانستن خود از عذاب الهی:

... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا .... نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ . سبأ (34) 34 و 35

5. جاودانگی نعمتها در دنیا، مورد ادعای مترفان:

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ ... أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً ... قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً. کهف (18) 34 و 35

6. مترفان مغرور به مال و ثروت خدادادی با غفلت از منشأ روزی:

... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ ... سبأ (34) 34 -\36

7. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور اصلاح ادعای باطل و بینش مترفان، با توجه دادن آنان به منشأ روزی:

... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ ... سبأ (34) 34 -\36

ارتجاع مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان ارتجاع

استکبار مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، تکبّر

استغاثه مترفان

8. استغاثۀ مترفان کافر، هنگام مشاهدۀ عذاب الهی:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 65

9. پاسخ منفی خداوند به فریاد استغاثۀ مترفان کفرپیشه، در روز کیفر:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ . (1)مؤمنون (23) 64 و 65

استهزاهای مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، استهزاء

استهزای مترفان

10. سخن استهزاآمیز خداوند با مترفان ستمگر، هنگام فرار کردن از خانه‌ها و زندگانی مرفهانۀ خود:

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً ... فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا


1) 1) . گفته شده که«یجأرون»به معنای استغاثه است. (التبیان، ج 7، ص 379 -\380؛ الکشاف، ج 3، ص 193)

إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ . (1)انبیاء (21) 11 -\13

اسراف مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، اسراف

اضطراب مترفان

11. وحشت و اضطراب شدید و ناگهانی مترفان ستمگر، هنگام ظهور علایم عذاب الهی:

... کٰانَتْ ظٰالِمَةً ... فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ . (2)انبیاء (21) 11 و 12

اطاعت از مترفان

12. فریاد استغاثۀ اطاعت‌کنندگان از مترفان کفرپیشه، هنگام مشاهدۀ گرفتاری آنان به عذاب الهی:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ . (3)مؤمنون (23) 64

13. تنظیم نظام تشریع و تکوین براساس اطاعت از تمایلات نفسانی مترفان، عامل تباهی نظام هستی:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ ... وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ ... مؤمنون (23) 64 و 71

14. لزوم پایداری حق‌طلبان ، در اجتناب از اطاعت هوسها و تمایلات نفسانی مترفان:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ ... وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ ... مؤمنون (23) 64 و 71

اعتراف مترفان

15. اعتراف مترفان به ظلم و ستمگری خویشتن، هنگام عذاب دنیایی:

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 13 و 14

اعراض مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، اعراض از قرآن

امکانات مترفان

16. برخورداری مترفان از امکانات و متاعهای دنیایی امری بی‌ارزش ، در مقابل تقرب به خداوند و ایمان و عمل صالح:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ بِمٰا عَمِلُوا وَ هُمْ فِی


1) 1) . جملۀ«لا ترکضوا و ارجعوا»از باب استهزاء است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 67)

2) 2) . معنای«یرکضون»فرار با سرعت به سبب ترس از عقوبت و دشمن است. (مجمع البیان، ج 8 - 7، ص 66) این فرار ناگهانی می‌تواند دلیل بر وجود اضطراب و وحشت باشد

3) 3) . ضمیر در«اذا هم یجأرون»به غیر مترفان [پیروان و اطاعت‌کنندگان از آنان] بر می‌گردد، چون مترفان با آمدن عذاب هلاک شده هستند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 9، جزء 18، ص 83)

اَلْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ . سبأ (34) 34 و 35 و 37

17. مترفان، برخوردار از امکانات و متاعهای دنیایی غافل از منشأ بودن پروردگار، در نسبت به امکانات و رزقهای دنیایی:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . سبأ (34) 34 -\36

18.ترغیب مترفان برخوردار از امکانات و رفاهیات دنیایی به ایمان و عمل صالح و پاداش آن:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ بِمٰا عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ . سبأ (34) 34 -\37

انتقام از مترفان

19. انتقام الهی از مترفان، پس از احتجاج و اتمام حجت بر آنان:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا ... مِنْ نَذِیرٍ .... قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ ... زخرف (43) 23 -\25

20. کفر مترفان نسبت به آموزه‌های انبیا، سبب انتقام گیری خدا از آنان:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ ... زخرف (43) 23 -\25

21. تعصب و تقلید کورکورانۀ مترفان، از عوامل انتقام‌گیری خداوند از آنان:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . زخرف (43) 23 و 25

22. تکذیب مترفان، عامل انتقام‌گیری خداوند از آنان:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . زخرف (43) 23 و 25

23. انتقام خدا از مترفان کافر و تکذیب‌گر پیشین، عبرتی برای مردم:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . زخرف (43) 23 و 25

نیز ==> همین مدخل، عذاب مترفان

انذار مترفان

24. انذار مترفان، از اهداف بعثت و رسالت پیامبران:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا

أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . سبأ (34) 34

25. اظهار کفر از سوی مترفان، نسبت به انذار و رسالت پیامبران:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . سبأ (34) 34

26. انذار خداوند به مترفان کافر، از سقوط در جهنم:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً

ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ

فَقٰالَ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ یُؤْثَرُ

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ قَوْلُ الْبَشَرِ

سَأُصْلِیهِ سَقَرَ. مدّثر (74) 11 و 12 و 23 -\26

27. هشدار خداوند به مرفّهان تکذیب‌کنندۀ رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله ، از گرفتار شدن به عقوبتها و آتش جهنّم:

وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلاً

إِنَّ لَدَیْنٰا أَنْکٰالاً وَ جَحِیماً. مزمّل (73) 11 و 12

28. هشدار خداوند به مترفان ناسپاس، از گرفتار شدن به گرسنگی و ناامنی:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ

بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . نحل (16) 112

پیروی از مترفان

==> همین مدخل، اطاعت از مترفان

تحجّر مترفان

==> همین مدخل، رذایل، ارتجاع

تمثیل مترفان

29. تمثیل مترفان و بیان سرگذشت آنها، جهت عبرت‌گیری دیگران:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً. کهف (18) 32 و 34

تعصّب مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، تعصب

تفاخر مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، تفاخر

تقلید مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، تعصّب

تکاثر مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، تکاثر

تکبر مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، تکبر

تکذیبگری مترفان

30. تکذیب قیامت از سوی مترفان:

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ .

مؤمنون (23) 33

وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ

قَلِیلاً. مزمّل (73) 11

31. تکذیب انبیا، از سوی مترفان:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . زخرف (43) 23 و 25

32. فرجام مترفان تکذیب‌گر انبیا، شایستۀ تعقل و عاملی برای عبرت دیگران:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . زخرف (43) 23 و 25

33. تکذیب انبیا از سوی مترفان، عامل انتقام‌گیری خداوند از آنان:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . زخرف (43) 23 و 25

توبیخ مترفان

==> همین مدخل، ملامت مترفان

تهدید مترفان

34. مترفان، مورد تهدید خداوند:

... ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . روم (30) 33 و 34

35. تهدید شدن مترفان از سوی خداوند، به جهت شرک‌ورزی آنان نسبت به پروردگار:

... ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ أَمْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً فَهُوَ یَتَکَلَّمُ بِمٰا کٰانُوا بِهِ یُشْرِکُونَ . روم (30) 33 -\35

36. تهدید شدن مترفان از سوی خداوند به دلیل کفران نعمت از سوی آنان:

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . روم (30) 34

تهمت مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، تهمت

جرم مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، گناه

حزن مترفان

37.حزن و اندوه مترفان، هنگام عذاب الهی

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . (1)انعام (6) 44

حسرت مترفان

38. حسرت مترفان ظالم، هنگام گرفتاری به کیفر الهی:

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا .... مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ ... قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 12 -\14


1) 1) . اصل«ابلاس»در کلام و نظر بعضی از عرب، حزن بر چیزی و پشیمانی از آن است.(جامع البیان ج 5 جزء 7 ص 256)

39.حسرت مترفان سرمست، هنگام نزول عذاب الهی:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . (1)انعام (6) 44

حق‌ناپذیری مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، حق‌ناپذیری

درخواست از مترفان

40. رفتار برتری‌جویانه و مستکبرانۀ مترفان، در برابر درخواست نیازمندان:

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ . (2)انبیاء (21) 13

دشنام مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، دشنام

دعوت از مترفان

41. فراخوانده شدن مترفان کافر، به تدبیر و اندیشه در آیات قرآن و پرهیز از داوریهای نسنجیده دربارۀ آن:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ ... أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ ... (3)مؤمنون (23) 64 و 68

ذلّت مترفان

42. ذلت و خذلان مترفان، هنگام نزول عذاب ناگهانی خداوند بر آنان:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . (4)انعام (6) 44

رذایل مترفان

1. اجتناب از اطعام مساکین

43.مترفان، اجتناب‌کننده از اطعام به مساکین، هنگام دریافت نامۀ اعمال خود، مردمانی پشیمان در قیامت:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ

وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ . حاقّه (69) 25 -\34

2. ارتجاع


1) 1) . مقصود از«مبلسون»حسرت، یأس و ناامیدی است. (الکشاف، ج 2، ص 23)

2) 2) . مقصود از«لعلکم تسألون»این است که شاید مساکین و حاجتمندان برای رفع نیاز خود به شما هجوم آورند و از شما (کمک خواهند) ولی شما رفتار مستکبرانه و مکّارانه با آنها خواهید داشت و یا آنها را محروم خواهید کرد و این کنایه از برتری، عزتمندی و خود را ارباب دانستن در برابر پیروان خود [و این نیازمندان] است. (المیزان، ج 14، ص 255)

3) 3) . مقصود از«القول»قرآن است. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 521)

4) 4) . گفته شده که مقصود از«مبلسون»کسی است که در حال خذلان و ذلّت رها شده است.(جامع البیان ج 5 جزء 7 ص 256)

44.مترفان، مردمانی مرتجع و واپس‌گرا در برابر آیات الهی:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ .

مؤمنون (23) 64 -\66

45.ارتجاع و واپس‌گرایی مترفان از امت‌های پیشین در برابر دعوت انبیا:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ . زخرف (43) 23

3. اسراف

46. مترفان، مردمانی اسراف‌کننده:

... وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ ... وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ ... انبیاء (21) 9 و 13

4. اضلال

47. گمراهی مردم از سوی مترفان عامل عذاب و هلاکت آنان:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُوا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ . یونس (10) 88

48. مترفان، گمراه‌کنندۀ مردم از مسیر خداوند:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُوا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ . یونس (10) 88

5. اعراض از قرآن

49. مترفان، اعراض‌کننده از ذکر و قرآن:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ . (1)مؤمنون (23) 64 و 66 و 67

6. بخل

50. مترفان منافق، مردمانی بخیل:

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 76 و 77

7. تجاوزگری

51. قارون انسانی مترف و خوشگذران و مغرور و دارای روحیه تجاوزگری به حقوق دیگران:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ . قصص (28) 76 و 78

8. تعصب

52. اهتمام مترفان به حفظ سنّتهای قومی و ابقای باورهای کهن:

... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ ...

قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ


1) 1) . واژۀ«نکوص»در آیه از باب تمثیل برای اعراض است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 18، ص 70)

کٰافِرُونَ . (1)زخرف (43) 23 و 24

53. اشراف و مترفان تاریخ، در رأس مخالفان انبیا به جهت تعصّب و تقلید کورکورانه:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ . زخرف (43) 23

54. تعصّب مترفان بر آیین و روشهای پدران خویش:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ . زخرف (43) 23

55. تمسّک پیامبران به استدلال، در قبال تعصب و سنّت‌گرایی مترفان نسبت به آیین خود:

... إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ ...

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ ... زخرف (43) 23 و 24

9. تفاخر

56. تفاخر مترفان، به کثرت اموال و افراد خود:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً. کهف (18) 32 و 34

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ . سبأ (34) 34 و 35

10. تکاثر

57. مترفان، مردمانی تکاثرگرا:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً. کهف (18) 32 و 34

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً ... سبأ (34) 34 و 35

11. تکبر

مترفان، مردمانی متکبر و دارای رفتاری متکبرانه:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 67

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ . قصص (28) 76 و 78

12. تهمت

58. تهمت جنون به پیامبر صلی الله علیه و آله از رذایل اخلاقی مترفان:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ ... أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ ... أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ . مؤمنون (23) 64 و 69 و 70

59. شخصیّت، منش و گویش خردمندانۀ پیامبر صلی الله علیه و آله گواهی روشن بر مبرّا بودن آن حضرت، از اتّهام جنون از سوی مترفان:

1) 1) . بدین احتمال که ذکر«انّا»و تکرار آن اشاره به خصیصۀ مرفّهان باشد که منافع آنان در حفظ باورهای خرافی کهن و اندیشۀ شرک است و در نتیجه پایبندی ایشان را به آنها می‌رساند

... مُتْرَفِیهِمْ ... أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ ... أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ ... مؤمنون (23) 64 و 69 و 70

13. حق‌ناپذیری

60. مترفان و صاحبان مال و منال، بیش از دیگران در معرض نافرمانی و حق‌ناپذیری:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا ... اسراء (17) 16

61. کثرت مال و اولاد، باعث ایجاد خصلت حق‌ناپذیری در مترفان:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... سبأ (34) 34 و 35

14. دشنام

62.دشنام مترفان، برخاسته از بی‌تدبّری و تعقلی آنان، نسبت به قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله :

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ . (1)مؤمنون (23) 64 و 66 -\69

63.دشنام مترفان، نسبت به قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله مورد ملامت خداوند:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ

أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ . مؤمنون (23) 64 و 66 و 70

64. دشنام و بدگویی مترفان کافر، علیه قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله در محفلهای شبانه:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ ... قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 66 و 67 و 69

15. سرمستی

65. مترفان، مردمانی سرمست:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . انعام (6) 44

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ. هود (11) 9 و 10

اَللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ وَ فَرِحُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ إِلاّٰ مَتٰاعٌ . رعد (13) 26

... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ ... قصص (28) 76

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذٰا هُمْ یَقْنَطُونَ . روم (30) 36

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلاَّ الْبَلاٰغُ وَ إِنّٰا إِذٰا أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً فَرِحَ بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسٰانَ کَفُورٌ. شوری (42) 48


1) 1) . مقصود از تلاوت آیات، آیات قرآن است. (التفسیر المنیر، ج 18، ص 73)

16. ظلم

66. مترفان، مردمانی ستمگر و ظالم:

... فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا ... فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا ... انعام (6) 44 و 45

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ . هود (11) 116 و 117

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِینَ

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ . انبیاء (21) 11 -\13

67. اعتراف مترفان به ظلم و ستمگری خود، هنگام عذاب:

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا .... مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ ... قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 12 -\14

68. ظلم و ستمگری مترفان، عامل عذاب و هلاکت آنان:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ

فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 44 و 45

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ . هود (11) 116 و 117

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِینَ

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ . انبیاء (21) 11 -\13

17. غرور

69. مترفان، مردمانی مغرور به مال و ثروت و امکانات خویش:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً. کهف (18) 32 و 34

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ ... قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ . قصص (28) 76 و 78

70. غرور و دنیاپرستی مترفان، موجب تردید و تشکیک آنها در برپایی قیامت:

... أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً ... وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً ... کهف (18) 34 و 36

18. غفلت

71. مترفان، مردمانی غافل نسبت به هدف‌دار بودن نظام هستی:

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا

بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ . (1)انبیاء (21) 13 و 16

72. غفلت مترفان از نظام حسابرسی دقیق اعمال و کیفر و پاداش آخرتی:

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا ... حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ ... (2)مؤمنون (23) 62 و 63 و 64

19. فساد

73. مترفان، مردمانی فاسد و فسادکننده در زمین:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ ... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ .... وَ لاٰ تَبْغِ الْفَسٰادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ . قصص (28) 76 و 77

20. فسق

74. مترفان انسان‌هایی فاسق:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً. اسراء (17) 16

21. کفران نعمت

75. کفران نعمت، از رذایل مترفان:

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُمْ إِذٰا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیٰاتِنٰا قُلِ اللّٰهُ أَسْرَعُ مَکْراً إِنَّ رُسُلَنٰا یَکْتُبُونَ مٰا تَمْکُرُونَ . یونس (10) 21

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً ... زمر (39) 8

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ ... قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . زمر (39) 49 و 50

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ ... نحل (16) 112

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ ... اسراء (17) 83

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . روم (30) 33 و 34

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ

ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ الْکَفُورَ. سبأ (34) 15 -\17

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ وَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعٰاءٍ عَرِیضٍ

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ثُمَّ کَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِی شِقٰاقٍ بَعِیدٍ. فصّلت (41) 51 و 52


1) 1) . سیاق آیات دلالت دارد که مترفان از هدفمند بودن نظام آفرینش در غفلت هستند

2) 2) . مرجع ضمیر در«قلوبهم»کفار است. (المیزان ج 15، ص 45) و معنای«غمرة»در آیه، غفلت است. (التبیان ج7، ص 379)

22. جهاد گریزی

76. مترفان منافق، مردمانی گریزان از جهاد:

... اِسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ . توبه (9) 86

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ ... توبه (9) 93

23. گناه

77. مترفان، مردمی گناهکار و مجرم:

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . هود (11) 116

24. لجاجت

78. لجاجت و اصرار بر گناه، از رذایل مترفان:

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ

وَ کٰانُوا یُصِرُّونَ عَلَی الْحِنْثِ الْعَظِیمِ . واقعه (56) 45 و 46

25. ممانعت از تبلیغ حق

79. ممانعت و کارشکنی مترفان، در برابر تبلیغ حق از سوی انبیا:

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ

وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ

أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذٰا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ

هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ

إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً وَ مٰا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ . مؤمنون (23) 31 -\38

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

وَ الَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ أُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ . سبأ (34) 34 و 35 و 38

80. اشراف و مترفان مستکبر ثمود، ممانعت‌کننده از رسالت تبلیغی صالح علیه السلام :

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 73 -\75

81. ممانعت از تبلیغ و رواج حق از سوی مترفان اشراف، نسبت به حضرت نوح علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 23 و 24

26. مخالفت با انبیا

82. مخالفت مترفان ستمگر با رسولان الهی:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

ثُمَّ صَدَقْنٰاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَیْنٰاهُمْ وَ مَنْ نَشٰاءُ وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً .... وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا

أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ . (1)انبیاء (21) 7 و 9 و 11 و 13

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ . سبأ (34) 34 و 35

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ . زخرف (43) 23

83. اعلان رسمی مترفان به همۀ پیامبران، در مورد نپذیرفتن تعالیم آنها و مخالفت با آنان:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ . سبأ (34) 34 و 35

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 23 و 24

30. مکر

84. غلبۀ مکر الهی، علیه مترفان مکار و حیله‌گر :

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُمْ إِذٰا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیٰاتِنٰا قُلِ اللّٰهُ أَسْرَعُ مَکْراً ... یونس (10) 21

85. مکر و نیرنگ مترفان، در برابر آیات الهی:

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُمْ إِذٰا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیٰاتِنٰا ... یونس (10) 21

86. مکر و توطئۀ مترفان در برابر آیات الهی، مورد تهدید خداوند:

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُمْ إِذٰا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیٰاتِنٰا قُلِ اللّٰهُ أَسْرَعُ مَکْراً إِنَّ رُسُلَنٰا یَکْتُبُونَ مٰا تَمْکُرُونَ . یونس (10) 21

87. اعلام حمایت خداوند از پیامبر صلی الله علیه و آله و آیات خود، در پی مکر و توطئۀ مترفان بر ضد ایشان:

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً ... إِذٰا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیٰاتِنٰا قُلِ اللّٰهُ أَسْرَعُ مَکْراً ... (2)یونس (10) 21

31. ناخوشایندی از حق

88. ناخوشایندی اکثر مترفان، در برابر حق:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ . مؤمنون (23) 64 و 70

سرمستی مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان ،سرمستی

ضجّۀ مترفان

89. ضجّه و نالۀ کمک‌خواهی مترفان، هنگام عذاب:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ . (3)مؤمنون (23) 64 و 65


1) 1) . برداشت با توجّه به این نکته است که آیۀ شریفه و دو آیۀ قبلی در وصف کسانی است که به علت مخالفت با پیامبران به عذاب الهی گرفتار شدند

2) 2) . مقصود از مکر خدا، مجازات بر مکر آنها است.(تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 325)

3) 3) .«یجأرون»در آیه به معنای جزع، ضجّه و کمک خواستن آمده است.(جامع البیان ج10، جزء18، ص 49) و نیز گفته شده که:«یجأرون»که از«جؤار»است به معنای صدای بلند، همانند صدای بلند گاو نر است. (التبیان، ج 7، ص 380)

90. بی‌فایده و بی‌تأثیر بودن ضجّه و ناله‌های مترفان، هنگام عذاب در بهره‌مندی از امدادها:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 65

طغیان مترفان

==>همین مدخل، رذایل مترفان،طغیان

ظلم مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، ظلم

عافیت‌طلبی مترفان

==> همین مدخل،رذایل مترفان،عافیت طلبی

عذاب مترفان

اشاره

91. دچار شدن بسیاری از مترفان پس از نوح علیه السلام به عذاب و هلاکت در پی فسق و گناهکاری:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً. اسراء (17) 16 و 17

92. حزن و پشیمانی مترفان، هنگام نزول عذاب بر آنان:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . (1)انعام (6) 44

93. مترفان اصحاب شمال در سایه‌های دود سیاه آن، بدون خنکی و گوارایی در دوزخ:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ ... وَ ظِلٍّ مِنْ یَحْمُومٍ لاٰ بٰارِدٍ وَ لاٰ کَرِیمٍ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ . واقعه (56) 41 و 43 -\45

94. بادهای کشنده و آب سوزان عذاب مترفان در دوزخ:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ

فِی سَمُومٍ وَ حَمِیمٍ

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ . واقعه (56) 41 و 42 و 45

95. مترفان کافر به قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله محروم از امدادهای الهی در برابر عذاب قیامت:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ ... لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 65 و 68 و 69

96. عذاب و هلاکت مترفان فاسق، براساس علم و آگاهی همه‌جانبۀ پروردگار بر احوال بندگان گناهکار:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً. اسراء (17) 16 و 17

97. ضجّۀ مترفان کافر، هنگام لمس عذاب الهی:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ


1) 1) . کلمۀ«مبلس»در نزد بعضی عربها به معنای حزن بر چیزی و پشیمان شدن برآن است.(جامع البیان، ج 5، جزء 7، ص 256)

یَجْأَرُونَ . (1)مؤمنون (23) 64

98. مرفّهان خوشگذران نخستین چشندگان شعله‌های عذاب:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ ... حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ ... مؤمنون (23) 63 و 64

99. عذاب و هلاکت مترفان فاسق، براساس کفایت پروردگار به احوال گناهکاران:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً. اسراء (17) 16 و 17

100. گریز مترفان از شهر و دیار خود و رها کردن خانه‌های خویش به هنگام نزول عذاب:

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِینَ

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ . انبیاء (21) 11 و 13

101.عذاب مترفان ستمگر، به صورت ناگهانی:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ ... حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا ... (2)

انعام (6) 44 و 45

102. سخن استهزاآمیز خداوند با مترفان ستمگر، هنگام نزول عذاب بر آنان:

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً ... فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ ... (3)انبیاء (21) 11 -\13

103. فرار بی‌حاصل مترفان ظالم، هنگام احساس کیفر الهی:

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً ... فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ ... انبیاء (21) 11 -\13

104. حسرت و اعتراف به ستمگری خویش از سوی مترفان، هنگام احساس کیفر الهی تا پایان آن:

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً ... فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ ... قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ فَمٰا زٰاَلَتْ تِلْکَ دَعْوٰاهُمْ حَتّٰی جَعَلْنٰاهُمْ حَصِیداً خٰامِدِینَ . انبیاء (21) 11 -\15

105. مترفان کافر لجوج، در معرض گرفتاری به عقوبتی طاقت‌فرسا:

... اَلْکٰافِرِینَ ... وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً بَنِینَ شُهُوداً وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِیداً ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ ... إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً. (4)مدّثر (74) 10 و 12 -\17

106. گریزناپذیری کیفر و عذاب، برای مترفان

1) 1) . ضمیر«هم»در جملۀ«إذا هم یجرون»می‌تواند به مترفان بازگردد

2) 2) . کسانی که توانایی مالی دارند و ظالم‌اند در جرگۀ مترفان شمرده می‌شوند«مترفوها ای جبابرتها و اغنیاؤها المتنعمون فیها». (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 614)

3) 3) . نهی و امر در جملۀ«لا ترکضوا و ارجعوا»برای طلب حقیقی نیست، بلکه از باب تهکّم و استهزا است.(التفسیر المنیر، ج 17، ص 25)

4) 4) . مقصود از«صعوداً»عذاب مشقت‌بار است و بنا بر روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله مراد از آن کوهی از آتش در جهنم است. (جامع البیان، ج 14، جزء 29، ص 194)

ستمگر:

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً ... فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ ... انبیاء (21) 11 -\13

107. مترفان سرمست و ستمگر، هنگام نزول عذاب الهی، در حال حسرت و ناامیدی:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . (1)انعام (6) 44

108. عذاب الهی برای مترفان، همانند درو شدن زراعت:

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ

فَمٰا زٰاَلَتْ تِلْکَ دَعْوٰاهُمْ حَتّٰی جَعَلْنٰاهُمْ حَصِیداً خٰامِدِینَ . (2)انبیاء (21) 12 و 13 و 15

109. عذاب مترفان، پایان زندگی و خاموش شدن آنان:

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ

فَمٰا زٰاَلَتْ تِلْکَ دَعْوٰاهُمْ حَتّٰی جَعَلْنٰاهُمْ حَصِیداً خٰامِدِینَ . انبیاء (21) 12 و 13 و 15

عوامل عذاب مترفان

1. اجتناب از اطعام
110. اجتناب و ترغیب نکردن مترفان در اطعام به مساکین، عامل عذاب و کیفر شدن آن در قیامت:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ ... مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ . حاقّه (69) 28 -\32 و 34

2. استکبار
111. روحیۀ تکبر و استکباری مترفان در برابر قرآن، عامل نزول عذاب بر آنان:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 67

3. اسراف
112. اسراف مترفان، عامل عذاب و هلاکت آنان:

ثُمَّ صَدَقْنٰاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَیْنٰاهُمْ وَ مَنْ نَشٰاءُ وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ . انبیاء (21) 9 و 13

4. اصرار بر گناه
113. اصرار بر گناه، از سوی مترفان اصحاب شمال، موجب گرفتاری آنان به بادهای کشنده و آب بسیار داغ و سایۀ دود سیاه دوزخ:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ

فِی سَمُومٍ وَ حَمِیمٍ

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ

وَ کٰانُوا یُصِرُّونَ عَلَی الْحِنْثِ الْعَظِیمِ . واقعه (56) 41 و 42 و 45 و 46

5. اضلال مردم
114. گمراهی مردم از سوی مترفان، عامل عذاب و هلاکت آنان:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُوا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ . یونس (10) 88


1) 1) . مقصود از«مبلسون»حسرت و یأس و ناامیدی است. (الکشاف، ج 2، ص 23)

2) 2) .«صعید»کشتن به طور استئصال است، همان‌طوری‌که زراعت درو می‌شود. (التبیان، ج 7، ص 235)

6. اعراض از قرآن
115. اعراض مستکبرانۀ مترفان در برابر قرآن، عامل عذاب آنان:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ . مؤمنون (23) 64 -\67

7. انکار معاد
116. انکار معاد و زنده شدن پس از مرگ از سوی مترفان اصحاب شمال، موجب عذاب و خوردن درخت زقّوم و نوشیدنی ناگوار:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ

وَ کٰانُوا یَقُولُونَ أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

أَ وَ آبٰاؤُنَا الْأَوَّلُونَ

لَآکِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ

فَمٰالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ

فَشٰارِبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْحَمِیمِ

فَشٰارِبُونَ شُرْبَ الْهِیمِ . واقعه (56) 41 و 45 و 47 و 48 و 52 -\55

8. تعصب
117. تعصب بیجای مترفان نسبت به آیین نیاکان خود در برابر دعوت پیامبران، عامل انتقام‌گیری از آنان:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ .

مؤمنون (23) 64 -\66

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 23 و 24

9. تفاخر
118. تفاخر مترفان مغرور به امکانات و داراییهای خود، عامل نزول عذاب بر آنان:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً

وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلیٰ رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْهٰا مُنْقَلَباً

وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلیٰ مٰا أَنْفَقَ فِیهٰا وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا وَ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَداً. کهف (18) 32 -\36 و 42

10. تکذیب
119. تکذیب مترفان نسبت به تعالیم و رسالت انبیا، موجب هلاکت آنان به فرمان خداوند:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . زخرف (43) 23 -\25

11. تهمت
120. تهمت جنون به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از سوی مترفان موجب نزول عذاب بر آنان:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ ... مؤمنون (23) 64 و 69 و 70

12. دشنام
121. دشنام و بدگویی مترفان نسبت به قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله عامل عذاب آنان:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ ... مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ . مؤمنون (23) 64 -\67

13. دشمنی
122. دشمنی و عنادورزی مترفان نسبت به آیات الهی، موجب عذاب مشقت‌بار و گرفتاری به کوهی از آتش در جهنم:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً

وَ بَنِینَ شُهُوداً

وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِیداً

ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ

کَلاّٰ إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً

سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً. (1)مدّثر (74) 11 -\17

14. دنیاطلبی
123. دنیاطلبی و خوشگذرانی مترفان و فرورفتن در ناز و نعمت و رفاه، از زمینه‌های عذاب و هلاکت دنیایی:

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً .... وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ ... (2)انبیاء (21) 11 و 13

15. سرمستی
124. سرمستی مترفان، موجب عذاب شدن آنان از سوی خداوند:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . انعام (6) 44

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

فَخَسَفْنٰا بِهِ وَ بِدٰارِهِ الْأَرْضَ ... قصص (28) 76 و 81

16. ظلم
125. ظلم و ستمگری مترفان، عامل عذاب آنان:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ

فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 44 و 45

... وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ . هود (11) 116 و 117

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً ... فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ ... انبیاء (21) 11 -\13

17. غفلت
126. غفلت مترفان نسبت به عواقب اعمال خود، موجب گرفتاری آنان به عذاب:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ . مؤمنون (23) 63 و 64


1) 1) . مقصود از«صعودا»عذاب مشقت‌بار و بنا بر روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله کوهی از آتش در جهنم است.(جامع البیان ج 14، جزء 29، ص 194)

2) 2) .«اترفتم فیه»حاکی از فرورفتن مترفان ستمگر در ناز و نعمت است

127. فراموشی مترفان و بی‌توجهی آنان نسبت به تذکرات و مواعظ الهی، از عوامل عذاب و هلاکت آنان:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . انعام (6) 44

18. فسق
128. فسق مترفان، موجب دچار شدن آنان به عذاب الهی:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً. اسراء (17) 16

19. کفر

129.کفر مترفان به خداوند، عامل مبتلا شدن آنان به غل و زنجیر و افکنده شدن در دوزخ:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ . حاقّه (69) 25 و 28 و 29 و 33

130. کفر مترفان به رسالت پیامبران، موجب انتقام الهی:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . زخرف (43) 23 -\25

20. گناه
131. گناهکاری و مجرم بودن مترفان، موجب هلاکت و نابودی آنان:

... وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ . هود (11) 116 و 117

132. گناهکاری مترفان اصحاب شمال، از عوامل عذاب شدن آنان:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ

فِی سَمُومٍ وَ حَمِیمٍ

وَ ظِلٍّ مِنْ یَحْمُومٍ

لاٰ بٰارِدٍ وَ لاٰ کَرِیمٍ

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ

وَ کٰانُوا یُصِرُّونَ عَلَی الْحِنْثِ الْعَظِیمِ . واقعه (56) 41 -\46

21. لجاجت

133.لجاجت مترفان همراه با تحیّر و سرگردانی آنان، موجب گرفتاری آنان به عذاب الهی:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرٰاطِ لَنٰاکِبُونَ

وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ وَ کَشَفْنٰا مٰا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ وَ مٰا یَتَضَرَّعُونَ . مؤمنون (23) 64 و 74 -\76

22. ممانعت از تبلیغ حق
134. ممانعت مترفان از تبلیغ حق و گسترش آن، عامل عذاب شدن آنان:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

وَ الَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ أُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ

وَ الَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ أُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ . سبأ (34) 34 و 35 و 38

23. مخالفت با انبیا
135. مخالفت مترفان با تعالیم و رسالت انبیا، عامل عذاب و عقوبت آنان:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . زخرف (43) 23 -\25

24. ناخوشایندی از حق
136. ناخوشایندی مترفان از حق و در برابر دعوت به حق، زمینۀ گرفتار شدن آنها به عذاب دنیوی:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ . مؤمنون (23) 64 و 70

غرور مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، غرور

غفلت مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، غفلت

فخرفروشی مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، تفاخر

فراموشی مترفان

137. فراموشکاری مترفان، عامل برخورداری آنان از امکانات و رفاهیات دنیایی و موجب عذاب استدراجی خداوند:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . انعام (6) 44

138. فراموشی تذکرات و مواعظ الهی از سوی مترفان، از عوامل عذاب و هلاکت آنان:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . انعام (6) 44

فرجام مترفان

==> همین مدخل، عذاب مترفان

فساد مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، فساد

فسق مترفان

139. تأثیر فسق طبقۀ مترفان جامعه، در گرایش دیگر طبقات به فساد و تباهی:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا ... (1)اسراء (17) 16

140. فسق و گناه مترفان در هر جامعه، عامل هلاکت و نابودی آن جامعه:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً. اسراء (17) 16

141. برخورداری مترفان از رفاه و ثروت، زمینه‌ساز

1) 1) . اختصاص به ذکر یافتن مترفان از میان دیگر طبقات، بیانگر این است که فسق این طبقه تأثیر بیشتر و نقش مهم‌تری در مقایسه با دیگر طبقات در فاسد شدن و نابودی جامعه دارد

گرایش آنها در فسق و گناه:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا ... (1)اسراء (17) 16

142. نابودی جوامع براثر وجود مترفان فاسق، از سنتهای الهی:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً. اسراء (17) 16

کفر مترفان

143. شالودۀ زندگی بیشتر مترفان کافر، بر پایۀ باطل و منافع آنان، ناسازگار با پذیرش حق:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ ... مُتْرَفِیهِمْ .... وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ . (2)مؤمنون (23) 63 و 64 و 70

144. مترفان کافر به قرآن، مدّعی برتر بودن خود، به سبب بهره‌مندی‌شان از اموال و فرزند زیادتر:

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهٰذَا الْقُرْآنِ .... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا .... نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... سبأ (34) 31 و 34 و 35

145. ظهور بی‌ارزشی مال و قدرت دنیا، برای مترفان کافر، در قیامت:

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ . حاقّه (69) 27 -\31

146. فراخوانده شدن مترفان کافر، به تدبر و اندیشه در آیات قرآن و پرهیز از داوریهای نسنجیده دربارۀ قرآن:

... مُتْرَفِیهِمْ ... أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ ... (3)مؤمنون (23) 64 و 68

147. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شخصیّتی کاملاً آشنا و شناخته شده برای مترفان کافر:

... مُتْرَفِیهِمْ ... أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 69

148. موضعگیری مترفان کافر علیه قرآن به بهانۀ بی‌سابقه بودن نزول کتاب از سوی خدا، امری بی‌اساس و غیر قابل پذیرش:

... مُتْرَفِیهِمْ ... أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 64 و 68

149. سرزنش مترفان کافر از طرف خداوند، به علت انکار رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله به رغم آگاهی آنان از شخصیّت ارزشی و اخلاقی آن حضرت:

... مُتْرَفِیهِمْ ... أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 69

150. انکار رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی مترفان کافر:

... مُتْرَفِیهِمْ ... أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 69

151. مترفان کافر عصر بعثت، فاقد کمترین عذر قابل پذیرش در انکار رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

... مُتْرَفِیهِمْ ... أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ .... بَلْ جٰاءَهُمْ


1) 1) . ذکر مترفان جامعه از میان سایر قشرها برای فاسق شدن در حالی که فسق و گناه از عهدۀ همۀ مردم بر می‌آید و اختصاص به گروه خاصّی ندارد، ممکن است به علت نکتۀ یادشده باشد

2) 2) .مرجع ضمیر در«قلوبهم»کفار است.(المیزان ج 15، ص 45)

3) 3) . مقصود از«القول»قرآن است. (تفسیر القرآن الکریم، ص 521)

بِالْحَقِّ ... مؤمنون (23) 64 و 69 و 70

152. توبیخ خداوند از مترفان کافر، به علّت نسبت دادن جنون به پیامبر صلی الله علیه و آله به رغم آشنایی کامل‌شان با شخصیّت خردمند آن حضرت:

... مُتْرَفِیهِمْ ... أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ ... أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ ... مؤمنون (23) 64 و 69 و 70

153. مترفان کافر حق ستیز، فاقد بینش و درک لازم نسبت به مصالح و منافع خویش:

... مُتْرَفِیهِمْ ... وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 64 و 71

154. سرزنش مترفان کافر، به سبب روی‌گردانی آنان از قرآن:

... مُتْرَفِیهِمْ .... بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 64 و 71

155. مترفان کافر، متوقّع انعطاف‌پذیری دین در برابر هوسها و منافع ناحق آنان:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ .... وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ ... مؤمنون (23) 64 و 71

156. حق‌ناپذیری مترفان کافر، تنها مایۀ محرومیّت آنان از رهنمودهای بیدارکنندۀ قرآن:

... مُتْرَفِیهِمْ ... قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ ... بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 64 و 66 -\68 و 71

157. دلداری خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر مخالفتهای مترفان کافر:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ بِمٰا عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ . سبأ (34) 34 -\37

وَ لِرَبِّکَ فَاصْبِرْ

عَلَی الْکٰافِرِینَ ... وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً ... وَ بَنِینَ ... وَ مَهَّدْتُ لَهُ ... ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ کَلاّٰ إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً. مدّثر (74) 7 و 10 و 12 -\16

158. مترفان کافر، مردمی زیاده‌طلب و دارای خصومت با آیات الهی:

وَ لِرَبِّکَ فَاصْبِرْ

عَلَی الْکٰافِرِینَ ... وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً ... وَ بَنِینَ ... وَ مَهَّدْتُ لَهُ ... ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ کَلاّٰ إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً. مدّثر (74) 7 و 10 و 12 -\16

159. تعصب و تقلید کورکورانه از آیین نیاکان، عامل کفرورزی مترفان به رسالت انبیا:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 23 و 24

160. عناصر قدرتمند و مرفّه جوامع سردمداران انحراف و کفر، در جوامع کافر و شرک‌پیشه:

... إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ ...

قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ ... (1)زخرف (43) 23 و 24

161. کفرورزی، یکی از مشخصه‌های مترفان جامعۀ پس از نوح علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... مؤمنون (23) 31 -\33

162. کفرورزی مترفان به رسالت و تعالیم انبیا:

... إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ ...

قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 23 و 24

163. لجاجت مترفان نسبت به عقاید باطل خود، عامل کفرورزی آنان به تعالیم انبیا:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 23 و 24

164. کفر مترفان به پیامبر صلی الله علیه و آله

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ . مؤمنون (23) 63 و 64 و 69

کیفر مترفان

==> همین مدخل، عذاب مترفان

گناه مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، گناه

لجاجت مترفان

165. لجاجت، اصرار و پافشاری مترفان بر کفر، در برابر پیام ملاطفت‌آمیز و توحیدی پیامبران:

... قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 23 و 24

166. لجاجت مترفان در تعصب و تقلید از نیاکان خود، در برابر دعوت پیامبران:

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 22 -\24

167. لجاجت مترفان، زمینۀ ایمان نیاوردن آنان به انبیا:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرٰاطِ لَنٰاکِبُونَ

وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ وَ کَشَفْنٰا مٰا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . مؤمنون (23) 64 و 74 و 75


1) 1) . از اینکه در جوامع شرک‌پیشه تنها سخن مرفهان ذکر گردیده با آنکه اندیشۀ شرک مخصوص آنان نبوده است می‌توان استفاده کرد که آنان نقش اصلی را در تعیین گرایشهای جامعه داشته‌اند

مترفان اقوام پیشین

168. ظلم و ستمگری مترفان امتهای پیشین، عامل هلاکت و نابودی آنان:

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ . هود (11) 116 و 117

169. مترفان امتهای گذشته، مردمانی ظالم و کافر:

ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظّٰالِمِینَ فِیهٰا جِثِیًّا

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقٰاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا. مریم (19) 72 و 73

170. تفاخر مترفان امتهای پیشین در برابر مؤمنان، به داشتن امکانات مادی بهتر:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقٰاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثٰاثاً وَ رِءْیاً. مریم (19) 73 و 74

171. هلاکت مترفان امتهای پیشین، در پی جرم و گناهکاری آنان:

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ ... انعام (6) 6

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ . هود (11) 116 و 117

172. هلاکت و نابودی مترفان امتهای پیشین، پس از اتمام حجت بر آنان:

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَهٰا فَتِلْکَ مَسٰاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاّٰ قَلِیلاً وَ کُنّٰا نَحْنُ الْوٰارِثِینَ

وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ حَتّٰی یَبْعَثَ فِی أُمِّهٰا رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِنٰا وَ مٰا کُنّٰا مُهْلِکِی الْقُریٰ إِلاّٰ وَ أَهْلُهٰا ظٰالِمُونَ . قصص (28) 58 و 59

173. هلاکت و نابودی بسیاری از امتها و جوامع، پس از حضرت نوح علیه السلام براثر حضور مترفان فاسق و تبهکار در میان آنان:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا ... وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ ... اسراء (17) 16 و 17

مترفان تکذیبگر

174.

مکذبان لقای الهی، مردمانی مترف و بهره‌مند از رفاهیات دنیایی: ... اَلَّذِینَ ... وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا. مؤمنون (23) 33

175.

مکذبان پیامبران الهی، از مترفان زمان خود:

کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ بِمٰا تَعْلَمُونَ

أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ . شعراء (26) 123 و 124 و 132 و 133

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا

هَضِیمٌ . شعراء (26) 141 و 146 -\148

176. مکذبان مترف، مورد تهدید خداوند:

وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلاً

إِنَّ لَدَیْنٰا أَنْکٰالاً وَ جَحِیماً

وَ طَعٰاماً ذٰا غُصَّةٍ وَ عَذٰاباً أَلِیماً. مزمّل (73) 11 -\13

مترفان در قیامت

177. تأسّف و حسرت شدید مترفان، به سبب بهرۀ مناسب نبردن از قدرت و توانمندی مالی خویش، جهت سعادت آخرتی:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ . حاقّه (69) 25 -\28 و 29

178. پذیرایی از مترفان کفر پیشه در قیامت با چرک و خون دوزخیان:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ

وَ لاٰ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ غِسْلِینٍ . حاقّه (69) 28 و 29 و 33 و 35 و 36

179. اطعام مترفان در قیامت با خون و چرک دوزخیان، در پی ترغیب نکردن به اطعام مساکین:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ

إِنَّهُ کٰانَ ... وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ وَ لاٰ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ غِسْلِینٍ . حاقّه (69) 25 و 28 -\36

180. طعام مترفان در قیامت از چرک و خون دوزخیان، در پی ارتکاب جرم و گناهکاری آنان:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ

فَلَیْسَ لَهُ ... وَ لاٰ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ غِسْلِینٍ لاٰ یَأْکُلُهُ إِلاَّ الْخٰاطِؤُنَ . حاقّه (69) 25 -\32 و 35 -\37

181. ظهور بی‌ارزش مال و قدرت دنیا، برای اشراف منحرف کافر در قیامت:

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ . حاقّه (69) 27 -\29

182. قیامت، روز بی‌پناهی و درماندگی کامل مترفان کفر پیشه:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ .... اَلْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 65

183. محرومیّت مترفان در قیامت، از هرگونه دوستان، جهت نجات آنان از ناگواریهای آن روز:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ

فَلَیْسَ لَهُ ... وَ لاٰ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ غِسْلِینٍ . حاقّه (69) 25 -\32 و 35 و 36

مترفان مشرک

184. مترفان مشرک ناسپاس، مورد غضب خداوند:

... إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً ... بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ ... فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . روم (30) 33 و 34

185. وجود نداشتن هیچ‌گونه دلیل آسمانی برای اثبات ادّعای مترفان مشرک، دربارۀ عقایدشان:

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا ... أَمْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً فَهُوَ یَتَکَلَّمُ ... روم (30) 33 -\35

مترفان ظالم

==> همین مدخل، مصادیق مترفان، ظالمان

محرومیّت مترفان

186. واپس‌گرایی مترفان کافر و تأثیرناپذیری در برابر آیات الهی، عامل محرومیّت آنان از نصرت خداوند:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ .

مؤمنون (23) 64 -\66

187. کبرورزی مترفان کافر در برابر آیات الهی و تکذیب آن، عامل محرومیّت آنان از نصرت خداوند در قیامت:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ ... قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ مُسْتَکْبِرِینَ ... مؤمنون (23) 64 -\67

188. ترک و طعن مترفان کافر به قرآن، مایۀ محرومیّت آنان از نصرت خداوند در آخرت:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ .... اَلْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ . (1)مؤمنون (23) 64 و 65 و 67

189. محرومیت مترفان در قیامت، از هرگونه دوست و رفیق:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ. حاقّه (69) 25 -\32 و 35

مسئولیّت مترفان

190. مسئولیّت مترفان، در برابر نعم الهی:

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ ... لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ . انبیاء (21) 13

191. اظهار ندامت و پشیمانی مترفان با اعتراف به ستمگری خود در پی سؤال از آنان درباره برخوردشان با انبیا:

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . (2)انبیاء (21) 13 و 14


1) 1) . مرجع ضمیر در«به»به قرآن برمی‌گردد. (الکشاف، ج 3، ص 194)

2) 2) . معنای«تسألون»این است که رفتار استهزاآمیز آنان با انبیاء سؤال می‌شود و آنها در چنین هنگامی به لغزش خود اعتراف می‌کنند. (التبیان، ج 7، ص 235)

مصادیق مترفان

1. اشراف

192. اشراف مترف، تکذیب‌گر و مخالفت‌کننده با تعالیم و رسالت انبیا:

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ

وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ

أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذٰا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ

هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ

إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً وَ مٰا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ . مؤمنون (23) 33 -\39

193. اشراف مترف، مردمانی کافر و منکر قیامت و حشر:

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ

وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ

أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذٰا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ

هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ

إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ . مؤمنون (23) 33 -\37

2. اصحاب شمال

194. اصحاب شمال، مجموعه‌ای از انسانهای مترف:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ .

واقعه (56) 41 و 45

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ . حاقّه (69) 25 و 28

195. مترفان اصحاب شمال، مبتلا به باد سوزان و آب داغ، در جهان آخرت:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ

فِی سَمُومٍ وَ حَمِیمٍ

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ . واقعه (56) 41 و 42 و 45

196. پافشاری و مداومت مترفان اصحاب شمال، بر گناهان بزرگ:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ وَ کٰانُوا یُصِرُّونَ عَلَی الْحِنْثِ الْعَظِیمِ . واقعه (56) 41 و 45 و 46

197. زندگی در سایه‌ای از دود سیاه، فرجام آخرتی مترفان اصحاب شمال:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ ... وَ ظِلٍّ مِنْ یَحْمُومٍ لاٰ بٰارِدٍ وَ لاٰ کَرِیمٍ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ . واقعه (56) 41 -\44 و 45

198. حسرت مترفان اصحاب شمال در قیامت، به جهت بهره‌مند نشدن از امکانات مالی و قدرت خویش:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ . حاقّه (69) 25 و 28 و 29

199. مترفان اصحاب شمال، منکر بعث و معاد:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ

إِنَّهُمْ کٰانُوا

قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ

وَ کٰانُوا یَقُولُونَ أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

نَحْنُ خَلَقْنٰاکُمْ فَلَوْ لاٰ تُصَدِّقُونَ . واقعه (56) 41 و 45 و 47 و 57

200. مترفان اصحاب شمال، مردمانی گمراه:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ

ثُمَّ إِنَّکُمْ أَیُّهَا الضّٰالُّونَ الْمُکَذِّبُونَ . واقعه (56) 41 و 45 و 51

201. مترفان اصحاب شمال، در زمرۀ مکذبان:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ

ثُمَّ إِنَّکُمْ أَیُّهَا الضّٰالُّونَ الْمُکَذِّبُونَ . واقعه (56) 41 و 45 و 51

202. درخت زقوم، مورد خوراک مترفان اصحاب شمال، در قیامت:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ

لَمَجْمُوعُونَ إِلیٰ مِیقٰاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ

لَآکِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ

فَمٰالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ . واقعه (56) 41 و 45 و 50 و 52 و 53

203. آب داغ و سوزان، نوشیدنی مترفان اصحاب شمال، در قیامت:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ

لَمَجْمُوعُونَ إِلیٰ مِیقٰاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ

فَشٰارِبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْحَمِیمِ

فَشٰارِبُونَ شُرْبَ الْهِیمِ

هٰذٰا نُزُلُهُمْ یَوْمَ الدِّینِ . واقعه (56) 41 و 45 و 50 و 54 -\56

3. اهل مکه

204. اهل مکه، مردمانی مترف و برخوردار از امکانات مادی:

وَ قٰالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدیٰ مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنٰا أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبیٰ إِلَیْهِ ثَمَرٰاتُ کُلِّ شَیْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنّٰا ... قصص (28) 57

4. فرعونیان

205. فرعونیان، مردمانی مترف و برخوردار از امکانات مادی:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُوا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ . یونس (10) 88

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ . شعراء (26) 53 و 57 و 58

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ

کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

وَ نَعْمَةٍ کٰانُوا فِیهٰا فٰاکِهِینَ

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا قَوْماً آخَرِینَ . دخان (44) 17 و 25 -\28

5. قارون

206. قارون، از مترفان و از قوم موسی:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ ... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... قصص (28) 76

6. قوم ثمود

207. قوم ثمود، مردمانی مترف:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . اعراف (7) 73 و 74

وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ

وَ آتَیْنٰاهُمْ

آیٰاتِنٰا فَکٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ

وَ کٰانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً آمِنِینَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحِینَ

فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . (1)حجر (15) 80 -\84

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ . شعراء (26) 141 و 146 -\148

7. قوم عاد

208. قوم عاد، مردمانی مترف:

کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ

أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ

وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ

وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ بِمٰا تَعْلَمُونَ

أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ . شعراء (26) 123 و 128 و 129 و 133

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعٰادٍ

إِرَمَ ذٰاتِ الْعِمٰادِ

اَلَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهٰا فِی الْبِلاٰدِ. فجر (89) 6 -\8

8. ولید بن مغیره

209. ولید بن مغیره، از مترفان و انسانی با طمع و معاند با آیات الهی:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً

وَ بَنِینَ شُهُوداً

وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِیداً

ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ. (2)مدّثر (74) 11 -\15

مکر مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، مکر

ملامت مترفان

210. عدم تدبر مترفان نسبت به قرآن درپی‌دارندۀ سرزنش آنان از سوی خداوند:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 68 و 69

211. خداوند ملامت‌گر مترفان، به سبب رفتار استکباری آنان در برابر آیات الهی:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ ... مؤمنون (23) 64 و 66 و 67

212. خداوند سرزنش‌کنندۀ مترفان کافر، به دلیل انکار رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله و نسبت جنون دادن به وی به رغم آگاهی آنان از حقانیت حضرت:

... مُتْرَفِیهِمْ ... أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ . مؤمنون (23) 64 و 69

213. سرزنش خداوند از مترفان، به علت یاوه‌سراییهای آنان علیه قرآن:

... مُتْرَفِیهِمْ .... سٰامِراً تَهْجُرُونَ أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ ... آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ . (3)مؤمنون (23) 64 و 67 و 68

214. ملامت و توبیخ شدن مترفان، هنگام احساس نزول عذاب از جانب خداوند:

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِینَ

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ


1) 1) . مقصود از«اصحاب الحجر»قوم ثمود هستند. (مجمع البیان، ج 5 و 6، ص 528)

2) 2) . مقصود از«و من خلقت وحیداً»ولید بن مغیره است. (جامع البیان، ج 14، جزء 29، ص 190)

3) 3) . مقصود از«القول»قرآن است. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 521)

وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ . (1)انبیاء (21) 11 -\13

مهلت به مترفان

215. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور مهلت دادن اندک، به مترفان سران قریش:

وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلاً. (2)مزمّل (73) 11

ناسپاسی مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، ناسپاسی

ندامت مترفان

216. ندامت و پشیمانی مترفان، هنگام نزول عذاب بر آنان:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . (3)انعام (6) 44

نقش مترفان

217. نقش مهم مترفان، در زوال تمدّنها و سقوط جوامع بشری:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً. اسراء (17) 16

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِینَ ... وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ ...

انبیاء (21) 11 و 13

218. افزایش تعداد مترفان و ثروتمندان فاسق و تبهکار در جامعه، از عوامل هلاکت و نابودی آن جامعه، براساس سنّتهای خداوند:

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا ... اسراء (17) 16

واپس‌گرایی مترفان

==> همین مدخل، رذایل مترفان، ارتجاع و تعصّب

هلاکت مترفان

==> همین مدخل، عذاب مترفان

یأس مترفان

219. یأس مترفان هنگام مواجه شدن با مشکلات:

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذٰا هُمْ یَقْنَطُونَ . روم (30) 36

220. یأس مترفان هنگام نزول عذاب بر آنان:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ . (4)انعام (6) 44

نیز ==> اشراف، اصحاب شمال، رفاه، مال، نعمت


1) 1) . آیۀ«و ارجعوا الیٰ ما اترفتم...»توبیخ [و ملامت] نسبت به مترفان است و آنچه از آنان تفریط شده است (التبیان، ج 7، ص 235) و بنا بر قولی توبیخ پی‌درپی است.(الکشاف، ج 3، ص 106)

2) 2) . مقصود از«و المکذبین اولی النعمة»سران قریش است.(تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 855)

3) 3) . کلم«ابلاس»در نزد بعضی از عربها به معنای حزن بر چیزی و پشیمانی از آن است. (جامع البیان، ج 5، جزء 7، ص 195)

4) 4) . معنای«مبلسون»یأس و ناامیدی است (الکشاف ج 2، ص 23؛ التبیان، ج 4، ص 137)

متشابه

اشاره

متشابه

متشابه از قرآن، مواردی است که تفسیر آن مشکل باشد، به جهت مشابهت آن با غیر آن، از جهت لفظ یا از جهت معنا. (1)و یا مواردی است که علم به آن مختص خداوند است و یا آنچه که معنای آن معلوم نباشد و یا وجوه معنایی مختلفی را برتابد و یا مواردی از آیات که بطور مستقل معنای آن فهمیده نمی‌شود و با ارجاع آن به آیات دیگر معنا فهمیده می‌شود. (2)برخی گفته‌اند: متشابه، آن است که به سبب مشتبه بودن آن، از ظاهر لفظ نتوان به مراد آن پی برد. (3)مقصود از متشابه در این مدخل، اصطلاح علوم قرآنی است و معانی لفظی آن در جایگاه خود مطرح می‌شود. در این مدخل از واژۀ«متشابه» استفاده شده است.

آیات متشابه

اشاره

1. قرآن مشتمل بر آیات متشابه:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ ... وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ ... آل عمران (3) 7

2. آیات متشابه نازل شده از سوی خداوند همانند آیات محکم:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . (4)آل عمران (3) 7

اولو الألباب و آیات متشابه

==> همین مدخل، آیات متشابه، تأویل آیات متشابه

ایمان به آیات متشابه

3. ایمان راسخان در علم، به آیات متشابه قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ ... وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ ... وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا ... آل عمران (3) 7

4. ایمان راسخان در علم به آیات متشابه قرآن و از جانب خدا دانستن آنها، در صورت جهل به تأویل متشابهات:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . (5)آل عمران (3) 7

5. ایمان به تمامی آیات قرآن (محکم و متشابه)،

1) 1) . مفردات، ص 443،«شبه»

2) 2) . الاتقان فی علوم القرآن، ج 2، ص 3 -\4

3) 3) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 700

4) 4) .«کلّ من عند ربّنا»گویای آن است که هریک از متشابهات و محکمات از نزد خداوند بوده، مخالفتی بین آنان نیست. (روح المعانی، ج 3، جزء 3، ص 135)

5) 5) . امام باقر علیه السلام فرمود: جاهلان به تأویل متشابهات گفتند: وقتی تأویل متشابهات را نمی‌دانیم چه بگوییم؟ خداوند پاسخ ایشان را داد:«یقولون آمنّا به کلّ من عند ربّنا؛ می‌گویند: ایمان آوردیم همۀ آنها [محکمات و متشابهات] از نزد خدا است». (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 164، ح 6 ؛ البرهان، ج 1، ص 599، ح 13) در این صورت، واو در«و الرّاسخون»استیناف است، نه عاطفه

هدایتی از جانب خداوند:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

رَبَّنٰا لاٰ تُزِغْ قُلُوبَنٰا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنٰا وَ هَبْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهّٰابُ .

آل عمران (3) 7 و 8

تأویل آیات متشابه

6. علم به تاویل آیات متشابه قرآن، از ویژگیهای اولو الألباب:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ ... وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ ... وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ ... وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . آل عمران (3) 7

7. حروف مقطّعۀ اوّل برخی از سوره‌های قرآن، از آیات متشابه، و علم به تأویل آن، منحصر به خداوند متعال:

الم . (1)عنکبوت (29) 1

8. آیات متشابه قرآن، دارای تأویل صحیح:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . آل عمران (3) 7

9. اختصاص تأویل آیات متشابه قرآن به خداوند و راسخان در علم:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ ... وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ ... وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ ... (2)آل عمران (3) 7

10. ناتوانی منحرفان و کج‌اندیشان از تأویل صحیح آیات متشابه:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . آل عمران (3) 7

11. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله افضل راسخان در علم و عالم به تأویل آیات متشابه قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ ... وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ ... وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ... (3)آل عمران (3) 7

12. راسخان در علم، قادر بر تأویل متشابهات قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ ... وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ ... وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ


1) 1) . بنا بر روایتی از ائمّه علیهم السلام ، حروف مقطّعۀ اوّل بعضی از سوره‌های قرآن، از متشابهات است و علم به تأویل آن، مخصوص خداوند است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 112؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 30، ح 8)

2) 2) . برخی«واو»«و الرّاسخون»را استیناف دانسته‌اند، نه عاطفه. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 701؛ الکشاف، ج 1، ص 338)

3) 3) . امام باقر علیه السلام در مورد آیۀ مذکور فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله افضل راسخان در علم است. (بصائر الدرجات، صفار، جزء 3، ص 223، ح 4؛ تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 164، ح 6)

فِی الْعِلْمِ ... (1)آل عمران (3) 7

13. امامان معصوم علیهم السلام ، از مصادیق بارز راسخان در علم و عالمان به تأویل آیات متشابه قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ ... وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ ... وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ... (2)آل عمران (3) 7

14. لزوم شناخت آیات محکم، برای تأویل صحیح آیات متشابه:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . (3)آل عمران (3) 7

15. آیات محکم قرآن، مرجع تأویل و تفسیر آیات متشابه:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . آل عمران (3) 7

16. ارجاع متشابهات به محکمات و تفسیر صحیح متشابهات در سایۀ محکمات، منوط به هدایت الهی و عنایت خداوند:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

رَبَّنٰا لاٰ تُزِغْ قُلُوبَنٰا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنٰا وَ هَبْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهّٰابُ .

آل عمران (3) 7 و 8

17. راسخان در علم، نگران از افتادن در مسیر تأویل به رأی متشابهات، همانند گمراهان بیماردل:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

رَبَّنٰا لاٰ تُزِغْ قُلُوبَنٰا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنٰا وَ هَبْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهّٰابُ . آل عمران (3) 7 و 8

تفسیر آیات متشابه

18. سوء استفادۀ منحرفان قلبی و فکری از آیات متشابه قرآن، جهت گمراه و مشتبه کردن حق بر مردم، با تفسیرهای دلخواه و نادرست:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ ... وَ أُخَرُ


1) 1) . برخی«و الرّاسخون»را عطف بر«اللّه»دانسته‌اند، در این صورت راسخان نیز عالم به تأویل متشابهات‌اند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 701؛ الکشاف، ج 1، ص 338)

2) 2) . براساس روایات است. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 164، ح 6 -\8 ؛ بصائر الدرجات، صفّار، جزء 3، ص 223، باب 10، ح 4)

3) 3) . با توجه به معنای«امّ‌الکتاب »این مطلب قابل استفاده است

مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ ...

آل عمران (3) 7

19. انحراف قلبی و فکری، زمینه‌ای برای برداشتها و تفسیرهای نادرست از آیات متشابه قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ ... وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ ...

آل عمران (3) 7

20. عدم جواز برداشت و تفسیر آیات متشابه قرآن، بدون ارجاع آنها به آیات محکم:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . آل عمران (3) 7

تمسّک به آیات متشابه

21. گسترش کفر، هدف کج‌اندیشان، از تمسّک به آیات متشابه قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . (1)آل عمران (3) 7

سوءاستفاده از آیات متشابه

22. توجّه به متشابهات از سوی منحرفان و صاحبان قلبهای آلوده و ترک محکمات به قصد ایجاد فتنه در جامعه:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . آل عمران (3) 7

فهم آیات متشابه

23. عدم امکان فهم و برداشت صحیح از قرآن، بدون شناخت آیات محکم و متشابه آن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . (2)آل عمران (3) 7

نزول آیات متشابه

24. نزول آیات متشابه از جانب خداوند همانند آیات محکم:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ


1) 1) . امام صادق علیه السلام فرمود: مراد از«فتنه»در این آیه،«کفر»است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 700؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 313، ح 17)

2) 2) . فهم آیات متشابه، در گرو ارجاع آنها به آیات محکم است، بنابراین ابتدا باید این دو دسته از آیات تشخیص داده شود تا بتوان در پرتو آن قرآن را فهمید و تفسیر کرد

وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . آل عمران (3) 7

متعال / اسما و صفات

متعال / اسما و صفات

متعال از اسمای حُسنای الهی است که از«علیّ» اشتقاق یافته و مبالغه در علوّ است. متعال به معنای علوّ و سیطره داشتن است و در مورد خداوند نهایت علوّ و برتری و سلطه بر همه چیز از همۀ جهات است. (1)

متعه

==>ازدواج موقت

متعه

==>ازدواج موقت

متقبّل الحسنات / اسما و صفات

متقبّل الحسنات / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی از باب تفعّل [تَقَبَّل] به معنای پذیرفتن و قبول است و کاربرد آن در مورد خداوند در ارتباط با قبولی اعمال نیک و حسنات می‌باشد و 3 بار در قرآن آمده است. (2)این صفت الهی به‌همین‌صورت در ادعیه نیز آمده است. (3)

فَتَقَبَّلَهٰا رَبُّهٰا بِقَبُولٍ حَسَنٍ ... آل عمران (3) 37

مائده (5) 27؛ احقاف (46) 16

متقن / اسما و صفات

متقن / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی از باب افعال [اتقان] به معنای استوار کردن و محکم نمودن است و تنها یک‌بار در قرآن برای خداوند به‌کاررفته‌است . (4)این صفت الهی به‌همین‌صورت در ادعیه نیز آمده است. (5)

... صُنْعَ اللّٰهِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْءٍ ... نمل (27) 88

متّکا

اشاره

متّکا

متّکا، تکیه‌گاه، پشتی، آنچه برآن تکیه کنند. (6)در این مدخل معنای عام لغوی مقصود است و از واژه‌های «ارائک»،«سرر»و«عصا»و آنچه که به معنای متّکا آمده، استفاده شده است.

متّکای ابرار

==> همین مدخل، متّکای بهشتیان

متّکای بهشتیان

1. تختهای مزیّن و افراشته شده در حجله‌ها، تکیه‌گاه ابرار در بهشت:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... (7)انسان (76) 5 و 12 و 13


1) 1) . المیزان، ج 11، ص 308

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1122

3) 3) . المقام الاسنی، ص 95؛ جنّة الامان، ص 359

4) 4) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 196

5) 5) . المقام الاسنی، ص 95؛ جنّة الامان، ص 358

6) 6) . لغت‌نامه، ج 12، ص 17837،«متکا»

7) 7) .«اریکه»به تخت مزیّن، که در خیمه یا اتاقی است، و نیز به تخت اتاق عروس گفته می‌شود. (ترتیب العین، ج 1، ص 77«ارک»؛ اقرب الموارد، ج 1، ص 9،«الاراک»)

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ

عَلَی الْأَرٰائِکِ یَنْظُرُونَ . مطفّفین (83) 22 و 23

2. اخلاص، زمینه‌ساز برخورداری ابرار از متّکاهای فاخر بهشتی:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... انسان (76) 5 و 8 و 9 و 12 و 13

3. ترس ابرار از پروردگار خویش، موجب برخورداری آنان از پشتیهای مزیّن بهشتی:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا ... وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... انسان (76) 5 و 10 و 12 و 13

4. ترسیدن ابرار از روز سخت قیامت، عامل برخورداری آنان از متّکاهای فاخر بهشتی:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... انسان (76) 5 و 7 و 12 و 13

5. تکیه زدن ابرار، بر پشتیهای مزیّن بهشتی، پاداش وفای آنان به نذر خویش:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... یُوفُونَ بِالنَّذْرِ .. وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... انسان (76) 5 و 7 و 12 و 13

6. تکیه زدن ابرار بر متّکاهای بهشتی، پاداش اطعام خالصانه و بدون چشم‌داشت آنان به نیازمندان:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... انسان (76) 5 و 8 و 9 و 12 و 13

7. تکیه زدن ابرار، بر پشتیهای مزیّن بهشتی، پاداش ایثار آنان در رفع نیازهای غذایی گرسنگان:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... (1)انسان (76) 5 و 8 و 12 و 13

8. تکیه زدن بر پشتی مزیّن در بهشت، پاداش صبر و شکیبایی ابرار در راه خدا:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... انسان (76) 5 و 12 و 13

9. بهشتیان، تکیه زده بر پشتیها، با آسترهایی از ابریشم:

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ فُرُشٍ بَطٰائِنُهٰا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ ... (2)الرّحمن (55) 54

10. تختهای مزیّن و افراشته شده در حجله‌ها، تکیه‌گاه بهشتیان:

أُولٰئِکَ لَهُمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ ... مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... کهف (18) 31

إِنَّ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ ... هُمْ وَ أَزْوٰاجُهُمْ فِی ظِلاٰلٍ عَلَی الْأَرٰائِکِ مُتَّکِؤُنَ . یس (36) 55 و 56

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... انسان (76) 12 و 13

11. تختهای کنار هم چیده شده، متّکای بهشتیان:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ ... (3)طور (52) 17 و 20

12. تختهای جواهرنشان، متّکای بهشتیان:

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

عَلیٰ سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ

مُتَّکِئِینَ عَلَیْهٰا مُتَقٰابِلِینَ . (4)واقعه (56) 12 و 15 و 16

13. بهشتیان، در بزم با شکوه خویش، تکیه زده بر پشتیهای سبز و فرشهای بی‌نظیر، در جنس و زیبایی:

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِیٍّ حِسٰانٍ . (5)الرّحمن (55) 76

14. برخورداری بهشتیان از متّکاهای ویژۀ بهشتی، نتیجه و پاداش کردار آنان در دنیا:

... وَ لاٰ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ الْیَوْمَ فِی شُغُلٍ فٰاکِهُونَ هُمْ وَ أَزْوٰاجُهُمْ فِی ظِلاٰلٍ عَلَی الْأَرٰائِکِ مُتَّکِؤُنَ . یس (36) 54 -\56

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ ... بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ مُتَّکِئِینَ عَلیٰ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ ... طور (52) 17 و 19 و 20

15. تکیه زدن تقواپیشگان در بهشت، بر متّکاهای ویژۀ بهشتیان:

... وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ ... جَنّٰاتِ عَدْنٍ ... مُتَّکِئِینَ فِیهٰا ... ص (38) 49 -\51

16. تختهای کنار هم چیده شده، متّکای تقواپیشگان در بهشت:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ ... طور (52) 17 و 20

17. برخورداری متّقین از متّکاهای بهشتی، نتیجه و پاداش تقواپیشگی آنان:

... لِلْمُتَّقِینَ ... جَنّٰاتِ عَدْنٍ ... مُتَّکِئِینَ فِیهٰا ... ص (38) 49 -\51

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ ... طور (52) 17 و 20

18. برخورداری متّقین از متّکاهای بهشتی، نتیجه و پاداش کردار نیک و مداوم خود آنان:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ ... بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ مُتَّکِئِینَ عَلیٰ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ ... (6)طور (52) 17 و 19 و 20

19. تختهای مزیّن و برافراشته شده در حجله‌ها، متّکای مؤمنان در بهشت:

1) 1) . براساس روایات، اطعام اهل‌بیت علیهم السلام در وقت افطار، که خود گرسنه بودند و نیاز به غذا داشتند، صورت پذیرفته است که به آن ایثار می‌گویند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 611 و 617 ؛ الکشاف، ج 4، ص 668 و 670)

2) 2) .«بطائن»(جمع«بطانه») به معنای آستر است. (نثر طوبیٰ، ص 85 ،«بطن»).«استبرق»به جامۀ ضخیم از ابریشم گفته می‌شود. (المصباح، ج 1 -\2 ، ص 14،«الاستبرق»؛ نثر طوبیٰ، ص 20،«استبرق»)

3) 3) .«مصفوفة»یعنی چیده شده در کنار هم. (مفردات، ص 486،«صف»)

4) 4) . در روایتی از امام باقر علیه السلام آمده است:«علیٰ سرر موضونة»یعنی بر تختهای بافته شده که در میانۀ آن تختها، شاخه‌های درّ و یاقوت هست. (بحار الانوار، ج 8 ، ص 218، ح 210)

5) 5) .«عبقریّ»به هر چیزی گویند که دارای عظمت، اصالت، بقا و برتری بر غیرش باشد. (التحقیق، ج 8 ، ص 21،«عبقر»)

6) 6) . تعبیر«کنتم تعملون»مضارع استمراری و بر مداومت پارسایان بر اعمال نیک دلالت دارد

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ ... مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... کهف (18) 30 و 31

20. ایمان، سبب برخورداری مؤمنان از پشتیهای فاخر بهشتی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... أُولٰئِکَ لَهُمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ ...

مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... کهف (18) 30 و 31

21. عمل صالح، از عوامل برخورداری مؤمنان از متّکاهای بهشتی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً

أُولٰئِکَ لَهُمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ ... مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ ... کهف (18) 30 و 31

متّکای سابقان

22. تکیه زدن پیشتازان راه خدا (سابقون)، بر تختهای جواهرنشان در مجلسهای انس خویش در بهشت:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

عَلیٰ سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ

مُتَّکِئِینَ عَلَیْهٰا مُتَقٰابِلِینَ . (1)واقعه (56) 10 و 12 و 15 و 16

متّکای ضیافت زلیخا

23. فراهم ساختن زلیخا تکیه‌گاهی ویژه برای تکیه کردن زنان دعوت شده به ضیافتش:

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً ... یوسف (12) 31

متّکای کافران

24. شکوه بخشیدن به زندگی دنیوی کافران، تا حدّ برخورداری آنان از خانه‌های مجلّل با تکیه بر تختها، در حیطۀ قدرت و توانایی خداوند:

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ ... وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْوٰاباً وَ سُرُراً عَلَیْهٰا یَتَّکِؤُنَ . زخرف (43) 33 و 34

متّکای متّقین

==> همین مدخل، متّکای بهشتیان

متّکای موسی علیه السلام

25. عصا، متّکای موسی علیه السلام :

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا ... طه (20) 17 و 18

26. تکیه زدن بر عصا از فواید عصای خود آن، از منظر موسی علیه السلام :

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا ... طه (20) 17 و 18

متّکای مؤمنان

==> همین مدخل، متّکای بهشتیان

متکبّر / اسما و صفات

متکبّر / اسما و صفات

این اسم و صفت الهی از باب تفعّل به معنای


1) 1) . بنا بر اینکه مراد از«السّابقون»اوّل، سبقت‌گیران در اعمال خیر باشد. (المیزان، ج 19، ص 117؛ روح المعانی، ج 15، جزء 27، ص 202)

شرافت، بزرگی و قدر و منزلت والا می‌باشد و یک‌بار در قرآن آمده است:

هُوَ اللّٰهُ ... اَلْمُتَکَبِّرُ سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یُشْرِکُونَ .

حشر (59) 23

مجاهد گوید: تکبّر مشتق از کبریا است و کبریا یعنی فرمانروایی، و خداوند را ازآن‌رو متکبّر نامند که فرمانروایی او زوالی نخواهد داشت. (1)

متکلّم / اسما و صفات

متکلّم / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب تفعیل به معنای سخن گفتن است. علّامۀ حلّی در کتاب«باب الحادی عشر»این صفت را از صفات ثبوتیّۀ خداوند دانسته است، امّا طریحی در«مجمع البحرین»کلام خدا را حادث می‌داند، امّا نه آن‌طور که اشاعره گفته‌اند که خداوند با زبان و از میان دو لب سخن می‌گوید. این صفت فعلی 4 بار در قرآن در مورد سخن گفتن خدا با پیامبران و موسی علیه السلام آمده است: (2)

تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللّٰهُ ... بقره (2) 253

نساء (4) 164؛ اعراف (7) 143؛ شوری (42) 51

همچنین صفت فعلی«قائل»به معنای گوینده 133 بار از مادّۀ قول در قرآن بیان شده است. (3)

مُتِمّ / اسما و صفات

مُتِمّ / اسما و صفات

مُتمّ از اوصاف خداوند به معنای کامل کردن و تمام کردن است. این وصف الهی به صورت اسمی [مُتِمّ] یک‌بار و به صورت فعلی [ماضی و مضارع] 8 بار در مورد خداوند به‌کاررفته‌است : (4)

... وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی ... مائده (5) 3

... وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . صفّ (61) 8

بقره (2) 150 ؛ مائده (5) 6 ؛ اعراف (7) 142 ؛ توبه (9) 32 ؛ یوسف (12) 6 ؛ نحل (16) 81 ؛ فتح (48) 2

متولّی الصّالحین / اسما و صفات

متولّی الصّالحین / اسما و صفات

این صفت فعل الهی از باب تَفعّل [تَوَلّیٖ] به معنای دوست و یاور است و یک‌بار دربارۀ خداوند در قرآن به‌کاررفته‌است . (5)این صفت الهی به‌همین‌صورت و با اضافه به صالحین (متولّی الصّالحین) در ادعیه نیز آمده است. (6)

إِنَّ وَلِیِّیَ اللّٰهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتٰابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ . اعراف (7) 196

متوفّی / اسما و صفات

متوفّی / اسما و صفات


1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1219 -\1223

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1262 -\1264

3) 3) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1190 -\1210

4) 4) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 179

5) 5) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1534

6) 6) . المقام الاسنی، ص 95؛ جنّة الامان، ص 360

مستوفی از«توفی»به معنای دریافت کامل و قبض تمام یک شیء است. (1)از آنجا که این کلمه در آیات در مورد گرفتن جان و قبض روح به کار رفته مباحث آن در مدخل مرگ مطرح شده‌اند.

متین / اسما و صفات

متین / اسما و صفات

این اسم و صفت خداوندی به معنای استوار، قویّ و با صلابت است. بیهقی در کتاب«الاسماء و الصّفات»از ابن عبّاس نقل نموده است که«متین» یعنی شدید و سخت. این اسم به‌همین‌صورت [متین] یک‌بار برای خداوند در قرآن آمده است: (2)

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزّٰاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ . ذاریات (51) 58

مُثبّت / اسما و صفات

مُثبّت / اسما و صفات

این صفت فعلی از ثبّت، یُثبّت تثبیتاً به معنای به پاداشتن و استوار کردن است و 8 بار در قرآن برای خدا به‌کاررفته‌است . این صفت الهی به‌همین‌صورت و با اضافه به (قلوب) و (اهل السّماوات و الارض) در ادعیه و روایات آمده است. (3)

... وَ یُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدٰامَ . (4). انفال (8) 11

انفال (8) 11 ؛ هود (11) 120 ؛ ابراهیم (14) 27 ؛ نحل (16) 102 ؛ اسراء (17) 74 ؛ فرقان (25) 32 ؛ محمّد (47) 7

مثقال

==>میزان

مثقال

==>میزان

مثلهای قرآن

==>تشبیهات

مثلهای قرآن

==>تشبیهات

مُثیب / اسما و صفات

مُثیب / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوند از باب افعال [اثابه]، به معنای جزای بر فعل آمده و عام است و لکن در جزای بر طاعت کاربرد بیشتری دارد. (5)این صفت الهی به‌همین‌صورت در روایات و ادعیه آمده است. (6)

فَأَثٰابَهُمُ اللّٰهُ بِمٰا قٰالُوا جَنّٰاتٍ ... مائده (5) 85

آل عمران (3) 153؛ فتح (48) 18

مجادله

==>جدل

مجادله

==>جدل

مجازات

==>کیفر

مجازات

==>کیفر


1) 1) . المیزان، ج 17، ص 268

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1291

3) 3) . بحار الانوار، ج 9، ص 265؛ سُنن ابن ماجه، ج 1، ص 72

4) 4) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 201 -\204

5) 5) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 862

6) 6) . بحار الانوار، ج 91، ص 389؛ دعای جوشن کبیر، بند 44

مجسّمه‌سازی

اشاره

مجسّمه‌سازی

مجسّمه، پیکری که از فلز، سنگ، گچ و جز آن به شکل انسان و حیوان سازند. (1)در این مدخل از واژه‌های«تماثیل»،«جسد»و«هیئة»استفاده شده است.

احکام مجسّمه‌سازی

1. مجسّمه‌سازیِ منجر به پرستش غیر خدا، صنعتی حرام:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً ... وَ کٰانُوا ظٰالِمِینَ وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ ... إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِینَ . اعراف (7) 148 و 150 و 152

قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی

قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا

أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً. طه (20) 85 - 86 و 92 و 93 و 97

2. لزوم از بین بردن مجسمه‌های ساخته شده، برای پرستش غیر خدا:

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً. طه (20) 88 و 97

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ

فَجَعَلَهُمْ جُذٰاذاً إِلاّٰ کَبِیراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَیْهِ یَرْجِعُونَ . (2)انبیاء (21) 52 و 58

فَرٰاغَ إِلیٰ آلِهَتِهِمْ فَقٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ

فَرٰاغَ عَلَیْهِمْ ضَرْباً بِالْیَمِینِ

فَأَقْبَلُوا إِلَیْهِ یَزِفُّونَ

قٰالَ أَ تَعْبُدُونَ مٰا تَنْحِتُونَ . صافّات (37) 91 و 93 -\95

3. جواز مجسّمه‌سازی، در شریعت سلیمان علیه السلام :

وَ لِسُلَیْمٰانَ ... وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ ... یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ وَ تَمٰاثِیلَ ... (3)سبأ (34) 12 و 13

4. ساختن مجسّمۀ حیوانات، جایز و مباح در شریعت عیسی علیه السلام :

... اِسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللّٰهِ ... آل عمران (3) 45 و 49


1) 1) . لغت‌نامه، ج 12، ص 17934،«مجسّمه»

2) 2) .«تماثیل»به چیزی گفته می‌شود که ساخته شده باشد و به یکی از مخلوقات شباهت داشته باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 83)

3) 3) .«تماثیل»مجسّمه‌ای است از خزف یا فلز که به صورت انسان یا حیوان ساخته شود. (نثر طوبیٰ، ج 2، ص 386،«..م‌ث‌ل»)

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی ... مائده (5) 110

مجسّمه‌سازی برای سلیمان علیه السلام

==> همین مدخل، مجسّمه‌سازی جنّیان

مجسّمه‌سازی برای عبادت

==> بت و نیز همین مدخل، مجسّمه‌سازی بنی اسرائیل، مجسّمه‌سازی سامری

مجسّمه‌سازی بنی اسرائیل

5. بنی اسرائیل و سامری، سازندۀ مجسّمۀ گوسالۀ نری با زیورآلات خویش:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ ... (1)اعراف (7) 148

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ . طه (20) 88

6. بانگ مجسّمۀ گوسالۀ سامری دست‌ساز بنی اسرئیل، همانند بانگ گوساله:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ ... اعراف (7) 148

7. مجسّمۀ گوسالۀ زرین ساخته شده به دست بنی اسرائیل و سامری، مورد پرستش آنها:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ أَ لَمْ یَرَوْا أَنَّهُ لاٰ یُکَلِّمُهُمْ وَ لاٰ یَهْدِیهِمْ سَبِیلاً اتَّخَذُوهُ وَ کٰانُوا ظٰالِمِینَ . اعراف (7) 148

8. پشیمانی بنی اسرائیل از پرستش مجسّمۀ ساخته شده، به دست آنها:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ أَ لَمْ یَرَوْا أَنَّهُ لاٰ یُکَلِّمُهُمْ وَ لاٰ یَهْدِیهِمْ سَبِیلاً اتَّخَذُوهُ وَ کٰانُوا ظٰالِمِینَ

وَ لَمّٰا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ وَ رَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قٰالُوا لَئِنْ لَمْ یَرْحَمْنٰا رَبُّنٰا وَ یَغْفِرْ لَنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . اعراف (7) 148 و 149

مجسّمه‌سازی جنّیان

9. ساخت مجسّمه، به‌وسیلۀ جنّیان و طبق خواست سلیمان علیه السلام :

وَ لِسُلَیْمٰانَ ... وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ ... یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ وَ تَمٰاثِیلَ ... سبأ (34) 12 و 13

مجسّمه‌سازی در تاریخ

==> همین مدخل، مجسّمه‌سازی بنی اسرائیل، مجسّمه‌سازی جنّیان، مجسّمه‌سازی سامری و مجسّمه‌سازی عیسی علیه السلام

مجسّمه‌سازی در شریعت سلیمان علیه السلام

==> همین مدخل، احکام مجسّمه‌سازی

مجسّمه‌سازی در قوم ابراهیم

10. بتهای مورد پرستش قوم ابراهیم، مجسّمه‌های مصنوع و دست ساختۀ خود آنها:

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ أَ تَعْبُدُونَ مٰا تَنْحِتُونَ .


1) 1) . در احتمالی مقصود از قوم موسی سامری و افراد هم عقیده با او و در احتمالی تمامی آنها است، زیرا همۀ آنها جز تعدادی اندک، در اجرای آن شرکت داشتند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 737؛ الکشاف، ج 2، ص 159)

صافّات (37) 83 و 95

مجسّمه‌سازی سامری

11. ساخت مجسّمۀ گوسالۀ نر، از زیورآلات جمع‌آوری‌شدۀ بنی اسرائیل، از سوی سامری:

قٰالُوا مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنٰاهٰا فَکَذٰلِکَ أَلْقَی السّٰامِرِیُّ

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ ... طه (20) 87 و 88

12. مجسّمۀ گوسالۀ زرّین سامری، دارای نعره‌ای همانند بانگ گوساله:

... اَلسّٰامِرِیُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ ... طه (20) 87 و 88

13. سامری فردی ماهر در فنّ مجسّمه‌سازی، صنعت‌کار و هنرمند:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ ... (1)اعراف (7) 148

... اَلسّٰامِرِیُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ ...

طه (20) 87 و 88

14. فریبکاریهای نفس و جلوه‌پردازی‌های نفسانی، وادارکنندۀ سامری به ساختن مجسّمۀ زرّین گوساله، جهت ایجاد انحراف در بنی اسرائیل:

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 88 و 96

15. سوزاندن گوسالۀ زرّین سامری و محو اثر آن و افشاندن سوختۀ آن به دریا، تصمیم قطعی و مؤکّد موسی علیه السلام :

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً. طه (20) 88 و 97

16. محکومیّت سامری از سوی موسی علیه السلام به خروج فوری از جامعه و انزوا و قطع رابطه با مردم در طول زندگی، به سبب ساختن گوسالۀ زرّین برای عبادت:

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً. طه (20) 88 و 97

17. معرّفی مجسّمۀ گوسالۀ زرّین با نام اله از سوی سامری:

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ . طه (20) 88

مجسّمه‌سازی عیسی علیه السلام

18. عیسی علیه السلام توانمند بر آفرینش مجسّمه‌ای از گِل به شکل پرندگان و دمیدن در آن و پرنده شدن آن به اذن خدا:

... اِسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ رَسُولاً إِلیٰ


1) 1) . اطلاق گوساله بر مجسّمۀ آن‌که - بیانگر ساخته شدن مجسّمه‌ای کاملاً شبیه گوساله بوده - و نیز ساختن آن به‌گونه‌ای که صدای گاو از آن می‌آمد، بیانگر این است که سازندۀ آن مجسّمه هنرمند بوده و در صنعت مجسّمه‌سازی مهارت کامل داشته است

بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللّٰهِ ... آل عمران (3) 45 و 49

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی ...

مائده (5) 110

موسی علیه السلام و مجسّمه‌سازی

==> همین مدخل، مجسّمه‌سازی سامری

مجلس

==>معاشرت

مجلس

==>معاشرت

مجمع البحرین

اشاره

مجمع البحرین

مجمع البحرین، جایی است که در آن، دو دریا جمع شده باشد. (1)[و نیز] نام محلّی است که موسی و خضر علیهما السلام در آن ملاقات کرده‌اند (2)و در مقصود از آن سه احتمال است: 1 -\محل اتصال خلیج عقبه به خلیج سوئز و اتصال آنها دریای احمر، 2 -\محلّ تلاقی مدیترانه با اقیانوس اطلس (تنگه جبل الطارق)، 3 -\محل تلاقی اقیانوس هند و دریای احمر. (3)در این مدخل از واژۀ«مجمع البحرین» استفاده شده است.

اهمّ عناوین: مسافران مجمع البحرین، ملاقات در مجمع البحرین، یوشع علیه السلام در مجمع البحرین.

خضر علیه السلام در مجمع البحرین

==> همین مدخل، ملاقات در مجمع البحرین

سفر به مجمع البحرین

==> همین مدخل، موسی علیه السلام در مجمع البحرین و یوشع علیه السلام در مجمع البحرین

ملاقات در مجمع البحرین

1. اطّلاع موسی علیه السلام از امکان ملاقات وی با خضر علیه السلام در مجمع البحرین:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً. کهف (18) 60

2. مجمع البحرین، محلّ ملاقات موسی علیه السلام با خضر علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ ... فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا ... (4)کهف (18) 60 و 65

3. ملاقات با خضر علیه السلام در مجمع البحرین، از سوی موسی علیه السلام بسیار دارای اهمیّت:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ


1) 1) . لغت‌نامه، ج 12، ص 17947،«مجمع البحرین»

2) 2) . التبیان، ج 7، ص 66 ؛ جامع البیان، ج 9، جزء 15، ص349؛ الکشاف، ج 2، ص 731

3) 3) . نک: تفسیر نمونه، ج 12، ص 480 -\481

4) 4) . مجمع البحرین، محلّ و مکان مورد وعدۀ ملاقات موسی علیه السلام با خضر علیه السلام است. (الکشاف، ج 2، ص 731؛ روح البیان، ج 5، ص 266)

اَلْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً. کهف (18) 60 و 65

4. ماهی و حرکت غیر عادّی آن در آب، نشانه‌ای برای جایگاه ملاقات موسی و خضر علیهما السلام در مجمع البحرین:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً

قٰالَ ذٰلِکَ مٰا کُنّٰا نَبْغِ فَارْتَدّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمٰا قَصَصاً. کهف (18) 60 و 64

5. ملاقات موسی علیه السلام با خضر علیه السلام در مجمع البحرین، پس از بازگشت وی و همسفرش به آنجا:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً. کهف (18) 60 و 65

6. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور بازگویی داستان ملاقات موسی علیه السلام با خضر علیه السلام در مجمع البحرین:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً. کهف (18) 60

موسی علیه السلام در مجمع البحرین

7. رسیدن موسی علیه السلام و هم‌سفر او (یوشع علیه السلام ) به مجمع البحرین:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ ... فَلَمّٰا بَلَغٰا مَجْمَعَ بَیْنِهِمٰا ... کهف (18) 60 و 61

8. احساس گرسنگی و خستگی شدید موسی علیه السلام ، پس از عبور و پشت سر گذاشتن مجمع البحرین:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ ... فَلَمّٰا جٰاوَزٰا قٰالَ لِفَتٰاهُ آتِنٰا غَدٰاءَنٰا لَقَدْ لَقِینٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً. کهف (18) 60 و 62

9. آرمیدن موسی علیه السلام و همسفرش (یوشع علیه السلام )، کنار صخره‌ای در مجمع البحرین:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ ... قٰالَ أَ رَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنٰا إِلَی الصَّخْرَةِ ... کهف (18) 60 و 63

ماهی در مجمع البحرین

10. همراه بودن یک ماهی با موسی علیه السلام و هم‌سفر او (یوشع علیه السلام )، برای غذا، هنگام رسیدن به مجمع البحرین:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ ... فَلَمّٰا بَلَغٰا مَجْمَعَ بَیْنِهِمٰا نَسِیٰا حُوتَهُمٰا .... آتِنٰا غَدٰاءَنٰا ... قٰالَ أَ رَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنٰا إِلَی الصَّخْرَةِ فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ ... کهف (18) 60 -\63

11. غفلت موسی علیه السلام و همسفرش (یوشع علیه السلام )، هنگام رسیدن به مجمع البحرین، از ماهی همراه خویش:

فَلَمّٰا بَلَغٰا مَجْمَعَ بَیْنِهِمٰا نَسِیٰا حُوتَهُمٰا ... قٰالَ أَ رَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنٰا إِلَی الصَّخْرَةِ فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ ... کهف (18) 61 و 63

12. زنده شدن ماهی بی‌جان همراه موسی علیه السلام و همسفرش (یوشع علیه السلام ) در مجمع البحرین و حرکت آن به‌سوی دریا به گونۀ غیر عادی:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ ... فَلَمّٰا بَلَغٰا مَجْمَعَ بَیْنِهِمٰا

نَسِیٰا حُوتَهُمٰا فَاتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ سَرَباً ... فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ وَ مٰا أَنْسٰانِیهُ إِلاَّ الشَّیْطٰانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَ اتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَباً. کهف (18) 60 و 61 و 63

موقعیّت جغرافیایی مجمع البحرین

13. مجمع البحرین، در موقعیّتی بسیار دور، نسبت به منطقۀ سکونت حضرت موسی علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً. (1)کهف (18) 60

یوشع علیه السلام در مجمع البحرین

14. مشاهده حرکت ماهی بی‌جان به سمت دریا و فروغلطیدن آن در مجمع البحرین از سوی یوشع علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ ... قٰالَ أَ رَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنٰا إِلَی الصَّخْرَةِ فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ وَ مٰا أَنْسٰانِیهُ إِلاَّ الشَّیْطٰانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَ اتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَباً. کهف (18) 61 و 63

15. غفلت یوشع علیه السلام از بازگویی سرگذشت ماهی، برای موسی علیه السلام ، در مدّت استراحتشان در مجمع البحرین:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ ... قٰالَ أَ رَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنٰا إِلَی الصَّخْرَةِ فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ وَ مٰا أَنْسٰانِیهُ إِلاَّ الشَّیْطٰانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَ اتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَباً. کهف (18) 60 و 63

16. بازگو کردن ماجرای رفتن ماهی به دریا در مجمع البحرین، از سوی یوشع علیه السلام به موسی علیه السلام ، در پی درخواست آن حضرت از آوردن غذا از جانب وی:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ ... فَلَمّٰا جٰاوَزٰا قٰالَ لِفَتٰاهُ آتِنٰا غَدٰاءَنٰا لَقَدْ لَقِینٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً قٰالَ أَ رَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنٰا إِلَی الصَّخْرَةِ فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ وَ مٰا أَنْسٰانِیهُ إِلاَّ الشَّیْطٰانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَ اتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَباً. کهف (18) 60 و 62 و 63

17. یوشع علیه السلام عهده‌دار حمل و تدارک غذای موسی علیه السلام در سفر به مجمع البحرین:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ ... فَلَمّٰا جٰاوَزٰا قٰالَ لِفَتٰاهُ آتِنٰا غَدٰاءَنٰا ... کهف (18) 60 و 62

مجوس

اشاره

مجوس

مجوس معرب مجوش و در زبان پهلوی مغ بوده است و کلمه«موبد»که به پیشوای دین زرتشتی اطلاق می‌شود، از این ریشه است. (2)این واژه در روزگاران پیش از اسلام نیز نامی شناخته شده بوده است. (3)[مجوسیان] بر دین زردشت بودند که مبعوث به ایران و آذربایجان بود و کتاب وی «اوستا»است که شامل 17 فصل است. (4)برخی


1) 1) .«حقب»به معنای زمان طولانی و ممتدّ یا مسیر ممتدّ و مداوم است (التحقیق، ج 1 -\2، جزء 2، ص 258 -\259،«حقب») و از تأکید موسی علیه السلام به«حتّی ابلغ...او مضی حقبا»می‌شود چنین برداشتی نمود

2) 2) . فرهنگ فارسی، ج 6، ص 1906،«مجوس»

3) 3) . واژه‌های دخیل در قرآن، آرتور جفری، ص 374،«المجوس»

4) 4) . التّحقیق، ج 11، ص 36؛ اعلام قرآن، خزائلی، ص546 - 551

مفسّران آنان را آتش‌پرست و خورشیدپرست دانسته‌اند (1)و برخی دیگر آن را نوعی انحراف در آیین توحیدی این قوم پنداشته‌اند. (2)و براساس روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله مجوسیان از اهل (3)کتابند.در این مدخل از واژۀ«المجوس»و«آیۀ جزیه»استفاده شده است.

آیین مجوس

1. مجوس، از اهل کتاب:

قٰاتِلُوا الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لاٰ یُحَرِّمُونَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ لاٰ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ . (4)توبه (9) 29

2. مجوسیّت از آیینهای توحیدی:

... وَ الَّذِینَ هٰادُوا ... وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا ... (5)حج (22) 17

جزیۀ مجوس

3. لزوم پرداخت جزیه به حکومت اسلامی، به‌وسیلۀ مجوسیان با انقیاد کامل:

قٰاتِلُوا الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لاٰ یُحَرِّمُونَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ لاٰ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ . (6)توبه (9) 29

4. لزوم متارکۀ جنگ با مجوسیان و حفظ امنیّت آنان، در صورت پرداخت جزیه به حکومت اسلامی:

قٰاتِلُوا الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لاٰ یُحَرِّمُونَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ لاٰ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ . توبه (9) 29

مجوس در قیامت

5. داوری خداوند میان مسلمانان، یهودیها، نصارا، صابئان، مجوسیها و مشرکان در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئِینَ وَ النَّصٰاریٰ وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللّٰهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ... حج (22) 17

نیز ==> اهل کتاب


1) 1) . جامع البیان، ج 10، جزء 17، ص 169

2) 2) . التّحقیق، ص 11، ص 37

3) 3) . وسائل الشیعه، ج 11، ص 96، ابواب جهاد العدوّ،باب 49، ح 1

4) 4) .«اشعث بن قیس»از امیرالمؤمنین علیه السلام سؤال کرد: چگونه از مجوس جزیه گرفته می‌شود، در حالی که کتابی بر آنان نازل نشده و پیغمبری به‌سوی آنان برانگیخته نشده است؟ امام فرمود: ای اشعث، همانا خدا کتابی بر آنان نازل کرد و رسولی به‌سوی آنها برانگیخت. (توحید صدوق، ص 306، ب 43، ح 1؛ تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 475، ح 24)

5) 5) . قرار دادن گروه‌های یهودی و مجوس در مقابل«الذین اشرکوا»بیانگر مطلب یادشده است

6) 6) . رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من جزیه نمی‌گیرم مگر از اهل کتاب، مجوس، دارای پیغمبر و کتاب بودند که پیغمبر خود را کشتند و کتاب را آتش زدند. (الکافی، ج 3، ص 567، ح 4؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 202، ح 98)

مجیب / اسما و صفات

مجیب / اسما و صفات

این اسم و صفت الهی به صورت اسمی (مجیب و مجیبون) به معنای اجابت‌کننده و پاسخ‌دهنده و به صورت و فعلی دوبار (مجیب و یجیب) در قرآن آمده است:

... إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ . هود (11) 61

بقره (2) 186؛ نمل (27) 62 ؛ صافّات (37) 75

مجید / اسما و صفات

مجید / اسما و صفات

مجید (بزرگواری، عظمت و رفعت شأن) و دو بار به صورت وصف خداوند در قرآن ذکرشده است: (1)

... إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ. هود (11) 73

ذُو الْعَرْشِ الْمَجِیدُ. بروج (85) 15

مُجیر / اسما و صفات

مُجیر / اسما و صفات

مجیر (پناه دادن و به فریاد رسیدن) دو بار در مورد خداوند در قالب فعل (یجیر، یُجرْکم) در قرآن آمده است: (2)

... وَ هُوَ یُجِیرُ وَ لاٰ یُجٰارُ عَلَیْهِ ... مؤمنون (23) 88

... یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُجِرْکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ . احقاف (46) 31

این صفت الهی به‌همین‌صورت در ادعیه نیز آمده است. (3)

محاجّه

==>احتجاج

محاجّه

==>احتجاج

محاربه

اشاره

محاربه

محاربه، از«حرب»به معنای جنگیدن و نبرد کردن است. (4)محارب در اصطلاح فقه به کسی گویند که سلاح خود را برای ارعاب مسلمانی در خشکی، دریا، شهرها و آبادیها برکشد و هدف او تهدید به قتل جهت چپاول اموال او با فریب‌کاری و آشکار باشد، به‌گونه‌ای که اگر آن مسلمان نهراسید و دست از مال خود برنداشت، از سوی محارب کشته شده و مالش ضبط شود. (5)در این مدخل از مشتقّات «حرب»استفاده شده است و معنای اعمّ محاربه مورد نظر است.

اهمّ عناوین: توبه از محاربه و کیفر محاربه.

احکام محاربه

1. قتل، یکی از کیفرهای مفسدان محارب در صورت ارتکاب قتل:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ


1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1292

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 271

3) 3) . مفاتیح الجنان، دعای مجیر؛ الاقبال بالاعمال الحسنة، ج 2، ص 397

4) 4) . المصباح، ج 1، ص 127،«حرب»

5) 5) . زبدة البیان، ص 835، کتاب الحدود

عَظِیمٌ . (1)مائده (5) 33

2. به دار آویختن، از جمله کیفرهای محاربان مفسد در صورت سرقت مال و ارتکاب قتل:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (2)

مائده (5) 33

3. قطع یک‌دست و یک پا، به صورت مخالف، از کیفرهای محاربان مفسد در صورت تصرف اموال دیگران:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (3)

مائده (5) 33

4. تبعید، یکی از کیفرهای محاربان مفسد در صورت ایجاد ناامنی بدون ارتکاب قتل:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ .

مائده (5) 33

5. لزوم همکاری با محاربان و حضور در میان آنان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . توبه (9) 107 -\109

6. لزوم از بین بردن زمینه توطئه و نفوذ محاربان در جامعۀ اسلامی:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ


1) 1) . امام باقر و امام صادق علیهما السلام فرمودند: کیفر محارب، به‌اندازۀ استحقاق او است. اگر تنها قتل کرده باشد کیفرش قتل است و اگر مرتکب قتل شود و مالی را بگیرد کشته می‌شود و به دار آویخته می‌شود و اگر مالی را بگیرد ولی مرتکب قتل نشود دست و پای او قطع می‌گردد و در صورتی که در راهها ترس و وحشت ایجاد کند، فقط تبعید می‌شود. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 291) گفتنی است که احکام محاربه، مخصوص محارب مفسد [محارب در اصطلاح فقه] است و شامل مطلق محاربه نمی‌شود

2) 2) . همان

3) 3) . همان

اَلْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 107 و 108

7. سقوط حدود چهارگانۀ محاربان مفسد، در صورت توبه، پیش از دستگیری:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ .

مائده (5) 33

توبه از محاربه

8. خداوند، فراخوان محاربان به توبه و پرهیز از فسادگری و ستیزه‌جویی با خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا ...

مائده (5) 33 و 34

9. خداوند، پذیرای توبۀ بندگان، حتی محاربان با خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 33 و 34

10. سقوط کیفرهای چهارگانه (اعدام، به دار آویختن، قطع دست و پا و تبعید) از محاربان و فسادانگیزان، در صورت توبه، قبل از دستگیری:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ ...

مائده (5) 33 و 34

11. عدم گرفتاری محاربان مفسد به کیفر، در صورت توبه کردن، قبل از دستگیری:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً ... لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ ... مائده (5) 33 و 34

12. توبه و اظهار پشیمانی محاربان تبهکار پس از دستگیری، فاقد تأثیر و اعتبار، در سقوط کیفر و رهایی از عذاب دوزخ:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ ...

مائده (5) 33 و 34

13. پذیرش توبۀ محاربان افسادگر از سوی خداوند، جلوه‌ای از مغفرت و رحمت الهی:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 33 و 34

14. سقوط کیفر و حدّ محاربان مفسد در صورت توبه، پرتوی از رحمت و مغفرت الهی:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 33 و 34

کیفر محاربه

15. محاربان با خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، از مفسدان در زمین و محکوم به یکی از حدود چهارگانه (قتل، به دار آویختن، قطع دست و پا و تبعید):

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی

اَلْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ... (1)مائده (5) 33

16. کیفرهای ویژۀ محاربان خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، کیفرهایی خوارکننده و ذلّت‌آور:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا ... مائده (5) 33

17. حاکم اسلامی، وظیفه‌دار برگزیدن یکی از مجازاتهای چهارگانۀ محارب، با رعایت تناسب بین مجازات و جنایت وی:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ... (2)مائده (5) 33

18. ذلّت و خواری در دنیا، کیفر محاربه با خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا ... مائده (5) 33

19. عذاب بزرگ آخرتی، پیامد محاربه با خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 33

نیز ==> همین مدخل، احکام محاربه

محاربان

1. ابو عامر راهب

==> همین مدخل، محاربه با خدا و محاربه با محمّد صلی الله علیه و آله

2. رباخواران

==> همین مدخل، محاربه با خدا و محاربه با محمّد صلی الله علیه و آله

محاربه با خدا

20. حرمت محاربه با خداوند:

... وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا ... فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... بقره (2) 278 و 279

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ .

مائده (5) 33

21. رباخواران، از محاربان با خداوند:

... وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا ... فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... بقره (2) 278 و 279

22. رباخواری ، سبب محاربۀ با خداوند:

... وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا ... فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... بقره (2) 278 و 279

23. ابو عامر راهب، از محاربان با خداوند:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ


1) 1) . استفاده بر این اساس که«یسعون فی الأرض»عطف تفسیری برای«الّذین یحاربون»باشد. (المیزان، ج 5، ص 326)

2) 2) . از امام صادق علیه السلام در پاسخ سؤال از معنای آیۀ مذکور روایت شده است: امر، به حاکم اسلامی واگذار شده است که به تناسب جنایت، مجازات را مشخص کند. (الکافی، ج 7، ص 246، ح 5؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 622، ح 164)

اَلْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ ... وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ ... (1)توبه (9) 101 و 107

محاربه با محمّد صلی الله علیه و آله

24. حرمت محاربه با محمّد صلی الله علیه و آله :

... وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا ... فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... بقره (2) 278 و 279

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ .

مائده (5) 33

25. گناه محاربه با محمّد صلی الله علیه و آله ، همسان با گناه محاربه با خداوند:

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ...

بقره (2) 279

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ .

مائده (5) 33

26. رباخواران، از محاربان با محمّد صلی الله علیه و آله :

... وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا ... فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... بقره (2) 278 و 279

27. رباخواری، عامل محاربه با محمّد صلی الله علیه و آله :

... وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا ... فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... بقره (2) 278 و 279

28. ابو عامر راهب، از محاربان با محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ ... وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ ...

توبه (9) 101 و 107

مصادیق محاربه

1. رباخواری

29. رباخواری، از مصادیق محاربه با خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

... وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا ... فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... بقره (2) 278 و 279

2. غارت

30. گرفتن مال مردم به زور، همراه با زدن آنان (در کشور اسلامی)، از مصادیق محاربه با خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... (2)مائده (5) 33

3. فسادگری

31. تلاش برای فساد و تباهی جامعۀ ایمانی، محاربه

1) 1) . منظور از«من حارب اللّه»ابو عامر مسیحی است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 110)

2) 2) . از امام صادق علیه السلام دربارۀ کسانی که در کشور اسلامی با زدن مردم به غارت اموالشان بپردازند، روایت شده: ایشان از اهل این آیه‌اند:«انّما جزاء الّذین یحاربون اللّه و رسوله...». (الکافی، ج 7، ص 245، ح 2؛ البرهان، ج 1، ص 285، ح 2)

و ستیزه‌جویی با خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً ... مائده (5) 33

4. ناامنی

32. سلاح برگرفتن و ایجاد ناامنی در راهها با قتل نفس، از مصادیق محاربه و ستیزه‌جویی با خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... (1)مائده (5) 33

منافقان و محاربان

33. همکاری و همسویی منافقان با محاربان، در تفرقه‌افکنی بین مؤمنان و توطئه علیه اسلام و مسلمانان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . توبه (9) 107 -\109

محاسب/اسما و صفات

==>حسیب/اسما و صفات

محاسب/اسما و صفات

==>حسیب/اسما و صفات

محاصره

اشاره

محاصره

محاصره، گرد شخصی [یا اشخاصی] یا محلّی را فراگرفتن ، به طوری که رابطۀ او [یا آنان] با خارج قطع گردد. (2)«محاصره»در لغت به معنای بر گرد چیزی بر آمدن و جلوگیری آن از خارج شدن است. (3)در این مدخل، مقصود«محاصرۀ نظامی»است. در این مدخل از جملۀ«و احصروهم»،«اذ جاءتکم جنود» و بعضی آیات استفاده شده است.

اهمّ عناوین: محاصرۀ مسلمانان.

محاصره‌کنندگان

1. کافران

==> همین مدخل، محاصرۀ مسلمانان.

2. مسلمانان

==> همین مدخل، محاصرۀ مشرکان.

3. مشرکان

==> همین مدخل، محاصرۀ مسلمانان.

4. یهود

==> همین مدخل، محاصرۀ مسلمانان.

محاصرۀ بنی اسرائیل

1. بنی اسرائیل در محاصرۀ نظامی فرعونیان، در کنارۀ دریا:

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَیْنٰاکُمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . (4)بقره (2) 50


1) 1) . امام جواد علیه السلام در پاسخ سؤال از حکم فسادگرانی که راه را بر مردم بسته‌اند فرمود: اگر راه را ناامن کرده و کسی را کشته‌اند، اعدام می‌شوند. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 315، ح 91؛ البرهان، ج 1، ص 289، ح 14)

2) 2) . فرهنگ فارسی، ج 3، ص 3889،«محاصره»

3) 3) . ترمینولوژی حقوق، ص 622

4) 4) . بیان نجات بنی اسرائیل و غرق شدن فرعونیان، در پی شکافته شدن دریا، دلالت بر این دارد که فرعونیان، بنی اسرائیل را محاصره کرده، در صدد هجوم به آنان بودند

فَلَمّٰا تَرٰاءَا الْجَمْعٰانِ قٰالَ أَصْحٰابُ مُوسیٰ إِنّٰا لَمُدْرَکُونَ

قٰالَ کَلاّٰ إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ

فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَکٰانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ

وَ أَزْلَفْنٰا ثَمَّ الْآخَرِینَ

وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ

ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ . شعراء (26) 61 -\66

محاصرۀ مدینه

2. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمانده و تصمیم‌گیر اصلی، در جنگ علیه حصر نظامی مدینه (غزوۀ احزاب):

... إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ .... وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ ... احزاب (33) 9 و 13

3. پیامبر صلی الله علیه و آله دارای شخصیّتی محوری و تصمیم‌گیرنده در جریان جنگ، علیه حصر نظامی مدینه (غزوۀ احزاب):

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ ... (1)احزاب (33) 19

4. روش پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ علیه حصر نظامی مدینه، الگو و اسوه‌ای شایسته برای مؤمنان:

یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبٰائِکُمْ وَ لَوْ کٰانُوا فِیکُمْ مٰا قٰاتَلُوا إِلاّٰ قَلِیلاً

لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کٰانَ یَرْجُوا اللّٰهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللّٰهَ کَثِیراً. احزاب (33) 20 و 21

5. وعدۀ پیامبر صلی الله علیه و آله به مسلمانان، دربارۀ پیروزی آنان علیه حصر نظامی مدینه (غزوۀ احزاب):

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ ... احزاب (33) 12 و 22

6. خبر دادن پیامبر صلی الله علیه و آله از وقوع حصر نظامی مدینه، به سبب دشمنان (غزوۀ احزاب):

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ ... (2)احزاب (33) 22

7. فعالیّت تبلیغاتی منافقان، برای درهم شکستن جبهۀ مسلمانان، و به نفع احزاب متّحد محاصره‌کنندۀ مدینه:

... إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ ... إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ ... وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا ... احزاب (33) 9 و 10 و 12 و 13

8. همسویی منافقان با احزاب متّحد محاصره‌کنندۀ مدینه، برای تضعیف روحیّۀ مسلمانان:

... إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ ... وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 9 و 12


1) 1) . آنان ازاین‌جهت به پیامبر صلی الله علیه و آله نگاه می‌کردند تا رخصتی برای ترک جهاد به دست آورند و این از موقعیّت محوری حضرت حکایت دارد

2) 2) . پیامبر صلی الله علیه و آله ، مؤمنان را از هجوم احزاب و جنگ با آنان با خبر ساخته بود و به آنان بشارت داده بود که در این جنگ پیروزی با آنان است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 549)

9. پیشگامی منافقان، در تزلزل، اضطراب و فرار از جنگ، با نیروهای محاصره‌کنندۀ مدینه:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 12 و 13

محاصرۀ مسلمانان

اشاره

10. قرار گرفتن مسلمانان مدینه در محاصرۀ دشمن (احزاب متّحد)، از ناحیۀ بالا و پایین مدینه:

... إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ ... إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ ... احزاب (33) 9 و 10

11. وحشت، اضطراب و تزلزل شدید مسلمانان مدینه، براثر هجوم احزاب متّحد و محاصرۀ نظامی شهر:

... إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ ... إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا هُنٰالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِیداً. احزاب (33) 9 - 11

12. بدگمانی برخی مسلمانان به خداوند، در پی هجوم احزاب متّحد به مدینه و محاصرۀ آن:

... إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ ... إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا . احزاب (33) 9 و 10

13. هجوم احزاب متّحد به مدینه و محاصرۀ آن، وسیلۀ امتحان مسلمانان:

... إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ ... إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ ... هُنٰالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ ... احزاب (33) 9 - 11

14. ایمان راسخ مؤمنان مدینه به وعده‌های خداوند و پیامبر در جریان محاصرۀ نظامی خود به‌وسیلۀ احزاب متّحد:

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ إِیمٰاناً وَ تَسْلِیماً. احزاب (33) 22

15. افزایش ایمان و تسلیم مؤمنان، هنگام رویارویی آنان با احزاب کافر و محاصره‌کنندۀ مدینه:

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ إِیمٰاناً وَ تَسْلِیماً. احزاب (33) 22

16. اطاعت‌پذیری مؤمنان از خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله در محاصرۀ نظامی مدینه، به رغم قدرت و شوکت دشمنان کافر:

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ إِیمٰاناً وَ تَسْلِیماً. احزاب (33) 22

شکست محاصرۀ مسلمانان

17. وعدۀ الهی به پیروزی مسلمانان در محاصرۀ نظامی مدینه، به‌وسیلۀ احزاب متّحد (غزوۀ احزاب):

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ ... (1)احزاب (33) 22


1) 1) . بعضی گفته‌اند: این اشاره به سخنی است که قبلاً پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده بود: احزاب مشرک و دشمنان مختلف شما دست به دست هم می‌دهند و به جنگ شما می‌آیند، امّا بدانید پیروزی با شما است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 549)

18. امداد غیبی خداوند به مسلمانان در جریان محاصرۀ نظامی مدینه از سوی احزاب متّحد و شکست آنان، نعمتی شایستۀ یادآوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا ... (1)احزاب (33) 9

19. ناکامی احزاب متّحد و کافر (در محاصرۀ نظامی مسلمانان در مدینه) سبب خشم آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً

وَ رَدَّ اللّٰهُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِغَیْظِهِمْ لَمْ یَنٰالُوا خَیْراً ... احزاب (33) 9 و 25

20. قدرت خداوند، عامل پراکنده شدن مشرکان و دیگر احزاب متّحد، از اطراف مؤمنان مدینه:

وَ رَدَّ اللّٰهُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِغَیْظِهِمْ لَمْ یَنٰالُوا خَیْراً وَ کَفَی اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ الْقِتٰالَ ... احزاب (33) 25

21. پایان محاصرۀ نظامی مدینه به سود مسلمانان، بدون درگیری نظامی و بدون پیروزی کافران:

وَ رَدَّ اللّٰهُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِغَیْظِهِمْ لَمْ یَنٰالُوا خَیْراً وَ کَفَی اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ الْقِتٰالَ ... (2)احزاب (33) 25

عوامل شکست محاصرۀ مسلمانان


1) 1) . مفسّران بر این نکته اتّفاق دارند که مقصود از«جنود»گروههای مشرک و یهودیانند که در یک تصمیم گروهی جهت در هم کوبیدن مسلمانان به مدینه هجوم آوردند. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 532)

2) 2) . بنا بر قولی، منظور از«خیر»در آیۀ شریفه، پیروزی کافران در جنگ است. (مجمع البیان، ج 7 - 8 ، ص 550)

1.

توفان

2.

فرستادن توفان برای درهم شکستن احزاب متّحد، در محاصرۀ مسلمانان در مدینه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا ... احزاب (33) 9

2.

ملائکه

3.

نزول ملائکه برای شکست نیروهای محاصره‌کنندۀ مدینه، از امدادهای غیبی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا ... (1)احزاب (33) 9

محاصرۀ مشرکان

اشاره

24. دستور به کارگیری تمام شیوه‌های ممکن (کشتن، اسیر گرفتن، محاصره و کمین زدن) برای ایجاد فشار بر مشرکان صدر اسلام:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ ... توبه (9) 5

25. هلال ماه صفر سال دهم هجرت، آغاز اجرای فرمان کشتن، اسیر گرفتن، محاصره و کمین زدن نسبت به مشرکان صدر اسلام:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ ... (2)توبه (9) 5

26. گذشت چهار ماه از عید قربان (11 ربیع الآخر) آغاز اجرای فرمان قتل، اسیر گرفتن، محاصره و کمین زدن به مشرکان صدر اسلام:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ ... (3)توبه (9) 5

27. جنگ، اسیر گرفتن، محاصره و کمین زدن نسبت به مشرکان در ماههای حرام، حرام و ممنوع:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ ... توبه (9) 5

28. گرایش دادن کفّار و مشرکان به‌سوی اسلام، هدف و فلسفۀ اصلی جنگ و محاصرۀ آنان:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ... وَ احْصُرُوهُمْ ... فَإِنْ تٰابُوا ... فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ ... وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجٰارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ... توبه (9) 5 و 6

29. جلوگیری از تسلط مشرکان حق ستیز بر مسلمانان، فلسفۀ فرمان الهی، مبنی بر کشتن، اسارت، محاصره و کمین زدن به آنان:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ ... کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ وَ أَکْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 5 و 8

رفع محاصرۀ مشرکان

30. وجوب رفع حصر از مشرکان محاصره شده به‌وسیلۀ قوای اسلام، در صورت توبه و قبول اسلام از سوی آنان:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ ... توبه (9) 5

31. پذیرش توبۀ مشرکان محاصره شده و فرمان وجوب رفع حصر از آنان، برخاسته از غفران و رحمت گستردۀ الهی:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 5

نیز ==> جنگ و جهاد

مُحِبّ التوابین / اسما و صفات

مُحِبّ التوابین / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از«حَبّ یَحُبّ»به معنای دوستی و دوست داشتن است و 19 بار در قرآن آمده است. و به این معناست که خداوند کسانی را


1) 1) . مراد از«جنوداً لم تروها»ملائکه است. (جامع البیان، ج 11، جزء 21، ص 155)

2) 2) . برداشت بر این اساس است که مقصود از«فاذا انسلخ الاشهر الحرام»تمام شدن ماه‌های حرام با پایان محرّم می‌باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 12)

3) 3) . بنا بر روایتی از امام باقر علیه السلام که فرمود: ماههای حرام از روز عید قربان است تا ده روز از ماه ربیع الآخر بگذرد. (تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 77، ح 22؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 187، ح 51)

که بسیار توبه می‌کنند دوست دارد. این صفت الهی با اضافه به«التوابین»،«مُحبّ التّوابین»نیز در ادعیه آمده است. (1)

بقره (2) 195 و 222 ؛ آل عمران (3) 31 و 76 و 134 و 146 و 148 و 159 ؛ مائده (5) 13 و 42 و 54 و 93 ؛ توبه (9) 4 و 7 و 108 ؛ حجرات (49) 9 ؛ ممتحنه (60) 8 ؛ صف (61) 4

محبّت

==>دوستی

محبّت

==>دوستی

مُحبِّب / اسما و صفات

مُحبِّب / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی از باب تفعیل [تحبیب] به معنای دوست گردانیدن است و تنها یک‌بار در قرآن به صورت«فعل»خداوند استعمال شده است. (2)این صفت الهی در ادعیه نیز به‌همین‌صورت آمده است. (3)

... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ ... حجرات (49) 7

مُحذّر / اسما و صفات

مُحذّر / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوند از باب تفعیل [تحذیر]به معنای هشدار دادن و ترساندن و پرهیز دادن است و به صورت فعل مضارع [یُحذّر] دو بار در قرآن ذکر شده است. (4)این صفت الهی در ادعیه نیز به‌همین‌صورت آمده است. (5)

... وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ .... وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ ... آل عمران (3) 28 و 30

محراب

اشاره

محراب

محراب از مادّه«حرب»به معنای صدر مجلس یا غرفه است (6)و به شریف‌ترین مکان، محراب گفته می‌شود. محراب نمازگزار نیر برگرفته از همین معنا است. (7)برخی گفته‌اند: اطلاق محراب بر مصلّای نمازگزار بدین جهت است که نمازگزار در آن مکان با شیطان و نفس خویش مبارزه می‌کند. (8)

مقصود ما در این مدخل محل عبادت است و از واژۀ «المحراب»استفاده شده است.

بشارت در محراب

==> همین مدخل، زکریّا علیه السلام در محراب

زکریّا علیه السلام در محراب

1. نماز و عبادت در محراب، سیرۀ زکریّا علیه السلام :

1) 1) . صحیفۀ سجّادیّه، ص 166؛ جنّة الامان، ص 390

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 360

3) 3) . المقام الاسنی، ص 95؛ جنّة الامان، ص 358

4) 4) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 362

5) 5) . دعای جوشن کبیر، بند 97؛ بحار الانوار، ج 91، ص 396

6) 6) . المصباح المنیر، ج 1 -\2، ص 127،«حرب»؛ معجم مقاییس اللّغه، ج 2، ص 48،«حرب»

7) 7) . المصباح المنیر، ج 1 -\2، ص 127،«حرب»

8) 8) . المصباح المنیر، ج 1 -\2، ص 127،«حرب»؛مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 739؛ ج 5 -\6 ، ص 780

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا ... فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ ... آل عمران (3) 38 و 39

یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ ... فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرٰابِ ... مریم (19) 7 و 11

2. فرشتگان رسانندۀ پیام بشارت الهی، در اعطای یحیی علیه السلام به زکریا علیه السلام در محراب:

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ ... آل عمران (3) 39

ساخت محراب

3. بنای محرابهای متعدد، طبق خواست سلیمان علیه السلام ، به‌وسیلۀ جنّیان:

وَ لِسُلَیْمٰانَ ... وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ ... یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ ...

سبأ (34) 12 و 13

4. بنای محراب برای عبادت، دارای سابقه‌ای طولانی در تاریخ:

وَ لِسُلَیْمٰانَ ... وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ ... یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ ...

سبأ (34) 12 و 13

قضاوت در محراب

==> همین مدخل، محراب داود علیه السلام .

محراب داود علیه السلام

5. بالا رفتن نزاع‌کنندگان و شاکیان، از دیوار محراب داود علیه السلام :

... وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ... وَ هَلْ أَتٰاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرٰابَ . ص (38) 17 و 21

6. بالا رفتن شاکیان از دیوار محراب و وارد شدن آنان بر داود علیه السلام سبب ترس آن حضرت:

... وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ... وَ هَلْ أَتٰاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرٰابَ . ص (38) 17 و 21

7. قضاوت داود علیه السلام در محراب به ظالمانه بودن کار صاحب 99 میش، در طمع کردن به تنها میش برادرش:

... وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ... وَ هَلْ أَتٰاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرٰابَ إِنَّ هٰذٰا أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِیَ نَعْجَةٌ وٰاحِدَةٌ فَقٰالَ أَکْفِلْنِیهٰا وَ عَزَّنِی فِی الْخِطٰابِ قٰالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤٰالِ نَعْجَتِکَ إِلیٰ نِعٰاجِهِ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ قَلِیلٌ مٰا هُمْ وَ ظَنَّ دٰاوُدُ أَنَّمٰا فَتَنّٰاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ رٰاکِعاً وَ أَنٰابَ . ص (38) 21 و 23 و 24

8. گمان داود علیه السلام به رخ دادن اشتباهی در داوری از جانب میان متخاصمان، در محراب:

وَ هَلْ أَتٰاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرٰابَ

إِنَّ هٰذٰا أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِیَ نَعْجَةٌ وٰاحِدَةٌ فَقٰالَ أَکْفِلْنِیهٰا وَ عَزَّنِی فِی الْخِطٰابِ

قٰالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤٰالِ نَعْجَتِکَ إِلیٰ نِعٰاجِهِ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ قَلِیلٌ مٰا هُمْ وَ ظَنَّ دٰاوُدُ أَنَّمٰا فَتَنّٰاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ رٰاکِعاً وَ أَنٰابَ . ص (38) 21 و 23 و 24

9. تمثل ملائکه در چهرۀ متخاصمان برای داود علیه السلام در محراب:

وَ هَلْ أَتٰاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرٰابَ

إِنَّ هٰذٰا أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِیَ نَعْجَةٌ وٰاحِدَةٌ فَقٰالَ أَکْفِلْنِیهٰا وَ عَزَّنِی فِی الْخِطٰابِ . (1)ص (38) 21 و 23

محراب در ادیان

==> همین مدخل، زکریا در محراب و محراب داود علیه السلام

محراب عبادت

10. برگزیدن مکانی خاصّ برای عبادت، پسندیده و سابقه‌دار در ادیان گذشته:

... کُلَّمٰا دَخَلَ عَلَیْهٰا زَکَرِیَّا الْمِحْرٰابَ ... قٰالَ یٰا مَرْیَمُ ...

آل عمران (3) 37

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا ... فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ ... آل عمران (3) 38 و 39

یٰا زَکَرِیّٰا ... فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرٰابِ ...

مریم (19) 7 و 11

وَ لِسُلَیْمٰانَ ... وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ ...

یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ ... سبأ (34) 12 و 13

... وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ... وَ هَلْ أَتٰاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرٰابَ . ص (38) 17 و 21

مریم علیها السلام در محراب

11. همراه بودن ورود زکریّا علیه السلام به محراب مریم علیها السلام ، با مشاهدۀ رزق الهی در نزد او:

... کُلَّمٰا دَخَلَ عَلَیْهٰا زَکَرِیَّا الْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً قٰالَ یٰا مَرْیَمُ أَنّٰی لَکِ هٰذٰا قٰالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ .

آل عمران (3) 37

ملائکه در محراب

==> همین مدخل، محراب داود علیه السلام

نماز در محراب

==> همین مدخل، زکریّا علیه السلام در محراب

مُحَرِّم / اسما و صفات

==>حرمت

مُحَرِّم / اسما و صفات

==>حرمت

محرمیّت

اشاره

محرمیّت

محرمیّت، مصدر جعلی از مادّۀ«حرم»به معنای اقربا و خویشاوندانی است که ازدواج با آنها حرام شده است (2)و در فقه به محرمیّت نسبی، رضاعی،


1) 1) . از امام رضا علیه السلام روایت شده است: خداوند - عزّ و جلّ - دو فرشته را فرستاد تا از دیوار محراب داود علیه السلام بالا رفتند و بر او وارد شدند و گفتند: دو نفر هستیم که یکی بر دیگری ستم کرده است، پس بین ما به حق داوری کن. داود علیه السلام در حکم عجله کرد و گفت: برادرت به تو ظلم کرده است...و از مدّعی بیّنه نخواست و به مدّعی علیه هم نگفت تو چه می‌گویی؟ و این یک خطا در شیوۀ دادرسی بود. (عیون أخبار الرضا، ج 1، ص 194، باب 14، حدیث 1)

2) 2) . ر.ک: لسان العرب، ج 3، ص 139؛ تحریر الوسیله، ج2، ص 243

مصاهره‌ای، تقسیم شده است، (1)با این توضیح که ولادت، باعث ایجاد نسبت و رابطه‌ای می‌گردد که موجب احکام خاصّی مثل حرمت ازدواج و جواز نظر می‌شود. محارم نسبی عبارتند از: مادران، پدران، عمو، عمّه، خاله، دایی، برادر و خواهر. (2)

همین رابطه در موارد رضاع و شیر دادن نیز مطرح است، به این معنا که مرضعه مادر رضاعی و شوهر او پدر رضاعی است و در نتیجه دختران و پسران او برادر و خواهر رضاعی و برادران و خواهران آن زن، خاله و دایی رضاعی و برادران شوهر زن‌عمو، و عمّۀ رضاعی می‌باشند که از آنها با عنوان محارم رضاعی یاد می‌شود. مصاهره نیز به معنای رابطه‌ای است که بین هریک از همسران با خویشاوندان دیگری به سبب ازدواج به وجود می‌آید و موجب می‌شود که ازدواج با آنان حرام شود، یا به صورت عینی، همانند مادر زن و یا به صورت جمعی مثل جمع بین دو خواهر در ازدواج که مورد نظر در این مدخل هر سه بخش آن می‌باشد و از واژگان «حرّمت»و«لا یبدین»استفاده شده است. (3)

آثار محرمیّت

1. جواز اظهار زینت

1. جواز اظهار زینت، به‌وسیلۀ زنان، برای محارم خویش:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبٰائِهِنَّ أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ أَوْ أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ أَوْ نِسٰائِهِنَّ ... نور (24) 31

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی آبٰائِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰائِهِنَّ وَ لاٰ إِخْوٰانِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰاءِ إِخْوٰانِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰاءِ أَخَوٰاتِهِنَّ وَ لاٰ نِسٰائِهِنَّ ... احزاب (33) 55

2. ممنوعیّت ازدواج

2. ممنوعیّت ازدواج، از آثار حصول محرمیّت:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهٰاتُکُمْ وَ بَنٰاتُکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ وَ عَمّٰاتُکُمْ وَ خٰالاٰتُکُمْ وَ بَنٰاتُ الْأَخِ وَ بَنٰاتُ الْأُخْتِ وَ أُمَّهٰاتُکُمُ اللاّٰتِی أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ مِنَ الرَّضٰاعَةِ وَ أُمَّهٰاتُ نِسٰائِکُمْ وَ رَبٰائِبُکُمُ اللاّٰتِی فِی حُجُورِکُمْ مِنْ نِسٰائِکُمُ اللاّٰتِی دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَکُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ وَ حَلاٰئِلُ أَبْنٰائِکُمُ الَّذِینَ مِنْ أَصْلاٰبِکُمْ وَ أَنْ تَجْمَعُوا بَیْنَ الْأُخْتَیْنِ إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً. (4)نساء (4) 23


1) 1) . تحریر الوسیله، ج 2، ص 262

2) 2) . تحریر الوسیله، ج 2، ص 263

3) 3) . تحریر الوسیله، ج 2، ص 277

4) 4) . چون«حرّمت»به فعل تعلّق می‌گیرد، نه اعیان و ذوات، لذا لازم است کلمۀ متناسب با مورد را در نظر گرفت و متناسب در مورد نسبت به«نساء»لفظ عقد و نکاح است، در نتیجه معنای حرمت امّهات و اخوات رضاعی حرمت ازدواج با آنان می‌شود. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 46)

اسباب محرمیّت

الف) رضاعی

1. برادران رضاعی
3. حصول محرمیّت بین خواهران رضاعی، با پسران مادر رضاعی:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... أَخَوٰاتُکُمْ مِنَ الرَّضٰاعَةِ ...

نساء (4) 23

2. خواهران رضاعی
4. حصول محرمیّت به سبب رضاع (شیر خوردن پسر با دختران مادر شیردهنده) با خواهر رضاعی:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... وَ أَخَوٰاتُکُمْ مِنَ الرَّضٰاعَةِ ...

نساء (4) 23

3. مادر رضاعی
5. حصول محرمیّت رضاعی ( به‌واسطۀ شیر خوردن) بین بچّۀ شیرخوار (پسر) با زن شیردهنده، مادر رضاعی:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... وَ أُمَّهٰاتُکُمُ اللاّٰتِی أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ مِنَ الرَّضٰاعَةِ ... نساء (4) 23

6. حصول محرمیّت رضاعی، به سبب رضاع و شیر دادن زن شیرده به فرزند دیگری، همانند محرمیّت نسبی:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... وَ أُمَّهٰاتُکُمُ اللاّٰتِی أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ مِنَ الرَّضٰاعَةِ ... (1)نساء (4) 23

ب) محارم سببی

1. پدر همسر
7. محرمیّت سببی، میان پدر شوهر با عروسان خویش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... وَ حَلاٰئِلُ أَبْنٰائِکُمُ الَّذِینَ مِنْ أَصْلاٰبِکُمْ ... نساء (4) 23

... وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ ... نور (24) 31

2. پسر همسر
8. ایجاد محرمیّت سببی بین زن و پسر همسرش، پس از عقد نکاح و همبستری با پدر وی:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ ... نور (24) 31

3. داماد
9. حصول محرمیّت با مادر همسر برای داماد، به سبب عقد نکاح با دختر وی:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... أُمَّهٰاتُ نِسٰائِکُمْ ... نساء (4) 23

10. محرمیّت مادربزرگهای همسر، برای داماد:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... أُمَّهٰاتُ نِسٰائِکُمْ ... (2)نساء (4) 23

4. ربیبه
11. محرمیّت مرد با ربیبه (دختر همسر)، در صورت آمیزش با مادر وی:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... وَ رَبٰائِبُکُمُ اللاّٰتِی فِی حُجُورِکُمْ مِنْ نِسٰائِکُمُ اللاّٰتِی دَخَلْتُمْ بِهِنَّ ... نساء (4) 23

5. همسران اجداد
12. حصول محرمیّت سببی مرد با همسران اجداد، موجب حرمت ازدواج با آنان:

1) 1) . اگرچه در آیۀ شریفه فقط مادر و خواهر رضاعی را محرم قرار داده است امّا می‌توان آن را نسبت به پدر، برادر، عمو، عمّه، خاله و دایی رضاعی نیز تعمیم داد، به دلیل اجماع و یا اینکه بگوییم چون در آیه، مرضعه را مادر و دختر او را خواهر به شمار آورده است، معلوم می‌شود که رضاع در حکم نسب است. (نثر طوبیٰ، ص 10)

2) 2) .«امّهات»شامل مادربزرگ و جدّات می‌شود

وَ لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ ... (1)نساء (4) 22

6 . همسر پسر
13. حصول محرمیّت سببی بین مرد و همسر پسرش (عروسش)، به سبب عقد نکاح پسرش با وی:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... وَ حَلاٰئِلُ أَبْنٰائِکُمُ الَّذِینَ مِنْ أَصْلاٰبِکُمْ ... نساء (4) 23

7. همسر نوه
14. حصول محرمیّت سببی میان مرد و همسر نوۀ پسرش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... وَ حَلاٰئِلُ أَبْنٰائِکُمُ الَّذِینَ مِنْ أَصْلاٰبِکُمْ ... نساء (4) 23

ج) محارم نسبی

1. پدر
15. پدر، محرم دختران خویش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... بَنٰاتُکُمْ ... نساء (4) 23

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ آبٰائِهِنَّ ... نور (24) 31

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی آبٰائِهِنَّ ... (2)احزاب (33) 55

2. پسر
16. محرمیّت نسبی، بین مرد و مادرش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهٰاتُکُمْ وَ بَنٰاتُکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ وَ عَمّٰاتُکُمْ وَ خٰالاٰتُکُمْ وَ بَنٰاتُ الْأَخِ وَ بَنٰاتُ الْأُخْتِ ... نساء (4) 23

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ آبٰائِهِنَّ ... أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ ... أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ ... نور (24) 31

3. پسران برادر
17. محرمیّت برادرزادگان، برای عمّه‌های خویش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... بَنٰاتُ الْأَخِ ... نساء (4) 23

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ ... نور (24) 31

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی ... أَبْنٰاءِ إِخْوٰانِهِنَّ ...

احزاب (33) 55

4. پسران خواهر
18. محرمیّت پسران خواهر، برای خالۀ خویش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... وَ بَنٰاتُ الْأُخْتِ ... نساء (4) 23

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ ... نور (24) 31


1) 1) .«آباء»از پدر، پدربزرگ و اجداد است و روایت امام باقر علیه السلام نیز مؤیّد مطلب است که فرمود: شایسته نیست که مرد با همسر جدّ خویش ازدواج کند. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 460، ح 143)

2) 2) . لازم به یادآوری است که آیۀ شریفه، مربوط به استثنای حکم حجاب زنان پیامبر اکرم است، که در آیۀ 53 مطرح شده است، لیکن زنان پیامبر در این مورد خصوصیّتی ندارند، پس با الغای خصوصیّت، حکم محرمیّت زنان مسلمان به پدرشان از اینجا نیز استفاده می‌شود. (المیزان، ج 16، ص 338)

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی ... أَبْنٰاءِ أَخَوٰاتِهِنَّ ...

احزاب (33) 55

5. خاله‌ها
19. محرمیّت نسبی، بین مرد و خاله‌هایش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... وَ خٰالاٰتُکُمْ ... نساء (4) 23

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ ...

نور (24) 31

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی ... أَبْنٰاءِ أَخَوٰاتِهِنَّ ...

احزاب (33) 55

6 . خواهران
20. محرمیّت نسبی، بین مرد و خواهرانش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... أَخَوٰاتُکُمْ ... نساء (4) 23

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ ...

نور (24) 31

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی ... إِخْوٰانِهِنَّ ... احزاب (33) 55

7. دختران
21. محرمیّت نسبی، بین مرد و دخترانش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... بَنٰاتُکُمْ ... نساء (4) 23

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ آبٰائِهِنَّ ... نور (24) 31

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی آبٰائِهِنَّ ... احزاب (33) 55

8 . دختران برادر
22. حصول محرمیّت نسبی، بین مرد و دختران برادرش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... بَنٰاتُ الْأَخِ ... نساء (4) 23

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ ...

نور (24) 31

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی ... أَبْنٰاءِ إِخْوٰانِهِنَّ ...

احزاب (33) 55

9. دختران خواهر
23. محرمیّت نسبی، بین مرد و دختران خواهرش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... بَنٰاتُ الْأُخْتِ ... نساء (4) 23

10. عمّه‌ها
24. ثبوت محرمیّت نسبی، بین مرد و عمّه‌هایش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... عَمّٰاتُکُمْ ... نساء (4) 23

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ ...

نور (24) 31

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی ... أَبْنٰاءِ إِخْوٰانِهِنَّ ...

احزاب (33) 55

11. مادر
25. محرمیّت نسبی، بین مرد و مادرش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهٰاتُکُمْ ... نساء (4) 23

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ ... نور (24) 31

مُحسن / اسما و صفات

مُحسن / اسما و صفات این صفت فعلی خداوندی از باب افعال به معنای نیکی کردن و نیکوکاری است و 6 بار در قرآن در

قالب مشتقات فعلی در مورد خداوند به‌کاررفته‌است . (1)این صفت الهی نیز در ادعیه به‌همین‌صورت آمده است. (2)

... وَ أَحْسِنْ کَمٰا أَحْسَنَ اللّٰهُ إِلَیْکَ ... قصص (28) 77

یوسف (12) 23 و 100 ؛ سجده (32) 7؛ غافر (40) 64 ؛ تغابن (64) 3 ؛ طلاق (65) 11

مُحصی / اسما و صفات

مُحصی / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی از باب افعال [احصاء] به معنای شمارش است و 6 بار در قرآن به صورت مشتقات فعلی در مورد خداوند به‌کاررفته‌است . (3)

این صفت الهی به صورت مطلق و مضاف در روایات و ادعیه آمده است. (4)

... وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ . یس (36) 12

کهف (18) 49 ؛ مریم (19) 94 ؛ مجادله (58) 6 ؛ جن (72) 28؛ نبأ (78) 29

مُحقُّ الحق / اسما و صفات

مُحقُّ الحق / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی از باب افعال [احقاق] به معنای استوار، پایدار، و غلبه و به صورت ترکیبی [مُحقُّ الحق] یعنی از روی حق بر کسی غلبه کردن است و 4 بار برای خداوند به صورت فعل به‌کاررفته‌است . (5)این صفت الهی به‌همین‌صورت (مُحقُّ الحق) در ادعیه آمده است. (6)

... وَ یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ ... انفال (8) 7

انفال (8) 8 ؛ یونس (10) 82 ؛ شوری (42) 24

محکم

اشاره

محکم

محکم آن است که شبهه‌ای از نظر لفظ و معنا برآن وارد نشود و به گفتۀ برخی از ظاهر آن بدون وجود قرینه‌ای، مراد از آن روشن باشد. (7)براساس آیۀ کریمه، محکمات، آیاتی است که اساس فهم قرآن است. (8)مقصود از محکم در این مدخل، اصطلاح علوم قرآنی است.

آیات محکم

اشاره

1. قرآن، دارای آیات محکم و استوار:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ ... آل عمران (3) 7

2. آیات محکم، اصل و اساس قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ ... آل عمران (3) 7

3. آیات محکم قرآن، نعمتی الهی و سبب هدایت

1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 368

2) 2) . مصباح المتهجّد، ص 30؛ بحار الانوار، ج 83 ، ص 315

3) 3) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 374

4) 4) . مصباح المتهجّد، ص 60 ؛ بحار الانوار، ج 83 ، ص 103

5) 5) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 378

6) 6) . المقام الاسنی، ص 97؛ مختلف الشیعه، ج 1، ص 171

7) 7) . مفردات، ص 251،«حکم»؛ مجمع البیان، ج 1 -\2،ص 699

8) 8) . سورۀ آل عمران (3)، آیۀ 7

انسان به فهم صحیح قرآن و متشابهات آن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

رَبَّنٰا لاٰ تُزِغْ قُلُوبَنٰا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنٰا وَ هَبْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهّٰابُ .

آل عمران (3) 7 و 8

ایمان به آیات محکم

4. ایمان راسخان در علم به آیات محکم و متشابه قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ ... وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا ... آل عمران (3) 7

شناخت آیات محکم

5. شناخت آیات محکم قرآن، از ویژگیهای اولو الألباب:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ ... وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ ... وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . آل عمران (3) 7

نقش آیات محکم

6. آیات محکم قرآن، مرجع فهم و تفسیر آیات متشابه:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ ... (1)آل عمران (3) 7

سورۀ محکم

7. سوره‌های مشتمل بر فرمان جهاد، محکم و خالی از تشابه و قابلیّت تأویل برای بیماردلان:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . (2)محمّد (47) 20

8. قرآن، دارای سوره‌های محکم و روشن، در بیان مطالب:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

9. وحشت شدید منافقان و حالت غش بر منافقان، از نزول سورۀ محکم و غیر قابل توجیه و تأویل در مورد جهاد به جهت ترس بر جان خود:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

محلّل

==>طلاق

محلّل

==>طلاق


1) 1) . مقصود از«امّ‌الکتاب»در آیۀ مذکور، آیاتی است که مرجع تفسیر متشابهات است. (روح المعانی، ج 3، جزء 3، ص 130)

2) 2) . برخی گفته‌اند: هر سوره‌ای که در آن از جهاد بحث شده باشد، سورۀ محکمه است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 155)

مُحلّم بنَ جَثّامه

مُحلّم بنَ جَثّامه

مورّخان نام وی را یزید بن قیس و قبیلۀ او را کنانه ذکر کرده‌اند (1)مفسّران نیز آیۀ 94 نساء (4) را دربارۀ وی دانسته‌اند که در یکی از سرایا فردی را که تحیّت اسلام را به زبان آورده بود به قتل رسانید و خداوند مؤمنان را از این‌گونه اقدامات عجولانه و بدون تحقیق برحذر داشت. (2)


1) 1) . اسد الغابه، ج 5، ص 71

2) 2) . جامع البیان، ج 4، جزء 5، ص 301؛ التبیان، ج 3، ص 298؛ مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 145

فهرست منابع فرهنگ قرآن (جلد 25)

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

1 الاتقان فی علوم القرآن جلال الدین السیوطی 911 ق دار الکتب العلمیة، بیروت.

2اسد الغابة فی معرفة الصّحابة عزّ الدین بن الأثیر علی بن محمد الجزری اسد الغابة 630 ق دار الکتب العلمیة، بیروت.

3 اسما و صفات الهی فقط در قرآن محمّدباقر محقّق انتشارات اسلامی، تهران، 1372 ش.

4 الإقبال بالاعمال الحسنة سید علی بن موسی بن جعفر الطاوس 664 ق انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1376 ش.

5الاصابة فی تمییز الصّحابة احمد بن علی بن حجر العسقلانی الاصابه 852 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415 ق.

6 الأصنام ابن الکلبی

7اعراب القرآن الکریم و بیانه محیی الدین الدرویش اعراب القرآن، درویش دار ابن کثیر، دمشق، 1408 ق.

8 انوار التنزیل و اسرار التأویل عبد اللّٰه ابی عمر بن محمد الشیرازی، البیضاوی انوار التنزیل، بیضاوی 791 ق دار الفکر، بیروت، 1416 ق.

9اعلام القرآن عبد الحسین الشبستری اعلام القرآن، شبستری دفتر تبلیغات حوزۀ علمیه قم، 1421 ق.

10 اعلام قرآن محمد خزائلی اعلام قرآن، خزائلی چاپخانۀ سپهر، 1371 ش.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

11 اقرب الموارد سعید الخوری الشرتونی اللبنانی منشورات مکتبة المرعشی النجفی، قم، 1403 ق.

12 بحار الانوار محمدباقر مجلسی 1110 ق دار احیاء التراث العربی، 1403 ق.

13 البرهان فی تفسیر القرآن السید هاشم الحسینی البحرانی البرهان 1107 ق مؤسسة البعثة، قم.

14 برهان قاطع محمد حسین بن خلف تبریزی انتشارات فریدون علمی.

15بلوغ الارب فی معرفة احوال العرب سید محمود آلوسی 70-1263 ق دار الکتب الاسلامیه، بیروت.

16بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد محمد بن الحسن الصّفار القمی بصائر الدرجات 290 ق منشورات مکتبة المرعشی النجفی، قم، 1404 ق.

17التبیان فی تفسیر القرآن محمّد بن الحسن الطوسی التّبیان 460 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت.

18 تاریخ الطبری محمد بن جریر طبری تاریخ طبری 310 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1417 ق.

19تحریر الوسیله الامام الخمینی مؤسسة النشر الاسلامی، قم، 1404 ق.

20التّحقیق فی کلمات القرآن الکریم الشیخ حسن المصطفوی التّحقیق وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، تهران.

21 تفسیر الصّافی محمد محسن فیض کاشانی 1091 ق مؤسسة الأعلمی، بیروت.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

22 التفسیر محمد بن مسعود بن عیّاش السّلمی السمرقندی تفسیر عیّاشی 320 ق المکتبة العلمیة الاسلامیّة، تهران.

23 تفسیر التّحریر و التنویر الطاهر بن عاشور 1393 ق مؤسّسة التّونسیّة.

24 تفسیر القرآن الکریم سید عبد اللّٰه الشبّر تفسیر القرآن الکریم، شبّر 1242 ق مؤسسة الاعلمی، بیروت، 1410 ق.

25 تفسیر القمی علی بن ابراهیم قمّی تفسیر قمی 307 ق دار الشرور، بیروت، 1415 ق.

26 تفسیر القرآن العظیم اسماعیل بن کثیر الدّمشقی تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر 774 ق دار المعرفة، بیروت، 1409 ق.

27تفسیر مقاتل بن سلیمان مقاتل بن سلیمان 150 ق دار احیاء التراث العربی، 1411 ق.

28 ترتیب کتاب العین خلیل بن احمد الفراهیدی 175 ق انتشارات اسوه، 1414 ق.

29التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج وهبة الزّحیلی التفسیر المنیر دار الفکر المعاصر، دار الفکر، 1411 ق.

30 تاریخ حبیب السیر خواند امیر 942 ق انتشارات خیام، تهران، 1380 ش.

31تفسیر نور الثقلین عبد علی بن جمعة الحویزی 1112 ق اسماعیلیان، 1373 ش.

32 تفسیر مبهمات القرآن محمد بن علی البلنسی 782 ق دار الغرب الاسلامی، بیروت، 1411 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

33 تفسیر نمونه ناصر مکارم و همکاران علمی دار الکتب الاسلامیه، تهران، 1368 ش.

34 تاریخ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ابراهیم آیتی و ابوالقاسم گرجی مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1362 ش.

35ترمینولوژی حقوق محمد جعفر جعفری لنگرودی بنیاد راستا، 1363 ش.

36التوحید الشیخ الصّدوق توحید صدوق 381 ق انتشارات جامعه مدرسین حوزه قم.

37ثواب الاعمال و عقاب الأعمال الشیخ الصّدوق ثواب الأعمال 381 ق منشورات الشریف الرّضی، قم، 1368 ش.

38تیسیر الکریم الرحمن فی کلام المنان عبد الرحمن بن ناصر تیسیر الکریم الرحمن 1276ق مکتبة النهضة العربیة، بیروت، 1408 ق.

39جامع البیان عن تأویل آی القرآن ابو جعفر محمد بن جریر الطّبری جامع البیان 310 ق دار الفکر، بیروت، 1415 ق.

40 الجامع لاحکام القرآن محمد بن احمد الأنصاری القرطبی الجامع لاحکام القرآن، قرطبی 671 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1417 ق.

41 الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن عبد الرحمن بن محمد ثعالبی 875 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1418 ق.

42الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین سیّد عبد اللّه شبّر الجوهر الثّمین 1242 ق مکتبة الألفین، الکویت، 1407 ق.

43 جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام محمد بن حسن النجفی جواهر الکلام 1266 ق مؤسّسة التاریخ العربی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

44 الدّرّ المنثور فی التفسیر المأثور جلال الدّین السّیوطی الدّر المنثور 911 ق دار الفکر، بیروت، 1403 ق.

45 روح البیان اسماعیل الحقی البروسوی روح البیان 1137 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1421 ق.

46روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم محمود الآلوسی روح المعانی 70-\1263 ق دار الفکر، بیروت، 1414 ق.

47 روض الجنان و روح الجنان حسین بن علی بن محمد بن احمد الخزاعی مشهور به ابو الفتوح رازی روض الجنان 554 ق بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1367 ش.

48 زاد المسیر فی علم التفسیر عبد الرحمن بن علی بن محمد الجوزی زاد المسیر 597 ق المکتب الاسلامی، بیروت، 1407 ق.

49 زبدة البیان فی براهین احکام القرآن احمد الشّهیر بالمحقّق الاردبیلی زبدة البیان 993 ق سپهر، قم، 1378 ش.

50 السّیرة النبویة عبد الملک بن هشام السّیرة النبویة، ابن هشام 8-213 ق المکتبة العلمیة، بیروت.

51عیون اخبار الرّضا(ع) محمد بن علی بن الحسین الصّدوق 381 ق مؤسّسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1404 ق.

52 غرر التبیان فی من لم یسمّ فی القرآن محمد بن ابراهیم بن سعد اللّٰه غرر التبیان 733 ق دار قتیبة، بیروت، دمشق، 1410 ق.

53فتح القدیر محمد بن علی بن محمّد الشّوکانی 1250 ق دار المعرفة، بیروت.

54 فرهنگ فارسی محمّد معین انتشارات امیرکبیر، 1375 ش.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

55 الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنّة محمد صادقی تهرانی الفرقان مؤسسة الاعلمی، بیروت، 1397 ق.

56فرهنگ لاروس خلیل جُرّ انتشارات امیرکبیر، تهران، 1376 ش.

57 فقه القرآن سعید بن هبة اللّٰه الرّاوندی فقه القرآن، راوندی 573 ق مکتبة النجفی المرعشی، قم، 1405 ق.

58 الکافی محمد بن یعقوب کلینی 329 ق دار الکتب الاسلامیه، 1375 ش.

59 کتاب الأسماء و الصّفات احمد بن الحسین البیهقی الاسماء و الصفات، بیهقی 458 ق دار احیاء التراث العربی.

60 کنز العرفان فی فقه القرآن مقداد بن عبد اللّٰه السّیوری کنز العرفان 826 ق المکتبة المرتضویة، 1384 ق.

61الکشّاف محمود بن عمر الزّمخشری 538 ق انتشارات البلاغة.

62 الکشف و البیان ابو اسحاق احمد الثعلبی الکشف و البیان، ثعلبی 427 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1422 ق.

63لسان العرب محمد بن مکرّم المشهور بابن منظور 711 ق مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، 1413 ق.

64 لغت‌نامه علی‌اکبر دهخدا 1334 ق انتشارات دانشگاه تهران، 1372 ش.

65 مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن الحسن الطبرسی مجمع البیان 548 ق انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1376 ش.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

66 المحرّر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز عبد الحق بن غالب بن عطیّه المحرّر الوجیز 546 ق

67المصباح المنیر احمد بن محمد بن علیّ المقری الفیّومی المصباح 770 ق دار الهجرة، 1405 ق.

68مصباح المتهجّد الشیخ الطوسی 460 ق مؤسسة فقه الشیعه، بیروت، 1411 ق.

69معالم التّنزیل ابو محمّد الحسین بن مسعود الفرّاء البغوی معالم التّنزیل، بغوی 516 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1414 ق.

70 مصباح الکفعمی (جنّة الامان) ابراهیم بن علی، الکفعمی 895 ق منشورات الرّضی - زاهدی

71معانی الاخبار محمد بن علی بن الحسین الصّدوق 381 ق انتشارات اسلامی، 1361 ش.

72 معجم لغة الفقهاء محمد قلعجی دار النفائس للطباعة و النشر، بیروت، 1408 ق.

73معجم مقاییس اللّغة احمد بن فارس بن زکریا 395 ق انتشارات دفتر تبلیغات حوزه، قم، 1404 ق.

74 مفاتیح الغیب المعروف بالتفسیر الکبیر محمد بن عمر الرّازی الملقب بفخر الدین التفسیر الکبیر 606 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1415 ق.

75 مفحمات الاقران فی مبهمات القرآن جلال الدین السیوطی مفحمات الاقران 911 ق مؤسسة الرسالة، بیروت، 1406 ق.

76مفردات الفاظ القرآن الرّاغب الاصفهانی مفردات 425 ق دار القلم، دمشق، 1412 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

77 المقام الاسنی فی تفسیر الاسماء الحسنی ابراهیم بن علی کفعمی 905 ق انتشار مؤسسة قائم آل محمد(عج)، قم، 1412 ق.

78 مواهب الرّحمن فی تفسیر القرآن سید عبد الاعلی سبزواری مواهب الرحمن مؤسسه اهل بیت علیهم السلام ، بیروت، 1409 ق.

79المکاسب الشیخ مرتضی انصاری مکاسب، شیخ انصاری 1281 ق مؤسسة النور للمطبوعات، بیروت، 1410 ق.

80 المیزان فی تفسیر القرآن سید محمدحسین طباطبایی المیزان 1402 ق جامعه مدرّسین، قم، 1393 ق.

81 نثر طوبی

82 النهایة فی غریب الحدیث و الاثر مبارک بن محمد، ابن الاثیر النّهایة، ابن اثیر 606 ق مؤسسة اسماعیلیان، قم، 1367 ش.

83 واژه‌های دخیل در قرآن آرتور جفری، ترجمه فریدون بدره‌ای انتشارات طوس، تهران، 1386 ش.

84 وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة محمّد بن الحسن الحرّ العاملی وسائل الشیعة 1104 ق مؤسّسة آل البیت علیهم السلام ، قم، 1414 ق.