فرهنگ قرآن کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم جلد 21

ghaemiyeh.com

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳ -

عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ قرآن: کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم / اکبر هاشمی‌رفسنجانی، محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳۸۶-

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۸۳۰، ۱۳۲۷، ۱۳۸۲، ۱۳۹۳، ۱۳۵۴، ۱۴۴۰، ۱۴۶۷، ۱۴۶۸، ۱۵۱۴، ۱۵۲۷، ۱۵۴۶، ۱۶۳۹، ۱۶۴۰‌٬ ۱۶۳۸، ۱۷۸۳، ۱۶۹۱. علوم قرآن؛ ۴۸، ۶۳، ۶۴، ۶۶، ۷۰، ۸۰، ۸۲، ۸۳، ۸۴، ۹۳، ۹۶، ۱۰۱، ۱۰۷، ۱۱۷، ۱۱۸، ۱۳۷، ۱۲۰‌٬ ۱۱۶. قرآن؛ ۱۰۳، ۱۴۹،۱۵۰، ۱۵۸، ۱۶۲، ۱۷۳، ۱۷۷، ۱۷۸، ۱۸۹، ۱۹۳، ۱۹۸، ۲۲۰، ۲۲۱، ۲۳۴، ۲۴۵‌٬ ۲۱۹.

آثار مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۱۹، ۴۱،۴۲، ۴۴، ۴۷، ۵۴، ۵۷، ۵۸، ۶۴، ۶۶، ۶۹، ۸۰، ۸۱، ۹۰، ۹۴‌٬ ۷۹.

شابک : دوره‌978-964-548-712-4 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال: ج. ۱‌978-964-548-383-6 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج. ۱، چاپ سوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۲، چاپ چهارم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ چهارم) ؛ ۵۵۰۰۰ ریال (ج. ۴، چاپ چهارم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ دوم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ سوم) ؛ ۷۳۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۶۸۰۰۰ ریال (ج. ۷، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج. ۹) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۰) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ دوم) ؛ ۸۵۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-548-839-8 ؛ ۷۲۰۰۰ ریال (ج. ۱۳) ؛ ۷۶۰۰۰ ریال(چاپ اول) : ج. ۱۴ ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۷، چاپ اول) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۱۸) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۲۰) ؛ ۱۲۵۰۰۰ریال: ج. ۲۱: 978-964-09-0279-0 ؛ ۱۲۵۰۰۰ ریال (ج. ۲۱، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Farhang- e Ghoran: kelid- e rahyabi beh mowzu'at ....

یادداشت : ص. ع. به عربی: قاموس‌القرآن‌الکریم: مفتاح‌الوصول الی مفاهیم‌القرآن‌الکریم.

یادداشت : جلد بیست و یکم با همکاری پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی منتشر شده است.

یادداشت : چاپ چهارم.

یادداشت : ج. ۱ (چاپ اول و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۲ ، ۳ و ۴ (چاپ چهارم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۵ و ۷ (چاپ دوم و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۹ و ۱۰ (چاپ اول: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج.۶، ۷، ۸، ۹ و ۱۰ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۴(چاپ اول : ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۱ ٬ ۱۳ ، ۱۶، ۱۷ و ۱۸ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۲۰ (چاپ اول: ۱۳۸۷).

یادداشت : ج. ۲۱ (چاپ اول و دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. آب - آیین.- ج. ۲. ابابیل - ارض موعود.-ج.۳.ارض مقدس - اطاعت.- ج. ۴. اطعام - انار.- ج. ۵. انبیا - ایوب علیه السلام.- ج.۶. باب حطه - بهشت شداد.- ج. ۷. بیابان - ترور.- ج.۸. تزکیه - تنبیه.- ج. ۹. تنزیه - جنود ابلیس.- ج.۱۱.حکم. - ج.۱۰. جنودالهی - حق‌الیقین.- ج. ۱۳. خضوع - دعا.- ج. ۱۴. دفاع - رضاع.- ج.۱۶. سپاس- شرع. - ج. ۱۷. شرک - شنوایی.- ج. ۱۸. شورا - ضعف.- ج.۲۰. عبادالرحمن ـ علقه.- ج. ۲۱. علم - فاطمه علیهاالسلام

موضوع : قرآن -- فهرست مطالب

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

رده بندی کنگره : BP۶۶/۶/ھ۲ف۴ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۹۴۴۸۹

اشاره

پیشگفتار

اثر پربرگ «فرهنگ قرآن» کلید راهیابی آسان قرآن پژوهان به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم است.

سنگ نخست این بنای رفیع به همتِ دولتمردی فرهیخته و قرآن پژوهی آشنا با زمان و مقتضیات آن نهاده شد. «آیت‌الله هاشمی رفسنجانی» - دام عزّه - در پس این اندیشه و باور که چینش آیات، در ذیل واژگان قرآنی ما را به همۀ معارف قرآن رهنمون نمی‌سازد، طرحی نو در افکندند. در این طرح، کاخی سر بر آورد که بسی بلندتر از معجمهای لفظیِ قرآن است، زیرا با نگاهی فراگیر، آیات به صورت روشمند در ذیل موضوعات طبقه‌بندی شده است.

فراهم آوردن چنین معجمی که بسیار فراتر از معجمهای لفظی است و به صورت جامع و آسان، اطلاعات و آموزه‌های قرآنی در هر موضوع را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد، کاری بس دشوار، ظریف و نیازمند تبیین قواعد و اصولی است تا انتخاب مدخل، (موضوع) برداشتها، و طبقه بندی به صورت هماهنگ انجام شود. بخشی از اصولی که در شکل‌گیری این اثر مورد توجه بوده و به تفصیل در مقدمۀ جلد اوّل آمده، بدین شرح است:

یک. اصول و ضوابط مدخل‌گزینی

1.

ملاک انتخاب در مدخلها، قرآنی بودن و داشتن اطلاعات - هر چند اندک - است، به طوری که ذیل برخی از مدخلها، یک آیه و یا حتّی بخشی کوتاه از یک آیه ذکر شده است.

2.

در فارسی و یا عربی بودن، بیشتر به شناخته بودن آنها برای مخاطبان فارسی زبان توجّه شده است.

3.

اعلام مصرّح در قرآن، و اعلام غیر مصرّح که براساس روایات و کتابهای تفسیر و اسباب نزول، مُرادِ اشاره‌های قرآن‌اند، مدخل قرار گرفته‌اند.

4.

موضوعات علوم قرآن که در قرآن کریم به آنها اشاره شده باشد و از معارف قرآنی قلمداد شود، مدخل قرار گرفته است؛ مانند محکم و متشابه و نسخ.

دو. اصول و ضوابط برداشت از آیات

1.

در برداشت از آیات، چینش و نظم کنونی آیات مورد توجه بوده است، چنانکه برخی روایات، نظم فعلی آیات را توقیفی می‌داند. (1)

2.

در برداشتها از روایات شأن نزول و روایات تفسیری نیز استفاده شده است، البته مشروط به آنکه با مبانی شناخته شدۀ دینی سازگاری داشته باشد.

3.

در برداشتها مبنا بر این بوده که ظاهر کلمات قرآن براساس فهم عرف، دارای حجیّت و قابل استناد است. دعوت قرآن از مردم برای اندیشه‌ورزی در آیه‌های خود و توصیه به آنان برای عمل به مفاد آنها، همچنین روایاتی که مسلمانان را به مراجعه به قرآن و سنجش روایات براساس آیات، (2)دعوت می‌کند، دلیل گویایی بر این مبناست.

4.

در این اثر سعی بر آن بوده است که به همه ابعاد کارکرد زبان عربی توجّه شود و براساس این قواعد، برداشتهای مختلف صورت پذیرد.

5.

به سیاق آیات در برداشتها توجّه شده است.

6 . برداشتها در این مجموعه بر اساس قرائت مشهور، یعنی روایت «حفص از عاصم» است.

7. در گزارشهای قرآنی از پیشینیان، باور و مبنا بر آن است که هر آنچه قرآن نقل کرده و آن را نقد نکرده، مورد پذیرش قرآن بوده است.

8 . برخی از دریافتها و برداشتها، با نظر به روایات، شأن نزولها، لغت، احتمالها، تقدیم و تأخیر آیه‌ها، قرار گرفتن جمله‌ای در سیاق جمله و یا جمله هایی دیگر، الغای خصوصیت و مانند آنها استفاده شده است، به همین جهت، دلیل برداشت از آیه به صراحت بیان شده تا ابهامی باقی نماند.

سه. اصول و ضوابط طبقه‌بندی اطلاعات

1.

مدخلها در این مجموعه به صورت الفبایی تنظیم شده است.

2.

در ذیل مدخلها سرفصلهای اصلی و عناوین فرعی ذیل آن نیز به روش الفبایی طبقه‌بندی شده است.

3.

در بسیاری از موارد، عناوین فرعی در ردیف سرفصلهای اصلی، در جایگاه الفبایی خود آمده و ارجاع شده است؛ مثلاً «آب و آبادانی» گرچه فرعی «نقش آب» است، ولی به دلیل اهمیت، در جایگاه الفبایی خود آمده و به «نقش آب» ارجاع شده است.

4.

در ذیل برخی از مدخلهای عام، مانند «آشامیدنیها» و «اخلاق» که خود، مشتمل بر مدخلهای


1) 1) . الاتقان فی علوم القرآن، ج 1، ص 126 -\153؛ القرآن و روایات المدرستین، ج 1، ص 211 -\214

2) 2) . الکافی، ج 1، ص 69

متعددی است، فقط به ارائه اطلاعات کلی مدخلهای مربوط پرداخته شده و مباحث مربوط به مصادیق و مدخلهای ریز به مدخلهای مربوط ارجاع شده است، مثلاً اطلاعات آب، شراب، و... در آشامیدنیها نیامده، چنانکه اطلاعات دروغ، غیبت، و... در «اخلاق» نیامده است، بلکه به جایگاه الفبایی خود ارجاع شده است.

ویژگیهای صوری

1.

پس از مشاوره با صاحب نظران و بررسی آثار مشابه، بر آن شدیم تا این اثر را جهت سهولت در استفاده، با قطع وزیری چاپ کنیم.

2.

در آغاز اغلب مدخلها در شناسه‌ای به معنای لغوی، معنای اصطلاحی، محدودۀ مدخل، کلید واژه‌های اصلی قرآنی و اهمّ مباحث آن موضوع پرداخته شده است.

3.

در مدخلهای اعلام غیر مصرّح، از فیش نگاری پرهیز شده و فقط به گزارش شأن نزولها بسنده شده است، زیرا غالب شأن نزولهای نقل شده دربارۀ اعلام غیر مصرّح، قطعی نیست.

4.

گاهی در پانوشتها، عبارات و توضیحاتی افزوده شده است. این روش گرچه خلاف شیوۀ معجم نگاری است، ولی بیشتر بدان جهت است که استفادۀ همگانی از این مجموعه ممکن گردد، همچنین عناوین و موضوعات به ابهام و اجمال نگراید.

5.

از آنجا که در تدوین و تنظیم مطالب، مدار بر مدخلها بوده، گاه نیازی به ذکر کامل یک آیه دیده نمی‌شد و تنها بخشی از آن آیه که مربوط به مدخل بوده، ذکر شده است.

6 . توضیحات مشابه دربارۀ چند آیه، تنها یک جا نوشته شده و در سایر موارد به همان مورد اول ارجاع شده است.

7. غالباً واژه‌هایی که به صورت مدخل انتخاب شده در سر فصلهای اصلی و فرعی، مورد استفاده قرار گرفته است.

همکاران

مرکز فرهنگ و معارف قرآن، سپاس و تقدیر خود را نثار قلمها و همتهای بلندی می‌کند که چون جویبارهایی زلال، به این رودخانه پیوستند و هر یک گوشه‌ای از این جمال را آراستند. بسیارند کسانی که در ظهور این معجم بزرگ ، سهم دارند و دریغا که آراستن این مقدمه به نام یکایک آنان میسور نیست، و اما عزیزانی که در آفرینش این اثر نقش جدّی‌تری بر عهده گرفتند بدین شرح است:

همکاران علمی

1.

احمدی شاهرختی - ابوالحسن - ویراستار

2.

اورعی - مرتضی - مسئول بخش گزینش مدخلها

3.

باقریان - احمد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

4.

بهرامی - حامد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

5.

پاینده - مصطفی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

6 . جانپور - عبدالحسین - پژوهشگر و مقابله و بازبینی

7. حسین‌زاده - قاسم - مقابله و بازبینی

8 . حسینی - سیّد تقی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

9.

حیدری موسوی - سیّد حسن - پژوهشگر و ارزیاب علمی و عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها

10.

خیرخواه - احمد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

11.

سادات - سیّد محسن - پژوهشگر و ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

12.

سحرخوان - محمّد - مسئول گروه مقابله و بازبینی

13.

سلیمانی - سیّد اسماعیل - پژوهشگر و ارزیاب علمی

14.

شیرزاد کمانگر - حسن - پژوهشگر و ارزیاب علمی

15.

علی نقی‌پور - احمد - پژوهشگر، ارزیاب علمی و عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها

16.

عیسی‌زاده - عیسی - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی، عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها، عضو شورای علمی و سرپرست گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

17.

فیروزمهر - محمّد مهدی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

18.

کریمی - علیجان - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

19.

کوثری - عبّاس - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

20.

مزینانی - محمدجعفر - مدیر پژوهش

21.

مهدی زاده - حمزه - پژوهشگر و ارزیاب علمی

22.

میرعرب - فرج اللّٰه - پژوهشگر و ارزیاب علمی

23.

یغمایی - ابوالفضل - پژوهشگر و ارزیاب علمی

24.

یوسفی‌مقدّم - محمّدصادق - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی، عضو شورای علمی و مسئول گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

سایر همکاران

1. آزادی - باب الله - کارشناس امور نشر
2.

ابراهیمی - سیّد فتاح - حروف‌نگار

3.

ابراهیمی - سیّد هادی - حروف‌نگار

4.

احمدزاده - حسن - امور اجرائی

5.

حسینی‌طایقانی - منصور - حروف‌نگار

6 . رحیمی‌نژاد - روح‌الله - حروف‌نگار

در پایان، بذل توجّه و عنایات ویژۀ «آیت‌الله هاشمی رفسنجانی» - دامت افاضاته - را عرض امتنان و سپاس می‌داریم. بی‌گمان رهنمودها و تشویقهای ایشان در به ثمر نشستن این نهال، سهمی مهم دارد و از خدای رحمان خواستاریم که آن بزرگوار را همواره در راه خدمت به قرآن و معارف اهل‌بیت علیهم السلام توفیق روز افزون عنایت فرماید.

همچنین از حمایت و اهتمام ویژۀ شخصیت فرهیخته «حجةالاسلام والمسلمین جناب حاج آقای ربّانی» - سلمه الله تعالی - رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم و حجةالاسلام والمسلمین جناب حاج آقای مبلّغی - سلمه الله تعالی - ریاست محترم پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تقدیر و تشکر می‌نماییم.

آرزومندیم همۀ آنان که به خدمت‌گزاری در ساحت مقدس وحی کوشا و بی‌دریغ‌اند، از عنایات و مراحم مستمر حضرت حق برخوردار بوده، در سرای باقی از شفاعت قرآن برخوردار باشند.

محمّد صادق یوسفی مقدّم

مسئول مرکز فرهنگ و معارف قرآن

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم

علم

اشاره

علم، نقیض جهل (1)و به معنای دانش و آگاهی است. (2)

برخی در تعریف اصطلاحی علم گفته‌اند: حقیقت علم، کشف امر خارج از ذهن به واسطۀ صورت ذهنی است (3)که از راه حس، عقل و تجربه، حاصل می‌شود (4)و در برابر آن علوم اعتباری است که ما به ازای خارجی ندارند، مانند اعتبار ریاست برای فردی. (5)از تقسیمات علم، تقسیم آن به نظری و عملی است: علم نظری، دانشی است که به دنبال آن کمالی حاصل شود، مانند علم به موجودات. علم عملی، دانشی است که با عمل کردن بر طبق آن، کمال، حاصل می‌شود، مانند علم به عبادات. (6)علاوه بر علوم یاد شده که اکتسابی است، برخی علوم از راه مکاشفه و بدون واسطه و با اشراق الهی برای برخی نفوس حاصل می‌شود که از آن به «علم لدنّی» تعبیر شده است. (7)از نظر بعضی، ادراک، شعور، تصوّر، حفظ، تذکّر، ذکر، معرفت، فهم، فقه، عقل، حکمت و... هم معنا و مترادف با «علم» است. (8)در این مدخل، مطلق علم مورد نظر است که از واژه‌های «علم»، «سمع» و مشتقّات آنها و نیز برخی تعبیرات که مفید معنای علم بوده استفاده شده و به مدخلهای مترادف و مرتبط با مدخل مزبور، نیز ارجاع شده است.

اهمّ عناوین: آثار علم، زمینه‌های علم، عالمان، علم خدا و علم لدنّی.

آثار علم

1. آخرت‌طلبی

1. روی آوردن انسان به آخرت، در صورت آگاهی و توجّه به حیات جاوید و مطلق آن:

... وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ. عنکبوت (29) 64

2. علم و آگاهی، عامل ترجیح دادن منافع آخرتی بر منافع دنیایی:

... وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰاهُ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ. بقره (2) 102

2. استفاده از آیات خدا

3. نقش اساسی علم و آگاهی، در استفاده از آیات و حدود خدا:

... وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ یُبَیِّنُهٰا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ.

بقره (2) 230


1) 1) . ترتیب‌العین، ج 2، ص 1274، «علم»

2) 2) . لغت‌نامه، ج 10، ص 14159، «علم»

3) 3) . المیزان، ج 1، ص 50؛ ج 8 ، ص 53

4) 4) . همان، ج 8، ص 47 -\50

5) 5) . همان ، ص 53

6) 6) . مفردات، ص 580، «علم»

7) 7) . التفسیر الکبیر، ج 2، ص 187 -\191

8) 8) . همان، ج 21، ص 127 -\128

... قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. انعام (6) 97

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ.

انعام (6) 98

وَ کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ ... لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ.

انعام (6) 105

... کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ.

اعراف (7) 32

... وَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. توبه (9) 11

... یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. یونس (10) 5

... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. نمل (27) 52

وَ مِنْ آیٰاتِهِ خَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلاٰفُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوٰانِکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْعٰالِمِینَ. روم (30) 22

کِتٰابٌ فُصِّلَتْ آیٰاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. فصّلت (41) 3

3. استقامت

4. علم، باعث پایداری در تبلیغ دین و خیرخواهی خالصانه:

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. اعراف (7) 62

4. اطاعت از حق

5. علم و آگاهی، زمینۀ اطاعت از حق:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ قٰالُوا حَسْبُنٰا مٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا أَ وَ لَوْ کٰانَ آبٰاؤُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ.

مائده (5) 104

قٰالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمٰا فَاسْتَقِیمٰا وَ لاٰ تَتَّبِعٰانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ. یونس (10) 89

وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً.

اسراء (17) 36

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً. کهف (18) 66

یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِرٰاطاً سَوِیًّا. مریم (19) 43

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَ یَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. سبأ (34) 6

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ. جاثیه (45) 18

5 . اعتبار گواهی

6. مبتنی بودن ادای گواهی و اعتبار آن، بر علم و آگاهی:

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ ... أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ .... نساء (4) 166

... وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا .... یوسف (12) 81

قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ شَهِیداً یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... عنکبوت (29) 52

وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ. زخرف (43) 19 و 20

وَ لاٰ یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ. زخرف (43) 86

6. انفاق

7. علم و آگاهی به بی‌نیازی خدا، زمینه ساز انفاق از مال حلال و مرغوب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا کَسَبْتُمْ

وَ مِمّٰا أَخْرَجْنٰا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لاٰ تَیَمَّمُوا الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ. بقره (2) 267

7 . ایمان

8. علم و آگاهی، زمینۀ ایمان:

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً.

اسراء (17) 107

... إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ. (1)

زخرف (43) 86

9. گرایش مسیحیان صدر اسلام به اسلام، برخاسته از علم و شناخت آنان بر حقّانیّت قرآن:

... وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا .... آل‌عمران (3) 7

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ .... نساء (4) 162

... اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ... وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ. مائده (5) 82 و 83

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا .... حج (22) 54

10. علم، باعث استواری و تزلزل‌ناپذیری ایمان:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ فِرْعَوْنُ ... لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ. اعراف(7) 117 و120 و121 و123-125

وَ أَلْقِ مٰا فِی یَمِینِکَ تَلْقَفْ مٰا صَنَعُوا إِنَّمٰا صَنَعُوا کَیْدُ سٰاحِرٍ وَ لاٰ یُفْلِحُ السّٰاحِرُ حَیْثُ أَتیٰ

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

قٰالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلیٰ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الَّذِی فَطَرَنٰا فَاقْضِ مٰا أَنْتَ قٰاضٍ إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا. طه (20) 69 -\72

فَأَلْقیٰ مُوسیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ ... لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ. (2)

شعراء (26) 45 و 46 و 49 و 50

11. ایمان به انبیا، نشانۀ علم و آگاهی:

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ. هود (11) 29

8. تذکّر

--< همین مدخل، آثار علم، عبرت‌آموزی

9. ترفیع درجه

12. علم و دانش اهل ایمان، مایۀ ترفیع درجۀ آنان به فرمان خداوند:

... یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ .... مجادله (58) 11


1) 1) . این آیه دلالت می‌کند که حقیقت ایمان، اعتقاد قلبی ومعرفت است، زیرا خداوند شهادت را به علم مشروط کرده است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 90)

2) 2) . چون ساحران، اهل فن و علم بودند، به آسانی معجزۀ‌موسی علیه السلام را از افسون تمایز دادند و به حقّانیّت آن ایمان آوردند

10. تسلیم

13. علم و معرفت، زمینه‌ساز خضوع و تسلیم در برابر حق:

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً.

اسراء (17) 107

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ .... حج (22) 54

فَلَمّٰا جٰاءَتْ قِیلَ أَ هٰکَذٰا عَرْشُکِ قٰالَتْ کَأَنَّهُ هُوَ وَ أُوتِینَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهٰا وَ کُنّٰا مُسْلِمِینَ.

نمل (27) 42

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَ یَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. سبأ (34) 6

11. تشخیص ارزشها

14. علم و آگاهی، وسیلۀ تشخیص ارزشهای برتر:

... لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ خَیْرٌ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

بقره (2) 103

... وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ.

بقره (2) 184

وَ إِنْ کٰانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلیٰ مَیْسَرَةٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. بقره (2) 280

اِنْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً وَ جٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. توبه (9) 41

... وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

نحل (16) 41

... إِنَّمٰا عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ.

نحل (16) 95

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ .... قصص (28) 80

... اُعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. عنکبوت (29) 16

... وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ. عنکبوت (29) 64

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. صفّ (61) 11

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. جمعه (62) 9

12. تشخیص امور

15. علم عادی و دلایل ظاهری، کافی در تشخیص امور:

وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 115

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لاٰ یَأْبَ کٰاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمٰا عَلَّمَهُ اللّٰهُ فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئاً فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدٰاهُمٰا فَتُذَکِّرَ إِحْدٰاهُمَا الْأُخْریٰ وَ لاٰ یَأْبَ الشُّهَدٰاءُ إِذٰا مٰا دُعُوا وَ لاٰ تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إِلیٰ أَجَلِهِ ذٰلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ أَقْوَمُ لِلشَّهٰادَةِ وَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَرْتٰابُوا إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً حٰاضِرَةً

تُدِیرُونَهٰا بَیْنَکُمْ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَلاّٰ تَکْتُبُوهٰا وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

بقره (2) 282

وَ کَیْفَ أَخٰافُ مٰا أَشْرَکْتُمْ وَ لاٰ تَخٰافُونَ أَنَّکُمْ أَشْرَکْتُمْ بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً فَأَیُّ الْفَرِیقَیْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ.

انعام (6) 81

... فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ ....

ممتحنه (60) 10

13. تصدیق قرآن

16. نقش علم و آگاهی، در پی‌بردن به حقّانیّت تعالیم قرآن:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ .... (1)

حج (22) 54

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ .... سبأ (34) 6

14. تصدیق معاد

17. آگاهی از قصّۀ اصحاب کهف، موجب تصدیق حقانیّت معاد:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقٰالُوا رَبَّنٰا آتِنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَ هَیِّئْ لَنٰا مِنْ أَمْرِنٰا رَشَداً

فَضَرَبْنٰا عَلَی آذٰانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَداً

وَ کَذٰلِکَ أَعْثَرْنٰا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا إِذْ یَتَنٰازَعُونَ بَیْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقٰالُوا ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیٰاناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قٰالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلیٰ أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً. کهف (18) 10 و 11 و 21

15. تقوا

18. علم به امداد و حمایت خدا از پارسایان، زمینۀ تقواپیشگی در امر قصاص:

اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ. بقره (2) 194

19. علم به شدّت کیفر الهی، زمینۀ تقوا:

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ.

بقره (2) 196

20. آگاهی به حشر و لقای الهی، راهی برای پرهیزکاری:

وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ فِی أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقیٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ.

بقره (2) 203

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ. بقره (2) 223

21. علم به آگاهی گستردۀ خدا، زمینه ساز پارسایی:

... یَعِظُکُمْ بِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. بقره (2) 231

... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ. بقره (2) 235

16. توحید

22. نقش علم، در گرایش و اقرار به توحید:

شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قٰائِماً بِالْقِسْطِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ. آل‌عمران (3) 18


1) 1) . به دلیل آیات قبل، مرجع ضمیر «انّه»، قرآن است.(التفسیر المنیر، ج 17، ص 246)

23. دریافتهای علمی در پهنۀ طبیعت و وجود انسان، هموارکنندۀ راه پی بردن به حقّانیّت وحدانیّت خدا:

... إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ... سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ .... (1)فصّلت (41) 52 و 53

17. ثروت

24. عقیدۀ قارون به نقش تعیین‌کنندۀ علم و دانش وی، در دستیابی به ثروت:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی .... قصص (28) 76 و 78

18. جواز احتجاج

25. بهره‌مندی از علم و آگاهی، سبب مُجاز بودن آدمی بر احتجاج و مجادله با مخالفان:

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ حٰاجَجْتُمْ فِیمٰا لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیمٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. آل‌عمران (3) 66

قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ. اعراف (7) 71

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطٰانٍ مَرِیدٍ. حج (22) 3

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. لقمان (31) 20

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ.

غافر (40) 35

إِنَّ الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلاّٰ کِبْرٌ مٰا هُمْ بِبٰالِغِیهِ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ.

غافر (40) 56

19. جواز تقلید

26. تقلید از دیگران در مسائل دین، منوط به علم و آگاهی آنان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ قٰالُوا حَسْبُنٰا مٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا أَ وَ لَوْ کٰانَ آبٰاؤُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ.

مائده (5) 104

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ.

نحل (16) 43

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. انبیاء (21) 7

20. حمد

27. حمد و ستایش داود و سلیمان علیهما السلام از خداوند، در پی برخورداری از نعمت علم و دانش:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا .... نمل (27) 15

21. خضوع

28. علم و آگاهی، باعث خضوع در برابر آیات قرآن:

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ


1) 1) . ضمیر «انّه» به «اللّه» برمی‌گردد. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10 ، ص 30)

مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً.

اسراء (17) 107

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ .... حجّ (22) 54

22. دفع ضرر

29. علم، باعث مصونیّت از ضررها و سختیها:

قُلْ لاٰ أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا ... وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ ... وَ مٰا مَسَّنِیَ السُّوءُ .... اعراف (7) 188

23. رشد

30. علم، باعث رشد و تکامل آدمی:

... وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ ....

انعام (6) 91

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً. کهف (18) 66

24. رفاه

31. علم، زمینه ساز رفاه و آسایش:

قُلْ لاٰ أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا ... وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ ....

اعراف (7) 188

25. زهد

32. آگاهی از بازی و سرگرمی بودن دنیا، موجب زهد و اجتناب از دنیاطلبی:

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

عنکبوت (29) 64

26. شایستۀ احترام

--< همین مدخل، عالمان، ارزش عالمان

27. شایستگی فرماندهی

33. علم و دانش، از ملاکهای شایستگی برای فرماندهی جنگ:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ ....

بقره (2) 246 و 247

28. شایستگی قضاوت

34. شایستگی برای منصب قضاوت، از آثار علم:

وَ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ إِذْ یَحْکُمٰانِ فِی الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ کُنّٰا لِحُکْمِهِمْ شٰاهِدِینَ

فَفَهَّمْنٰاهٰا سُلَیْمٰانَ وَ کُلاًّ آتَیْنٰا حُکْماً وَ عِلْماً .... انبیاء (21) 78 و 79

29. شایستگی مدیریّت

35. علم، از ملاکهای شایستگی برای مدیریّت در اقتصاد:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ. یوسف (12) 55

30. شفاعت

36. متکی بودن شفاعت در آخرت، بر علم و آگاهی:

وَ لاٰ یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ. زخرف (43) 86

31. صبر

37. آگاهی و شناخت، زمینه‌ساز صبر و شکیبایی:

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ. هود (11) 49

وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلیٰ مٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً.

کهف (18) 68

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ

وَ لَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآیَةٍ لَیَقُولَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُبْطِلُونَ

کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لاٰ یُوقِنُونَ. روم (30) 58 -\60

نیز --< صبر، عوامل صبر، آگاهی

32. عبرت‌آموزی

38. علم، زمینۀ عبرت و پندآموزی:

أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمیٰ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ. رعد (13) 19

وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولیٰ فَلَوْ لاٰ تَذَکَّرُونَ.

واقعه (56) 62

33. غرور

39. علم و دانش، از اسباب غرور و تکبّر:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً ....

قصص (28) 76 و 78

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. زمر (39) 49

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ. غافر (40) 83

34. فهم احکام

40. دانش و فرهنگ، زمینه‌ساز درک عمیق‌تر حدود و احکام الهی:

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ یَعْلَمُوا حُدُودَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ .... توبه (9) 97

35. فهم بطلان شرک

41. علم، راهی برای درک بطلان و سستی بنیان شرک و ولایت غیر خدا:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

عنکبوت (29) 41

36. فهم قرآن

42. علم و دانش، زمینۀ فهم معارف قرآن:

... قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ. انعام (6) 97 و 98

وَ کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ ... وَ لِنُبَیِّنَهُ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ.

انعام (6) 105

... کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ.

اعراف (7) 32

... وَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. توبه (9) 11

... یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. یونس (10) 5

کِتٰابٌ فُصِّلَتْ آیٰاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. فصّلت (41) 3

37. فهم مالکیّت خدا

43. علم و مطالعه در زمین و ساکنان آن، راهی برای پی بردن به مالکیّت خدا:

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ یُجِیرُ وَ لاٰ یُجٰارُ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ فَأَنّٰی تُسْحَرُونَ. مؤمنون (23) 84 و 85 و 88 و 89

38. فهم مثالهای قرآن

44. نقش علم و آگاهی، در پی بردن به عمق مثلهای قرآن:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

وَ تِلْکَ الْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ. عنکبوت (29) 41 و 43

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً ... بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ.

زمر (39) 29

39. قدرت

45. علم، منشأ قدرت:

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 247

قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ .... نمل (27) 40

40. مانع افترا

46. علم و آگاهی، مانع افترا به خداوند:

وَ قٰالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَیّٰاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللّٰهِ عَهْداً فَلَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. بقره (2) 80

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ.

زخرف (43) 20

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ تَسْمِیَةَ الْأُنْثیٰ

وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لاٰ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً.

نجم (53) 27 و 28

41. مانع تکاثر

47. علم و دانش، مانع تکاثر و زیاده‌طلبی:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

کَلاّٰ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ.

تکاثر (102) 1 و 5

42. مسئولیّت

--< همین مدخل، عالمان، مسئولیّت عالمان

43. نفی شرک

48. علمِ نشئت گرفته از کتب آسمانی پیشین، نفی‌کنندۀ شرک و عبادت غیر خدا:

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّمٰاوٰاتِ ائْتُونِی بِکِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا أَوْ أَثٰارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ. (1)احقاف (46) 4

49. منافات داشتن شرک، با علم و آگاهی:

... فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ.

بقره (2) 22

وَ کَیْفَ أَخٰافُ مٰا أَشْرَکْتُمْ وَ لاٰ تَخٰافُونَ أَنَّکُمْ أَشْرَکْتُمْ بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً فَأَیُّ الْفَرِیقَیْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ.

انعام (6) 81

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ


1) 1) . امام باقر علیه السلام : مراد از «اثارة من علم» علم اوصیای انبیا است. (الکافی، ج 1، ص 426، ح 72؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 9، ح 6)، برخی مفسّران، مقصود از آن را علم حاصل از کتب پیشینیان دانسته‌اند. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 124)

اَلْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

عنکبوت (29) 41

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ تَسْمِیَةَ الْأُنْثیٰ

وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لاٰ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً.

نجم (53) 27 و 28

44. ولایت

50. علم و آگاهی همه جانبه، شرط ضروری برای ولایت و سرپرستی:

... أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی ... مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ .... کهف (18) 50 و 51

45. هدایت

51. علم و آگاهی، مقدّمۀ هدایت:

یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِرٰاطاً سَوِیًّا. مریم (19) 43

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَ یَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. سبأ (34) 6

آرزوی علم

52. حبیب نجّار، آرزومند آگاهی قوم خود به آمرزش، و تکریم خدا از وی در بهشت:

وَ جٰاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ ... اتَّبِعُوا مَنْ لاٰ یَسْئَلُکُمْ أَجْراً وَ هُمْ مُهْتَدُونَ قِیلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قٰالَ یٰا لَیْتَ قَوْمِی یَعْلَمُونَ بِمٰا غَفَرَ لِی رَبِّی وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُکْرَمِینَ. (1)

یس (36) 20 و 21 و 26 و 27

آفات علم

1. پیروی از هوای نفس

53. پیروی از هوای نفس، از آفات علم و سبب استفاده از آن در مسیر خلاف حق:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ.

اعراف (7) 175 و 176

2. عجله

54. تعجیل و شتاب، از آفات علم:

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً

قٰالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً

وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلیٰ مٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً

قٰالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ صٰابِراً وَ لاٰ أَعْصِی لَکَ أَمْراً

قٰالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلاٰ تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْءٍ حَتّٰی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً

قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً

قٰالَ إِنْ سَأَلْتُکَ عَنْ شَیْءٍ بَعْدَهٰا فَلاٰ تُصٰاحِبْنِی قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّی عُذْراً

قٰالَ هٰذٰا فِرٰاقُ بَیْنِی وَ بَیْنِکَ سَأُنَبِّئُکَ بِتَأْوِیلِ مٰا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً.

کهف (18) 65 -\70 و 75 و 76 و 78


1) 1) . مراد از «رجل» حبیب نجّار است. (مجمع‌البیان،ج 7 -\8 ، ص 655 ؛ الکشاف، ج 4، ص 10)

ابزار علم

1. کتب آسمانی

55. کتب آسمانی، مایۀ علم و آگاهی:

... وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ.

بقره (2) 144

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ. بقره (2) 146

أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ أَبْتَغِی حَکَماً وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ إِلَیْکُمُ الْکِتٰابَ مُفَصَّلاً وَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِینَ. انعام (6) 114

... حَتّٰی جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ .... (1)یونس (10) 93

ارزش علم

56. علم و دانش، ارزشمند و والا:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ.

بقره (2) 31 -\33

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. یوسف (12) 22

فَتَعٰالَی اللّٰهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضیٰ إِلَیْکَ وَحْیُهُ وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً. طه (20) 114

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. قصص (28) 14

... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ .... زمر (39) 9

... یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ.

مجادله (58) 11

57. پی بردن به سستی ولایت غیر خدا، مرهون علم:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

عنکبوت (29) 41

58. انکار و استهزا به آیات الهی، پس از علم به آنها، درپی‌دارندۀ کیفر آخرتی:

وَ إِذٰا عَلِمَ مِنْ آیٰاتِنٰا شَیْئاً اتَّخَذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ. جاثیه (45) 9

59. مبتنی ساختن عقیده، رفتار و سخن بر علم، لازم و ضروری:

... أَمْ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. بقره (2) 80

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً


1) 1) . در احتمالی، منظور از علم، قرآن است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 200)

لَمِنَ الظّٰالِمِینَ. بقره (2) 145

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ کُلُوا مِمّٰا فِی الْأَرْضِ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ... وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ.

بقره (2) 168 و 169

وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ احْذَرْهُمْ أَنْ یَفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُصِیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ لَفٰاسِقُونَ

أَ فَحُکْمَ الْجٰاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ. (1)

مائده (5) 49 و 50

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ الْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ وَ خَرَقُوا لَهُ بَنِینَ وَ بَنٰاتٍ بِغَیْرِ عِلْمٍ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَصِفُونَ. انعام (6) 100

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ قَتَلُوا أَوْلاٰدَهُمْ سَفَهاً بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ حَرَّمُوا مٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ افْتِرٰاءً عَلَی اللّٰهِ ....

انعام (6) 140

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا ...

قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنٰا ....

انعام (6) 148

... أَ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. اعراف (7) 28

... وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ.

اعراف (7) 33

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ یَعْلَمُوا حُدُودَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 97

وَ مٰا یَتَّبِعُ أَکْثَرُهُمْ إِلاّٰ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لاٰ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ.

یونس (10) 36

... أَ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. یونس (10) 68

وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ .... اسراء (17) 36

وَ یُنْذِرَ الَّذِینَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً

مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ .... کهف (18) 4 و 5

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ ....

حج (22) 3

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. حج (22) 8

وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ مٰا لَیْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ .... حج (22) 71

إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِکُمْ مٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیمٌ. نور (24) 15

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

عنکبوت (29) 8

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ.

روم (30) 29

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا .... لقمان (31) 15

... وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. لقمان (31) 20

تَدْعُونَنِی لِأَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ أُشْرِکَ بِهِ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ .... غافر (40) 42

وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ


1) 1) . جهل، در مقابل علم و عقل است

وَ یُسْئَلُونَ

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ. زخرف (43) 19 و 20

وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ. جاثیه (45) 24

وَ إِذٰا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ السّٰاعَةُ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا قُلْتُمْ مٰا نَدْرِی مَا السّٰاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاّٰ ظَنًّا وَ مٰا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا عَمِلُوا وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ.

جاثیه (45) 32 و 33

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّمٰاوٰاتِ ائْتُونِی بِکِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا أَوْ أَثٰارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ. احقاف (46) 4

... وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً.

فتح (48) 25

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ.

ذاریات (51) 10 و 11

وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لاٰ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً. نجم (53) 28

60. برخورداری از علم الهی، پاداش خداوند به نیکوکاران:

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. یوسف (12) 22

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. قصص (28) 14

نیز --< همین مدخل، عالمان، ارزش عالمان

ازدیاد علم

61. دعا برای ازدیاد علم، از توصیه‌های خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً. طه (20) 114

62. نقش قرآن، در ازدیاد علم:

... وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضیٰ إِلَیْکَ وَحْیُهُ وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً. طه (20) 114

نیز --< همین مدخل، مراتب علم

استفاده از علم

63. لزوم به‌کارگیری علوم و دانشها، در راستای دفاع از منافع انسانهای مظلوم و مورد تجاوز دشمن:

وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شٰاکِرُونَ. انبیاء (21) 80

اعطای علم

64. اعطای علمی اندک به انسانها از سوی خدا:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّٰ قَلِیلاً. اسراء (17) 85

65. اعطای علم، پاداش خداوند به نیکوکاران:

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. یوسف (12) 22

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. قصص (28) 14

اهمّیّت علم

--< همین مدخل، ارزش علم

تحصیل علم

--< تعلّم

تعلیم علم

--< تعلیم

دعا برای علم

66. لزوم دعا در پیشگاه خدا، برای دریافت و افزایش علم خود:

... وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً. طه (20) 114

67. نقش دعا، در فراگیری علم الهی:

رَبَّنٰا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ. بقره (2) 129

فَتَعٰالَی اللّٰهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضیٰ إِلَیْکَ وَحْیُهُ وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً. طه (20) 114

راسخان در علم

--< راسخان در علم

رشد علم

--< همین مدخل، ازدیاد علم

نیز --< تعلّم و تعلیم

زمینه‌های علم

1. احسان

68. احسان و نیکوکاری، زمینۀ برخورداری از علم و حکمت:

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. یوسف (12) 22

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. قصص (28) 14

2. استماع

69. شنیدن، راهی برای رسیدن به علم و حق:

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ. مائده (5) 83

3. ایمان

70. ایمان، راهی برای رسیدن به مرتبۀ عالی علم و درک حقایق:

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مٰا بَعُوضَةً فَمٰا فَوْقَهٰا فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ. بقره (2) 26

4. تبلیغ

71. تبلیغ و اتمام حجت، راهی برای علم به توحید:

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ وَ لِیُنْذَرُوا بِهِ وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ لِیَذَّکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ. ابراهیم (14) 52

5 . تبیین آیات

72. بیان آیات الهی، زمینۀ فهم و آگاهی:

قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ. انعام (6) 65

... ثُمَّ یُحْکِمُ اللّٰهُ آیٰاتِهِ ... وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ. حج (22) 52 و 54

6. تشریع حرمت

73. تشریع حرمت برای کعبه، ماههای حرام و قربانی از سوی خدا، راهی برای پی‌بردن به علم مطلق او:

جَعَلَ اللّٰهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ الْهَدْیَ وَ الْقَلاٰئِدَ ذٰلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. مائده (5) 97

7 . تعلّم

--< تعلیم

8 . تعلیم

--< تعلّم

9 . تقوا

74. تقوا و پرهیز از خدا، زمینۀ کسب علم و عنایت الهی:

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ .... بقره (2) 282

10 . دعا

--< همین مدخل، دعا برای علم

11. رشد

75. رسیدن به سن رشد، زمینۀ دریافت علم و دانش:

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً ....

یوسف (12) 22

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً .... قصص (28) 14

12. قصّۀ اصحاب کهف

76. آگاهی از سرگذشت اصحاب کهف، موجب علم به حقّانیّت معاد:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقٰالُوا رَبَّنٰا آتِنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَ هَیِّئْ لَنٰا مِنْ أَمْرِنٰا رَشَداً

فَضَرَبْنٰا عَلَی آذٰانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَداً

وَ کَذٰلِکَ أَعْثَرْنٰا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا إِذْ یَتَنٰازَعُونَ بَیْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقٰالُوا ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیٰاناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قٰالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلیٰ أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً. کهف (18) 10 و 11 و 21

13 . مطالعۀ خلقت

77. مطالعۀ خلقت جهان، راهی برای علم و پی بردن به قدرت خدا:

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً. طلاق (65) 12

14. مطالعۀ نظم جهان

78. مطالعۀ نظم در گردش خورشید، ماه، شب و روز، راهی برای علم به شمارۀ سالها، ایّام و حقّانیّت آفرینش:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. یونس (10) 5

نیز --< شناخت، راه‌های شناخت

سوء استفاده از علم

79. سوء استفادۀ علمای یهود و دانشمندان اهل‌کتاب از علم خویش، برای گمراهی مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یَشْتَرُونَ الضَّلاٰلَةَ وَ یُرِیدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِیلَ.

نساء (4) 44

عالمان

اشاره

80. بیان حدود و آیات الهی، اثربخش و سازنده، برای عالمان:

... تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ یُبَیِّنُهٰا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ.

بقره (2) 230

... قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. انعام (6) 97

وَ کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ ... وَ لِنُبَیِّنَهُ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ.

انعام (6) 105

... کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ.

اعراف (7) 32

... وَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. توبه (9) 11

... یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. یونس (10) 5

... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. نمل (27) 52

وَ تِلْکَ الْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ. عنکبوت (29) 43

وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتٰابٍ وَ لاٰ تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لاَرْتٰابَ الْمُبْطِلُونَ

بَلْ هُوَ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الظّٰالِمُونَ. عنکبوت (29) 48 و 49

کِتٰابٌ فُصِّلَتْ آیٰاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. فصّلت (41) 3

ارزش عالمان

81. برتری و ارزش اهل علم و معرفت بر جاهلان، بدیهی و روشن، نزد عقل و فطرت:

... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ. انعام (6) 50

مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ .... هود (11) 24

... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ ....

رعد (13) 16

... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ. زمر (39) 9

82. صاحبان علم و آگاهی، دارای ارزش و منزلت والا نزد خدا:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُهٰا مِنْ أَطْرٰافِهٰا .... (1)رعد (13) 41

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجٰالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّٰهُ لَکُمْ وَ إِذٰا قِیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. مجادله (58) 11

نیز --< همین مدخل، ارزش علم

اطاعت از عالمان

83. لزوم پیروی از عالمان و آگاهان:

... وَ لاٰ تَتَّبِعٰانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ.

یونس (10) 89

... هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً.

کهف (18) 66

یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی .... مریم (19) 43

... وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ. جاثیه (45) 18

اقرار عالمان

84. اعتراف به مالکیّت خدا بر زمین و موجودات روی آن، امری گریزناپذیر برای انسان اهل دانش و خرد:

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ.

مؤمنون (23) 84 و 85

85. اقرار به مالکیّت و ربوبیّت یگانۀ خدا بر جهان، غیر قابل گریز برای عالمان:

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ


1) 1) . از امام صادق علیه السلام : [مراد از ننقصها در سخن خدا (أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُهٰا...) این است که] با رفتن علما، فقها و خوبان اهل زمین، از زمین می‌کاهیم. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 461؛ تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 521، ح 202)

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ.

مؤمنون (23) 84 و 86 و 87

86. اعتراف عالمان، به فرمانروایی خداوند بر سراسر هستی:

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ یُجِیرُ وَ لاٰ یُجٰارُ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ فَأَنّٰی تُسْحَرُونَ. مؤمنون (23) 84 و 88 و 89

اقلّیّت عالمان

--< اقلّیّت، اقلّیّت آگاه

ایمان عالمان

87. آمادگی برخورداران از علم و آگاهی، برای ایمان به قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ.

آل‌عمران (3) 7

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ. حج (22) 54

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ فَالَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مِنْ هٰؤُلاٰءِ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ ....

عنکبوت (29) 47

88. ایمان عالمان به حقّانیّت و هدایتگری قرآن:

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَ یَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. سبأ (34) 6

پاسخگویی عالمان

89. موظّف بودن عالمان به پاسخگویی پرسشها و شبهات:

... فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ.

نحل (16) 43

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. انبیاء (21) 7

اَلَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ الرَّحْمٰنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً. فرقان (25) 59

تسبیح عالمان

90. تسبیح عالمان از خداوند، مورد مدح و ستایش:

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً

وَ یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنْ کٰانَ وَعْدُ رَبِّنٰا لَمَفْعُولاً. اسراء (17) 107 و 108

توحید عالمان

91. اقرار عالمان و دانشمندان، به توحید و یکتایی خدا:

شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قٰائِماً بِالْقِسْطِ .... آل‌عمران (3) 18

جدال عالمان

--< همین مدخل، آثار علم، جواز احتجاج

خضوع عالمان

92. برخورداران از علم و آگاهی، دارای روحیّۀ حق‌پذیری و خضوع بیشتر، در برابر قرآن:

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً.

اسراء (17) 107

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ .... حج (22) 54

خوف عالمان

93. عالمان راستین، خدا ترس و اهل خشیت:

... إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ. فاطر (35) 28

رجوع به عالمان

94. ضرورت رجوع انسانهای ناآگاه به عالمان، برای رفع جهل خویش:

... فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ.

نحل (16) 43

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. انبیاء (21) 7

95. لزوم مراجعه به صاحب‌نظران و کارشناسان حکومت اسلامی، در ارتباط با اخبار امنیّتی:

وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلیٰ أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ .... نساء (4) 83

سجدۀ عالمان

96. سجدۀ عالمان، هنگام شنیدن آیات قرآن:

... إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً.

اسراء (17) 107 و 109

عالمان بی‌عمل

97. تشبیه عالم بی‌عمل به الاغ، به دلیل سود نبردن از علم خویش:

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ الْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ. جمعه (62) 5

98. ارتکاب گناه و فحشا، به رغم علم به زشتی آن، موجب سرزنش:

... أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ. نمل (27) 54

99. عالمان بی‌عمل، در زمرۀ ظالمان:

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ.

بقره (2) 145

100. عالمان بی‌عمل، محروم از نصرت و ولایت خدا:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً وَ لاٰ تُسْئَلُ عَنْ أَصْحٰابِ الْجَحِیمِ

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 119 و 120

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ. رعد (13) 37

101. کتمان حق از سوی عالمان و تلاش آنان برای دگرگون جلوه دادن حق و باطل، مورد سرزنش خداوند:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ. آل‌عمران (3) 71

102. کفر عالمان به آیات الهی در عین شهود حقّانیّت آنها، مورد توبیخ خداوند:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ. آل‌عمران (3) 70

عالمان در قیامت

103. حتمیّت یافتن ذلّت و عذاب کافران، از سخنان عالمان در قیامت:

ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یُخْزِیهِمْ وَ یَقُولُ أَیْنَ شُرَکٰائِیَ الَّذِینَ کُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِیهِمْ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْیَ الْیَوْمَ وَ السُّوءَ عَلَی الْکٰافِرِینَ.

نحل (16) 27

104. درنگ و مهلت گناهکاران تا روز قیامت، سخن عالمان به آنان، در قیامت:

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مٰا لَبِثُوا غَیْرَ سٰاعَةٍ کَذٰلِکَ کٰانُوا یُؤْفَکُونَ

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمٰانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِلیٰ یَوْمِ الْبَعْثِ فَهٰذٰا یَوْمُ الْبَعْثِ وَ لٰکِنَّکُمْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. روم (30) 55 و 56

گریۀ عالمان

105. تمجید خداوند از گریۀ عالمان، هنگام شنیدن آیات الهی:

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً

وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً. اسراء (17) 107 و 109

گواهی عالمان

106. گواهی عالمان، بر یکتایی خداوند:

شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قٰائِماً بِالْقِسْطِ .... آل‌عمران (3) 18

مسئولیّت عالمان

107. علم، سبب مسئولیّت عالمان دینی:

... وَ لٰکِنْ کُونُوا رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتٰابَ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ. آل‌عمران (3) 79

108. سزاوار نبودن سکوت عالمان در برابر انحرافات، به علّت آگاهی و دانش آنان:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ.

مائده (5) 63

109. عالمان دینی، موظّف به بیان حقایق و اجتناب از کتمان آن:

وَ لاٰ تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ. بقره (2) 42

وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ.

بقره (2) 57

أَ وَ لاٰ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ.

بقره (2) 77

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ. بقره (2) 146

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ. آل‌عمران (3) 71

وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقاً یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْکِتٰابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْکِتٰابِ وَ مٰا هُوَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ مٰا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ.

آل‌عمران (3) 78

مصادیق عالمان

1. آدم علیه السلام
110. آدم علیه السلام ، دارای علمی بس گسترده‌تر از علم فرشتگان:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی

اَلْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ.

بقره (2) 31 -\33

نیز --< همین مدخل، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، آدم علیه السلام

2. آصف بن برخیا

--< همین مدخل، علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، آصف بن برخیا

3. ابراهیم علیه السلام
111. علم ابراهیم علیه السلام به ناتوانی بتها از سخن گفتن:

... یُقٰالُ لَهُ إِبْرٰاهِیمُ ثُمَّ نُکِسُوا عَلیٰ رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا هٰؤُلاٰءِ یَنْطِقُونَ قٰالَ أَ فَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُکُمْ شَیْئاً وَ لاٰ یَضُرُّکُمْ.

انبیاء (21) 60 و 65 و 66

112. احیای پرندگان مرده با فرمان خدا و اشارۀ ابراهیم علیه السلام ، سبب فزونی علم او به قدرت خدا:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتیٰ قٰالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قٰالَ بَلیٰ وَ لٰکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی قٰالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلیٰ کُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَکَ سَعْیاً وَ اعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ.

بقره (2) 260

113. محدودیّت علم ابراهیم علیه السلام :

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ. حجر (15) 51 و 57

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ.

ذاریات (51) 24 و 25 و 31

114. علم ابراهیم علیه السلام ، سبب دعوت وی از عموی خویش، برای اطاعت از او:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ ... یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی ....

مریم (19) 41 و 43

4. ابلیس

--< ابلیس، علم ابلیس

5. اسحاق علیه السلام

--< همین مدخل، علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، اسحاق علیه السلام

6 . امامان علیهم السلام
115. امامان معصوم علیهم السلام ، از مصادیق بارز راسخان در علم و عالمان به تأویل قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ ... وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ .... (1)آل‌عمران (3) 7

116. امام علیه السلام ، بیان‌کنندۀ علم خود برای مردم، هنگام سؤال از وی:

تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهٰا .... (2)

ابراهیم (14) 25

117. امامان علیهم السلام از وارثان علم قرآن:

وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ هُوَ الْحَقُّ


1) 1) . امام صادق علیه السلام فرمود: ما امامان معصوم، راسخان در علم و عالمان به تأویل قرآنیم. (الکافی، ج 1، ص 13، ح 1؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 316، ح 34)

2) 2) . در روایتی از امام صادق علیه السلام مقصود از «تؤتی اکلها کلّ‌حین بإذن ربّها» علم امام علیه السلام است که برای مردم در هر زمان - که از ایشان سؤال شود - بیان می‌گردد. (تفسیر عیّاشی، ج 2، ح 11، ص 224؛ بحارالانوار، ج 24، ص 140، ح 6)

مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ ... ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا مِنْ عِبٰادِنٰا ... وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ بِإِذْنِ اللّٰهِ .... (1)

فاطر (35) 31 و 32

7. انبیا

--< همین مدخل، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، انبیا و علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، انبیا

8 . انسان
118. ناپایداری علم انسان در دوران پیری و کنهسالی:

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ... وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْ لاٰ یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئاً .... نحل (16) 70

... فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً ....

حجّ (22) 5

119. خارج بودن حوادث آینده، از علم انسان:

وَ لاٰ تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فٰاعِلٌ ذٰلِکَ غَداً.

کهف (18) 23

120. علم انسان به عناصر خلقت خود:

أَ یَطْمَعُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِیمٍ

کَلاّٰ إِنّٰا خَلَقْنٰاهُمْ مِمّٰا یَعْلَمُونَ.

معارج (70) 38 و 39

121. علم انسان به عمل خود، در قیامت:

یُنَبَّؤُا الْإِنْسٰانُ یَوْمَئِذٍ بِمٰا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ.

قیامت (75) 13

وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ.

تکویر (81) 13 و 14

وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ. انفطار (82) 4 و 5

122. محدود بودن علم و ادراک بشری:

... وَ یُعَلِّمُکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ. بقره (2) 151

... کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ.

بقره (2) 239

... وَ لاٰ یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِنْ عِلْمِهِ .... بقره (2) 255

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. آل‌عمران (3) 66

... وَ عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ .... نساء (4) 113

... تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ ....

مائده (5) 116

لاٰ تُدْرِکُهُ الْأَبْصٰارُ .... انعام (6) 103

بَلْ کَذَّبُوا بِمٰا لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمّٰا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ کَذٰلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الظّٰالِمِینَ. یونس (10) 39

... وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. یوسف (12) 86

... إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. یوسف (12) 96

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ ....

ابراهیم (14) 9

... وَ یَخْلُقُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. نحل (16) 8

... فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ.

نحل (16) 43

... إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. نحل (16) 74

... وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّٰ قَلِیلاً. اسراء (17) 85

... فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ.

انبیاء (21) 7

... وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. لقمان (31) 34

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللّٰهُ


1) 1) . منظور از «الّذین اصطفینا...» بنا بر اقرب اقوال،امامان علیهم السلام است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 638)

یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ ....

مزمّل (73) 20

123. علم غیب و آگاهی به فرجام امور، غیر قابل دسترسی برای انسان:

... وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا وَ مٰا کُنّٰا لِلْغَیْبِ حٰافِظِینَ. یوسف (12) 81

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ مٰا یَشْعُرُونَ أَیّٰانَ یُبْعَثُونَ. نمل (27) 65

أَ عِنْدَهُ عِلْمُ الْغَیْبِ فَهُوَ یَریٰ. نجم (53) 35

124. زمان برپایی قیامت، خارج از قلمرو علم بشر:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی لاٰ یُجَلِّیهٰا لِوَقْتِهٰا إِلاّٰ هُوَ ثَقُلَتْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لاٰ تَأْتِیکُمْ إِلاّٰ بَغْتَةً یَسْئَلُونَکَ کَأَنَّکَ حَفِیٌّ عَنْهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ اللّٰهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ.

اعراف (7) 187

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ مٰا یَشْعُرُونَ أَیّٰانَ یُبْعَثُونَ. نمل (27) 65

یَسْئَلُکَ النّٰاسُ عَنِ السّٰاعَةِ قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ اللّٰهِ وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّ السّٰاعَةَ تَکُونُ قَرِیباً.

احزاب (33) 63

نَحْنُ قَدَّرْنٰا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ ... عَلیٰ أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثٰالَکُمْ وَ نُنْشِئَکُمْ فِی مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. (1)

واقعه (56) 60 و 61

یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا

فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْرٰاهٰا

إِلیٰ رَبِّکَ مُنْتَهٰاهٰا.

نازعات (79) 42 -\44

125. کیفیّت خلقت انسان در جهان آخرت، خارج از قلمرو علم انسان:

نَحْنُ قَدَّرْنٰا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ ... عَلیٰ أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثٰالَکُمْ وَ نُنْشِئَکُمْ فِی مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ.

واقعه (56) 60 و 61

126. سطحی بودن علم اکثر انسانها از زندگی در دنیا:

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا .... روم (30) 7

127. ذات پروردگار، غیر قابل تصور و احاطۀ علمی برای بشر:

لاٰ تُدْرِکُهُ الْأَبْصٰارُ ... وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ. (2)

انعام (6) 103

... إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. حج (22) 63

... إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. لقمان (31) 16

... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ لَطِیفاً خَبِیراً. احزاب (33) 34

... لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ .... شوری (42) 11

... وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ. ملک (67) 14

128. لزوم علم و توجّه انسان، به ناتوانی خود در برابر خدا:

... فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّٰهِ .... توبه (9) 3

129. ضرورت علم و توجه انسان به نظارت خدا:

أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللّٰهَ یَریٰ. علق (96) 14

نیز --< اقلّیّت، اقلّیّت آگاه

9. اهل‌کتاب

--< اهل‌کتاب، عالمان اهل‌کتاب


1) 1) . «ما»ی موصوله در «فیما» می‌تواند کنایه از زمان پس ازمرگ و حیات مجدّد انسان باشد. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10 ، ص 337)

2) 2) . از امام رضا علیه السلام روایت شده است: «لطیف» در صفات‌خداوند به معنای کمی و ریزی و کوچکی نیست، بلکه اطلاق این صفت بر ذات اقدس او به سبب نفوذ در اشیا و ممکن نبودن درک ذات او است. (التوحید، صدوق، ص 189، ح 2، ب 29؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 756، ح 229)

10. بلعم باعورا
130. برخورداری بلعم باعورا از علم به آیات و نشانه‌های الهی، عطایی از سوی خداوند:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ.

اعراف (7) 175

131. محروم شدن بلعم باعورا از علم خدادادی، بر اثر دلبستگی به دنیا و هواپرستی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ. (1)

اعراف (7) 175 و 176

11. بلقیس
132. علم بلقیس به حقّانیّت دعوت و ادّعای سلیمان علیه السلام ، پیش از آورده شدن تخت وی به حضور سلیمان علیه السلام :

فَلَمّٰا جٰاءَتْ قِیلَ أَ هٰکَذٰا عَرْشُکِ قٰالَتْ کَأَنَّهُ هُوَ وَ أُوتِینَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهٰا وَ کُنّٰا مُسْلِمِینَ.

نمل (27) 42

12. بنی‌اسرائیل
133. علم هر گروه بنی‌اسرائیل، به محلّ آب آشامیدنی خود:

وَ إِذِ اسْتَسْقیٰ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ. بقره (2) 60

134. آگاهی بنی‌اسرائیل صدر اسلام، به فرجام شوم نیاکان خود:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ

وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنٰا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خٰاسِئِینَ.

بقره (2) 40 و 65

نیز --< بنی‌اسرائیل، علمای بنی‌اسرائیل

13. پرندگان
135. پرندگان، آگاه به نیایش و تسبیح خدا:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ صَافّٰاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ. نور (24) 41

136. آگاهی هدهد به شهر سبأ و حکومت بلقیس:

وَ تَفَقَّدَ الطَّیْرَ فَقٰالَ مٰا لِیَ لاٰ أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کٰانَ مِنَ الْغٰائِبِینَ

فَمَکَثَ غَیْرَ بَعِیدٍ فَقٰالَ أَحَطْتُ بِمٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ

إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ لَهٰا عَرْشٌ عَظِیمٌ

وَجَدْتُهٰا وَ قَوْمَهٰا یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لاٰ یَهْتَدُونَ. نمل (27) 20 و 22 -\24

137. علم و آگاهی اقلّیّتی از مردم، به حقّانیّت و تحقّق وعده‌های الهی:

أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَلاٰ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ.

یونس (10) 55


1) 1) . بنا بر قولی، منظور از «الذّی...» بلعم باعورا (الکشاف،ج 2، ص 178) و از «فانسلخ منها» خروج از علم به آیات الهی است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 768)

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لاٰ یَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ یَمُوتُ بَلیٰ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ. نحل (16) 38

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ.

قصص (28) 13

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ. روم (30) 6

14. جنّیان
138. محرومیّت جنّیان، از داشتن علم غیب:

... فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ. سبأ (34) 14

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقٰالُوا إِنّٰا سَمِعْنٰا قُرْآناً عَجَباً

وَ أَنّٰا لاٰ نَدْرِی أَ شَرٌّ أُرِیدَ بِمَنْ فِی الْأَرْضِ أَمْ أَرٰادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً.

جنّ (72) 1 و 10

نیز --< جنّ، شناخت جنّیان، علم جنّیان

15. خضر علیه السلام

--< همین مدخل، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، خضر علیه السلام و علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، خضر علیه السلام

16. داود علیه السلام

--< همین مدخل، علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، داود علیه السلام

17. زکریّا علیه السلام
139. محدودیّت علم زکریّا علیه السلام :

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا ... قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ .... آل‌عمران (3) 38 و 40

یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ ... قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ کٰانَتِ امْرَأَتِی عٰاقِراً ....

مریم (19) 7 و 8

18. سلیمان علیه السلام
140. محدود بودن علم سلیمان علیه السلام :

وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ ... فَمَکَثَ غَیْرَ بَعِیدٍ فَقٰالَ أَحَطْتُ بِمٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ. نمل (27) 17 و 22

نیز --< همین مدخل، علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، سلیمان علیه السلام

19. طالوت

--< همین مدخل، علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، طالوت

20. عزیر علیه السلام
141. علم عزیر علیه السلام به قدرت خداوند بر احیای مردگان و معاد، پس از مشاهدۀ زنده شدن خود و الاغش:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا قٰالَ أَنّٰی یُحْیِی هٰذِهِ اللّٰهُ بَعْدَ مَوْتِهٰا فَأَمٰاتَهُ اللّٰهُ مِائَةَ عٰامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قٰالَ کَمْ لَبِثْتَ قٰالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قٰالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عٰامٍ فَانْظُرْ إِلیٰ طَعٰامِکَ وَ شَرٰابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلیٰ حِمٰارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنّٰاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظٰامِ کَیْفَ نُنْشِزُهٰا ثُمَّ نَکْسُوهٰا لَحْماً فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ قٰالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. (1)بقره (2) 259

21. عزیز مصر
142. تدبیر یوسف علیه السلام برای آگاهی پادشاه مصر به امانتداری وی و نیرنگ زنان دربار:

وَ قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ فَلَمّٰا جٰاءَهُ الرَّسُولُ قٰالَ ارْجِعْ إِلیٰ رَبِّکَ فَسْئَلْهُ مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ اللاّٰتِی


1) 1) . مشهور مفسّران، شأن نزول آیه را مربوط به عزیر علیه السلام دانسته‌اند. (فتح‌القدیر، ج 1، ص 280)

قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ إِنَّ رَبِّی بِکَیْدِهِنَّ عَلِیمٌ

قٰالَ مٰا خَطْبُکُنَّ إِذْ رٰاوَدْتُنَّ یُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا عَلِمْنٰا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ قٰالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِیزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

ذٰلِکَ لِیَعْلَمَ أَنِّی لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی کَیْدَ الْخٰائِنِینَ.

یوسف (12) 50 -\52

22. علی علیه السلام

--< همین مدخل، علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، علی علیه السلام

23. عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، عیسی علیه السلام و علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، عیسی علیه السلام

24. فرزندان یعقوب
143. اقرار گرفتن یوسف علیه السلام از علم برادران خود، به اذیّت کردن وی در گذشته:

قٰالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مٰا فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ أَخِیهِ إِذْ أَنْتُمْ جٰاهِلُونَ

قٰالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قٰالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هٰذٰا أَخِی قَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ.

یوسف (12) 89 و 90

144. یادآوری فرزند بزرگ‌تر یعقوب به دیگر برادران، مبنی بر عهد و سوگند گرفتن پدر از آنان، دربارۀ حفظ بنیامین و کوتاهی آنان در نگه‌داشتن یوسف علیه السلام پیش از آن:

قٰالَ هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ إِلاّٰ کَمٰا أَمِنْتُکُمْ عَلیٰ أَخِیهِ مِنْ قَبْلُ فَاللّٰهُ خَیْرٌ حٰافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ

فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا قٰالَ کَبِیرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبٰاکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ وَ مِنْ قَبْلُ مٰا فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتّٰی یَأْذَنَ لِی أَبِی أَوْ یَحْکُمَ اللّٰهُ لِی وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ.

یوسف (12) 64 و 80

145. مأموریّت فرزندان یعقوب از طرف برادر بزرگ‌تر، برای بازگشت به سوی پدر و ادای گواهی به علم خود، دربارۀ دزدی بنیامین:

فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا قٰالَ کَبِیرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبٰاکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ وَ مِنْ قَبْلُ مٰا فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتّٰی یَأْذَنَ لِی أَبِی أَوْ یَحْکُمَ اللّٰهُ لِی وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ

اِرْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا وَ مٰا کُنّٰا لِلْغَیْبِ حٰافِظِینَ. یوسف (12) 80 و 81

25. فرعون
146. علم فرعون به نزول آیات (معجزات)، از جانب خدا:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ تِسْعَ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ فَسْئَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِذْ جٰاءَهُمْ فَقٰالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یٰا مُوسیٰ مَسْحُوراً

قٰالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا أَنْزَلَ هٰؤُلاٰءِ إِلاّٰ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ بَصٰائِرَ وَ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یٰا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً.

اسراء (17) 101 و 102

26. فرعونیان
147. آگاهی اندکی از فرعونیان به نقش ارادۀ الهی، در بلایا و خوشیهای آنان:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

فَإِذٰا جٰاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قٰالُوا لَنٰا هٰذِهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَلاٰ إِنَّمٰا طٰائِرُهُمْ عِنْدَ اللّٰهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. اعراف (7) 130 و 131

27. قارون
148. قارون، مدّعی بهره‌مندی از دانش اقتصاد و خلّاقیّت ویژه برای تحصیل ثروت:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی .... قصص (28) 76 و 78

28. قوم عاد
149. علم قوم عاد به امدادهای خدا، نسبت به آنان:

کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ

وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ بِمٰا تَعْلَمُونَ

أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ

وَ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ. شعراء (26) 123 و 132 -\134

29. کارگزاران یوسف
150. ادعای برادران یوسف، مبنی بر علم کارگزاران یوسف، به مُفسد و دزد نبودن آنان:

وَ لَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَخٰاهُ ...

فَلَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ جَعَلَ السِّقٰایَةَ فِی رَحْلِ أَخِیهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ

قٰالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَیْهِمْ مٰا ذٰا تَفْقِدُونَ

قٰالُوا نَفْقِدُ صُوٰاعَ الْمَلِکِ وَ لِمَنْ جٰاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِیرٍ وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ

قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مٰا جِئْنٰا لِنُفْسِدَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کُنّٰا سٰارِقِینَ . یوسف (12) 69 -\73

30. کافران
151. علم عینی کافران به دروغگویی خود، در صحنۀ قیامت:

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لاٰ یَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ یَمُوتُ بَلیٰ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

لِیُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی یَخْتَلِفُونَ فِیهِ وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰاذِبِینَ.

نحل (16) 38 و 39

152. علم کافران، به ناتوانی معبودان باطل از شفاعت:

وَ لاٰ یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ

وَ قِیلِهِ یٰا رَبِّ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ لاٰ یُؤْمِنُونَ.

زخرف (43) 86 -\88

153. علم کافران به آیات خدا، سبب استهزای آیات از ناحیۀ آنان:

تِلْکَ آیٰاتُ اللّٰهِ نَتْلُوهٰا عَلَیْکَ بِالْحَقِّ فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَ اللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ یُؤْمِنُونَ

وَیْلٌ لِکُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ

یَسْمَعُ آیٰاتِ اللّٰهِ تُتْلیٰ عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

وَ إِذٰا عَلِمَ مِنْ آیٰاتِنٰا شَیْئاً اتَّخَذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ. جاثیه (45) 6 -\9

31. لوط علیه السلام
154. محدود بودن علم لوط علیه السلام و ناشناخته بودن ملائکۀ عذاب، در آغاز امر:

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ. حجر (15) 61 و 62

155. علم لوط علیه السلام به قصد نامشروع قوم خود، از دیدگاه آنان:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً ... قٰالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مٰا نُرِیدُ.

هود (11) 77 و 79

نیز --< همین مدخل، علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، لوط علیه السلام

32. مادر موسی
156. بازگرداندن موسی علیه السلام پس از افکنده شدن به دریا، برای علم پیدا کردن مادر به حقّانیّت وعدۀ الهی:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ

عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ.

قصص (28) 7 و 13

33. محمّد صلی الله علیه و آله

--< محمّد صلی الله علیه و آله ، علم محمّد صلی الله علیه و آله و همین مدخل، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، محمّد صلی الله علیه و آله و علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، محمّد صلی الله علیه و آله

34. مشرکان
157. علم مشرکان به حقّانیّت خدا و توحید و پوچی بتها در صحنۀ قیامت:

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ هٰذٰا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ. انبیاء (21) 24

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرٰاراً وَ جَعَلَ خِلاٰلَهٰا أَنْهٰاراً وَ جَعَلَ لَهٰا رَوٰاسِیَ وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حٰاجِزاً أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. نمل (27) 61

وَ یَوْمَ یُنٰادِیهِمْ فَیَقُولُ أَیْنَ شُرَکٰائِیَ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

وَ نَزَعْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً فَقُلْنٰا هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلّٰهِ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ. قصص (28) 74 و 75

158. علم کافران مشرک به دختر و فرزند خدا بودن فرشتگان، سطحی و برخاسته از گمان:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ تَسْمِیَةَ الْأُنْثیٰ

وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لاٰ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً

ذٰلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدیٰ.

نجم (53) 27 و 28 و 30

159. آگاهی مشرکان صدر اسلام، از فرجام شوم کافران پیشین:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَذٰاقُوا وَبٰالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. تغابن (64) 5

نیز --< اقلّیّت، اقلّیّت آگاه

35. ملائکه
160. محدودیّت علم و آگاهی فرشتگان:

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ ... قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ ... قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا .... بقره (2) 30 -\32

161. خداوند، تعلیم‌دهندۀ ملائکه و منشأ علم آنها:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ ... قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا .... بقره (2) 31 و 32

162. اطّلاع ملائکه از علم گستردۀ الهی، مانع از شفاعت خودسرانۀ آنان:

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ بَلْ عِبٰادٌ مُکْرَمُونَ

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ یَشْفَعُونَ إِلاّٰ لِمَنِ ارْتَضیٰ وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ. انبیاء (21) 26 و 28

163. آگاهی ملائکه از علم مطلق خداوند به تمامی گفتارها و رفتارها، موجب انقیاد آنان:

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ بَلْ عِبٰادٌ مُکْرَمُونَ

لاٰ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ یَشْفَعُونَ إِلاّٰ لِمَنِ ارْتَضیٰ وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ. انبیاء (21) 26 -\28

164. علم ملائکه به افعال و اعمال خود:

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ. انفطار (82) 10 -\12

165. علم و آگاهی فرشتگان مأمور عذاب قوم لوط، از افراد شایستۀ نجات:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ. عنکبوت (29) 31 و 32

36. موجودات
166. علم و آگاهی موجودات عالم به تسبیح و نیایش خویش، در برابر خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ صَافّٰاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ. نور (24) 41

37. موسی علیه السلام
167. علم موسی علیه السلام ، محدود و قابل افزایش:

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً

وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلیٰ مٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً. کهف (18) 66 و 68

168. محدودیّت علم موسی علیه السلام در مورد حقایق:

وَ مٰا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰا مُوسیٰ

قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ.

طه (20) 83 و 85

نیز --< علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، موسی علیه السلام

38. مؤمن آل‌فرعون
169. اتّکای جهان‌بینی مؤمن آل‌فرعون، به علم و شناخت:

وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ ...

تَدْعُونَنِی لِأَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ أُشْرِکَ بِهِ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ .... غافر (40) 28 و 42

39. نوح علیه السلام
170. محدودیّت علم و آگاهی نوح علیه السلام :

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ.

هود (11) 46 و 47

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. شعراء (26) 106 و 112

نیز --< همین مدخل، علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، نوح علیه السلام

40. ولیدبن‌مغیره
171. علم و آگاهی ولیدبن‌مغیره، به تعالیم کتاب موسی و ابراهیم علیهما السلام و محرومیّت وی از علم غیب:

أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلّٰی

وَ أَعْطیٰ قَلِیلاً وَ أَکْدیٰ

أَ عِنْدَهُ عِلْمُ الْغَیْبِ فَهُوَ یَریٰ

أَمْ لَمْ یُنَبَّأْ بِمٰا فِی صُحُفِ مُوسیٰ

وَ إِبْرٰاهِیمَ الَّذِی وَفّٰی . (1)

نجم (53) 33 -\37

41. هابیل
172. هابیل، آگاه به معارف الهی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ


1) 1) . آیه دربارۀ ولیدبن‌مغیره نازل شده است. (جامع‌البیان،ج 13، جزء 27، ص 92؛ الدرالمنثور، ج 7، ص 659)

اَلنّٰارِ وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ. مائده (5) 27 -\29

42. هدهد

--< همین مدخل، عالمان مصادیق عالمان، پرندگان

43. هود علیه السلام
173. محدودیّت علم هود علیه السلام نسبت به وقت نزول عذاب:

وَ اذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ ...

قٰالُوا ... فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ قٰالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ .... احقاف (46) 21 -\23

44. یعقوب علیه السلام

--< همین مدخل ،علم لدنّی ،دارندگان علم لدنّی، یعقوب علیه السلام

45. یوسف علیه السلام
174. یوسف علیه السلام ، بهره‌مند از دانش خزانه‌داری و برنامه‌ریزی اقتصادی:

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ. یوسف (12) 4 و 55

175. یوسف علیه السلام ، برخوردار از علم و دانش قضاوت، در دوران جوانی:

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. یوسف (12) 22

نیز --< همین مدخل، علم لدنّی، دارندگان علم لدنّی، یوسف علیه السلام

علم‌آموزی

--< تعلّم، تعلیم

علم اقتصاد

--< همین مدخل، عالمان، مصادیق عالمان، علم قارون، یوسف علیه السلام

علم اهل‌کتاب

--< اهل‌کتاب، عالمان اهل‌کتاب

علم به آخرت

176. علم عینی به حیات آخرتی، امکان‌ناپذیر در دنیا:

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

عنکبوت (29) 64

علم به امتحان

177. لزوم علم و توجّه آدمیان به امتحانات الهی، به شکلهای گوناگون:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ. انفال (8) 28

178. آگاهی اندکی از انسانها، به وسیله نبودن نعمتها برای نعمتها:

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. زمر (39) 49

علم به امداد خدا

179. لزوم علم و توجّه انسان به حمایت خدا از متّقیان:

... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ. توبه (9) 36

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قٰاتِلُوا الَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفّٰارِ وَ لْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ. توبه (9) 123

علم به ایمان پناهندگان

180. علم به ایمان پناهندگان به مسلمانان، ملاک التزام به احکام اسلام، دربارۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ

مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ لاٰ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ مٰا أَنْفَقُوا وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا ذٰلِکُمْ حُکْمُ اللّٰهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.

ممتحنه (60) 10

علم به تأویل

181. علم تأویل قرآن، در انحصار خداوند و راسخان در علم:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ ...

وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ. آل‌عمران (3) 7

182. موسی علیه السلام در پی دستیابی به علم تأویل و تحلیل حوادث از خضر علیه السلام :

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً

قٰالَ هٰذٰا فِرٰاقُ بَیْنِی وَ بَیْنِکَ سَأُنَبِّئُکَ بِتَأْوِیلِ مٰا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً.

کهف (18) 66 و 78

علم به تعبیر رؤیا

183. درخواست تعبیر خواب از یوسف علیه السلام برای آگاهی یافتن پادشاه و درباریان از آن:

وَ قٰالَ الْمَلِکُ إِنِّی أَریٰ سَبْعَ بَقَرٰاتٍ سِمٰانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجٰافٌ وَ سَبْعَ سُنْبُلاٰتٍ خُضْرٍ وَ أُخَرَ یٰابِسٰاتٍ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی رُءْیٰایَ إِنْ کُنْتُمْ لِلرُّءْیٰا تَعْبُرُونَ

یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ أَفْتِنٰا فِی سَبْعِ بَقَرٰاتٍ سِمٰانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجٰافٌ وَ سَبْعِ سُنْبُلاٰتٍ خُضْرٍ وَ أُخَرَ یٰابِسٰاتٍ لَعَلِّی أَرْجِعُ إِلَی النّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَعْلَمُونَ. یوسف (12) 43 و 46

184. تعلیم تعبیر رؤیا به یوسف علیه السلام ، از عطایای خدا به وی:

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ ... وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ ....

یوسف (12) 4 و 6

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ ... وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ ... قٰالَ لاٰ یَأْتِیکُمٰا طَعٰامٌ تُرْزَقٰانِهِ إِلاّٰ نَبَّأْتُکُمٰا بِتَأْوِیلِهِ قَبْلَ أَنْ یَأْتِیَکُمٰا ذٰلِکُمٰا مِمّٰا عَلَّمَنِی رَبِّی ....

یوسف (12) 4 و 21 و 37

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ ... رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ ....

یوسف (12) 99 و 101

علم به تعداد اصحاب کهف

185. اقلّیّتی از مردم، آگاه به تعداد افراد اصحاب کهف:

سَیَقُولُونَ ثَلاٰثَةٌ رٰابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ وَ یَقُولُونَ خَمْسَةٌ سٰادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَیْبِ وَ یَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَ ثٰامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مٰا یَعْلَمُهُمْ إِلاّٰ قَلِیلٌ فَلاٰ تُمٰارِ فِیهِمْ إِلاّٰ مِرٰاءً ظٰاهِراً وَ لاٰ تَسْتَفْتِ فِیهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً. کهف (18) 22

علم به حاکمیّت خدا

186. آگاهی اندکی از مردم، به حاکمیّت ارادۀ الهی بر اسباب و علل:

وَ قٰالَ یٰا بَنِیَّ لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوٰابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَ مٰا أُغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ

وَ لَمّٰا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مٰا کٰانَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ حٰاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمٰا عَلَّمْنٰاهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ. یوسف (12) 67 و 68

187. حکومت انحصاری خدا بر جهان هستی، قابل درک و شناخت برای هر خردمند:

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ.

بقره (2) 107

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. مائده (5) 40

علم به حشر

--< حشر، توجّه به حشر

علم به حق

188. آگاهی اقلّیّتی از مشرکان به معاد و آفرینش آسمانها و زمین:

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَیَقُولُونَ

إِنْ هِیَ إِلاّٰ مَوْتَتُنَا الْأُولیٰ وَ مٰا نَحْنُ بِمُنْشَرِینَ

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ

مٰا خَلَقْنٰاهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ.

دخان (44) 34 و 35 و 38 و 39

189. آگاهی اقلّیّتی از مشرکان به حق:

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً ... بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ الْحَقَّ .... انبیاء (21) 24

نیز --< همین مدخل، علم مشرکان

علم به دنیا

190. آگاهی اقلّیّتی از مردم به باطن زندگی دنیایی و امر آخرت:

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ.

روم (30) 6 و 7

191. لزوم علم به حقیقت زندگی دنیا و بی‌ارزشی آن:

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفٰاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکٰاثُرٌ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّٰارَ نَبٰاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطٰاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٌ وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ الْغُرُورِ. حدید (57) 20

علم به رسالت

192. علم اندکی از مردم به فراگیر بودن رسالت پیامبراسلام صلی الله علیه و آله بر همۀ مردم:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ کَافَّةً لِلنّٰاسِ بَشِیراً وَ نَذِیراً وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ. سبأ (34) 28

193. لزوم علم و توجّه به رسالت و پیامهای الهی محمّد صلی الله علیه و آله بر هر انسان و آدمی:

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُوا فَإِنْ

تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ.

مائده (5) 92

علم به رحمت خدا

194. لزوم علم و توجّه تائبان، به رحمت خدا:

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. مائده (5) 34

علم به رزق الهی

195. علم اندکی از انسانها، به وابسته بودن قبض و بسط روزی به مشیّت الهی:

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ. سبأ (34) 36

196. لزوم علم و توجّه به گشایش و تقدیر خدا، در روزی انسانها:

وَ قٰالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدیٰ مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنٰا أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبیٰ إِلَیْهِ ثَمَرٰاتُ کُلِّ شَیْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنّٰا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. قصص (28) 57

أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ.

زمر (39) 52

197. علم اندکی از مشرکان به تأمین روزی از سوی خداوند:

وَ قٰالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدیٰ مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنٰا أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبیٰ إِلَیْهِ ثَمَرٰاتُ کُلِّ شَیْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنّٰا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. قصص (28) 57

علم به عذاب

198. علم به کیفر و عقوبت شدید الهی، زمینه‌ساز رعایت احکام الهی:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ. بقره (2) 196

199. آگاهی اقلّیّتی از درخواست‌کنندگان معجزه به نزول عذاب استیصال، در صورت ایمان نیاوردن:

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللّٰهَ قٰادِرٌ عَلیٰ أَنْ یُنَزِّلَ آیَةً وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. انعام (6) 37

200. آگاهی اقلّیّتی از مشرکان به معذّب شدن خود پیش از عذاب آخرت:

وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذٰاباً دُونَ ذٰلِکَ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. طور (52) 47

201. لزوم علم و توجّه به کیفر و عذاب آخرتی:

اِعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ .... مائده (5) 98

... وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

زمر (39) 26

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتٰابِ وَ بِمٰا أَرْسَلْنٰا بِهِ رُسُلَنٰا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

إِذِ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ

وَ السَّلاٰسِلُ یُسْحَبُونَ

فِی الْحَمِیمِ ثُمَّ فِی النّٰارِ یُسْجَرُونَ. غافر (40) 70 -\72

وَ یَعْلَمَ الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِنٰا مٰا لَهُمْ مِنْ مَحِیصٍ. شوری (42) 35

فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَ قُلْ سَلاٰمٌ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ.

زخرف (43) 89

أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّمٰاءِ أَنْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً فَسَتَعْلَمُونَ کَیْفَ نَذِیرِ. ملک (67) 17

قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ آمَنّٰا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنٰا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ.

ملک (67) 29

کَذٰلِکَ الْعَذٰابُ وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ. قلم (68) 33

نیز --< تهدید، تهدیدکنندگان، خدا و همین مدخل، علم به قیامت

علم به قدرت خدا

202. آگاهی اندکی از مشرکان به قدرت خداوند بر اجرای معجزات و کارهای خارق‌العاده:

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللّٰهَ قٰادِرٌ عَلیٰ أَنْ یُنَزِّلَ آیَةً وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. انعام (6) 37

وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتیٰ وَ حَشَرْنٰا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلاً مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ.

انعام (6) 111

203. اقلّیّتی از مردم، عالم به قدرت خدا برای گردآوری انسانها در قیامت:

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لاٰ یَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ یَمُوتُ بَلیٰ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ. نحل (16) 38

204. علم عزیر علیه السلام به قدرت خداوند براحیای مردگان و معاد، پس از زنده شدن خود و الاغش:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا قٰالَ أَنّٰی یُحْیِی هٰذِهِ اللّٰهُ بَعْدَ مَوْتِهٰا فَأَمٰاتَهُ اللّٰهُ مِائَةَ عٰامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قٰالَ کَمْ لَبِثْتَ قٰالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قٰالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عٰامٍ فَانْظُرْ إِلیٰ طَعٰامِکَ وَ شَرٰابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلیٰ حِمٰارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنّٰاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظٰامِ کَیْفَ نُنْشِزُهٰا ثُمَّ نَکْسُوهٰا لَحْماً فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ قٰالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. (1)بقره (2) 259

205. قدرت خدا بر موجودات، معلوم و قابل فهم برای همگان:

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

بقره (2) 106

206. علم به قدرت مطلق خدا، مانع غرور علمی:

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ. قصص (28) 78

207. علم اندکی از انسانها بر قدرت خالق آسمانها و زمین، بر خلقت انسانها:

لَخَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ. غافر (40) 57


1) 1) . مشهور مفسّران، شأن نزول آیه را مربوط به عزیر علیه السلام دانسته‌اند. (فتح‌القدیر، ج 1، ص 280)

علم به قیامت

208. لزوم علم به قیامت، با توجّه به نشانه‌های آن:

وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا وَ اتَّبِعُونِ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. زخرف (43) 61

209. علم عینی به قیامت و عذاب الهی، قابل حصول در آینده و پس از تحقّق آن:

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ. انعام (6) 67

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَکُونُ لَهُ عٰاقِبَةُ الدّٰارِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ. انعام (6) 135

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ. هود (11) 39

وَ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ وَ ارْتَقِبُوا إِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ. هود (11) 93

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ. حجر (15) 3

اَلَّذِینَ یَجْعَلُونَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ. حجر (15) 96

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لاٰ یَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ یَمُوتُ بَلیٰ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

لِیُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی یَخْتَلِفُونَ فِیهِ وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰاذِبِینَ.

نحل (16) 38 و 39

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ.

نحل (16) 55

قُلْ مَنْ کٰانَ فِی الضَّلاٰلَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمٰنُ مَدًّا حَتّٰی إِذٰا رَأَوْا مٰا یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذٰابَ وَ إِمَّا السّٰاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً. مریم (19) 75

إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ الْعَذٰابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلاً. فرقان (25) 42

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ ذَکَرُوا اللّٰهَ کَثِیراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ.

شعراء (26) 227

کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ

ثُمَّ کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ.

نبأ (78) 4 و 5

کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

ثُمَّ کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

کَلاّٰ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ

لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ

ثُمَّ لَتَرَوُنَّهٰا عَیْنَ الْیَقِینِ.

تکاثر (102) 3 -\7

نیز --< تهدید، تهدیدکنندگان، خدا و همین مدخل، علم خدا، موارد علم خدا، وقت قیامت

علم به مغفرت خدا

210. لزوم علم و توجّه تائبان، به آمرزش خدا:

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. مائده (5) 34

علم به وعده‌های خدا

211. علم و آگاهی اقلیّتی از مردم، به حقّانیّت و تحقّق وعده‌های الهی:

أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَلاٰ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ.

یونس (10) 55

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لاٰ یَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ یَمُوتُ بَلیٰ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ. نحل (16) 38

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ.

قصص (28) 13

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ. روم (30) 6

علم حضوری

--< همین مدخل، علم شهودی

علم خدا

اشاره

212. خداوند، دارای علم و آگاهی:

... وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. بقره (2) 29

نیز --< علیم و همین مدخل، موارد علم خدا

آثار علم خدا

1. آسانی احکام
213. علم خدا به ضعف انسانها، باعث سهولت احکام:

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ الرَّفَثُ إِلیٰ نِسٰائِکُمْ ... عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ وَ عَفٰا عَنْکُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ .... بقره (2) 187

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتٰالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صٰابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ

اَلْآنَ خَفَّفَ اللّٰهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفاً فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صٰابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ.

انفال (8) 65 و 66

... عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضیٰ ... فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ .... مزمّل (73) 20

2. احتجاج
214. علم خدا به اجزای متلاشی شدۀ انسان و قدرت او بر حفظ و احیای دوبارۀ آن، مبنای احتجاج او در برابر استبعاد معاد، از سوی منکران:

بَلْ عَجِبُوا أَنْ جٰاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقٰالَ الْکٰافِرُونَ هٰذٰا شَیْءٌ عَجِیبٌ

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً ذٰلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ

قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنٰا کِتٰابٌ حَفِیظٌ. ق (50) 2 -\4

3. احسان
215. احسان خداوند به یوسف علیه السلام و نجات وی از زندان، ناشی از علم و حکمت او:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ ... وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ ... وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ وَ جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ ... إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِمٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ.

یوسف (12) 99 و 100

4. احکام
216. تبدیل‌ناپذیری کلمات و احکام خدا، بر اساس شنوایی و علم گستردۀ او:

أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ أَبْتَغِی حَکَماً وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ إِلَیْکُمُ الْکِتٰابَ مُفَصَّلاً وَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِینَ

وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ.

انعام (6) 114 و 115

217. لزوم رعایت احکام خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله ، مبتنی بر علم او:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.

حجرات (49) 1

نیز --< همین مدخل، علم خدا، آثار علم خدا، تشریع

5. اختیار
218. اختیار انسان در انتخاب هرگونه عقیده و عمل، برخاسته از علم و حکمت خدا:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 170

وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً. انسان (76) 30

6 . ارائۀ عمل
219. علم گسترده و مطلق الهی در دنیا، پشتوانۀ بازگویی و ارائۀ اعمال انسان در قیامت:

وَ هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

انعام (6) 60

... ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. توبه (9) 94

... وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. توبه (9) 105

... وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. نور (24) 64

... ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. زمر (39) 7

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا أَحْصٰاهُ اللّٰهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ.

مجادله (58) 6

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ ... ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. مجادله (58) 7

... ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جمعه (62) 8

7. ارزش‌گذاری
220. تعیین ملاک ارزش همچون تقوا، برخاسته از علم خدا:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ.

حجرات (49) 13

8 . اعطای آرامش
221. علم خداوند به احوال مسلمانان و نیاز آنان، سبب اعطای آرامش به آنان:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً.

فتح (48) 4

إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. فتح (48) 26

9. اعطای برهان
222. اعطای حجّت و قدرت احتجاج به ابراهیم علیه السلام ، بر اساس علم و حکمت خدا:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ

دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ.

انعام (6) 83

10. اعطای فرزند
223. اعطای فرزند پسر یا دختر یا هر دو به انسان، بر اساس علم خداوند:

... یَهَبُ لِمَنْ یَشٰاءُ إِنٰاثاً وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشٰاءُ الذُّکُورَ أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْرٰاناً وَ إِنٰاثاً ... إِنَّهُ عَلِیمٌ قَدِیرٌ. شوری (42) 49 و 50

224. علم و قدرت خداوند، باعث اعطای فرزند به بعضی انسانها و نازایی برخی دیگر:

لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ یَهَبُ لِمَنْ یَشٰاءُ إِنٰاثاً وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشٰاءُ الذُّکُورَ

أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْرٰاناً وَ إِنٰاثاً وَ یَجْعَلُ مَنْ یَشٰاءُ عَقِیماً إِنَّهُ عَلِیمٌ قَدِیرٌ.

شوری (42) 49 و 50

225. اعطای فرزند به همسر پیر و عقیم ابراهیم، ناشی از حکمت و علم خداوند:

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ

قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ إِنَّهُ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ.

ذاریات (51) 24 و 28 -\30

11. امتحان
226. امتحان مؤمنان با جهاد، برخاسته از علم خدا:

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ قَتَلَهُمْ وَ مٰا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ رَمیٰ وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاٰءً حَسَناً إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. انفال (8) 17

12. امداد
227. شنوایی و علم گستردۀ خداوند، پشتوانۀ امداد مؤمنان:

إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجٰابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُرْدِفِینَ

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ قَتَلَهُمْ وَ مٰا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ رَمیٰ وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاٰءً حَسَناً إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. انفال (8) 9 و 17

... فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. فتح (48) 26

13. بارداری خارق‌العاده
228. بارداری خارق‌العاده و اعجازآمیز همسر ابراهیم، برخاسته از علم خدا:

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ

قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ إِنَّهُ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ. ذاریات (51) 28 -\30

14. بعثت

--< همین مدخل، علم خدا، آثار علم خدا، رسالت

15. پاداش
229. علم خدا به اعمال انسانها، تضمین‌کنندۀ پاداش دقیق آنان در قیامت:

وَ إِنَّ کُلاًّ لَمّٰا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّکَ أَعْمٰالَهُمْ إِنَّهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. هود (11) 111

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ. زمر (39) 70

... وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدیٰ ... وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی. نجم (53) 30 و 31

... وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. حدید (57) 10

16. تثبیت وحی
230. مصون داشتن انبیا از القائات شیطان و زایل کردن آثار آن و تثبیت آیات الهی، از آثار علم و حکمت خداوند:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لاٰ نَبِیٍّ إِلاّٰ إِذٰا تَمَنّٰی أَلْقَی الشَّیْطٰانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ فَیَنْسَخُ اللّٰهُ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ ثُمَّ یُحْکِمُ اللّٰهُ آیٰاتِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. حج (22) 52

17. تحقّق مشیّت خدا
231. علم گستردۀ الهی، تضمین‌کنندۀ تحقّق اراده و مشیّت او:

... ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. مائده (5) 54

... إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ رَبِّی شَیْئاً وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً أَ فَلاٰ تَتَذَکَّرُونَ. انعام (6) 80

... خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ. انعام (6) 128

... مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً .... اعراف (7) 89

... وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.

توبه (9) 15

... فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 28

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ .... اسراء (17) 54

... یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْقَدِیرُ. روم (30) 54

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُعْجِزَهُ مِنْ شَیْءٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ إِنَّهُ کٰانَ عَلِیماً قَدِیراً. فاطر (35) 44

... یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ یَهَبُ لِمَنْ یَشٰاءُ إِنٰاثاً وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشٰاءُ الذُّکُورَ ... وَ یَجْعَلُ مَنْ یَشٰاءُ عَقِیماً إِنَّهُ عَلِیمٌ قَدِیرٌ. شوری (42) 49 و 50

... لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ ... فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا .... فتح (48) 27

وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً

یُدْخِلُ مَنْ یَشٰاءُ فِی رَحْمَتِهِ ....

انسان (76) 30 و 31

إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ مٰا یَخْفیٰ .

اعلی (87) 7

18. تحقّق وعده‌های خدا
232. رحمت وسیع و علم گستردۀ خداوند، تضمین‌کنندۀ تحقّق وعدۀ او، دربارۀ تأمین نیاز فقیران خواهان ازدواج:

وَ أَنْکِحُوا الْأَیٰامیٰ مِنْکُمْ وَ الصّٰالِحِینَ مِنْ عِبٰادِکُمْ وَ إِمٰائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ یُغْنِهِمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. نور (24) 32

233. علم و قدرت گسترده، دو پشتوانۀ مهم، برای تحقّق وعده‌های الهی:

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ بِهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً. فتح (48) 20 و 21

19. تدبیر جهان
234. اداره و تدبیر امور جهان، برخاسته از آثار علم خدا:

یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمٰاءِ إِلَی الْأَرْضِ ... ذٰلِکَ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ.

سجده (32) 5 و 6

قُلْ أَ إِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدٰاداً ذٰلِکَ رَبُّ الْعٰالَمِینَ

وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ مِنْ فَوْقِهٰا وَ بٰارَکَ فِیهٰا وَ قَدَّرَ فِیهٰا أَقْوٰاتَهٰا فِی أَرْبَعَةِ أَیّٰامٍ سَوٰاءً لِلسّٰائِلِینَ

ثُمَّ اسْتَویٰ إِلَی السَّمٰاءِ وَ هِیَ دُخٰانٌ فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیٰا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قٰالَتٰا أَتَیْنٰا طٰائِعِینَ

فَقَضٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ فِی یَوْمَیْنِ وَ أَوْحیٰ فِی کُلِّ سَمٰاءٍ أَمْرَهٰا وَ زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ وَ حِفْظاً ذٰلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ. فصّلت (41) 9 -\12

هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظّٰاهِرُ وَ الْبٰاطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ وَ یُولِجُ النَّهٰارَ فِی اللَّیْلِ وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. حدید (57) 3 -\6

20. تزکیه
235. تزکیۀ شایستگان از جانب خدا، برخاسته از مشیّت و علم او:

... وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مٰا زَکیٰ مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. نور (24) 21

21. تزیین آسمان
236. تزیین آسمان با ستارگان، بر اساس آگاهی خدا:

فَقَضٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ فِی یَوْمَیْنِ وَ أَوْحیٰ فِی کُلِّ سَمٰاءٍ أَمْرَهٰا وَ زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ وَ حِفْظاً ذٰلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ.

فصّلت (41) 12

22. تسخیر باد
237. مسخّر شدن تندباد برای سلیمان علیه السلام در پرتو علم گستردۀ الهی:

وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ عٰاصِفَةً تَجْرِی بِأَمْرِهِ ... وَ کُنّٰا بِکُلِّ شَیْءٍ عٰالِمِینَ. انبیاء (21) 81

23. تشریع ارث
238. احکام و سهام ارث، برخاسته از علم خدا:

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ فَإِنْ کُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانَتْ وٰاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً

وَ لَکُمْ نِصْفُ مٰا تَرَکَ أَزْوٰاجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ إِنْ کٰانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاٰلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَهُمْ شُرَکٰاءُ فِی الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ

نَصِیبَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً

یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلاٰلَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَکَ وَ هُوَ یَرِثُهٰا إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهٰا وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَتَا اثْنَتَیْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثٰانِ مِمّٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانُوا إِخْوَةً رِجٰالاً وَ نِسٰاءً فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

نساء (4) 11 و 12 و 33 و 176

24. تشریع ازدواج
239. حرمت ازدواج در بعضی موارد و حلّیّت آن در سایر موارد، برخاسته از علم خدا:

وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسٰاءِ أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ سَتَذْکُرُونَهُنَّ وَ لٰکِنْ لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاّٰ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَ لاٰ تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّکٰاحِ حَتّٰی یَبْلُغَ الْکِتٰابُ أَجَلَهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ. بقره (2) 235

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهٰاتُکُمْ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ کِتٰابَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ أُحِلَّ لَکُمْ مٰا وَرٰاءَ ذٰلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 23 و 24

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ ... وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا ذٰلِکُمْ حُکْمُ اللّٰهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. ممتحنه (60) 10

25. تشریع حکم جهاد
240. جهاد با دشمنان ، دستوری برخاسته از علم خدا:

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ.

بقره (2) 216

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ

وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.

توبه (9) 14 و 15

26. تشریع حکم حج
241. احکام و مناسک حج، نشئت گرفته از علم الهی:

إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّٰهَ شٰاکِرٌ عَلِیمٌ.

بقره (2) 158

جَعَلَ اللّٰهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ الْهَدْیَ وَ الْقَلاٰئِدَ ذٰلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. مائده (5) 97

27. تشریع حکم دین
242. احکام دین، ناشی از علم و آگاهی خداوند:

... فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَلاّٰ تَکْتُبُوهٰا وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. بقره (2) 282

28. تشریع حکم صدقات
243. منحصر شدن مصارف صدقات، در موارد هشتگانه، نشئت‌گرفته از علم و حکمت خدا:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ الْغٰارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 60

30. تشریع حکم طلاق
244. حکم طلاق، برخاسته از علم الهی:

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آیٰاتِ اللّٰهِ هُزُواً وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ یَعِظُکُمْ بِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. بقره (2) 231

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. بقره (2) 232

31. تشریع حکم ظهار
245. تشریع حکم ظهاراز سوی خداوند، نشئت گرفته از علم او:

وَ الَّذِینَ یُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا ذٰلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ.

مجادله (58) 3

32. تشریع حکم عقود
246. تشریع احکام مربوط به عقود، دین و دادوستد، براساس علم خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لاٰ یَأْبَ کٰاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمٰا عَلَّمَهُ اللّٰهُ فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئاً فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدٰاهُمٰا فَتُذَکِّرَ إِحْدٰاهُمَا الْأُخْریٰ وَ لاٰ یَأْبَ الشُّهَدٰاءُ إِذٰا مٰا دُعُوا وَ لاٰ تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إِلیٰ أَجَلِهِ ذٰلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ أَقْوَمُ لِلشَّهٰادَةِ وَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَرْتٰابُوا إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً حٰاضِرَةً تُدِیرُونَهٰا بَیْنَکُمْ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَلاّٰ تَکْتُبُوهٰا وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

بقره (2) 282

33. تشریع حکم نجاست مشرکان
247. ممنوعیّت مشرکان، از نزدیک شدن به مسجدالحرام، حکمی مبتنی بر علم و حکمت خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ ... إِنْ شٰاءَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 28

34. تشریع حکم همسران محمّد
248. تشریع احکام خاص برای همسران محمّد، ناشی از علم خداوند:

... خٰالِصَةً لَکَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ عَلِمْنٰا مٰا فَرَضْنٰا عَلَیْهِمْ فِی أَزْوٰاجِهِمْ .... احزاب (33) 50

35. تشریع حکم وصیّت
249. تشریع احکام وصیّت، نشئت گرفته از علم خدا:

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ فَإِنْ کُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانَتْ وٰاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً

وَ لَکُمْ نِصْفُ مٰا تَرَکَ أَزْوٰاجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ إِنْ کٰانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاٰلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَهُمْ شُرَکٰاءُ فِی الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ

تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ.

نساء (4) 11 -\13

36. تشریع دیه
250. احکام دیه، برخاسته از علم خدا:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ إِلاّٰ أَنْ یَصَّدَّقُوا فَإِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ وَ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ تَوْبَةً مِنَ اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 92 و 94

37. تشریع زکات
251. وجوب مصرف زکات، در یکی از موارد هشتگانه، بر اساس علم و حکمت خدا:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ الْغٰارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 60

38. تغییرناپذیری سنتهای خدا
252. اتّکای سنن الهی بر علم و قدرت گستردۀ خدا، عامل تغییرناپذیری آنها:

وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. انعام (6) 115

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ

وَ الْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسْمِعْ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَداً

وَ اتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتٰابِ رَبِّکَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِهِ وَ لَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً. کهف (18) 26 و 27

وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ بِهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً

وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

سُنَّةَ اللّٰهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّٰهِ تَبْدِیلاً. فتح (48) 21 -\23

39. تغییرناپذیری کلمات
253. علم مطلق خداوند، اساس ثبات و تغییرناپذیری کلمات او:

وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. انعام (6) 115

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... وَ اتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتٰابِ رَبِّکَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِهِ .... کهف (18) 26 و 27

40. تفاوت انبیا
254. اعطای فضیلت بیشتر به برخی انبیا و تفاوت آنان، بر اساس علم خدا به لیاقت آنان:

وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لَقَدْ فَضَّلْنٰا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلیٰ بَعْضٍ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً. اسراء (17) 55

41. تفاوت انسانها
255. تفاوتهای قومی در نسل بشر، به منظور شناسایی یکدیگر، از آثار علم خدا:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. حجرات (49) 13

42. تفضّل
256. تفضّلات الهی به افراد، بر اساس علم او:

... وَ اللّٰهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 268

... قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ. آل‌عمران (3) 73 و 74

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً

ذٰلِکَ الْفَضْلُ مِنَ اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ عَلِیماً. نساء (4) 69 و 70

... فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ.

مائده (5) 54

... وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 28

... وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مٰا زَکیٰ مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. نور (24) 21

... إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ یُغْنِهِمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. نور (24) 32

فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. حجرات(49) 8

43. تقوا
257. سفارش خداوند برای رعایت تقوا، برخاسته از علم او:

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. بقره (2) 282

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

مائده (5) 7

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ .... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. لقمان (31) 33 و 34

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ اتَّقِ اللّٰهَ ... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً. احزاب (33) 1

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.

حجرات (49) 1

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. حشر (59) 18

258. ملاک قرار گرفتن تقوا، در جایگاه یگانه عامل کرامت انسان، متکی بر علم و آگاهی خدا:

... إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. حجرات (49) 13

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. حشر (59) 18

44. توبه‌پذیری
259. پذیرش توبۀ انسانها، برخاسته از علم و حکمت خداوند:

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولٰئِکَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 17

یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.

نساء (4) 26

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً. نساء (4) 146 و 147

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللّٰهِ ...

وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 7 و 15

وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّٰهِ إِمّٰا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمّٰا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 106

45. توفیق
260. علم فراگیر خداوند، مبنای توفیق تقوا به بندگان شایسته:

... فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. فتح (48) 26

46. حاکمیّت خدا
261. علم گسترده و همه جانبۀ الهی به همۀ حقایق هستی، اساس فرمانروایی او:

... إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ إِنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... توبه (9) 115 و 116

47. حسابرسی
262. علم همه جانبۀ خداوند، پشتوانۀ حسابرسی اعمال بندگان، در قیامت:

وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلیٰ سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا کٰاتِباً فَرِهٰانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمٰانَتَهُ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ تَکْتُمُوا الشَّهٰادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْهٰا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ

لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ

یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

بقره (2) 283 و 284

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

یَوْمَ یَجْمَعُ اللّٰهُ الرُّسُلَ فَیَقُولُ مٰا ذٰا أُجِبْتُمْ قٰالُوا لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. مائده (5) 105 و 109

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. لقمان (31) 15 و 16

وَ مَنْ کَفَرَ فَلاٰ یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ إِلَیْنٰا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

لقمان (31) 23

... وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. زمر (39) 7

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ. زمر (39) 69 و 70

... إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی الصُّدُورُ. غافر (40) 17 و 19

نیز --< همین مدخل، موارد علم خدا، عمل

48. حشر
263. حشر و رستاخیز، برخاسته از علم و حکمت الهی:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَ قٰالَ أَوْلِیٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا الَّذِی أَجَّلْتَ لَنٰا قٰالَ النّٰارُ مَثْوٰاکُمْ خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ. انعام (6) 128

وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ

وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ. حجر (15) 24 و 25

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا أَحْصٰاهُ اللّٰهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

مجادله (58) 6 و 7

50. حمد
264. احاطۀ علمی خداوند به همۀ موجودات، مقتضی اختصاص داشتن تمامی حمدها و ستایشها به او:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ... وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی الْآخِرَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا وَ هُوَ الرَّحِیمُ الْغَفُورُ. سبأ (34) 1 و 2

51. خلقت
265. خلقت آسمان و زمین و نظام‌مند کردن آن، از آثار علم خدا:

هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ اسْتَویٰ إِلَی السَّمٰاءِ فَسَوّٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. بقره (2) 29

266. خلقت آسمانها و زمین در شش روز، بر اساس علم خداوند:

هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظّٰاهِرُ وَ الْبٰاطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ وَ یُولِجُ النَّهٰارَ فِی اللَّیْلِ وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. حدید (57) 3 -\6

52. دعوت به جهاد
267. دعوت خدا به جهاد و ایستادگی در برابر دشمن، برخاسته از علم او:

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً.

نساء (4) 104

53. دین

--< همین مدخل، علم خدا، آثار علم خدا، عقود

54. ربوبیّت خدا
268. علم خدا، اساس ربوبیّت و تدبیر او بر نظام هستی:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. آل‌عمران (3) 35

... وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً .... انعام (6) 80

لَهُمْ دٰارُ السَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِیُّهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَ قٰالَ أَوْلِیٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا الَّذِی أَجَّلْتَ لَنٰا قٰالَ النّٰارُ مَثْوٰاکُمْ خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ. انعام (6) 127 و 128

... وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً .... اعراف (7) 89

وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ. حجر (15) 25

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلاّٰقُ الْعَلِیمُ. حجر (15) 86

أَلاّٰ یَسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْءَ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مٰا تُخْفُونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ. نمل (27) 25 و 26

... رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً ....

غافر (40) 7

... إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ.

دخان (44) 6 و 7

55. رحمت خدا
269. نزول رحمت بر بندگان، مبتنی بر علم و آگاهی گستردۀ او بر احوال آنان:

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ .... اسراء (17) 54

... وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مٰا زَکیٰ مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. نور (24) 21

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ

رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. دخان (44) 3 -\6

... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً یُدْخِلُ مَنْ یَشٰاءُ فِی رَحْمَتِهِ .... انسان (76) 30 و 31

56. رسالت
270. رسالت محمّد صلی الله علیه و آله بر اساس علم و آگاهی همه جانبۀ خداوند:

... وَ أَرْسَلْنٰاکَ لِلنّٰاسِ رَسُولاً وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً.

نساء (4) 79 و 170

وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰی نُؤْتیٰ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ رُسُلُ اللّٰهِ اللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ .... انعام (6) 124

مٰا کٰانَ مُحَمَّدٌ أَبٰا أَحَدٍ مِنْ رِجٰالِکُمْ وَ لٰکِنْ رَسُولَ اللّٰهِ وَ خٰاتَمَ النَّبِیِّینَ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. احزاب (33) 40

أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ

رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. دخان (44) 5 و 6

57. عذاب
271. علم خداوند، مبنای مجازاتهای او:

... لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَخْفیٰ عَلَیْهِ شَیْءٌ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ.

آل‌عمران (3) 4 و 5

... قٰالَ النّٰارُ مَثْوٰاکُمْ خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ. انعام (6) 128

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ ... وَ أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. انفال (8) 52 و 53

وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّٰهِ إِمّٰا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمّٰا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 106

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ ... إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ ....

اسراء (17) 54

إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفٰاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. نور (24) 19

اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ .... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ. فاطر (35) 7 و 8

إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیٰاتِنٰا لاٰ یَخْفَوْنَ عَلَیْنٰا أَ فَمَنْ یُلْقیٰ فِی النّٰارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ اعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

فصّلت (41) 40

... فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ قٰالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ .... احقاف (46) 22 و 23

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ.

محمّد (47) 26 و 27

... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ .... فتح (48) 4 و 6

... وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدیٰ ... لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا بِمٰا عَمِلُوا .... نجم (53) 30 و 31

وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً

یُدْخِلُ مَنْ یَشٰاءُ فِی رَحْمَتِهِ وَ الظّٰالِمِینَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً.

انسان (76) 30 و 31

58. قاهریّت خدا
272. قهر و غلبۀ خداوند نسبت به بندگان، بر اساس علم و حکمت او:

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ.

انعام (6) 18

59. قبولی نذر
273. قبولی نذر همسر عمران از سوی خداوند جلوه‌ای از علم او:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. آل‌عمران (3) 35

274. علم گستردۀ الهی، پشتوانۀ قدرت مطلق او:

... وَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. آل‌عمران (3) 29

60 . قدرت
275. علم گستردۀ الهی، پشتوانۀ قدرت مطلق او:

... وَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. آل‌عمران (3) 29

61 . قرآن
276. قرآن، پرتوی از علم و دانش خداوند:

الر کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ. هود (11) 1

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیٰاتٍ ... فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ .... هود (11) 13 و 14

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلاّٰقُ الْعَلِیمُ

وَ لَقَدْ آتَیْنٰاکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثٰانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ.

حجر (15) 86 و 87

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُسْلِمِینَ.

نحل (16) 101 و 102

قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... فرقان (25) 6

وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّی الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ.

نمل (27) 6

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ.

غافر (40) 2

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ

رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. دخان (44) 2 -\6

62 . قضاوت خدا
277. قضاوت و داوری خداوند، مبتنی بر علم همه جانبۀ او:

إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْتُمُونَ

قٰالَ رَبِّ احْکُمْ بِالْحَقِّ .... انبیاء (21) 110 و 112

... اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا تَعْمَلُونَ اَللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ.

حجّ (22) 68 و 69

إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ بِحُکْمِهِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ. نمل (27) 78

قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا رَبُّنٰا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ وَ هُوَ الْفَتّٰاحُ الْعَلِیمُ. سبأ (34) 26

قُلِ اللّٰهُمَّ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ ....

زمر (39) 46

وَ اللّٰهُ یَقْضِی بِالْحَقِّ وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لاٰ یَقْضُونَ بِشَیْءٍ إِنَّ اللّٰهَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ.

غافر (40) 20

... یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.

ممتحنه (60) 10

63 . قیامت
278. احاطۀ علمی خداوند بر ذرّات پراکنده در آسمان و زمین، پشتوانۀ برپایی قیامت و حیات مجدّد انسانها:

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ.

سبأ (34) 3

64 . گردش شب و روز
279. گردش شب و روز، بر اساس آگاهی خدا:

یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ وَ یُولِجُ النَّهٰارَ فِی اللَّیْلِ وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. حدید (57) 6

65 . گواهی خدا
280. احاطۀ علمی خداوند بر موجودات جهان، دلیل کفایت گواهی او بر حقّانیّت نبوّت پیامبر صلی الله علیه و آله :

قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ شَهِیداً یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... عنکبوت (29) 52

281. علم خداوند نسبت به افتراهای مشرکان، باعث کفایت گواهی او بر صدق پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَلاٰ تَمْلِکُونَ لِی مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا تُفِیضُونَ فِیهِ کَفیٰ بِهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ.

احقاف (46) 8

66 . مالکیّت خدا
282. علم و آگاهی خداوند به جهان هستی، مبنای مالکیّت مطلق او:

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ ...

وَ لَهُ مٰا سَکَنَ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. انعام (6) 12 و 13

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ یُجِیرُ وَ لاٰ یُجٰارُ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ فَأَنّٰی تُسْحَرُونَ. مؤمنون (23) 84 و 85 و 88 و 89

... وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. فتح (48) 4

67 . محو باطل
283. علم و آگاهی گستردۀ خداوند، پشتوانۀ محو و شکست باطل:

... وَ یَمْحُ اللّٰهُ الْبٰاطِلَ ... إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

شوری (42) 24

68 0 منفعت‌رسانی
284. نفع و ضرر رساندن خداوند به آدمیان، بر اساس آگاهی او:

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ .... وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ.

انعام (6) 17 و 18

69 . نازایی
285. نازایی برخی انسانها، بر اساس علم و مصلحت الهی:

... یَهَبُ لِمَنْ یَشٰاءُ إِنٰاثاً وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشٰاءُ الذُّکُورَ أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْرٰاناً وَ إِنٰاثاً وَ یَجْعَلُ مَنْ یَشٰاءُ عَقِیماً إِنَّهُ عَلِیمٌ قَدِیرٌ.

شوری (42) 49 و 50

70. نبوّت
286. اعطای نبوّت و برگزیدن انبیا، برخاسته از علم گستردۀ الهی:

... قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ

وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. (1)آل‌عمران (3) 73

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. یوسف (12) 6

71. نجات
287. نجات و آزادی یوسف علیه السلام از زندان، ناشی از علم الهی:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ ... وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً ... وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ وَ ... إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِمٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ.

یوسف (12) 99 و 100

72. نزول باران
288. نزول باران و رویش گیاهان به وسیلۀ آن، از آثار علم خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ.

حج (22) 63

73. نظم در جهان
289. نظم و حساب در حرکت خورشید، ماه و جهان، براساس علم و آگاهی خدا:

فٰالِقُ الْإِصْبٰاحِ وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْبٰاناً ذٰلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ.

انعام (6) 96

وَ آیَةٌ لَهُمُ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهٰارَ فَإِذٰا هُمْ مُظْلِمُونَ

وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَهٰا ذٰلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ

وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنٰاهُ مَنٰازِلَ حَتّٰی عٰادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ

لاَ الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَهٰا أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لاَ اللَّیْلُ سٰابِقُ النَّهٰارِ وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ. یس (36) 37 -\40

74. نعمت
290. نعمتهای الهی نسبت به خلق، متکی بر علم و حکمت او:

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7

فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.

حجرات (49) 8

75. نفی شرک
291. احاطۀ علمی خداوند بر سراسر هستی، بی‌نیازکنندۀ او از شریک:

عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَتَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ.

مؤمنون (23) 92

76. هدایت
292. گستردگی علم خداوند، مقتضی هدایت اشخاص:

یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.

نساء (4) 26

... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

نور (24) 35

... وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. تغابن (64) 11


1) 1) . مراد از فضل، بنا بر احتمالی نبوّت است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 775؛ روح‌المعانی، ج 3، جزء 3، ص 323)

77. هلاکت پیشینیان
293. هلاکت کافران نیرومند در گذشته، به فرمان خداوند، برخاسته از علم و قدرت او:

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُعْجِزَهُ مِنْ شَیْءٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ إِنَّهُ کٰانَ عَلِیماً قَدِیراً. فاطر (35) 44

اقرار به علم خدا

294. اقرار ملائکه به علم الهی:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ. بقره (2) 31 و 32

295. اقرار عیسی علیه السلام به علم غیب الهی:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 116

296. اقرار به علم گستردۀ الهی، از آداب دعا:

وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرٰاهِیمُ الْقَوٰاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمٰاعِیلُ رَبَّنٰا تَقَبَّلْ مِنّٰا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ.

بقره (2) 127

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. آل‌عمران (3) 35

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ ... رَبَّنٰا إِنَّکَ تَعْلَمُ مٰا نُخْفِی وَ مٰا نُعْلِنُ وَ مٰا یَخْفیٰ عَلَی اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ. ابراهیم (14) 37 و 38

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ ...

وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ. غافر (40) 7

ایمان به علم خدا

--< همین مدخل، عقیده به علم خدا

تذکّر علم خدا

297. گستردگی و شمول علم خداوند نسبت به تمامی حرکات و موجودات، شایستۀ تدبّر و تذکّر:

... وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً أَ فَلاٰ تَتَذَکَّرُونَ.

انعام (6) 80

توجّه به علم خدا

اشاره
298. توبیخ خداوند از منافقان پیمان‌شکن، به علّت توجّه نکردن آنان به آگاهی خدا از نیّات و عملکرد آنها:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلاٰ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ قٰالُوا أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ لِیُحَاجُّوکُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّکُمْ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

أَ وَ لاٰ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ.

بقره (2) 76 و 77

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. توبه (9) 77 و 78

آثار توجّه به علم خدا
1. اجتناب از اطاعت دشمن
299. توجّه به علم و نظارت الهی، مانع رابطۀ پنهانی با دشمنان دین:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ.

محمّد (47) 26

2. اجتناب از بخل
300. توجّه به علم خدا، باعث پرهیز از بخل:

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ.

آل‌عمران (3) 180

3. اجتناب از بدگویی
301. توجّه به علم و شنوایی خداوند، مانع سوء استفاده از رخصتهای خدا به مظلومان، در بدگویی از ظالمان:

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً. نساء (4) 148

4. اجتناب از تغییر وصیّت
302. توجّه به دانایی گستردۀ خداوند، بازدارندۀ انسان از تغییر و تبدیل وصیّتهای میّت:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ ... فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.

بقره (2)180 و 181

5. اجتناب از تهمت
303. توجّه به آگاهی خدا، مانع نسبت دادن چیزی به اشخاص، بدون تحقیق:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً.

نساء (4) 94

6 . اجتناب از خیانت
304. توجّه به احاطۀ علمی خداوند بر انسان، بازدارندۀ آنان از هرگونه خیانت:

وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ مٰا لاٰ یَرْضیٰ مِنَ الْقَوْلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً. نساء (4) 107 و 108

یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی الصُّدُورُ.

غافر (40) 19

7. اجتناب از خودستایی
305. توجّه به علم خداوند و آگاهی او از اعمال انسانها، زمینۀ اجتناب از خودستایی:

اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ.

نجم (53) 32

8 . اجتناب از سرمستی
306. توجّه به علم خدا، بازدارندۀ آدمی از سرمستی:

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بَطَراً ...

وَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ. انفال (8) 47

9. اجتناب از ظلم
307. توجّه به علم همه جانبۀ خدا به رازهای دل انسانها، بازدارندۀ انسان از ستم‌کاری:

... فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ

غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. فاطر (35) 37 و 38

... مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ ... یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی الصُّدُورُ. غافر (40) 18 و 19

10. اجتناب از فرار
308. توجّه به دانایی خداوند، زمینه‌ساز پرهیز از فرار در جنگ و جهاد:

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 153

11. اجتناب از گناه
309. توجّه به آگاهی همه جانبۀ خداوند از اعمال آدمی، بازدارندۀ وی از گناه و عصیان:

وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ مٰا لاٰ یَرْضیٰ مِنَ الْقَوْلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً. نساء (4) 107 و 108

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 105

إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفٰاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. نور (24) 19

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ مَسْکُونَةٍ فِیهٰا مَتٰاعٌ لَکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا تَکْتُمُونَ. نور (24) 29

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. نور (24) 53

... فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخٰالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ ... أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قَدْ یَعْلَمُ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. نور (24) 63 و 64

یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی الصُّدُورُ.

غافر (40) 19

وَ الَّذِینَ یُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا ذٰلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ.

مجادله (58) 3

12. اجتناب از هواپرستی
310. به یاد داشتن علم خداوند و متذکّر بودن به آن، مانع هواپرستی:

... فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ ... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

13. احسان
311. توجّه به علم گستردۀ الهی، برانگیزانندۀ انسان به احسان و نیکوکاری:

... وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّٰهَ شٰاکِرٌ عَلِیمٌ.

بقره (2) 158

... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً ... وَ إِنْ تُحْسِنُوا ... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً.

نساء (4) 127 و 128

14. استعاذه
312. توجّه و باور به علم گستردۀ الهی، باعث پناه بردن و استعاذه به او از شرّ شیطان:

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. اعراف (7) 200

... فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ.

غافر (40) 56

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. فصّلت (41) 36

15. استغفار
313. توجّه به علم گستردۀ الهی، سبب طلب مغفرت فرشتگان برای برخی انسانها:

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ. غافر (40) 7

16. اطاعت
314. توجّه به علم خداوند، مقتضی اطاعت از او:

... طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ.

نور (24) 53

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.

حجرات (49) 1

17. امید
315. باور و توجّه به علم خداوند، زمینه‌ساز امید و اتّکا به او:

... عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَنِی بِهِمْ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ. یوسف (12) 83

18. ایمان
316. توجّه به علم خداوند، ترغیب‌کنندۀ آدمی به ایمان و اجتناب از کفر:

لاٰ إِکْرٰاهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطّٰاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقیٰ لاَ انْفِصٰامَ لَهٰا وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. (1)بقره (2) 256

317. توجّه به آگاهی خداوند از رفتار و کردار آدمی، برانگیزانندۀ او به ایمان آوردن به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و قرآن:

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً. نساء (4) 147

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. تغابن (64) 8

19. تشویق به انفاق
318. توجّه و عقیده به علم الهی، باعث تشویق انسان به انفاق:

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ. بقره (2) 215

مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 261

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا کَسَبْتُمْ وَ مِمّٰا أَخْرَجْنٰا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ ... الشَّیْطٰانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ ... وَ اللّٰهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 267 و 268

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ ... فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ ... إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقٰاتِ فَنِعِمّٰا هِیَ وَ إِنْ تُخْفُوهٰا وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَرٰاءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ یُکَفِّرُ عَنْکُمْ مِنْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ.

بقره (2) 270 و 271


1) 1) . «واللّه سمیع علیم» ترغیب‌کننده به ایمان و بازدارندۀ از کفر و نفاق است، زیرا مشتمل بر وعد و وعید است. (روح‌المعانی، ج 3، جزء 3، ص 22)

... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ.

بقره (2) 273

... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ.

آل‌عمران (3) 92

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ.

آل‌عمران (3) 180

... وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِهِمْ عَلِیماً.

نساء (4) 39

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. حدید (57) 10

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ .... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. منافقون (63) 10 و 11

20. تشویق به نیکی
319. توجّه انسان به آگاهی خداوند از اعمال خیر و صالح، تشویق‌کنندۀ انسان به انجام دادن آنها:

... وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّٰهَ شٰاکِرٌ عَلِیمٌ.

بقره (2) 158

... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ .... بقره (2) 197

... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ.

بقره (2) 215

... فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ.

بقره (2) 271

لِلْفُقَرٰاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجٰاهِلُ أَغْنِیٰاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیمٰاهُمْ لاٰ یَسْئَلُونَ النّٰاسَ إِلْحٰافاً وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ. بقره (2) 273

وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ. آل‌عمران (3) 115

... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً.

نساء (4) 127

... وَ إِنْ تُحْسِنُوا ... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً.

نساء (4) 128

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ ... وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ. مؤمنون (23) 51

21. تقوا
320. اعتقاد و توجّه به علم همه جانبۀ الهی، زمینه‌ساز تقواپیشگی:

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

بقره (2) 231

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

بقره (2) 233

... وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 237

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. بقره (2) 282

... وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ تَکْتُمُوا الشَّهٰادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْهٰا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ.

بقره (2) 283

... وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 128

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

مائده (5) 7

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ.

مائده (5) 8

... وَ اتَّقِینَ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً.

احزاب (33) 55

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.

حجرات (49) 1

... إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. حجرات (49) 13

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. حشر (59) 18

22. تنزیه خدا
321. توجّه به علم مطلق خدا، مانع تشبیه کردن او به سایر موجودات:

فَلاٰ تَضْرِبُوا لِلّٰهِ الْأَمْثٰالَ إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. نحل (16) 74

23. تهیّۀ توشۀ آخرتی
322. توجّه به علم الهی، برانگیزانندۀ انسان به تهیّۀ توشۀ مناسب برای قیامت:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لاٰ یَجْزِی وٰالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لاٰ مَوْلُودٌ هُوَ جٰازٍ عَنْ وٰالِدِهِ شَیْئاً إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ

إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْأَرْحٰامِ وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ مٰا ذٰا تَکْسِبُ غَداً وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ.

لقمان (31) 33 و 34

... وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. حشر (59) 18

24. توبه
323. توجّه به علم گستردۀ خداوند، بازدارندۀ آدمی از توبۀ غیر واقعی یا تأخیر در آن:

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولٰئِکَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 17

25. توکّل
324. توجّه به علم و آگاهی خدا، مقتضی توکّل به او در امور:

... وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا ....

اعراف (7) 89

... وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ.

انفال (8) 61

وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ

إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. شعراء (26) 217 و 220

إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ بِحُکْمِهِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ

فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّکَ عَلَی الْحَقِّ الْمُبِینِ. نمل (27) 78 و 79

325. توجّه به علم خدا به احوال و اعمال بندگان، زمینۀ توکّل و اعتماد بر او:

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. هود (11) 123

وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لاٰ یَمُوتُ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَ کَفیٰ بِهِ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً.

فرقان (25) 58

اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّٰهُ یَرْزُقُهٰا وَ إِیّٰاکُمْ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. عنکبوت (29) 59 و 60

فَسَتَذْکُرُونَ مٰا أَقُولُ لَکُمْ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ. غافر (40) 44

26. راستگویی
326. توجّه به علم و بصیرت الهی، بازدارندۀ انسان از بی‌صداقتی در ایمان و ناخالصی در دین:

یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لاٰ تَمُنُّوا عَلَیَّ

إِسْلاٰمَکُمْ بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ.

حجرات (49) 17 و 18

27. جهاد
327. توجّه به علم مطلق الهی، برانگیزانندۀ آدمی به پیکار در راه او:

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 244

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 104

28. خوف از خدا
328. توجّه به دانایی خداوند از اسرار انسانها، مقتضی پروا داشتن از او:

... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ .... بقره (2) 235

29. رعایت حقوق
329. توجّه به علم خدا، زمینه‌ساز رعایت حقوق زنان، یتیمان و مستضعفان:

وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسٰاءِ قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ وَ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ فِی یَتٰامَی النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْوِلْدٰانِ ... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً.

نساء (4) 127

30. رعایت عدالت
330. توجّه به علم خدا، زمینۀ رعایت عدالت:

وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسٰاءِ قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ ... وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْیَتٰامیٰ بِالْقِسْطِ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً. نساء (4) 127

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ ... فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا ... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. مائده (5) 8

31. رعایت عدّه
331. توجّه به آگاهی خداوند از اعمال انسان، زمینۀ رعایت عدّۀ وفات، پس از مرگ شوهر:

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. بقره(2) 234

32. ریا
332. توجّه به احاطۀ علمی خداوند، عامل اجتناب از سرمستی و ریاکاری:

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بَطَراً وَ رِئٰاءَ النّٰاسِ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ.

انفال (8) 47

33. شکر
333. توجّه به علم خدا، درپی‌دارندۀ شکر و سپاس به پیشگاه او:

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً. نساء (4) 147

34. صبر
334. توجّه به علم خدا، زمینۀ صبر در برابر ناگواریها:

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَنِی بِهِمْ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ. یوسف (12) 83

35. عفّت
335. توجّه به علم خدا، مانع بی‌عفّتی انسان:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ. نور (24) 30

36. قیام خالصانه
336. توجّه به آگاهی خدا از اعمال انسان، زمینۀ قیام خالصانه و رعایت عدالت در راه او:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. مائده (5) 8

37. وفای به عهد
337. توجّه انسان به احاطۀ علمی خداوند، مانع عهدشکنی و نقض سوگند:

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. توبه (9) 77 و 78

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ وَ لاٰ تَنْقُضُوا الْأَیْمٰانَ بَعْدَ تَوْکِیدِهٰا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّٰهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ. نحل (16) 91

شناخت علم خدا

338. شناخت علم گستردۀ الهی، از اهداف بیان نقش کعبه و ماههای حرام و قربانی:

جَعَلَ اللّٰهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ الْهَدْیَ وَ الْقَلاٰئِدَ ذٰلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. مائده (5) 97

339. آگاه شدن بشر به علم و قدرت خدا، فلسفۀ آفرینش آسمانها و زمین:

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً. طلاق (65) 12

عقیده به علم خدا

340. ایمان به خداوند، موجب تصدیق قلبی به علم او:

... یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ ...

... وَ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ .... بقره (2) 255 و 256

341. ایمان همسر عمران، به علم نامحدود الهی:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ ... إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. آل‌عمران (3) 35

342. اسرار نهفته در نظام جهان و وجود انسان، کافی برای ایمان به احاطۀ علمی خدا:

سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. فصّلت (41) 53

343. ایمان مؤمنان به علم همه جانبۀ خدا، مایۀ تحمّل مصیبتها و پایداری در برابر مشکلات:

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

تغابن (64) 11

344. عقیدۀ شعیب علیه السلام به گستردگی علم خدا:

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ ... قٰالَ أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ قَدِ افْتَرَیْنٰا

عَلَی اللّٰهِ کَذِباً إِنْ عُدْنٰا فِی مِلَّتِکُمْ ... وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً .... اعراف (7) 88 و 89

345. عیسی علیه السلام معتقد به علم غیب خداو احاطۀ علمی او بر تمامی اندیشه‌ها:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 116

346. بازدیدکنندگان از اصحاب کهف، معتقد به برتری علم خدا نسبت به آنان:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ... وَ کَذٰلِکَ أَعْثَرْنٰا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا إِذْ یَتَنٰازَعُونَ بَیْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقٰالُوا ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیٰاناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قٰالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلیٰ أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً. کهف (18)9 و 21

347. علم انسان به آگاهی خداوند از همۀ موجودات آسمان و زمین، زمینه‌ساز باور به احاطۀ علمی او نسبت به تمامی اعمال بندگان:

وَ إِنْ جٰادَلُوکَ فَقُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا تَعْمَلُونَ

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّ ذٰلِکَ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ.

حجّ (22) 68 و 70

348. بی‌اعتقادی مشرکان به علم مطلق و فراگیر خدا، پنداری هلاکت‌بار و باعث خسران:

... وَ لٰکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَعْلَمُ ... وَ ذٰلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ أَرْدٰاکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ. فصّلت (41) 22 و 23

علم ازلی خدا

349. خداوند، عالم به اشیا، قبل از تحقّق آنها (علم ازلی):

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. (1)بقره (2) 30

... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً.

نساء (4) 127

... وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً. نساء (4) 148

... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 170

... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَلِیماً. احزاب (33) 51

إِنْ تُبْدُوا شَیْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. احزاب (33) 54

... إِنَّهُ کٰانَ عَلِیماً قَدِیراً. فاطر (35) 44

... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. فتح (48) 4

... وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. فتح (48) 26

... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً. انسان (76) 30

علم غیب خدا

350. علم همه‌جانبۀ خداوند به احوال ظاهر و باطن انسانها، موجب توانایی او بر حسابرسی بندگان:

وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلیٰ سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا کٰاتِباً فَرِهٰانٌ


1) 1) . در روایتی حسین بشار گوید: از امام رضا علیه السلام سؤال کردم: آیا خداوند می‌داند چیزی که نیست اگر وجود یابد چگونه است؟ یا نمی‌داند مگر چیزهایی که موجود شده است؟ امام علیه السلام فرمود: خداوند عالم به اشیا است، قبل از اینکه تحقّق پیدا کند. خداوند می‌فرماید: «من می‌دانم آنچه را شما نمی‌دانید» پس همیشه علم خداوند قبل از تحقّق اشیا و قبل از خلقت آنها است. (التّوحید، صدوق، ص 136؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 53، ح 83)

مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمٰانَتَهُ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ تَکْتُمُوا الشَّهٰادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْهٰا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ

لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

بقره (2) 283 و 284

یَوْمَ هُمْ بٰارِزُونَ لاٰ یَخْفیٰ عَلَی اللّٰهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ ... إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ ... یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی الصُّدُورُ. غافر (40) 16 و 17 و 19

351. علم خدا به آشکار، نهان و به همۀ امور غیبی انسان، تضمینی بر حسابرسی و پاداش کیفر انسانها در قیامت:

وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلیٰ سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا کٰاتِباً فَرِهٰانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمٰانَتَهُ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ تَکْتُمُوا الشَّهٰادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْهٰا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ

لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

بقره (2) 283 و 284

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 94

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ ... وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. توبه (9) 105

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُکُمْ عَلیٰ سَوٰاءٍ وَ إِنْ أَدْرِی أَ قَرِیبٌ أَمْ بَعِیدٌ مٰا تُوعَدُونَ

إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْتُمُونَ

وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ

قٰالَ رَبِّ احْکُمْ بِالْحَقِّ وَ رَبُّنَا الرَّحْمٰنُ الْمُسْتَعٰانُ عَلیٰ مٰا تَصِفُونَ. انبیاء (21) 109 -\112

إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیٰاتِنٰا لاٰ یَخْفَوْنَ عَلَیْنٰا أَ فَمَنْ یُلْقیٰ فِی النّٰارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ اعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

فصّلت (41) 40

... فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِمٰا عَمِلُوا وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ فِی مِرْیَةٍ مِنْ لِقٰاءِ رَبِّهِمْ أَلاٰ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطٌ.

فصّلت (41) 50 و 54

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ. زخرف (43) 80

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ... ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. مجادله (58) 7

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جمعه (62) 8

یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ

اَلصُّدُورِ

زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ وَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. تغابن (64) 4 و 7

أَ فَلاٰ یَعْلَمُ إِذٰا بُعْثِرَ مٰا فِی الْقُبُورِ

وَ حُصِّلَ مٰا فِی الصُّدُورِ

إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ.

عادیات (100) 9 -\11

352. قدرت و علم همه جانبۀ خداوند بر غیب و شهود، پشتوانۀ داوری عادلانۀ او در میان بندگان:

قُلِ اللّٰهُمَّ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ فِی مٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ. زمر (39) 46

353. قرآن، جلوه‌ای از علم مطلق خداوندی به غیب و نهان عالم:

قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... (1)فرقان (25) 6

354. اقرار عیسی علیه السلام به علم غیب خداوند:

وَ (إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 116

355. خالقیّت خداوند، مقتضی آگاهی و علم غیبی او به امور و نهفته‌های وجود مخلوق:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ. ق (50) 16

وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

أَ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ. ملک (67) 13 و 14

356. علم به چگونگی برخورد امتها با دعوت پیامبران، از جملۀ علوم غیبی خداوند:

یَوْمَ یَجْمَعُ اللّٰهُ الرُّسُلَ فَیَقُولُ مٰا ذٰا أُجِبْتُمْ قٰالُوا لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. مائده (5) 109

357. علم و آگاهی خداوند به تمامی اعمال و اندیشه‌های پیامبران:

... وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ مٰا کُنّٰا غٰائِبِینَ. (2)اعراف (7) 6 و 7

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ. مؤمنون (23) 51

358. آگاهی خداوند، به امور نفسانی و اسرار نهان انسانها:

... وَ اللّٰهُ مُخْرِجٌ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ. بقره (2) 72

أَ وَ لاٰ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ.

بقره (2) 77

قُلْ إِنْ تُخْفُوا مٰا فِی صُدُورِکُمْ أَوْ تُبْدُوهُ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. آل‌عمران (3) 29

... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. آل‌عمران (3) 119

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7

... وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا کٰانُوا یَکْتُمُونَ. مائده (5) 61

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا تَکْتُمُونَ. مائده (5) 99

... قٰالُوا لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 109


1) 1) . مقصود از «أنزله...» قرآن است. (جامع‌البیان، ج 10، جزء 18، ص 242)

2) 2) . بنابر اینکه مرجع ضمیر «علیهم»، «مرسلین» باشد. (روح المعانی، ج 5، جزء 8، ص 121 و 122)

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 116

فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ مٰا کُنّٰا غٰائِبِینَ.

اعراف (7) 7

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. انفال (8) 43

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. توبه (9) 78

أَلاٰ إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. هود (11) 5

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهٰا وَ مُسْتَوْدَعَهٰا کُلٌّ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. هود (11) 6

... وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ ... اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ ....

هود (11) 31

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْکَبِیرُ الْمُتَعٰالِ

سَوٰاءٌ مِنْکُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سٰارِبٌ بِالنَّهٰارِ.

رعد (13) 9 و 10

رَبَّنٰا إِنَّکَ تَعْلَمُ مٰا نُخْفِی وَ مٰا نُعْلِنُ وَ مٰا یَخْفیٰ عَلَی اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ.

ابراهیم (14) 38

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ. نحل (16) 19

لاٰ جَرَمَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ ....

نحل (16) 23

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ .... اسراء (17) 25

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ .... اسراء (17) 47

وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ . (1)

طه (20) 7

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ زُرْقاً

یَتَخٰافَتُونَ بَیْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ عَشْراً

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَقُولُونَ إِذْ یَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِیقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ یَوْماً. طه (20) 102 -\104

إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْتُمُونَ.

انبیاء (21) 110

أَلاّٰ یَسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْءَ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مٰا تُخْفُونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ. نمل (27) 25

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ مٰا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مٰا یُعْلِنُونَ.

نمل (27) 74

وَ رَبُّکَ یَعْلَمُ مٰا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مٰا یُعْلِنُونَ.

قصص (28) 69

إِنْ تُبْدُوا شَیْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. احزاب (33) 54

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. فاطر (35) 38


1) 1) . طبق روایتی از امام صادق علیه السلام در این آیه: «سرّ» چیزی‌است که در نفس خویش مکتوم داشته‌ای؛ «أخفی» چیزی است که از خاطرت گذشته، ولی فراموش کرده‌ای. (تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 373، ح 37؛ معانی‌الاخبار، ص 143)

فَلاٰ یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ إِنّٰا نَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ. یس (36) 76

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

زمر (39) 7

یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی الصُّدُورُ.

غافر (40) 19

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ. زخرف (43) 80

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً.

فتح (48) 27

قُلْ أَ تُعَلِّمُونَ اللّٰهَ بِدِینِکُمْ .... (1)حجرات (49) 16

یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ وَ یُولِجُ النَّهٰارَ فِی اللَّیْلِ وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. حدید (57) 6

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ....

مجادله (58) 7

... وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ .... ممتحنه (60) 1

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جمعه (62) 8

یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

تغابن (64) 4

وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. ملک (67) 13

إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ مٰا یَخْفیٰ .

اعلی (87) 7

أَ یَحْسَبُ أَنْ لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ. بلد (90) 7

359. علم و آگاهی خداوند به یاری‌دهندگان خدا و رسول، در پنهانی:

... وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ ....

حدید (57) 25

360. دورۀ رشد و پیدایش انسان (دورۀ جنین)، در احاطۀ علم غیبی خداوند:

... هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ .... نجم (53) 32

361. آگاهی خداوند از نیّتها و احوال درونی منکران معاد:

... فَالَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ لاٰ جَرَمَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ .... نحل (16) 22 و 23

فَلاٰ یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ إِنّٰا نَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ. یس (36) 76

362. علم به سخنان پنهان انسانها، از علوم غیبی خداوند:

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ ... سَوٰاءٌ مِنْکُمْ مَنْ


1) 1) . همزۀ استفهام، انکاری و توبیخی است؛ یعنی چگونه می‌خواهید خداوند را به دینداری خویش آگاه سازید، در حالی که او عالم و آگاه به اعتقاد شما است و به اخبار شما نیازی ندارد. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 209؛ التفسیر المنیر، ج 26، ص 271)

أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سٰارِبٌ بِالنَّهٰارِ. رعد (13) 9 و 10

فَلاٰ یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ إِنّٰا نَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ. یس (36) 76

قَدْ سَمِعَ اللّٰهُ قَوْلَ الَّتِی تُجٰادِلُکَ فِی زَوْجِهٰا وَ تَشْتَکِی إِلَی اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَسْمَعُ تَحٰاوُرَکُمٰا إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ. مجادله (58) 1

وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

أَ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ. ملک (67) 13 و 14

363. علم غیبی خداوند به حمل مادینه ها و جذب رحمها:

اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثیٰ وَ مٰا تَغِیضُ الْأَرْحٰامُ وَ مٰا تَزْدٰادُ ... عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْکَبِیرُ الْمُتَعٰالِ. رعد (13) 8 و 9

364. آگاهی خداوند، به رویدادهای تمام تاریخ:

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقْلاٰمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ. آل‌عمران (3) 44

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ. هود (11) 49

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ.

یوسف (12) 102

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسْمِعْ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَداً. کهف (18) 26

365. زمان برپایی قیامت، از امور غیبی و علم آن، تنها در اختیار خداوند:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی .... اعراف (7) 187

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ مٰا یَشْعُرُونَ أَیّٰانَ یُبْعَثُونَ. نمل (27) 65

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ.

سبأ (34) 3

أَزِفَتِ الْآزِفَةُ

لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ کٰاشِفَةٌ. (1)

نجم (53) 57 و 58

366. فلسفۀ نزول معجزه و عدم نزول آن، از امور غیبی و در اختیار خدا:

وَ یَقُولُونَ لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلّٰهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ. (2)

یونس (10) 20

367. آگاهی و علم خداوند به امور غیبی فرشتگان:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ .... أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ


1) 1) . برخی از مفسّران بر آنند که مراد از «کاشفة» پرده‌برداشتن از لحظۀ وقوع قیامت است؛ یعنی علم به آن فقط در انحصار خداوند است. (الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 17، ص 79) «آزفة» به معنای نزدیک شونده، کنایه از قیامت است، زیرا هر آینده‌ای نزدیک است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 277)

2) 2) . مقصود از «آیة» معجزات است. (روح المعانی، ج 7،جزء 11، ص 134)

اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ. بقره (2) 31 و 33

368. علم غیب به تمام موجودات، در انحصار خدا:

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ الْأَرْضِ وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. انعام (6) 59

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ ...

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ .... انعام (6) 73

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ .... هود (11) 123

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْکَبِیرُ الْمُتَعٰالِ. (1)

رعد (13) 9

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... نحل (16) 77

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... کهف (18) 26

أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً

کَلاّٰ سَنَکْتُبُ مٰا یَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذٰابِ مَدًّا.

مریم (19) 78 و 79

عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَتَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ.

مؤمنون (23) 92

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ .... نمل (27) 65

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ مٰا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مٰا یُعْلِنُونَ

وَ مٰا مِنْ غٰائِبَةٍ فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. نمل (27) 74 و 75

ذٰلِکَ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ.

سجده (32) 6

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ.

سبأ (34) 3

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

سبأ (34) 48

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. فاطر (35) 38

قُلِ اللّٰهُمَّ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ عٰالِمَ الْغَیْبِ .... زمر (39) 46

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ....

حجرات (49) 18

هُوَ اللّٰهُ الَّذِی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّحِیمُ. حشر (59) 22

... ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جمعه (62) 8

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ.

تغابن (64) 18

عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً.

جنّ (72) 26

369. علم خداوند به تمام موجودات، در تاریکیهای دریا و خشکی و در غیب و نهان:

... وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ الْأَرْضِ وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. انعام (6) 59

370. علم خداوند، به ذرّات ریز و پنهان آسمانها و زمین:

یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا


1) 1) . بر اساس اطلاق نسبت دادن علم غیب و شهادت به‌خدا است

یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا وَ هُوَ الرَّحِیمُ الْغَفُورُ ... عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ.

سبأ (34) 2 و 3

371. خداوند، دارای علم غیب و آگاه به موارد آن:

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ ... إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ.

بقره (2) 30 -\33

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ ....

آل‌عمران (3) 44

... لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ .... مائده (5) 94

... قٰالُوا لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 109

... إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی ...

إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. مائده (5) 116

... عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ .... انعام (6) 73

فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ مٰا کُنّٰا غٰائِبِینَ.

اعراف (7) 7

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. توبه (9) 78

... ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ .... توبه (9) 94

... وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ .... توبه (9) 105

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ ....

هود (11) 49

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... هود (11) 123

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ ....

یوسف (12) 102

عٰالِمُ الْغَیْبِ .... رعد (13) 9

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... (1)نحل (16) 77

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... کهف (18) 26

وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ .

طه (20) 7

عٰالِمِ الْغَیْبِ .... مؤمنون (23) 92

ذٰلِکَ عٰالِمُ الْغَیْبِ .... سجده (32) 6

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

سبأ (34) 48

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. فاطر (35) 38

قُلِ اللّٰهُمَّ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ عٰالِمَ الْغَیْبِ .... زمر (39) 46

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ....

حجرات (49) 18

هُوَ اللّٰهُ الَّذِی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ عٰالِمُ الْغَیْبِ ....

حشر (59) 22

... ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ .... جمعه (62) 8

عٰالِمُ الْغَیْبِ .... تغابن (64) 18


1) 1) . معنای «للّه غیب السّمٰوٰت و الأرض» این است که علم غیب، مختص خداوند است. (مجمع‌البیان، ج 5-\6 ، ص 579)

عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً.

جنّ (72) 26

372. علم غیب، در انحصار خدا:

... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ ....

آل‌عمران (3) 179

... قٰالُوا لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 109

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ ....

انعام (6) 59

... فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلّٰهِ .... یونس (10) 20

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ .... هود (11) 49

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ .... نمل (27) 65

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ مٰا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مٰا یُعْلِنُونَ

وَ مٰا مِنْ غٰائِبَةٍ فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. نمل (27) 74 و 75

عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً.

جنّ (72) 26

373. خداوند، دارای علم گسترده و عمیق به همۀ نهانها و غیبها:

... إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. مائده (5) 109

... إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. مائده (5) 116

... وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. توبه (9) 78

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

سبأ (34) 48

374. علم خداوند به ذرّات ریز در آسمانها و زمین، از آثار علم غیب او:

... عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ .... سبأ (34) 3

375. ربوبیّت خدا، مقتضی داشتن علم غیب و احاطۀ علمی بر همۀ موجودات:

... قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ .... سبأ (34) 3

376. آگاهی از علم غیب خداوند، تنها با رضایت و اذن او:

عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً

إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ .... جنّ (72) 26 و 27

377. امکان آگاهی رسولان و پیامبران از علم غیب خدا، به وسیلۀ وحی یا الهام:

عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً

إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ .... جنّ (72) 26 و 27

378. خداوند، آگاه به امور پنهان و غیبی زندگی منافقان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ. توبه (9) 64

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. توبه (9) 78

... قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. توبه (9) 94

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ

عَظِیمٍ

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 101 و 105

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ.

محمّد (47) 25 و 26

379. آگاهی خداوند به تمامی موجودات غیبی، در آسمانها و زمین:

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ. بقره (2) 33

قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... فرقان (25) 6

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. فاطر (35) 38

قُلْ أَ تُعَلِّمُونَ اللّٰهَ بِدِینِکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... حجرات (49) 16 و 18

380. آگاهی خداوند از مردگان و اجزای آنان، در دل زمین:

یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا ...

... لَتَأْتِیَنَّکُمْ عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ ... فِی الْأَرْضِ .... (1)سبأ (34) 2 و 3

نیز --< همین مدخل، موارد علم خدا، اسرار

نیز --< امّ‌الکتاب و لوح محفوظ

علم فعلی خدا

381. اختلاف مردم دربارۀ تعداد اصحاب کهف، از موارد علم فعلی خداوند:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ ... لَنٰا مِنْ أَمْرِنٰا رَشَداً فَضَرَبْنٰا عَلَی آذٰانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَداً ثُمَّ بَعَثْنٰاهُمْ لِنَعْلَمَ أَیُّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصیٰ لِمٰا لَبِثُوا أَمَداً. کهف (18) 10 -\12

382. مشخص شدن یاری‌کنندگان خداو پیامبران، از موارد علم فعلی خدا:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ وَ أَنْزَلْنٰا مَعَهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْمِیزٰانَ لِیَقُومَ النّٰاسُ بِالْقِسْطِ ... وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ .... حدید (57) 25

383. علم انبیا به وظایف رسالت از موارد علم فعلی خدا:

إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً

لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسٰالاٰتِ رَبِّهِمْ وَ أَحٰاطَ بِمٰا لَدَیْهِمْ وَ أَحْصیٰ کُلَّ شَیْءٍ عَدَداً. جنّ (72) 27 و 28

384. جدا شدن صف مؤمنان و مجاهدان راستین از مدّعیان دروغین، از موارد علم فعلی خدا:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کٰانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّٰ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُضِیعَ إِیمٰانَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ.

بقره (2) 143

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ


1) 1) . مقصود از «ما یلج»، مردگان است. (لباب‌التأویل، ج 3، ص 441؛ معالم‌التنزیل، بغوی، ج 3، ص 670)

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ. آل‌عمران (3) 140 و 142

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا ...

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ. آل‌عمران (3) 166 و 167

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. مائده (5) 94

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لاٰ رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. توبه (9) 16

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکٰاذِبِینَ. عنکبوت (29) 3

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ ...

وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ.

عنکبوت (29) 10 و 11

وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ وَ رَبُّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ. سبأ (34) 21

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتّٰی نَعْلَمَ الْمُجٰاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصّٰابِرِینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبٰارَکُمْ. محمّد (47) 31

غفلت از علم خدا

385. خودستایی، زاییدۀ غفلت از علم خدا:

... فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ.

نجم (53) 32

موارد علم خدا

1. آیندگان
386. همۀ افراد آینده از نسل بشر، در احاطۀ علمی خداوند:

وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ. حجر (15) 24

2. آینده
387. علم و آگاهی خداوند به آیندۀ فرشتگان:

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ بَلْ عِبٰادٌ مُکْرَمُونَ

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ یَشْفَعُونَ إِلاّٰ لِمَنِ ارْتَضیٰ وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ. انبیاء (21) 26 و 28

اَللّٰهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً وَ مِنَ النّٰاسِ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ.

حج (22) 75 و 76

388. علم خدا به عملکرد انسان در آینده و ناآگاهی آدمی از آیندۀ کار خود:

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لاٰ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لاٰ نَوْمٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاّٰ بِمٰا شٰاءَ وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ لاٰ یَؤُدُهُ حِفْظُهُمٰا وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ. بقره (2) 255

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ. حج (22) 76

إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْأَرْحٰامِ وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ مٰا ذٰا تَکْسِبُ غَداً وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. لقمان (31) 34

3. ابراهیم علیه السلام
389. علم خدا به ابراهیم علیه السلام و شایستگی او برای رشد و کمال:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا إِبْرٰاهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا بِهِ عٰالِمِینَ. انبیاء (21) 51

4. اجل
390. خداوند، عالم به اجل انسانها:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ .... انعام (6) 2

وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا کِتٰابٌ مَعْلُومٌ

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ.

حجر (15) 4 و 5

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. عنکبوت (29) 5

5. احوال اهل‌کتاب
391. آگاهی خدا از ایمان یا اعراض و کفر اهل‌کتاب به اسلام:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّٰهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. بقره (2) 135 و 137

6 . احوال بادیه‌نشینان
392. روحیّات و احوال اعراب بادیه‌نشین، در حیطۀ علم خدا:

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ یَعْلَمُوا حُدُودَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ مَغْرَماً وَ یَتَرَبَّصُ بِکُمُ الدَّوٰائِرَ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ.

توبه (9) 97 و 98 و 101

7. اختلاف
393. آگاهی خدا، از مسائل اختلافی و موارد نزاع:

وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتٰابِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ عَمّٰا جٰاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهٰاجاً وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ.

مائده (5) 48

8 . اسرار
394. علم خداوند به اسرار و رازهای نهفته در درون و اندیشه‌های قلبی‌انسانها:

أَ وَ لاٰ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ ....

بقره (2) 77

... أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ سَتَذْکُرُونَهُنَّ .... بقره (2) 235

... یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ ....

بقره (2) 255

قُلْ إِنْ تُخْفُوا مٰا فِی صُدُورِکُمْ أَوْ تُبْدُوهُ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ .... آل‌عمران (3) 29

... وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ .... اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. آل‌عمران (3) 118 و 119

... وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی

قُلُوبِکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

آل‌عمران (3) 154

... یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ. آل‌عمران (3) 167

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ ....

نساء (4) 63

... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7

... وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا کٰانُوا یَکْتُمُونَ. مائده (5) 61

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا تَکْتُمُونَ. مائده (5) 99

... إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 116

وَ هُوَ اللّٰهُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ فِی الْأَرْضِ یَعْلَمُ سِرَّکُمْ .... انعام (6) 3

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ الْأَرْضِ وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. انعام (6) 59

... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ. انفال (8) 24

... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

انفال (8) 43

... إِنْ یَعْلَمِ اللّٰهُ فِی قُلُوبِکُمْ خَیْراً ... لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ. انفال (8) 70

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. توبه (9) 78

... یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ ... إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

هود (11) 5

... اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ .... هود (11) 31

اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثیٰ وَ مٰا تَغِیضُ الْأَرْحٰامُ وَ مٰا تَزْدٰادُ وَ کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدٰارٍ

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْکَبِیرُ الْمُتَعٰالِ سَوٰاءٌ مِنْکُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سٰارِبٌ بِالنَّهٰارِ

لَهُ مُعَقِّبٰاتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلاٰ مَرَدَّ لَهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وٰالٍ. رعد (13) 8 -\11

رَبَّنٰا إِنَّکَ تَعْلَمُ مٰا نُخْفِی .... ابراهیم (14) 38

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ .... نحل (16) 19

... أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ .... نحل (16) 23

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ .... اسراء (17) 25

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً. اسراء (17) 47

... فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ . طه (20) 7

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ .... (1)طه (20) 110

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ .... انبیاء (21) 28

إِنَّهُ ... یَعْلَمُ مٰا تَکْتُمُونَ. انبیاء (21) 110

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا تَکْتُمُونَ. نور (24) 29

قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... فرقان (25) 6

أَلاّٰ یَسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی ... وَ یَعْلَمُ مٰا تُخْفُونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ. نمل (27) 25

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ مٰا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ ....

نمل (27) 74


1) 1) . مراد از «ما خلفهم» عمل سرّی و مخفی است. (تفسیر التحریروالتنویر، ج 8، جزء 16، ص 311)

وَ رَبُّکَ یَعْلَمُ مٰا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ ....

قصص (28) 69

... أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ.

عنکبوت (29) 10

وَ مَنْ کَفَرَ فَلاٰ یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ إِلَیْنٰا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

لقمان (31) 23

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ ... إِنْ تُبْدُوا شَیْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً.

احزاب (33) 51 و 54

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. فاطر (35) 38

فَلاٰ یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ إِنّٰا نَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ. یس (36) 76

... إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. زمر (39) 7

یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی الصُّدُورُ.

غافر (40) 19

... إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. شوری (42) 24

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ. زخرف (43) 80

... هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا تُفِیضُونَ فِیهِ کَفیٰ بِهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ .... احقاف (46) 8

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ. محمّد (47) 26

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ ... فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ .... فتح (48) 18

... وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. حدید (57) 6

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

مجادله (58) 7

... وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ .... ممتحنه (60) 1

... وَ یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

تغابن (64) 4

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ ... وَ أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ ... قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ. تحریم (66) 3

وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. ملک (67) 13

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُوعُونَ. انشقاق (84) 23

إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ مٰا یَخْفیٰ .

اعلی (87) 7

وَ حُصِّلَ مٰا فِی الصُّدُورِ

إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ. عادیات (100) 10 و 11

395. کامل‌تر بودن علم خدا به اسرار درونی انسانها از خود آنان:

... وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا کٰانُوا یَکْتُمُونَ. مائده (5) 61

... اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ .... هود (11) 31

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ .... اسراء (17) 25

... أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ.

عنکبوت (29) 10

... فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ.

نجم (53) 32

... تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ ....

ممتحنه (60) 1

بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُکَذِّبُونَ

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُوعُونَ. انشقاق (84) 22 و 23

396. یکسانی علم خداوند به اسرار و سخنان پنهان و آشکار:

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا تَکْتُمُونَ. نور (24) 29

أَلاّٰ یَسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْءَ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مٰا تُخْفُونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ. نمل (27) 25

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ ... إِنْ تُبْدُوا شَیْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً.

احزاب (33) 51 و 54

397. خداوند، عالم به اسرار و احوال درونی ملائکه:

... ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ ... قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ.

بقره (2) 31 و 33

398. علم خدا به رازها و اسرار درونی منافقان:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ. آل‌عمران (3) 167

نیز --< همین مدخل، علم خدا، موارد علم خدا، نیّت

9. اصحاب کهف
399. علم خدا، به حال اصحاب کهف:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ... وَ کَذٰلِکَ أَعْثَرْنٰا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا إِذْ یَتَنٰازَعُونَ بَیْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقٰالُوا ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیٰاناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ ...

کهف (18) 9 و 21

400. علم خداوند نسبت به مدّت خواب اصحاب کهف:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ .... قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قٰالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثْتُمْ ....

کهف (18) 9 و 19

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ... وَ لَبِثُوا فِی کَهْفِهِمْ ثَلاٰثَ مِائَةٍ سِنِینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعاً قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا .... کهف (18) 9 و 25 و 26

401. خداوند، عالم به تعداد اصحاب کهف:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ... سَیَقُولُونَ ثَلاٰثَةٌ رٰابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ ... قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ ....

کهف (18) 9 و 22

10. اصلاح
402. ارادۀ زن و مرد بر آشتی، در پی اختلاف، مورد آگاهی خدا:

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً خَبِیراً. نساء (4) 35

11. اعمال
403. علم خداوند به تمامی اعمال خیر و نیکوی انسان:

... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ .... بقره (2) 197

... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ.

بقره (2) 215

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقٰاتِ ... فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. بقره (2) 271

... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ.

بقره (2) 273

... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً.

نساء (4) 127

... وَ إِنْ تُحْسِنُوا ... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً.

نساء (4) 128

404. خداوند، آگاه به تمامی اعمال خوب و بد انسانها:

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ فَهِیَ کَالْحِجٰارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجٰارَةِ لَمٰا یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهٰارُ وَ إِنَّ مِنْهٰا لَمٰا یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْمٰاءُ وَ إِنَّ مِنْهٰا لَمٰا یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 74

ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیٰارِهِمْ تَظٰاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُسٰاریٰ تُفٰادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْرٰاجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتٰابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذٰلِکَ مِنْکُمْ إِلاّٰ خِزْیٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یُرَدُّونَ إِلیٰ أَشَدِّ الْعَذٰابِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 85

وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّٰاسِ عَلیٰ حَیٰاةٍ وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَ مٰا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذٰابِ أَنْ یُعَمَّرَ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ. بقره (2) 96

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 110

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ.

بقره (2) 140

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ. بقره (2) 144

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 149

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

بقره (2) 233

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. بقره (2) 234

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 237

... یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ .... (1)

بقره (2) 255

وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ تَثْبِیتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصٰابَهٰا وٰابِلٌ فَآتَتْ أُکُلَهٰا ضِعْفَیْنِ فَإِنْ لَمْ یُصِبْهٰا وٰابِلٌ


1) 1) . از اعمال ظاهره به «ما بین ایدیهم» تعبیر شد و«ما خلفهم» کنایه از اعمال آشکار و مخفی است. (تفسیر التحریروالتنویر، ج 3، جزء 3، ص 22)

فَطَلٌّ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 265

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. بقره (2) 271

وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلیٰ سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا کٰاتِباً فَرِهٰانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمٰانَتَهُ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ تَکْتُمُوا الشَّهٰادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْهٰا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ. بقره (2) 283

... وَ اللّٰهُ شَهِیدٌ عَلیٰ مٰا تَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 98

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ أَنْتُمْ شُهَدٰاءُ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 99

... إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ. آل‌عمران (3) 120

... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 153

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. آل‌عمران (3) 156

هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ.

آل‌عمران (3) 163

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. آل‌عمران (3) 180

مٰا أَصٰابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَ مٰا أَصٰابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ ... وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً.

نساء (4) 79

... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 94

... وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً. نساء (4) 108

... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 128

... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

... إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. مائده (5) 8

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ. مائده (5) 14

وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتٰابِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ عَمّٰا جٰاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهٰاجاً وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ.

مائده (5) 48

وَ حَسِبُوا أَلاّٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا ثُمَّ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا کَثِیرٌ مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ. مائده (5) 71

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. مائده (5) 105

مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. مائده (5) 117

... وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ. انعام (6) 3

... وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ... ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. انعام (6) 60

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 108

وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 132

إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْءٍ إِنَّمٰا أَمْرُهُمْ إِلَی اللّٰهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ. انعام (6) 159

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ وَ لاٰ تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلاّٰ عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ. انعام (6) 164

وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰی لاٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلّٰهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

انفال (8) 39

... وَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ. انفال (8) 47

... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. توبه (9) 16

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 94

... وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. توبه (9) 105

فَلَمّٰا أَنْجٰاهُمْ إِذٰا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنَّمٰا بَغْیُکُمْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ مَتٰاعَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ إِلَیْنٰا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. یونس (10) 23

فَکَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ إِنْ کُنّٰا عَنْ عِبٰادَتِکُمْ لَغٰافِلِینَ. یونس (10) 29

وَ مٰا یَتَّبِعُ أَکْثَرُهُمْ إِلاّٰ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لاٰ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ.

یونس (10) 36

... ثُمَّ اللّٰهُ شَهِیدٌ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ. یونس (10) 46

... وَ لاٰ تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاّٰ کُنّٰا عَلَیْکُمْ شُهُوداً ....

یونس (10) 61

... إِنَّ رَبِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ. هود (11) 92

... إِنَّهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. هود (11) 111

فَاسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ مَنْ تٰابَ مَعَکَ وَ لاٰ تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. هود (11) 112

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. هود (11) 123

... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ. یوسف (12) 19

... فَلِلّٰهِ الْمَکْرُ جَمِیعاً یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ .... رعد (13) 42

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ ....

ابراهیم (14) 42

... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. نحل (16) 28

... إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ. نحل (16) 91

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئِینَ وَ النَّصٰاریٰ وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللّٰهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. حجّ (22) 17

وَ إِنْ جٰادَلُوکَ فَقُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا تَعْمَلُونَ.

حجّ (22) 68

... إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ. مؤمنون (23) 51

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ. نور (24) 28

... اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ. نور (24) 30

... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ. نور (24) 41

... إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. نور (24) 53

... وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا ....

نور (24) 64

وَ لَوْ شِئْنٰا لَبَعَثْنٰا فِی کُلِّ قَرْیَةٍ نَذِیراً. فرقان (25) 51

قٰالَ رَبِّی أَعْلَمُ بِمٰا تَعْمَلُونَ. شعراء (26) 188

... إِنَّهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَفْعَلُونَ. نمل (27) 88

وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ سَیُرِیکُمْ آیٰاتِهِ فَتَعْرِفُونَهٰا وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. نمل (27) 93

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

عنکبوت (29) 8

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَصْنَعُونَ. عنکبوت (29) 45

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. لقمان (31) 15 و 16

وَ مَنْ کَفَرَ فَلاٰ یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ إِلَیْنٰا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

لقمان (31) 23

... وَ أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. لقمان (31) 29

... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. احزاب (33) 2

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً.

احزاب (33) 9

أَنِ اعْمَلْ سٰابِغٰاتٍ وَ قَدِّرْ فِی السَّرْدِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. سبأ (34) 11

وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ وَ رَبُّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ. سبأ (34) 21

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ. فاطر (35) 8

... إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ .... زمر (39) 7

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ. زمر (39) 70

یَوْمَ هُمْ بٰارِزُونَ لاٰ یَخْفیٰ عَلَی اللّٰهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ .... غافر (40) 16

... وَ لٰکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَعْلَمُ کَثِیراً مِمّٰا تَعْمَلُونَ وَ ذٰلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ أَرْدٰاکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ.

فصّلت (41) 22 و 23

إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیٰاتِنٰا لاٰ یَخْفَوْنَ عَلَیْنٰا أَ فَمَنْ یُلْقیٰ فِی النّٰارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ اعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

فصّلت (41) 40

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ رَحْمَةً مِنّٰا مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هٰذٰا لِی وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلیٰ رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنیٰ فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِمٰا عَمِلُوا وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ. فصّلت (41) 50

وَ هُوَ الَّذِی ... وَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ. شوری (42) 25

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ. محمّد (47) 30

... بَلْ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. فتح (48) 11

وَ هُوَ الَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً. فتح (48) 24

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. حجرات (49) 18

هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. حدید (57) 4

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. حدید (57) 10

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. مجادله (58) 3

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا أَحْصٰاهُ اللّٰهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ.

مجادله (58) 6

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

مجادله (58) 7

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجٰالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّٰهُ لَکُمْ وَ إِذٰا قِیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. مجادله (58) 11

... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. مجادله (58) 13

... إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. حشر (59) 18

لَنْ تَنْفَعَکُمْ أَرْحٰامُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَفْصِلُ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

ممتحنه (60) 3

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ ... ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

جمعه (62) 7 و 8

... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. منافقون (63) 11

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. تغابن (64) 2

زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ وَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. تغابن (64) 7

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. تغابن (64) 8

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ فَوْقَهُمْ صٰافّٰاتٍ وَ یَقْبِضْنَ مٰا یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمٰنُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ بَصِیرٌ.

ملک (67) 19

نیز --< همین مدخل، علم خدا، موارد علم خدا، خیر

12. اعمال خیر
405. علم خداوند به تمامی اعمال خیر و نیکوی انسان:

... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ .... بقره (2) 197

... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ.

بقره (2) 215

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقٰاتِ ... فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. بقره (2) 271

... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً ... وَ إِنْ تُحْسِنُوا ... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً.

نساء (4) 127 و 128

13. افتادن دانه‌ها
406. افتادن دانه‌ها در دل خاک تیره، در احاطۀ علمی خدا:

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ ... وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ الْأَرْضِ .... انعام (6) 59

14. افترا
407. افتراهای ناروای مشرکان به پیامبر صلی الله علیه و آله ، مورد علم و آگاهی خداوند:

وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّمٰا یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسٰانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ وَ هٰذٰا لِسٰانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ. نحل (16) 103

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَلاٰ تَمْلِکُونَ لِی مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا تُفِیضُونَ فِیهِ ....

احقاف (46) 8

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَقُولُونَ وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبّٰارٍ فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخٰافُ وَعِیدِ. ق (50) 45

408. افترا و تهمت ناروای برخی منافقان به همسر پیامبر و نقل و اشاعۀ آن در میان مؤمنان، در حیطۀ آگاهی خدا:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ ... لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ ... إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِکُمْ مٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ ...

وَ لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَتَکَلَّمَ بِهٰذٰا ... یَعِظُکُمُ اللّٰهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ وَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفٰاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ.

نور (24) 11 -\13 و 15 -\19

15. القائات شیطان
409. خداوند، آگاه به تلاش ناموفّق شیطان، در القائات خود به انبیا:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لاٰ نَبِیٍّ إِلاّٰ إِذٰا تَمَنّٰی أَلْقَی الشَّیْطٰانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ فَیَنْسَخُ اللّٰهُ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ ثُمَّ یُحْکِمُ اللّٰهُ آیٰاتِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. حج (22) 52

16. امامان علیهم السلام
410. آگاهی خدا به نام و وجود امامان علیهم السلام و پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از خلقت آدم علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ. (1)بقره (2) 30 -\33

17. امور انسان
411. علم همه جانبه و برتر خداوند، نسبت به انسانها:

قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذٰلِکُمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ


1) 1) . از امام صادق علیه السلام روایت شده است: خداوند اسامی حجج خود [پیامبران و امامان علیهم السلام ] را به آدم یاد داد. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 54، ح 87)

رَبِّهِمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ. آل‌عمران (3) 15

فَإِنْ حَاجُّوکَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ لِلّٰهِ وَ مَنِ اتَّبَعَنِ وَ قُلْ لِلَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْأُمِّیِّینَ أَ أَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ.

آل‌عمران (3) 20

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ.

انعام (6) 18

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ .... اسراء (17) 54

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً. طه (20) 110

أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قَدْ یَعْلَمُ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. نور (24) 64

مٰا خَلْقُکُمْ وَ لاٰ بَعْثُکُمْ إِلاّٰ کَنَفْسٍ وٰاحِدَةٍ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ. لقمان (31) 28

وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ بِعِبٰادِهِ لَخَبِیرٌ بَصِیرٌ. فاطر (35) 31

وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِمٰا کَسَبُوا مٰا تَرَکَ عَلیٰ ظَهْرِهٰا مِنْ دَابَّةٍ وَ لٰکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِعِبٰادِهِ بَصِیراً. فاطر (35) 45

فَسَتَذْکُرُونَ مٰا أَقُولُ لَکُمْ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ. غافر (40) 44

اَللّٰهُ لَطِیفٌ بِعِبٰادِهِ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ. شوری (42) 19

وَ لَوْ بَسَطَ اللّٰهُ الرِّزْقَ لِعِبٰادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ وَ لٰکِنْ یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ بِعِبٰادِهِ خَبِیرٌ بَصِیرٌ. شوری (42) 27

... إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ ....

نجم (53) 32

412. علم خداوند به عجز انسانها، در احصا و ضبط شب و روز:

... وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ ....

مزمّل (73) 20

413. خداوند، عالم به عجز انسانها از احصاو ضبط زمان لازم برای تهجّد:

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ ....

مزمّل (73) 20

414. خداوند، دانای مطلق به گذشته، حال و آیندۀ انسانها:

... یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ ....

بقره (2) 255

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ .... طه (20) 110

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ. (1)حج (22) 76

إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْأَرْحٰامِ وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ مٰا ذٰا تَکْسِبُ غَداً وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. لقمان (31) 34

نیز --< همین مدخل، موارد علم خدا، جنین و حالات


1) 1) . گفته شده: مراد از «ما بین ایدیهم» آینده و مراد از «ما خلفهم» گذشته است. (تفسیر التحریروالتنویر، ج 13، جزء 17، ص 345)

18. امور خیر
415. علم و آگاهی خداوند به اعمال خیر بندگان، ضامن پاداش آنان:

... وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّٰهَ شٰاکِرٌ عَلِیمٌ.

بقره (2) 158

نیز --< خیر، علم به خیر

19. انبیا

--< همین مدخل، علم خدا، موارد علم خدا، رسالت

20. انفاقها
416. آگاهی خداوند، از انفاقهای انسانها:

مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنٰابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللّٰهُ یُضٰاعِفُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ.

بقره (2) 261

وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ تَثْبِیتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصٰابَهٰا وٰابِلٌ فَآتَتْ أُکُلَهٰا ضِعْفَیْنِ فَإِنْ لَمْ یُصِبْهٰا وٰابِلٌ فَطَلٌّ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 265

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا کَسَبْتُمْ وَ مِمّٰا أَخْرَجْنٰا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لاٰ تَیَمَّمُوا الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِیهِ إِلاّٰ أَنْ تُغْمِضُوا فِیهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ

اَلشَّیْطٰانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشٰاءِ وَ اللّٰهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ.

بقره (2) 267 و 268

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. بقره (2) 270

... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ.

بقره (2) 273

... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ.

آل‌عمران (3) 92

وَ مٰا ذٰا عَلَیْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِهِمْ عَلِیماً.

نساء (4) 39

21. ایمان
417. خداوند، داناتر از خود انسانها نسبت به ایمان‌شان:

... وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِکُمْ .... نساء (4) 25

... اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ .... ممتحنه (60) 10

22. بارداری
418. آگاهی خداوند به تمامی مراحل بارداری زنان:

اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثیٰ وَ مٰا تَغِیضُ الْأَرْحٰامُ وَ مٰا تَزْدٰادُ وَ کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدٰارٍ. رعد (13) 8

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ... وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ .... فاطر (35) 11

... وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ ....

فصّلت (41) 47

23. بازدارندگان از جهاد
419. علم خدا به بازدارندگان از جهاد:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ .... احزاب (33) 18

24. بالاروندگان به آسمان
420. تعلّق علم خدا به بالاروندگان و عروج‌کنندگان به آسمان:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... یَعْلَمُ ... وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا .... سبأ (34) 1 و 2

25. بت‌پرستی
421. بت‌پرستی مشرکان، در قلمرو آگاهی خدا:

قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً وَ اللّٰهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. مائده (5) 76

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ

لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ ....

عنکبوت (29) 41 و 42

26. بدعت
422. بدعتهای مشرکان، در قلمرو علم خدا:

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکٰاءُ سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ. انعام (6) 139

27. برآمده‌ها از زمین
423. تعلّق علم خداوند، به برآمدنیهای از زمین:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا .... سبأ (34) 1 و 2

28. برگزیدگی بنی‌اسرائیل
424. برگزیدگی و انتخاب بنی‌اسرائیل، انتخابی عالمانه و آگاهانه از سوی خداوند:

وَ لَقَدْ نَجَّیْنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنَ الْعَذٰابِ الْمُهِینِ

وَ لَقَدِ اخْتَرْنٰاهُمْ عَلیٰ عِلْمٍ عَلَی الْعٰالَمِینَ.

دخان (44) 30 و 32

29. بیماری

--< همین مدخل، علم خدا، موارد علم خدا، حالات انسانها

30. پاداش آخرتی
425. عظمت پاداش آخرتی، در حیطۀ علم خدا:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ. نحل (16) 41

31. پاکان
426. پاکان و تزکیه شدگان، در قلمرو علم خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ وَ مَنْ یَتَّبِعْ خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مٰا زَکیٰ مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. نور (24) 21

32. پنهان‌شدگان
427. یکسان بودن علم خداوند به نهان شدگان در تاریکیهای شب و آشکار شدگان در روشنایی روز:

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ ... سَوٰاءٌ مِنْکُمْ ... وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سٰارِبٌ بِالنَّهٰارِ.

رعد (13) 9 و 10

33. پیروان محمّد
428. مشخص شدن پیروان واقعی محمّد در علم خدا، هدف از تعیین بیت‌المقدّس برای قبلۀ مسلمانان:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کٰانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّٰ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُضِیعَ إِیمٰانَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ.

بقره (2) 143

34. پیروزی مؤمنان
429. پیروزی مؤمنان با امداد خدا، در قلمرو علم خدا:

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْویٰ وَ الرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ لَوْ تَوٰاعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِی الْمِیعٰادِ وَ لٰکِنْ لِیَقْضِیَ اللّٰهُ أَمْراً کٰانَ مَفْعُولاً لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْییٰ مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِیمٌ

بِذٰاتِ الصُّدُورِ. انفال (8) 42 و 43

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ

وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.

توبه (9) 14 و 15

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً.

فتح (48) 28

35. پیشینیان
430. پیشینیان و اقوام گذشته، در قلمرو علم خدا:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ. ابراهیم (14) 9

وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ. حجر (15) 24

قٰالَ فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ

قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی .... طه (20) 51 و 52

36. تائبان
431. توبه‌کنندگان، مورد توجّه و آگاهی خدا:

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولٰئِکَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 17

37. تأثیر اسباب
432. تأثیر علل و اسباب نظام هستی، در حیطۀ علم مطلق الهی:

... مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ .... (1)بقره (2) 255

38. تأویل متشابهات
433. خداوند، دانا به تأویل متشابهات قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ ... وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ ... وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ .... آل‌عمران (3) 7

39. تبلیغ

--< همین مدخل ، علم خدا، موارد علم خدا، رسالت

40. ترک اعمال خیر
434. خودداری از اعمال نیک به بهانۀ سوگند بر ترک آنها، در قلمرو علم و آگاهی خدا:

وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ النّٰاسِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.

بقره (2) 224

41. تسبیح
435. خداوند، دانا به تسبیح تمامی اهل آسمان و زمین و پرندگان:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ صَافّٰاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ. نور (24) 41

42. تغییر سرنوشت
436. تغییر سرنوشت هر قوم بر اثر دگرگونی و نوع عملکرد و رفتار آنان، در حیطۀ علم خدا:

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً


1) 1) . بنا بر اینکه مراد از شفاعت، وساطت مطلق در عالم اسباب و وسایط باشد. (المیزان، ج 2، ص 332)

نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. انفال (8) 52 و 53

43. تغییر وصیّت
437. تغییر وصیّت از سوی دیگران، گناه و مورد آگاهی خدا:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 180 و 181

44. تقدّم خویشان
438. تقدّم خویشاوندان (در ارث و...) بر دیگران، در دیوان و علم الهی:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. انفال (8) 75

45. توطئه‌ها
439. علم و احاطۀ خداوند بر توطئه‌ها و نقشه‌های سرّی دغلبازان:

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ مٰا لاٰ یَرْضیٰ مِنَ الْقَوْلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً. نساء (4) 108

440. علم خداوند، به تمامی توطئه‌های منافقان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 107 و 110

... رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ. محمّد (47) 20 و 26

46. تهجّد محمّد صلی الله علیه و آله
441. علم و آگاهی خداوند به تهجد پیامبر صلی الله علیه و آله و گروهی از مؤمنان:

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ ....

مزمّل (73) 20

47. جنود الهی
442. علم انحصاری خداوند به سپاهیان خود:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً.

فتح (48) 4

... وَ مٰا یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلاّٰ هُوَ .... مدّثر (74) 31

48. جنین
443. احاطۀ علمی کامل خداوند، به جنین انسان و حیوانات و مراحل دگرگونی و تحوّلات آنها:

اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثیٰ وَ مٰا تَغِیضُ الْأَرْحٰامُ وَ مٰا تَزْدٰادُ وَ کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدٰارٍ. رعد (13) 8

إِنَّ اللّٰهَ ... وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْأَرْحٰامِ .... لقمان (31) 34

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوٰاجاً وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ ... إِلاّٰ بِعِلْمِهِ ....

فاطر (35) 11

إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السّٰاعَةِ ... وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ ....

فصّلت (41) 47

... هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ ... نجم (53) 32

49. جهاد
444. جهاد در راه خدا، مورد توجّه و آگاهی خدا:

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 244

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 121

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً.

نساء (4) 104

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضیٰ وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ آخَرُونَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ.

مزمّل (73) 20

50. جهان

--< همین مدخل،علم خدا، موارد علم خدا، موجودات

51. حالات انسانها
445. اشراف و علم خداوند، به دگرگونی احوال، رفتار و فرجام انسانها:

أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قَدْ یَعْلَمُ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. نور (24) 64

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَیْبَةً یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْقَدِیرُ. روم (30) 54

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوٰاکُمْ. محمّد (47) 19

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ

وَ إِنَّهُ عَلیٰ ذٰلِکَ لَشَهِیدٌ

وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ

أَ فَلاٰ یَعْلَمُ إِذٰا بُعْثِرَ مٰا فِی الْقُبُورِ

وَ حُصِّلَ مٰا فِی الصُّدُورِ

إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ.

عادیات (100) 6 -\11

446. آگاهی کامل خداوند، از بیمار شدن انسان:

... وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ ... عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضیٰ .... مزمّل (73) 20

447. ربوبیّت و پروردگاری خداوند، مقتضی علم و آگاهی کامل او به احوال انسانها:

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ .... اسراء (17) 54

... إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ ....

نجم (53) 32

52. حزن محمّد صلی الله علیه و آله
448. خداوند، آگاه به حزن پیامبر صلی الله علیه و آله از سخنان آزاردهندۀ کافران:

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ. انعام (6) 33

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. یونس (10) 65

53. حقوق همسران
449. خداوند، عالم به حقوق تعیین شده، دربارۀ همسران مؤمنان:

... خٰالِصَةً لَکَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ عَلِمْنٰا

مٰا فَرَضْنٰا عَلَیْهِمْ فِی أَزْوٰاجِهِمْ .... احزاب (33) 50

54. حکومت
450. اعطای حکومت به برخی اشخاص، در قلمرو علم و آگاهی خدا:

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 247

55. خاتمیّت
451. خداوند، دانا به خاتمیت رسالت و پایان نبوت به سبب محمد صلی الله علیه و آله :

مٰا کٰانَ مُحَمَّدٌ أَبٰا أَحَدٍ مِنْ رِجٰالِکُمْ وَ لٰکِنْ رَسُولَ اللّٰهِ وَ خٰاتَمَ النَّبِیِّینَ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. احزاب (33) 40

56. خارج‌شوندگان از زمین
452. علم و احاطۀ الهی بر خارج‌شوندگان از زمین:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا .... سبأ (34) 1 و 2

57. خلف وعده
453. خلف وعدۀ منافقان با خدا، در قلمرو علم خدا:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. توبه (9) 77 و 78

58. خلقت
454. آفرینش آسمانها و زمین، در قلمرو علم خدا:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ. انعام (6) 73

ذٰلِکَ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

اَلَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسٰانِ مِنْ طِینٍ. سجده (32) 6 و 7

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ. زخرف (43) 9 و 12

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ ... وَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً.

طلاق (65) 12

455. آفرینش انسان از گِل، در حیطۀ علم گستردۀ خدا:

ذٰلِکَ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

اَلَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسٰانِ مِنْ طِینٍ. سجده (32) 6 و 7

456. تداوم نسل انسان با آبی پست (منی)، در قلمرو علم خدا:

ذٰلِکَ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ مٰاءٍ مَهِینٍ.

سجده (32) 6 و 8

457. مراحل مختلف آفرینش انسان، تجلّی علم و قدرت خداوند:

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَیْبَةً یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْقَدِیرُ. روم (30) 54

458. خلقت انسانها و قرار دادن تفاوتهای قومی و قبیله‌ای، به منظور شناسایی آنها، نشانه و مصداق احاطۀ علمی او نسبت به حقایق:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ

وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. حجرات (49) 13

459. خلقت انسان و جهان به امر خدا، از موارد احاطۀ علمی او:

فٰاطِرُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ أَزْوٰاجاً یَذْرَؤُکُمْ فِیهِ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ.

شوری (42) 11

... إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ أَ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ. ملک (67) 13 و 14

460. آفرینش زمین و بستر مناسب بودن آن برای حرکت و روزی انسانها، در قلمرو علم و آگاهی خداوند:

... إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِی مَنٰاکِبِهٰا وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ .... ملک (67) 13 و 15

59. خواسته‌ها
461. خواسته‌های آدمیان، در قلمرو علم خدا:

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً بَصِیراً. نساء (4) 134

وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً. انسان (76) 30

60 . خیانتکاران
462. خداوند، دانا به مقاصد خیانتکاران:

وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ مٰا لاٰ یَرْضیٰ مِنَ الْقَوْلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً. نساء (4) 107 و 108

وَ إِنْ یُرِیدُوا خِیٰانَتَکَ فَقَدْ خٰانُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْکَنَ مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. انفال (8) 71

یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ .... غافر (40) 19

463. آگاهی خداوند به نگاههای خیانت‌بار چشم:

یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ .... غافر (40) 19

464. علم خداوند به خیانت انسانها به خود، باعث تسهیل در احکام روزه:

... عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ وَ عَفٰا عَنْکُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیٰامَ إِلَی اللَّیْلِ .... بقره (2) 187

61 . دروغگویان
465. علم خداوند به دروغگویان:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ. توبه (9) 42

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. توبه (9) 77 و 78

قٰالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهٰا یُوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِهٰا لَهُمْ قٰالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَکٰاناً وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا تَصِفُونَ. یوسف (12) 77

اِرْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا وَ مٰا کُنّٰا لِلْغَیْبِ حٰافِظِینَ

وَ سْئَلِ الْقَرْیَةَ الَّتِی کُنّٰا فِیهٰا وَ الْعِیرَ الَّتِی أَقْبَلْنٰا فِیهٰا وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ

لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَنِی بِهِمْ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ.

یوسف (12) 81 -\83

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکٰاذِبِینَ.

عنکبوت (29) 2 و 3

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ. منافقون (63) 1

62 . دشمنان
466. دانایی گسترده‌تر خداوند نسبت به دشمنان مسلمانان:

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِأَعْدٰائِکُمْ .... نساء (4) 45

... تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّٰهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لاٰ تَعْلَمُونَهُمُ اللّٰهُ یَعْلَمُهُمْ .... انفال (8) 60

63 . دعاها
467. دعاها و نیایشها، در قلمرو استماع و آگاهی خدا:

وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرٰاهِیمُ الْقَوٰاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمٰاعِیلُ رَبَّنٰا تَقَبَّلْ مِنّٰا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ.

بقره (2) 127

ذُرِّیَّةً بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ قٰالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعٰاءِ.

آل‌عمران (3) 34 و 35 و 38

وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا مٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ وَ سْئَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. نساء (4) 32

یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا وَ اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الْخٰاطِئِینَ

قٰالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ وَ إِلاّٰ تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیْهِنَّ وَ أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

فَاسْتَجٰابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. یوسف (12) 29 و 33 و 34

رَبَّنٰا إِنَّکَ تَعْلَمُ مٰا نُخْفِی وَ مٰا نُعْلِنُ وَ مٰا یَخْفیٰ عَلَی اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ.

ابراهیم (14) 38

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ صَافّٰاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ. نور (24) 41

64 . دین ابراهیم علیه السلام
468. خدا، داناتر از هر کس به دین ابراهیم علیه السلام و فرزندان او:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ.

بقره (2) 140

65 . ذکر
469. ذکر آیات خدا در خانه، مورد آگاهی و توجه خدا:

وَ اذْکُرْنَ مٰا یُتْلیٰ فِی بُیُوتِکُنَّ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ وَ الْحِکْمَةِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ لَطِیفاً خَبِیراً.

احزاب (33) 34

66 . رزق
470. رزق و روزی جنبندگان و انسانها، در قلمرو علم و آگاهی خدا:

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا

وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهٰا وَ مُسْتَوْدَعَهٰا کُلٌّ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. هود (11) 6

وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّٰهُ یَرْزُقُهٰا وَ إِیّٰاکُمْ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. عنکبوت (29) 60

اَللّٰهُ لَطِیفٌ بِعِبٰادِهِ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ. شوری (42) 19

471. تنها خداوند، عالم به رزق و روزی بندگان مخلص در بهشت:

إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ

أُولٰئِکَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ. (1)صافّات (37) 40 و 41

472. گشایش و تقدیر روزی بندگان، در حیطۀ آگاهی خدا:

إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ کٰانَ بِعِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً. اسراء (17) 30

اَللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. عنکبوت (29) 62

لَهُ مَقٰالِیدُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

شوری (42) 12

وَ لَوْ بَسَطَ اللّٰهُ الرِّزْقَ لِعِبٰادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ وَ لٰکِنْ یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ بِعِبٰادِهِ خَبِیرٌ بَصِیرٌ. شوری (42) 27

67 . رسالت
473. سخن پیامبران انطاکیه، مبنی بر علم خداوند به رسالت ایشان:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحٰابَ الْقَرْیَةِ إِذْ جٰاءَهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا رَبُّنٰا یَعْلَمُ إِنّٰا إِلَیْکُمْ لَمُرْسَلُونَ. (2)یس (36) 13 و 16

474. رسالتها و ابلاغهای پیامبران، در احاطۀ علم خداوند:

اَللّٰهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً وَ مِنَ النّٰاسِ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ.

حج (22) 75 و 76

لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسٰالاٰتِ رَبِّهِمْ وَ أَحٰاطَ بِمٰا لَدَیْهِمْ .... جنّ (72) 28

475. علم خداوند به رسالت الهی محمد صلی الله علیه و آله :

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ .... منافقون (63) 1

68 . روح
476. آگاهی خدا به حقیقت روح:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّٰ قَلِیلاً. اسراء (17) 85

69 . ریزش برگها
477. ریزش برگ درختان، در احاطۀ علمی خداوند:

... وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا .... انعام (6) 59

70. زایمان
478. زایمان و وضع حمل زنان، در حیطۀ علم خداوند:

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ .... آل‌عمران (3) 36

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوٰاجاً وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ .... فاطر (35) 11

إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السّٰاعَةِ ... وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ


1) 1) . مقصود از «رزق معلوم» معین بودن آن در علم الهی است. (المیزان، ج 12، ص 159)

2) 2) . مقصود از «القریة»، انطاکیه است. (تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 379، ح 30؛ الکشاف، ج 4، ص 7)

وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ .... فصّلت (41) 47

71. زندگی انسان
479. انسانها در صحنۀ قیامت، بی‌اطّلاع از مدّت دقیق زندگی دنیایی خود و آگاهی خدا به آن:

قٰالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ

قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ فَسْئَلِ الْعٰادِّینَ

قٰالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً لَوْ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ.

مؤمنون (23) 112 -\114

72. زندگی ذوالقرنین
480. بازگویی سفر ذوالقرنین به شرق و غرب، نمودی از احاطۀ علمی خدا بر زوایای زندگی او:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَیْکُمْ مِنْهُ ذِکْراً

إِنّٰا مَکَّنّٰا لَهُ فِی الْأَرْضِ وَ آتَیْنٰاهُ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ سَبَباً

فَأَتْبَعَ سَبَباً

حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهٰا تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَةٍ وَ وَجَدَ عِنْدَهٰا قَوْماً قُلْنٰا یٰا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِمّٰا أَنْ تُعَذِّبَ وَ إِمّٰا أَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْناً

قٰالَ أَمّٰا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ یُرَدُّ إِلیٰ رَبِّهِ فَیُعَذِّبُهُ عَذٰاباً نُکْراً

وَ أَمّٰا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُ جَزٰاءً الْحُسْنیٰ وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنٰا یُسْراً

ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً

حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهٰا تَطْلُعُ عَلیٰ قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهٰا سِتْراً

کَذٰلِکَ وَ قَدْ أَحَطْنٰا بِمٰا لَدَیْهِ خُبْراً.

کهف (18) 83 -\91

73. ساکنان آسمانها
481. ساکنان آسمانها، در احاطۀ علم خدا:

وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ .... اسراء (17) 55

إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ إِلاّٰ آتِی الرَّحْمٰنِ عَبْداً

لَقَدْ أَحْصٰاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا.

مریم (19) 93 و 94

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ مٰا یَشْعُرُونَ أَیّٰانَ یُبْعَثُونَ. نمل (27) 65

74. سجده
482. سجده کردن پیامبر صلی الله علیه و آله ، در حیطۀ علم خدا:

وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ

اَلَّذِی یَرٰاکَ حِینَ تَقُومُ

وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ

إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. شعراء (26) 217 -\220

75. سخنان
483. خداوند، دانا و آگاه به تمامی سخنان:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلاٰ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ قٰالُوا أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ لِیُحَاجُّوکُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّکُمْ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

أَ وَ لاٰ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ.

بقره (2) 76 و 77

لَقَدْ سَمِعَ اللّٰهُ قَوْلَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ فَقِیرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِیٰاءُ سَنَکْتُبُ مٰا قٰالُوا وَ قَتْلَهُمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ نَقُولُ ذُوقُوا عَذٰابَ الْحَرِیقِ.

آل‌عمران (3) 181

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً.

نساء (4) 94

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ مٰا لاٰ یَرْضیٰ مِنَ الْقَوْلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً. نساء (4) 108

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً. نساء (4) 148

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ ... قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ ... إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ ... مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ.

مائده (5) 116 و 117

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ ....

توبه (9) 78

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. یونس (10) 65

قٰالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهٰا یُوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِهٰا لَهُمْ قٰالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَکٰاناً وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا تَصِفُونَ. یوسف (12) 77

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْکَبِیرُ الْمُتَعٰالِ

سَوٰاءٌ مِنْکُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سٰارِبٌ بِالنَّهٰارِ.

رعد (13) 9 و 10

وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّمٰا یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسٰانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ وَ هٰذٰا لِسٰانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ. نحل (16) 103

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً. اسراء (17) 47

وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ .

طه (20) 7

یَتَخٰافَتُونَ بَیْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ عَشْراً

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَقُولُونَ إِذْ یَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِیقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ یَوْماً. طه (20) 103 و 104

قٰالَ رَبِّی یَعْلَمُ الْقَوْلَ فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. انبیاء (21) 4

إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ .... انبیاء (21) 110

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ

إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیٰانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِیدٌ

مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ.

ق (50) 16 -\18

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَقُولُونَ وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبّٰارٍ فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخٰافُ وَعِیدِ. ق (50) 45

قَدْ سَمِعَ اللّٰهُ قَوْلَ الَّتِی تُجٰادِلُکَ فِی زَوْجِهٰا وَ تَشْتَکِی إِلَی اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَسْمَعُ تَحٰاوُرَکُمٰا إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ. مجادله (58) 1

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

مجادله (58) 7

... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. مجادله (58) 13

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً فَلَمّٰا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ ... فَلَمّٰا نَبَّأَهٰا بِهِ قٰالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هٰذٰا قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ.

تحریم (66) 3

وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. ملک (67) 13

76. شاکران
484. خداوند، داناتر نسبت به شاکران و سپاسگزاران:

... أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ. انعام (6) 53

77. شایستگان آرامش
485. خداوند، عالم به شایستگان آرامش و نیازمندان واقعی بهره‌مندی از آن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً.

فتح (48) 4

إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. فتح (48) 26

78. شایستگان تزکیه
486. خداوند، عالم به افراد مستعدّ و شایسته برای تزکیه شدن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ وَ مَنْ یَتَّبِعْ خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مٰا زَکیٰ مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. نور (24) 21

79. شایستگان تفضّل
487. خداوند، عالم به شایستگان تفضّلات خود:

وَ لاٰ تُؤْمِنُوا إِلاّٰ لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدیٰ هُدَی اللّٰهِ أَنْ یُؤْتیٰ أَحَدٌ مِثْلَ مٰا أُوتِیتُمْ أَوْ یُحٰاجُّوکُمْ عِنْدَ رَبِّکُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ

یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ.

آل‌عمران (3) 73 و 74

وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا مٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ وَ سْئَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. نساء (4) 32

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً

ذٰلِکَ الْفَضْلُ مِنَ اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ عَلِیماً. نساء (4) 69 و 70

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ.

مائده (5) 54

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 28

وَ أَنْکِحُوا الْأَیٰامیٰ مِنْکُمْ وَ الصّٰالِحِینَ مِنْ عِبٰادِکُمْ وَ إِمٰائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ یُغْنِهِمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. نور (24) 32

وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ

فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.

حجرات (49) 7 و 8

80 . شفاعت‌کنندگان
488. شفاعت‌کنندگان، در احاطۀ علمی خدا:

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لاٰ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ

وَ لاٰ نَوْمٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاّٰ بِمٰا شٰاءَ وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ لاٰ یَؤُدُهُ حِفْظُهُمٰا وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ. بقره (2) 255

یَوْمَئِذٍ لاٰ تَنْفَعُ الشَّفٰاعَةُ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلاً

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً.

طه (20) 109 و 110

81 . شهادت
489. شهادت در راه خدا، در قلمرو علم و آگاهی خدا:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

لَیُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً یَرْضَوْنَهُ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَعَلِیمٌ حَلِیمٌ. حج (22) 58 و 59

82 . صدقه
490. پرداخت صدقه به فقیر، مورد نظر و آگاهی خدا:

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقٰاتِ فَنِعِمّٰا هِیَ وَ إِنْ تُخْفُوهٰا وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَرٰاءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ یُکَفِّرُ عَنْکُمْ مِنْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ.

بقره (2) 271

83 . صلاحیّت برای رسالت
491. خداوند، داناتر به شایستگی افراد برای دستیابی به مقام رسالت:

... اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ .... انعام (6) 124

84 . طلاق
492. طلاق زنان از سوی شوهران، مورد علم و آگاهی خدا:

وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.

بقره (2) 227

85 . ظالمان
493. ظالمان، در احاطۀ علمی خدا:

... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ. بقره (2) 95

... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ. بقره (2) 246

... وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِالظّٰالِمِینَ. انعام (6) 58

فَمٰا کٰانَ دَعْوٰاهُمْ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ

فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ مٰا کُنّٰا غٰائِبِینَ. اعراف (7) 5 و 7

... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ. توبه (9) 47

... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ. جمعه (62) 7

86 . عقیم
494. خداوند، آگاه به عقیم بودن برخی انسانها:

أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْرٰاناً وَ إِنٰاثاً وَ یَجْعَلُ مَنْ یَشٰاءُ عَقِیماً إِنَّهُ عَلِیمٌ قَدِیرٌ. شوری (42) 50

87 . عمر
495. آگاهی کامل خداوند، از عمر آدمی و کم و زیاد شدن آن:

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً .... آل‌عمران (3) 145

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ یَتَوَفّٰاکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْ لاٰ یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ قَدِیرٌ. نحل (16) 70

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. عنکبوت (29) 5

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. فاطر (35) 11

88 . غیب

--< همین مدخل، علم غیب خدا

89 . فرار از جهاد
496. علم خدا به فرار برخی مسلمانان از جهاد:

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 153

90. فرجام انسان
497. علم خدا به فرجام انسانها:

فَاعْلَمْ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوٰاکُمْ. محمّد (47) 19

91. فروروندگان در زمین
498. خداوند، عالم به فرو رونده‌های در زمین:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ ....

سبأ (34) 1 و 2

92. قرآن
499. خداوند، عالم به قرآن و آیات نازل شده:

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ ....

نساء (4) 166

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ ....

اعراف (7) 52

فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ .... هود (11) 14

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ ....

نحل (16) 101

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ.

غافر (40) 2

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ ... رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. دخان (44) 2 و 3 و 6

93. قضاوت
500. قضاوت اشخاص در بین مردم، در قلمرو علم خدا:

إِنَّ اللّٰهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمٰانٰاتِ إِلیٰ أَهْلِهٰا وَ إِذٰا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النّٰاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللّٰهَ نِعِمّٰا یَعِظُکُمْ بِهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ سَمِیعاً بَصِیراً.

نساء (4) 58

94. قوم لوط
501. قوم تبهکار لوط، در قلمرو علم خدا:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ. عنکبوت (29) 31 و 32

95. قیامت

--< همین مدخل، موارد علم خدا، وقت قیامت

96. کافران
502. کفرورزی و رفتار کافران، در احاطۀ علمی خدا:

... وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ. بقره (2) 19

وَ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ رِئٰاءَ النّٰاسِ وَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مَنْ یَکُنِ الشَّیْطٰانُ لَهُ قَرِیناً فَسٰاءَ قَرِیناً

وَ مٰا ذٰا عَلَیْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِهِمْ عَلِیماً. نساء (4) 38 و 39

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 170

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ. ابراهیم (14) 9

بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی تَکْذِیبٍ

وَ اللّٰهُ مِنْ وَرٰائِهِمْ مُحِیطٌ. بروج (85) 19 و 20

97. کینه‌ها
503. علم و آگاهی همه جانبۀ خداوند، به خشم و کینۀ دشمنان از اسلام:

... عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

آل‌عمران (3) 119

98. گردش خورشید
504. گردش منظم خورشید، نمودی از علم خداوند:

فٰالِقُ الْإِصْبٰاحِ وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْبٰاناً ذٰلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ.

انعام (6) 96

وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَهٰا ذٰلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ. یس (36) 38

99. گردش ماه
505. گردش منظّم ماه، در قلمرو علم الهی:

فٰالِقُ الْإِصْبٰاحِ وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْبٰاناً ذٰلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ.

انعام (6) 96

100. گمراهان
506. علم خداوند، نسبت به حال گمراهان و منحرفان:

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ یَضِلُّ عَنْ سَبِیلِهِ ....

انعام (6) 117

... إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ ....

نحل (16) 125

... قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ مَنْ جٰاءَ بِالْهُدیٰ وَ مَنْ هُوَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ. قصص (28) 85

... إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ ....

نجم (53) 30

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ ....

قلم (68) 7

101. گناه
507. بازگشت آثار سوء گناه به خود انسان، مورد علم و آگاهی خداوند:

وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 111

508. خداوند، عالم به گناهان آدمیان و کیفر آنها:

إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفٰاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. نور (24) 19

... وَ کَفیٰ بِهِ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً. فرقان (25) 58

نیز --< همین مدخل، علم خدا، موارد علم خدا، عمل

102. گناهکاران
509. فرجام گناهکاران امیدوار به خدا، مورد توجه و آگاهی خدا:

وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّٰهِ إِمّٰا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمّٰا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 106

103. گواهی
510. گواهی بر حق یا اعراض از آن، در قلمرو علم خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً.

نساء (4) 135

104. متجاوزان
511. دانایی گستردۀ خداوند به متجاوزان:

... إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِینَ. انعام (6) 119

105. متّقین
512. دانایی کامل خداوند، به تقواپیشگان:

... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ. آل‌عمران (3) 115

... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ. توبه (9) 44

إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. فتح (48) 26

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ.

حجرات (49) 13

... هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ. نجم (53) 32

106. محلّ جنبندگان
513. خداوند، عالم به محل استقرار دائمی و موقّت جنبندگان:

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهٰا وَ مُسْتَوْدَعَهٰا کُلٌّ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. هود (11) 6

107. مردگان
514. آگاهی خداوند، از مردگان:

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً ... قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ .... ق (50) 3 و 4

أَ فَلاٰ یَعْلَمُ إِذٰا بُعْثِرَ مٰا فِی الْقُبُورِ

وَ حُصِّلَ مٰا فِی الصُّدُورِ

إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ.

عادیات (100) 9 -\11

108. مرگ موجودات
515. خداوند، دانا و آگاه به محلّ مرگ و مردن انسانها:

إِنَّ اللّٰهَ ... وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْأَرْحٰامِ ... وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ.

لقمان (31) 34

109. مریم علیها السلام
516. خدا، عالم به تولّد و مقام مریم علیها السلام :

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ .... آل‌عمران (3) 36

110. مستحقّان عذاب
517. علم گستردۀ خداوند، به جهنّمیان:

فَوَ رَبِّکَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّیٰاطِینَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِیًّا

ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِینَ هُمْ أَوْلیٰ بِهٰا صِلِیًّا. مریم (19) 68 و 70

111. مصیبتها
518. گرفتاری انسانها به مصائب و آسیبها، در قلمرو علم خدا:

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی أَنْفُسِکُمْ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهٰا إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. حدید (57) 22

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

تغابن (64) 11

112. معبودان باطل
519. علم خداوند به همۀ معبودان باطل و بی‌تأثیری آنها:

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ ...

عنکبوت (29) 42

113. معراج محمّد صلی الله علیه و آله
520. معراج پیامبر صلی الله علیه و آله و مشاهدۀ آیات الهی، از سوی آن حضرت، در حیطۀ آگاهی خدا:

سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ.

اسراء (17) 1

114. مفسدان
521. مفسدان، در گسترۀ علم خداوند:

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ ....

بقره (2) 220

... فَإِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ. آل‌عمران (3) 63

... وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِینَ. یونس (10) 40

115. مقدّرات
522. مقدّرات اشیا، در قلمرو علم خدا:

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ. حجر (15) 21

116. مکذّبان
523. آگاهی کامل خداوند، نسبت به مکذّبان قرآن:

وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ

وَ إِنّٰا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْکُمْ مُکَذِّبِینَ. حاقّه (69) 48 و 49

117. مکر زنان مصری
524. آگاهی کامل خداوند به کید و مکر زنان، دربارۀ یوسف علیه السلام :

یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ ... وَ قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ فَلَمّٰا جٰاءَهُ الرَّسُولُ قٰالَ ارْجِعْ إِلیٰ رَبِّکَ فَسْئَلْهُ مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ اللاّٰتِی قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ إِنَّ رَبِّی بِکَیْدِهِنَّ عَلِیمٌ. یوسف (12) 46 و 50

118. ملائکه
525. ملائکه در تمام جهات، تحت مراقبت و سیطرۀ علم خداوند:

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ. بقره (2) 30 و 33

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ بَلْ عِبٰادٌ مُکْرَمُونَ

لاٰ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ یَشْفَعُونَ إِلاّٰ لِمَنِ ارْتَضیٰ وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ. انبیاء (21) 26 -\28

اَللّٰهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً وَ مِنَ النّٰاسِ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ.

حج (22) 75 و 76

119. منافقان
526. هشدار خداوند به منافقان، با بیان علم همه جانبه‌اش، به روحیّات و دسیسه‌های آنان:

وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبٰاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّٰهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لاٰ تَعْلَمُونَهُمُ اللّٰهُ یَعْلَمُهُمْ .... (1)

انفال (8) 60

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ


1) 1) . بنا بر این احتمال که مقصود از «و آخرین...» منافقان‌باشد. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 45)

وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ. (1)توبه (9) 42

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ. توبه (9) 47

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ .... توبه (9) 101

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 107 و 110

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 18

527. خداوند، گواه و عالم به دروغگویی منافقان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ. توبه (9) 107

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ.

حشر (59) 11

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ. منافقون (63) 1

120. موجودات
528. همۀ مخلوقات و اشیا، در قلمرو علم و آگاهی خدا:

... وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ. بقره (2) 29 و 31 و 32

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ. بقره (2) 33

... أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. بقره (2) 231

... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. بقره (2) 282

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَخْفیٰ عَلَیْهِ شَیْءٌ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ. آل‌عمران (3) 5

... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. نساء (4) 32

... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. نساء (4) 33

... وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطاً. نساء (4) 126

... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. نساء (4) 176

... ذٰلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

مائده (5) 97

... وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. مائده (5) 117


1) 1) . سیاق آیات، مربوط به منافقان است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 44)

وَ لَهُ مٰا سَکَنَ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. انعام (6) 13

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ الْأَرْضِ وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. انعام (6) 59

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ. (1)انعام (6) 73

... وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً .... انعام (6) 80

بَدِیعُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. انعام (6) 101

... وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً .... اعراف (7) 89

... إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. انفال (8) 75

... عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ .... توبه (9) 94

... عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ .... توبه (9) 105

... إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. توبه (9) 115

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ .... رعد (13) 9

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ ... إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلاّٰقُ الْعَلِیمُ.

حجر (15) 85 و 86

وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغٰالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوهٰا وَ زِینَةً وَ یَخْلُقُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. نحل (16) 8

إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ إِلاّٰ آتِی الرَّحْمٰنِ عَبْداً

لَقَدْ أَحْصٰاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا.

مریم (19) 93 و 94

... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَسِعَ کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً. طه (20) 98

... وَ کُنّٰا بِکُلِّ شَیْءٍ عٰالِمِینَ. انبیاء (21) 81

... إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. حجّ (22) 17

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّ ذٰلِکَ فِی کِتٰابٍ .... حج (22) 70

وَ لَقَدْ خَلَقْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرٰائِقَ وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ. مؤمنون (23) 17

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ. مؤمنون (23) 51

عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ .... مؤمنون (23) 92

... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. نور (24) 35

... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. نور (24) 64

قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ شَهِیداً یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْبٰاطِلِ وَ کَفَرُوا بِاللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ.

عنکبوت (29) 52

اَللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. عنکبوت (29) 62

یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ. لقمان (31) 16

... عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ .... سجده (32) 6

... وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. احزاب (33) 40

... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ رَقِیباً. احزاب (33) 52

إِنْ تُبْدُوا شَیْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. احزاب (33) 54

... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً.

احزاب (33) 55


1) 1) . در حدیثی «الشّهادة» به آنچه وجود دارد، تفسیر شده است. (معانی‌الاخبار، ص 146، ح 1؛ المیزان، ج 9، ص 369)

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ.

سبأ (34) 3

... وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. سبأ (34) 47

إِنّٰا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ نَکْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ.

یس (36) 12

... وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ. یس (36) 79

أَ وَ لَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلیٰ وَ هُوَ الْخَلاّٰقُ الْعَلِیمُ.

یس (36) 81

قُلِ اللّٰهُمَّ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ .... زمر (39) 46

... رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً ....

غافر (40) 7

... أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. فصّلت (41) 53

... أَلاٰ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطٌ. فصّلت (41) 54

لَهُ مَقٰالِیدُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

شوری (42) 12

... وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً. فتح (48) 26

... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. حجرات (49) 16

... وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. حدید (57) 3

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا أَحْصٰاهُ اللّٰهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ.

مجادله (58) 6

... إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. مجادله (58) 7

... عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ .... حشر (59) 22

... ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ ....

جمعه (62) 8

یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

تغابن (64) 4

... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. تغابن (64) 11

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ.

تغابن (64) 18

... وَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً.

طلاق (65) 12

أَ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ.

ملک (67) 14

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ فَوْقَهُمْ صٰافّٰاتٍ وَ یَقْبِضْنَ مٰا یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمٰنُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ بَصِیرٌ.

ملک (67) 19

لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسٰالاٰتِ رَبِّهِمْ وَ أَحٰاطَ بِمٰا لَدَیْهِمْ وَ أَحْصیٰ کُلَّ شَیْءٍ عَدَداً. جنّ (72) 28

وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ کِتٰاباً. نبأ (78) 29

اَلَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. بروج (85) 9

نیز --< همین مدخل، علم خدا، موارد علم خدا، جهان

121. موجودات دریایی
529. خداوند، عالم به تمامی موجودات دریاها:

... وَ یَعْلَمُ مٰا فِی ... وَ الْبَحْرِ .... انعام (6) 59

122. میوه‌ها
530. خروج میوه‌ها از پوسته‌هایشان، در احاطۀ علم خدا:

إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ مٰا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرٰاتٍ مِنْ أَکْمٰامِهٰا .... فصّلت (41) 47

123. نازل شده‌ها از آسمان
531. خداوند، عالم به نازل شده‌های از آسمان:

یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا وَ هُوَ الرَّحِیمُ الْغَفُورُ. سبأ (34) 2

124. نذر
532. خداوند، عالم به تمامی نذرها:

... أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ ....

بقره (2) 270

125. نزول آیات
533. نزول تدریجی آیات و تغییر بعضی از آنها، ناشی از علم الهی:

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ ... قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُسْلِمِینَ. نحل (16) 101 و 102

126. نزول باران
534. علم خدا به نزول باران:

إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. (1)لقمان (31) 34

127. نماز
535. نماز و عبادت پیامبر صلی الله علیه و آله ، مورد توجّه و آگاهی خدا:

وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ

اَلَّذِی یَرٰاکَ حِینَ تَقُومُ

وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ

إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. (2)شعراء (26) 217 -\220

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ ... غَفُورٌ ... مزمّل (73) 20

128. نیّت
536. علم کامل خداوند، به اندیشه‌ها و نیّات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ .... انفال (8) 24

537. آگاهی خداوند از اخلاص مؤمنان، در بیعت رضوان، باعث نزول آرامش بر آنان:

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً. فتح (48) 18

نیز --< همین مدخل، علم خدا، متعلّقات علم خدا، اسرار

129. ورود به مسجدالحرام
538. علم خداوند به ورود فاتحانۀ مسلمانان به مسجدالحرام، بعد از صلح حدیبیّه و پیش از فتح مکّه:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً. (3)

فتح (48) 27

130. وسوسۀ نفس
539. خداوند، عالم به وسوسه‌های نفس:

... وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ .... ق (50) 16

131. وقت عذاب
540. علم به وقت نزول عذاب، در انحصار خداوند:

... فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ قٰالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ .... احقاف (46) 22 و 23


1) 1) . مقصود از «ینزل الغیث» علم به نزول باران از نظر مکان و زمان است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 507)

2) 2) . مقصود از «انّه هو السّمیع العلیم» شنیدن تلاوت در نماز و آگاهی از نیّت افراد در آن است. (همان، ص 324)

3) 3) . آیه مربوط به رؤیای پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از صلح حدیبیّه وفتح مکّه است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 190)

132. وقت قیامت
541. علم به زمان وقوع قیامت، در انحصار خداوند:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی لاٰ یُجَلِّیهٰا لِوَقْتِهٰا إِلاّٰ هُوَ ... یَسْئَلُونَکَ کَأَنَّکَ حَفِیٌّ عَنْهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 187

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ. (1)

حجر (15) 35 -\38

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ السّٰاعَةَ لَآتِیَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلاّٰقُ الْعَلِیمُ.

حجر (15) 85 و 86

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا أَمْرُ السّٰاعَةِ إِلاّٰ کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ .... نحل (16) 77

أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قَدْ یَعْلَمُ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. نور (24) 64

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ مٰا یَشْعُرُونَ أَیّٰانَ یُبْعَثُونَ. نمل (27) 65

إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ .... لقمان (31) 34

یَسْئَلُکَ النّٰاسُ عَنِ السّٰاعَةِ قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ اللّٰهِ .... احزاب (33) 63

إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السّٰاعَةِ .... فصّلت (41) 47

... وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ .... زخرف (43) 85

قُلْ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ. ملک (67) 24 -\26

یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا

إِلیٰ رَبِّکَ مُنْتَهٰاهٰا. (2)نازعات (79) 42 و 44

133. هدایتگران
542. خداوند، تنها عالم به هدایتگران از جانب او:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبِّی أَعْلَمُ بِمَنْ جٰاءَ بِالْهُدیٰ مِنْ عِنْدِهِ .... قصص (28) 37

... قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ مَنْ جٰاءَ بِالْهُدیٰ ....

قصص (28) 85

134. هدایت‌یافتگان
543. آگاهی و علم خداوند، نسبت به هدایت‌یافتگان:

... وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ. انعام (6) 117

... إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ ... وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ.

نحل (16) 125

... فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدیٰ سَبِیلاً.

اسراء (17) 84

... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ. قصص (28) 56

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ.

سبأ (34) 50

... إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ ... وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدیٰ.

نجم (53) 30

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ ... وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ.

قلم (68) 7


1) 1) . ظاهر «الیوم الوقت المعلوم» این است که در علم الهی‌معیّن است. (المیزان، ج 12، ص 159)

2) 2) . بنا بر احتمالی، مقصود از «الیٰ ربّک منتهاها» علم به وقت قیامت است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 660)

وسعت علم خدا

544. خداوند، دارای علمی مطلق و گسترده:

وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 115

... وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 247

... وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 261

... وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 268

... إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 73

وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلٰهٌ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ. زخرف (43) 84

545. بشر، ناتوان از احاطه بر علم خداوند:

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ ... وَ لاٰ یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِنْ عِلْمِهِ .... بقره (2) 255

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً. (1)طه (20) 110

546. وسعت علم خداوند، لازمۀ ربوبیّت او:

... وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً .... انعام (6) 80

... وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً .... اعراف (7) 89

قُلْ لَوْ کٰانَ الْبَحْرُ مِدٰاداً لِکَلِمٰاتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِمٰاتُ رَبِّی وَ لَوْ جِئْنٰا بِمِثْلِهِ مَدَداً.

کهف (18) 109

... رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً ....

غافر (40) 7

547. وسعت علم اختصاصی خداوند، به آسمانها و زمین:

... وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... (2)

بقره (2) 255

548. توحید و یکتایی خداوند در الوهیّت، مقتضی علم گستردۀ او بر تمامی اشیا:

إِنَّمٰا إِلٰهُکُمُ اللّٰهُ الَّذِی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَسِعَ کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً. طه (20) 98

549. پی بردن به وسعت علم خداوند، فلسفۀ خلقت آسمانهای هفتگانه و زمین:

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا ... وَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً. طلاق (65) 12

550. نامحدود بودن خدا و علم فراگیر او، دلیل حضورش در همۀ مکانها و در تمامی جهان:

وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 115

551. فسادانگیزی و برتری‌جویی بنی‌اسرائیل، در حیطۀ علم خداوند:

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فِی الْکِتٰابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً. (3)

اسراء (17) 4

نیز --< همین مدخل، علم خدا، متعلّقات علم خدا، جهان و موجودات

علم در پیری

552. از دست رفتن علم انسان، در دوران پیری و کهنسالی:

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ... وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ


1) 1) . در احتمالی، ضمیر در «به» به علم مستفاد از «یعلم ما بین ایدیهم...» برمی‌گردد

2) 2) . امام صادق علیه السلام فرمود: کرسی، علم خداوند است که اوهیچ‌کس از انبیا و رسولان و حجّتهایش را بر آن مطلع نکرده است. (معانی‌الاخبار، ص 29، ح 1؛ البرهان، ج 1، ص 517، ح 6)

3) 3) . از امیرمؤمنان علیه السلام روایت شده است: قضا بر چهار وجه‌است: ...وجه چهارم به معنای علم است و آن سخن خدا است: «و قضینا الیٰ بنی‌اسرائیل...» یعنی کار بنی‌اسرائیل را ما می‌دانستیم. (بحارالانوار، ج 5، ص 125، ح 73)

لِکَیْ لاٰ یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئاً .... نحل (16) 70

... فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً ....

حج (22) 5

علم به اعمال

553. علم انسان به عمل خود، در قیامت:

وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ.

تکویر (81) 13 و 14

وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ. انفطار (82) 4 و 5

نیز --< همین مدخل، علم حضوری، علم کافران و علم مشرکان

علم زیانبار

554. حرمت فراگیری علوم زیانبار و بی‌فایده:

وَ اتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا الشَّیٰاطِینُ عَلیٰ مُلْکِ سُلَیْمٰانَ وَ مٰا کَفَرَ سُلَیْمٰانُ وَ لٰکِنَّ الشَّیٰاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا مٰا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ مٰا هُمْ بِضٰارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ یَتَعَلَّمُونَ مٰا یَضُرُّهُمْ وَ لاٰ یَنْفَعُهُمْ وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰاهُ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ. بقره (2) 102

علم سحر

--< سحر

علم شهودی

555. علم حضوری انسان در قیامت، به ربوبیّت خدا:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ. (1)اعراف (7) 172

556. علم حضوری و شهودی تمامی موجودات، نسبت به پروردگار:

... أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. (2)

فصّلت (41) 53

557. علم شهودی ابراهیم علیه السلام به کیفیّت احیای مردگان و معاد آنان:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتیٰ قٰالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قٰالَ بَلیٰ وَ لٰکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی قٰالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلیٰ کُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَکَ سَعْیاً وَ اعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ. (3)

بقره (2) 260

558. علم شهودی ابراهیم علیه السلام به ملکوت آسمانها و زمین:

وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ. انعام (6) 75


1) 1) . اشاره به ربوبیّت خدا با «هذا» مفید برداشت یاد شده است. (المیزان، ج 18، ص 308)

2) 2) . بنا بر اینکه «شهید» به معنای مشهود باشد. (همان،ج 17، ص 404)

3) 3) . ابراهیم علیه السلام خواستار مشاهدۀ حسّی تعلّق حیات به‌اجزای مرده نبوده، بلکه خواستار مشاهدۀ فعل خداوند متعال و امر او به احیای مردگان بوده که عملی غیر محسوس است. (همان، ج 2، ص 374)

559. علم شهودی یوسف علیه السلام به برهان پروردگار، عامل عصمت او از گناه:

... وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ ... وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ ....

یوسف (12) 21 و 24

560. علم شهودی یوسف علیه السلام به حاکمیّت یافتن خود در مصر:

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا ... رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ .... یوسف (12) 4 و 100 و 101

561. شهود ورود مسلمانان به مسجدالحرام، در آرامش و امنیّت کامل (فتح مکّه) از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله در رؤیا:

سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا .... اسراء (17) 1

562. علم شهودی پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به برخی حقایق:

... وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ .... (1)

اسراء (17) 60

563. علم شهودی پیامبر صلی الله علیه و آله به ورود مسلمانان به مسجدالحرام، در آرامش و امنیّت کامل (فتح مکّه):

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ ....

فتح (48) 27

564. علم شهودی پیامبر صلی الله علیه و آله به جبرئیل:

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ.

نجم (53) 5 و 7 و 11 و 13

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ

ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ

وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ.

تکویر (81) 19 و 20 و 23

565. علم شهودی پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به وجود خدا:

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ. (2)نجم (53) 11

566. علم شهودی انسان به جهنّم، در صورت رسیدن به مرحلۀ یقین:

کَلاّٰ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ

لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ

ثُمَّ لَتَرَوُنَّهٰا عَیْنَ الْیَقِینِ.

تکاثر (102) 5 -\7

567. شهود آیات بزرگ الهی، به وسیلۀ پیامبر صلی الله علیه و آله در معراج:

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ

لَقَدْ رَأیٰ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِ الْکُبْریٰ. نجم (53) 11 و 18

568. علم شهودی به خداوند، راهی استوار برای شناخت او:

... أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. (3)

فصّلت (41) 53

نیز --< همین مدخل، علم غیب


1) 1) . در بعضی موارد، «رؤیا» به معنای مشاهده در بیداری‌است. (لسان‌العرب، ج 5، ص 88 ، «رأی»)

2) 2) . محمّد بن فضیل گوید: از امام رضا علیه السلام سؤال کردم: آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله پروردگار - عزّوجلّ - را دیده است؟ آن حضرت فرمود: آری، با قلب خود دیده است. آیا نشنیده‌ای [سخن] خدای - عزّوجلّ - را که می‌فرماید: «ما کذب الفؤاد ما رأیٰ» آن حضرت با چشم سر، خدا را ندید، بلکه با دیدۀ دل او را دید. (التوحید، صدوق، ص 116، ب 8 ، ح 17؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 153، ح 34)

3) 3) . بنا بر اینکه «شهید» به معنای مشهود باشد. (المیزان،ج 17، ص 405)

علم غیب

اشاره

569. اختصاص علم غیب مطلق، به خدا:

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ .... آل‌عمران (3) 179

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ الْأَرْضِ وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. انعام (6) 59

وَ یَقُولُونَ لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلّٰهِ .... (1)یونس (10) 20

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ .... (2)هود (11) 31

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ. هود (11) 49

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... (3)

هود (11) 123

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا أَمْرُ السّٰاعَةِ إِلاّٰ کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. نحل (16) 77

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسْمِعْ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَداً. کهف (18) 26

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ .... نمل (27) 65

عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً.

جنّ (72) 26

570. اعتراف نوح علیه السلام به نداشتن علم غیب در برابر قومش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ.

هود (11) 25 و 31

571. مطّلع شدن بر غیب، منوط به خواست خداوند:

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ.

آل‌عمران (3) 179

572. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور به اعلام نداشتن علم غیب:

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ... وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ .... انعام (6) 50

قُلْ ... وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ .... اعراف (7) 188


1) 1) . ادات حصر الف و لام «الغیب» که برای استغراق جنس است، مفید حصر علم غیب به خداوند است

2) 2) . مقصود نوح علیه السلام از بیان این جملات آن است که به قوم خود بفهماند او فوق قدرت خود نمی‌تواند کاری بکند و از درون افراد هم غیر خدا کسی خبر ندارد. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 237)

3) 3) . مقصود از «للّه غیب...» این است که علم غیب آسمانهاو زمین به خدا اختصاص دارد. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 313؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 6، جزء 12، ص 194)

آثار علم غیب

1.دفع ضرر
573. برخورداری از علم غیب، زمینۀ دور ماندن از ضررها و سختیها:

... وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ ... وَ مٰا مَسَّنِیَ السُّوءُ ....

اعراف (7) 188

فَلَمّٰا قَضَیْنٰا عَلَیْهِ الْمَوْتَ مٰا دَلَّهُمْ عَلیٰ مَوْتِهِ إِلاّٰ دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ. سبأ (34) 14

2. کسب خیر
574. داشتن علم غیب، باعث کسب خیر و رفاه:

... وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ .... اعراف (7) 188

3. نجات
575. رهایی جنّیان از رنج خدمت و سختی خفّت‌بار در دستگاه سلیمان علیه السلام ، در صورت داشتن علم غیب:

وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ .... فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ. سبأ (34) 12 و 14

بهره‌مندان علم غیب

1. انبیا
576. خداوند، افاضه‌کنندۀ علم غیب به بعضی انبیا:

... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ .... (1)آل‌عمران (3) 179

عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً

إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً. جنّ (72) 26 و 27

577. آگاه شدن پیامبران به غیب و نهان امور، از سوی خدا، دلیل لزوم ایمان به او و انبیا:

... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ .... آل‌عمران (3) 179

578. رضایت خداوند از پیامبران، موجب آگاه ساختن آنان بر علم غیب:

عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً

إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ .... جنّ (72) 26 و 27

2. عیسی علیه السلام
579. برخورداری عیسی علیه السلام ،از علم غیب و آگاهی وی به اسرار بنی‌اسرائیل:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أُنَبِّئُکُمْ بِمٰا تَأْکُلُونَ وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ .... آل‌عمران (3) 49

580. برخورداری عیسی علیه السلام از علم غیب، از معجزات آن حضرت :

... قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ ... وَ أُنَبِّئُکُمْ بِمٰا تَأْکُلُونَ وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لَکُمْ .... آل‌عمران (3) 49

3. محمّد صلی الله علیه و آله

--<محمّد صلی الله علیه و آله ، علم غیب محمّد صلی الله علیه و آله

4. نوح علیه السلام
581. اعتراف نوح علیه السلام به عدم اطّلاع از غیب و امور غیبی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ .... هود (11) 25 و 31

نیز --< همین مدخل، علم لدنّی


1) 1) . یعنی بعضی از انبیا را برای بهره‌مندی از علم غیب برمی‌گزیند. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 895)

بهره‌مندی از علم غیب

582. وحی، راهی برای دسترسی بشر به غیب:

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقْلاٰمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ. آل‌عمران (3) 44

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ. آل‌عمران (3) 179

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ. هود (11) 49

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ.

یوسف (12) 102

عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً

إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً. جنّ (72) 26 و 27

583. امکان فراگیری علم غیب، برای برخی انسانها:

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقْلاٰمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ. آل‌عمران (3) 44

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ. آل‌عمران (3) 179

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ. هود (11) 49

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ.

یوسف (12) 102

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً

قٰالَ هٰذٰا فِرٰاقُ بَیْنِی وَ بَیْنِکَ سَأُنَبِّئُکَ بِتَأْوِیلِ مٰا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً. کهف (18) 65 و 66 و 78

عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً

إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً. جنّ (72) 26 و 27

محرومان از علم غیب

584. کافران، محروم از پشتوانۀ غیبی و گرفتار اندیشه‌های باطل خویش:

أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ. (1)طور (52) 33 و 41

وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ

أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ. قلم (68) 45 و 47

585. محرومیّت غیر خداوند، از داشتن علم غیب:

... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ ....

آل‌عمران (3) 179


1) 1) . مقصود از «غیب» لوح محفوظ است که در آن غیبها نوشته شده است. معنا چنین می‌شود: مگر لوح محفوظ پیش اینها است که از آن بنویسند و به مردم خبر دهند؟ پس چرا به تو [پیامبر صلی الله علیه و آله ] خبر نمی‌دهند از آن غیبی که هیچ شکی در آن نیست؟ (المیزان، ج 19، ص 21) کنایه از اینکه کافران مشرک هیچ‌گونه ارتباطی با غیب ندارند و علم غیب نمی‌دانند

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ ....

انعام (6) 59

... فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلّٰهِ .... یونس (10) 20

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ ... مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ .... هود (11) 49

أَطَّلَعَ الْغَیْبَ .... (1)مریم (19) 78

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ .... نمل (27) 65

أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ. طور (52) 41

أَ عِنْدَهُ عِلْمُ الْغَیْبِ فَهُوَ یَریٰ. نجم (53) 35

عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً.

جنّ (72) 26

586. سنّت الهی، در مطلع نساختن مردمان از غیب:

... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ ....

آل‌عمران (3) 179

587. محرومیّت انسانها، از داشتن علم غیب:

... وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ .... انعام (6) 50

... وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ .... اعراف (7) 188

588. محرومیّت جنّیان، از داشتن علم غیب:

... فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ. سبأ (34) 14

نیز --< جهل، جهل به غیب

نیز --< غیب، علم غیب و همین مدخل، علم غیب خدا

علم فرعون

--< همین مدخل، عالمان، فرعون

علم فطری

--< فطرت

علم قضاوت

589. یوسف علیه السلام ، برخوردار از دانش قضاوت، در دوران جوانی:

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. یوسف (12) 22

590. آگاهی به احکام الهی، معیار صلاحیّت برای قضاوت:

... لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ ....

نساء (4) 105

إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ الَّذِینَ أَسْلَمُوا لِلَّذِینَ هٰادُوا وَ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا عَلَیْهِ شُهَدٰاءَ فَلاٰ تَخْشَوُا النّٰاسَ وَ اخْشَوْنِ وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ

وَ کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ فِیهٰا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَیْنَ بِالْعَیْنِ وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ وَ الْجُرُوحَ قِصٰاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ کَفّٰارَةٌ لَهُ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ. مائده (5) 44 و 45

علم لدنّی

اشاره

591. اعطای علم لدنّی، پاداش احسان و نیکوکاری:

... آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. یوسف (12) 22

... آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. قصص (28) 14


1) 1) . همزه در «أطلع الغیب» برای استفهام انکاری است

دارندگان علم لدنّی

1. آدم علیه السلام
592. تعلیم أسما به آدم علیه السلام از جانب خدا:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا .... بقره (2) 31

593. تعلیم اسامی تمام حجّتهای الهی به آدم علیه السلام :

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا .... (1)بقره (2) 31

594. تعلیم مناسک حج به آدم علیه السلام از جانب جبرئیل، جهت قبول توبۀ او:

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ. (2)بقره (2) 37

595. آدم علیه السلام ، دریافت‌کنندۀ کلماتی اعطایی و آموزشی برای توبه، از سوی خدا:

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ. بقره (2) 37

596. علم لدنّی آدم علیه السلام ، راز برتری او بر فرشتگان:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ. بقره (2) 31

2. آصف بن برخیا
597. توانایی آصف بن برخیا، بر آوردن تخت ملکۀ سبأ، در یک چشم به هم زدن، از آثار بهره‌مندی وی از علم لدنّی:

قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ .... (3)نمل (27) 40

3. ابراهیم علیه السلام
598. ابراهیم علیه السلام برخوردار از دانش و آگاهیهای ویژه، برای هدایت دیگران، از جانب خدا:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ ....

انعام (6) 83

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ ... یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِرٰاطاً سَوِیًّا. مریم (19) 41 و 43

599. دانش الهی ابراهیم علیه السلام ، مبنا و مجوّز او برای دعوت به پیروی از خود:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا

یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِرٰاطاً سَوِیًّا.

مریم (19) 41 و 43

4. اسحاق علیه السلام
600. اسحاق علیه السلام ، شخصیّتی عالم، و تعلیم دیده از طرف خداوند:

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ. (4)حجر (15) 51 و 53

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ .... قٰالُوا لاٰ


1) 1) . امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند - تبارک و تعالی - به آدم علیه السلام اسامی تمامی حجّتهای خود را آموخت. (کمال‌الدین، صدوق، ج 1، ص 14؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 54، ح 87)

2) 2) . از امام صادق علیه السلام روایت شده است: هنگامی که خداوند - تبارک و تعالی - اراده کرد، توبۀ آدم علیه السلام را بپذیرد، جبرئیل را به سوی او فرستاد. جبرئیل پس از سلام به آدم علیه السلام گفت: خدا من را فرستاد تا مناسک حج را به تو بیاموزم و بدین وسیله خدا توبۀ تو را بپذیرد. (علل‌الشرایع، ج 1، ص 100؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 70، ح 153)

3) 3) . مقصود از «الّذی» آصف بن برخیا وزیر سلیمان و بنا بر قولی منظور از «الکتاب» لوح محفوظ است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 349؛ روح‌المعانی، ج 11، جزء 19، ص 302)

4) 4) . مراد از «علیم»، علم با تعلیم الهی است. (المیزان، ج 12، ص 180)

تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ. ذاریات (51) 24 و 28

5. بلعم باعورا
601. محروم شدن بلعم باعورا از علم خدادادی، بر اثر دلبستگی به دنیا و هواپرستی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ. (1)

اعراف (7) 175 و 176

6 . خضر علیه السلام
602. اعطای علمی خاصّ و ویژه به خضر علیه السلام از جانب خداوند:

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً. (2)کهف (18) 65

7. داود علیه السلام
603. داود علیه السلام برخوردار از علمی ویژه و اعطایی از ناحیۀ خداوند:

... وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ ... وَ عَلَّمَهُ مِمّٰا یَشٰاءُ ....

بقره (2) 251

وَ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ إِذْ یَحْکُمٰانِ فِی الْحَرْثِ ...

... وَ کُلاًّ آتَیْنٰا حُکْماً وَ عِلْماً ....

انبیاء (21) 78 و 79

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ ... عِلْماً .... نمل (27) 15

604. حمد و ستایش خداوند از سوی داود علیه السلام به سبب برخورداری از علم لدنّی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ ... عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا .... نمل (27) 15

605. علم اعطایی خداوند به داود علیه السلام ، باعث برتری او بر بسیاری از بندگان مؤمن:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا عَلیٰ کَثِیرٍ مِنْ عِبٰادِهِ الْمُؤْمِنِینَ.

نمل (27) 15

606. خداوند، عطاکنندۀ دانش صنعت زره‌سازی به داود علیه السلام :

وَ دٰاوُدَ ... وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ ....

انبیاء (21) 78 و 80

607. اعطای دانش فنّ زره‌سازی به داود علیه السلام از سوی خداوند، برای محفوظ ماندن از خطرهای جنگ:

وَ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ إِذْ یَحْکُمٰانِ فِی الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ کُنّٰا لِحُکْمِهِمْ شٰاهِدِینَ

وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شٰاکِرُونَ.

انبیاء (21) 78 و 80

608. تعلیم زبان پرندگان به داود علیه السلام :

وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ وَ قٰالَ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ .... نمل (27) 16

8 . سلیمان علیه السلام
609. خداوند، عطاکنندۀ علمی ویژه به سلیمان علیه السلام :

فَفَهَّمْنٰاهٰا سُلَیْمٰانَ وَ کُلاًّ آتَیْنٰا حُکْماً وَ عِلْماً .... انبیاء (21) 79

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً ....

نمل (27) 15


1) 1) . بنا بر قولی، منظور از «الّذی» بلعم باعورا (الکاشف،ج 2، ص 178) و از «فانسلخ منها» خروج از علم به آیات الهی است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 768)

2) 2) . جمهور مفسّران قائل‌اند که مقصود از «عبداً» خضر علیه السلام است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 29)

610. تعلیم زبان پرندگان به سلیمان علیه السلام :

وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ وَ قٰالَ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ ... . نمل (27) 16

9. طالوت
611. ازدیاد علم و دانش طالوت، از جانب خداوند، در پی برگزیدگی او:

... إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ .... بقره (2) 247

10. علی علیه السلام
612. علی علیه السلام ، بهره‌مند از علم الهی:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ. (1)

رعد (13) 43

11. عیسی علیه السلام
613. تعلیم کتاب به عیسی علیه السلام از سوی خداوند:

... إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ یُعَلِّمُهُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ .... آل‌عمران (3) 45 و 48

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ .... مائده (5) 110

12. لوط علیه السلام
614. اعطای حکمت و علم به لوط علیه السلام از جانب خداوند:

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً .... انبیاء (21) 74

13. محمّد صلی الله علیه و آله
615. پیامبر صلی الله علیه و آله دارای علمی عطا شده، از جانب پروردگار:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ ... وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ ... وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ.

بقره (2) 145

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ. بقره (2) 151

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ .... آل‌عمران (3) 61

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ. آل‌عمران (3) 164

... وَ عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ .... نساء (4) 113

وَ کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ وَ لِیَقُولُوا دَرَسْتَ وَ لِنُبَیِّنَهُ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. انعام (6) 105

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 94

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ. رعد (13) 37


1) 1) . مقصود از «من عنده امّ‌الکتاب» بر اساس برخی‌روایات، علیّ‌بن‌ابی‌طالب علیه السلام است. (الکشف و البیان، ثعلبی، ج 5، ص 303؛ شواهدالتنزیل، حسکانی، ج 1، ص 400)

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ. (1)نجم (53) 2 -\5

اَلرَّحْمٰنُ

عَلَّمَ الْقُرْآنَ. (2)الرّحمن (55) 1 و 2

وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ

وَ مٰا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ. تکویر (81) 23 و 24

616. نزول وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله و برخورداری وی از حکمت و علم لدنّی، باعث عصمت ایشان:

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ وَ مٰا یُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَضُرُّونَکَ مِنْ شَیْءٍ وَ أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ وَ کٰانَ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ عَظِیماً. نساء (4) 113

14. ملائکه
617. اعتراف ملائکه به آموختن علم از خدا:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ ... قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا .... بقره (2) 31 و 32

15. موسی علیه السلام
618. اعطای دانشی گسترده از سوی خدا به موسی علیه السلام ، همزمان با رسیدن او به مرحلۀ جوانی و رشد عقلی:

نَتْلُوا عَلَیْکَ مِنْ نَبَإِ مُوسیٰ وَ فِرْعَوْنَ ... وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً ....

قصص (28) 3 و 14

16. نوح علیه السلام
619. علم نوح علیه السلام ، دریافت شده از جانب خداوند:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ ...

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. اعراف (7) 59 و 62

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً ... وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ .... (3)انبیاء (21) 74 و 76

17. یعقوب علیه السلام
620. یعقوب علیه السلام برخوردار از دانشی ویژه و عطا شده از سوی خداوند:

... إِلاّٰ حٰاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ ... وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمٰا عَلَّمْنٰاهُ .... (4)یوسف (12) 68

قٰالَ إِنَّمٰا أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللّٰهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. یوسف (12) 86

وَ لَمّٰا فَصَلَتِ الْعِیرُ قٰالَ أَبُوهُمْ إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ ... فَلَمّٰا أَنْ جٰاءَ الْبَشِیرُ أَلْقٰاهُ عَلیٰ وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیراً قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. یوسف (12) 94 و 96

621. آگاهی اندکی از مردم زمان یعقوب علیه السلام از مرتبۀ دانش آن حضرت:

وَ لَمّٰا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مٰا کٰانَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ حٰاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمٰا عَلَّمْنٰاهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ. یوسف (12) 68

622. توصیه‌های یعقوب علیه السلام به فرزندان خویش (لزوم توکّل بر خدا و توجّه به اسباب و علل) جلوه‌ای از علم ویژۀ او:

وَ قٰالَ یٰا بَنِیَّ لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ وَ ادْخُلُوا


1) 1) . بنا بر احتمالی، مراد از «شدید القویٰ» خداوند است. (المیزان، ج 19، ص 27)

2) 2) . بنا بر احتمالی «علّم القرآن» یعنی خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله و او به امّتش قرآن آموخت. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 299)

3) 3) . بنا بر اینکه «نوحاً» عطف بر «لوطاً» باشد

4) 4) . نکره بودن «علم»، از ویژگی آن حکایت می‌کند

مِنْ أَبْوٰابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَ مٰا أُغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ

وَ لَمّٰا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مٰا کٰانَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ حٰاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمٰا عَلَّمْنٰاهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ. یوسف (12) 67 و 68

18. یوسف علیه السلام
623. یوسف علیه السلام ، دارندۀ علم لدنّی:

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ .... یوسف (12) 4 و 6

فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هٰذٰا وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ ... وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ ... وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ قٰالَ لاٰ یَأْتِیکُمٰا طَعٰامٌ تُرْزَقٰانِهِ إِلاّٰ نَبَّأْتُکُمٰا بِتَأْوِیلِهِ قَبْلَ أَنْ یَأْتِیَکُمٰا ذٰلِکُمٰا مِمّٰا عَلَّمَنِی رَبِّی إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ. یوسف (12) 15 و 21 و 22 و 37

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ

رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ .... یوسف (12) 99 و 101

624. اعطای علم و دانش به یوسف علیه السلام پاداش نیکوکاری او:

... وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ ... وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. یوسف (12) 21 و 22

سلب علم لدنّی

625. بقا و زوال علوم اعطایی خدا به بشر، منوط به مشیت خدا:

... وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّٰ قَلِیلاً وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ....

اسراء (17) 85 و 86

عوامل سلب علم لدنّی

1.شرک
626. شرک و کفر، از موانع دستیابی به علوم موهبتی و خدادادی:

... ذٰلِکُمٰا مِمّٰا عَلَّمَنِی رَبِّی إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی ... مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ .... یوسف (12) 37 و 38

2. گناه

627.گناه، موجب سلب علوم خدادادی:

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

قٰالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ وَ إِلاّٰ تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیْهِنَّ وَ أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ.

یوسف (12) 22 و 33

3. هواپرستی
628. محروم شدن بلعم باعورا از علم خدادادی، بر اثر دلبستگی به دنیا و هواپرستی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا

بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ. (1)

اعراف (7) 175 و 176

علم نجوم

629. آشنایی ابراهیم علیه السلام با علم نجوم و ستاره‌شناسی:

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ

فَقٰالَ إِنِّی سَقِیمٌ. (2)

صافّات (37) 83 و 88 و 89

630. درک عظمت نظام ستارگان و سوگند به آنها، در گرو داشتن علم نجوم:

فَلاٰ أُقْسِمُ بِمَوٰاقِعِ النُّجُومِ

وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ. واقعه (56) 75 و 76

کسب علم

--< همین مدخل، تحصیل علم

مراتب علم

631. علم، دارای مراتب گوناگون و متعدد:

... وَ فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ. یوسف (12) 76

... وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً. طه (20) 114

کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

ثُمَّ کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

کَلاّٰ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ. تکاثر (102) 3 -\5

منشأ علم

--< همین مدخل، علم لدنّی

نیز --<تعلیم

نعمت علم

632. علم، نعمتی بزرگ و شایستۀ شکر و سپاس:

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکْفُرُونِ.

بقره (2) 151 و 152

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ... وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ .... مائده (5) 110

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. یوسف (12) 6

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ. نحل (16) 78

وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شٰاکِرُونَ. انبیاء (21) 80

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا عَلیٰ کَثِیرٍ مِنْ عِبٰادِهِ الْمُؤْمِنِینَ ... وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ ....

نمل (27) 15 و 19

نیز --< نعمت، مصادیق نعمت، علم


1) 1) . بنا بر قولی، منظور از «الذّی...» بلعم باعورا (الکشاف،ج 2، ص 178) و از «فانسلخ منها» خروج از علم به آیات الهی است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 768)

2) 2) . از امام کاظم علیه السلام روایت شده است: خداوند متعال درحق ابراهیم علیه السلام فرموده: «فنظر نظرة فی النّجوم فقال: انّی سقیم» اگر ابراهیم علیه السلام علم نجوم نمی‌دانست در ستارگان نظر نمی‌افکند و نمی‌گفت: «انّی سقیم». (بحارالانوار، ج 48، ص 146، ح 21)

هجرت برای علم

--< همین مدخل، تحصیل علم

نیز --< الهام، ایمان، بصیرت، بینایی، تعلّم، تعلیم، حکمت، شعور، شناخت، شنوایی، وحی و یقین

علم غیب

--<علم

علم الیقین

--<یقین

علیّ / اسماوصفات

علیّ از ریشۀ «علوّ» از اسماءاللّه و به معنای بالا، برتر، شرافت و رفعت است. صفت علیّ برای ذات احدیّت به این معنا است که در شرف، مجد و بزرگی او را همتایی نیست، بنابراین می‌توان علیّ را از اسمای تنزیهی حق‌تعالیٰ دانست. این صفت الهی هشت بار در قرآن آمده است و در تمامی این موارد با صفتی دیگر از حق تعالی همراه است: یک بار با صفت حکیم، دو بار با صفت عظیم و پنج بار با صفت کبیر. (1)

... وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ. بقره (2) 255

نیز --< نساء (4) 34؛ حج (22) 62 ؛ لقمان (31) 30؛ سبأ (34) 23؛ غافر (40) 12؛ شوری (42) 4 و 51

علیّ بن امیّه

علیّ بن امیّة بن خلف، از قریش، تیرۀ بنی‌جُمح و از جمله افرادی بود که در غزوۀ بدر به دست عمّار بن یاسر به هلاکت رسید. (2)برخی مفسّران، آیۀ 49 انفال (8) را دربارۀ وی و شماری از مشرکان دانسته‌اند که با مشاهدۀ تعداد کم مؤمنان در غزوۀ بدر گفتند: این مؤمنان را دینشان مغرور ساخته است، که با افراد اندک خود حاضر به جنگ با تعداد زیادی از مشرکان شده‌اند. (3)آیۀ 97 نساء (4) دربارۀ وی و شمار دیگری از مستضعفان دانسته شده که به بهانۀ استضعاف و معذور بودن، از هجرت به مدینه خودداری کردند.

خداوند ضمن ردّ عذر و استضغاف آنان، به دوزخ تهدیدشان کرد. (4)

علیّ‌بن‌ابی‌طالب علیه السلام

اشاره

علیّ‌بن‌ابی‌طالب بن عبدالمطلب از قریش و تیرۀ بنی‌هاشم (5)بود که از شریفترین نَسبها است.

امام علی علیه السلام اوّلین هاشمی است که از طریق پدر و مادر به هاشم می‌رسد. (6)او داماد پیامبر صلی الله علیه و آله (7)و اوّلین مؤمن به رسول خدا صلی الله علیه و آله و تصدیق‌کنندۀ او [از


1) 1) . الاسماء و الصفات، بیهقی، ج 1، ص 45؛ اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 842 -\844

2) 2) . السّیرة النّبویّه، ابن‌هشام، ج 1، ص 713

3) 3) . مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 846 ؛ الدرالمنثور، ج 4،ص 80

4) 4) . مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 150؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن‌کثیر، ج 1، ص 555

5) 5) . کتاب النّسب، ص 196 -\197؛ اسدالغابه، ج 4، ص 87-\ 88

6) 6) . اسدالغابه، ج 4، ص 88

7) 7) . تاریخ طبری، ج 2، ص 15

مردان] است. وی در دامان او پرورش یافت و اوّلین کسی است که در نماز به او اقتدا کرد. (1)وی باب علم رسول خدا صلی الله علیه و آله (2)و از بدریّون و شرکت‌کنندگان در سایر غزوات پیامبر صلی الله علیه و آله است. (3)او را در قرابت به رسول خدا صلی الله علیه و آله نه تنها برادر (4)که می‌توان جان محمّد صلی الله علیه و آله دانست (5)و همان‌گونه که در روایتی آمده، هر کس بخواهد آدم علیه السلام را در علم، نوح علیه السلام را در عزم، ابراهیم علیه السلام را در حلم، موسی علیه السلام را در هیبت و عیسی علیه السلام را در زهد نگاه کند، به علی علیه السلام بنگرد، (6)زیرا آنچه در آنان متفرّق بود، در ایشان جمع شده بود. امام علی علیه السلام در درون کعبه متولّد شد (7)و سرانجام در سپیده‌دم در مسجد کوفه به دست ابن‌ملجم مرادی به شهادت رسید. (8)در فضیلت آن حضرت همین بس که در کتب فریقین از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است: هیچ آیه‌ای در قرآن با خطاب «یا ایّها الّذین آمنوا» وجود ندارد مگر اینکه علی علیه السلام در رأس آن و امیر آن است. (9)بر اساس روایات و تفاسیر شیعه و اهل‌سنّت، آیات زیادی در مورد حضرت علی علیه السلام نازل شده که در برخی موارد حضرت از مصادیق آنها است، از قبیل:

حمد (1) 6 (10)بقره (2) 13 و 14 (11)بقره (2) 25 (12)بقره (2) 43 (13)یونس (10) 25 (14)هود (11) 12 (15)هود (11) 17 (16)رعد (13) 7 (17)رعد (13) 29 (18)حجر (15) 47 (19)حجر (15) 75 (20)نحل (16) 16 (21)نحل (16) 38 (22)اسراء (17) 81 (23)مریم (19) 50 (24)


1) 1) . السّیرة النّبویّه، ابن‌هشام، ج 1، ص 245؛ تاریخ طبری،ج 1، ص 537؛ شرح نهج‌البلاغه، ابن‌ابی‌الحدید، ج 1، ص 30

2) 2) . اسدالغابه، ج 4، ص 95

3) 3) . اسدالغابه، ج 4، ص 92 -\94؛ السّیرة النّبویّه، ابن‌هشام،ج 1، ص 625 و 677

4) 4) . السیرة النبویه، ابن‌هشام، ج 1، ص 505

5) 5) . التفسیر الکبیر، ج 3، ص 248

6) 6) . بحارالانوار، ج 39، ص 35 -\39؛ ینابیع‌المودّه، ج 1،ص 363؛ ج 2، ص 183 و 486

7) 7) . کفایة الطّالب فی مناقب علیّ‌بن‌ابی‌طالب، ص 406؛بحارالانوار، ج 35، ص 5 و 8 و 18 و 23

8) 8) . اسدالغابه، ج 4، ص 112 -\113

9) 9) . کفایة الطّالب فی مناقب علیّ بن ابی‌طالب، ص 139

10) 10) . شواهدالتّنزیل، ج 1، ص 76؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1،ص 21، ح 94 و ص 22، ح 99

11) 11) . الدرالمنثور، ج 1، ص 77 -\78

12) 12) . شواهدالتّنزیل، ج 1، ص 96؛ البرهان، ج 1، ص 157، ح 7

13) 13) . البرهان، ج 1، ص 204، ح 8 ؛ شواهدالتّنزیل، ج 1،ص 111

14) 14) . البرهان، ج 3، ص 24، ح 3؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 346 -\347

15) 15) . تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 342 -\343، ح 30 -\32؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 356

16) 16) . الدرالمنثور، ج 4، ص 410؛ تفسیر نورالثقلین، ج 2،ص 344 -\347، ح 36 -\44 و 46

17) 17) . تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 482 -\485، ح 15 -\17، و 21 -\29؛ الدرالمنثور، ج 4، ص 608

18) 18) . الدرالمنثور، ج 4، ص 644 ؛ تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 502 -\506، ح 121 و 123 و 126 و 129 و 131 و 137

19) 19) . الدرالمنثور، ج 5، ص 84 -\85

20) 20) . بصائرالدرجات، ص 377، ح 9؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 419

21) 21) . شواهدالتنزیل، ج 1، ص 425؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 45 -\46، ح 42 -\43 و 49

22) 22) . الدرالمنثور، ج 5، ص 130

23) 23) . شواهدالتنزیل، ج 1، ص 453

24) 24) . تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 339، ح 87 ؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 462 -\463

طه (20) 124 (1)انبیاء (21) 101 (2)حج (22) 34 (3)حج (22) 39 و 40 (4)مؤمنون (23) 111 (5)نور (24) 52 (6)فرقان(25) 74 (7)شعراء(26) 214 (8)قصص (28) 61 (9)عنکبوت (29) 1 (10)سجده (32) 24 (11)احزاب (33) 23 (12)احزاب (33) 25 (13)احزاب (33) 57 و 58 (14)فاطر (35) 35 (15)صافّات (37) 24 (16)صافّات (37) 130 (17)ص (38) 28 (18)جاثیه (45) 21 (19)محمّد (47) 2 (20)محمّد (47) 30 (21)فتح (48) 29 (22)نجم (53) 1 (23)الرّحمن (55) 19 و 22 (24)قلم (68) 5-\9 (25)معارج (70) 1 و2 (26)ضحی(93) 5. (27)

امّا آیاتی که حضرت علی علیه السلام و برخی از اهل‌بیت علیهم السلام مصداق انحصاری آنها می‌باشند، در این مدخل مورد بررسی قرار می‌گیرد.

اهمّ عناوین: فضایل علی علیه السلام ، مقامات علی علیه السلام .

آدم علیه السلام و علی علیه السلام

--< همین مدخل، توسّل به علی علیه السلام


1) 1) . تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 405، ح 170؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 495

2) 2) . الدرالمنثور، ج 5، ص 681 ؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 460، ح 175

3) 3) . غایةالمرام، ص 429، باب 193؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 519

4) 4) . تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 501، ح 151 و 155؛شواهدالتنزیل، ج 1، ص 521

5) 5) . تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 566، ح 163؛ شواهدالتّنزیل، ج 1، ص 531

6) 6) . تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 616 ، ح 212؛ تفسیر فرات،ص 288، ح 360؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 535

7) 7) . تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 43 -\44، ح 141 و 146؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 539

8) 8) . الدرالمنثور، ج 6 ، ص 327؛ مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 322 -\323

9) 9) . الکشاف، ج 3، ص 425؛ مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ،ص 408

10) 10) . تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 147 -\149، ح 3 و 6 ؛ شواهدالتّنزیل، ج 1، ص 565

11) 11) . شواهدالتنزیل، ج 1، ص 584؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 233، ح 50

12) 12) . روح‌المعانی، ج 12، جزء 21، ص 260؛ تفسیرنورالثقلین، ج 4، ص 258 -\259، ح 50 و 53 -\54

13) 13) . تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 261، ح 61 ؛ الدرالمنثور، ج 6 ، ص 590

14) 14) . تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 305 -\306، ح 237 و 243؛شواهدالتنزیل، ج 2، ص 141

15) 15) . تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 367، ح 104

16) 16) . مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 688 ؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 401، ح 13 -\14 و 16 -\17؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 160 -\164

17) 17) . الدرالمنثور، ج 7، ص 120؛ التفسیر الکبیر، ج 9،ص 354

18) 18) . الدرالمنثور، ج 7، ص 175؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 453، ح 37

19) 19) . التفسیر الکبیر، ج 9، ص 676 ؛ روح‌المعانی، ج 14، جزء 25، ص 230

20) 20) . تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 27، ح 10

21) 21) . الدرالمنثور، ج 7، ص 504؛ روح‌المعانی، ج 14، جزء 26، ص 117؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 45، ح 81

22) 22) . الدرالمنثور، ج 7، ص 544؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 79، ح 99

23) 23) . تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 144، ح 4 و ص 147،ح 14؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 276 -\277

24) 24) . الدرالمنثور، ج 7، ص 697 ؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 191 -\192، ح 17 و 19 و 21

25) 25) . تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 392، ح 30 -\31؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 356 و 359

26) 26) . تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 411 -\412، ح 4 -\6 ؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 381 -\385

27) 27) . تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 594 -\595، ح 10 -\11؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 445

اطاعت از علی علیه السلام

1. شایسته بودن پیروی و اطاعت از علی علیه السلام :

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللّٰهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لاٰ یَهِدِّی إِلاّٰ أَنْ یُهْدیٰ فَمٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ. (1)یونس (10) 35

پاداش علی علیه السلام

2. عدم چشمداشت علی علیه السلام به پاداش و قدردانی مردم پس از اطعام به نیازمندان، باعث بهره‌مندی‌اش از پاداش و سپاسگزاری الهی:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

إِنَّ هٰذٰا کٰانَ لَکُمْ جَزٰاءً وَ کٰانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً. (2)انسان (76) 8 و 9 و 22

3. مصون ماندن علی علیه السلام از شرّ قیامت، بر اثر اطعام مسکینان، یتیمان و اسیران:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ ....

انسان (76) 8 و 11

4. سرور و شادمانی علی علیه السلام در قیامت به دلیل اطعام نیازمندان:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً. انسان (76) 8 و 11

5. ورود علی علیه السلام به بهشت و بهره‌مندی از انواع نعمتهای آن، به علّت اطعام نیازمندان:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً

فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ لاٰ یَرَوْنَ فِیهٰا شَمْساً وَ لاٰ زَمْهَرِیراً

وَ دٰانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلاٰلُهٰا وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهٰا تَذْلِیلاً

وَ یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوٰابٍ کٰانَتْ قَوٰارِیرَا

قَوٰارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهٰا تَقْدِیراً

وَ یُسْقَوْنَ فِیهٰا کَأْساً کٰانَ مِزٰاجُهٰا زَنْجَبِیلاً

عَیْناً فِیهٰا تُسَمّٰی سَلْسَبِیلاً

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً

وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً

عٰالِیَهُمْ ثِیٰابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا أَسٰاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً

إِنَّ هٰذٰا کٰانَ لَکُمْ جَزٰاءً وَ کٰانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً.

انسان (76) 8 -\22

6. بهره‌مندی علی علیه السلام از پاداش بی‌کران الهی، در پی انفاق اموال خویش

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ


1) 1) . بر اساس روایت شیعه و اهل‌سنّت و گفتۀ مفسّران، آیۀ مزبور دربارۀ علی علیه السلام است. (شواهدالتنزیل، ج 1، ص 438؛ تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 304، ح 62 -\63)

2) 2) . اجماع مفسّران شیعه و بسیاری از مفسّران اهل‌سنّت و احادیث وارد شده بر این معنا تأکید دارد که آیات یاد شده دربارۀ نذر روزه و اطعام از سوی امام علی و فاطمۀ زهرا علیهما السلام برای شفای امام حسن و حسین علیهما السلام نازل شده است. (تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 469 -\474، ح 18 -\24 ؛ مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 611 ؛ الکشاف، ج 4، ص 670 ؛ المناقب، خوارزمی، ص 267 -\274؛ الدرالمنثور، ج 8 ، ص 371)

عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. (1)بقره (2) 274

توسّل به علی علیه السلام

7. توسّل آدم علیه السلام به علی علیه السلام برای قبولی توبه‌اش:

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ. (2)بقره (2) 37

خانۀ علی علیه السلام

8. خانۀ علی علیه السلام رفیع و با عظمت، به اذن خدا:

فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ. (3)نور (24) 36

عصمت علی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل علی علیه السلام ، عصمت

فضایل علی علیه السلام

1. اخلاص

9. اخلاص علی علیه السلام در اطعام فقیر، مسکین و یتیم:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. (4)انسان (76) 8 و 9

10. اخلاص علی علیه السلام در ایثار جان خود هنگام خوابیدن در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ .... (5)بقره (2) 207

2. از ابرار

11. از زمرۀ ابرار بودن علی علیه السلام ، فضیلتی برای وی:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. (6)انسان (76) 5 و 9

3. از اصحاب اعراف

12. علی علیه السلام از جمله اصحاب اعراف:

... وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ .... (7)اعراف (7) 46


1) 1) . در شأن نزول آیه از ابن‌عبّاس و امام باقر و امام صادق علیهما السلام ،که آیه دربارۀ امام‌علی علیه السلام است.(مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 667 ؛ المناقب، خوارزمی، ص 281)

2) 2) . طبق روایات منقول از رسول خدا صلی الله علیه و آله ، مقصود از «کلمات» توسّل آدم علیه السلام با تعلیم الهی به محمّد، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام برای پذیرش توبه‌اش است. (الدرالمنثور، ج 1، ص 147؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 67 -\68 ، ح 143 -\148)

3) 3) . بر اساس روایات فریقین و گفتۀ مفسّران، از جملۀ این خانه‌ها، خانۀ علی و فاطمه علیهما السلام است. (الدرالمنثور، ج 6 ، ص 203؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 607 ، ح 181؛ مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 227؛ غایةالمرام، ص 308 -\317، باب 12)

4) 4) . اجماع مفسّران شیعه و بسیاری از مفسّران اهل‌سنّت و احادیث وارد شده بر این معنا تأکید دارد که آیات مزبور دربارۀ نذر روزه و اطعام از سوی امام علی و فاطمۀ زهرا علیهما السلام برای شفای امام حسن و حسین علیهما السلام نازل شده است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 611 ؛ الکشاف، ج 4، ص 670 ؛ الدرالمنثور، ج 8 ، ص 371؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 469 -\474، ح 18 -\24؛ المناقب، خوارزمی، ص 267 -\274)

5) 5) . سبب شأن نزول آیه، خوابیدن علی علیه السلام در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله برای حفظ جان آن حضرت است. (التفسیر الکبیر، ج 2، ص 350؛ مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 535؛ ینابیع المودّه، ج 1، ص 273 -\274)

6) 6) . بر اساس روایات منقول از شیعه و اهل‌سنّت، مقصود از «ابرار» علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام است. (شواهدالتنزیل، ج 2، ص 394 -\408؛ کفایة الطالب فی مناقب علیّ‌بن‌ابی‌طالب، ص 345 -\348؛ الدرالمنثور، ج 7، ص 371؛ بحارالانوار، ج 35، ص 237 -\256)

7) 7) . بر اساس روایات متعدّد، امامان از اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله ، از اصحاب اعراف‌اند. (تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 32 -\34، ح 128 و 131 -\134؛ مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 653)

4. از اهل‌بیت علیهم السلام

13. علی علیه السلام از اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و برخوردار از مقام عصمت:

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ. (1)

طه (20) 132

... إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً. (2)احزاب (33) 33

5. از اهل‌الذّکر

14. علی علیه السلام از اهل‌الذّکر و محلّ مراجعۀ مردم، برای رفع نادانی خویش:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. (3)

نحل (16) 43

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. انبیاء (21) 7


1) 1) . بر اساس روایات منقول از خاصّه و عامّه، پس از نزول‌آیۀ مزبور رسول خدا صلی الله علیه و آله درب خانۀ علی و فاطمه علیهما السلام می‌آمد و آنان را به نماز دعوت و آیۀ تطهیر را تلاوت می‌کرد. (شواهدالتنزیل، ج 1، ص 497؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 408 -\410، ح 186 و 188 و 191 -\192 ؛ الدرالمنثور، ج 5، ص 613)

2) 2) . بر اساس روایات و تفاسیر شیعه و اهل‌سنّت، آیۀ یاد شده دربارۀ آمدن علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام به منزل رسول خدا صلی الله علیه و آله و قرار گرفتن زیر عبای آن حضرت، نازل شده است. (ینابیع‌المودّه، ج 1، ص 319 و 348؛ ج 2، ص 41؛ کفایة الطّالب فی مناقب علیّ بن‌ابی‌طالب، ص 242؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 270 -\277، ح 84 و 90 -\93 و 97 و 104 -\106 و 109؛ الدرالمنثور، ج 6 ، ص 603 -\606)

3) 3) . در روایات متعدّدی «اهل‌الذّکر» بر اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله تطبیق شده است که از جملۀ آنان علی علیه السلام است. (شواهدالتنزیل، ج 1، ص 432 و 437؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 55 -\59، ح 87 -\103)

6 . اطعام

15. اطعام علی علیه السلام به مستمند، یتیم و اسیر، در عین علاقه و نیاز شدید خود به غذا:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً. (1)انسان (76) 8

نیز --< اهل‌بیت علیهم السلام ، اطعام اهل‌بیت علیهم السلام

7. اعطای صدقه

16. صدقه دادن علی علیه السلام هنگام نجوا با پیامبر صلی الله علیه و آله ، از اختصاصات آن حضرت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقَةً ذٰلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ .... (2)

مجادله (58) 12

17. عمل کردن علی علیه السلام به آیۀ نجوا، باعث برطرف شدن عذاب، از امّت اسلام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ ... أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ .... (3)مجادله (58) 12 و 13

8 . انتظار شهادت

18. علی علیه السلام از منتظران شهادت:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. (4)احزاب (33) 23

9 . انفاق

19. انفاق علی علیه السلام در حال رکوع نماز:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ. (5)

مائده (5) 55

20. انفاق علی علیه السلام در شب، روز، نهان و آشکار:

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. (6)بقره (2) 274

نیز --< همین مدخل، فضایل علی علیه السلام ، اعطای صدقه

10. ایثار

21. فداکاری علی علیه السلام با خوابیدن در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله برای محافظت از جان آن حضرت:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ .... بقره (2) 207

11. ایمان

22. برتری ایمان علی علیه السلام بر آب دادن به حاجیان:

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... (7)توبه (9) 19

23. ایمان علی علیه السلام به خدا و آخرت، برتر از آباد کردن مسجدالحرام:

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... (8)توبه (9) 19

24. علی علیه السلام مظهر ایمان:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ. مائده (5) 55

أَ فَمَنْ کٰانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کٰانَ فٰاسِقاً لاٰ یَسْتَوُونَ. (9)سجده (32) 18


1) 1) . ممکن است مرجع ضمیر «حُبّه»، «طعام» باشد. (المیزان، ج 20، ص 126)

2) 2) . در روایتی، حضرت علی علیه السلام فرمود: در قرآن آیه‌ای‌است که قبل از من هیچ‌کس به آن عمل نکرد و بعد از من نیز احدی به آن عمل نخواهد کرد و آن آیۀ «نجوا» است. (تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 265، ح 44 و 48؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 312 -\322)

3) 3) . از حضرت علی علیه السلام روایت شده است: خدا به وسیلۀ من [کیفر سنگین] این امّت را سبک کرد، زیرا خداوند صحابه را با آیۀ نجوا امتحان کرد و آنان از نجوا با رسول خدا صلی الله علیه و آله خودداری کردند، ولی من به این آیه عمل کردم و اگر هیچ‌کس به آن عمل نمی‌کرد، عذاب نازل می‌شد، زیرا همه از عمل به آن امتناع کرده بودند. (بحارالانوار، ج 35، ص 381 -\382)

4) 4) . در روایتی از علی علیه السلام نقل شده که آیه دربارۀ ما نازل شده است و قسم به خدا من منتظر [شهادت] هستم. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 549)

5) 5) . بر اساس روایات متعدّد، مراد از آیه، حضرت علی علیه السلام است که در رکوع نماز، انگشتر خود را انفاق کرد. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 324 -\325؛ المناقب، خوارزمی، ص 265 و 266؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 212 -\219 و 225 -\238؛ البرهان، ج 2، ص 318 -\326، ح 6 و 10 -\14 و 16 و 20 -\24)

6) 6) . در شأن نزول آیه از ابن‌عبّاس نقل شده که علی علیه السلام چهار درهم داشت. یک درهم آن را روز انفاق کرد، یک درهم آن را شب، یک درهم آن را آشکار و درهم دیگر را در نهان. همین مضمون از امام باقر و صادق علیهما السلام نیز روایت شده است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 667 ؛ المناقب، خوارزمی، ص 281؛ ینابیع‌المودّه، ج 1، ص 275؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 290، ح 1153)

7) 7) . از امام باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام روایت شده که این آیه دربارۀ امام علی علیه السلام نازل شده است. (الکافی، ج 8 ، ص 204، ح 245؛ تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 193، ح 75 -\76 و 78؛ ینابیع‌المودّه، ج 1، ص 277؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 320 -\330)

8) 8) . در روایت شیعه و اهل‌سنّت آمده که این آیه دربارۀ علی علیه السلام ، عبّاس و شیبه نازل شده که آنان [عبّاس و شیبه] به منصب آب‌رسانی به حاجیان و آباد کردن مسجدالحرام افتخار می‌کردند. (الکافی، ج 8 ، ص 204، ح 245؛ تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 193، ح 75 و 78؛ ینابیع‌المودّه، ج 1، ص 277)

9) 9) . در روایات شیعه و اهل‌سنّت نقل شده که علیّ‌بن‌ابی‌طالب علیه السلام و ولیدبن‌عقبه بگو مگو کردند. ولیدبن‌عقبۀ فاسق گفت: سوگند به خدا من از تو در گفتار رساتر و در نیزه‌زنی تیزتر و در هنگام هجوم دشمن پابرجاترم. علی علیه السلام فرمود: ساکت باش: ای فاسق! سپس خداوند این آیه را نازل کرد. (تفسیر قمی، ج 2، ص 170؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 572 -\581؛ الدرالمنثور، ج 6 ، ص 553؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 231، ح 43)

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ. (1)حدید (57) 19

... وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ .... (2)تحریم (66) 4

25. پیشگام بودن علی علیه السلام در ایمان نسبت به مهاجران و انصار:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ .... (3)توبه (9) 100

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

وَ قَلِیلٌ مِنَ الْآخِرِینَ. (4)

واقعه (56) 10 و 14

نیز --< همین مدخل، فضایل علی علیه السلام ، سبقت در اسلام

12. تبرّی از مشرکان

26. اعلام برائت خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله از مشرکان به وسیلۀ حضرت علی علیه السلام :

1) 1) . آیۀ مذکور دربارۀ علی علیه السلام است. (الکشف و البیان، ثعلبی، ج 9، ص 243؛ روح‌المعانی، ج 15، جزء 27، ص 282)

2) 2) . روایت شده است: مقصود از «و صالح المؤمنین» علیّ‌بن‌ابی‌طالب علیه السلام است. (تفسیر قمی، ج 2، ص 377؛ البرهان، ج 5، ص 420 -\422، ح 6 و 8 -\14 و 16 -\17؛ ینابیع‌المودّه، ج 2، ص 176؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 341 -\351)

3) 3) . از امام حسن علیه السلام روایت شده است: پدر من پیشگام‌تر از پیشگامان نخستین به سوی خدا و رسول صلی الله علیه و آله او بود، زیرا هیچ کس در ایمان بر او پیشی نگرفت، سپس این آیه را تلاوت فرمود. (البرهان، ج 2، ص829 ، ح 1؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 336)

4) 4) . بر اساس روایات شیعه و سنّی در تفسیر آیه، مراد امام علیّ بن ابی طالب علیه السلام است. (البرهان، ج 5، ص 255 -\256، ح 8 -\13؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 292 -\298)

بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ .... (1)توبه (9) 1 و 2

13. تقرّب

27. علی علیه السلام ، پیشگام در برخورداری از مقام قرب الهی:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ

وَ قَلِیلٌ مِنَ الْآخِرِینَ. واقعه (56) 10 و 11 و 14

14. توحید

28. علی علیه السلام مظهر توحید و منزّه از شرک:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ .... (2)انعام (6) 82

15. جان محمّد صلی الله علیه و آله

29. حضرت علی علیه السلام به منزلۀ نفس پیامبر صلی الله علیه و آله و دارای مقامی والا:

... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ .... (3)آل‌عمران (3) 61

16. جهاد

30. جهاد علی علیه السلام در راه خدا، برتر از آب‌رسانی به حاجیان و تعمیر مسجدالحرام:

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جٰاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ. توبه (9) 19

31. علی علیه السلام ، از مجاهدان جنگ بدر:

هٰذٰانِ خَصْمٰانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ فَالَّذِینَ کَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیٰابٌ مِنْ نٰارٍ یُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِیمُ. (4)حج (22) 19

17. حافظ علم محمّد صلی الله علیه و آله

32. علی علیه السلام دارای گوشی شنوا و حافظی برای علم پیامبر صلی الله علیه و آله :

لِنَجْعَلَهٰا لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِیَهٰا أُذُنٌ وٰاعِیَةٌ. (5)

حاقّه (69) 12

18. حمایت از محمّد صلی الله علیه و آله

33. حمایت و پشتیبانی علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِنْ یُرِیدُوا أَنْ یَخْدَعُوکَ فَإِنَّ حَسْبَکَ اللّٰهُ هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِینَ. (6)انفال (8) 62

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ .... (7)تحریم (66) 4

19. خوف از خدا

34. علی علیه السلام ، مظهر بیم و خوف از خدا:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ ... إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً. انسان (76) 8 و 10

20. خوف از قیامت

35. امام علی علیه السلام ، بیمناک از قیامت و عذابهای آن:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ


1) 1) . بر اساس روایات نقل شده از شیعه و اهل‌سنّت، زمانی که سورۀ برائت نازل شد، رسول خدا صلی الله علیه و آله ابوبکر را مأمور کرد تا سوره را برای مشرکان قرائت کند. پس از حرکت ابوبکر، جبرئیل نازل شد و به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد: این امر باید به وسیلۀ کسی که از خود شما باشد، انجام پذیرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله بی‌درنگ علی علیه السلام را مأمور ابلاغ برائت کرد و ابوبکر به مدینه برگشت. (بحارالانوار، ج 35، ص 284 -\294؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 305 -\317؛ المناقب، خوارزمی، ص 164؛ تذکرة الخواصّ، ص 36 -\37؛ ینابیع‌المودّه، ج 1، ص 261 -\262)

2) 2) . از امام باقر علیه السلام روایت شده که این آیه دربارۀ امیرمؤمنان علیه السلام نازل گردید، زیرا آن حضرت حتّی یک لحظه به خداوند شرک نورزید. (بحارالانوار، ج 23، ص 367، ح 35) و از امام صادق علیه السلام نقل شده که مراد از «ظلم» در آیه، شرک است. (الکافی، ج 5، ص 14، ح 1؛ البرهان، ج 2، ص 444، ح 3؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 262)

3) 3) . از تعبیر «أنفسنا» به دست می‌آید که بر اساس روایتی از امام کاظم و امام رضا علیهما السلام ، مراد از «أنفسنا» علیّ‌بن‌ابی طالب علیه السلام است. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 348 -\349، ح 162 -\163 و 166؛ عیون اخبارالرضا، ج 1، ص 474 -\475؛ التفسیرالکبیر، ج 3، ص 248)

4) 4) . با توجّه به شأن نزول آیه است. (جامع‌البیان، ج 10، جزء 17، ص 172؛ مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 123)

5) 5) . در روایتی از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه منقول است‌که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «این گوش، علی علیه السلام است». (الکافی، ج 1، ص 423، ح 57؛ تفسیر فرات، ص 500؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 378) و نیز در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است که فرمود: ای علی علیه السلام خداوند به من دستور داد تا تو را به خود نزدیک کنم و آموزشت بدهم تا گنج دانش گردی و این آیه نازل شد، پس تو گوش شنوا برای دانش منی. (حلیةالاولیاء، ج 1، ص 67 ؛ المیزان، ج 19، ص 396)

6) 6) . گفته شده: مقصود از «بالمؤمنین» علی علیه السلام است که خداوند با حمایتهای او رسول خدا صلی الله علیه و آله را تأیید کرد. (الدرالمنثور، ج 4، ص 100؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 292 -\298)

7) 7) . مراد از «صالح المؤمنین» طبق نظر بسیاری از مفسّران و روایات وارد شده از عامّه و خاصّه، حضرت علی علیه السلام است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 475؛ الدرالمنثور، ج 8 ، ص 224؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 370 -\371، ح 10 -\11 و 14؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 341)

مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً. انسان (76) 7 و 8 و 10

21. خویشاوندی با محمّد صلی الله علیه و آله

36. خویشاوندی علی علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ ... (1)انفال (8) 41

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ ... (2)اسراء (17) 26

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ ... (3)شوری (42) 23

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ .... حشر (59) 7

22. خیرالبریّه

37. علی علیه السلام و پیروانش، بهترین مخلوقات خدا:

... أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ. (4)بیّنه (98) 7

23. دوستی خدا

38. محبّت و دوستی خدا، انگیزۀ علی علیه السلام در اطعام نیازمندان:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً. (5)انسان (76) 8

24. سبقت در اسلام

39. سبقت علی علیه السلام در ایمان و پذیرش اسلام:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ ... (6)توبه (9) 100

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ. (7)واقعه (56) 10

وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ .... (8)

حشر (59) 10

25. سبقت در ایمان

--< همین مدخل، فضایل علی علیه السلام ، ایمان و سبقت در اسلام

26. شاخۀ شجرۀ طیّبه

40. علی علیه السلام شاخۀ اصلی شجرۀ طیّبه:

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ


1) 1) . مقصود از «ذوی‌القربیٰ» بنی‌هاشم از نسل عبدالمطلب است (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 836) که علی علیه السلام را شامل می‌شود

2) 2) . از امام صادق علیه السلام روایت شده که مراد از «ذاالقربیٰ» امام علی علیه السلام است و جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله حق او بود. (الکافی، ج 1، ص 294، ح 2؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 153، ح 157)

3) 3) . از ابن‌عبّاس نقل شده است: هنگامی که آیۀ «قل لا أسئلکم علیه أجراً إلّاالمودّة فی القربیٰ» نازل شد، گفتند: یا رسول‌اللّه، آن نزدیکان تو که دوستی آنان بر ما واجب شده است، چه کسانی‌اند؟ فرمود: علی و فاطمه علیهما السلام و دو فرزندش. (البرهان، ج 4، ص 823 ، ح 23؛ ینابیع‌المودّه، ج 1، ص 315؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 189 -\196)

4) 4) . در روایتی از امام باقر علیه السلام نقل شده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی علیه السلام ، آنان که بهترین آفریدگان‌اند، تویی و پیروان تو. (شواهدالتنزیل، ج 2، ص 459 -\474؛ جامع‌البیان، ج 15، جزء 30، ص 335)

5) 5) . ضمیر «علیٰ حبّه» به اللّه برمی‌گردد. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 617)

6) 6) . گفته شده: اوّلین کسی که از مردان اسلام آورد، علی علیه السلام بود. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 98؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 334 -\337)

7) 7) . بر اساس روایات و تفاسیر شیعه و اهل‌سنّت مقصود از «السّابقون» در امّت اسلام علی علیه السلام است. (الدرالمنثور، ج 8 ، ص 6 -\7؛ المیزان، ج 19، ص 117؛ مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 325؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 209، ح 18 و ص 210، ح 23 و ص 211، ح 26؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 292 -\298)

8) 8) . بر اساس روایت منقول از شیعه و اهل‌سنّت مراد از«إخواننا الّذین سبقونا بالإیمان» علی علیه السلام است. (شواهدالتنزیل، ج 2، ص 333؛ تفسیر البرهان، ج 5، ص 344، ح 2)

طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ. (1)

ابراهیم (14) 24

27. شرکت در مباهله

41. شرکت اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله (علی علیه السلام و...) در جریان مباهله با نصارای نجران:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ .... (2)

آل‌عمران (3) 61

28. صالح‌ترین مؤمنان

42. علی علیه السلام ، از صالح‌ترین و بهترین مؤمنان:

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ ... (3)تحریم (66) 4

29. صبر

43. صبر علی علیه السلام در برابر گرسنگی و ادای وظایف:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً.

انسان (76) 8 و 12

30. صداقت

44. علی علیه السلام مظهر صداقت:

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً. (4)نساء (4) 69

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّٰادِقِینَ. (5)توبه (9) 119

... وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ لِسٰانَ صِدْقٍ عَلِیًّا. (6)مریم (19) 50

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. (7)احزاب (33) 23

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ ... (8)حدید (57) 19


1) 1) . از امام صادق علیه السلام روایت شده که مراد از «شجرۀ طیّبه»رسول خدا صلی الله علیه و آله و شاخۀ اصلی آن حضرت علی علیه السلام است. (تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 536، ح 58 و 60)

2) 2) . آیۀ یاد شده دربارۀ مباهلۀ پیامبر صلی الله علیه و آله به همراه فاطمه،علی، حسن و حسین علیهم السلام با نصارای نجران و مقصود از «أنفسنا» در آیه، امیرمؤمنان علی علیه السلام است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 762 -\764؛ الدرالمنثور، ج 2، ص 231)

3) 3) . در حدیثی از امام باقر علیه السلام آمده که رسول خدا صلی الله علیه و آله دو بار علی علیه السلام را به یارانش معرّفی کرد: یک بار زمانی که فرمود: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه» و بار دوم وقتی که آیۀ «فإنّ اللّه هو مولاه و جبریل و صالح المؤمنین» نازل شد، دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: ای مردم، این صالح‌المؤمنین است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 475؛ الدرالمنثور، ج 8 ، ص 224)

4) 4) . مقصود از «صدّیقین» علی علیه السلام است. (تفسیر قمی، ج 1، ص 151)

5) 5) . روایت شده که مراد از «صادقین» محمّد صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام است. (بحارالانوار، ج35، ص411، ح8 ؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 341؛ کفایة الطالب فی مناقب علیّ‌بن ابی‌طالب، ص 236؛ الدرالمنثور، ج 4، ص 316)

6) 6) . در روایتی از امام حسن عسکری علیه السلام نقل شده که فرمود: منظور از «لسان صدق» امیرمؤمنان علیه السلام است. (تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 339، ح 87 ؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 463)

7) 7) . از امام علی علیه السلام نقل شده است که آیۀ مزبور دربارۀ ما نازل شده است. (تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 259، ح 53)

8) 8) . علی علیه السلام در خطبه‌ای [الوسیلة] می‌فرماید: من آن خبر عظیم و راستگوی بزرگ‌ترم. (تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 243، ح 71)

31. عبودیّت

45. علی علیه السلام مظهر عبودیّت خدا:

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ ... (1)انسان (76) 6

32. عصمت

46. علی علیه السلام از اهل‌بیت علیهم السلام و متعلّق ارادۀ الهی بر عصمت آنان، از هرگونه پلیدی:

... إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً. (2)احزاب (33) 33

33. علم

47. علی علیه السلام ، عالم به کتاب:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ. (3)

رعد (13) 43

نیز --< همین مدخل، فضایل علی علیه السلام ، حافظ علم محمّد صلی الله علیه و آله

34. فداکاری

--< همین مدخل، فضائل علی علیه السلام ، ایثار

35. فقیرنوازی

48. اطعام فقرا و نیازمندان، سیرۀ دائمی علی علیه السلام :

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً. (4)انسان (76) 8

36. گواهی

49. گواهی علی علیه السلام بر نبوّت و رسالت محمّد صلی الله علیه و آله :

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ ... (5)هود (11) 17

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ. (6)

رعد (13) 43

50. گواهی علی علیه السلام بر اعمال امّت اسلامی:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ ... (7)بقره (2) 143

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ. (8)رعد (13) 43


1) 1) . مطابق روایات وارد شده در کتابهای شیعه و سنّی، این آیه و قبل و بعد آن، دربارۀ اهل‌بیت علیهم السلام نازل شده است [که در رأس آنها علی علیه السلام است]. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 611 ؛ الکشاف، ج 4، ص 670 ؛ المناقب، خوارزمی، ص 267 -\274)

2) 2) . آیۀ مذکور مربوط به اهل‌بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله است که از جملۀ آنان علی علیه السلام می‌باشد و بر عصمت آنان از هرگونه پلیدی دلالت دارد. (المیزان، ج 16، ص 309 -\312 ؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 270-\277، ح 84 و 90 -\93 و 97 و 104 -\106 و 109؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 432 -\437)

3) 3) . طبق روایات، منظور از «من عنده علم...» علی علیه السلام است.(الاحتجاج، ج 1، ص 232؛ ج 2، ص 140؛ بصائرالدرجات، ص 229، ح 6 ؛ تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 523 -\524، ح 209 و 211 -\214 و 216 -\220؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 400 -\405)

4) 4) . با توجّه به مضارع بودن «یطعمون» استفاده می‌شود

5) 5) . از امام رضا علیه السلام روایت شده که مراد از «شاهد» امیرمؤمنان علیه السلام است که گواه بر رسول خدا صلی الله علیه و آله است. (الکافی، ج 1، ص 190، ح 3؛ تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 344 -\345، ح 32 و 36 و 40؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 359)

6) 6) . ابوسعید خدری می‌گوید: از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دربارۀ این‌سخن خداوند: «کسی که نزد او دانش کتاب است» پرسیدم، فرمود: او برادرم علیّ‌بن‌ابی‌طالب علیه السلام است. (امالی، صدوق، ص 659 ؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 400؛ تفسیر قمی، ج 1، ص 367)

7) 7) . در روایت، «امّت وسط» به امامان معصوم علیهم السلام تفسیر شده که علی علیه السلام از آنان است. (البرهان، ج 1، ص 343 -\344، ح 1 -\10؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 119)

8) 8) . بر اساس روایت منقول از شیعه و اهل‌سنّت مقصود از «من عنده علم الکتاب» علی علیه السلام است. (تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 523 -\524، ح 209 و 211 -\214 و 216 -\220؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 400 -\405؛ مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 462)

37. منادی برائت

51. علی علیه السلام ، منادی برائت و لعنت خدا بر ظالمان در میان بهشتیان و جهنّمیان:

... فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ. (1)اعراف (7) 44

52. ندای علی علیه السلام برای اعلام برائت خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله از مشرکان:

وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّٰاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللّٰهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ .... (2)

توبه (9) 3

38. نجوا با محمّد صلی الله علیه و آله

53. علی علیه السلام تنها نجواکننده با رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از وجوب اعطای صدقه برای نجوا با محمّد صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقَةً ذٰلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. (3)

مجادله (58) 12

39. وفای به عهد

54. علی علیه السلام در انتظار فرا رسیدن موقعیّت مناسب، برای وفا کردن به عهد خود با خدا:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ ... (4)احزاب (33) 23

40. وفای به نذر

55. علی علیه السلام وفاکننده به نذر خویش:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ .... انسان (76) 7

41. هجرت

56. علی علیه السلام از سبقت‌گیرندگان در هجرت از مکّه به مدینه:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی ... (5)آل‌عمران (3) 195


1) 1) . احمد بن عمر حلال گوید: از امام رضا علیه السلام دربارۀ آیۀ «فأذّن مؤذّن...» سؤال کردم که فرمود: مؤذّن امیرمؤمنان علیه السلام است. نیز الحاکم ابوالقاسم الحسکانی با سند خودش از محمّد بن حنفیّه از علی علیه السلام نقل کرده که فرمود: من آن مؤذّن هستم. (الکافی، ج 1، ص 426، ح 70؛ تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 32، ح 122 -\125)

2) 2) . در روایتی از امام باقر علیه السلام نقل شده که وقتی علی علیه السلام ازنهروان به کوفه بازمی‌گشت، شنید معاویه به او دشنام می‌دهد و بر او عیب می‌گیرد و اصحابش را می‌کشد، لذا خطبه‌ای خواند و فرمود: من مؤذّن در دنیا و آخرت هستم. خداوند - عزّوجلّ - می‌فرماید: «فأذّن مؤذّن بینهم ان لعنة اللّه علی الظّالمین» من آن مؤذّن [ندادهنده] هستم و می‌فرماید: «و اذان من اللّٰه و رسوله» من [ندادهنده] آن اذان [ندا] هستم. (البرهان، ج 2، ص734، ح 32؛ معانی‌الاخبار، ج 2، ص 214، ح 1 -\2)

3) 3) . در روایات شیعه و اهل‌سنّت آمده است پس از اینکه‌اعطای صدقه برای نجوا با پیامبر صلی الله علیه و آله واجب شد، تنها کسی که به این حکم عمل کرد و با حضرت نجوا کرد، علی علیه السلام بود تا اینکه این وجوب برداشته شد. (تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 265، ح 44 و 48؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 312 -\322؛ المناقب، خوارزمی، ص 277؛ ینابیع‌المودّة، ج 1، ص 299؛ الدرالمنثور، ج 8 ، ص 83 -\85)

4) 4) . در روایتی از علی علیه السلام نقل شده است: آیۀ «رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه علیه...» دربارۀ ما نازل شده است. قسم به خدا من منتظر [وفای به عهد خود با خدا و شهادت] هستم و آن را تغییر نمی‌دهم. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 549؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 258، ح 50؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 5)

5) 5) . بر اساس روایات منقول از طرق شیعه، آیۀ مزبور پس از هجرت علی علیه السلام به همراهی فاطمه بنت‌اسد و فاطمۀ زهرا علیها السلام و فاطمه بنت‌الزّبیر نازل شد. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 423 -\424، ح 485؛ المیزان، ج 4، ص 91)

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ .... (1)

توبه (9) 100

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ. (2)

واقعه (56) 10 و 11

42. هدایتگری

57. انتخاب علی علیه السلام از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای هدایت مردم:

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللّٰهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لاٰ یَهِدِّی إِلاّٰ أَنْ یُهْدیٰ فَمٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ. (3)یونس (10) 35

43. یتیم‌نوازی

58. یتیم‌نوازی علی علیه السلام و مدح الهی دربارۀ آن:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ ... وَ یَتِیماً .... (4)

انسان (76) 8

محبّت به علی علیه السلام

59. محبّت مسلمانان به علی علیه السلام پاداش رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ ... (5)شوری (42) 23

60. ایجاد محبّت به علی علیه السلام در دلها از سوی خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا. (6)مریم (19) 96

محمّد صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام

61. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور دعوت علی علیه السلام برای شرکت در مباهله با نصارای نجران:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ ... فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا ... وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ ... (7)آل‌عمران (3) 59 و 61


1) 1) . از سابقان در هجرت، علی علیه السلام است. (المناقب،خوارزمی، ص 8 ؛ شواهدالتّنزیل، ج 1، ص 334 -\337) نقل شده: حضرت به امر رسول خدا صلی الله علیه و آله برای ادای ودایعی که از مردم نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله امانت بود، سه روز در مکّه ماند و سپس به رسول خدا صلی الله علیه و آله و دیگر مهاجران ملحق شد (کفایة الطّالب فی مناقب علیّ بن ابی‌طالب، ص 322) و همچنین برای دفع توطئۀ قتل پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی مشرکان در بستر آن حضرت خوابید. (الکامل، ابن‌اثیر، ج 2، ص 101 -\103)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود، سابقون در هجرت باشند، علی علیه السلام از آنان است. (المناقب، خوارزمی، ص 276)

3) 3) . بر اساس روایات فریقین، آیۀ مذکور دربارۀ علی علیه السلام نازل شده است. (شواهدالتنزیل، ج 1، ص 348؛ تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 304، ح 62 و 63)

4) 4) . با توجّه به مضارع بودن «یطعمون» و بیان صفات ابراردر مقام مدح، استفاده شده است

5) 5) . از ابن‌عبّاس نقل شده: هنگامی که این آیه نازل شد، گفتند: یا رسول‌اللّه، نزدیکان تو که دوستی آنان بر ما واجب شده است، کیانند؟ فرمود: علی علیه السلام ، فاطمه علیها السلام و دو فرزندان‌شان. (البرهان، ج 4، ص 823 ، ح 23؛ ینابیع‌المودّه، ج 1، ص 315)

6) 6) . در شأن نزول آیۀ مزبور از امام باقر علیه السلام روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: ای علی، بگو: پروردگارا! در دل مؤمنان برای من محبّتی قرار بده، پس خداوند آیه را نازل فرمود. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 822) همین مضمون از براءبن‌عازب نقل شده است. (الدرالمنثور، ج 5، ص 544؛ روح‌المعانی، ج 9، جزء 16، ص 209)

7) 7) . مراد از «أنفسنا» علی علیه السلام است و چون رسول خدا صلی الله علیه و آله دعوت‌کننده می‌باشد، لازم است دعوت‌کننده غیر از دعوت شده باشد و آن غیر علی علیه السلام نیست. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 744؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 348 -\349، ح 162 -\163 و 166؛ التفسیر الکبیر، ج 3، ص 248؛ الدرالمنثور، ج 2، ص 231 -\233)

62. دعای پیامبر صلی الله علیه و آله به پیشگاه پروردگار، برای قرار داده شدن علی علیه السلام وزیر و شریک وی، همچون هارون علیه السلام برای موسی علیه السلام :

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً. (1)طه (20) 29 -\33

63. دعای پیامبر صلی الله علیه و آله به درگاه الهی برای حافظ و حق شنوا قرار دادن علی علیه السلام :

لِنَجْعَلَهٰا لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِیَهٰا أُذُنٌ وٰاعِیَةٌ. (2)

حاقّه (69) 12

نیز --< همین مدخل، مقامات علی علیه السلام امامت، خلافت و ولایت

مقامات علی علیه السلام

1. امامت

64. نصب و معرّفی علی علیه السلام برای مقام امامت، در روز غدیر به فرمان خداوند:

... اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً ... (3)مائده (5) 3

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... (4)مائده (5) 55

65. معرّفی و نصب امام علی علیه السلام به امامت، سبب یأس دشمنان دین از شکست اسلام:

... اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً .... مائده (5) 3

66. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور ابلاغ امامت علی علیه السلام از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ ... (5)مائده (5) 67

67. امامت و ولایت علی علیه السلام ، سبب اکمال دین، اتمام نعمت و رضای پروردگار:

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ .... مائده (5) 3

نیز --< همین مدخل، مقامات علی علیه السلام ، ولایت


1) 1) . بر اساس روایات منقول از طریق شیعه و اهل‌سنّت، رسول خدا صلی الله علیه و آله در دعای خود از خداوند خواست علی علیه السلام را وزیر و شریک او قرار دهد. (تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 376، ح 58 -\59؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 478 -\483؛ الدرالمنثور، ج 5، ص 566)

2) 2) . بر اساس روایات شیعه و اهل‌سنّت، هنگام نزول آیۀ‌مذکور رسول خدا صلی الله علیه و آله از خداوند درخواست کرد گوشهای علی علیه السلام را شنوا و حافظ حق قرار دهد. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 519 -\520؛ الدرالمنثور، ج 8 ، ص 267؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 402 -\403، ح 10 -\11 و 13 -\14)

3) 3) . بر اساس روایات فراوان از شیعه و اهل‌سنّت (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 587 -\588، ح 23 و 26 و 28 -\32؛ الدرالمنثور، ج 3، ص 19؛ شواهدالتنزیل، ج 1، ص 200 -\206) و به اعتقاد مفسّران شیعه، آیۀ مذکور دربارۀ نصب و معرّفی امیرمؤمنان علیه السلام به امامت در روز غدیر نازل شده است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 245 -\246)

4) 4) . بر اساس روایات شیعه و اهل‌سنّت خداوند دربارۀ ولایت علی علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه و آله امر و این آیه را نازل کرد. (الکافی، ج 1، ص 289، ح 4؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 646 ، ح 264 -\265؛ الدرالمنثور، ج 3، ص 105)

5) 5) . طبق روایات منقول از شیعه و اهل‌سنّت، مقصود از «ما أنزل إلیک من ربّک» مقام ولایت و امامت علی علیه السلام است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 344؛ الدرالمنثور، ج 3، ص 117؛ تفسیر البرهان، ج 2، ص 335 -\339)

2. خلافت

68. جانشینی علی علیه السلام برای پیامبر صلی الله علیه و آله ، حق آن حضرت:

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ ... (1)اسراء (17) 26

3. قضاوت

69. انتخاب علی علیه السلام از سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله برای قضاوت بین مردم:

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللّٰهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لاٰ یَهِدِّی إِلاّٰ أَنْ یُهْدیٰ فَمٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ. (2)یونس (10) 35

4. ولایت

70. امامت و ولایت علی علیه السلام ، آخرین فریضۀ نازل شده از سوی خداوند:

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً .... (3)

مائده (5) 3

71. ولایت علی علیه السلام ، سبب برطرف شدن ترس مسلمانان از کافران:

... اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ .... مائده (5) 3

72. ولایت علی علیه السلام باعث تکمیل دین اسلام:

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ .... مائده (5) 3

73. حبط عمل پیامبر صلی الله علیه و آله در صورت اعلان نکردن ولایت امام علی علیه السلام :

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ ... (4)مائده (5) 67

74. احساس خطر پیامبر صلی الله علیه و آله از ناحیۀ برخی مردم، جهت ابلاغ ولایت علی علیه السلام :

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ وَ اللّٰهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّٰاسِ .... مائده (5) 67

75. ولایت علی علیه السلام امری تعیین شده از جانب خداوند:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ.

مائده (5) 55

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ....

مائده (5) 67

76. نصب علی علیه السلام به ولایت، مقتضای ربوبیّت خدا:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ....

مائده (5) 67

77. عدم ابلاغ ولایت و امامت علی علیه السلام به مثابۀ عدم تبلیغ رسالت از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ .... مائده (5) 67


1) 1) . از امام صادق علیه السلام روایت شده که مراد از «ذاالقربیٰ»، امام علی علیه السلام است و جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله حق او بود. (الکافی، ج 1، ص 294، ح 3؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 153، ح 157)

2) 2) . بر اساس روایات شیعه و اهل‌سنّت و گفتۀ مفسّران، آیۀ مذکور پس از انتخاب علی علیه السلام از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله برای قضاوت بین عدّه‌ای از مردم و اعتراض بعضی منافقان به این امر نازل شده است. (شواهدالتنزیل، ج 1، ص 348)

3) 3) . از امام باقر علیه السلام روایت شده که ولایت، آخرین‌فریضه‌ای بود که با این آیه نازل شد. (الکافی، ج 1، ص 289، ح 4؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 587، ح 25)

4) 4) . از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که بعد از خواندن آیۀ یاد شده، خطاب به علی علیه السلام فرمود: اگر ولایت تو را ابلاغ نمی‌کردم، عمل من حبط می‌شد. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 654 ، ح 296)

78. خداوند، حفظکنندۀ پیامبر صلی الله علیه و آله از خطرهای احتمالی، به هنگام ابلاغ پیام ویژۀ الهی دربارۀ ولایت و امامت علی علیه السلام :

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ وَ اللّٰهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّٰاسِ .... مائده (5) 67

79. اعتراض نعمان‌بن‌حرث به ولایت علی علیه السلام ، موجب نزول عذاب بر وی:

سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ. (1)معارج (70) 1

نیز --< همین مدخل، مقامات علی علیه السلام ، امامت

منافقان و علی علیه السلام

80. انتصاب علی علیه السلام به مقام ولایت و خلافت از سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز غدیرخم، عامل کینه‌ورزی منافقان:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ. (2)محمّد (47) 29

نذر علی علیه السلام

81. نذر علی علیه السلام برای شفای فرزندانش:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً. (3)انسان (76) 7

نیز --< همین مدخل، فضایل علی علیه السلام ، وفای به نذر

نیز --< امامت، امّت و اهل‌بیت علیهم السلام

علیم / اسماوصفات

علیم، از مشتقّات «علم» و از اسما و صفات خداوند است. (4)علم از لوازم حیات است، و حیات، صفت ذاتی اوّلی خداوند متعال است. علم او مثل سایر صفات ذات او، همیشه و لایزال در فعلیّت تامّه واجب و ثابت است. برای ذات و صفات او نهایت و حدّ و غایتی نیست، ازلی و ابدی و به هر چیزی محیط است؛ یعنی حقیقت علم او به معنای شهود، حضور و احاطۀ او بر هر چیز است. علیم، صفت مشبّهۀ علم است و در موردی به کار می‌رود که به ثبوت صفت علم اشاره داشته باشد. این واژه در قرآن در 162 بار در قرآن به کار رفته و اکثر کاربرد آن در مورد تثبیت صفت علم است و در کنار اسمی دیگر به کار رفته است که با معنای آن مناسبت دارد، مثل سمیع و حکیم


1) 1) . امام صادق علیه السلام به نقل از پدرانش فرمود: چون رسول خدا صلی الله علیه و آله در غدیرخم، علی علیه السلام را به ولایت نصب کرد، «نعمان بن حرث فهری» جلوی آن حضرت ایستاد و [با اعتراض] گفت: از جانب خدا به ما امر کردی که شهادت به یگانگی خدا و رسالت تو دهیم و ما پذیرفتیم، سپس راضی نگشتی تا این جوان را بر ما منصوب کردی! حال این [نصب علی علیه السلام ] از طرف خودت می‌باشد یا دستوری از جانب خداوند است؟ نعمان در حالی که به رسول خدا صلی الله علیه و آله پشت کرده بود، می‌گفت: «اللّهمّ ان کان هذا هو الحق من عندک فامطر علینا حجارة من السّماء» پس خداوند متعال آیۀ یاد شده را نازل کرد. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 530؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 381 و 384)

2) 2) . بر اساس روایت منقول از امام باقر علیه السلام مقصود از «اضغانهم» کینه‌ورزی منافقان پس از انتصاب علی علیه السلام از سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله به مقام ولایت است. (تأویل الآیات الظاهره، ص 570؛ البرهان، ج 5، ص 70، ح 1 -\2)

3) 3) . در شأن نزول آیه نقل شده است: حسنین علیهما السلام بیمار شدند و امام علی و فاطمه علیهما السلام به پیشنهاد رسول خدا صلی الله علیه و آله برای شفای آن دو نذر کردند. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 513؛ الکشاف، ج 4، ص 670)

4) 4) . الاسماء و الصّفات، بیهقی، ج 1، ص 196

و خبیر و... آمده است. (1)همچنین صفات دیگری چون اعْلَمْ، عٰالِم، عالِم الغیب و الشهادة و علّام الغیوب مورد بررسی قرار گرفته است.

نیز بقره (2) 29 و 32 و95 و 115 و 127 و 137 و 158 و 181 و 215 و 224 و 227 و 231 و 244 و 246 و 247 و 256 و 261 و 268 و 273 و 282 و 283 ؛ آل‌عمران (3) 34 و 35 و 36 و 73 و 92 و 115 و 119 و 121 و 154 و 167 ؛نساء (4) 11 و 12 و 17و 24 و 25 و 26 و32 و 35 و 39 و 45 و 70 و 92 و 104 و 111 و 127 و 147 و 148 و 170 و 176 ؛ مائده (5) 7 و 54 و 61 و 76 و 97 و 109 و 116 ؛ انعام (6) 13 و 53 و 58 و 73 و 83 و 96 و 101 و 115 و 117 و 118 و 119 و 124 و 128 و 139 ؛ اعراف (7) 109 و 112 و 200 ؛ انفال (8) 17 و 42 و 43 و 53 و 61 و 71 و 75 ؛ توبه (9) 15 و 25 و 44 و 47 و 60 و 78 و 93 و 94 و 96 و 97 و 98 و 105 و 110 ؛ یونس (10) 36 و 40 و 65 و 79 ؛ هود (11) 5 و 31 ؛ یوسف (12) 6 و 19 و 34 و 50 و 55 و 71 و 76 و 83 و 100 ؛ رعد (13) 9 ؛ حجر (15) 25 و 53 و 86 ؛ نحل (16) 28 و 70 و 101 و 125 ؛ اسراء (17) 25 و 47 و 54 و 55 ؛ کهف (18) 19 و 21 و 22 و 26 ؛ مریم (19) 70 ؛ طه (20) 104 ؛ انبیاء (21) 4 ؛ حج (22) 52 و 59 و 68 ؛ مؤمنون (23) 51 و 92 و 96 ؛ نور (24) 18 و 21 و 28 و 32 و 35 و 41 و 58 و 59 و 60 و 64 ؛ شعراء (26) 34 و 37 و 188 و 220 ؛ نمل (27) 6 و 78 ؛ قصص (28) 37 و 56 و 85 ؛ عنکبوت (29) 5 و 10 و 32 و 60 و 62 ؛ روم (30) 54 ؛ لقمان (31) 23 و 34 ؛ سجده (32) 6 ؛ احزاب (33) 1 و 40 و 51 و 54 ؛ سبأ (34) 3 و 26 و 48 ؛ فاطر (35) 8 و 38 و 44 ؛ یس (36) 38 و 79 و 81 ؛ زمر (39) 7 و 46 و 70 ؛ غافر (40) 2 ؛ فصلت (41) 12 و 36 ؛ شوری (42) 12 و 24 و 50 ؛ زخرف (43) 9 و 84 ؛ دخان (44) 6 ؛ احقاف (46) 8 ؛ فتح (48) 4 و 26 ؛ حجرات (49) 1 و 8 و 13 و 16 ؛ ق (50) 45 ؛ ذاریات (51) 28 و 30 ؛ نجم (53) 30 و 32 ؛ حدید (57) 3 و 6 ؛ مجادله (58) 7؛ حشر (59) 22 ؛ ممتحنه (60) 1 و 10 ؛ جمعه (62) 7 و 8 ؛ تغابن (64) 4 و 11 و 18 ؛ تحریم (66) 2 و 3 ؛ ملک (67) 13 ؛ قلم (68) 7 ؛ جن (72) 26 ؛ انسان (76) 30 ؛ انشقاق (84) 23

علّیین

اشاره

علّیین جمع «علّی» بر وزن فعیل از «علّو» (2)به معنای رفعت و بلندی است که شامل رفعت و منزلت اشخاص و مکانها است. (3)مقصود از علّیین یا دیوانی است که اعمال ملائکه و صالحان از جنّ و انس در آن ثبت می‌شود (4)و یا شریف‌ترین محلّ بهشت است. (5)

علامه طباطبایی «علّیین» را به معنای جایگاه بسیار مرتفع دانسته که منطبق بر درجات عالی و منازل قرب الهی است (6)و اقوال دیگر را ادّعای بدون دلیل برشمرده است. (7)در این مدخل از مشتقات واژۀ «علّیّ» استفاده شده است.


1) 1) . التحقیق، ج 8 ، ص 209 -\210، «علم»

2) 2) . الکشّاف، ج 4، ص 722

3) 3) . مفردات، ص 583، «علا»

4) 4) . الکشّاف، ج 4، ص 722

5) 5) . مفردات، ص 583

6) 6) . المیزان، ج 20، ص 234

7) 7) . همان، ص 233

ابرار در علّیین

1. سکونت ابرار در علّیین و جایگاه رفیع بهشت:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ. مطفّفین (83) 18

2. ابرار، برخوردار از علّیین (درجات عالی و مقام قرب الهی):

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ. (1)

مطفّفین (83) 18

3. حکم حتمی خداوند به بهره‌مندی ابرار از مقام علّیین و درجات قرب الهی:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ. (2)

مطفّفین (83) 18

عظمت علّیین

--< همین مدخل، ویژگی علّیین

ویژگی علّیین

4. علّیین، دیوانی جامع، خوانا و بی‌ابهام:

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا عِلِّیُّونَ

کِتٰابٌ مَرْقُومٌ. (3)

مطفّفین (83) 19 و 20

5. علّیین، جایگاهی رفیع و بلندمرتبه در بهشت:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا عِلِّیُّونَ

کِتٰابٌ مَرْقُومٌ. (4)مطفّفین (83) 18 -\20

6. علّیین، دیوانی حفاظت شده در نزد مقرّبان:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا عِلِّیُّونَ

کِتٰابٌ مَرْقُومٌ.

مطفّفین (83) 18 -\20 و 21

7. علّیین، مقام و قرب الهی ابرار:

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا عِلِّیُّونَ. مطفّفین (83) 19

نیز --< ابرار

عمّار بن یاسر

اشاره

ابوالیقظان، عمّار بن یاسر بن مالک بن کنانه، صحابی جلیل‌القدر و از پیشگامان در اسلام، هجرت و جهاد بود و در این زمینه شکنجه‌های فراوان دید. وی پس از وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله از همراهان و ملازمان امام علی علیه السلام و از شرکت‌کنندگان در جنگهای آن حضرت بود و سرانجام در جنگ صفّین، همان طور که پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده بود به دست [فئۀ باغیه] معاویه و پیروانش به شهادت رسید. (5)

آرامش عمّار بن یاسر

1. آرامش خاطر و اطمینان قلب عمّار بن یاسر به ایمان خود، زیر شکنجه‌های مشرکان:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ ... (6)نحل (16) 106


1) 1) . مقصود از «علّیین» درجات عالی و مقام قرب الهی‌است. (المیزان، ج 20، ص 234)

2) 2) . «کتاب الابرار لفی علّیین» یعنی پاداشی که برای‌نیکوکاری ابرار نوشته شده در «علّیین» است و «علّیین» امر مکتوب، مقتضی و حتمی الهی است که هیچ ابهامی ندارد. (المیزان، ج 20، ص 235)

3) 3) . بنا بر اینکه مراد از «علّیین» دیوان و کتاب جامع اعمال‌خیر باشد. (تفسیر جلالین، ج 12، ص 364؛ جوامع الجامع، ج 2، ص 723)

4) 4) . بنا بر اینکه «علّیین» اسم شریف‌ترین محلّ بهشت باشد. (مفردات، ص 583، «علا»)

5) 5) . اسدالغابه، ج 4، ص 122 -\128؛ الاصابه، ج 4، ص 473؛ وَقْعَة صفّین، ص 340

6) 6) . بر اساس شأن نزول، آیه دربارۀ عمّار بن یاسر نازل شده است. (جامع‌البیان، ج8، جزء14، ص237؛ مجمع‌البیان، ج5 -\6 ، ص 597؛ الدرالمنثور، ج 5، ص169 -\171)

اخلاص عمّار بن یاسر

2. اخلاص عمّار بن یاسر در عبادت خود، مورد ستایش خداوند:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ. (1)انعام (6) 52

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ... (2)کهف (18) 28

اکراه عمّار بن یاسر

3. بر زبان راندن کلمات کفرآمیز عمّار بن یاسر، به علّت فشارهای مشرکان به وی:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ وَ لٰکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ. نحل (16) 106

ایمان عمّار بن یاسر

4. ایمان قلبی عمّار بن یاسر به خدا، به رغم اظهار کلمات کفرآمیز به زبان خویش:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ ... (3)نحل (16) 106

5. پیشگامی عمّار بن یاسر در ایمان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ .... (4)

توبه (9) 100

نیز --< همین مدخل، شکنجۀ عمّار بن یاسر

پاداش عمّار بن یاسر

6. هجرت عمّار بن یاسر در راه خدا، سبب بهره‌مندی وی از رضوان الهی:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ.

توبه (9) 100

7. جهاد عمّار بن یاسر در راه خدا، مایۀ بهره‌مندی وی از رضایت الهی:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ.

توبه (9) 100

تقیّۀ عمّار بن یاسر

8. تقیّۀ عمّار بن یاسر در دین، با اظهار کفر در وضعیّت اجبار و اکراه:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ


1) 1) . بر اساس شأن نزول، آیه مربوط به گروهی از صحابه از جمله عمّار بن یاسر است. (تفسیر التحریروالتنویر، ج 4، جزء 7، ص 245)

2) 2) . بر اساس شأن نزول، آیه مربوط به گروهی از صحابه از جمله عمّار بن یاسر است. (الکشاف، ج 2، ص 717)

3) 3) . بر اساس شأن نزول، مورد آیه جمعی از مسلمانان از جمله عمّار بن یاسر است. (الدرالمنثور، ج 5، ص 170 -\171)

4) 4) . بر اساس شأن نزول، از جملۀ «سابقون» عمّار بن یاسراست. (همان، ج 4، ص 269)

مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ .... نحل (16) 106

جهاد عمّار بن یاسر

9. جهاد عمّار بن یاسر با صبر و مقاومت خود در راه اعتلای اسلام:

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ. (1)نحل (16) 110

رضایت عمّار بن یاسر

10. خشنودی قلبی و رضایت عمّار بن یاسر از خدا، با پذیرش اسلام و هجرت در راه او:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ ... رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ .... توبه (9) 100

سبقت عمّار بن یاسر

--< همین مدخل، ایمان عمّار بن یاسر

شکرگزاری عمّار بن یاسر

11. عمّار بن یاسر، از جملۀ شاکران به درگاه الهی:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ... وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ. انعام (6) 52 و 53

شکنجۀ عمّار بن یاسر

12. شکنجۀ مشرکان به عمّار بن یاسر، به علّت ایمانش:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ وَ لٰکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ. (2)نحل (16) 106 و 110

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ. (3)عنکبوت (29) 2

صبر عمّار بن یاسر

13. صبر و شکیبایی عمّار بن یاسر، در برابر شکنجه‌های مشرکان:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ وَ لٰکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ. نحل (16) 106

صدق عمّار بن یاسر

14. صدق عمّار بن یاسر و استقامت وی در عقیده، با شکنجه‌های مشرکان:

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکٰاذِبِینَ. (4)

عنکبوت (29) 2 و 3


1) 1) . از جملۀ مجاهدانِ مهاجر، عمّار بن یاسر است. (التبیان، ج 6 ، ص 431؛ الدرالمنثور، ج 5، ص 173)

2) 2) . بر اساس شأن نزول، مورد آیه جمعی از مسلمانان از جمله عمّار بن یاسر است. (الدرالمنثور، ج 5، ص 170 -\171)

3) 3) . شأن نزول آیه، مربوط به عمّار بن یاسر است. (همان، ج 6 ، ص 450)

4) 4) . بر اساس شأن نزول، آیات یاد شده دربارۀ وی و دیگرمؤمنان نازل شده است. (الدرالمنثور، ج 6 ، ص 450 -\451)

عبادت عمّار بن یاسر

--< همین مدخل، اخلاص عمّار بن یاسر

مغفرت عمّار بن یاسر

15. آمرزش و مغفرت خداوند به عمّار بن یاسر:

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ. نحل (16) 110

هجرت عمّار بن یاسر

16. هجرت عمّار بن یاسر از وطن و دیار خود، در پی تحمّل شکنجه‌های مشرکان:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ.

توبه (9) 100

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ. نحل (16) 110

هدایت عمّار بن یاسر

17. عمّار بن یاسر، از هدایت‌یافتگان و برخورداران از سعادت اخروی:

أَ فَمَنْ وَعَدْنٰاهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاٰقِیهِ کَمَنْ مَتَّعْنٰاهُ مَتٰاعَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ هُوَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِینَ. (1)قصص (28) 61

عمالقه

--<عاد

عُمْر

اشاره

«عُمر» و«عَمر» دلالت بر بقا و امتداد زمان دارد که همان حیات [زندگی] است. (2)عُمر، اسم است برای مدّت زمان عمارت بدن برای زندگی [این دنیا]. (3)در این مدخل از واژه‌های «عمر»، «اجل» و تعابیر مفید این معنا استفاده شده است.

اهمّ عناوین: افزایش عمر، عمر انسان، عمر طولانی.

استفاده از عمر

1. عمر انسان، فرصتی برای انجام دادن اعمال صالح و بهره‌وری از آن، در سرای دیگر:

وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا ....

فاطر (35) 37

2. عمر انسان، دورانی برای متذکّر شدن و پندپذیری انسان:

وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا


1) 1) . شأن نزول آیه، مربوط به عمّار بن یاسر و مقایسۀ وی با ولید بن مغیره است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 408)

2) 2) . معجم مقاییس‌اللغه، ج 4، ص 140، «عمر»

3) 3) . مفردات، ص 586، «عمر»

یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا ....

فاطر (35) 37

نیز --< همین مدخل، تباهی عمر

افزایش عمر

عوامل افزایش عمر

1. اجابت دعوت خدا
3. اجابت دعوت الهی، زمینۀ طولانی شدن عمر تا اجل مسمّیٰ:

قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی .... ابراهیم (14) 10

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ

یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ إِذٰا جٰاءَ لاٰ یُؤَخَّرُ لَوْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. نوح (71) 1 و 3 و 4

2. اطاعت از نوح علیه السلام
4. طولانی شدن عمر قوم نوح تا اجل مسمّیٰ در صورت اطاعت از آن حضرت:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ

یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ....

نوح (71) 1 و 3 و 4

3. تقوا
5. تقوا، زمینۀ طولانی شدن عمر انسان تا اجل مشخص:

قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ ... وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ إِذٰا جٰاءَ لاٰ یُؤَخَّرُ ....

نوح (71) 2 -\4

4. عبادت
6. عبادت، زمینۀ طولانی شدن عمر انسان تا اجل مشخص:

قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ ... وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ إِذٰا جٰاءَ لاٰ یُؤَخَّرُ ....

نوح (71) 2 -\4

پایان عمر

7. لزوم عبادت پروردگار، تا پایان عمر:

وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّٰی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ. (1)حجر (15) 99

نیز --< اجل

تباهی عمر

8. بهره نبردن از عمر در جهت اجرای اعمال صالح، ظلم به خویشتن:

وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ. فاطر (35) 37

9. سرزنش خداوند به کافران، در دوزخ، به علّت استفاده نکردن از عمر خویش برای پندگیری:

وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ


1) 1) . «حتّیٰ یأتیک الیقین» یعنی تا اینکه مرگ تو برسد. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 534)

مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ ....

فاطر (35) 37

10. عذاب کافران در دوزخ، به سبب استفاده نکردن از عمر خود، برای پذیرش پند و عبرت و عمل به آن:

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ .... فاطر (35) 36 و 37

عمر آسمانها

11. محدودیّت عمر آسمانها:

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمٰاوٰاتُ ....

ابراهیم (14) 48

یَوْمَ نَطْوِی السَّمٰاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ ....

انبیاء (21) 104

... مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ ... إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی .... روم (30) 8

مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی .... احقاف (46) 3

فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمٰاءُ فَکٰانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهٰانِ.

الرّحمن (55) 37

وَ انْشَقَّتِ السَّمٰاءُ فَهِیَ یَوْمَئِذٍ وٰاهِیَةٌ.

حاقّه (69) 16

یَوْمَ تَکُونُ السَّمٰاءُ کَالْمُهْلِ. معارج (70) 8

اَلسَّمٰاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ کٰانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً.

مزمّل (73) 18

وَ إِذَا السَّمٰاءُ فُرِجَتْ. مرسلات (77) 9

وَ إِذَا السَّمٰاءُ کُشِطَتْ. تکویر (81) 11

إِذَا السَّمٰاءُ انْفَطَرَتْ. انفطار (82) 1

نیز --< اجل، اجل آسمانها، اجل جهان

عمر ابراهیم علیه السلام

12. تداوم عمر ابراهیم علیه السلام تا دوران کهن سالی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً ... قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً .... هود (11) 69 و 72

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ. ابراهیم (14) 39

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

قٰالَ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلیٰ أَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ.

حجر (15) 51 و 53 و 54

عمر ابلیس

13. برخورداری از عمر طولانی، درخواست ابلیس از خداوند:

... ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ قٰالَ أَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ قٰالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ.

اعراف (7) 11 و 14 و 15

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ.

حجر (15) 36 -\38

قٰالَ أَ رَأَیْتَکَ هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً

قٰالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُکُمْ جَزٰاءً مَوْفُوراً. اسراء (17) 62 و 63

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ.

ص (38) 79 -\81

14. گمراه کردن مردم، هدف ابلیس، از مهلت‌خواهی و درخواست عمر طولانی:

قٰالَ أَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

قٰالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

قٰالَ فَبِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ

ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمٰانِهِمْ وَ عَنْ شَمٰائِلِهِمْ وَ لاٰ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شٰاکِرِینَ.

اعراف (7) 14 -\17

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ. حجر (15) 36 -\39

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ قٰالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً

قٰالَ أَ رَأَیْتَکَ هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً.

اسراء (17) 61 و 62

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ

قٰالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ.

ص (38) 79 -\82

15. قبول درخواست ابلیس، مبنی بر داشتن عمر طولانی تا روز قیامت، از سوی خداوند:

... ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ قٰالَ أَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ قٰالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ.

اعراف (7) 11 و 14 و 15

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ.

حجر (15) 36 -\38

قٰالَ أَ رَأَیْتَکَ هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً

قٰالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُکُمْ جَزٰاءً مَوْفُوراً. اسراء (17) 62 و 63

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ.

ص (38) 79 -\81

عمر امّتها

--<اجل، اجل امّتها

عمر انسان

16. تفاوت انسانها در عمر و حیات دنیایی:

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ یَتَوَفّٰاکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ .... نحل (16) 70

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ ... وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً .... حج (22) 5

17. کم و زیاد شدن عمر انسانها، مکتوب در لوح محفوظ و معیّن در نزد خداوند:

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ... وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ ... (1)فاطر (35) 11

18. حساب افزایش و کاهش عمر انسان، آسان بر خداوند:

... وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. فاطر (35) 11

19. توجّه انسان به اجل و پایان عمر خود، زمینۀ پرهیز از انکار حقایق دینی:

أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا ... وَ أَنْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَدِ اقْتَرَبَ


1) 1) . مراد از «کتاب»، لوح محفوظ است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 631)

أَجَلُهُمْ فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ.

اعراف (7) 185

نیز --< اجل، اجل انسان

عمر جاودانه

20. علاقه‌مندی انسان به بهره‌مندی از عمر جاودانه:

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا وَ قٰالَ مٰا نَهٰاکُمٰا رَبُّکُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونٰا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونٰا مِنَ الْخٰالِدِینَ. اعراف (7) 20

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا .... طه (20) 120 و 121

21. وعدۀ عمر جاودانه به آدم و حوّا علیهما السلام از سوی شیطان، سبب فریب آنان به خوردن از درخت ممنوعه:

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا وَ قٰالَ مٰا نَهٰاکُمٰا رَبُّکُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونٰا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونٰا مِنَ الْخٰالِدِینَ. اعراف (7) 20

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا .... طه (20) 120 و 121

نیز --< همین مدخل، عمر ابلیس

عمر جنّیان

22. جنّیان، دارای اجل (عمری) تعیین شده، از سوی خداوند:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ ... وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا الَّذِی أَجَّلْتَ لَنٰا .... انعام (6) 128

نیز --< جنّیان، مرگ جنّیان

عمر جهان

--< جهان، اجل جهان و فرجام جهان

عمر خورشید

23. عمر خورشید، محدود و تمام شدنی:

اَللّٰهُ الَّذِی ... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی .... رعد (13) 2

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ ... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. لقمان (31) 29

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ .... فاطر (35) 13

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ. زمر (39) 5

وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ. قیامت (75) 9

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ. تکویر (81) 1

نیز --< اجل، اجل خورشید

عمر دریاها

24. عمر دریاها، محدود و تمام شدنی:

وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ. (1)طور (52) 6

وَ إِذَا الْبِحٰارُ سُجِّرَتْ. (2)تکویر (81) 6

وَ إِذَا الْبِحٰارُ فُجِّرَتْ. (3)انفطار (82) 3


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از «المسجور» شعله‌ور شدن است. (الکشاف، ج 4، ص 408)

2) 2) . «سجّرت» به شعله‌ور شدن تفسیر شده است. (المیزان، ج 20، ص 214)

3) 3) . برخی مفسّران گفته‌اند: مقصود از «فجّرت» تمام شدن آب دریاها است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 681)

عمر زکریّا علیه السلام

25. تداوم عمر زکریّا علیه السلام تا دوران کهنسالی:

قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ قَدْ بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ وَ امْرَأَتِی عٰاقِرٌ قٰالَ کَذٰلِکَ اللّٰهُ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ.

آل‌عمران (3) 40

ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا

قٰالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً وَ لَمْ أَکُنْ بِدُعٰائِکَ رَبِّ شَقِیًّا

قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ کٰانَتِ امْرَأَتِی عٰاقِراً وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْکِبَرِ عِتِیًّا. مریم (19) 2 و 4 و 8

عمر زمین

26. عمر زمین، محدود و پایان‌پذیر:

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمٰاوٰاتُ ....

ابراهیم (14) 48

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی .... روم (30) 8

مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی .... احقاف (46) 3

إِذٰا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا. واقعه (56) 4

وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ فَدُکَّتٰا دَکَّةً وٰاحِدَةً.

حاقّه (69) 14

یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ وَ کٰانَتِ الْجِبٰالُ کَثِیباً مَهِیلاً. مزمّل (73) 14

عمر ساره

27. تداوم عمر ساره، همسر ابراهیم، تا دوران کهنسالی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ .... هود (11) 69 و 71 و 72

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ.

ذاریات (51) 24 و 28 و 29

عمر ستارگان

28. عمر ستارگان، محدود و پایان‌پذیر:

فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ. مرسلات (77) 8

وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ. تکویر (81) 2

وَ إِذَا الْکَوٰاکِبُ انْتَثَرَتْ. انفطار (82) 2

عمر شعیب علیه السلام

29. تداوم عمر شعیب علیه السلام تا دوران پیری و کهنسالی:

وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النّٰاسِ یَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودٰانِ قٰالَ مٰا خَطْبُکُمٰا قٰالَتٰا لاٰ نَسْقِی حَتّٰی یُصْدِرَ الرِّعٰاءُ وَ أَبُونٰا شَیْخٌ کَبِیرٌ ... قٰالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ .... (1)

قصص (28) 23 و 25

عمر طولانی

اشاره

30. آفرینش نسلهای پیشین با عمرهای طولانی به فرمان خداوند:

وَ لٰکِنّٰا أَنْشَأْنٰا قُرُوناً فَتَطٰاوَلَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ ....

قصص (28) 45


1) 1) . مقصود از «ابی یدعوک» شعیب علیه السلام است. (فتح‌القدیر،ج 4، ص 168)

31. برخورداری انسان از عمر طولانی، امری ممکن:

بَلْ مَتَّعْنٰا هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی طٰالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ .... انبیاء (21) 44

وَ لٰکِنّٰا أَنْشَأْنٰا قُرُوناً فَتَطٰاوَلَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ وَ مٰا کُنْتَ ثٰاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ تَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِنٰا وَ لٰکِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ. قصص (28) 45

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً .... عنکبوت (29) 14

32. برخورداری برخی ملّتهای پیشین، از عمر طولانی:

بَلْ مَتَّعْنٰا هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی طٰالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ .... انبیاء (21) 44

وَ لٰکِنّٰا أَنْشَأْنٰا قُرُوناً فَتَطٰاوَلَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ وَ مٰا کُنْتَ ثٰاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ تَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِنٰا وَ لٰکِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ. قصص (28) 45

... وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ .... فاطر (35) 11

33. یهودیان دنیاطلب، خواهان عمر هزار ساله:

وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّٰاسِ عَلیٰ حَیٰاةٍ وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ ... (1)بقره (2) 96

34. مانع نبودن عمر طولانی، از ابتلا به عذاب الهی:

وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّٰاسِ عَلیٰ حَیٰاةٍ وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَ مٰا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذٰابِ أَنْ یُعَمَّرَ ....

بقره (2) 96

35. برخورداری نوح علیه السلام از عمر طولانی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ وَ هُمْ ظٰالِمُونَ. عنکبوت (29) 14

نیز --< همین مدخل، افزایش عمر، عمر ابلیس

آثار عمر طولانی

1. ضعف
36. طولانی شدن عمر انسان، ملازم با ضعف ادراک انسان:

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ یَتَوَفّٰاکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْ لاٰ یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئاً ....

نحل (16) 70

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً ....

حج (22) 5

37. طولانی شدن عمر انسان، ملازم با ضعف قوای جسمی او:

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ یَتَوَفّٰاکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ .... نحل (16) 70

قٰالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً وَ لَمْ أَکُنْ بِدُعٰائِکَ رَبِّ شَقِیًّا. مریم (19) 4

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ ... ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّٰی وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ .... حجّ (22) 5

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَیْبَةً .... روم (30) 54

وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَکِّسْهُ فِی الْخَلْقِ .... یس (36) 68

لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ

ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ أَسْفَلَ سٰافِلِینَ. (2)تین (95) 4 و 5


1) 1) . آیه مربوط به یهود است. (فتح‌القدیر، ج 1، ص 116)

2) 2) . «ثمّ رددناه اسفل سافلین» یعنی سپس او را به دوران فساد عقل و پیری و پست‌ترین دوران عمر برمی‌گردانیم. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 776)

2. غرور
38. برخورداری از نعمتهای دنیایی، همراه با عمر طولانی، موجب غرور و غفلت مشرکان:

قُلْ مَنْ یَکْلَؤُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ مِنَ الرَّحْمٰنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ

بَلْ مَتَّعْنٰا هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی طٰالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَنّٰا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُهٰا مِنْ أَطْرٰافِهٰا أَ فَهُمُ الْغٰالِبُونَ. انبیاء (21) 42 و 44

3. قساوت
39. برخورداری برخی اهل‌کتاب، از عمر طولانی، مایۀ قساوت قلب آنان:

... وَ لاٰ یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلُ فَطٰالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ .... (1)

حدید (57) 16

آرزوی عمر طولانی

40. دنیاطلبی، منشأ آرزوی عمر طولانی:

وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّٰاسِ عَلیٰ حَیٰاةٍ وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ ....

بقره (2) 96

41. آرزوی عمر طولانی هزار ساله، از جانب یهود:

وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّٰاسِ عَلیٰ حَیٰاةٍ وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ ....

بقره (2) 96

عمر عیسی علیه السلام

42. تداوم عمر عیسی علیه السلام تا دوران کهولت:

1) 1) . بنا بر قولی «فطال علیهم الامد» یعنی عمرشان طولانی‌شد. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 358)

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ

وَ یُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ مِنَ الصّٰالِحِینَ. (1)

آل‌عمران (3) 45 و 46

عمر کوهها

43. عمر کوهها، محدود و پایان‌پذیر:

وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبٰالَ وَ تَرَی الْأَرْضَ بٰارِزَةً وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً. کهف (18) 47

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبٰالِ فَقُلْ یَنْسِفُهٰا رَبِّی نَسْفاً

فَیَذَرُهٰا قٰاعاً صَفْصَفاً

لاٰ تَریٰ فِیهٰا عِوَجاً وَ لاٰ أَمْتاً. طه (20) 105 -\107

وَ بُسَّتِ الْجِبٰالُ بَسًّا

فَکٰانَتْ هَبٰاءً مُنْبَثًّا.

واقعه (56) 5 و 6

وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ فَدُکَّتٰا دَکَّةً وٰاحِدَةً.

حاقّه (69) 14

وَ تَکُونُ الْجِبٰالُ کَالْعِهْنِ. معارج (70) 9

یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ وَ کٰانَتِ الْجِبٰالُ کَثِیباً مَهِیلاً. مزمّل (73) 14

وَ إِذَا الْجِبٰالُ نُسِفَتْ. مرسلات (77) 10

وَ سُیِّرَتِ الْجِبٰالُ فَکٰانَتْ سَرٰاباً. نبأ (78) 20

وَ إِذَا الْجِبٰالُ سُیِّرَتْ. تکویر (81) 3

وَ تَکُونُ الْجِبٰالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ. قارعه (101) 5

عمر ماه

44. عمر ماه، محدود و تمام شدنی:

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی .... رعد (13) 2

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی .... لقمان (31) 29

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی .... فاطر (35) 13

... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ. زمر (39) 5

وَ خَسَفَ الْقَمَرُ. قیامت (75) 8

نیز --< اجل، اجل ماه

عمر محمّد صلی الله علیه و آله

45. محمّد صلی الله علیه و آله دارای عمری محدود و مشخص:

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ ... أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ ....

آل‌عمران (3) 144

إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ. زمر (39) 30

عمر موسی علیه السلام

46. سپری شدن بخشی از عمر موسی علیه السلام در خانۀ فرعون:

قٰالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً وَ لَبِثْتَ فِینٰا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ. شعراء (26) 18

عمر نوح علیه السلام

--< همین مدخل، عمر طولانی

کوتاهی عمر

47. بلندی و کوتاهی عمر هر شخصی، در کتابی محفوظ و معلوم نزد خداوند:

... وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. فاطر (35) 11

مراحل عمر

48. عمر انسان، دارای مراحل مختلف:

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ یَتَوَفّٰاکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْ لاٰ یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ قَدِیرٌ. نحل (16) 70

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحٰامِ مٰا نَشٰاءُ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّٰی وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ ....

حج (22) 5

49. امکان رسیدن به پست‌ترین مراحل عمر (ارذل‌العمر) برای برخی انسانها:

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ یَتَوَفّٰاکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْ لاٰ یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئاً ....

نحل (16) 70

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ ... وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً .... حج (22) 5

نیز --< اجل، حیات، مرگ


1) 1) . «وکهلاً» یعنی عیسی علیه السلام در حال کهولت و میانسالی نیزمانند دوران کودکی با دریافت وحی از جانب خداوند با مردم سخن می‌گوید. اخبار این مقام برای حضرت عیسی علیه السلام نشانۀ اعجاز آن حضرت است، زیرا همان گونه که فرشتگان به مریم علیها السلام خبر دادند، عمر عیسی علیه السلام تا دوران میانسالی در میان بنی‌اسرائیل تداوم داشت. (همان، ج 1 -\2، ص 749)

عُمران

اشاره

عُمران به معنای ساختمان، (1)و نیز به معنای آبادی و آبادانی آمده است. (2)در این مدخل از واژه‌های «عمر»، «احیاء»، «قریة»، «قصور»، «أثاروا»، «انشرنا»، نامهای مربوط به شهرها و آبادیها همانند «بابل»، «مصر» و «مدینه» استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آفات عمران، عمران افسوس، عمران انطاکیه، عمران زمین و عوامل عمران.

آفات عمران

1. استفادۀ بیجا از نعمت

1. استفادۀ بجا نکردن از نعمتهای الهی، سبب نزول عذاب و نابودی جوامع:

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَهٰا فَتِلْکَ مَسٰاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاّٰ قَلِیلاً .... (3)

قصص (28) 58

2. پادشاهان فاسد

2. جنگ و سلطۀ پادشاهان فاسد، از آفات عمران شهرها و آبادانیها:

قٰالَتْ إِنَّ الْمُلُوکَ إِذٰا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوهٰا وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهٰا أَذِلَّةً وَ کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ. (4)

نمل (27) 34

3. ترک اصلاح

3. ترک اصلاح و جلوگیری نکردن از فساد در جامعۀ آباد، عامل نزول عذابِ نابودکننده:

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ ... وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ. هود (11) 116 و 117

4. فسادگری و ترک اصلاح، عامل از بین رفتن عمران و خرابی خانه‌ها:

وَ کٰانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ مَکْرِهِمْ أَنّٰا دَمَّرْنٰاهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِینَ

فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خٰاوِیَةً بِمٰا ظَلَمُوا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. نمل (27) 48 و 51 و 52

4. ترک انفاق

5. خودداری صاحبان باغ از انفاق بخشی از محصول آن به محرومان، زمینۀ نابودی باغ آبادشان به آتش:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

فَتَنٰادَوْا مُصْبِحِینَ

أَنِ اغْدُوا عَلیٰ حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰارِمِینَ

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ. قلم (68) 17 -\24

5. ترک جهاد

6. اقدام نکردن مردم به دفاع از خود و دفع شرّ، موجب تباهی سرزمینها:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ .... بقره (2) 251


1) 1) . المصباح، ج 1 - 2، ص 429، «عمر»

2) 2) . فرهنگ فارسی، ج 2، ص 2351، «عمران»

3) 3) . «بطر» به معنای سرمستی ناشی از مصرف نابجای‌نعمت است. (مفردات، ص 129، «بطر»)

4) 4) . به قرینۀ کلمۀ «أفسدوا...» منظور از «الملوک» حاکمان‌فاسد است

7. اقدام نکردن مردم به جهاد و دفع شر و فساد، مایۀ تخریب عبادتگاهها:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً .... حج (22) 40

6 . تکذیب آیات خدا

8. تکذیب آیات الهی از سوی قوم فرعون، سبب انتقام الهی و ویرانی ساخته‌های آنان:

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا .... وَ دَمَّرْنٰا مٰا کٰانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مٰا کٰانُوا یَعْرِشُونَ. اعراف (7) 136 و 137

7. توطئه علیه انبیا

9. مکر و توطئۀ مشرکان بر ضدّ انبیا و معارف الهی، موجب صدور فرمان بنیان‌کن الهی، برای در هم کوبیدن بناهای آنان:

قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَی اللّٰهُ بُنْیٰانَهُمْ مِنَ الْقَوٰاعِدِ فَخَرَّ عَلَیْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ .... (1)

نحل (16) 26

8 . حاکمیّت منافقان

10. تخریب منابع کشاورزی، با حاکمیّت منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ. (2)

بقره (2) 204 و 205

9. حوادث

1. آتش
11. نابودی باغ و کشتزار ثروتمندان بخیل با آتش، در پی خودداری آنان از انفاق:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ

وَ غَدَوْا عَلیٰ حَرْدٍ قٰادِرِینَ

قٰالُوا سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ. (3)

قلم (68) 17 -\20 و 24 و 25 و 29

2. باد
12. باد سرد، نابودکنندۀ مزارع و کشتزارها:

مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ ... (4)آل‌عمران (3) 117

13. وزش باد بی‌حاصل در قوم عاد، نابودکنندۀ آبادی و محیط زیست آنان:

وَ فِی عٰادٍ إِذْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ

مٰا تَذَرُ مِنْ شَیْءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلاّٰ جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ.

ذاریات (51) 41 و 42

14. وزش باد آسیب‌زننده، تبدیل‌کنندۀ مظاهر آبادانی به بی‌حاصلی:

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ


1) 1) . «قد مکر الّذین من قبلهم» یعنی امّتهای گذشته هم مانندمشرکان [مکّه] علیه انبیا از راه تکذیب و غیر آن توطئه کردند و این، دلداری به پیامبر ما و تهدید قومش است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 549)

2) 2) . ممکن است «تولّی» به معنای رسیدن منافقان به‌حکومت باشد. (الکشاف، ج 1، ص 251؛ مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 534)

3) 3) . «فطاف علیها طائف» کنایه از نزول بلا است (مفردات،ص 531، « ») «طوف» و «طائف» آتشی بود که بر باغ و زراعت صاحبان باغ سوخته اصابت کرده و آن را سوزانده است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 505)

4) 4) . «صرّ» به معنای شدت سرما است. (لسان‌العرب، ج 7، ص 321، «صرر»)

بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

وَ لَئِنْ أَرْسَلْنٰا رِیحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ یَکْفُرُونَ. (1)

روم (30) 50 و 51

3. بلایای آسمانی
15. نزول بلای آسمانی بر شهر سدوم (شهر قوم لوط)، و در هم کوبیده شدن آن:

وَ لَقَدْ أَتَوْا عَلَی الْقَرْیَةِ الَّتِی أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ ... (2)فرقان (25) 40

16. صاعقۀ آسمانی، باعث درهم کوبیده شدن باغها و تبدیل آنها به تلّی از خاک:

فَعَسیٰ رَبِّی أَنْ یُؤْتِیَنِ خَیْراً مِنْ جَنَّتِکَ وَ یُرْسِلَ عَلَیْهٰا حُسْبٰاناً مِنَ السَّمٰاءِ فَتُصْبِحَ صَعِیداً زَلَقاً. (3)کهف (18) 40

4. سیل
17. جریان سیل بنیان‌کن سد مأرب، باعث درهم کوبیده شدن باغات آباد سبأیان و تبدیل آنها به باغهای کم‌فایده:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا ...

... فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ. سبأ (34) 15 و 16

5. گردباد
18. گردباد آتشین، باعث نابودی باغها و درختان:

أَ یَوَدُّ أَحَدُکُمْ أَنْ تَکُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ لَهُ فِیهٰا مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ وَ أَصٰابَهُ الْکِبَرُ وَ لَهُ ذُرِّیَّةٌ ضُعَفٰاءُ فَأَصٰابَهٰا إِعْصٰارٌ فِیهِ نٰارٌ فَاحْتَرَقَتْ .... بقره (2) 266

10. خوشگذرانی

19. خوشگذرانی و تن‌آسایی، سبب نزول عذاب ویرانگر:

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ ... وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ. (4)هود (11) 116 و 117

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ ....

اسراء (17) 16 و 17

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً ... فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ ... قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ فَمٰا زٰاَلَتْ تِلْکَ دَعْوٰاهُمْ حَتّٰی


1) 1) . ضمیر «رأوه» به «اثر» یا «آثار الرحمة» در آیه قبل‌برمی‌گردد که منظور گیاه است. (الکشاف، ج 3، ص485)

2) 2) . مراد از «القریة الّتی...» شهر سدوم است که با بلای آسمانی در هم کوبیده شد. (الکشاف، ج 3، ص 281؛ روح‌المعانی، ج 10، جزء 19، ص 31)

3) 3) . «حُسباناً» به معنای آتش، عذاب و بلا است. (مفردات، ص 232، «حسب»؛ لسان‌العرب، ج 3، ص 165، «حسب»)

4) 4) . عبارت «قلیلاً ممّن أنجینا» روشن می‌کند کسانی که در پی خوشگذرانی بودند و نهی از منکر نکردند، گرفتار عذاب الهی شدند. جملۀ «و ما کان ربّک لیهلک القریٰ» نیز بر این معنا دلالت می‌کند که آبادی آنان نیز بر طبق سنّت الهی و به دلیل یاد شده، درهم کوبیده شد

جَعَلْنٰاهُمْ حَصِیداً خٰامِدِینَ. انبیاء (21) 11 -\15

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَهٰا فَتِلْکَ مَسٰاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاّٰ قَلِیلاً ....

قصص (28) 58

11. دشمنی با انبیا

20. دشمنی و مخالفت با انبیا، عامل نابودی آبادانیها:

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شِقٰاقِی أَنْ یُصِیبَکُمْ مِثْلُ مٰا أَصٰابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صٰالِحٍ وَ مٰا قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعِیدٍ

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا شُعَیْباً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ أَخَذَتِ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ بُعْداً لِمَدْیَنَ کَمٰا بَعِدَتْ ثَمُودُ. هود (11) 89 و 94 و 95

12. شرک

21. شرک به خدا و سهیم دانستن غیر خدا در امور، سبب از دست دادن باغات و مظاهر آبادانی:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً

أَوْ یُصْبِحَ مٰاؤُهٰا غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِیعَ لَهُ طَلَباً

وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلیٰ مٰا أَنْفَقَ فِیهٰا وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا وَ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَداً. کهف (18) 32 و 35 و 41 و 42

13. طغیان

22. طغیان در برابر دستورهای خدا، سبب نزول عذاب در هم کوبندۀ مظاهر آبادانی:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا طٰاغِینَ. قلم (68) 17 -\20 و 31

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعٰادٍ

إِرَمَ ذٰاتِ الْعِمٰادِ

اَلَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهٰا فِی الْبِلاٰدِ

وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جٰابُوا الصَّخْرَ بِالْوٰادِ

وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتٰادِ

اَلَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلاٰدِ

فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسٰادَ

فَصَبَّ عَلَیْهِمْ رَبُّکَ سَوْطَ عَذٰابٍ. فجر (89) 6 -\13

14. ظلم

23. ظلم امّتهای پیشین، باعث ویرانی سرزمینهای آباد آنان:

مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ ... (1)آل‌عمران (3) 117

ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. انعام (6) 131

وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا فَجٰاءَهٰا بَأْسُنٰا بَیٰاتاً أَوْ هُمْ قٰائِلُونَ

فَمٰا کٰانَ دَعْوٰاهُمْ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ. اعراف (7) 4 و 5

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا شُعَیْباً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ أَخَذَتِ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ. هود (11) 94

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْقُریٰ نَقُصُّهُ عَلَیْکَ مِنْهٰا قٰائِمٌ وَ حَصِیدٌ

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ ظَلَمُوا


1) 1) . «صرّ» به معنای شدّت سرما است. (لسان‌العرب، ج 7، ص 321، «صرر»)

أَنْفُسَهُمْ ... وَ کَذٰلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ إِذٰا أَخَذَ الْقُریٰ وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ .... هود (11) 100 -\102

وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ. هود (11) 117

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً

وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلیٰ مٰا أَنْفَقَ فِیهٰا وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا .... کهف (18) 35 و 42

وَ تِلْکَ الْقُریٰ أَهْلَکْنٰاهُمْ لَمّٰا ظَلَمُوا ....

کهف (18) 59

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً ... قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ فَمٰا زٰاَلَتْ تِلْکَ دَعْوٰاهُمْ حَتّٰی جَعَلْنٰاهُمْ حَصِیداً خٰامِدِینَ.

انبیاء (21) 11 و 14 و 15

فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ فَهِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ. حج (22) 45

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَمْلَیْتُ لَهٰا وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهٰا .... حج (22) 48

وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ لَهٰا مُنْذِرُونَ

ذِکْریٰ وَ مٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ. شعراء (26) 208 و 209

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ فَإِذٰا هُمْ فَرِیقٰانِ یَخْتَصِمُونَ

فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خٰاوِیَةً بِمٰا ظَلَمُوا .... نمل (27) 45 و 52

... وَ مٰا کُنّٰا مُهْلِکِی الْقُریٰ إِلاّٰ وَ أَهْلُهٰا ظٰالِمُونَ.

قصص (28) 59

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ.

روم (30) 9

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ

فَقٰالُوا رَبَّنٰا بٰاعِدْ بَیْنَ أَسْفٰارِنٰا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ وَ مَزَّقْنٰاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ .... سبأ (34) 18 و 19

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

قٰالُوا سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ.

قلم (68) 17 و 19 و 20 و 29

15. غفلت از آیات خدا

24. غفلت فرعونیان از آیه‌های الهی، زمینه‌ساز انتقام خدا از آنان و در هم کوبیده شدن ساخته‌های شان:

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ ... وَ دَمَّرْنٰا مٰا کٰانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مٰا کٰانُوا یَعْرِشُونَ.

اعراف (7) 136 و 137

16. غفلت از مشیّت خدا

25. نادیده گرفتن مشیّت خدا در امور، زمینه‌ساز نزول عذاب ویرانگر بر مظاهر آبادانی و سبب نابودی آنها:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

وَ لَوْ لاٰ إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ لاٰ قُوَّةَ إِلاّٰ بِاللّٰهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْکَ مٰالاً وَ وَلَداً

وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلیٰ مٰا أَنْفَقَ فِیهٰا وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا وَ یَقُولُ

یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَداً.

کهف (18) 32 و 39 و 42

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ. (1)قلم (68) 17 -\20

17. فساد

26. تباهی و فساد، درپی‌دارندۀ نابودی و ویرانی و آبادانیها:

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ. اعراف (7) 74

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ. هود (11) 116 و 117

وَ کٰانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ مَکْرِهِمْ أَنّٰا دَمَّرْنٰاهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِینَ

فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خٰاوِیَةً بِمٰا ظَلَمُوا ....

نمل (27) 48 و 51 و 52

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعٰادٍ

إِرَمَ ذٰاتِ الْعِمٰادِ

اَلَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهٰا فِی الْبِلاٰدِ

وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جٰابُوا الصَّخْرَ بِالْوٰادِ

وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتٰادِ

اَلَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلاٰدِ

فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسٰادَ

فَصَبَّ عَلَیْهِمْ رَبُّکَ سَوْطَ عَذٰابٍ. فجر (89) 6 -\13

18. فسق

27. فسق و تباهی، زمینه‌ساز نزول عذاب ویرانگر الهی، برای درهم کوبیدن آبادیها:

تِلْکَ الْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ ... وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ.

اعراف (7) 101 و 102

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ ....

اسراء (17) 16 و 17

19. کفر

28. کفر قوم سبأ، باعث ویران شدن باغهای آنان، با جاری شدن سیلی بنیان‌کن:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ ...

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ

ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ الْکَفُورَ. (2)سبأ (34) 15 -\17

20. کفران نعمت

29. کفران نعمت الهی، زمینه‌ساز از کف دادن مظاهر آبادانی:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً


1) 1) . مقصود از «لایستثنون» نگفتن «انشاءاللّه» است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 505؛ الکشاف، ج 4، ص 590)

2) 2) . «کفور» در آیه یا به معنای کفران و یا به معنای کفر است. برداشت مذکور بنا بر احتمال دوم است

یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ ... (1)

نحل (16) 112

30. کفران نعمت از سوی سباییان، باعث از بین رفتن باغهای آباد آنان، با جاری شدن سیل بنیان‌کن:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ ...

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ

ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ الْکَفُورَ. (2)سبأ (34) 15 -\17

21. گناه

31. گناه، عامل تخریب محیط زیست و مایۀ نابودی بلاد:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا جَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهٰا حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ مَنْضُودٍ. هود (11) 78 و 82

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ وَ إِنَّهٰا لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ.

حجر (15) 68 و 69 و 72 -\74 و 76

... فَإِذٰا هُمْ فَرِیقٰانِ یَخْتَصِمُونَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ ... وَ کٰانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ مَکْرِهِمْ أَنّٰا دَمَّرْنٰاهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِینَ فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خٰاوِیَةً بِمٰا ظَلَمُوا ....

نمل (27) 45 و 46 و 48 و 51 و 52

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِینَ.

نمل (27) 54 و 55 و 58

ظَهَرَ الْفَسٰادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِی النّٰاسِ لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا ....

روم (30) 41

وَ فِی ثَمُودَ إِذْ قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتّٰی حِینٍ

فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ. ذاریات (51) 43 و 44

ارزش عمران

32. عمران و آبادانی، از نعمتهای ارزشمند الهی:

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ


1) 1) . احتمال دارد «یأتیها رزقها رغداً من کلّ مکان» به معنای‌آوردن نعمت و امکانات از جاهای دیگر و در نتیجه، وفور نعمت در منطقۀ مورد اشاره در آیه باشد. احتمال دیگر نیز وجود دارد که حاصلخیزی همه جانبۀ خود آن سرزمین باشد. بنابر احتمال دوم، «فأذاقها اللّه لباس الجوع...» کنایه از خشکسالی آن مناطق و در نتیجه به تنگدستی و گرسنگی گرفتار شدن مردم آن دیار است

2) 2) . «کفور» در آیه یا به معنای کفران و یا به معنای کفر است. برداشت مزبور بنا بر احتمال اوّل است.

تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ. اعراف (7) 74

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ.

سبأ (34) 15 و 18

33. عمران و آبادانی محلّ سکونت، از نشانه‌ها و آیات الهی:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

34. آبادانی زمین، از آثار رحمت خدا:

اَللّٰهُ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَیَبْسُطُهُ فِی السَّمٰاءِ کَیْفَ یَشٰاءُ وَ یَجْعَلُهُ کِسَفاً فَتَرَی الْوَدْقَ یَخْرُجُ مِنْ خِلاٰلِهِ فَإِذٰا أَصٰابَ بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... روم (30) 48 و 50

35. حفظ آبادانی معابد، کاری ارزشمند و هدف از تشریع جهاد:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ. حج (22) 40

36. توانمندی بر عمران و آبادسازی زمین، از نعمتهای ارزشمند و مورد امتنان خداوند:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا ... (1)هود (11) 61

37. داشتن کارگزارانی جهت عمران و ساختمان‌سازی، از عطایای ارزشمند خداوند به سلیمان علیه السلام :

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ ... وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ. ص (38) 34 و 37 و 39

استعداد عمران

38. استعداد و قابلیّت زمین، برای آبادانی و عمران:

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً وَ السَّمٰاءَ بِنٰاءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ ....

بقره (2) 22

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ قِثّٰائِهٰا وَ فُومِهٰا وَ عَدَسِهٰا وَ بَصَلِهٰا ....

بقره (2) 61

... وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ مٰاءٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... بقره (2) 164

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ....

اعراف (7) 57

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ ....

اعراف (7) 58

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ


1) 1) . بنا بر احتمالی، مراد از «استعمرکم» تمکّن و توانمندی انسان بر آباد ساختن زمین است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 264؛ الکشاف، ج 2، ص 407)

وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ .... یونس (10) 24

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ... وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ .... رعد (13) 3 و 4

وَ اللّٰهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... نحل (16) 65

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی. طه (20) 53

أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ کٰانَتٰا رَتْقاً فَفَتَقْنٰاهُمٰا وَ جَعَلْنٰا مِنَ الْمٰاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ ... (1)انبیاء (21) 30

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ.

حجّ (22) 5

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً .... حجّ (22) 63

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ وَ إِنّٰا عَلیٰ ذَهٰابٍ بِهِ لَقٰادِرُونَ

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ. مؤمنون (23) 18 و 19

... وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً .... فرقان (25) 48 و 49

... مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا .... عنکبوت (29) 63

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ.

روم (30) 9

... وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... روم (30) 24

... فَتَرَی الْوَدْقَ یَخْرُجُ مِنْ خِلاٰلِهِ فَإِذٰا أَصٰابَ بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... روم (30) 48 و 50

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ بَثَّ فِیهٰا مِنْ کُلِّ دٰابَّةٍ وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ. لقمان (31) 10

... أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ .... سجده (32) 27

وَ اللّٰهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَسُقْنٰاهُ إِلیٰ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ....

فاطر (35) 9

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا ... وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ .... یس (36) 33 و 34

سُبْحٰانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ .... یس (36) 36


1) 1) . در روایتی از امام باقر علیه السلام «رتق» نباریدن باران و نروییدن گیاه، و «فتق» بارش باران و روییدن گیاه معنا شده است. (تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 424 -\426، ح 24 و 54 -\55)

... أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ....

زمر (39) 21

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ .... فصّلت (41) 39

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً .... زخرف (43) 11

... وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... جاثیه (45) 5

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ ... وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً ....

ق (50) 9 و 11

... أَنَّ اللّٰهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ....

حدید (57) 17

وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا. نازعات (79) 30 و 31

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا.

عبس (80) 25 و 27

39. خداوند، عطاکنندۀ توان استعداد عمران و آبادسازی به انسانها:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا .... هود (11) 61

40. اعطای توانمندی و استعداد آبادسازی به انسانها، دلیل لزوم پرستش خدا:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا ... (1)هود (11) 61

پایداری عمران

41. خدا، حافظ پایداری آبادانی زمین، با برانگیختن برخی مردم برای دفاع از آن:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ .... بقره (2) 251

42. خدا، نگهدارندۀ آبادانی مراکز عبادی آباد، به وسیلۀ مردم:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً .... حج (22) 40

عمران افِسوس

43. افسوس (شهر اصحاب کهف)، شهری آباد در زمان دقیانوس:

... فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَ لْیَتَلَطَّفْ ... (2)کهف (18) 19

عمران انطاکیه

44. انطاکیه، شهری آباد، در زمان موسی علیه السلام :

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا أَتَیٰا أَهْلَ قَرْیَةٍ اسْتَطْعَمٰا أَهْلَهٰا فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُمٰا ... (3)کهف (18) 77


1) 1) . جملۀ «هو أنشأکم...واستعمرکم فیها» تعلیل برای «اعبدوا اللّه»، است. (المیزان، ج 10، ص 310)

2) 2) . «المدینة» شهری بود که اصحاب کهف از آن خارج شدند و اکنون «طرسوس» نامیده می‌شود و در آن عصر «افسوس» نامیده می‌شد. (روح‌المعانی، ج 9، جزء 15، ص 333)

3) 3) . جمهور مفسّران بر آنند که مراد از «قریة» در این آیه، شهر انطاکیه است. (روح‌المعانی، ج 9، جزء 16، ص 4)

وَ أَمَّا الْجِدٰارُ فَکٰانَ لِغُلاٰمَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ .... کهف (18) 82

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحٰابَ الْقَرْیَةِ إِذْ جٰاءَهَا الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعیٰ ... (1)یس (36) 13 و 20

عمران ایکه

45. ایکه، سرزمینی آباد، در زمان شعیب علیه السلام :

وَ إِنْ کٰانَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ لَظٰالِمِینَ. (2)

حجر (15) 78

کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ. شعراء (26) 176 و 177

... وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ أُولٰئِکَ الْأَحْزٰابُ.

ص (38) 13

وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ کُلٌّ کَذَّبَ الرُّسُلَ ....

ق (50) 14

عمران ایله

46. ایله، سرزمینی آباد، در زمان بنی‌اسرائیل:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ ... (3)اعراف (7) 163

عمران بابِل

47. بابِل، از سرزمینهای آباد عراق، در زمانهای گذشته:

... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ ... (4)بقره (2) 102

عمران بصره

48. بصره، شهری آباد در زمانهای گذشته و زیر و رو شدن آن با عذاب الهی:

وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْویٰ. (5)نجم (53) 53

عمران بیت‌المقدّس

49. بیت‌المقدّس، شهری آباد، در زمانهای قدیم:

وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ. (6)

بقره (2) 58


1) 1) . منظور از «القریة» شهر انطاکیه و مقصود از «المرسلون» فرستادگان عیسی است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 55)

2) 2) . در اینکه مراد از «الایکة» چیست، احتمالاتی ذکر شده‌است. از جملۀ آنها اینکه «ایکه» اسم شهر است. (روح‌المعانی، ج 18، جزء 14، ص 110؛ مفردات، ص 98، «ایک») و به قرینۀ آیۀ 177 سورۀ شعراء (26) محلّ شعیب علیه السلام بوده است

3) 3) . شهر واقع در ساحل دریا که در آیه از آن یاد شده، شهر ایله است (الکشاف، ج 2، ص 170) و گفته شده که این شهر، اکنون به نام «العقبه» ساحل دریای سرخ نزدیک طور سینا قرار دارد. (تفسیر التحریروالتنویر، ج 5، جزء 9، ص 147)

4) 4) . تصریح به وجود مردم و جریان تعلیم جادو در دیار بابل از سوی دو فرشتۀ هاروت و ماروت، حکایت از وجود آبادانی و عمران دارد. لازم به ذکر است که بابل، یکی از شهرهای عراق و در سرزمین کوفه بوده است. (التفسیر المنیر، ج 1، ص 242)

5) 5) . در روایتی از امام علی علیه السلام «المؤتفکة» بر شهر بصره تطبیق شده است. (تفسیر قمی، ج 2، ص 316)

6) 6) . مقصود از «القریة» بیت‌المقدّس است. (مجمع‌البیان،ج 1 -\2، ص 247)

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا ... (1)بقره (2) 259

یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ. مائده (5) 21

وَ إِذْ قِیلَ لَهُمُ اسْکُنُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ وَ کُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ وَ قُولُوا حِطَّةٌ وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَکُمْ خَطِیئٰاتِکُمْ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ.

اعراف (7) 161

سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ.

اسراء (17) 1

وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ. (2)مؤمنون (23) 50

عمران زمین

50. آباد شدن و حیات یافتن زمین، با نزول باران:

... وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ مٰاءٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ بَثَّ فِیهٰا مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ ....

بقره (2) 164

وَ اللّٰهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... نحل (16) 65

... وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً .... فرقان (25) 48 و 49

... مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا .... عنکبوت (29) 63

... وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... روم (30) 24

اَللّٰهُ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَیَبْسُطُهُ فِی السَّمٰاءِ کَیْفَ یَشٰاءُ وَ یَجْعَلُهُ کِسَفاً فَتَرَی الْوَدْقَ یَخْرُجُ مِنْ خِلاٰلِهِ ... فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ....

روم (30) 48 و 50

وَ اللّٰهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَسُقْنٰاهُ إِلیٰ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ....

فاطر (35) 9

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ .... فصّلت (41) 39

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً .... زخرف (43) 11

... وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... جاثیه (45) 5

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً .... وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً .... ق (50) 9 و 11

51. آبادانی و عمران زمین، با نزول باران و رویش گیاهان:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ .... یونس (10) 24

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ


1) 1) . مراد از «قریة» بیت‌المقدّس است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2 ، ص 639) عبور عزیر علیه السلام از کنار خرابه‌های آن، حکایت از آبادانی آن از زمان قبل از خرابی می‌کند

2) 2) . مراد از «ربوة ذات قرار» بیت‌المقدّس است. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 300)

نَبٰاتٍ شَتّٰی. طه (20) 53

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ.

حج (22) 5

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً .... حج (22) 63

... وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ. لقمان (31) 10

52. آبادنی زمین، با نزول آب از آسمان و پیدایش میوه‌ها:

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ... وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً ....

اعراف (7) 57 و 58

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ ....

ابراهیم (14) 32

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ .... نحل (16) 10 و 11

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 25 -\31

53. عمران زمین، از رهگذر باغهای گوناگون:

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ... وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ .... رعد (13) 3 و 4

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ .... نحل (16) 10 و 11

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ ... فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ ....

مؤمنون (23) 18 و 19

أَمَّنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ حَدٰائِقَ ذٰاتَ بَهْجَةٍ ....

نمل (27) 60

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا ... وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ .... یس (36) 33 و 34

54. آبادانی زمین، به وسیلۀ آب و پیدایش مزارع و کشتزارها:

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ .... رعد (13) 4

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ.

نحل (16) 10 و 11

... أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ

زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ .... سجده (32) 27

... أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ....

زمر (39) 21

55. آب، مایۀ عمران و رویش کشتهای متنوّع و رنگارنگ:

... یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ .... زمر (39) 21

56. آبادانی و عمران زمین، از آیات خدا:

إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ مٰاءٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ... لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ. بقره (2) 164

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ...

... کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ.

اعراف (7) 57 و 58

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ.

رعد (13) 3 و 4

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ ... وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ. نحل (16) 10 و 11

وَ اللّٰهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ.

نحل (16) 65

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً ....

شعراء (26) 7 و 8

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ....

روم (30) 24

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ. یس (36) 33

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

فصّلت (41) 39

وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ تَصْرِیفِ الرِّیٰاحِ آیٰاتٌ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

تِلْکَ آیٰاتُ اللّٰهِ نَتْلُوهٰا عَلَیْکَ بِالْحَقِّ فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَ اللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ یُؤْمِنُونَ. جاثیه (45) 5 و 6

57. آبادی و عمران زمین، خواست خدا:

... هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا ....

هود (11) 61

عمران سرزمین بنی‌قریظه

58. سرزمین یهودیان بنی‌قریظه، منطقه‌ای آباد و معمور:

وَ أَنْزَلَ الَّذِینَ ظٰاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ صَیٰاصِیهِمْ وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِیقاً

وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا ... (1)

احزاب (33) 26 و 27


1) 1) . آیات مزبور، دربارۀ یهود بنی‌قریظه است. (الکشاف،ج 3، ص 533)

عمران سرزمین بنی‌نضیر

59. محلّ سکونت یهودیان بنی‌نضیر، در منطقۀ آباد و معمور شهر:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ ... وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمٰا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لاٰ رِکٰابٍ ... مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ ... (1)

حشر (59) 2 و 6 و 7

عمران سرزمین سبأ

60. سرزمین سبأ، منطقه‌ای معمور و آباد، قبل از ظهور اسلام:

... وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ لَهٰا عَرْشٌ عَظِیمٌ. نمل (27) 22 و 23

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ ... بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ ...

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً .... سبأ (34) 15 و 18

عمران سرزمین سلیمان علیه السلام

61. عمران و آبادانی در سرزمین تحت حکومت سلیمان علیه السلام :

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ ... قٰالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً لاٰ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی ... فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ ... وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ .... ص (38) 34 و 35 -\39

62. سلیمان علیه السلام دارای قصر و تشکیلاتی بس آباد و معمور:

قِیلَ لَهَا ادْخُلِی الصَّرْحَ فَلَمّٰا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَ کَشَفَتْ عَنْ سٰاقَیْهٰا قٰالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوٰارِیرَ ... وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمٰانَ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . نمل (27) 44

عمران سرزمین شام

63. آبادانی سرزمین شام، در دوران سلیمان علیه السلام :

وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ عٰاصِفَةً تَجْرِی بِأَمْرِهِ إِلیٰ الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا ... (2)انبیاء (21) 81

64. آباد بودن سرزمین شامات (شام، فلسطین و اردن) در دوران سبأیان:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ .... وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً .... سبأ (34) 15 و 18

65. شام، سرزمینی آباد و معمور، در زمان ابراهیم و لوط علیهما السلام :

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا ... (3)انبیاء (21) 71


1) 1) . شأن نزول آیات، یهود بنی‌نضیر است. (الکشاف، ج 4،ص 498)

2) 2) . مراد از «الأرض الّتی بارکنا» در آیه، سرزمین شام است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 93)

3) 3) . یکی از احتمالات، دربارۀ «الأرض» سرزمین شام است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 89 ؛ الکشاف، ج 3، ص 126)

عمران سرزمین قوم ثمود

66. قوم ثمود، برخوردار از سرزمینی آباد:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا .... هود (11) 61

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ. شعراء (26) 141 و 146 -\149

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَهٰا فَتِلْکَ مَسٰاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاّٰ قَلِیلاً ... (1)

قصص (28) 58

67. قوم ثمود، آبادکنندۀ منطقۀ زندگی خویش، با تراشیدن کوهها:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً ....

اعراف (7) 73 و 74

وَ کٰانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً آمِنِینَ.

حجر (15) 82

وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جٰابُوا الصَّخْرَ بِالْوٰادِ. فجر (89) 9

68. زندگی قوم ثمود، در شهری با جمعیت قابل توجّه، هنگام بعثت صالح علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ...

وَ کٰانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ ....

نمل (27) 45 و 48

69. ماندگاری خانه‌های ویران شدۀ قوم ثمود، تا دوران ظهور اسلام:

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ ....

عنکبوت (29) 38

عمران سرزمین قوم عاد

70. قوم عاد، دارای سرزمینی آباد:

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَهٰا فَتِلْکَ مَسٰاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاّٰ قَلِیلاً ... (2)

قصص (28) 58

71. ماندگاری خانه‌های ویران شدۀ قوم عاد، تا دوران ظهور اسلام:

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ ....

عنکبوت (29) 38

72. قوم عاد، دارای مساکن و بناهایی آباد:

وَ اذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ ...

تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهٰا فَأَصْبَحُوا لاٰ یُریٰ إِلاّٰ مَسٰاکِنُهُمْ .... احقاف (46) 21 و 25

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعٰادٍ

إِرَمَ ذٰاتِ الْعِمٰادِ

اَلَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهٰا فِی الْبِلاٰدِ.

فجر (89) 6 -\8

عمران سرزمین قوم لوط

73. درهم کوبیده شدن شهر آباد قوم لوط، با سنگهای عذاب، به سبب بدکاری‌شان:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ


1) 1) . «تلک» اشاره به سرزمین قوم ثمود، عاد و لوط دارد.(مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 407)

2) 2) . «تلک» اشاره به قوم عاد، ثمود و لوط دارد که مردم‌جزیرةالعرب با آنها آشنا بودند. (همان، ص 407)

بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ.

اعراف (7) 80 و 82 و 84

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... (1)

توبه (9) 70

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا جَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهٰا حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ مَنْضُودٍ. هود (11) 78 و 81 و 82

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ

وَ إِنَّهٰا لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ وَ إِنَّهُمٰا لَبِإِمٰامٍ مُبِینٍ. حجر (15) 61 و 67 و 74 و 76 و 79

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ ... وَ لَقَدْ أَتَوْا عَلَی الْقَرْیَةِ الَّتِی أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ .... فرقان (25) 38 و 40

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَهٰا فَتِلْکَ مَسٰاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاّٰ قَلِیلاً ... (2)

قصص (28) 58

... قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ ... قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً ... إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ ... وَ لَقَدْ تَرَکْنٰا مِنْهٰا آیَةً بَیِّنَةً .... عنکبوت (29) 31 و 32 و 34 و 35

وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِینَ

وَ إِنَّکُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَیْهِمْ مُصْبِحِینَ.

صافّات (37) 133 و 136 و 137

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ

وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ.

ذاریات (51) 32 و 33 و 37

وَ جٰاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتُ بِالْخٰاطِئَةِ. حاقّه (69) 9

عمران سرزمین قوم یونس

74. سرزمین قوم یونس، منطقه‌ای آباد، در دوران آن حضرت:

فَلَوْ لاٰ کٰانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهٰا إِیمٰانُهٰا إِلاّٰ قَوْمَ یُونُسَ لَمّٰا آمَنُوا کَشَفْنٰا عَنْهُمْ عَذٰابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مَتَّعْنٰاهُمْ إِلیٰ حِینٍ.

یونس (10) 98


1) 1) . «مؤتفکة» دیار قوم لوط بوده (الکشاف، ج 2، ص 289)که با عذاب الهی منهدم شد. لازم به ذکر است که «مؤتفکة» از ریشۀ «افک» است که به معنای بازگرداندن هر چیزی از وضعیتی که شایسته است در آن وضعیت باشد. (مفردات، ص 79، «افک») گفتنی است نامیده شدن سرزمین لوط به «مؤتفکة» به علّت زیر و رو شدن آن است

2) 2) . «تلک» اشاره به سرزمین قوم ثمود، عاد و لوط دارد.(مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 407)

عمران سرزمینها

75. رشد و افزایش عمران، در شهرهای محلّ سکونت امّتهای پیشین:

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا ....

روم (30) 9

76. شهرهای آباد، در امّتهای پیشین:

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْقُریٰ نَقُصُّهُ عَلَیْکَ مِنْهٰا قٰائِمٌ وَ حَصِیدٌ

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمٰا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِی ... وَ مٰا زٰادُوهُمْ غَیْرَ تَتْبِیبٍ وَ کَذٰلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ إِذٰا أَخَذَ الْقُریٰ وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِیمٌ شَدِیدٌ.

هود (11) 100 -\102

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِینَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ

فَمٰا زٰاَلَتْ تِلْکَ دَعْوٰاهُمْ حَتّٰی جَعَلْنٰاهُمْ حَصِیداً خٰامِدِینَ.

انبیاء (21) 11 و 14 و 15

فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ فَهِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ. حج (22) 45

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خٰاوِیَةً بِمٰا ظَلَمُوا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ.

نمل (27) 45 و 52

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... روم (30) 9

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ

فَقٰالُوا رَبَّنٰا بٰاعِدْ بَیْنَ أَسْفٰارِنٰا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ وَ مَزَّقْنٰاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ .... سبأ (34) 18 و 19

77. آباد شدن سرزمینهایی در زمانهای گذشته، به دست انسانها:

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ .... انعام (6) 6

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا ....

روم (30) 9

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ کٰانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی الْأَرْضِ .... غافر (40) 21

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْهُمْ وَ أَشَدَّ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی الْأَرْضِ .... غافر (40) 82

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَنَقَّبُوا فِی الْبِلاٰدِ .... ق (50) 36

78. سکونت عیسی و مریم علیهما السلام ، در نقطه‌ای آباد و مرتفع:

وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ. مؤمنون (23) 50

عمران صومعه

79. اهمّیّت آباد نگه‌داشتن دیرها، برای تداوم ذکر خدا:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ ... یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً ... (1)

حج (22) 40

عمران طائف

80. طائف، شهری آباد، در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ. (2)زخرف (43) 31

عمران کعبه

81. خانۀ کعبه، جایی آباد:

... وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ. حج (22) 29

... ثُمَّ مَحِلُّهٰا إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ. حج (22) 33

وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ. (3)طور (52) 4

82. کعبه، نخستین خانۀ آباد، بر روی زمین:

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً ... فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً .... آل‌عمران (3) 96 و 97

83. ساخته شدن و آبادانی کعبه به دست ابراهیم علیه السلام :

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْعٰاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. بقره (2) 125

وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرٰاهِیمُ الْقَوٰاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمٰاعِیلُ .... بقره (2) 127

وَ إِذْ بَوَّأْنٰا لِإِبْرٰاهِیمَ مَکٰانَ الْبَیْتِ أَنْ لاٰ تُشْرِکْ بِی شَیْئاً وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ .... حجّ (22) 26

84. ساختن و آباد شدن کعبه، از جانب اسماعیل علیه السلام :

وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرٰاهِیمُ الْقَوٰاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمٰاعِیلُ .... بقره (2) 127

عمران کلیسا

85. ارزشمندی آباد نگه‌داشتن کلیسا، با عنوان معبد و محلّ ذکر خدا:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ ... یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً ....

حج (22) 40

عمران کنیسه

86. ارزشمندی آباد نگه‌داشتن کنیسه، برای ذکر خدا:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ ... یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً ... (4)حج (22) 40


1) 1) . «صومعه»، مفرد «صوامع» و به معنای دیر است که‌راهبان در آن زندگی می‌کردند. (لسان‌العرب، ج 7، ص 407، «صمع») «صوامع» و «بیع» هر دو مربوط به مسیحیان بوده است، امّا مکان «صوامع» در کوهها و بیابانها، ولی «بیع» در آبادیها و شهرها بوده است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 139)

2) 2) . گفته شده: مراد از «قریتین» مکّه و طائف است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 71؛ الکشاف، ج 4، ص 247)

3) 3) . بنا بر احتمالی، مراد از «بیت‌المعمور» کعبه است. (الکشاف، ج 4، ص 408)

4) 4) . «صلاة»، جایی است که در آن عبادت بشود و مراد از «صلوات» کنیسۀ یهودیان است. (مفردات، ص 491، «صلا»)

عمران مَدین

87. مدین، سرزمینی آباد، در زمان حضرت شعیب علیه السلام :

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا قٰالَ أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ. اعراف (7) 85 و 88

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ ....

توبه (9) 70

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ وَ لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ .... هود (11) 84

... أَلاٰ بُعْداً لِمَدْیَنَ کَمٰا بَعِدَتْ ثَمُودُ. هود (11) 95

... فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ .... طه (20) 40

وَ أَصْحٰابُ مَدْیَنَ وَ کُذِّبَ مُوسیٰ .... حجّ (22) 44

وَ لَمّٰا تَوَجَّهَ تِلْقٰاءَ مَدْیَنَ قٰالَ عَسیٰ رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَوٰاءَ السَّبِیلِ. قصص (28) 22

وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النّٰاسِ یَسْقُونَ .... قصص (28) 23

... وَ مٰا کُنْتَ ثٰاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ....

قصص (28) 45

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً .... عنکبوت (29) 36

نیز --< همین مدخل، شهرهای معمور، شهر ایکه

عمران مدینه

88. مدینه (یثرب)، شهری آباد و مسکونی، در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ .... توبه (9) 101

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ .... توبه (9) 120

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ .... احزاب (33) 13

... وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ .... احزاب (33) 60

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ .... منافقون (63) 8

عمران مساجد

89. ذکر و یاد خدا، عامل آبادانی مساجد:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعیٰ فِی خَرٰابِهٰا أُولٰئِکَ مٰا کٰانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهٰا إِلاّٰ خٰائِفِینَ .... بقره (2) 114

90. حفظ آبادانی مساجد، امری ارزشمند:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً .... حجّ (22) 40

91. تعمیر و آباد کردن مسجدالحرام، امری ارزشمند:

أَ جَعَلْتُمْ ... وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ .... توبه (9) 19

92. مشرکان، فاقد صلاحیّت لازم، برای تعمیر و آبادانی مساجد:

مٰا کٰانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَسٰاجِدَ اللّٰهِ ....

توبه (9) 17

93. مؤمنان به خدا و قیامت، واجد صلاحیّت لازم برای تعمیر و آبادانی مساجد:

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ...

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... توبه (9) 18 و 19

94. اهتمام به تعمیر و آباد نگه‌داشتن مسجدالحرام، قبل از اسلام:

أَ جَعَلْتُمْ ... وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ .... توبه (9) 19

95. ترک جهاد، از عوامل آسیب رسیدن به مساجد آباد:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً .... حج (22) 40

96. ظالمان، از آسیب‌رسانان به آبادانی مساجد:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعیٰ فِی خَرٰابِهٰا .... بقره (2) 114

97. دوری از شرک، معیار ارزشمندی آباد ساختن مساجد:

مٰا کٰانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَسٰاجِدَ اللّٰهِ شٰاهِدِینَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ وَ فِی النّٰارِ هُمْ خٰالِدُونَ. توبه (9) 17

98. اقامۀ نماز و پرداخت زکات، از شرایط لازم برای آبادکنندگان مساجد:

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ .... توبه (9) 18

99. خشیت انحصاری از خدا، ارزش‌دهنده به آباد کردن مساجد:

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّٰهَ .... توبه (9) 18

عمران مسجدالحرام

--< همین مدخل، عمران مساجد

عمران مصر

100. مصر، سرزمینی آباد، در عصر فرعون (رامسیس دوم):

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ ... قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ مٰا سَأَلْتُمْ ... (1)بقره (2) 61

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ .... اعراف (7) 123

وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا ... وَ دَمَّرْنٰا مٰا کٰانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مٰا کٰانُوا یَعْرِشُونَ. (2)

اعراف (7) 137

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا


1) 1) . در اینکه منظور از مصر چیست، بین مفسّران اختلاف است. بنا بر قولی منظور از آن، همان شهر معروف است که بنی‌اسرائیل از آن بیرون آمدند. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 256)

2) 2) . به قرینۀ اینکه در آیه سخن از فرعون و میراث بری‌مسضعفان است، «ال» در «الأرض» از نوع عهد بوده، اشاره به سرزمین مصر (محل حکومت فرعون) دارد

بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً ....

یونس (10) 87

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ.

شعراء (26) 57 -\59

وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلیٰ حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهٰا ... (1)

قصص (28) 15

فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَةِ خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ ....

قصص (28) 18

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ ....

قصص (28) 20

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی ....

زخرف (43) 51

کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

وَ نَعْمَةٍ کٰانُوا فِیهٰا فٰاکِهِینَ.

دخان (44) 25 -\27

101. آبادانی مصر، در عصر یوسف علیه السلام :

وَ قٰالَ الَّذِی اشْتَرٰاهُ مِنْ مِصْرَ لاِمْرَأَتِهِ أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ ... وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ ....

یوسف (12) 21

یُوسُفُ أَعْرِضْ ... وَ قٰالَ نِسْوَةٌ فِی الْمَدِینَةِ امْرَأَتُ الْعَزِیزِ تُرٰاوِدُ فَتٰاهٰا عَنْ نَفْسِهِ ....

یوسف (12) 29 و 30

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ ...

وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ یَتَبَوَّأُ مِنْهٰا حَیْثُ یَشٰاءُ .... یوسف (12) 55 و 56

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ .... یوسف (12) 99

102. وجود شهرهایی آباد، در زمان فرعون و موسی علیه السلام در مصر:

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ ... قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ.

اعراف (7) 109 و 111

قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ ابْعَثْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ. شعراء (26) 36

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ.

شعراء (26) 53

عمران معابد

اشاره

103. ارزشمندی آباد نگه‌داشتن معابد:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً .... حجّ (22) 40

عمران اوّلین معبد

104. کعبه، اوّلین معبد ساخته شده برای مردم، در منطقۀ بکّه:

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً .... (2)آل‌عمران (3) 96

عمران معبد در بنی‌اسرائیل

105. موسی و هارون علیهما السلام مأمور ساختن معبد، برای بنی‌اسرائیل:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا


1) 1) . مقصود از «المدینة» مصر است. (الکشاف، ج 3،ص 398)

2) 2) . از امام باقر علیه السلام نقل شده که «بکّة»، مسجدالحرام است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 798)

بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... (1)یونس (10) 87

نیز --< همین مدخل، عمران صومعه، عمران کعبه، عمران کلیسا، عمران کنیسه و عمران مساجد

عمران مکّه

106. آبادانی سرزمین مکّه، درخواست ابراهیم علیه السلام از خدا:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ .... بقره (2) 126

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً ...

... فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ .... ابراهیم (14) 35 و 37

107. مکّه، شهری آباد، در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله :

... رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظّٰالِمِ أَهْلُهٰا ... (2)

نساء (4) 75

... وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُریٰ وَ مَنْ حَوْلَهٰا .... انعام (6) 92

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ مِنْهٰا وَ إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً.

اسراء (17) 76

إِنَّمٰا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هٰذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِی حَرَّمَهٰا .... نمل (27) 91

... أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبیٰ إِلَیْهِ ثَمَرٰاتُ کُلِّ شَیْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنّٰا ....

قصص (28) 57

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُریٰ وَ مَنْ حَوْلَهٰا .... شوری (42) 7

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ. (3)زخرف (43) 31

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ هِیَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْیَتِکَ الَّتِی أَخْرَجَتْکَ أَهْلَکْنٰاهُمْ فَلاٰ نٰاصِرَ لَهُمْ.

محمّد (47) 13

لاٰ أُقْسِمُ بِهٰذَا الْبَلَدِ

وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهٰذَا الْبَلَدِ.

بلد (90) 1 و 2

وَ هٰذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ. (4)تین (95) 3

عمران ناصره

108. ناصره، شهری آباد، در زمان موسی علیه السلام :

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا أَتَیٰا أَهْلَ قَرْیَةٍ اسْتَطْعَمٰا أَهْلَهٰا فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُمٰا فَوَجَدٰا فِیهٰا جِدٰاراً یُرِیدُ أَنْ یَنْقَضَّ فَأَقٰامَهُ ... وَ أَمَّا الْجِدٰارُ فَکٰانَ لِغُلاٰمَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَ کٰانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُمٰا ... (5)

کهف (18) 77 و 82


1) 1) . در اینکه منظور از بیوت چیست دو احتمال است: 1. مساجد؛ 2. خانه‌های مسکونی. (روح‌المعانی، ج 7، جزء 11، ص 250) برداشت مذکور بر اساس احتمال اوّل است. گفتنی است «أقیموا الصّلاة» مؤیّد این احتمال است

2) 2) . مراد از «القریة الظّالم أهلها» مکّه است. (مجمع‌البیان،ج 3 -\4، ص 117؛ فتح‌القدیر، ج 1، ص 562) بنابراین نشان می‌دهد که در آن عصر، شهر مکّه دارای جمعیّت و آباد بوده است

3) 3) . برخی از مفسّران «قریتین» را مکّه و طائف دانسته‌اند. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 71؛ تفسیر مقاتل، ج 3، ص 793) بنابراین قول، مکّه در آن زمان، شهر و آباد بوده است

4) 4) . مقصود از «بلد امین» مکّه است. (انوارالتنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 431)

5) 5) . در روایتی قریه و المدینه بر ناصره تطبیق شده است.(مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 751)

عمران یَمَن

109. یمن، سرزمینی آباد، در دوران سبأیان:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ.

سبأ (34) 15 و 18

110. مناطقی آباد، در سرزمین یمن:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ. (1)قلم (68) 17 -\20

عوامل عمران

عوامل مادّی عمران

1. آب
111. آب، از عوامل عمران و آبادانی:

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ .... بقره (2) 22

إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ مٰاءٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ بَثَّ فِیهٰا مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ ... لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ.

بقره (2) 164

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ .... انعام (6) 99

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ....

اعراف (7) 57

... کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ ....

یونس (10) 24

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ .... رعد (13) 4

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ .... ابراهیم (14) 32

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ .... نحل (16) 10 و 11

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی. طه (20) 53

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ.

حجّ (22) 5

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً .... حج (22) 63


1) 1) . مفسّران گفته‌اند: مراد از «الجنّة» باغی بوده در یمن، در قریۀ «صراوان» که فاصله‌اش تا صنعا دوازده مایل بوده است. (همان، ج 9 -\10، ص 505)

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ ... فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ ... وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ. مؤمنون (23) 18 -\20

وَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً

لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً وَ نُسْقِیَهُ مِمّٰا خَلَقْنٰا أَنْعٰاماً وَ أَنٰاسِیَّ کَثِیراً.

فرقان (25) 48 و 49

أَمَّنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ حَدٰائِقَ ذٰاتَ بَهْجَةٍ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهٰا .... نمل (27) 60

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ .... عنکبوت (29) 63

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ....

روم (30) 24

اَللّٰهُ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَیَبْسُطُهُ فِی السَّمٰاءِ کَیْفَ یَشٰاءُ وَ یَجْعَلُهُ کِسَفاً فَتَرَی الْوَدْقَ یَخْرُجُ مِنْ خِلاٰلِهِ فَإِذٰا أَصٰابَ بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... روم (30) 48 و 50

... وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ. لقمان (31) 10

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ ....

سجده (32) 27

وَ اللّٰهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَسُقْنٰاهُ إِلیٰ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ....

فاطر (35) 9

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا .... فاطر (35) 27

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً ....

زمر (39) 21

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ .... فصّلت (41) 39

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ. زخرف (43) 11

وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ تَصْرِیفِ الرِّیٰاحِ آیٰاتٌ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ. جاثیه (45) 5

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ. ق (50) 9

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً

وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ ....

نوح (71) 11 و 12

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ الْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً

لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبٰاتاً

وَ جَنّٰاتٍ أَلْفٰافاً. نبأ (78) 14 -\16

وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا. نازعات (79) 30 و 31

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 25 -\31

2. انسان
112. انسانها، دارای نیروی توانا و کارآمد، برای عمران و آبادانی:

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً .... اعراف (7) 74

وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا ... وَ دَمَّرْنٰا مٰا کٰانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مٰا کٰانُوا یَعْرِشُونَ.

اعراف (7) 137

... هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا ....

هود (11) 61

وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ

وَ آتَیْنٰاهُمْ آیٰاتِنٰا فَکٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ

وَ کٰانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً آمِنِینَ.

حجر (15) 80 -\82

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ.

شعراء (26) 149

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا ....

روم (30) 9

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ کٰانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی الْأَرْضِ .... غافر (40) 21

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْهُمْ وَ أَشَدَّ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی الْأَرْضِ .... غافر (40) 82

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعٰادٍ

إِرَمَ ذٰاتِ الْعِمٰادِ

اَلَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهٰا فِی الْبِلاٰدِ

وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جٰابُوا الصَّخْرَ بِالْوٰادِ.

فجر (89) 6 -\9

3. جنیّان
113. بنای ساختمانهایی به وسیلۀ جنیّان تسخیر شده، برای سلیمان علیه السلام :

وَ لِسُلَیْمٰانَ ... وَ مِنَ الشَّیٰاطِینِ مَنْ یَغُوصُونَ لَهُ وَ یَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذٰلِکَ ....

انبیاء (21) 81 و 82

وَ لِسُلَیْمٰانَ ... وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ مَنْ یَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنٰا نُذِقْهُ مِنْ عَذٰابِ السَّعِیرِ یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ وَ تَمٰاثِیلَ وَ جِفٰانٍ کَالْجَوٰابِ وَ قُدُورٍ رٰاسِیٰاتٍ ... (1)سبأ (34) 12 و 13

قٰالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً لاٰ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی ... فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ ...

وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ. (2)ص (38) 35 -\37

عوامل معنوی عمران

1. ایمان
114. ایمان، باعث پیدایش برکت آسمانی و زمینی، و در نتیجه عامل آبادانی:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ .... اعراف (7) 96


1) 1) . «محارب» جمع «محراب» به معنای معبد، مکان مخصوص در مسجد و به معنای قصر آمده است. (لسان‌العرب، ج 3، ص 101 -\102، «حرب»)

2) 2) . «الشّیاطین» عطف به «الرّیح» (روح‌المعانی، ج 13، جزء 23، ص 298) و به قرینۀ آیۀ 12 سورۀ سبأ (34)، مراد جنّیان است

2. تقوا
115. تقوا، باعث گشایش درهای برکات آسمان و زمین، و در نتیجه عامل آبادانی:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ .... اعراف (7) 96

3. دعا
116. دعای ابراهیم علیه السلام به درگاه خدا، برای عمران و آبادانی مکّه:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ ....

بقره (2) 126

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً ...

... فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ .... ابراهیم (14) 35 و 37

قدرت بر عمران

--< همین مدخل، استعداد عمران و عوامل عمران، عوامل مادّی عمران، جنّیان و نیروی انسانی

منشأ عمران

117.خداوند، منشأ آبادانی زمین:

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً وَ السَّمٰاءَ بِنٰاءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ.

بقره (2) 22

... وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ مٰاءٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... بقره (2) 164

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ .... انعام (6) 6

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ .... انعام (6) 99

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ ....

انعام (6) 141

... فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ....

اعراف (7) 57

... مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا .... هود (11) 61

... اَللّٰهُ الَّذِی ... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ .... ابراهیم (14) 32

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ.

حجر (15) 19 و 20

وَ اللّٰهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... نحل (16) 65

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ ...

طه (20) 53 و 54

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ

اَلْأَرْضُ مُخْضَرَّةً .... حج (22) 63

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ ... فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ .... مؤمنون (23) 18 و 19

... وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً .... فرقان (25) 48 و 49

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ. شعراء (26) 7

... وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ حَدٰائِقَ ذٰاتَ بَهْجَةٍ ... أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ .... نمل (27) 60

... مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ .... عنکبوت (29) 63

... وَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ....

روم (30) 19 و 24

اَللّٰهُ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَیَبْسُطُهُ فِی السَّمٰاءِ کَیْفَ یَشٰاءُ ... فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ....

روم (30) 48 و 50

... وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ بَثَّ فِیهٰا مِنْ کُلِّ دٰابَّةٍ وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ هٰذٰا خَلْقُ اللّٰهِ ....

لقمان (31) 10 و 11

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلاٰ یُبْصِرُونَ. سجده (32) 27

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ.

سبأ (34) 15 و 18

وَ اللّٰهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَسُقْنٰاهُ إِلیٰ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ....

فاطر (35) 9

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا .... فاطر (35) 27

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا .... یس (36) 33

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ....

زمر (39) 21

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ .... فصّلت (41) 39

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً .... زخرف (43) 11

... وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا .... جاثیه (45) 5

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً .... ق (50) 9 و 11

اِعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ....

حدید (57) 17

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا. عبس (80) 25 -\27

118. ربوبیّت خدا، منشأ آبادانی:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ...

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً وَ السَّمٰاءَ بِنٰاءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ .... بقره (2) 21 و 22

119. آبادانی زمین، از آثار رحمت خدا:

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. روم (30) 50

120. عزّت و علم خداوند، منشأ آبادانی زمین:

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ. زخرف (43) 9 و 11

نعمت عمران

121. عمران و آبادانی، از نعمتهای خدا:

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ ....

اعراف (7) 74

122. لزوم استفادۀ بجا، از نعمت آبادانی و عمران:

... وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ.

اعراف (7) 74

123. لزوم شکرگزاری، در برابر نعمت آبادانی:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

نیز --< تمدّن، کشاورزی

عمران بن ماثان (پدر مریم)

اشاره

«عمران بن ماثان» پدر مریم و شوهر «حنّه» (1)و پسرعموی زکریّا، از نوادگان سلیمان است (2)و مقصود از عمران مذکور در آیات هم ایشان است. شاهد مطلب آیاتی است که قصّۀ همسر عمران و مریم، دختر عمران را مطرح کرده، (3)بنابراین مقصود از «آل‌عمران» مریم و عیسی علیهما السلام است. (4)

آل‌عمران

--< آل‌عمران

دختر عمران

1. مریم علیها السلام ، دختر عمران:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ ....

آل‌عمران (3) 35 و 36

فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهٰا تَحْمِلُهُ قٰالُوا یٰا مَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئاً فَرِیًّا

یٰا أُخْتَ هٰارُونَ مٰا کٰانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا کٰانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا. مریم (19) 27 و 28

وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا ....

تحریم (66) 12

نیز --< مریم علیها السلام


1) 1) . تاریخ طبری، ج 1، ص 345

2) 2) . حبیب‌السّیر، ج 1، ص 137

3) 3) . مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 735؛ المیزان، ج 3،ص 167

4) 4) . المیزان، ج 3، ص 167

شخصیّت عمران

2. عمران، شخصیّتی مشهور به پاکی و صلاح، در میان مردم زمانش:

فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهٰا تَحْمِلُهُ قٰالُوا یٰا مَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئاً فَرِیًّا

یٰا أُخْتَ هٰارُونَ مٰا کٰانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا کٰانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا. مریم (19) 27 و 28

مرگ عمران

3. مرگ عمران، قبل از ولادت مریم علیها السلام و نذر همسرش:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقْلاٰمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ. (1)

آل‌عمران (3) 35 و 44

همسر عمران

--< همسر عمران

نیز --< مریم علیها السلام

عمر بن خطّاب

عمر بن خطّاب بن نفیل بن عبدالعزّیٰ از قریش و تیرۀ بنی‌عَدیّ بن کعب (2)بود. در دوران او فتوحات بسیاری از جمله شام، عراق و مصر اتّفاق افتاد. (3)برخی مفسّران، آیۀ 155 آل‌عمران (3) را به نقل از خود عُمر، دربارۀ فرار وی از غزوۀ احُد دانسته‌اند که بر اثر برخی وسوسه‌های شیطانی میدان رزم را خالی کرد. (4)

نیز آیۀ 2 حجرات (49) هنگامی نازل شد که بین عمر و ابوبکر مشاجرات سختی در محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله اتّفاق افتاد و با نزول آیه، آنان از این عمل نهی شده، حتّی تهدید به حبط و تباهی اعمال شدند. (5)همچنین گفته شده آیۀ 91 مائده (5) در پی سؤال عمر از رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارۀ خمر نازل شده که خمر و قمار را پلید دانسته، مؤمنان را از آن برحذر داشته است. (6)

عمرو بن عاص

عمرو بن عاص بن وائل، از قریش و فرستادۀ ویژۀ مشرکان قریش به دربار نجاشی، پس از مهاجرت اولیّۀ مسلمانان به حبشه بود. (7)وی در سال هشتم بعثت و کمی قبل از فتح مکّه اسلام آورد (8)نیز شأن نزول آیۀ 108 انعام (6) در پی آن دانسته شده که وی و جمعی دیگری از سران شرک به ابوطالب گفتند: اگر خدایان ما را شتم کنید ما نیز خدای شما را شتم


1) 1) . بر این اساس که مادر با وجود پدر، معمولاً چنین‌تصمیمی را نسبت به فرزند اتّخاذ نمی‌کند و ظاهر آیۀ 44 سورۀ آل‌عمران نیز به چنین مطلبی اشاره دارد. (المیزان، ج 3، ص 170؛ جامع‌البیان، ج 3، جزء 3، ص 319)

2) 2) . جمهرة انساب‌العرب، ص 151؛ اسدالغابه، ج 4،ص 138 و 144

3) 3) . الاستیعاب، ج 3، ص 236

4) 4) . جامع‌البیان، ج 3، جزء 4، ص 193؛ روح‌المعانی، ج 3،جزء 4، ص 155

5) 5) . جامع‌البیان، ج 13، جزء 26، ص 155

6) 6) . همان، ج 5، جزء 7، ص 44

7) 7) . السّیرة النّبویّه، ابن‌هشام، ج 1، ص 333 -\337

8) 8) . تفسیر قمی، ج2، ص447؛ الدرالمنثور، ج8 ، ص652

می‌کنیم که با نزول آیه، مؤمنان از دشنام و ناسزا دادن مشرکان و خدایان‌شان نهی شدند. (1)

عمرو بن جموح

عمرو بن جموح بن زید انصاری خزرجی از بدریّون و از شهدای احُد بود. (2)برخی مفسّران، آیۀ 219 بقره (2) را دربارۀ وی دانسته‌اند. او در حالی که پیرمردی کهنسال بود از مقدار انفاق در جهاد سؤال کرد و آیه ضمن ترغیب مؤمنان به انفاق، محدودۀ آن را تبیین نمود. (3)

عمرو بن هشام

--<ابوجهل

عمره

اشاره

عُمرَه، به معنای زیارت است و از ریشۀ عمارت اخذ شده، زیرا زائر با زیارتش مکان زیارت را آباد می‌کند (4)و در [اصطلاح] شرع به معنای زیارت کردن خانۀ خدا است، برای انجام دادن مناسک مخصوص در هر زمانی از سال باشد. (5)در این مدخل از واژه‌های «عمرة»، «اعتمر» و از آیات مربوط به «حج» استفاده شده است.

احصار در عمره

--< همین مدخل، احکام عمره، احصار در عمره

احکام عمره

اشاره

1. وجوب اتمام اعمال عمره، به طور کامل:

وَ أَتِمُّوا ... وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ .... بقره (2) 196

2. وجوب عمره، همراه با حج:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ ... (6)بقره (2) 196

3. تقدّم اعمال عمره بر حج، در حج تمتّع:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ. بقره (2) 196


1) 1) . جامع‌البیان، ج 5، جزء 7، ص 404؛ اسباب‌النزول، واحدی، ص 182 -\183

2) 2) . الاستیعاب، ج 3، ص 253؛ اسدالغابه، ج 4، ص 194

3) 3) . مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 547؛ الدرالمنثور، ج 1، ص 585

4) 4) . مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 439

5) 5) . التبیان، ج 2، ص 155

6) 6) . برخی از فقیهان بر این باورند که جملۀ «اتمّوا الحج والعمرة للّه» بر وجوب عمره نیز دلالت دارد، زیرا اصل در امر وجوب و «العمرة» به وسیلۀ «واو» بر «اتمّوا الحج» عطف شده است، از این رو در وجوب با حج مساوی است. (منتهی‌المطلب، ج 2، ص 876) برخی نیز بر آن ادّعای اجماع کرده‌اند. (الینابیع‌الفقهیّه، ج 7، ص 379؛ فقه‌القرآن، ج 1، ص 321)

1. احصار در عمره

4. واجب بودن قربانی در حدّ مقدور، بر محصور از عمره، برای خروج از احرام عمره:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ... (1)بقره (2) 196

5. حرمت تراشیدن سر برای محصور از عمره، پیش از رسیدن قربانی به محلّ قربانی:

وَ أَتِمُّوا ... وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ... (2)بقره (2) 196

6. واجب نبودن اتمام عمره بر محصور:

وَ أَتِمُّوا ... وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ .... بقره (2) 196

2. اخلاص در عمره

7. لزوم قصد تقرّب و اخلاص، در اعمال عمره:

وَ أَتِمُّوا ... وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... (3)بقره (2) 196

3. تجارت در عمره

8. جواز تجارت و کسب مال، هنگام سفر برای انجام دادن عمره:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ ...

وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ ... (4)مائده (5) 2

4. تقصیر در عمره

9. تقصیر و کوتاه کردن مو، از اعمال عمره:

... لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ ... وَ مُقَصِّرِینَ ... (5)

فتح (48) 27

10. وجوب تقصیر، قبل از طواف نساء، در عمره:

ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ. (6)حج (22) 29

5. حلق در عمره

11. حلق و تراشیدن موی سر، پس از بردن قربانی به قربانگاه راه خروج محصور از احرام:

... وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ .... بقره (2) 196

12. حرمت تراشیدن سر برای محصور از حج و عمره، پیش از رسیدن قربانی به محلّ قربانی:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ .... بقره (2) 196

13. مخیّر بودن معتمر بین حلق (سر تراشیدن) و یا تقصیر:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ


1) 1) . «محصور»، محرمی است که به علّت مرض و یا ترس و یا منع دشمن نتواند اعمال حج و یا عمره را انجام دهد و یا به پایان برساند. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 519)

2) 2) . در اینکه محلّ قربانی کجا است مورد اختلاف است. بر اساس مذهب شیعه برای کسی که بر اثر مرض، محصور شده محلّ قربانی حرم است و برای کسی که به وسیله دشمن محصور شده محلّی است که به وسیلۀ دشمن بازداشته می‌شود، چنان‌که پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیبیّه قربانی نمود. (همان)

3) 3) . مقصود از «للّه»، لوجه اللّه است؛ یعنی عمره و حج را برای خدا انجام دهید. (زبدةالبیان، ص 232)

4) 4) . «یبتغون فضلاً من ربّهم» یعنی از خداوند خواهان سود در تجارت و کسب و کار خود هستند. (التبیان، ج 3، ص 421)

5) 5) . مقصود از «مقصّرین» کوتاه کردن قسمتی از موی سراست. (مجمع البیان، ج 9-\ 10، ص 190)

6) 6) . بر اساس نظر فقهای امامیّه، منظور از طواف در آیۀ یاد شده، طواف نساء است و این طواف، پس از طواف زیارت است. (همان، ج 7-\8 ، ص 130)

اَلْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً. (1)

فتح (48) 27

6 . رعایت تقوا در عمره

14. لزوم رعایت تقوای الهی در احکام، اعمال و مناسک عمره:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ .... بقره (2) 196

7. سرپیچی از انجام عمره

15. سرپیچی از اجرای کامل اعمال و مناسک عمره، موجب گرفتاری به عذاب سخت الهی:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ. بقره (2) 196

8 . سعی در عمره

16. سعی بین صفا و مروه، از مناسک عمره:

إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا ... (2)بقره (2) 158

17. اعتقاد و توجّه به علم و سپاسگزاری خداوند، زمینۀ رغبت هرچه بیشتر در انجام دادن صحیح و کامل سعی بین صفا و مروه:

إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا ... فَإِنَّ اللّٰهَ شٰاکِرٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 158

9. قربانی در عمره

18. لزوم قربانی حیوان در قربانگاه، برای محصور در عمره:

... فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ... (3)

بقره (2) 196

19. قربانی حیوان در قربانگاه، دارای اهمّیّتی ویژه در اعمال عبادی عمره:

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ ... (4)

فتح (48) 25

اخلاص در عمره

--< همین مدخل، احکام عمره

اقسام عمره

1. عمرۀ تمتّع

20. تقدّم اعمال عمرۀ تمتّع بر حج، در حج تمتّع:

... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ .... بقره (2) 196

21. حلال شدن محرّمات احرام، پس از اتمام عمرۀ تمتّع، تا آغاز مناسک حج:

... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ .... بقره (2) 196


1) 1) . آیه بر تخییر بین تقصیر و حلق دلالت می‌نماید.(همان، ج 9 -\10، ص 190)

2) 2) . مقصود از «یطوّف» سعی بین صفا و مروه است. (زبدةالبیان، ص 369 -\370)

3) 3) . در اینکه محلّ قربانی کجا است مورد اختلاف است. براساس مذهب شیعه برای کسی که بر اثر مرض، محصور شده محلّ قربانی حرم است و برای کسی که به وسیله دشمن محصور شده محلّی است که به وسیلۀ دشمن بازداشته می‌شود، چنان‌که پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیبیّه قربانی نمود. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 519)

4) 4) . محلّ قربانی برای عمره مکّه است و برای حج سرزمین‌منا. (التبیان، ج 9، ص 332؛ مجمع‌البیان، ج 9 -\10 ، ص 187)

2. عمرۀ مفرده

22. عمرۀ مفرده و زیارت خانۀ خدا، مورد اهتمام خداوند:

... وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ ... وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ ... (1)مائده (5) 2

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. (2)فتح (48) 25

پاداش عمره

23. انجام دادن عمره، راهی برای دستیابی به پاداش و رضوان الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ ... وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً وَ إِذٰا حَلَلْتُمْ فَاصْطٰادُوا وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ أَنْ تَعْتَدُوا ... (3)مائده (5) 2

24. خداوند، سپاسگزار انجام‌دهندگان اعمال عمره و حج:

إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّٰهَ شٰاکِرٌ عَلِیمٌ.

بقره (2) 158

25. علم و آگاهی خداوند، ضامن ضایع نشدن پاداش انجام‌دهندگان اعمال عمره و حج:

إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّٰهَ شٰاکِرٌ عَلِیمٌ.

بقره (2) 158

تجارت در عمره

--< همین مدخل، احکام عمره، تجارت در عمره

تقصیر در عمره

--< همین مدخل، احکام عمره، تقصیر در عمره

حلق در عمره

--< همین مدخل، احکام عمره، حلق در عمره

عمره در جاهلیّت

26. برگزاری عمره و زیارت خانۀ خدا، فعالیّتی مرسوم، در نزد مشرکان جاهلی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ ... وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ... (4)مائده (5) 2


1) 1) . در آیۀ مزبور از هتک حرمت شعائر حج و نیز کسانی که قصد زیارت خانه خدا را دارند، نهی شده است. نهی مذکور شامل افرادی که قصد عمره مفرده را دارند نیز می‌شود. چنان‌که شأن نزول آیه (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 237) مؤیّد همین مطلب است.

2) 2) . آیه مربوط به مانع شدن مشرکان از بجا آوردن عمره از سوی مسلمانان در سال حدیبیّه است

3) 3) . احتمال دارد که مراد از «فضلاً» پاداش باشد. (المیزان، ج 5، ص 162؛ فتح‌القدیر، ج 2، ص 8)

4) 4) . در شأن نزول آیه آمده است که مشرکان برای عمره و زیارت خانۀ خدا راهی مکّه بودند و مسلمانان خواهان هجوم به آنان شدند. در آن هنگام این آیه نازل شد. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 237)

عمرۀ استحبابی

27. عمرۀ مستحبّی، مورد ترغیب و سپاس خداوند:

إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّٰهَ شٰاکِرٌ عَلِیمٌ. (1)

بقره (2) 158

28. اعتقاد و توجّه به علم و سپاسگزاری خداوند، زمینۀ رغبت بیشتر، در برگزاری عمرۀ مستحبّی:

إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّٰهَ شٰاکِرٌ عَلِیمٌ.

بقره (2) 158

عمرۀ تمتّع

--< همین مدخل، اقسام عمره، عمرۀ تمتّع

عمرۀ مفرده

--< همین مدخل، اقسام عمره، عمرۀ مفرده

مناسک عمره

--< همین مدخل، احکام عمره، تقصیر در عمره، حلق در عمره، سعی در عمره، قربانی در عمره

عَمْرة بنت حرام (حزم)

عمرة بنت حرام از انصار و همسر سعد بن ربیع بود. (2)

برخی مفسّران، آیۀ 127 نساء (4) را دربارۀ سؤال وی از میراث دخترش دانسته‌اند که پس از شهادت سعد در احُد، از پیامبر صلی الله علیه و آله استفتا کرد و با نزول آیه، حکم میراث زنان و حقوق آنان بیان شد. (3)

عُمره (عبدة) بنت عبدالعزّیٰ

عمره [عبدة] بنت عبدالعزّیٰ بن نضله همسر عمرو بن عبد بود. (4)برخی مفسّران، شأن نزول آیۀ 11 ممتحنه (60) را در پی امتناع وی و تنی چند از زنان دانسته‌اند که از هجرت به مدینه امتناع کرده، مرتدّ شدند و در پی رها کردن شوهران‌شان، مهریّۀ آنان از بیت‌المال پرداخت شد. (5)

عمرةالقضا

اشاره

یک سال بعد از «صلح حدیبیّه» یعنی در سال هفتم هجرت، در ماه ذیقعده، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با اصحاب خود، در حال احرام وارد مکّه شدند. سه روز در آن جا اقامت کردند. مناسک عمره را بجا آوردند و به مدینه برگشتند. به این عمره، «عمرةالقضا» گویند، به اعتبار


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از جملۀ «و من تطوّع خیراً» عمرۀ‌مستحبّی باشد. (التبیان، ج 2، ص 44)

2) 2) . اسدالغابه، ج 7، ص 197؛ الاصابه، ج 8 ، ص 243

3) 3) . الدرالمنثور، ج 2، ص 709

4) 4) . المحبّر، ص 433؛ فتح‌الباری، ج 5، ص 257

5) 5) . الکشاف، ج 4، ص 519، مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 413؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 18، ص 47

اینکه سال قبل، مشرکان از عمرۀ مسلمانان جلوگیری کردند. (1)در این مدخل از آیات 24 تا 27 سورۀ فتح (48) استفاده شده است که اشاره به صلح حدیبیّه و عمرةالقضا است. (2)

اعجاز در عمرةالقضا

1. اعجاز قرآن، در پیشگویی ورود حتمی مسلمانان به مسجدالحرام، در عمرةالقضا:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً. (3)

فتح (48) 27

امنیّت در عمرةالقضا

2. تضمین الهی به مؤمنان، در انجام دادن تمامی اعمال «عمرةالقضا» با امنیّت و آرامش کامل:

... لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ ... لاٰ تَخٰافُونَ .... فتح (48) 27

بشارت به عمرةالقضا

3. بشارت خداوند، همراه با سوگند، بر درستی رؤیای پیامبر صلی الله علیه و آله در انجام دادن عمرةالقضا با امنیّت و آرامش:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً. (4)

فتح (48) 27

تأخیر عمرةالقضا

4. رخداد صلح حدیبیّه و اجرای عمرةالقضای مسلمانان در سال بعد، تدبیر عالمانۀ خداوند و دارای اسراری نهفته برای مؤمنان:

وَ هُوَ الَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً ... لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ ... فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا ....

فتح (48) 24 و 27

تقصیر در عمرةالقضا

--< عمره، احکام عمره، تقصیر در عمره

حلق در عمرةالقضا

--< عمره، احکام عمره، حلق در عمره

زمینۀ عمرةالقضا

5. رؤیای صادق پیامبر صلی الله علیه و آله ، پیش‌درآمدی برای حضور بی‌دغدغۀ مسلمانان در «عمرةالقضا»:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا


1) 1) . مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 191

2) 2) . همان، ص 187 و 190 -\191

3) 3) . با توجّه به اینکه رؤیای پیامبر صلی الله علیه و آله و وعدۀ خداوند دریک سال، پس از حدیبیّه به صورت کامل تحقّق یافت، استفاده می‌شود

4) 4) . «لام» در «لقد صدق» برای سوگند است. (المیزان،ج 18، ص 290)

لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً.

فتح (48) 27

6. صلح حدیبیّه، تدبیر الهی و زمینه‌ساز ورود مؤمنان به مسجدالحرام، با امنیّت و آرامش:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً. (1)

فتح (48) 27

7. فتح خیبر، زمینۀ حضور بی‌دغدغۀ مسلمانان در عمرةالقضا:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً. (2)فتح (48) 27

عمل

اشاره

عمل، هر کاری است که از موجود زنده با قصد انجام شود که اخصّ از فعل است اعمّ از عمل صالح و غیر صالح. (3)در این مدخل از واژه‌های «سعی»، «کسب»، «عمل»، «فعل» و مشتقّات آنها و جملات مفید معنای عمل استفاده شده است. گفتنی است مواردی مثل احسان، استغفار، انفاق و... (مصادیق اعمال صالح) و حسد، دروغ، غیبت و... (مصادیق اعمال ناصالح) در جایگاه خود آمده است.

اهمّ عناوین: آثار عمل، تزیین عمل، زمینه‌های عمل، عمل صالح.

آثار عمل

اشاره

1. برخورداری انسان، از آثار و پیامدهای خوب و بد اعمال خویش:

تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ لَکُمْ مٰا کَسَبْتُمْ وَ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. بقره (2) 134

قُلْ أَ تُحَاجُّونَنٰا فِی اللّٰهِ وَ هُوَ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ وَ لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ .... بقره (2) 139

تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ لَکُمْ مٰا کَسَبْتُمْ وَ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. بقره (2) 141

لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهٰا مَا اکْتَسَبَتْ .... بقره (2) 286

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَ قٰالَ أَوْلِیٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا الَّذِی أَجَّلْتَ لَنٰا قٰالَ النّٰارُ مَثْوٰاکُمْ خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ.

انعام (6) 128 و 129

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ


1) 1) . مقصود از «فتحاً قریباً» صلح حدیبیّه است و «ذٰلک»اشاره به «لتدخلنّ...» است و معنای آن این است که خداوند در وارد شدن به مسجدالحرام مصلحتی را می‌دانست که شما نمی‌دانستید، بدین جهت قبل از ورود به مسجدالحرام صلح حدیبیّه را مقدّر نمود تا وارد شدن به آن برای شما آسان شود. (المیزان، ج 18، ص 290 -\291)

2) 2) . در احتمالی، مقصود از «فتحاً قریباً» فتح خیبر است و«من دون ذٰلک» یعنی قبل از داخل شدن به مسجدالحرام. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 191)

3) 3) . مفردات، ص 587، «عمل»

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَکُونُ لَهُ عٰاقِبَةُ الدّٰارِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ. انعام (6) 135

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.

انفال (8) 53

وَ إِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ لِی عَمَلِی وَ لَکُمْ عَمَلُکُمْ أَنْتُمْ بَرِیئُونَ مِمّٰا أَعْمَلُ وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تَعْمَلُونَ.

یونس (10) 41

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ.

هود (11) 15

لَهُ مُعَقِّبٰاتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلاٰ مَرَدَّ لَهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وٰالٍ. رعد (13) 11

یَوْمَ تَأْتِی کُلُّ نَفْسٍ تُجٰادِلُ عَنْ نَفْسِهٰا وَ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ.

نحل (16) 111

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا .... اسراء (17) 7

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ. زمر (39) 39

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ. زمر (39) 70

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَنْ کٰانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ. شوری (42) 20

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ مٰا أَلَتْنٰاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْءٍ کُلُّ امْرِئٍ بِمٰا کَسَبَ رَهِینٌ. طور (52) 21

وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعیٰ

وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُریٰ

ثُمَّ یُجْزٰاهُ الْجَزٰاءَ الْأَوْفیٰ .

نجم (53) 39 -\41

کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ. مدّثر (74) 38

2. بهره‌مندی کامل انسان از کرده‌های خویش، در قیامت:

یَوْمَ تَأْتِی کُلُّ نَفْسٍ تُجٰادِلُ عَنْ نَفْسِهٰا وَ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ.

نحل (16) 111

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ. زمر (39) 70

3. بهره‌مندی امّتها و جوامع، از ثمرۀ عملکرد خویش:

تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ لَکُمْ مٰا کَسَبْتُمْ وَ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. بقره (2) 134

قُلْ أَ تُحَاجُّونَنٰا فِی اللّٰهِ وَ هُوَ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ وَ لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ.

بقره (2) 139

تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ لَکُمْ مٰا کَسَبْتُمْ وَ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. بقره (2) 141

وَ تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جاثیه (45) 28 و 29

1. آسایش

4. عمل نیکو، زمینۀ بهره‌مندی از آسایش و سلامتی، در بهشت:

لَهُمْ دٰارُ السَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِیُّهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 127

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

قُطُوفُهٰا دٰانِیَةٌ

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِمٰا أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیّٰامِ الْخٰالِیَةِ. حاقّه (69) 21 -\24

2. امتحان

--< همین مدخل، امتحان با عمل

3. بهره‌مندی از نعمت

5. نقش عمل، در بهره‌مندی انسان از نعمتهای الهی:

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.

انفال (8) 53

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ. نحل (16) 112

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً.

اسراء (17) 3

6. تلاش آدمی در دنیا، مایۀ برخورداری از نعمتهای آخرتی:

إِنَّ هٰذٰا کٰانَ لَکُمْ جَزٰاءً وَ کٰانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً.

انسان (76) 22

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نٰاعِمَةٌ

لِسَعْیِهٰا رٰاضِیَةٌ

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

لاٰ تَسْمَعُ فِیهٰا لاٰغِیَةً

فِیهٰا عَیْنٌ جٰارِیَةٌ

فِیهٰا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ

وَ أَکْوٰابٌ مَوْضُوعَةٌ

وَ نَمٰارِقُ مَصْفُوفَةٌ

وَ زَرٰابِیُّ مَبْثُوثَةٌ. غاشیه (88) 8 -\16

4. تحوّلات تاریخ

7. نقش عملکرد مردم، در تحوّلات تاریخی:

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. انفال (8) 52 و 53

لَهُ مُعَقِّبٰاتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلاٰ مَرَدَّ لَهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وٰالٍ. رعد (13) 11

5. شخصیّت

8. رفتار و کردار آدمی، سازندۀ شخصیّت وی:

تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ لَکُمْ مٰا کَسَبْتُمْ وَ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. بقره (2) 134

تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ لَکُمْ مٰا کَسَبْتُمْ وَ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. بقره (2) 141

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ. اعراف (7) 57 و 58

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ.

اعراف (7) 175 و 176

قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلیٰ شٰاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدیٰ سَبِیلاً. اسراء (17) 84

وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْوٰاتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ. لقمان (31) 19

وَ مٰا کٰانَ لَنٰا عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ بَلْ کُنْتُمْ قَوْماً

طٰاغِینَ

فَحَقَّ عَلَیْنٰا قَوْلُ رَبِّنٰا إِنّٰا لَذٰائِقُونَ.

صافّات (37) 30 و 31

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ مٰا أَلَتْنٰاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْءٍ کُلُّ امْرِئٍ بِمٰا کَسَبَ رَهِینٌ. طور (52) 21

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ الْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ. جمعه (62) 5

کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ. مدّثر (74) 38

إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتّٰی

فَأَمّٰا مَنْ أَعْطیٰ وَ اتَّقیٰ

وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنیٰ

فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْریٰ

وَ أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنیٰ

وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ

فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ. لیل (92) 4 -\10

6. فقر

9. گرفتاری جامعه به فقر و گرسنگی، بر اثر اعمال و کردار خویش:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ. نحل (16) 112

7 . ناامنی

10. ابتلای جامعه به ترس و ناامنی، نتیجۀ اعمال خویش:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ. نحل (16) 112

نیز --< همین مدخل، عمل صالح، آثار عمل صالح

آداب عمل

1. توجّه به خدا

11. توجّه به خدا و درخواست موفقیّت از او، در آغاز و فرجام هر عمل، از آداب آن:

... رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطٰاناً نَصِیراً.

اسراء (17) 80

2. ذکر نام خدا

12. فضیلت شروع کارها با نام خدا:

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ. حمد (1) 1

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

وَ قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا .... هود (11) 29 و 30 و 41

3. گفتن ان شاء اللّه

13. تعلیق کارها بر مشیّت خدا، با گفتن «ان شاء اللّه»، از آداب عمل:

وَ لاٰ تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فٰاعِلٌ ذٰلِکَ غَداً

إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ وَ اذْکُرْ رَبَّکَ إِذٰا نَسِیتَ وَ قُلْ عَسیٰ أَنْ یَهْدِیَنِ رَبِّی لِأَقْرَبَ مِنْ هٰذٰا رَشَداً.

کهف (18) 23 و 24

آرزوی عمل

14. منکران قرآن در قیامت، آرزومند بازگشت به دنیا، برای انجام دادن عمل:

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ

اَلَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ .... اعراف (7) 53

نیز --< آرزو

آگاهی از عمل

15. آگاهی خداوند به اعمال انسانها:

... وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 74

... وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 85

... وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ. بقره (2) 96

... إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 110

... وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 140

... وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 149

... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

بقره (2) 233

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. بقره (2) 234

... إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 237

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 265

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. بقره (2) 271

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ. بقره (2) 283

... وَ اللّٰهُ شَهِیدٌ عَلیٰ مٰا تَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 98

... وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 99

... إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ. آل‌عمران (3) 120

... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 153

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. آل‌عمران (3) 156

... وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 163

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. آل‌عمران (3) 180

... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 94

... وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً. نساء (4) 108

... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

... إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. مائده (5) 8

... وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ.

مائده (5) 14

... وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ. مائده (5) 71

... إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. مائده (5) 105

... وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. انعام (6) 60

... ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 108

... وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 132

... إِنَّمٰا أَمْرُهُمْ إِلَی اللّٰهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ. انعام (6) 159

... فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

انفال (8) 39

... وَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ. انفال (8) 47

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 72

... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. توبه (9) 16

... وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. توبه (9) 94

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 105

... ثُمَّ إِلَیْنٰا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

یونس (10) 23

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا مَکٰانَکُمْ أَنْتُمْ وَ شُرَکٰاؤُکُمْ فَزَیَّلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ قٰالَ شُرَکٰاؤُهُمْ مٰا کُنْتُمْ إِیّٰانٰا تَعْبُدُونَ

هُنٰالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ مٰا أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ.

یونس (10) 28 و 30

... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ. یونس (10) 36

فَإِلَیْنٰا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللّٰهُ شَهِیدٌ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ.

یونس (10) 46

... وَ لاٰ تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاّٰ کُنّٰا عَلَیْکُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِیضُونَ فِیهِ .... یونس (10) 61

... إِنَّ رَبِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ. هود (11) 92

... إِنَّهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ خَبِیرٌ .... هود (11) 111

إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. هود (11) 112

... وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. هود (11) 123

... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ. یوسف (12) 19

... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. نحل (16) 28

... إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ. نحل (16) 91

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً. اسراء (17) 13

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً.

کهف (18) 103

... وَ إِنْ جٰادَلُوکَ فَقُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا تَعْمَلُونَ.

حجّ (22) 68

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ. نور (24) 28

... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ. نور (24) 41

... إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. نور (24) 53

... وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. نور (24) 64

قٰالَ رَبِّی أَعْلَمُ بِمٰا تَعْمَلُونَ. شعراء (26) 188

... إِنَّهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَفْعَلُونَ. نمل (27) 88

... وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. نمل (27) 93

... إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

عنکبوت (29) 8

... ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

لقمان (31) 15

... إِلَیْنٰا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. لقمان (31) 23

... وَ أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. لقمان (31) 29

... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. احزاب (33) 2

... وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً. احزاب (33) 9

... ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. زمر (39) 7

... وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ. زمر (39) 70

... وَ لٰکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَعْلَمُ کَثِیراً مِمّٰا تَعْمَلُونَ. فصّلت (41) 22

... اِعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

فصّلت (41) 40

... فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِمٰا عَمِلُوا ....

فصّلت (41) 50

... وَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ. شوری (42) 25

... إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جاثیه (45) 29

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ. محمّد (47) 30

... بَلْ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. فتح (48) 11

... وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً. فتح (48) 24

... وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. حجرات (49) 18

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. حدید (57) 4

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. حدید (57) 10

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. مجادله (58) 3

... فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا أَحْصٰاهُ اللّٰهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. مجادله (58) 6 و 7

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. مجادله (58) 11

... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. مجادله (58) 13

... إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. حشر (59) 18

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. ممتحنه (60) 3

... ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جمعه (62) 8

... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. منافقون (63) 11

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. تغابن (64) 2

... وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ وَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. تغابن (64) 7

... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. تغابن (64) 8

یُنَبَّؤُا الْإِنْسٰانُ یَوْمَئِذٍ بِمٰا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ.

قیامت (75) 13

16. قیامت، روز آگاه شدن انسان از حقیقت و نتیجۀ اعمال خویش:

... وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ.

مائده (5) 14

... إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. مائده (5) 105

... ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

انعام (6) 60

... کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 108

... إِنَّمٰا أَمْرُهُمْ إِلَی اللّٰهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ. انعام (6) 159

... قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. توبه (9) 94

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 105

... یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنَّمٰا بَغْیُکُمْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ مَتٰاعَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ إِلَیْنٰا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. یونس (10) 23

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ... هُنٰالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ مٰا أَسْلَفَتْ .... یونس (10) 28 و 30

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً.

اسراء (17) 13 و 14

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً. اسراء (17) 71

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً.

کهف (18) 103

... وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا ....

نور (24) 64

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً ... إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ

فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. عنکبوت (29) 8

... ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

لقمان (31) 15

وَ مَنْ کَفَرَ فَلاٰ یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ إِلَیْنٰا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

لقمان (31) 23

... وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. زمر (39) 7

... فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِمٰا عَمِلُوا وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ. فصّلت (41) 50

وَ تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جاثیه (45) 28

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا أَحْصٰاهُ اللّٰهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ.

مجادله (58) 6

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

مجادله (58) 7

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جمعه (62) 8

زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ وَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. تغابن (64) 7

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ. حاقّه (69) 19 و 25

یُنَبَّؤُا الْإِنْسٰانُ یَوْمَئِذٍ بِمٰا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ.

قیامت (75) 13

وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ

وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ. تکویر (81) 12 -\14

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ وَرٰاءَ ظَهْرِهِ. انشقاق (84) 7 و 10

17. آگاهی یافتن کافران از تمامی اعمال خویش در قیامت، از سوی خداوند:

... اَلَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 108

وَ مَنْ کَفَرَ فَلاٰ یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ إِلَیْنٰا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا .... لقمان (31) 23

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ ... ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ....

زمر (39) 7

... فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِمٰا عَمِلُوا ....

فصّلت (41) 50

... وَ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰابٌ مُهِینٌ یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا .... مجادله (58) 5 و 6

زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ ....

تغابن (64) 7

18. خداوند، آگاه‌کنندۀ یهودیان از اعمال‌شان، در قیامت:

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا ... وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جمعه (62) 6 -\8

19. خداوند، آگاه‌کنندۀ نصارا از اعمال‌شان، در قیامت:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ. مائده (5) 14

اجرت عمل

--< اجرت، سابقه اجرت

احباط عمل

--< احباط

اختیار در عمل

20. اختیار آدمی، در اعمال و رفتار خویش:

لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهٰا مَا اکْتَسَبَتْ .... بقره (2) 286

یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ مٰا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ .... آل عمران (3) 30

ذٰلِکَ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ .... آل‌عمران (3) 182

ذٰلِکَ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ .... انفال (8) 51

... کَذٰلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ. نحل (16) 33

مَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ. روم (30) 44

إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیٰاتِنٰا لاٰ یَخْفَوْنَ عَلَیْنٰا أَ فَمَنْ یُلْقیٰ فِی النّٰارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ اعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

فصّلت (41) 40

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَسٰاءَ فَعَلَیْهٰا ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ. جاثیه (45) 15

... وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ .... حشر (59) 18

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ. انفطار (82) 5

إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتّٰی. لیل (92) 4

21. انسان، موجودی مختار، و رفتار وی تعیین‌کنندۀ سرنوشت او:

وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِمٰا کَسَبُوا مٰا تَرَکَ عَلیٰ ظَهْرِهٰا مِنْ دَابَّةٍ .... فاطر (35) 45

22. تعلّق نگرفتن مشیّت خدا، به اجبار انسانها در اعمال خود:

... وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ لٰکِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ کَفَرَ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَفْعَلُ مٰا یُرِیدُ. بقره (2) 253

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیٰاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّکَ مٰا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مٰا یَفْتَرُونَ. انعام (6) 112

وَ کَذٰلِکَ زَیَّنَ لِکَثِیرٍ مِنَ الْمُشْرِکِینَ قَتْلَ أَوْلاٰدِهِمْ شُرَکٰاؤُهُمْ لِیُرْدُوهُمْ وَ لِیَلْبِسُوا عَلَیْهِمْ دِینَهُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مٰا یَفْتَرُونَ.

انعام (6) 137

نیز --< اختیار، جبر، جبر بر اعمال

اخلاص در عمل

--< اخلاص، اخلاص در عمل

ارزش عمل

23. مبتنی بودن اعمال بر حجّت و بیّنۀ الهی، نشانۀ ارزشمندی آن:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ. محمّد (47) 14

24. امکان متفاوت بودن ارزش یک عمل، در دو زمان مختلف:

... لاٰ یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قٰاتَلَ أُولٰئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قٰاتَلُوا وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. حدید (57) 10

25. مطابقت اعمال آدمی با حق، نشانۀ وزین بودن و ارزش آن:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. اعراف (7) 8

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ.

مؤمنون (23) 102 و 103

26. رضایت پروردگار، معیار ارزش کار:

... وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضیٰ. طه (20) 84

27. اعمال مبتنی بر تقوا و رضایت الهی، دارای اساسی استوار و ارزشی خدشه‌ناپذیر:

... لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ ... أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ .... توبه (9) 108 و 109

28. تقوا و خداترسی، مایۀ ارزش اعمال، در پیشگاه خداوند:

لَنْ یَنٰالَ اللّٰهَ لُحُومُهٰا وَ لاٰ دِمٰاؤُهٰا وَ لٰکِنْ یَنٰالُهُ التَّقْویٰ مِنْکُمْ .... حج (22) 37

29. انگیزه و نیّت افراد، معیار ارزش اعمال آنان، در نزد خداوند:

لَنْ یَنٰالَ اللّٰهَ لُحُومُهٰا وَ لاٰ دِمٰاؤُهٰا وَ لٰکِنْ یَنٰالُهُ التَّقْویٰ مِنْکُمْ کَذٰلِکَ سَخَّرَهٰا لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنِینَ. حج (22) 37

30. انجام دادن عمل با انگیزه‌ای جز رضای خدا، فاقد ارزش و اعتبار:

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ.

آل‌عمران (3) 162 و 163

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ. محمّد (47) 28

نیز --< همین مدخل، ارزیابی عمل و عمل برای رضای خدا

ارزیابی عمل

31. قیامت، روز سنجش و ارزیابی اعمال آدمیان:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ. اعراف (7) 8 و 9

أُولٰئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقٰائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَلاٰ نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَزْناً. کهف (18) 105

وَ نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیٰامَةِ فَلاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ إِنْ کٰانَ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنٰا بِهٰا وَ کَفیٰ بِنٰا حٰاسِبِینَ. انبیاء (21) 47

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ.

مؤمنون (23) 102 و 103

فَأَمّٰا مَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ

وَ أَمّٰا مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ

فَأُمُّهُ هٰاوِیَةٌ. قارعه (101) 6 و 8 و 9

32. ارزیابی هر یک از رفتارها و اعمال آدمی، با مقیاس حق و عدل، در قیامت:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. (1)اعراف (7) 8

وَ نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیٰامَةِ ....

انبیاء (21) 47

33. همطراز نبودن اعمال آدمی با حق، بیانگر بی‌وزنی و سبکی آن:

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ .... اعراف (7) 9

... فَحَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَلاٰ نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَزْناً. کهف (18) 105

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ. مؤمنون (23) 103

وَ أَمّٰا مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ

فَأُمُّهُ هٰاوِیَةٌ.

قارعه (101) 8 و 9

34. میزان حق و عدل الهی، معیار داوری و سنجش اعمال، در قیامت:

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ ... وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ. زمر (39) 69 و 70

35. نیّت، دارای نقشی تعیین‌کننده، در ارزیابی عمل:

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً.

اسراء (17) 25

نیز --< حسابرسی، حسابرسی از اعمال

اصلاح عمل

عوامل اصلاح عمل

1. امید به لقای خدا
36. امید به لقای الهی، دارای نقشی مؤثّر، در اصلاح و تصحیح رفتار انسان:

... فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً .... کهف (18) 110

أَ فَمَنْ وَعَدْنٰاهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاٰقِیهِ کَمَنْ مَتَّعْنٰاهُ مَتٰاعَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ هُوَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِینَ. قصص (28) 61

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاٰقٍ حِسٰابِیَهْ.

حاقّه (69) 19 و 20

2. ایمان
37. نقش سازندۀ ایمان، در تصحیح و اصلاح رفتار و اعمال آدمی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِیداً

یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فٰازَ فَوْزاً عَظِیماً. احزاب (33) 70 و 71

3. تقوا
38. مراعات تقوا، سبب اصلاح اعمال آدمی از جانب خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ قُولُوا قَوْلاً


1) 1) . یعنی هر یک از اعمال انسان به هر اندازه که مشتمل بر حق و حقیقت باشد، به همان اندازه دارای ارزش و اعتبار است و اعمال خوب نیز به حسب ارزش و وزن، دارای درجات و اوزان است. (المیزان، ج 8 ، ص 11)

سَدِیداً

یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فٰازَ فَوْزاً عَظِیماً. احزاب (33) 70 و 71

4. توبه
39. توبۀ آدمی از بدیها و گناهان، راهی برای اصلاح اعمال وی:

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَیَّنُوا فَأُولٰئِکَ أَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ أَنَا التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ. بقره (2) 160

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. آل‌عمران (3) 89

وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولٰئِکَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً.

نساء (4) 16 و 17

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً.

نساء (4) 146

فَمَنْ تٰابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ اللّٰهَ یَتُوبُ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. مائده (5) 39

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. انعام (6) 48

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ. انعام (6) 54

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ. نحل (16) 119

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً. مریم (19) 60

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ثُمَّ اهْتَدیٰ. طه (20) 82

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. نور (24) 5

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. فرقان (25) 70

وَ مَنْ تٰابَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَإِنَّهُ یَتُوبُ إِلَی اللّٰهِ مَتٰاباً. فرقان (25) 71

فَأَمّٰا مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَعَسیٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ. قصص (28) 67

5. توجّه به فرجام عمل

--< همین مدخل، فرجام عمل

6 . صدق در گفتار
40. صدق در گفتار، مایۀ اصلاح اعمال آدمی، از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِیداً یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ ... (1)احزاب (33) 70 و 71

موانع اصلاح عمل

41. فسادانگیزی، مانع اصلاح اعمال:

فَلَمّٰا أَلْقَوْا قٰالَ مُوسیٰ مٰا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللّٰهَ سَیُبْطِلُهُ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِینَ.

یونس (10) 81

نیز --< احباط


1) 1) . مقصود از «قولاً سدیداً» قول صواب و به دور از شائبۀ کذب است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 584؛ روح‌البیان، ج 7، ص 293)

امتحان با عمل

42. امتحان شدن انسانها با اعمال خویش:

وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِکُمْ ... ثُمَّ جَعَلْنٰاکُمْ خَلاٰئِفَ فِی الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ. یونس (10) 13 و 14

... لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً .... هود (11) 7

... لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً. کهف (18) 7

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ ... وَ نَبْلُوَا أَخْبٰارَکُمْ. (1)محمّد (47) 31

امتحان عمل

43. آزموده شدن اعمال، از سوی انسانها در محشر:

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ... هُنٰالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ مٰا أَسْلَفَتْ ... (2)یونس (10) 28 و 30

بطلان عمل

--< احباط

بقای عمل

--< تجسم اعمال، حسابرسی و همین مدخل، ثبت عمل

پاداش عمل

--< پاداش، پاداش در برزخ، پاداش در قیامت، موجبات پاداش، عمل صالح

تبرّی از عمل

44. تبرّی و بیزاری محمّد صلی الله علیه و آله از اعمال مشرکان:

وَ إِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ لِی عَمَلِی وَ لَکُمْ عَمَلُکُمْ أَنْتُمْ بَرِیئُونَ مِمّٰا أَعْمَلُ وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تَعْمَلُونَ.

یونس (10) 41

فَإِنْ عَصَوْکَ فَقُلْ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تَعْمَلُونَ.

شعراء (26) 216

45. بیزاری جستن مشرکان از اعمال و کردار پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ لِی عَمَلِی وَ لَکُمْ عَمَلُکُمْ أَنْتُمْ بَرِیئُونَ مِمّٰا أَعْمَلُ وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تَعْمَلُونَ.

یونس (10) 41

46. تبرّی لوط علیه السلام از اعمال ناپسند قوم خویش:

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا لُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ

قٰالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقٰالِینَ

رَبِّ نَجِّنِی وَ أَهْلِی مِمّٰا یَعْمَلُونَ.

شعراء (26) 167 -\169

نیز --< تبرّی

تجسّم عمل

--< تجسّم اعمال

تداوم عمل

--< همین مدخل، مداومت بر عمل

ترک عمل

47. برخی از عالمان اهل‌کتاب، ترک‌کنندۀ عمل به وظیفه:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ ...

... وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا ....

آل‌عمران (3) 187 و 188


1) 1) . مراد از «اخبارکم» اعمال است، و از آن جهت که اعمال از درون آدمی خبر می‌دهد از آن به «اخبار» تعبیر شده است. (المیزان، ج 18، ص 243؛ الفواتح الالهیّه، ج 2، ص 331)

2) 2) . مقصود از «هنالک تبلوا» روز قیامت است که هر انسانی آزموده می‌شود تا آشکار گردد، چه عملی از خیر و شرّ انجام داده است. (تفسیر ابن‌کثیر، ج 4، ص 232؛ التفسیر المنیر، ج 11، ص 160)

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ الْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً بِئْسَ ... (1)

جمعه (62) 5

48. ترک عمل صالح برخی انسانها، سبب درخواست بازگشت به دنیا، جهت انجام دادن آن:

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ. مؤمنون (23) 99 و 100

49. شاعران غیر مؤمن، ترک کنندۀ عمل به گفته‌های خویش:

وَ الشُّعَرٰاءُ ... وَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ مٰا لاٰ یَفْعَلُونَ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ....

شعراء (26) 224 و 226 و 227

50. ترک عمل به گفته‌های خویش، امری مذموم، نزد خداوند:

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ. بقره (2) 44

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ.

صفّ (61) 2 و 3

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ الْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ .... جمعه (62) 5

51. ترک‌کنندگان عمل به تکالیف، به رغم علم به آن، مورد تهدید خداوند:

لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا فَلاٰ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفٰازَةٍ مِنَ الْعَذٰابِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 188

تزیین عمل

اشاره

52. زیبا جلوه‌گر شدن کردار زشت، برای انسانها:

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً ....

فاطر (35) 8

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ. محمّد (47) 14

53. تزیین و زیبا جلوه‌گر شدن کردار اعمال زشت آدمی برای وی، امری دایمی و جزء سنّتها:

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 108

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 122

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّٰاسَ وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قٰالَ الْکٰافِرُونَ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ مُبِینٌ. یونس (10) 2

أَسْبٰابَ السَّمٰاوٰاتِ فَأَطَّلِعَ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ کٰاذِباً وَ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِیلِ وَ مٰا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّٰ فِی تَبٰابٍ.

غافر (40) 37


1) 1) . مقصود از «الّذین حمّلوا التّوراة...» عالمان یهود است.(مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 430)

آثار تزیین عمل

1. ارتداد
54. تزیین عمل از سوی شیطان، باعث فریب و ارتداد از راه حق، بعد از شناختن آن:

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ.

محمّد (47) 25

2. انحراف از حق
55. زیبا جلوه‌گر شدن اعمال به وسیلۀ شیطان، سبب انحراف و اعراض از راه حق:

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. یونس (10) 12

وَجَدْتُهٰا وَ قَوْمَهٰا یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لاٰ یَهْتَدُونَ. نمل (27) 24

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ .... عنکبوت (29) 38

56. زیبا جلوه‌گر شدن رفتار زشت فرعون در دیدگاه وی، سبب انحراف وی از راه حق و هدایت:

... وَ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِیلِ وَ مٰا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّٰ فِی تَبٰابٍ.

غافر (40) 37

3. تحیّر
57. تزیین عمل برای کافران، باعث تحیّر آنان در انتخاب راه حق:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ. نمل (27) 4

4. شکست در جنگ
58. زینت دادن اعمال مشرکان به وسیلۀ شیطان در جنگ بدر، موجب فریب و شکست آنان:

وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ وَ قٰالَ لاٰ غٰالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّٰاسِ وَ ... فَلَمّٰا تَرٰاءَتِ الْفِئَتٰانِ نَکَصَ عَلیٰ عَقِبَیْهِ ... (1)انفال (8) 48

5. عُجب
59. زیبا پنداشتن اعمال، مایۀ عجب و خودپسندی:

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ.

فاطر (35) 8

6 . غفلت
60. زیبا پنداشتن اعمال زشت از جانب کافران، سبب غفلت آنان از دعوت انبیا:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 42 و 43

7. فراموشی خدا
61. زیبانمایی اعمال زشت، موجب فراموشی و اعراض انسان از خدا:

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. یونس (10) 12


1) 1) . آیه، دربارۀ حرکت مشرکان به سوی بدر برای جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 843)

8 . گمراهی
62. گمراهی، از آثار زیبا دیدن رفتار زشت خویش:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ.

توبه (9) 37

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ. فاطر (35) 8

63. تزیین اعمال از جانب شیطان، موجب گمراهی و مانع هدایت:

... وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لاٰ یَهْتَدُونَ. نمل (27) 24

64. زیبا پنداشتن اعمال باطل، موجب گمراهی از راه حق:

... بَلْ زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِیلِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ. (1)

رعد (13) 33

65. تزیین اعمال برای کافران، مایۀ گمراهی و مانع خروج آنان از تاریکی کفر:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 122

تزیین‌دهندگان عمل

1. شیطان
66. شیطان، تزیین‌دهندۀ اعمال (باطل) و کردار زشت انسانها:

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 43

وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ وَ قٰالَ لاٰ غٰالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّٰاسِ .... انفال (8) 48

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ

إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ. حجر (15) 39 و 40

... فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ .... نحل (16) 63

... وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لاٰ یَهْتَدُونَ. نمل (27) 24

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ. عنکبوت (29) 38

وَ قَیَّضْنٰا لَهُمْ قُرَنٰاءَ فَزَیَّنُوا لَهُمْ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ ... (2)فصّلت (41) 25

... اَلشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ. محمّد (47) 25

2. نفس
67. نفس، تزیین‌دهندۀ اعمال زشت برای آدمی:

... بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ .... یوسف (12) 18

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ .... یوسف (12) 83

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی. طه (20) 96


1) 1) . مقصود از «السّبیل» راه حق است و ذیل آیه هم مؤیّدهمین تفسیر است. (انوارالتنزیل، بیضاوی، ج 2، ص 346؛ التفسیر المنیر، ج 13، ص 175)

2) 2) . مقصود از «قرناء» شیاطین جنّ و انس است و جملۀ «فزیّنوا لهم» زینت دادن دنیا برای آنان است، به گونه‌ای که اعمال خود را در جهت آن قرار دهند. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 15؛ تفسیر المراغی، ج 24، ص 124)

تزیین عمل امّتها

68. زیبا جلوه دادن اعمال امّتها در نظر آنان، از سنّتهای خداوند:

... کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ .... انعام (6) 108

69. آراسته بودن عقیده و عمل هر ملّتی برای خود، دلیل نهی از دشنام به آنها:

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 108

70. شیطان، تزیین‌دهندۀ اعمال امّتها برای آنان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 42 و 43

تزیین عمل بلقیس

71. زیبا جلوه کردن عمل خورشیدپرستی برای بلقیس، به وسیلۀ شیطان:

إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ لَهٰا عَرْشٌ عَظِیمٌ

وَجَدْتُهٰا وَ قَوْمَهٰا یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لاٰ یَهْتَدُونَ. (1)نمل (27) 23 و 24

تزیین عمل دشمنان خدا

72. شیطان، تزیین‌دهندۀ اعمال و عقاید ناروا برای دشمنان خدا:

وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدٰاءُ اللّٰهِ إِلَی النّٰارِ فَهُمْ یُوزَعُونَ

وَ قَیَّضْنٰا لَهُمْ قُرَنٰاءَ فَزَیَّنُوا لَهُمْ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ. فصّلت (41) 19 و 25

تزیین عمل سامری

73. تزیین عمل به وسیلۀ نفس، برای سامری:

قٰالُوا مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنٰاهٰا فَکَذٰلِکَ أَلْقَی السّٰامِرِیُّ

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ.

طه (20) 87 و 88

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ ... وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی.

طه (20) 95 و 96

74. ساخت پیکر گوسالۀ زرّین با زیورآلات بنی‌اسرائیل، به دست سامری، حاصل تزیین عمل و تسویل نفس برای وی:

قٰالُوا مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنٰاهٰا فَکَذٰلِکَ أَلْقَی السّٰامِرِیُّ

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی.

طه (20) 87 و 88 و 96

تزیین عمل فرزندان یعقوب

75. جلوه گر شدن عمل زشت (به چاه انداختن یوسف علیه السلام ) برای فرزندان یعقوب:

لَقَدْ کٰانَ فِی یُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آیٰاتٌ


1) 1) . مقصود از «امرأة تملکهم» بلقیس است. (الکشاف، ج 3، ص 360)

لِلسّٰائِلِینَ

فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ ... وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً ....

یوسف (12) 7 و 15 و 18

76. نسبت سرقت به بنیامین از ناحیۀ فرزندان یعقوب، تزیین و فریبکاری نفس آنان، در دیدگاه یعقوب علیه السلام :

اِرْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ ... قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً ....

یوسف (12) 81 و 83

تزیین عمل فرعون

77. زیبا جلوه کردن عمل فرعون، در نظر وی:

أَسْبٰابَ السَّمٰاوٰاتِ فَأَطَّلِعَ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ کٰاذِباً وَ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِیلِ وَ مٰا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّٰ فِی تَبٰابٍ.

غافر (40) 37

تزیین عمل قوم ثمود

78. تزیین عمل زشت برای قوم ثمود، از سوی شیطان:

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ. عنکبوت (29) 38

تزیین عمل قوم سبأ

79. شیطان، تزیین‌گر اعمال زشت، برای قوم سبأ:

فَمَکَثَ غَیْرَ بَعِیدٍ فَقٰالَ أَحَطْتُ بِمٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ

وَجَدْتُهٰا وَ قَوْمَهٰا یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لاٰ یَهْتَدُونَ. نمل (27) 22 و 24

80. زیبا جلوه‌گر شدن اعمال قوم سبأ، برای آنان:

فَمَکَثَ غَیْرَ بَعِیدٍ فَقٰالَ أَحَطْتُ بِمٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ

وَجَدْتُهٰا وَ قَوْمَهٰا یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لاٰ یَهْتَدُونَ. نمل (27) 22 و 24

تزیین عمل قوم عاد

81. شیطان، آرایشگر کردار زشت قوم عاد، برای آنان:

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ. عنکبوت (29) 38

تزیین عمل کافران

82. جلوه‌گر شدن اعمال زشت، برای کافران:

... کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 122

... زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ ... اَلْکٰافِرِینَ.

توبه (9) 37

... بَلْ زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِیلِ .... رعد (13) 33

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ. نمل (27) 4

اَلَّذِینَ کَفَرُوا

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً .... فاطر (35) 7 و 8

83. تزیین عمل زشت کافران (اخراج پیامبر صلی الله علیه و آله از مکّه) برای آنان:

... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ هِیَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْیَتِکَ الَّتِی أَخْرَجَتْکَ أَهْلَکْنٰاهُمْ فَلاٰ نٰاصِرَ لَهُمْ أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ.

محمد (47) 12 -\14

84. زیبا پنداشتن اعمال زشت از جانب کافران امّتهای پیشین، سبب غفلت از دعوت انبیا:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 42 و 43

85. تزیین اعمال برای کافران، مانع خروج آنان از تاریکی کفر:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 122

86. تزیین عمل برای غیر مؤمنان به آخرت، باعث تحیّر در امور:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ. نمل (27) 4

تزیین عمل گمراهان

87. زیبا جلوه دادن اعمال زشت برای گمراهان، از شیوه‌های اغواگری شیطان:

وَجَدْتُهٰا وَ قَوْمَهٰا یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لاٰ یَهْتَدُونَ. نمل (27) 24

تزیین عمل مرتدان

88. شیطان، عامل تزیین کردار مرتدانِ رویگردان از حق:

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ.

محمّد (47) 25

تزیین عمل مسرفان

89. تزیین عمل برای مسرفان، عامل اعراض آنان از خدا:

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. یونس (10) 12

تزیین عمل مشرکان

90. هلاکت مشرکان، از آثار تزیین عمل آنان:

وَ کَذٰلِکَ زَیَّنَ لِکَثِیرٍ مِنَ الْمُشْرِکِینَ قَتْلَ أَوْلاٰدِهِمْ شُرَکٰاؤُهُمْ لِیُرْدُوهُمْ .... انعام (6) 137

91. شیطان، آرایشگر اعمال مشرکان، با وسوسۀ مغلوب نشدن آنان و وعدۀ پناه دادن به ایشان:

وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ وَ قٰالَ لاٰ غٰالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّٰاسِ وَ إِنِّی جٰارٌ لَکُمْ ... (1)

انفال (8) 48

92. تزیین عمل و اعتقاد شرک‌آلود مشرکان، باعث دشنام به خدا برای دفاع از عقاید خویش:

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ .... انعام (6) 108

93. کشتن فرزند، در نظر بسیاری از مشرکان عصر جاهلیّت، کاری زیبا و پسندیده:

وَ کَذٰلِکَ زَیَّنَ لِکَثِیرٍ مِنَ الْمُشْرِکِینَ قَتْلَ أَوْلاٰدِهِمْ شُرَکٰاؤُهُمْ .... انعام (6) 137


1) 1) . ضمیر «لهم» مربوط به مشرکان مکّه است که به قصدجنگ بدر بیرون آمده بودند. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4 ، ص 843)

تزیین عمل منکران آخرت

94. جلوه گر ساختن کردار زشت برای منکران آخرت، از ناحیۀ خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ. نمل (27) 4

نیز --< تزیین

تشبیه عمل

تشبیه عمل مجرمان

95. نابودی اعمال مجرمان در قیامت، همانند ذرّات غبار پراکنده در هوا:

یَوْمَ یَرَوْنَ الْمَلاٰئِکَةَ لاٰ بُشْریٰ یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ وَ یَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً

وَ قَدِمْنٰا إِلیٰ مٰا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنٰاهُ هَبٰاءً مَنْثُوراً. فرقان (25) 22 و 23

تشبیه عمل کافران

96. تشبیه اعمال کافران، به تاریکیهای پدید آمده بر اثر ابرها و موجها در دریایی عمیق:

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمٰالُهُمْ ... أَوْ کَظُلُمٰاتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشٰاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحٰابٌ ظُلُمٰاتٌ بَعْضُهٰا فَوْقَ بَعْضٍ إِذٰا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَرٰاهٰا .... نور (24) 39 و 40

97. تشبیه اعمال کافران در پوچی و بی‌ارزشی، به سرابی در کویر:

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمٰالُهُمْ کَسَرٰابٍ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مٰاءً .... نور (24) 39

98. ناپایداری عمل کافران، همچون خاکستر پراکنده در روز توفانی:

مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ ....

ابراهیم (14) 18

تشویق به عمل

--< پاداش، موجبات پاداش، عمل صالح

تصحیح عمل

--< همین مدخل، اصلاح عمل

تکفیر عمل

--< تکفیر

ثبت عمل

اشاره

99. ثبت اعمال آدمیان در نامۀ عمل‌شان، به وسیلۀ فرشتگان:

لَقَدْ سَمِعَ اللّٰهُ قَوْلَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ فَقِیرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِیٰاءُ سَنَکْتُبُ مٰا قٰالُوا وَ قَتْلَهُمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ .... آل‌عمران (3) 181

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُمْ إِذٰا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیٰاتِنٰا قُلِ اللّٰهُ أَسْرَعُ مَکْراً إِنَّ رُسُلَنٰا یَکْتُبُونَ مٰا تَمْکُرُونَ. یونس (10) 21

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ. زخرف (43) 80

إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیٰانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِیدٌ

مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ.

ق (50) 17 و 18

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ. انفطار (82) 10 -\12

100. ثبت اعمال و توطئه‌های سرّی توطئه‌گران، در پروندۀ اعمال‌شان، به فرمان خداوند:

... وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ ... (1)نساء (4) 81


1) 1) . مقصود از «ما یبیّتون» تدابیر شبانۀ آنان در مورد مخالفت با امر رسول خدا صلی الله علیه و آله است. (المیزان، ج 5، ص 18 -\19؛ جامع‌البیان، ج 4، جزء 5، ص 244)

101. ثبت اعمال صالح مؤمنان، به امر خداوند:

فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ ... إِنّٰا لَهُ کٰاتِبُونَ. انبیاء (21) 94

102. ثبت اعمال و گفتار هر شخص، از سوی مراقبی آماده:

إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیٰانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِیدٌ

مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ. (1)

ق (50) 17 و 18

103. ثبت اعمال ناروای انسانها و شمارش آن:

فَلاٰ تَعْجَلْ عَلَیْهِمْ إِنَّمٰا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا. (2)

مریم (19) 84

104. ثبت اعمال انسان در دنیا از طرف خداوند و بایگانی آن به صورت کتاب و پرونده برای حسابرسی در قیامت:

رَبَّنٰا آمَنّٰا بِمٰا أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ. آل‌عمران (3) 53

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ. مائده (5) 83

وَ اکْتُبْ لَنٰا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ إِنّٰا هُدْنٰا إِلَیْکَ قٰالَ عَذٰابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِنٰا


1) 1) . دریافت‌کنندگان اعمال انسان، دو فرشته‌ای‌اند که ازسوی خداوند موکّل بر انسان‌اند. (المیزان، ج 18، ص 347؛ روح‌المعانی، ج 14، جزء 26، ص 269)

2) 2) . «انّما نعدّ لهم عدّا» تعلیل برای تأخیر است؛ یعنی‌نفسهای آنان را می‌شماریم و اعمال‌شان را ثبت و شماره می‌کنیم. (المیزان، ج 14، ص110؛ روح‌المعانی، ج 8 ، جزء 16، ص 197؛ معالم‌التنزیل، بغوی، ج 3، ص 251)

یُؤْمِنُونَ. اعراف (7) 156

وَ لاٰ یُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً وَ لاٰ یَقْطَعُونَ وٰادِیاً إِلاّٰ کُتِبَ لَهُمْ لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. توبه (9) 121

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُمْ إِذٰا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیٰاتِنٰا قُلِ اللّٰهُ أَسْرَعُ مَکْراً إِنَّ رُسُلَنٰا یَکْتُبُونَ مٰا تَمْکُرُونَ. یونس (10) 21

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً. اسراء (17) 13

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً. اسراء (17) 71

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً.

کهف (18) 49

کَلاّٰ سَنَکْتُبُ مٰا یَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذٰابِ مَدًّا.

مریم (19) 79

فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلاٰ کُفْرٰانَ لِسَعْیِهِ وَ إِنّٰا لَهُ کٰاتِبُونَ. انبیاء (21) 94

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ. مؤمنون (23) 62

إِنّٰا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ نَکْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ.

یس (36) 12

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ. زمر (39) 69

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ. زخرف (43) 80

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جاثیه (45) 29

وَ کُلُّ شَیْءٍ فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ

وَ کُلُّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مُسْتَطَرٌ. قمر (54) 52 و 53

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاٰقٍ حِسٰابِیَهْ.

حاقّه (69) 19 و 20

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ.

حاقّه (69) 25 و 26

105. فرشتگان ثبت اعمال، علاوه بر علم محیط الهی، گواهی دیگر بر اعمال انسان:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ

إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیٰانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِیدٌ.

ق (50) 16 و 17

آسانی ثبت عمل

106. ثبت و نگهداری اعمال آدمیان، کاری سهل و آسان برای خداوند:

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّ ذٰلِکَ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ.

حج (22) 70

دقّت در ثبت عمل

107. نسخه‌برداری مداوم و ثبت دقیق اعمال آدمیان:

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جاثیه (45) 29

108. ثبت دقیق اعمال انسانها، تضمینی بر اعمال نشدن کمترین ظلم بر آنان:

وَ لاٰ یُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً وَ لاٰ یَقْطَعُونَ وٰادِیاً إِلاّٰ کُتِبَ لَهُمْ لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. توبه (9) 121

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً.

کهف (18) 49

... وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ.

مؤمنون (23) 62

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ. زمر (39) 69

منشأ ثبت عمل

109. تمام رفتارها و کردارهای پیش فرستادۀ انسانها، مکتوب و ثبت آن به ارادۀ خداوند:

... فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ. آل‌عمران (3) 53

... سَنَکْتُبُ مٰا قٰالُوا .... آل‌عمران (3) 181

... فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ. مائده (5) 83

... فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ .... اعراف (7) 156

... إِنَّ رُسُلَنٰا یَکْتُبُونَ مٰا تَمْکُرُونَ. یونس (10) 21

کَلاّٰ سَنَکْتُبُ مٰا یَقُولُ .... مریم (19) 79

إِنّٰا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ نَکْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ.

یس (36) 12

... بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ. زخرف (43) 80

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جاثیه (45) 29

110. خداوند، ثبت‌کنندۀ اعمال امّت در نامۀ اعمال‌شان:

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جاثیه (45) 29

جهل به عمل

111. جهل انسان به حقیقت اعمال خود، در دنیا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. مائده (5) 105

وَ هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

انعام (6) 60

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 108

إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْءٍ إِنَّمٰا أَمْرُهُمْ إِلَی اللّٰهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ. انعام (6) 159

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 94

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 105

فَلَمّٰا أَنْجٰاهُمْ إِذٰا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنَّمٰا بَغْیُکُمْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ مَتٰاعَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ إِلَیْنٰا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. یونس (10) 23

أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قَدْ یَعْلَمُ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. نور (24) 64

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

زمر (39) 7

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا أَحْصٰاهُ اللّٰهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.

مجادله (58) 6 و 7

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جمعه (62) 8

حسابرسی عمل

--< حسابرسی

حسرت بر عمل

112. حسرت و تأسّف اصحاب شمال، بر اعمال خویش:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ

أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ.

حاقّه (69) 25 و 26

113. اعمال گناهکاران، مایۀ حسرت آنان در قیامت:

یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ مٰا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً .... آل‌عمران (3) 30

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً.

کهف (18) 49

114. حسرت مشرکان بر اعمال خویش در قیامت، پس از مشاهدۀ آن:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَنْدٰاداً یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ وَ لَوْ یَرَی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِذْ یَرَوْنَ الْعَذٰابَ ...

وَ قٰالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمٰا تَبَرَّؤُا مِنّٰا کَذٰلِکَ یُرِیهِمُ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ حَسَرٰاتٍ عَلَیْهِمْ وَ مٰا هُمْ بِخٰارِجِینَ مِنَ النّٰارِ.

بقره (2) 165 و 167

115. حسرت و افسوس کافران در قیامت، بر انجام ندادن اعمال صالح در دنیا:

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ. اعراف (7) 50 و 53

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ.

مؤمنون (23) 99 و 100 و 103

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ لاٰ یُقْضیٰ عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا وَ لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذٰابِهٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ

وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ.

فاطر (35) 36 و 37

نیز --< حسرت

حقیقت عمل

--< تجسّم اعمال و همین مدخل، آگاهی از عمل

خسران در عمل

116. مأموریّت پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای توجّه دادن مردم به موجبات خسران، در اعمال خویش:

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً

اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً. کهف (18) 103 و 104

117. کافران، گرفتار خسران و زیان، در برابر اعمال خویش:

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً

اَلَّذِینَ

ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً. کهف (18) 103 و 104

118. حبط و تباهی اعمال آدمی، عامل خسران و زیان وی:

... إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ. مائده (5) 53

نیز --< احباط و خسران

رقابت در عمل

--< همین مدخل، سبقت در عمل

ریا در عمل

--< ریا

زمینه‌های عمل

1. تحوّلات تاریخ

119. توجّه انسان به تحوّلات تاریخ و جوامع، زمینه‌ساز اصلاح عملکرد خود:

وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَمّٰا ظَلَمُوا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ

ثُمَّ جَعَلْنٰاکُمْ خَلاٰئِفَ فِی الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ. یونس (10) 13 و 14

2. تذکّر

120. یادآوری علل عدم موفقیّت در صحنه‌های اجتماعی، زمینه‌ای برای جبران گذشته و اصلاح اعمال در آینده:

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 153

3. توجّه به آگاهی خدا

121. توجّه به مراقبت و آگاهی خدا از رفتار انسان، زمینۀ اجرای عمل صحیح:

... وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ. (1)

مائده (5) 14

... إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. مائده (5) 105

... وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. انعام (6) 60

... ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 108

... إِنَّمٰا أَمْرُهُمْ إِلَی اللّٰهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ. انعام (6) 159

... ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. توبه (9) 94

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 105

... ثُمَّ إِلَیْنٰا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

یونس (10) 23

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا مَکٰانَکُمْ أَنْتُمْ وَ شُرَکٰاؤُکُمْ فَزَیَّلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ قٰالَ شُرَکٰاؤُهُمْ مٰا کُنْتُمْ إِیّٰانٰا تَعْبُدُونَ. یونس (10) 28

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ


1) 1) . اینکه خداوند در آیات متعدّد، آگاهی خود را برعملکرد انسانها یادآوری کرده، می‌تواند برای دعوت انسانها جهت انجام دادن عمل صالح باشد

یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً. اسراء (17) 13

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً.

کهف (18) 103

... وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. نور (24) 64

... إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

عنکبوت (29) 8

... ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

لقمان (31) 15

... إِلَیْنٰا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. لقمان (31) 23

... ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. زمر (39) 7

... فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِمٰا عَمِلُوا ....

فصّلت (41) 50

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا أَحْصٰاهُ اللّٰهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ.

مجادله (58) 6

... ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. مجادله (58) 7

... ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. جمعه (62) 8

... وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ وَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. تغابن (64) 7

یُنَبَّؤُا الْإِنْسٰانُ یَوْمَئِذٍ بِمٰا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ.

قیامت (75) 13

4. روحیّات نفسانی

122. تأثیر روحیّات و ملکات نفسانی آدمی، در اعمال و رفتار وی:

قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلیٰ شٰاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدیٰ سَبِیلاً. اسراء (17) 84

5. عقیده

123. نقش عقاید و باورها، در اعمال و رفتار آدمی:

وَ قُلْ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنّٰا عٰامِلُونَ. هود (11) 121

6 . نیّت

124. نیّت و داشتن انگیزه، عامل و محرّک انجام دادن اعمال:

قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلیٰ شٰاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدیٰ سَبِیلاً. (1)اسراء (17) 84

سبقت در عمل

125. مسابقه و رقابت در کارهای خیر و اعمال شایسته، امری پسندیده:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ.

واقعه (56) 10 و 11

سٰابِقُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ ....

حدید (57) 21

126. سبقت و پیشتازی در انجام دادن عمل صالح، مایۀ تقرّب در پیشگاه خداوند:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ.

واقعه (56) 10 و 11

127. اقلّیّتی از آیندگان امّت محمّد، پیشگام در انجام دادن عمل نیک:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ


1) 1) . از امام صادق علیه السلام نقل شده که مقصود از «کلّ یعمل علیٰ شاکلته» این است که هر کس بر نیّت خویش عمل می‌کند. (الکافی، ج 2، ص 16، ح 4؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 214، ح 417)

وَ قَلِیلٌ مِنَ الْآخِرِینَ. واقعه (56) 10 و 13 و 14

نیز --< خیر، سبقت در خیر

سخن بدون عمل

128. گفتارهای بدون عمل شایسته، بس ناپسند و مورد سرزنش خداوند:

کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ.

صفّ (61) 3

سستی در عمل

129. ضعف انسان در مرحلۀ عمل، ناشی از وابستگی به زندگی دنیا:

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ ... بَلْ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. فتح (48) 11

سنجش عمل

--< همین مدخل، ارزیابی عمل، حسابرسی عمل و میزان

سؤال از عمل

--< همین مدخل، حسابرسی عمل

صدق در عمل

130. میثاق خدا از پیامبران، برای پذیرش تعالیم آنان از سوی انسانها و اثبات درستی و صدق گفتار آنان در عمل:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ ... لِیَسْئَلَ الصّٰادِقِینَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً أَلِیماً. احزاب (33) 7 و 8

نیز --< راستگویی، راستگویی در عمل

علم و عمل

--< علم، علم و عمل

عمل باطل

131. پس‌گیری مهریّه از سوی شوهران، کاری باطل و مورد نهی خداوند:

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً. نساء (4) 20

132. اعمال بت‌پرستان، باطل و بی‌ثمر در پیشگاه خداوند:

وَ جٰاوَزْنٰا بِبَنِی إِسْرٰائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلیٰ قَوْمٍ یَعْکُفُونَ عَلیٰ أَصْنٰامٍ لَهُمْ قٰالُوا یٰا مُوسَی اجْعَلْ لَنٰا إِلٰهاً کَمٰا لَهُمْ آلِهَةٌ قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ مُتَبَّرٌ مٰا هُمْ فِیهِ وَ بٰاطِلٌ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. اعراف (7) 138 و 139

عمل برای آخرت

133. عمل برای آخرت، دارای پاداش آخرتی:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ.

بقره (2) 201 و 202

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ. بقره (2) 223

... وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ. آل‌عمران (3) 145

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا

وَ الْآخِرَةِ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً بَصِیراً. نساء (4) 134

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً. اسراء (17) 19

وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ ....

قصص (28) 77

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ ....

شوری (42) 20

134. انجام دادن کارهای شایسته و ماندگار آخرتی، دربردارندۀ ثوابی برتر در پیشگاه پروردگار:

... وَ الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً. کهف (18) 46

عمل برای دنیا

135. بهره‌مندی انسان، از نتیجه و ثمرۀ اعمال دنیایی خویش:

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا ....

آل‌عمران (3) 145

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ .... نساء (4) 134

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ.

هود (11) 15

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ عَجَّلْنٰا لَهُ فِیهٰا مٰا نَشٰاءُ لِمَنْ نُرِیدُ .... اسراء (17) 18

... وَ مَنْ کٰانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ. شوری (42) 20

136. تلاش‌کنندگان برای زخارف دنیا، محروم از نعمتهای آخرت:

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النّٰارُ وَ حَبِطَ مٰا صَنَعُوا فِیهٰا وَ بٰاطِلٌ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

هود (11) 15 و 16

نیز --< همین مدخل، عمل دنیاطلبان

عمل برای رضای خدا

137. انجام دادن عمل با انگیزه‌ای جز رضای خدا، فاقد ارزش و اعتبار:

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ.

آل‌عمران (3) 162 و 163

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ. محمّد (47) 28

138. توجّه به بینایی گستردۀ خداوند بر اعمال و رفتار آدمی، برانگیزندۀ وی به سوی جلب رضایت خداوند:

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ ... هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 162 و 163

139. دعای سلیمان علیه السلام برای توفیق اجرای عمل صالح و مورد رضای خدا:

وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ .... وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی ... وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ ....

نمل (27) 17 و 19

140. دعای انسان برای توفیق انجام دادن عمل صالح و مورد رضای خداوند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ ... قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی ... وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ .... احقاف (46) 15

نیز --< اخلاص، اخلاص در عمل

عمل به انجیل

--< انجیل، عمل به انجیل

عمل به تکلیف

--< تکلیف، عمل به تکلیف

عمل به تورات

--< تورات، عمل به تورات

عمل به قرآن

--< قرآن، عمل به قرآن

عمل به کتابهای آسمانی

--< کتابهای آسمانی، عمل به کتابهای آسمانی

عمل تبرّعی

141. پرداختن مزد در برابر کار تبرّعی، امری نیکو:

فَسَقیٰ لَهُمٰا ثُمَّ تَوَلّٰی إِلَی الظِّلِّ ... فَجٰاءَتْهُ إِحْدٰاهُمٰا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیٰاءٍ قٰالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مٰا سَقَیْتَ لَنٰا ....

قصص (28) 24 و 25

142. اجرای کار تبرّعی از سوی خضر علیه السلام مورد اعتراض موسی علیه السلام :

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا ... قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا أَتَیٰا أَهْلَ قَرْیَةٍ اسْتَطْعَمٰا أَهْلَهٰا فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُمٰا فَوَجَدٰا فِیهٰا جِدٰاراً یُرِیدُ أَنْ یَنْقَضَّ فَأَقٰامَهُ قٰالَ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً. (1)

کهف (18) 65 و 66 و 77

143. عمل تبرّعی خضر علیه السلام ، برخاسته از امر و ارادۀ خداوند:

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا ... فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا أَتَیٰا أَهْلَ قَرْیَةٍ اسْتَطْعَمٰا أَهْلَهٰا فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُمٰا فَوَجَدٰا فِیهٰا جِدٰاراً یُرِیدُ أَنْ یَنْقَضَّ فَأَقٰامَهُ قٰالَ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً وَ أَمَّا الْجِدٰارُ فَکٰانَ لِغُلاٰمَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَ کٰانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُمٰا وَ کٰانَ أَبُوهُمٰا صٰالِحاً فَأَرٰادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغٰا أَشُدَّهُمٰا وَ یَسْتَخْرِجٰا کَنزَهُمٰا رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ وَ مٰا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِی ذٰلِکَ تَأْوِیلُ مٰا لَمْ تَسْطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً.

کهف (18) 65 و 77 و 82

نیز --< اجرت، اجرت رسالت

عمل جاهلانه

--< جاهلیّت و جهل، آثار جهل و عمل جاهلانه

عمل خدا

--< خدا، فعل خدا

عمل خیر

--< خیر

عمل در دنیا

--< همین مدخل، فرصت عمل

عمل در قیامت

--< همین مدخل، فرصت عمل

عمل دنیاطلبان

--< همین مدخل، عمل برای دنیا

عمل زشت

--< گناه، مصادیق گناه

عمل زیانبار

--< خسران


1) 1) . مقصود از «عبداً من عبادنا» خضر علیه السلام است.(مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 745؛ روض‌الجنان، ج 13، ص 10)

عمل سفیهانه

144. کردار سفیهانۀ گروهی از همراهان موسی، در معیادگاه مناجات، موجب نزول عذاب الهی و هلاکت آنان:

وَ اخْتٰارَ مُوسیٰ قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً لِمِیقٰاتِنٰا فَلَمّٰا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قٰالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِیّٰایَ أَ تُهْلِکُنٰا بِمٰا فَعَلَ السُّفَهٰاءُ مِنّٰا ....

اعراف (7) 155

نیز --< سفاهت

عمل شیطانی

--< شیطان، ابزار شیطان، اطاعت از شیطان، عمل شیطان

عمل صالح

اشاره

145. وجود اقلّیّتی از اهل عمل صالح، در میان انسانها:

... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ قَلِیلٌ مٰا هُمْ .... ص (38) 24

آثار عمل صالح

اشاره
146. انجام دادن عمل صالح، مایۀ تثبیت و بهبودی موقعیّت شخص:

... وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ.

روم (30) 44

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِنَفْسِهِ .... جاثیه (45) 15

147. تأثیر عملکرد نیک پدران، در سرنوشت فرزندان و نسلهای آیندۀ آنان:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ

إِلاَّ الَّذِی فَطَرَنِی فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ

وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ.

زخرف (43) 26 -\28

1. آرامش
148. آرامش درونی بدون ترس و اندوه، دستاورد عمل صالح:

... مَنْ آمَنَ ... وَ عَمِلَ صٰالِحاً ... وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ ... وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. بقره (2) 277

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. مائده (5) 69

... فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. انعام (6) 48

... فَمَنِ اتَّقیٰ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. اعراف (7) 35

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ.

اعراف (7) 42 و 49

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللّٰهِ ...

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ طُوبیٰ لَهُمْ .... رعد (13) 28 و 29

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلاٰ یَخٰافُ ظُلْماً وَ لاٰ هَضْماً. طه (20) 112

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً ... نور (24) 55

2. آسانی
149. عمل صالح، سبب آسان گرفتن ذوالقرنین بر مؤمنان:

... قُلْنٰا یٰا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِمّٰا أَنْ تُعَذِّبَ وَ إِمّٰا أَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْناً وَ أَمّٰا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ... وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنٰا یُسْراً.

کهف (18) 86 و 88

3. آسایش
150. عمل صالح، زمینه‌ساز بهره‌مندی از آسایش، در بهشت:

لَهُمْ دٰارُ السَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِیُّهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 127

... إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ... وَ هُمْ فِی الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ. سبأ (34) 37

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

قُطُوفُهٰا دٰانِیَةٌ

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِمٰا أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیّٰامِ الْخٰالِیَةِ. حاقّه (69) 21 -\24

4. اجابت دعا
151. ایمان و عمل صالح، زمینه‌ساز اجابت خواسته‌های انسان از سوی خداوند:

إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ لَآیٰاتٍ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

رَبَّنٰا إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ النّٰارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا وَ تَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ.

آل‌عمران (3) 190 -\195

وَ هُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ ... وَ یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ....

شوری (42) 25 و 26

5. اجتناب از باطل
152. اجتناب از باطل و گزافه‌گویی در شعر، پیامد عمل صالح:

وَ الشُّعَرٰاءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغٰاوُونَ

أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وٰادٍ یَهِیمُونَ

وَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ مٰا لاٰ یَفْعَلُونَ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ ذَکَرُوا اللّٰهَ کَثِیراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ.

شعراء (26) 224 -\227

6 . اجتناب از تجاوز
153. اجتناب از تجاوز به حقوق دیگران، اثر عمل صالح:

... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ....

ص (38) 24

7. ارزش‌آفرینی
154. عمل صالح، از ملاکهای ارزشمندی و برتری انسان:

وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصّٰالِحٰاتِ

فَأُولٰئِکَ لَهُمُ الدَّرَجٰاتُ الْعُلیٰ . طه (20) 75

وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعٰا إِلَی اللّٰهِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ قٰالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ.

فصّلت (41) 33

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئٰاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَوٰاءً مَحْیٰاهُمْ وَ مَمٰاتُهُمْ سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ.

جاثیه (45) 21

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ. بیّنه (98) 7

8 . از صالحان
155. عمل صالح، موجب قرار گرفتن در زمرۀ صالحان:

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ.

آل‌عمران (3) 114

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ. عنکبوت (29) 9

9. از متّقین
156. عمل صالح، زمینۀ قرار گرفتن در زمرۀ متّقین:

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ. آل‌عمران (3) 114 و 115

أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجّٰارِ. ص (38) 28

10. اصلاح امور
157. عمل صالح، سبب اصلاح امور آدمی از جانب خدا:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بٰالَهُمْ. محمّد (47) 2

11. امنیّت
158. عمل صالح، از عوامل امنیّت اجتماعی:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ. نور (24) 55

12. ایمنی از نقص
159. عمل صالح، سبب مصون ماندن اعمال، از تباهی و کاستی:

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلاٰ یَخٰافُ ظُلْماً وَ لاٰ هَضْماً. (1)طه (20) 112

13. برتری

--< همین مدخل، عمل صالح، آثار عمل صالح، ارزش‌آفرینی

14. بشارت
160. عمل صالح، زمینۀ برخوردار شدن آدمی از بشارت الهی:

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ....

بقره (2) 25


1) 1) . «هضم» به معنای نقص و کاستی است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 50)

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ ... وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ .... اسراء (17) 9

... وَ یُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ .... کهف (18) 2

ذٰلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللّٰهُ عِبٰادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... شوری (42) 23

15. بهره‌مندی از نعمت
161. نقش عمل صالح، در بهره‌مندی انسان از نعمتهای الهی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ. یونس (10) 9

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ وَ مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً. اسراء (17) 19 و 20

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ النَّعِیمِ. لقمان (31) 8

نیز --< نعمت، زمینه‌های نعمت، عمل

16. پیروزی
162. عمل صالح، از عوامل پیروزی اهل ایمان:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً ....

نور (24) 55

17. تبدیل گناه

--< همین مدخل، عمل صالح، آثار عمل صالح، تکفیر گناه

18. تثبیت دین
163. عمل صالح، سبب تحقّق وعدۀ خداوند، در امر تحکیم و تثبیت دین:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ. نور (24) 55

19. تحوّلات تاریخی
164. نقش عمل صالح انسانها، در تحوّلات تاریخی:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ.

نور (24) 55

20. تقرّب به خدا
165. عمل صالح، موجب تقرّب به خداوند:

وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ....

سبأ (34) 37

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ ....

فاطر (35) 10

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ

جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. واقعه (56) 10 و 11 و 24

21. تقوا
166. عمل صالح، زمینۀ تقواپیشگی:

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً

تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبٰادِنٰا مَنْ کٰانَ تَقِیًّا.

مریم (19) 60 و 63

22. تکفیر گناه
167. عمل صالح، از عوامل پوشانیده شدن زشتیها و گناهان، از سوی خداوند:

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقٰاتِ فَنِعِمّٰا هِیَ وَ إِنْ تُخْفُوهٰا وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَرٰاءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ یُکَفِّرُ عَنْکُمْ مِنْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ.

بقره (2) 271

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. فرقان (25) 70

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ. عنکبوت (29) 7

... وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ .... احقاف (46) 15 و 16

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بٰالَهُمْ. محمّد (47) 2

یَوْمَ یَجْمَعُکُمْ لِیَوْمِ الْجَمْعِ ذٰلِکَ یَوْمُ التَّغٰابُنِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ .... تغابن (64) 9

23. توکّل
168. عمل صالح، زمینۀ توکّل بر خدا:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ.

عنکبوت (29) 58 و 59

24. جذب مردم
169. نقش عمل و کردار نیک، در تبلیغ و دعوت مردم به سوی خدا:

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ. بقره (2) 44

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ.

صفّ (61) 2 و 3

25. حیات معنوی
170. عمل صالح، عاملی برای دستیابی به حیات معنوی:

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً .... نحل (16) 97

26. خلافت
171. عمل صالح، عامل شایستگی انسان برای خلافت در زمین:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ .... نور (24) 55

27. رحمت
172. عمل صالح، مایۀ جلب رحمت الهی:

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. آل‌عمران (3) 89

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. فرقان (25) 70

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِی رَحْمَتِهِ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ. جاثیه (45) 30

28. رزق کریم
173. رزق گوارا و نیکو، ثمرۀ عمل صالح مؤمنان:

فَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ. حج (22) 50

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ. سبأ (34) 4

174. عمل صالح، مایۀ بهره‌مندی از رزق بهشتی در آخرت:

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا الَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً .... بقره (2) 25

وَ مَنْ یَقْنُتْ مِنْکُنَّ لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ صٰالِحاً نُؤْتِهٰا أَجْرَهٰا مَرَّتَیْنِ وَ أَعْتَدْنٰا لَهٰا رِزْقاً کَرِیماً.

احزاب (33) 31

... وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیهٰا بِغَیْرِ حِسٰابٍ. غافر (40) 40

... وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

29 رستگاری
175. عمل صالح، مایۀ امید به رستگاری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ.

حج (22) 77

176. عمل صالح، زمینۀ سعادت و رستگاری انسان:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. اعراف (7) 8

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ طُوبیٰ لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ. رعد (13) 29

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ.

حج (22) 77

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

مؤمنون (23) 102

فَأَمّٰا مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَعَسیٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ. قصص (28) 67

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِی رَحْمَتِهِ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ. جاثیه (45) 30

... وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ وَ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ ... ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ.

تغابن (64) 9

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْکَبِیرُ. بروج (85) 11

30. رضایت خدا
177. رضایت خدا، از آثار عمل صالح:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ...

... رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ .... بیّنه (98) 7 و 8

31. رفع مؤاخذه
178. عمل صالح، از عوامل رفع مؤاخذه بر کردارهای ناروای گذشته:

لَیْسَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جُنٰاحٌ فِیمٰا طَعِمُوا إِذٰا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... مائده (5) 93

32. عزّت
179. عمل صالح، مایۀ عزّتمندی و سربلندی:

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ ...

فاطر (35) 10

33. فرجام نیکو
180. عمل صالح، درپی‌دارندۀ فرجامی نیکو برای انسان:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ طُوبیٰ لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ. رعد (13) 29

34. فضل خدا
181. عمل صالح، سبب بهره‌مندی از تفضّل خدا:

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْکٰافِرِینَ. روم (30) 45

وَ یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ .... شوری (42) 26

35. محبّت
182. رفتار نیک، سبب نفوذ محبّت صاحب عمل، در دل مردم، از سوی خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا. مریم (19) 96

36. مغفرت
183. عمل صالح بعد از توبه از گناه، موجب غفران و رحمت خداوند:

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. آل‌عمران (3) 89

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً.

نساء (4) 146

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ. نحل (16) 119

... وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

184. عمل صالح، موجب بخشش و مغفرت گناهان از ناحیۀ خداوند:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ. مائده (5) 9

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. هود (11) 11

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ ... وَ عَمِلَ صٰالِحاً ....

طه (20) 82

فَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ. حج (22) 50

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. فرقان (25) 70

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ. سبأ (34) 4

اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ.

فاطر (35) 7

ذٰلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللّٰهُ عِبٰادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیهٰا حُسْناً إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ شَکُورٌ. شوری (42) 23

... وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

37. مقام رضا
185. نقش عمل صالح، در رسیدن آدمی به مقام رضا:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ...

... أَبَداً رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ....

بیّنه (98) 7 و 8

38. نجات از پستی
186. نقش عمل صالح، در رهایی آدمی از پستی:

لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ

ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ أَسْفَلَ سٰافِلِینَ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ.

تین (95) 4 -\6

39. نجات از تحیّر
187. نقش عمل صالح، در رهایی و نجات از تحیّر و سرگردانی:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وٰادٍ یَهِیمُونَ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ....

شعراء (26) 225 و 227

40. نجات از خسران
188. نجات از تباهی و خسران، از آثار عمل صالح:

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... عصر (103) 2 و 3

41. نجات از ظلمت
189. تأثیر عمل صالح، در رهایی از ظلمت:

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... طلاق (65) 11

42. نجات از عذاب
190. عمل صالح همراه با ایمان، سبب رهایی از عذاب مضاعف الهی:

یُضٰاعَفْ لَهُ الْعَذٰابُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ یَخْلُدْ فِیهِ مُهٰاناً

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. فرقان (25) 69 و 70

43. نجات از نفوذ شیطان
191. نقش عمل صالح، در نجات از ولایت شیطان:

... وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا ... أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ ....

نساء (4) 119 و 121 و 122

44. نورانیّت
192. عمل صالح، مایۀ نورانیّت مؤمنان:

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... طلاق (65) 11

45. ولایت
193. برخورداری از ولایت الهی، در پرتو عمل صالح:

لَهُمْ دٰارُ السَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِیُّهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 127

46. هدایت
194. نقش عمل صالح، در هدایت و راه یافتن به راه راست:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ .... یونس (10) 9

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ثُمَّ اهْتَدیٰ. طه (20) 82

إِنَّ اللّٰهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ... وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلیٰ صِرٰاطِ الْحَمِیدِ. حج (22) 23 و 24

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

آرزوی عمل صالح

195. منکران قرآن در قیامت، آرزومند بازگشت به دنیا، برای انجام دادن عمل صالح:

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ .... اعراف (7) 52 و 53

196. انسانها در قیامت، آرزومند اجرای عمل صالح در دنیا، برای حیات آخرتی خود:

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ.

مؤمنون (23) 100

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الْمُجْرِمُونَ نٰاکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا مُوقِنُونَ. سجده (32) 12

وَ جِیءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ وَ أَنّٰی لَهُ الذِّکْریٰ

یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیٰاتِی. فجر (89) 23 و 24

197. دوزخیان خواستار اخراج از جهنّم و بازگشت به دنیا جهت انجام دادن اعمال صالح:

وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ. فاطر (35) 37

198. انجام دادن اعمال شایسته و ماندگار، آرزویی پسندیده:

اَلْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً.

کهف (18) 46

اخلاص در عمل صالح

199. صلاح و شایستگی عمل، منوط به خلوص و خالی بودن از کمترین شائبۀ شرک:

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً. (1)

کهف (18) 110


1) 1) . جملۀ «لایشرک» می‌تواند به منزلۀ تفسیر برای«فلیعمل» باشد

پاداش عمل صالح

اشاره
200. تضمین پاداش عمل صالح، از سوی خدا:

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ.

آل‌عمران (3) 195

201. عمل صالح، مایۀ برخورداری از پاداش کامل، از جانب خداوند:

وَ أَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ.

آل‌عمران (3) 57

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ .... نساء (4) 173

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ. قصص (28) 80

1. بهشت

--< بهشت، موجبات بهشت، عمل صالح

2. پاداش بزرگ
202. عمل صالح، مایۀ برخورداری از پاداش بزرگ الهی:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ. مائده (5) 9

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. هود (11) 11

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً. اسراء (17) 9

اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ.

فاطر (35) 7

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فِی رَوْضٰاتِ الْجَنّٰاتِ لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذٰلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ. شوری (42) 22

... وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

3. پاداش بی‌منّت
203. عمل صالح، سبب برخورداری از پاداش بی‌منّت خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ. (1)فصّلت (41) 8

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ. انشقاق (84) 25

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ. تین (95) 6

4. پاداش دایم
204. عمل صالح، موجبات بهره‌مندی از پاداش همیشگی خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ. (2)فصّلت (41) 8

5. پاداش نیکو
205. عمل صالح، عامل برخورداری از پاداش نیکو:

... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ لاٰ یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لاٰ نَصَبٌ وَ لاٰ


1) 1) . بنا بر اینکه «غیر ممنون» به معنای بدون منّت باشد. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 7؛ الکشاف، ج 4، ص 187)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از «غیر ممنون» غیر مقطوع و دائمی باشد. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 7)

مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْکُفّٰارَ وَ لاٰ یَنٰالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلاً إِلاّٰ کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صٰالِحٌ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ

وَ لاٰ یُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً وَ لاٰ یَقْطَعُونَ وٰادِیاً إِلاّٰ کُتِبَ لَهُمْ لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. توبه (9) 120 و 121

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. نحل (16) 97

... وَ یُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً. کهف (18) 2

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ. عنکبوت (29) 7

نیز --< پاداش، موجبات پاداش، عمل صالح

ترک عمل صالح

--< همین مدخل، ترک عمل

زمینه‌های عمل صالح

1. امتحان
206. امتحان آدمیان از ناحیۀ خدا، راهی برای ظهور عمل صالح از آنان:

إِنّٰا جَعَلْنٰا مٰا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَهٰا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً. کهف (18) 7

2. ایمان
207. ایمان با عمل صالح، دارای رابطۀ تنگاتنگ و تأثیر متقابل:

... اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ....

بقره (2) 25

نیز --< بقره (2) 62 و 82 و 277 ؛ آل‌عمران (3) 57 ؛ نساء (4) 57 و 122 و 173 ؛ مائده (5) 9 و 69 و 93 ؛ اعراف (7) 42 و 153 ؛ یونس (10) 4و 9 ؛ هود (11) 23 ؛ رعد (13) 29 ؛ ابراهیم (14) 23 ؛ کهف (18) 30 و 88 و 107 ؛ مریم (19) 60 و 96 ؛ طه (20) 75 و 82 ؛ حج (22) 14 و 23 و 50 و 56 ؛ نور (24) 55 ؛ فرقان (25) 70 و 71 ؛ شعراء (26) 227 ؛ قصص (28) 67 و 80 ؛ عنکبوت (29) 7 و 9 و 58 ؛ روم (30) 15 و 45 ؛ لقمان (31) 8 ؛ سجده (32) 19 ؛ سبأ (34) 4 و 37 ؛ فاطر (35) 7 ؛ ص (38) 24 و 28 ؛ غافر (40) 40 و 58 ؛ فصلت (41) 8 ؛ شوری (42) 22 و 23 و 26 ؛ جاثیه (45) 21 و 30 ؛ محمّد (47) 2 و 12 ؛ فتح (48) 29 ؛ طلاق (65) 11 ؛ انشقاق (84) 25 ؛ بروج (85) 11 ؛ بیّنه (98) 7 ؛ عصر (103) 3

3. بشارت
208. نقش بشارت، در روی آوردن انسان به عمل صالح:

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا الَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً وَ لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ. بقره (2) 25

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. انعام (6) 48

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً. اسراء (17) 9

قَیِّماً لِیُنْذِرَ بَأْساً شَدِیداً مِنْ لَدُنْهُ وَ یُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً. کهف (18) 2

ذٰلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللّٰهُ عِبٰادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا

اَلصّٰالِحٰاتِ قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیهٰا حُسْناً إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ شَکُورٌ. شوری (42) 23

4. بصیرت
209. نقش بصیرت، در روی‌آوری انسان به انجام دادن عمل صالح:

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الْمُجْرِمُونَ نٰاکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا مُوقِنُونَ. سجده (32) 12

5. پاداش خدا
210. توجّه به پاداش الهی، عامل توفیق انسان برای ادای تکالیف الهی و عمل صالح:

وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنیٰ

فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْریٰ. (1)

لیل (92) 6 و 7

نیز --< پاداش

6 . توجّه به علم خدا
211. توجّه به آگاهی خداوند از عمل انسان، زمینه‌ای برای انجام دادن عمل صالح از سوی وی:

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ وَ اتَّقُونِ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ.

بقره (2) 197

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ. بقره (2) 215

هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ.

آل‌عمران (3) 163

وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسٰاءِ قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ وَ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ فِی یَتٰامَی النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْوِلْدٰانِ وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْیَتٰامیٰ بِالْقِسْطِ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 127 و 128

فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلاٰ کُفْرٰانَ لِسَعْیِهِ وَ إِنّٰا لَهُ کٰاتِبُونَ. انبیاء (21) 94

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ. مؤمنون (23) 51

أَنِ اعْمَلْ سٰابِغٰاتٍ وَ قَدِّرْ فِی السَّرْدِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. سبأ (34) 11

نیز --< همین مدخل، نظارت بر عمل

7. رسالت انبیا
212. نقش رسالت انبیا، در نیل انسانها به ایمان و عمل صالح:

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. انعام (6) 48

یٰا بَنِی آدَمَ إِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی فَمَنِ اتَّقیٰ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ


1) 1) . مقصود از «حسنیٰ» وعده‌های الهی به ثواب و منظور از«فسنیسّره للیسریٰ» توفیق انجام دادن عمل صالح است. (المیزان، ج 20، ص 302 -\303؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 21، ص 83)

عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. اعراف (7) 35

8 . یاد مرگ
213. یاد مرگ، زمینه‌ساز انجام دادن عمل صالح از سوی انسان:

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ. (1)

منافقون (63) 10

نیز --< همین مدخل، اصلاح عمل، عوامل اصلاح عمل

عمل محمّد صلی الله علیه و آله

--< محمّد صلی الله علیه و آله ، عمل محمّد صلی الله علیه و آله

عمل ناپسند

--< گناه، مصادیق گناه

عمل نیک

--< احسان و نیز همین مدخل، عمل صالح

غفلت از عمل

214. غفلت انسان از اعمال خویش و فراموش کردن آن، پیش از برپایی قیامت:

فَإِذٰا جٰاءَتِ الطَّامَّةُ الْکُبْریٰ

یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ مٰا سَعیٰ. نازعات (79) 34 و 35

نیز --< همین مدخل، جهل به عمل

فرصت عمل

215. زندگی دنیایی، تنها فرصت آدمی برای انجام دادن عمل:

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ. مؤمنون (23) 99 و 100

... رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا مُوقِنُونَ. سجده (32) 12

وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ. فاطر (35) 37

أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذٰابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ. زمر (39) 58

... مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ اعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. فصّلت (41) 40

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ.

حدید (57) 13 و 14

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ.

منافقون (63) 10

نیز --< همین مدخل، آرزوی عمل


1) 1) . مقصود از «اکن من الصّالحین» قرار گرفتن در زمرۀ اهل‌عمل صالح است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 445)

قبولی عمل

اشاره

216. عمل ابرار، پذیرفته شده از سوی خداوند و مورد تشکّر او:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

إِنَّ هٰذٰا کٰانَ لَکُمْ جَزٰاءً وَ کٰانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً. (1)انسان (76) 5 و 22

نیز --< ابرار

عوامل قبولی عمل

1. احسان
217. احسان به والدین و دعا در پیشگاه خدا، موجب پذیرفته شدن اعمال نیک انسان به درگاه خدا:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ ....

احقاف (46) 15 و 16

2. تقوا
218. مشروط بودن پذیرش اعمال نیک، در درگاه الهی، به تقوا:

... إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ. مائده (5) 27

3. عقیده
219. عقیدۀ انسان، دارای نقشی تعیین‌کننده در قبول و ردّ اعمال وی، نزد خدا:

مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ لاٰ یَقْدِرُونَ مِمّٰا کَسَبُوا عَلیٰ شَیْءٍ ... (2)ابراهیم (14) 18

کیفر عمل

--< عذاب، موجبات عذاب و گناه، گناهکاران، عذاب گناهکاران

گواهان عمل

220. قرار گرفتن تمامی رفتار و کردار انسانها در دنیا، تحت نظارت شاهدان اعمال:

... وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ.

زمر (39) 69

221. پیامبران، ناظر بر اعمال آدمیان در دنیا و گواه در آخرت:

... وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ.

زمر (39) 69

222. اعضا و جوارح آدمی، ناظر و مراقب اعمال او:

یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. نور (24) 24

اَلْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلیٰ أَفْوٰاهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنٰا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ. یس (36) 65

وَ قٰالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنٰا قٰالُوا أَنْطَقَنَا اللّٰهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ


1) 1) . بر اساس روایات و تفاسیر شیعه و اهل‌سنّت، مقصود از «ابرار»، امام علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام است. (تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 469، ح 18؛ ص 471، ح 21؛ ص 473، ح 22؛ الکشاف، ج 4 ص 670 ؛ مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 611)

2) 2) . مقصود از «اعمال» احتمالاً اعمال خیر کافران است. (انوارالتنزیل، بیضاوی، ج 2، ص 356)

عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُکُمْ وَ لاٰ جُلُودُکُمْ وَ لٰکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَعْلَمُ کَثِیراً مِمّٰا تَعْمَلُونَ.

فصّلت (41) 21 و 22

223. خداوند، ناظر و مراقب اعمال کژاندیشان تحریفگر، در آیات خدا:

إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیٰاتِنٰا لاٰ یَخْفَوْنَ عَلَیْنٰا ...

اِعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ.

فصّلت (41) 40

224. خداوند، ناظر عملکرد مشرکان و برگزیدگان ولایت غیر خدا:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ اللّٰهُ حَفِیظٌ عَلَیْهِمْ .... شوری (42) 6

225. رفتار پنهان و آشکار بندگان، تحت نظارت مستقیم خداوند:

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ. زخرف (43) 80

226. مأموران ثبت اعمال، ناظر بر اعمال بندگان:

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ. زخرف (43) 80

إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیٰانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِیدٌ

مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ.

ق (50) 17 و 18

227. تمامی حرکات و سکنات انسان در دنیا، تحت اشراف و نظارت خداوند:

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوٰاکُمْ. محمّد (47) 19

228. نظارت دقیق خداوند بر تلاش مجاهدان، تضمین‌کنندۀ پاداش کامل آن:

... وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ. (1)

محمّد (47) 35

229. انسان، خود ناظر اعمال خویش در قیامت:

... یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ .... نبأ (78) 40

230. اعمال انسانها در دنیا، تحت نظر دقیق مأموران الهی:

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا وَ هُمْ لاٰ یُفَرِّطُونَ. انعام (6) 61

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ. زخرف (43) 80

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ. انفطار (82) 10 -\12

إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمّٰا عَلَیْهٰا حٰافِظٌ. طارق (86) 4

231. اعمال انسانها، تحت نظارت و آگاهی کامل خداوند:

... قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. توبه (9) 94

ثُمَّ جَعَلْنٰاکُمْ خَلاٰئِفَ فِی الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ. یونس (10) 14

... وَ لاٰ تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاّٰ کُنّٰا عَلَیْکُمْ شُهُوداً ....

یونس (10) 61

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَیْئاً إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ. هود (11) 57

... فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. لقمان (31) 15

وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ وَ رَبُّکَ


1) 1) . «و لن‌یترکم» یعنی ما عمل شما را ضایع نمی‌کنیم وثواب آن محفوظ است. (انوارالتنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 154)

عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ. سبأ (34) 21

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ اللّٰهُ حَفِیظٌ عَلَیْهِمْ .... شوری (42) 6

... وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً. فتح (48) 24

... وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. حدید (57) 4

أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللّٰهَ یَریٰ. علق (96) 14

232. پیامبر صلی الله علیه و آله ، ناظر بر اعمال امّت خویش:

... وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً .... بقره (2) 143

... وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً. نساء (4) 41

... قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ....

توبه (9) 94

... لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً عَلَیْکُمْ .... حج (22) 78

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً ....

احزاب (33) 45

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً. فتح (48) 8

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا إِلَیْکُمْ رَسُولاً شٰاهِداً .... مزمّل (73) 15

233. تعدّد فرشتگانِ ناظر بر کردار انسانها:

إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیٰانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِیدٌ

مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ.

ق (50) 17 و 18

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ.

انفطار (82) 10 و 12

234. برخورد کریمانۀ مراقبان و ناظران عمل، در ثبت و ضبط اعمال انسانها:

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ. انفطار (82) 10 -\12

235. فرشتگان ناظر بر اعمال، شخصیّتهایی دارای ارزش و احترام، در پیشگاه خداوند:

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ. انفطار (82) 10 -\12

236. فرشتگان ناظر بر اعمال انسان، برای محافظت دقیق از کردار او، نویسندگان نامۀ عمل وی:

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ. انفطار (82) 10 -\12

مداومت بر عمل

237. مداومت اهل ایمان بر عمل صالح، مایۀ بهره‌مندی از پاداش الهی:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ...

... وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. (1)اعراف (7) 42 و 43

اَلَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

نحل (16) 32

... وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً. (2)اسراء (17) 9

... وَ یُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً مٰاکِثِینَ فِیهِ أَبَداً.

کهف (18) 2 و 3

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کٰانُوا


1) 1) . ترکیب فعل ماضی و مضارع در این آیات، بر استمرار دلالت دارد

2) 2) . جملۀ «یعملون الصّالحات» که بر استمرار دلالت دارد، مداومت عمل را می‌رساند

یَعْمَلُونَ. عنکبوت (29) 7

فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

أَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَلَهُمْ جَنّٰاتُ الْمَأْویٰ نُزُلاً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. سجده (32) 17 و 19

وَ تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

زخرف (43) 72

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ خٰالِدِینَ فِیهٰا جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. احقاف (46) 14

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

طور (52) 19

جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. واقعه (56) 24

238. مداومت بر عمل صالح از سوی همسران محمّد، مایۀ بهره‌مندی آنان از پاداش مضاعف از جانب خداوند:

یٰا نِسٰاءَ النَّبِیِّ ... وَ مَنْ یَقْنُتْ مِنْکُنَّ لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ صٰالِحاً نُؤْتِهٰا أَجْرَهٰا مَرَّتَیْنِ وَ أَعْتَدْنٰا لَهٰا رِزْقاً کَرِیماً. (1)احزاب (33) 30 و 31

239. استمرار و مداومت بر اجرای عمل نیک و صالح، افزون‌کنندۀ پاداش آن عمل:

... وَ لاٰ یَنٰالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلاً إِلاّٰ کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صٰالِحٌ .... وَ لاٰ یَقْطَعُونَ وٰادِیاً إِلاّٰ کُتِبَ لَهُمْ لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

توبه (9) 120 و 121

مراتب عمل

240. عمل انسانها، دارای درجات و مراتب متفاوت:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ

ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ

وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا .... انعام (6) 130 -\132

... لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

توبه (9) 121

... لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً .... هود (11) 7

مٰا عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ بٰاقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

نحل (16) 96 و 97

قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلیٰ شٰاکِلَتِهِ .... اسراء (17) 84

إِنّٰا جَعَلْنٰا مٰا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَهٰا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً. کهف (18) 7

لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا .... نور (24) 38

... وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

عنکبوت (29) 7

... وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ. زمر (39) 35

أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا ...

وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا وَ لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ. احقاف (46) 16 و 19

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ


1) 1) . فعل مضارع «یقنت» و «تعمل» بر استمرار دلالت می‌کند

أَحْسَنُ عَمَلاً .... ملک (67) 2

إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتّٰی. لیل (92) 4

241. جنّیان، برخوردار از اعمال خوب و بد، با درجات گوناگون:

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. انعام (6) 12

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ

وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 130 و 132

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ

وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا وَ لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ.

احقاف (46) 18 و 19

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقٰالُوا إِنّٰا سَمِعْنٰا قُرْآناً عَجَباً

وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا الْهُدیٰ آمَنّٰا بِهِ فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلاٰ یَخٰافُ بَخْساً وَ لاٰ رَهَقاً

وَ أَنّٰا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقٰاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولٰئِکَ تَحَرَّوْا رَشَداً

وَ أَمَّا الْقٰاسِطُونَ فَکٰانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً.

جن (72) 1 و 13 -\15

مراقبت بر عمل

--< حسابرسی و همین مدخل، ارزیابی عمل

مسئولیّت عمل

242. مسئولیّت نداشتن پیامبر صلی الله علیه و آله برای اجبار مردم به اعمال صالح:

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکُوا وَ مٰا جَعَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ. انعام (6) 107

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ .... انعام (6) 135

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ. زمر (39) 39

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً ....

شوری (42) 48

243. پیامبر صلی الله علیه و آله ، مسئول عمل خویش:

... وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ ....

انعام (6) 52

... فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ .... نور (24) 54

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً ....

شوری (42) 48

244. مسئول بودن انسان، در مقابل اعمال و رفتار خویش:

... مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ .... انعام (6) 52

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ .... انعام (6) 135

... وَ لاٰ تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلاّٰ عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ .... انعام (6) 164

فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ

عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. حجر (15) 92 و 93

... وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمّٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. نحل (16) 93

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ .... کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً . اسراء (17) 13 و 14

... لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ. طه (20) 15

قُلْ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا أَجْرَمْنٰا وَ لاٰ نُسْئَلُ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. سبأ (34) 25

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَسٰاءَ فَعَلَیْهٰا ....

فصّلت (41) 46

... سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ. زخرف (43) 19

قُلْ یٰا أَیُّهَا الْکٰافِرُونَ

لاٰ أَعْبُدُ مٰا تَعْبُدُونَ

وَ لاٰ أَنْتُمْ عٰابِدُونَ مٰا أَعْبُدُ

وَ لاٰ أَنٰا عٰابِدٌ مٰا عَبَدْتُّمْ

وَ لاٰ أَنْتُمْ عٰابِدُونَ مٰا أَعْبُدُ

لَکُمْ دِینُکُمْ وَ لِیَ دِینِ. کافرون (109) 1 -\6

245. اعلام عدم مسئولیّت هود علیه السلام از اعراض قوم و رفتار آنان، پس از ابلاغ پیام الهی به آنان:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ ....

هود (11) 50 و 57

246. مسئولیّت نداشتن هیچ انسانی، در قبال وزر و وبال اعمال دیگران:

... وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ ....

انعام (6) 31

... وَ لاٰ تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلاّٰ عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ .... انعام (6) 164

لِیَحْمِلُوا أَوْزٰارَهُمْ کٰامِلَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ....

نحل (16) 25

... وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ .... اسراء (17) 15

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ .... فاطر (35) 18

... وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ .... زمر (39) 7

أَلاّٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ. نجم (53) 38

نیز --< حسابرسی، حسابرسی از اعمال

مسابقه در عمل

--< همین مدخل، سبقت در عمل

مشاهدۀ عمل

247. مواجه شدن انسانها با کردار خود، از اهداف حشر آنان:

یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النّٰاسُ أَشْتٰاتاً لِیُرَوْا أَعْمٰالَهُمْ.

زلزال (99) 6

248. قابل رؤیت بودن تمام اعمال، در قیامت:

... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 110

وَ قٰالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمٰا تَبَرَّؤُا مِنّٰا کَذٰلِکَ یُرِیهِمُ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ حَسَرٰاتٍ عَلَیْهِمْ وَ مٰا هُمْ بِخٰارِجِینَ مِنَ النّٰارِ.

بقره (2) 167

یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ مٰا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً .... آل‌عمران (3) 30

... سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. آل‌عمران (3) 180

... قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. توبه (9) 94

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ

وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 105

... وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً. کهف (18) 49

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ. زمر (39) 48

وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعیٰ

وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُریٰ. نجم (53) 39 و 40

... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً .... مزمّل (73) 20

... یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ .... نبأ (78) 40

وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ.

تکویر (81) 13 و 14

یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النّٰاسُ أَشْتٰاتاً لِیُرَوْا أَعْمٰالَهُمْ

فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ. زلزال (99) 6 -\8

249. رؤیت اعمال انسان، از ناحیۀ خداوند:

... وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ .... توبه (9) 94

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ....

توبه (9) 105

250. رؤیت اعمال انسانها از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ .... توبه (9) 94

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ....

توبه (9) 105

251. رؤیت اعمال آدمی از سوی مؤمنان و امامان علیهم السلام :

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

توبه (9) 105

منشأ عمل

252. خداوند، منشأ اعمال و افعال آدمی:

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ وَ مٰا تَعْمَلُونَ. صافّات (37) 96

میزان عمل

--< همین مدخل، ارزیابی عمل و حسابرسی و میزان

نامۀ عمل

--< نامۀ عمل

نظارت بر عمل

--< حسابرسی و همین مدخل، آگاهی از عمل، ارزیابی عمل

نیّت عمل

--< اخلاص و همین مدخل، عمل برای آخرت، عمل برای دنیا و عمل برای رضای خدا

نیکوترین عمل

253. احسان، موجب بهره‌مندی از پاداش نیکوترین عملها:

... ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ ... وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ. زمر (39) 34 و 35

254. تحقّق یافتن نیکوترین عمل از سوی انسان، فلسفۀ آفرینش جهان و نظام مرگ و حیات، از جانب خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً .... هود (11) 7

إِنّٰا جَعَلْنٰا مٰا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَهٰا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً. کهف (18) 7

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً .... ملک (67) 2

255. عمل صواب و مطابق واقع، از نیکوترین اعمال:

... لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً ... (1)ملک (67) 2

عمل صالح

--<عمل

عمو

خانۀ عمو

1. استفاده از خوراکیهای خانۀ عمو، بدون هیچ اذنی، مباح و جایز:

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ ... وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ ... أَوْ بُیُوتِ أَعْمٰامِکُمْ .... نور (24) 61

عموی ابراهیم

2. آزر، عموی ابراهیم:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ ... (2)انعام (6) 74

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ .... مریم (19) 42

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ .... انبیاء (21) 52

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ .... شعراء (26) 70

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ .... صافّات (37) 85

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ .... زخرف (43) 26

عموی یعقوب

3. اسماعیل علیه السلام ، عموی یعقوب علیه السلام :

أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قٰالَ لِبَنِیهِ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی قٰالُوا نَعْبُدُ إِلٰهَکَ وَ إِلٰهَ آبٰائِکَ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ ....

بقره (2) 133

منزلت عمو

4. عموی انسان، به منزلۀ پدر او:

أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قٰالَ لِبَنِیهِ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی قٰالُوا نَعْبُدُ إِلٰهَکَ وَ إِلٰهَ آبٰائِکَ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ ... (3)

بقره (2) 133

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ .... انعام (6) 74

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ .... مریم (19) 42

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ .... انبیاء (21) 52

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ .... شعراء (26) 70

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ .... صافّات (37) 85

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ .... زخرف (43) 26

عموی ابراهیم

--<آزر


1) 1) . طبق روایتی از امام صادق علیه السلام مقصود از «احسن عملاً» آن است که به صواب نزدیک‌تر باشد و صائب بودن عمل، آن است که در آن خشیت خدا و نیت درست و نیکو باشد. (الکافی، ج 2، ص 16، ح 4؛ البرهان، ج 3، ص 80 و ج 4، ص 359، ح 2)

2) 2) . بنا بر گفتۀ شیعیان، آزر، جدّ مادری ابراهیم یا عموی وی بوده است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 497) برداشت بنا بر احتمال دوم است

3) 3) . اسماعیل علیه السلام از «آباء» یعقوب علیه السلام شمرده شده، به این‌سبب که عرب «عمو» را نیز «اب» می‌گوید، چنانکه «جدّ» را «اب» می‌نامد و این به علّت وجوب تعظیم عمو و جدّ است، مانند تعظیم پدر و در حدیث آمده است: عموی هر کس مثل پدر او است. (مجمع‌البحرین، ج 1، ص 269؛ تفسیر الصّافی، ج 1، ص 191 -\192)

عمّه

حکم ازدواج با عمّه

1. حرمت ازدواج انسان با عمّۀ خویش:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ ... وَ عَمّٰاتُکُمْ .... نساء (4) 23

خانۀ عمّه

2. انسان، مجاز به استفاده از خوراکیهای خانۀ عمّه‌اش، بدون نیاز به اجازه:

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ ... وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ ... أَوْ بُیُوتِ عَمّٰاتِکُمْ .... نور (24) 61

محرمیّت عمّه

3. محرم بودن عمّه‌ها، برای پسر برادرهای‌شان:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ ... أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ .... نور (24) 31

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ ... وَ لاٰ أَبْنٰاءِ إِخْوٰانِهِنَّ ....

احزاب (33) 55

عناد

--<لجاجت

عنکبوت

اشاره

عنکبوت، جانور بندپایی که در شکمش غدّه‌های مولّد تار دارد و با کمک پاهایش از ترشحات این غدّه تار می‌تند و در آن زندگی و تولید مثل و با آن شکار می‌کند. (1)

تشبیه به عنکبوت

1. دوست‌گیرندگان غیر خدا، همانند عنکبوت، در ساختن خانۀ سست و بی‌بنیاد:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ ... (2)عنکبوت (29) 41

2. انتخاب‌کنندگان ولیّ، غیر از خداوند، همانند عنکبوت، در ساختن خانۀ سست و بی‌بنیاد:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

عنکبوت (29) 41

3. تشبیه مشرکان به عنکبوت:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ. (3)

عنکبوت (29) 41

4. استفاده از امور محسوس، مثل تشبیه به خانۀ عنکبوت، برای تبیین معارف الهی، از روشهای هدایتی قرآن:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ


1) 1) . فرهنگ بزرگ سخن، ج 5، ص 5110، «عنکبوت»

2) 2) . بر این اساس که «اولیاء» جمع «ولی» و در اصل مشتق از «ولاء» باشد که آن کنایه از دوستی است. (مفردات، ص 885)

3) 3) . جملۀ «مثل الّذین اتّخذوا...» دربردارندۀ تشبیه صفت‌مشرکان بت‌پرست به حال و صفت عنکبوت است، از جهت ضعف و ناتوانی. (التّفسیر المنیر، ج 20، ص 244)

لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

عنکبوت (29) 41

خانۀ عنکبوت

اشاره

5. خانۀ عنکبوت، بی‌بنیاد و سست‌ترین خانه‌ها:

... وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ ....

عنکبوت (29) 41

تشبیه به خانۀ عنکبوت

6. تشبیه بی‌بنیادی شرک، به بی‌بنیادی خانۀ عنکبوت:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً .... عنکبوت (29) 41

7. تشبیه بی‌بنیاد بودن دوستی با غیر خدا، مانند سستی خانۀ عنکبوت:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً .... عنکبوت (29) 41

نیز --< تشبیه

عورت

اشاره

عورت، شرمگاه انسان و تعبیری کنایی و مشتقّ از «عار» است، به این سبب که آشکار شدن آن موجب عار و مذمّت می‌شود. (1)در این مدخل از واژه‌های «سؤات»، «عورات» و «فروج» استفاده شده است.

ستر عورت

اشاره

1. عورت آدم و حوّا علیهما السلام ، مستور از دید یکدیگر، پیش از خوردن از میوۀ شجرۀ ممنوعه:

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا ....

اعراف (7) 19 و 20

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ. اعراف (7) 22

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا .... اعراف (7) 27

فَقُلْنٰا یٰا آدَمُ إِنَّ هٰذٰا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ ...

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ. طه (20) 117 و 121

2. تلاش آدم و حوّا علیهما السلام در پوشاندن عورت و شرمگاه‌شان با برگ درختهای بهشت:

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ ... بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ....

اعراف (7) 19 و 22

فَقُلْنٰا یٰا آدَمُ إِنَّ هٰذٰا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ فَلاٰ یُخْرِجَنَّکُمٰا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ .... طه (20) 117 و 121


1) 1) . مفردات، ص 594، «عور»

3. شرم و حیای انسان، از مکشوف شدن عورت او:

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا .... اعراف (7) 20

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ. اعراف (7) 22

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا .... اعراف (7) 27

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ. طه (20) 121

4. لزوم توجّه به ستر عورت به عنوان یک حکم الهی:

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً ... یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا إِنَّهُ یَرٰاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ تَرَوْنَهُمْ إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ. اعراف (7) 26 و 27

5. ایمان مقتضی عمل به حکم الهی ستر عورت:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ... وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ ....

نور (24) 30 و 31

6. ستر عورت از حکمتهای آفرینش لباس:

... قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ ....

اعراف (7) 26

احکام ستر عورت

7. وجوب پوشاندن عورت از دیگران:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ ... وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ ... (1)نور (24) 30 و 31

8. حرمت نظر نمودن به عورت دیگران:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ ....

نور (24) 30 و 31

9. لزوم پوشش متناسب و ستر عورت برای پدران و مادران در انظار فرزندان:

... لِیَسْتَأْذِنْکُمُ ... وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ ... (2)نور (24) 58

10. لزوم ستر عورت در انظار خدمتکاران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ


1) 1) . بر اساس روایت امام صادق علیه السلام که «یحفظن فروجهنّ» را تفسیر به حفظ عورت نموده است. (تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 588، ح 91)

2) 2) . وجه نامگذاری این سه وقت به عورت برای این است که انسان در این زمانها جامه‌های خویش را کنار می‌نهد و عورتش ظاهر می‌شود. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 243)

ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. نور (24) 58

11. آگاه نشدن فرزندان و خدمتکاران از وضعیّت نامناسب و عورت پدران و مادران، فلسفۀ تشریع حکم اذن گرفتن فرزندان در سه زمان برهنگی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. نور (24) 58

12. توجّه به آگاهی خداوند به حرکات و رفتار انسان، موجب ترغیب به رعایت دستور الهی، در اجتناب از نگاه به نامحرمان و عورت دیگران:

... وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ... إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ. (1)نور (24) 30

فلسفۀ ستر عورت

13. طهارت و پاکی فلسفۀ تشریع حرمت نگاه به نامحرمان و ستر عورت:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ. (2)نور (24) 30

کشف عورت

14. کشف عورت آدم و حوّا علیهما السلام ، از فریبکاری شیطان:

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا .... اعراف (7) 20

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ. اعراف (7) 22

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا إِنَّهُ یَرٰاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ تَرَوْنَهُمْ إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ. اعراف (7) 27

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ .... طه (20) 120 و 121

15. نشان دادن عورت آدم و حوّا علیهما السلام به آنان، از اهداف شیطان، در فریفتن و برهنه کردن ایشان:

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا وَ قٰالَ مٰا نَهٰاکُمٰا رَبُّکُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونٰا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونٰا مِنَ الْخٰالِدِینَ

وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّی لَکُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِینَ

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ .... اعراف (7) 20 -\22

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ


1) 1) . امام صادق علیه السلام فرمود: هر جا که در قرآن دربارۀ حفظ فرج آمده، مقصود حفظ آن از زنا است، مگر در این آیه که مقصود، حفظ فرج از نگاه دیگران است. (تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 587 -\588، ح 90)

2) 2) . همان

أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا .... اعراف (7) 27

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ.

طه (20) 120 و 121

16. کشف عورت و نگاه به شرمگاه دیگران مورد تهدید خداوند:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ. نور (24) 30

17. پیش از نماز بامداد، وقت استراحت نیمروزی (ظهر) و پس از نماز عشا، سه زمان برهنگی، کشف عورت و خلوت پدران و مادران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ. نور (24) 58

ناآگاهان از عورت

18. کودکان ناآگاه از عورت مردان و زنان، مورد استثنا از حکم عدم جواز اظهار زینت زنان:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ ... اَلطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلیٰ عَوْرٰاتِ النِّسٰاءِ .... نور (24) 31

نگاه به عورت

--< همین مدخل، ستر عورت، احکام ستر عورت و نگاه، نگاه به عورت

نیز --< حکم

عُوف بن مالک

عوف بن مالک بن ابی‌عوف الاشجعی، از صحابۀ پیامبر و از همراهان آن حضرت در غزوۀ خیبر و پرچمدار قبیلۀ «اشْجع» در فتح مکّه بود. (1)برخی مفسّران، آیۀ 14 تغابن (64) را در مورد ممانعت همسر و فرزندانش از شرکت وی در جهاد دانسته‌اند و آیه ضمن بیان دشمنی برخی همسران و فرزندان، مؤمنان را از پیروی آنان برحذر داشت. (2)نیز مفسّران، آیات 2 و 3 طلاق (65) را دربارۀ اسارت فرزندش و شکایت عوف از گرفتاری و ابراز نیاز خود نزد پیامبر صلی الله علیه و آله دانسته‌اند که پس از دلداری پیامبر صلی الله علیه و آله به گشایش امر وی، آیات مزبور نازل شد. (3)

عُوَیم بن ساعده

عویم بن ساعدة بن عائش بن قیس از انصار و تیرۀ


1) 1) . الاستیعاب، ج 3، ص 297؛ اسدالغابه، ج 4، ص 300

2) 2) . جامع‌البیان، ج 14، جزء 28، ص 159؛ الکشاف، ج 4،ص 550

3) 3) . جامع‌البیان، ج 12، جزء 28، ص 177؛ الکشاف، ج 4، ص 556

اوس و از بدریّون بود. (1)برخی مفسّران، آیۀ 108 توبه (9) را دربارۀ وی و دیگر مؤمنانی دانسته‌اند که پس از غائط، خود را با آب تطهیر می‌کردند و خداوند ضمن ستایش از آنان این‌گونه تطهیر را مورد تحسین قرار داد، (2)نیز مقصود از سؤال‌کنندگان در «یسألونک ماذا احلّ لهم» در آیۀ 4 مائده (5) وی و تعدادی دیگر از صحابه دانسته شده که از پیامبر صلی الله علیه و آله دربارۀ خوردنیهای حلال سؤال کردند. (3)

عهد

اشاره

عهد در لغت، حفظ و نگهداری چیزی و مراعات آن در همۀ احوال است. (4)عهد خدا گاهی به معنایی است که مرتکز عقلی ما است، گاهی به معنایی است که قرآن و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله ، ما را به آن امر کرده و گاهی به معنای تعهداتی است که ما بندگان خودمان ملتزم به انجام دادن آن می‌شویم که در اصل شرع واجب نیست، مثل نذر. (5)در این مدخل از واژه‌های «أیمان»، «عهد»، «عقد» و «میثاق» استفاده شده است.

اهمّ عناوین: عهد با خدا، عهد با محمّد صلی الله علیه و آله ، عهد خدا، عهدشکنان، عهدشکنی.

احکام عهد

--< همین مدخل، عهد با خدا، احکام عهد با خدا، وفای به عهد، احکام وفای به عهد

امتحان با عهد

1. سوگند و پیمان با دیگران، زمینۀ آزمایش الهی برای انسان:

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَهٰا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکٰاثاً تَتَّخِذُونَ أَیْمٰانَکُمْ دَخَلاً بَیْنَکُمْ أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبیٰ مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمٰا یَبْلُوکُمُ اللّٰهُ بِهِ ... (6)

نحل (16) 92

سؤال از عهد

2. مورد سؤال و حسابرسی قرار گرفتن انسان در قبال عهد و پیمان خویش:

... وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً.

اسراء (17) 34

... وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 15

عهد آدم علیه السلام

--< همین مدخل، عهدکنندگان با خدا، آدم علیه السلام

عهد ابرار

--< همین مدخل، وفای به عهد، وفاکنندگان به عهد، ابرار

عهد ابراهیم علیه السلام

3. تعهّد ابراهیم علیه السلام برای استغفار به پیشگاه الهی جهت آمرزش گناهان آزر:

وَ مٰا کٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ


1) 1) . النّسب، ابن‌سلام، ص 271؛ اسدالغابه، ج 4، ص 303

2) 2) . جامع‌البیان، ج 7، جزء 11، ص 42؛ الدرالمنثور، ج 4،ص 290؛

3) 3) . روح‌المعانی، ج 4، جزء 6 ، ص 93

4) 4) . مفردات، ص 591، «عهد»

5) 5) . همان، ص 592، «عهد»

6) 6) . بنا بر اینکه «ایمان» به معنای عهد باشد. (مجمع‌البیان،ج 5 -\6 ، ص 589)

وَعَدَهٰا إِیّٰاهُ فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَأَوّٰاهٌ حَلِیمٌ . توبه (9) 114

عهد امامت

4. عدم شایستگی ستمگران برای اعطای عهد امامت از سوی خداوند، به آنان:

... إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً ... لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ. بقره (2) 124

5. پرسش ابراهیم علیه السلام از خداوند، برای آگاهی از اعطای عهد امامت به بعضی از نسل خود:

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ. (1)بقره (2) 124

6. اعطای عهد امامت از سوی خداوند، شایستۀ معصومان از ظلم و گناه:

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ. (2)بقره (2) 124

7. شرک انسان (حتی در پاره‌ای از عمر وی)، مانع اعطای امامت به وی از سوی خداوند:

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ. (3)بقره (2) 124

عهد امّتها

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدکنندگان با خدا، امّتها

عهد انبیا

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدکنندگان با خدا، انبیا

عهد انسانها

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدکنندگان با خدا، انسانها

عهد با بنی‌اسرائیل

--< بنی‌اسرائیل، عهدهای بنی‌اسرائیل

عهد با خدا

آثار عهد با خدا

8. عهد و پیمان با خدا و ایستادگی بر آن، موجب داشتن حق شفاعت در قیامت:

یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمٰنِ وَفْداً

لاٰ یَمْلِکُونَ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً. (4)مریم (19) 85 و 87


1) 1) . گروهی گفته‌اند: مقصود از عهد در آیۀ مزبور، عهد امامت است (جامع‌البیان، ج 1، جزء 1، ص 738) و «من» برای «تبعیض» است. (التفسیرالکبیر، ج 2، ص 37)

2) 2) . علمای ما [امامیّه] به این آیه استدلال کرده‌اند که کسی به امامت نمی‌رسد مگر معصوم از قبایح و زشتیها باشد، زیرا خداوند قید ظالم به عهد امامت را نفی کرده و کسی که معصوم نیست یا ظالم به نفس خود و یا ظالم به دیگران است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 380)

3) 3) . مقصود از «ظلم» در آیه، شرک است. (جامع‌البیان، ج 1، جزء 1، ص 738) برداشت بر اساس این مبنای اصولی است که مشتق، حقیقت در اعمّ از متلبّس فی الحال و منقضی باشد

4) 4) . «عهد» به معنای ایمان و اقرار به وحدانیّت خداوند و تصدیق انبیا و رسولان الهی است. یعنی مؤمنان فقط مالک شفاعت هستند که دارای عهد ایمان هستند چه شفاعت به غیر یا استدعای شفاعت به خویشتن، اما کافران و مجرمان بهره‌ای از شفاعت ندارند. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 820)

احکام عهد با خدا

9. وجوب پایبندی انسان به عهد و پیمانهای مقرّر بین خود و خداوند:

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ. بقره (2) 27

... وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی .... بقره (2) 40

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ وَ رَفَعْنٰا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اذْکُرُوا مٰا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ.

بقره (2) 63

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ. بقره (2) 83

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ. بقره (2) 84

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ وَ رَفَعْنٰا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اسْمَعُوا قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمٰا یَأْمُرُکُمْ بِهِ إِیمٰانُکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. بقره (2) 93

أَ وَ کُلَّمٰا عٰاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِیقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. بقره (2) 100

... وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا .... بقره (2) 177

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 77

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ

فَمَنْ تَوَلّٰی بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ.

آل‌عمران (3) 81 و 82

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ.

آل‌عمران (3) 187

وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِیثٰاقِهِمْ وَ قُلْنٰا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً وَ قُلْنٰا لَهُمْ لاٰ تَعْدُوا فِی السَّبْتِ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. نساء (4) 154

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً.

نساء (4) 155

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ... (1)مائده (5) 1

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً وَ قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ ...

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ لَعَنّٰاهُمْ وَ جَعَلْنٰا قُلُوبَهُمْ قٰاسِیَةً یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ وَ نَسُوا


1) 1) . مقصود از «عقود» کلّ عقود عهود با خدا و غیر خدا است. (المیزان، ج 5، ص 157 -\158)

حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ وَ لاٰ تَزٰالُ تَطَّلِعُ عَلیٰ خٰائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ .... مائده (5) 12 و 13

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ. مائده (5) 14

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً کُلَّمٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ. مائده (5) 70

... وَ بِعَهْدِ اللّٰهِ أَوْفُوا ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ ....

انعام (6) 152

تِلْکَ الْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الْکٰافِرِینَ

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ. اعراف (7) 101 و 102

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْکِتٰابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنٰا وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثٰاقُ الْکِتٰابِ أَنْ لاٰ یَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَ دَرَسُوا مٰا فِیهِ وَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ. اعراف (7) 169

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ. توبه (9) 75

أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمیٰ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ.

رعد (13) 19 و 20

وَ الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ ...

أُولٰئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ. رعد (13) 25

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ .... نحل (16) 91

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً إِنَّمٰا عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. نحل (16) 95

... وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً.

اسراء (17) 34

وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِلیٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً. طه (20) 115

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 15

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّیْطٰانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ. یس (36) 60

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ. زخرف (43) 49

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 10

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّکُمْ وَ قَدْ أَخَذَ مِیثٰاقَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. حدید (57) 8

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ.

معارج (70) 32

نیز --< همین مدخل، وفای به عهد، احکام وفای به عهد

سوداگری با عهد خدا

10. سوداگری با عهد الهی، عامل محروم شدن از پاکیزگی و رشد یافتن انسان از سوی خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 77

11. سوداگری با عهد الهی، درپی‌دارندۀ عذاب دردناک خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 77

12. دنیاطلبی، از عوامل سوداگری انسان در برابر عهد با خدا:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 77

13. سوداگری با عهد خداوند، عامل محرومیّت از بهره‌های آخرتی:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 77

14. بی‌ارزش بودن درآمد و کسب از سوداگری با عهد خداوند، در برابر نعمتهای آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 77

15. سوداگری با عهد الهی، عامل غضب الهی و محروم شدن سوداگران از سخن گفتن و توجّه نمودن خداوند به آنان در آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 77

16. سوداگری برخی عالمان اهل‌کتاب با عهدهای الهی، در مقابل دریافت بهای اندک:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً .... آل‌عمران (3) 75 و 77

نیز --< همین مدخل، عهدشکنی با خدا

عوامل عهد با خدا

17. عهد بستن انسان با خداوند، هنگام احساس نیاز:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ. توبه (9) 75

عهدشکنی با خدا

اشاره
18. نقض عهد با خداوند از سوی بنی‌اسرائیل زمان موسی علیه السلام :

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ

ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیٰارِهِمْ تَظٰاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ

وَ الْعُدْوٰانِ وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُسٰاریٰ تُفٰادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْرٰاجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتٰابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذٰلِکَ مِنْکُمْ إِلاّٰ خِزْیٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یُرَدُّونَ إِلیٰ أَشَدِّ الْعَذٰابِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ وَ رَفَعْنٰا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اسْمَعُوا قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمٰا یَأْمُرُکُمْ بِهِ إِیمٰانُکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ.

بقره (2) 83 -\85 و 92 و 93

19. وفا نکردن انسان در عهد با خداوند، نشانۀ بی‌ایمانی و کفر:

وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ وَ رَفَعْنٰا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اسْمَعُوا قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمٰا یَأْمُرُکُمْ بِهِ إِیمٰانُکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

أَ وَ کُلَّمٰا عٰاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِیقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. بقره (2) 92 و 93 و 100

20. نقض عهد با خداوند، ناپسند و دارای ملامت:

وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ وَ رَفَعْنٰا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اسْمَعُوا قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمٰا یَأْمُرُکُمْ بِهِ إِیمٰانُکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. بقره (2) 92 و 93

21. غفلت انسان از فرجام اعمال خود، عامل نقض عهد با خداوند:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ

ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیٰارِهِمْ تَظٰاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُسٰاریٰ تُفٰادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْرٰاجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتٰابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذٰلِکَ مِنْکُمْ إِلاّٰ خِزْیٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یُرَدُّونَ إِلیٰ أَشَدِّ الْعَذٰابِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 84 و 85

22. التقاط در اعتقادات، عامل نقض عهد با خداوند:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ

ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیٰارِهِمْ تَظٰاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُسٰاریٰ تُفٰادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْرٰاجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتٰابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذٰلِکَ مِنْکُمْ إِلاّٰ خِزْیٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یُرَدُّونَ إِلیٰ أَشَدِّ الْعَذٰابِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 84 و 85

23. عهدشکنی با خداوند، موجب زیان به خود:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 10

24. کفر ورزیدن به خداوند و انکار ربوبیّت یگانۀ او، خروج از فطرت و شکستن میثاق او:

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... وَ قَدْ أَخَذَ مِیثٰاقَکُمْ ....

حدید (57) 8

25. عهدشکنی با خدا، به منزله خیانت به ضمانت الهی:

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ وَ لاٰ تَنْقُضُوا الْأَیْمٰانَ بَعْدَ تَوْکِیدِهٰا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّٰهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً .... نحل (16) 91

26. انسان، در معرض شکستن عهد و پیمانهای خویش با خدا:

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ وَ لاٰ تَنْقُضُوا الْأَیْمٰانَ بَعْدَ تَوْکِیدِهٰا .... نحل (16) 91

نیز --< همین مدخل، سوداگری با عهد خدا

آثار عهدشکنی با خدا
اشاره
27. عهدشکنی آدم علیه السلام به سبب فراموشی و عدم اراده:

وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِلیٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً. طه (20) 115

1. خسران
28. عهدشکنی در پی دارندۀ خسران و زیان برای انسان:

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ. بقره (2) 27

2. ضلالت
29. عهدشکنی با خدا، موجب گمراهی و ضلالت:

... وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ .... بقره (2) 26 و 27

3. فسق
30. وفا نکردن به عهد و پیمانهای الهی، گناه و موجب فسق:

... وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ .... بقره (2) 26 و 27

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ

فَمَنْ تَوَلّٰی بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ.

آل‌عمران (3) 81 و 82

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ. اعراف (7) 102

4. محرومیّت از بهره‌های اخروی
31. سوداگری با پیمانهای الهی، مایۀ محرومیّت از هرگونه بهرۀ آخرتی:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ....

آل‌عمران (3) 77

5. محرومیّت از دوستی خدا
32. عهدشکنی و خیانت در آن، مایۀ محرومیّت از محبت و دوستی الهی:

اَلَّذِینَ عٰاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِی کُلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لاٰ یَتَّقُونَ

وَ إِمّٰا تَخٰافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیٰانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلیٰ سَوٰاءٍ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْخٰائِنِینَ. (1)انفال (8) 56 و 58


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از خیانت، عهدشکنی باشد. (المیزان، ج 9، ص 113)

6 . محرومیّت از رشد
33. عهدشکنی و نقض کردن پیمانهای الهی، مایۀ محرومیّت از تزکیه و رشد الهی:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ ... وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ ....

آل‌عمران (3) 77

7. محرومیّت از سخن با خدا
34. عهدشکنی و سوداگری با آن، مایۀ محروم شدن از توجه و سخن گفتن خدا با آنان در آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ....

آل‌عمران (3) 77

8 . محرومیّت از عنایت الهی
35. سوداگری با عهدهای الهی، مایۀ محرومیّت از عنایات الهی در آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ ... وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ .... آل‌عمران (3) 77

9. نفاق
36. عهدشکنی منافقان، موجب ابتلای قلب آنان به نفاقی دایم تا لحظۀ مرگ و قیامت:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ. توبه (9) 75 -\77

عوامل عهدشکنی با خدا
1. بی‌ایمانی
37. فقدان ایمان، از علل پایبند نبودن یهود به عهد و پیمانهای الهی:

أَ وَ کُلَّمٰا عٰاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِیقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. بقره (2) 100

2. دنیاپرستی
38. دنیاپرستی، از عوامل عهد و پیمان‌شکنی علمای اهل‌کتاب:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ.

آل‌عمران (3) 187

کیفر عهدشکنی با خدا
39. عهدشکنی با خدا، موجب ابتلا به لعن و نفرین خداوند:

وَ الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ.

رعد (13) 25

40. عهدشکنی با خدا، موجب قرار گرفتن در بدترین سرا در آخرت:

وَ الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ.

رعد (13) 25

41. عهدشکنی و دین‌فروشی، موجب استحقاق عذاب دردناک الهی:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً

قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 77

42. عهدشکنی، موجب غضب الهی و محرومیت عهدشکنان از سخن گفتن و توجّه نمودن خداوند به آنان در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ ... فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ .... آل‌عمران (3) 77

43. عهدشکنی با پیامبر صلی الله علیه و آله و تخلّف از قول و قرار با آن، زمینه‌ساز گرفتار شدن به غضب الهی:

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی. طه (20) 86

44. عهدشکنی فرعونیان، مایۀ گرفتاری آنان به انتقام و کیفر الهی:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ.

اعراف (7) 130 و 134 -\136

نیز --< همین مدخل، عهدشکنی با خدا، آثار عهدشکنی با خدا

موانع عهدشکنی با خدا
1. تقواپیشگی
45. تقواپیشگی، مانع عهدشکنی، و پشتوانۀ تعهّدات انسان نسبت به خداوند:

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7

2. توجّه به بازخواست خدا
46. توجّه به مورد سؤال و حسابرسی قرار گرفتن انسان در قبال تعهّدات خویش از سوی خدا، مانع عهدشکنی او:

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً.

اسراء (17) 34

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 15

3. توجّه به پاداش الهی
47. توجّه به پاداش الهی در قبال وفای به عهد، از موانع عهدشکنی انسان:

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً إِنَّمٰا عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

مٰا عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ بٰاقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

نحل (16) 95 و 96

4. توجّه به علم خدا
48. اعتقاد و توجّه به علم خداوند به همۀ اعمال آدمیان، پشتوانۀ اجرایی تعهّدات آنان نسبت به خداوند:

وَ اذْکُرُوا ... وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ

سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

مائده (5) 7

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ ... إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ. (1)

نحل (16) 91

5. توجّه به مشیّت الهی
49. توجّه انسان به مشیّت الهی، مایۀ وفای به عهد و مانع وی از پیمان‌شکنی:

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً

قٰالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً

وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلیٰ مٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً

قٰالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ صٰابِراً وَ لاٰ أَعْصِی لَکَ أَمْراً.

کهف (18) 65 -\69

6 . توجّه به ناپایداری دنیا
50. توجّه آدمی به زوال‌پذیری مطامع دنیایی، مانع پیمان‌شکنی وی:

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً إِنَّمٰا عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

مٰا عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ بٰاقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

نحل (16) 95 و 96

7. توجّه به نظارت الهی
51. توجّه به نظارت الهی بر عهد و پیمانهای آدمی، مانع پیمان‌شکنی وی:

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. نساء (4) 33

قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ فَلَمّٰا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قٰالَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ.

یوسف (12) 66

نیز --< همین مدخل، وفای به عهد، زمینه‌های وفای به عهد

غفلت از عهد با خدا

52. یادآوری عهد خدا با انسانها در عالم ذر بر ربوبیّت خود برای جلوگیری از ادّعای غفلت از آن در قیامت:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 172

عهدکنندگان با خدا

1. آدم علیه السلام
53. اخذ عهد و پیمان خداوند از آدم علیه السلام :

وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِلیٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً. طه (20) 115

54. به فراموشی سپردن عهد خدا از سوی آدم علیه السلام ، زمینۀ عصیان او:

وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِلیٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ.

طه (20) 115 و 120 و 121


1) 1) . از تعلیل «انّ اللّه یعلم ما تفعلون» برمی‌آید که به عهد وپیمان خود با خدا وفادار باشید، زیرا خدا از اعمال شما آگاه است

2. ابراهیم علیه السلام
55. اخذ عهد و پیمان شدید خدا از ابراهیم علیه السلام :

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ ... وَ إِبْرٰاهِیمَ ...

وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

3. امّتها
56. عهد و پیمان الهی از امّتهای انبیای گذشته به تصدیق پیامبرشان و عمل به تعالیم آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... (1)آل‌عمران (3) 81

57. ایمان به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و یاری کردن او عهد و میثاق الهی از انبیای گذشته:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ ... (2)

آل‌عمران (3) 81

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

58. پایبندی اقلّیّتی از امّتهای پیشین به پیمان خود:

تِلْکَ الْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الْکٰافِرِینَ

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ. اعراف (7) 101 و 102

وَ إِخْوٰانُهُمْ یَمُدُّونَهُمْ فِی الغَیِّ ثُمَّ لاٰ یُقْصِرُونَ.

اعراف (7) 202

4. انبیا
59. عهد و پیمان گرفتن اکید خداوند از انبیا مبنی بر ادای رسالت خود، در دعوت انسانها به بندگی خداوند:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا ....

آل‌عمران (3) 81

60. ایمان به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و یاری کردن او، عهد و میثاق الهی از انبیای گذشته و امّتهای آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ ... (3)

آل‌عمران (3) 81

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

61. اقرار انبیا به عهد و پیمان الهی گرفته شده از آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ


1) 1) . امام صادق علیه السلام : تقدیر «و إذ أخذ اللّه میثاق...» چنین است که از امّتهای پیامبران پیمان گرفت بر تصدیق پیامبرشان و عمل کردن به آن چیزی که آورده‌اند». (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 784؛ التبیان، ج 2، ص 514)

2) 2) . از علی علیه السلام نقل شده است: خداوند آدم علیه السلام و انبیای پس‌از او را نفرستاد مگر که از آنان پیمان گرفت که اگر خدا محمّد صلی الله علیه و آله را مبعوث به رسالت کرد و آن پیامبر زنده بود به او ایمان آورد و او را یاری کند. (التفسیر الکبیر، ج 3، ص 274)

3) 3) . از علی علیه السلام نقل شده است: خداوند آدم علیه السلام و انبیای پس‌از او را نفرستاد مگر که از آنان پیمان گرفت که اگر خدا محمّد علیه السلام را مبعوث به رسالت کرد و آن پیامبر زنده بود به او ایمان آورد و او را یاری کند. (التفسیر الکبیر، ج 3، ص 274)

فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ.

آل‌عمران (3) 81

62. پرسش خداوند از انبیا، در مورد عهد و میثاق گرفته شده از آنان:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً

لِیَسْئَلَ الصّٰادِقِینَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً أَلِیماً.

احزاب (33) 7 و 8

63. عظمت و بزرگی عهد و پیمان انبیا با خداوند، در مورد ایمان آوردن به انبیای بعدی و یاری کردن آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ ... قٰالَ فَاشْهَدُوا ... (1)آل‌عمران (3) 81

64. دستور خداوند به پیامبران و امّتهای آنان، به تحمّل ادای شهادت بر عهد و میثاق گرفته شده از آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ.

آل‌عمران (3) 81

65. پیامبراکرم صلی الله علیه و آله مأمور یاد آوری عهد و میثاق الهی از انبیای پیشین، مبنی بر لزوم ایمان به پیامبران بعدی:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ ... (2)

آل‌عمران (3) 81

66. وحدت امّتها در پرتو پیروی از پیامبر واحد، عهد و میثاق الهی با انبیا:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ ... (3)

آل‌عمران (3) 81

67. اعتراف انبیا و امّتهای گذشته نسبت به عهد و میثاق الهی، دربارۀ ایمان و یاری کردن رسولان بعدی:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا .... آل‌عمران (3) 81

68. گرفتن عهد و پیمان از پیامبران، برای تصدیق و نصرت یکدیگر، با دادن کتاب و حکمت به آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ .... آل‌عمران (3) 81

69. عهد و پیمان گرفتن خداوند از انبیای خود، شایستۀ یادآوری:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ .... آل‌عمران (3) 81

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ ... وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. (4)احزاب (33) 7

5. انسانها
70. عهد انسان با خدا، بر شکرگزاری، در صورت نجات از خطر مرگ:

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ


1) 1) . گرفتن عهد و پیمان و سپس دستور به تحمّل آن، سپس دستور به تحمّل و ادای شهادت بر آن، گواه عظمت آن است

2) 2) . بنا بر اینکه «إذ» متعلّق به «اذکر» مقدّر باشد.(مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 784)

3) 3) . لزوم ایمان و تبعیّت از پیامبر بعدی، بیانگر آن است که‌در هر زمان، یک پیامبر محور بوده که بر اساس پیروی از او، امّتها متّحد خواهند شد و جملۀ «قالوا اقررنا» یعنی انبیا و پیروانشان گفتند: بله اقرار کردیم به آنچه امر کردی. (همان، ص 785)

4) 4) . بنا بر اینکه متعلّق «إذ»، «اذکر» مقدّر باشد

تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ. انعام (6) 63

71. ایمان آوردن به خدا، میثاق انسانها با خداوند:

... وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّکُمْ وَ قَدْ أَخَذَ مِیثٰاقَکُمْ .... حدید (57) 8

72. عهد خداوند با انسانها، بر عدم پرستش و پیروی از شیطان:

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّیْطٰانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ. یس (36) 60

6 . حوّا علیها السلام
73. عهد و پیمان آدم و حوّا علیهما السلام با خدا در زمان بارداری حوّا علیها السلام ، مبنی بر شکرگزاری به درگاه وی، در صورت دارا شدن فرزند صالح:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ. (1)اعراف (7) 189

74. عمل نکردن حوّا علیها السلام و آدم علیه السلام به عهد خویش با خدا، مبنی بر سپاسگزاری از او در صورت اعطای فرزند صالح به وی:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً جَعَلاٰ لَهُ شُرَکٰاءَ فِیمٰا آتٰاهُمٰا فَتَعٰالَی اللّٰهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ. اعراف (7) 189 و 190

7. علمای اهل‌کتاب
75. اخذ عهد و میثاق خداوند از علمای اهل‌کتاب، در راستای بیان کتاب خدا برای مردم و کتمان نکردن آن:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ.

آل‌عمران (3) 187

76. ناآگاهی علمای اهل‌کتاب (دین‌فروش)، از ارزش والای عهد و پیمان الهی:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً .... آل‌عمران (3) 187

77. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور توجّه دادن علمای اهل‌کتاب به عهد و میثاق‌شان با خداوند:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ ... (2)

آل‌عمران (3) 187

78. عهد گرفتن خداوند از علمای اهل‌کتاب، شایستۀ یادآوری:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ ....

آل‌عمران (3) 187

نیز --< همین مدخل، عهدشکنان، اهل‌کتاب

8 . عیسی علیه السلام
79. اخذ عهد و پیمان مؤکّد خداوند از عیسی علیه السلام :

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ ... وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7


1) 1) . مقصود از «نفس واحدة» آدم علیه السلام و «و جعل منها زوجها» حوّا علیها السلام است (فتح‌القدیر، ج 2، ص 274) و بنا بر روایات وارده، مراد از تعهدکنندگان در آیه حضرت آدم و حوّا علیهما السلام هستند. (تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 107 -\110، ح 397 -\400)

2) 2) . بنا بر اینکه متعلّق «إذ»، «اذکر» باشد

9. محمّد صلی الله علیه و آله
80. اخذ عهد و پیمان اکید خداوند از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ ... وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

10. منافقان
81. عهد و پیمان منافقان با خدا، مبنی بر صالح کردن خویشتن، در صورت اعطای مال به آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ...

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ ... وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ.

توبه (9) 73 و 75

82. عهد و پیمان برخی منافقان صدر اسلام با خدا، مبنی بر پرداخت زکات و صدقه، در صورت برخورداری از مال و فضل الهی:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ ....

توبه (9) 74 و 75

11. موسی علیه السلام
83. اخذ عهد و پیمان مؤکّد خداوند از موسی علیه السلام :

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ ... وَ مُوسیٰ ...

وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

84. عهد خداوند با موسی علیه السلام دربارۀ رفع عذاب فرعونیان، در صورت روی آوردن آنان به حق:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ .... اَلسّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ. (1)

زخرف (43) 46 و 49

85. مستجاب‌الدّعوه بودن موسی علیه السلام در درگاه خداوند، از آثار وفای عهد خدا با او:

... قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ ... (2)اعراف (7) 134

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ.

زخرف (43) 46 و 49

86. عهد و پیمان موسی علیه السلام با خداوند، بر یاری نکردن مجرمان و گناهکاران:

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ. (3)قصص (28) 17

12. مؤمنان
87. اطاعت مطلق از خداوند، عهد و پیمان الهی با مؤمنان:

وَ اذْکُرُوا ... مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا .... مائده (5) 7

88. برخی مؤمنان، در انتظار فرا رسیدن فرصتی مناسب برای عمل به عهد خویش با خدا:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا


1) 1) . با توجّه به آیات قبل و بعد آیه 49 فرعونیان مبتلا به‌عذاب دنیایی خداوند بودند و به موسی علیه السلام متوسل می‌شدند که طبق عهد و وعدۀ خدا با شما اگر حق را بپذیریم عذاب را از ما بر می‌دارد، ما به حق گرویدیم و دعا کن خداوند از ما رفع عذاب نماید. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10 ، ص 77)

2) 2) . به نشانی افعال و آثاری که قبلاً از دعای موسی علیه السلام دیده بودند، چنین استنباط کرده بودند که عهدی بین موسی علیه السلام و خداوند برقرار است که خداوند دعای او را قبول می‌کند. بدین جهت فرعونیان از موسی علیه السلام خواستند تا از خداوند بخواهد از آنان رفع بلا نماید و آنان هم ایمان بیاورند. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 724)

3) 3) . جملۀ «فلن اکون ظهیراً للمجرمین» در واقع عهد موسی علیه السلام با خدا است. (المیزان، ج 16، ص 19)

بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. احزاب (33) 23

89. شانه خالی نکردن مؤمنان صاحب عهد با خدا، از مسئولیّت تعهّدات خویش:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. احزاب (33) 23

90. مؤمنان وفادار به عهد خود، برخوردار از پاداش الهی:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ الصّٰادِقِینَ بِصِدْقِهِمْ .... احزاب (33) 23 و 24

91. لزوم پایبندی مؤمنان، به عهد و پیمان الهی:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ ...

وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا .... بقره (2) 177

... وَ بِعَهْدِ اللّٰهِ أَوْفُوا ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ. انعام (6) 152

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ وَ لاٰ تَنْقُضُوا الْأَیْمٰانَ بَعْدَ تَوْکِیدِهٰا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّٰهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ. نحل (16) 91

... وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً.

اسراء (17) 34

92. وفادار ماندن برخی مؤمنان، بر سر پیمان خود با خدای خویش:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. احزاب (33) 23

93. به پایان بردن عهد خود با جان باختن بر سر آن از سوی برخی مؤمنان:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. احزاب (33) 23

94. مؤمنان صدر اسلام، پذیرای عهد و پیمان خود با خداوند با اظهار اطاعت از او:

وَ اذْکُرُوا ... وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا .... مائده (5) 7

13. نصارا
95. عهد و پیمان الهی با مدّعیان نصرانیّت (مسیحیان):

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ ....

مائده (5) 14

14. نوح علیه السلام
96. اخذ عهد و پیمان اکید خداوند از نوح نبی علیه السلام :

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ ... مِنْ نُوحٍ ...

وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

15. یهود
97. ارائۀ قربانی و سوخته شدن آن به آتشی از غیب، عهدی الهی در پندار یهود، برای ایمان به رسولان:

اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ عَهِدَ إِلَیْنٰا أَلاّٰ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتّٰی یَأْتِیَنٰا بِقُرْبٰانٍ تَأْکُلُهُ النّٰارُ ... (1)

آل‌عمران (3) 183


1) 1) . شأن نزول آیه در مورد جماعتی از یهود است که به‌پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌گفتند: خداوند با ما چنین عهدی در تورات کرده است که ما ایمان به پیامبری نیاوریم مگر اینکه قربانی او را آتش خورده باشد. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2 ، ص 900)

98. عهد و پیمان نداشتن خداوند با یهود، مبنی بر عذاب نکردن آنان:

... لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَیّٰاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللّٰهِ عَهْداً فَلَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ عَهْدَهُ ... (1)

بقره (2) 80

99. عهد و پیمان خداوند با یهود، در زیر کوه طور با تعهد شدید بر منع ماهیگیری در روز شنبه:

وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِیثٰاقِهِمْ ... وَ قُلْنٰا لَهُمْ لاٰ تَعْدُوا فِی السَّبْتِ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. (2)

نساء (4) 154

100. عهد و پیمان خداوند با یهود، در زیر کوه طور با تعهّد بر ورود به دروازۀ بیت‌المقدّس:

وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِیثٰاقِهِمْ وَ قُلْنٰا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً ... (3)نساء (4) 154

101. عهد و پیمان گرفتن خداوند از یهود، با برافراشتن کوه طور بر سر آنان:

وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِیثٰاقِهِمْ ... (4)نساء (4) 154

102. نسبت ندادن امور ناروا به خداوند، از عهد و پیمانهای خدا با یهودیان:

... أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثٰاقُ الْکِتٰابِ أَنْ لاٰ یَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَ دَرَسُوا مٰا فِیهِ ....

اعراف (7) 169

فراموشی عهد با خدا

103. فراموشی عهد با خدا، زمینۀ کینه و دشمنی همیشگی، میان پیروان ادیان (یهود و نصرانیّت):

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ... (5)مائده (5) 14

104. فراموشی عهد و پیمان با خدا، از سوی نصارا:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ .... مائده (5) 14

105. به فراموشی سپردن عهد خدا از جانب آدم علیه السلام ، زمینۀ عصیان او:

وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِلیٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ.

طه (20) 115 و 120 و 121

گواهان بر عهد خدا

106. خداوند و انبیا، گواهان بر عهد و میثاق الهی، در مورد ایمان آوردن به انبیا و یاری کردن آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ ... قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ.

آل‌عمران (3) 81

نیز --< همین مدخل، گواهی بر عهد


1) 1) . همزۀ استفهام در «أتّخذتم» انکار ابطالی است؛ یعنی‌چنین عهد و پیمانی نزد خدا ندارید

2) 2) . مقصود از «لاتعدوا فی‌السّبت؛ از شنبه تجاوز نکنید»اشاره به حرمت ماهیگیری در روز شنبه است

3) 3) . مقصود از «الباب» بنا به گفتۀ بسیاری از مفسّران، دروازۀ شهر بیت‌المقدّس است

4) 4) . ضمیر «هم» به قوم موسی - که یهود باشند - مربوط است که در آیۀ پیش از آنان یاد شده است

5) 5) . بنا بر اینکه ضمیر «بینهم» به یهود و نصارا مربوط باشد. (الکشاف، ج 1، ص 617)

موارد عهد با خدا

1. اجتناب از عبادت شیطان
107. عهد و میثاق انسانها با خدا، برای خودداری از عبادت شیطان:

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّیْطٰانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ. یس (36) 60

2. ادای گواهی
108. دستور خداوند به پیامبران و امّتهای آنان، به ادای شهادت بر عهد و میثاق گرفته شده از آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ.

آل‌عمران (3) 81

3. امامت

--< همین مدخل، عهد امامت

4. ایمان به انبیا
109. پیامبراکرم صلی الله علیه و آله مأمور یادآوری عهد و میثاق الهی از انبیای پیشین، مبنی بر لزوم ایمان به پیامبران بعدی:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ ... (1)

آل‌عمران (3) 81

110. اعتراف انبیا و امّتهای گذشته به عهد و میثاق الهی، دربارۀ ایمان و یاری کردن رسولان بعدی:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا .... آل‌عمران (3) 81

111. گرفتن عهد و پیمان از پیامبران، برای تصدیق و نصرت یکدیگر، با آمدن کتاب و حکمت برای آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ .... آل‌عمران (3) 81

5. بیان کتاب خدا
112. عهد و پیمان اهل‌کتاب با خدا، جهت بیان کتاب خدا برای مردم و کتمان نکردن آن:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ .... آل‌عمران (3) 187

113. اهل‌کتاب، شکنندۀ عهد خود با خداوند با عدم بیان کتاب خدا برای مردم و کتمان آن:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ.

آل‌عمران (3) 187

6 . تبلیغ
114. عهد و میثاق انبیا با خداوند، برای تبلیغ رسالت خود:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. (2)احزاب (33) 7

7. جهاد
115. جنگ و جهاد با دشمنان، از موارد عهد و پیمان مسلمانان با خدا:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ


1) 1) . «إذ» متعلّق به «اذکر» مقدّر می‌باشد و مقصود این است‌که انبیا یکدیگر را تصدیق کنند و امّت را به ایمان آوردن به انبیای دیگر امر کنند. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 784)

2) 2) . مقصود از میثاق گرفته شده از انبیا ارسال آنان و امر آنان به تبلیغ است. (التفسیر الکبیر، ج 9، ص 170)

وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. احزاب (33) 23

8 . حق‌گویی
116. حق‌گویی، عهد و میثاق خداوند از یهود:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْکِتٰابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنٰا وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثٰاقُ الْکِتٰابِ أَنْ لاٰ یَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَ دَرَسُوا مٰا فِیهِ وَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ. اعراف (7) 169

9. شفاعت
117. برخورداری از حق شفاعت، منوط به عهد و اذن الهی:

لاٰ یَمْلِکُونَ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً. مریم (19) 87

10. صدقه

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدکنندگان با خدا، منافقان

11. عبادت خدا
118. عهد و میثاق انسانها (بنی‌آدم) با خدا، برای عبادت او:

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّیْطٰانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

وَ أَنِ اعْبُدُونِی هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. یس (36) 60 و 61

12. وحدت امّتها
119. وحدت امّتها، در پرتو پیروی از پیامبر واحد، عهد و میثاق الهی با انبیا:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ ... (1)

آل‌عمران (3) 81

نیز --< همین مدخل، وفا کنندگان به عهد

وفای به عهد با خدا

آثار وفای به عهد با خدا
120. وفای انسان به عهد خود با خدا، شرط وفا کردن خداوند به عهد خود با وی:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ. بقره (2) 40

اهمّیّت وفای به عهد با خدا
121. وفای به عهد با خدا، از اوصاف اولواالالباب:

... أَنَّمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمیٰ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ. رعد (13) 19 و 20

122. وفا نکردن به عهد با خدا، مورد مذمّت خداوند:

وَ الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ.

رعد (13) 25

123. وفای به عهد با خدا، از اوصاف مؤمنان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ. مؤمنون (23) 1 و 8

124. وفاداری در بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله ، مصداق وفای به عهد با خدا:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ ... وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ .... فتح (48) 10


1) 1) . لزوم ایمان و تبعیّت از پیامبر بعدی، بیانگر آن است که‌در هر زمان، یک پیامبر محور بوده که بر اساس پیروی از او، امّتها متّحد خواهند شد، و جملۀ «قالوا اقررنا» یعنی انبیا و پیروان‌شان گفتند: بله اقرار کردیم به آنچه که امر کردی. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 785)

125. وفاداری برخی مؤمنان بر سر عهد و پیمان خود با خدای خویش:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ .... احزاب (33) 23

126. ضرورت پایبندی به عهد و پیمانهای خداوندی برعهدۀ انسان:

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ ....

بقره (2) 27

... وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی .... بقره (2) 40

بَلیٰ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقیٰ فَإِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ. آل‌عمران (3) 76

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 77

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ.

رعد (13) 20

نیز --< همین مدخل، عهد با خدا، احکام عهد با خدا

پاداش وفای به عهد با خدا
127. وفای به عهد با خداوند، از عوامل دیدار فرشتگان و سلام آنان در بهشت:

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ

سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 20 و 23 و 24

128. وفای به عهد با خداوند، از موجبات ملحق شدن پدران، همسران و ذرّیّۀ صالح با انسان در بهشت:

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ. رعد (13) 20 و 23

129. وفای به عهد با خداوند، از عوامل فرجام نیک:

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 20 و 22

130. وفاکنندگان به عهد الهی، مورد بشارت خداوند:

... وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بٰایَعْتُمْ بِهِ وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ.

توبه (9) 111

131. وفاکنندگان به عهد الهی، بهره‌مند از پاداش خداوند:

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً إِنَّمٰا عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. نحل (16) 95

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ ... لِیَجْزِیَ اللّٰهُ الصّٰادِقِینَ بِصِدْقِهِمْ .... احزاب (33) 23 و 24

... وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 10

132. وفای به عهد الهی، موجب برخورداری از پاداش بهشت:

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ. رعد (13) 20 و 22 و 23

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ

اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ.

مؤمنون (23) 8 و 11

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ. معارج (70) 32 و 35

تشویق به وفای به عهد با خدا
133. مؤمنان وفادار به عهد و پیمانهای الهی، مورد تشویق خداوند:

... وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 10

توصیه به وفای عهد با خدا
134. وفا کردن به عهد و پیمان الهی، از فرامین و سفارشهای خداوند:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ. بقره (2) 40

... وَ بِعَهْدِ اللّٰهِ أَوْفُوا ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ ....

انعام (6) 152

نیز --< همین مدخل، وفای به عهد

نقض وفای عهد با خدا

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدشکنی با خدا

یاد عهد با خدا

135. مؤمنان، موظّف به یادآوری عهد و پیمان خود با خدا:

وَ اذْکُرُوا ... وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ .... مائده (5) 7

نیز --< همین مدخل، وفای به عهد، آثار وفای به عهد

عهد با محمّد صلی الله علیه و آله

اشاره

136. عهد و میثاق مؤمنان با پیامبر صلی الله علیه و آله ، در حکم عهد با خدا:

وَ اذْکُرُوا ... وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ ... (1)

مائده (5) 7

137. عهد و پیمان مؤمنان صدر اسلام با پیامبر صلی الله علیه و آله بر اطاعت کامل از وی:

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا ... (2)مائده (5) 7

138. عهد و پیمان صلح و عدم تعرّض یهود بنی‌نضیر با پیامبر صلی الله علیه و آله و نقض آن از سوی آنان:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ فَاعْتَبِرُوا یٰا أُولِی الْأَبْصٰارِ

وَ لَوْ لاٰ أَنْ کَتَبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمُ الْجَلاٰءَ لَعَذَّبَهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابُ النّٰارِ. (3)حشر (59) 2 و 3

139. یادآوری پیمان سخت خدا از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از جملۀ فرمانهای خدا به محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ ... وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از «میثاق» عهد و پیمانهای‌رسول خدا صلی الله علیه و آله با مسلمانان باشد و قرآن، این پیمانها را پیمان الهی نامیده است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 260)

2) 2) . برخی برآنند که مقصود از «میثاق» در این آیه، به قرینۀ دو جملۀ «سمعنا» و «اطعنا» عهد و پیمانهایی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به هنگام بیعت عقبه، بیعت رضوان و... از مؤمنان گرفته است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 260؛ انوارالتنزیل، بیضاوی، ج 2، ص 117)

3) 3) . بر اساس شأن نزول، آیات مزبور مربوط به عهد و پیمان یهود بنی‌نضیر با پیامبر صلی الله علیه و آله و نقض آنان است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 386؛ تفسیر التحریر والتنویر، ج 13، جزء 28، ص 66)

140. مسلمانان موظّف به یادآوری عهد و پیمان خویش با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا ... (1)مائده (5) 7

عهدشکنی با محمّد صلی الله علیه و آله

141. عهد و پیمان مکرّر محمّد صلی الله علیه و آله از کافران و نادیده گرفتن آن از سوی آنها:

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّٰهِ الَّذِینَ کَفَرُوا فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ عٰاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِی کُلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لاٰ یَتَّقُونَ.

انفال (8) 55 و 56

142. نتایج ناگوار عهدشکنی با محمّد صلی الله علیه و آله ، تنها متوجّه خود عهدشکنان:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ ... فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ .... فتح (48) 10

143. اعلان مقابله به مثل با عهدشکنی کافران با محمّد صلی الله علیه و آله ، مانع پیمان‌شکنی آنان:

وَ إِمّٰا تَخٰافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیٰانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلیٰ سَوٰاءٍ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْخٰائِنِینَ. انفال (8) 58

وفای به عهد با محمّد صلی الله علیه و آله

آثار وفای به عهد با محمّد صلی الله علیه و آله
1. آرامش
144. آرامش قلب مؤمنان، بر اثر وفای به عهد، در بیعت با محمّد صلی الله علیه و آله :

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ ... (2)فتح (48) 10 و 18

2. دستیابی به غنایم
145. وفای مؤمنان به عهد خود با پیامبر صلی الله علیه و آله ، مایۀ دستیابی آنان به غنایم:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً

وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً. فتح (48) 10 و 18 و 19

3. رضایت خدا
146. عهد و بیعت مؤمنان با پیامبر صلی الله علیه و آله و وفاداری به آن، مایۀ رضایتمندی خدا از آنان:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً.

فتح (48) 10 و 18


1) 1) . دربارۀ «و میثاقه الّذی واثقکم به» سخنانی مطرح شده که عمده‌ترین آنها به عهد و پیمان با پیامبر صلی الله علیه و آله برمی‌گردد. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 260)

2) 2) . مقصود از بیت رضوان، بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله در سرزمین حدیبیّه است که مؤمنان، ضمن آن متعهّد شدند با مشرکان مکّه جنگ کرده، از میدان فرار نکنند. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 176 -\179؛ فتح‌القدیر، ج 5، ص 60)

4. فتح خیبر
147. وفاداری مسلمانان به عهد خویش با محمّد صلی الله علیه و آله ، باعث فتح خیبر به دست آنان با عنایت الهی:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً. (1)

فتح (48) 10 و 18

5. فتح مکّه
148. وفای به عهد مؤمنان با پیامبر صلی الله علیه و آله ، زمینه‌ساز فتح مکّه از سوی آنان:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً. (2)

فتح (48) 10 و 18

6 . مصونیّت از آسیب دشمن
149. وفای اهل ایمان به عهد و پیمان خویش با محمّد صلی الله علیه و آله ، مایۀ مصونیّت آنان از آسیب‌رسانی دشمن:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. فتح (48) 10 و 20

7. هدایت
150. وفای به عهد و پیمان با محمّد صلی الله علیه و آله موجب هدایت به صراط مستقیم:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ ...

... وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. فتح (48) 10 و 20

پاداش وفای به عهد با محمّد صلی الله علیه و آله
151. وفای به عهد و پیمان با پیامبر صلی الله علیه و آله موجب برخورداری از پاداش عظیم خدا:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 10

عوامل وفای عهد با محمّد صلی الله علیه و آله
1. تقوا
152. رعایت تقوای الهی، عامل وفاداری به عهد و بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7

2. توجّه به علم خدا
153. اعتقاد و توجّه به آگاهی خدا، نسبت به درون و نهاد انسان، مایۀ وفاداری به عهد با محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از «فتحاً قریباً» فتح خیبر باشد.(المیزان، ج 18، ص 285؛ مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 176؛ روض‌الجنان، ج 17، ص 337)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از «فتحاً قریباً» فتح مکّه باشد.(مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 177)

بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7

عهد با همسر

154. عقد نکاح، عهد و پیمان شدید وفاداری مرد نسبت به زن:

... وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. (1)نساء (4) 21

155. عهدشکنی شوهران نسبت به همسران خود، با عدم پرداخت مهریۀ آنان، کاری شگفت‌آور:

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضیٰ بَعْضُکُمْ إِلیٰ بَعْضٍ وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. (2)نساء (4) 20 و 21

156. مهریّه، حقّی برای زن، در قبال آمیزش و پیمان زناشویی:

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضیٰ بَعْضُکُمْ إِلیٰ بَعْضٍ وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. (3)نساء (4) 20 و 21

157. بازپس‌گیری مهریۀ زنان، شکستن عهد و پیمان محکم زناشویی، میان همسران با شوهران:

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضیٰ بَعْضُکُمْ إِلیٰ بَعْضٍ وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. نساء (4) 20 و 21

عهد با یعقوب علیه السلام

158. عهد و پیمان فرزندان یعقوب با آن حضرت، مبنی بر مراقبت از بنیامین و بازگرداندن آن به پیش وی:

فَلَمّٰا رَجَعُوا إِلیٰ أَبِیهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مُنِعَ مِنَّا الْکَیْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا أَخٰانٰا نَکْتَلْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ

قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ فَلَمّٰا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قٰالَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ. (4)

یوسف (12) 63 و 66

عهد برای محمّد صلی الله علیه و آله

159. عهد و میثاق گرفتن خدا از پیامبران، برای ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله و یاری آن حضرت:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ


1) 1) . امام باقر علیه السلام دربارۀ میثاق در آیۀ مزبور فرمود: میثاق کلمه‌ای [تعهّدی] است که با عقد نکاح منعقد می‌شود. (الکافی، ج 5، ص 560، ح 19؛ البرهان، ج 1، ص 355، ح 8)

2) 2) . «کیف» در آیه، برای تعجّب است. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 15)

3) 3) . مقصود از «میثاق غلیظ» نگه داشتن بر معیار عرفی، یا طلاق دادن به خوبی و احسان است که این عهد و میثاق هنگام عقد نکاح گرفته می‌شود، و بنا بر قولی «میثاق» غلیظ همان عقد نکاح است. (جامع‌البیان، ج 3، جزء 4، ص 417)

4) 4) . با توجّه به سیاق آیات، این آیه مربوط به فرزندان‌یعقوب، پس از بازگشت از مصر و از نزد یوسف علیه السلام است

وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ. (1)

آل‌عمران (3) 81

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

عهد خدا

1. با آدم علیه السلام

160. عهد خدا با آدم علیه السلام برای پرهیز از درخت ممنوع:

وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِلیٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ ... (2)

طه (20) 115

2. با ابراهیم علیه السلام

161. پیمان محکم خداوند از ابراهیم علیه السلام و سایر پیامبران:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً.

احزاب (33) 7

162. عهد خدا با ابراهیم علیه السلام مبنی بر تطهیر کعبه:

... وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْعٰاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ.

بقره (2) 125

163. امامت عطا شده به ابراهیم علیه السلام ، عهد خدا:

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ. بقره (2) 124

3. با احبار

164. پیمان گرفتن خداوند از احبار، مبنی بر حفظ تورات:

إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ الَّذِینَ أَسْلَمُوا لِلَّذِینَ هٰادُوا وَ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا عَلَیْهِ شُهَدٰاءَ .... مائده (5) 44

4. با اسماعیل علیه السلام

165. عهد و پیمان الهی با اسماعیل علیه السلام مبنی بر تطهیر و نظافت کعبه:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْعٰاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. بقره (2) 125

5. با انسان

166. عهد و پیمان الهی با انسان، مبنی بر پرستش او و پرهیز از عبودیّت شیطان:

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّیْطٰانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

وَ أَنِ اعْبُدُونِی هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. یس (36) 60 و 61

6 . با بنی‌اسرائیل

167. وجود عهد و پیمان متقابل میان خدا و بنی‌اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ. بقره (2) 40

168. اقرار و گواهی بنی‌اسرائیل، بر عهد و پیمان خدا با آنان:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ


1) 1) . مقصود از آیه این است که خداوند از انبیا برای پیامبراسلام صلی الله علیه و آله پیمان گرفته است. (روح‌المعانی، ج 3، جزء 3، ص 334)

2) 2) . مراد از عهد خدا با آدم علیه السلام ، عهد و توصیه به پرهیز ازدرخت ممنوع است. (الکشاف، ج 3، ص 91)

وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ. بقره (2) 84

نیز --< بنی‌اسرائیل، عهدهای بنی‌اسرائیل، عهدشکنی بنی‌اسرائیل، موارد عهدشکنی بنی‌اسرائیل و همین مدخل، موارد عهد خدا

موارد عهد خدا

1. اجتناب از شجرۀ ممنوعه
169. اجتناب از شجرۀ ممنوعه، عهد خدا با آدم علیه السلام :

وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِلیٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ ...

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ.

طه (20) 115 و 120 و 121

2. اجتناب از عبادت شیطان
170. اجتناب از عبادت و بندگی شیطان، از عهدهای خدا با انسان:

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّیْطٰانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

وَ أَنِ اعْبُدُونِی هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. یس (36) 60 و 61

3. استجابت دعای موسی علیه السلام
171. عهد خدا با موسی علیه السلام ، مبنی بر استجابت دعای او:

... قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ ... (1)

اعراف (7) 134

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ.

زخرف (43) 46 و 49

4. اطاعت از خدا
172. اطاعت مطلق از خدا، عهد و پیمان الهی با مؤمنان:

وَ اذْکُرُوا ... وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا .... مائده (5) 7

5. تطهیر کعبه
173. تطهیر کعبه برای عبادت‌کنندگان، عهد خدا با ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام :

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْعٰاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. بقره (2) 125

6 . عبادت خدا
174. عبادت خدا، از عهدهای الهی با انسان:

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّیْطٰانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

وَ أَنِ اعْبُدُونِی هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. یس (36) 60 و 61

عهد در ادیان

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدکنندگان با خدا، ابراهیم علیه السلام ، انبیا، عیسی علیه السلام ، محمّد صلی الله علیه و آله ، موسی علیه السلام ، نوح علیه السلام ، عهد با یعقوب علیه السلام ، وفای به عهد، احکام وفای به عهد

عهد در جاهلیّت

175. لزوم پایبندی به پیمانهای مالی، در عصر جاهلیّت:

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ


1) 1) . به نشانی افعال و آثاری که قبلاً از دعای موسی علیه السلام دیده بودند، چنین استنباط کرده بودند که عهدی بین موسی علیه السلام و خداوند برقرار است که خداوند دعای او را قبول می‌کند. بدین جهت فرعونیان از موسی علیه السلام خواستند تا از خداوند بخواهد از آنان رفع بلا نماید و آنان هم ایمان بیاورند. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 724)

اَللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. (1)نساء (4) 33

176. عهد و پیمان بر توارث، در جاهلیّت و عصر بعثت:

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. (2)نساء (4) 33

عهدشکنان

1. امّتها

177. عهدشکنی اکثر امّتهای پیشین با خدا و پیامبران:

تِلْکَ الْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ ... وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ ... (3)اعراف (7) 101 و 102

2. اهل‌کتاب

178. برخی دانشمندان اهل‌کتاب، ناقض پیمان خود با خداوند، در ایمان به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

أَ وَ کُلَّمٰا عٰاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِیقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

وَ لَمّٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِیقٌ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ کَأَنَّهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. بقره (2) 100 و 101

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ.

آل‌عمران (3) 187

179. سوداگری علمای اهل‌کتاب با کتب آسمانی و شکستن عهد و پیمان خداوند در برابر بهره‌های ناچیز:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ.

آل‌عمران (3) 75 و 77

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ.

آل‌عمران (3) 187

180. سرزنش خداوند از علمای اهل‌کتاب، به سبب نادیده گرفتن عهد و پیمان الهی:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً .... آل‌عمران (3) 187

181. شکستن عهد و پیمان الهی (تبیین محتوای کتب آسمانی و کتمان نکردن آن)، از جانب علمای اهل‌کتاب:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ


1) 1) . بنا بر اینکه آیه، عهد و پیمانهای مالی قبل از اسلام را نیز شامل شود. (الکشاف، ج 1، ص 505؛ الدرالمنثور، ج 2، ص 509 -\511)

2) 2) . گفته شده: از موارد «عقدت ایمانکم» پیمان بر توارث است که در جاهلیّت و صدر اسلام بوده و سپس با آیۀ ارث نسخ شده است. (الدرالمنثور، ج2، ص509-\511؛ روح‌المعانی، ج 4، جزء 5، ص 33)

3) 3) . ممکن است مقصود از عهد، چیزی باشد که خداوند به زبان انبیا از مکلّفان گرفته است. (مجمع‌البیان، ج 3-\4، ص 701)

لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ ....

آل‌عمران (3) 187

182. عهدشکنی اهل‌کتاب، باعث خواری و رسوایی آنان:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ

ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیٰارِهِمْ تَظٰاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُسٰاریٰ تُفٰادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْرٰاجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتٰابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذٰلِکَ مِنْکُمْ إِلاّٰ خِزْیٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یُرَدُّونَ إِلیٰ أَشَدِّ الْعَذٰابِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 84 و 85

183. عهدشکنی برخی اهل‌کتاب با خیانت در امانت مردم:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

بَلیٰ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقیٰ فَإِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ.

آل‌عمران (3) 75 -\77

3. بنی‌اسرائیل

--< بنی‌اسرائیل، عهدهای بنی‌اسرائیل، عهدشکنی بنی‌اسرائیل، موارد عهدشکنی بنی‌اسرائیل

4. فاسقان

184. فاسقان، عهدشکنان پیمانهای الهی، پس از تأکید بر آن:

... وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ .... بقره (2) 26 و 27

5. فرعونیان

185. عهدشکنی سریع فرعونیان با خدا، پس از برطرف شدن عذاب و بلا از ایشان:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ. اعراف (7) 130 و 134 و 135

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ ...

... اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ. (1)

زخرف (43) 46 و 49 و 50

6 . کافران

186. وفادار نبودن اکثر کافران به پیمانهای خود با خدا:

أَ وَ کُلَّمٰا عٰاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِیقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. بقره (2) 100

تِلْکَ الْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا


1) 1) . جملۀ «انّنا لمهتدون» خودش عهد با موسی علیه السلام بود که‌می‌گفتند: ما به حق هدایت شدیم و قبول کردیم، پس دعا کن خداوند عذاب از ما بردارد، با برداشتن عذاب باز حق را قبول نکردند و همین نقض عهد بود

کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الْکٰافِرِینَ

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ. اعراف (7) 101 و 102

7. مشرکان

187. مشرکان عصر بعثت، از عهدشکنان معاهدۀ صلح با مسلمانان:

بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً وَ لَمْ یُظٰاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلیٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ. توبه (9) 1 و 4

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ فَمَا اسْتَقٰامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ. توبه (9) 7

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاٰ أَیْمٰانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. توبه (9) 12 و 13

188. پیمان‌شکنی اکثر مشرکان مکّه:

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ وَ أَکْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ. توبه (9) 8

8 . منافقان

189. عهدشکنی منافقان مدینه، برای فرار از جهاد:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ .... إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً.

احزاب (33) 12 و 13 و 15

190. عهد و پیمان منافقان با خدا، مبنی بر پرداخت زکات و صدقه، در صورت برخورداری از مال و ثروت و نقض آن، پس از برخوردار شدن از آن:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ. توبه (9) 75 و 76

9. نصارا

191. مسیحیان، فراموش‌کنندگان و نقض‌کنندگان پیمان خود با خداوند:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ. مائده (5) 14

نیز --< همین مدخل، عهد خدا، فراموشی عهد خدا

10. یهودیان

192. یهود، مردمی عهد و پیمان‌شکن:

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ ... (1)نساء (4) 155

193. تاریخ یهود، آکنده از عهدشکنی و بی‌اعتنایی به پیمانهای الهی:

أَ وَ کُلَّمٰا عٰاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِیقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. بقره (2) 100

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْکِتٰابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ


1) 1) . ضمیر «هم» مربوط به یهود است که در آیۀ 153 مورد بحث است

لَنٰا وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثٰاقُ الْکِتٰابِ أَنْ لاٰ یَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَ دَرَسُوا مٰا فِیهِ .... اعراف (7) 169

194. یهودیان مدینه، از عهدشکنان مکرّر با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

اَلَّذِینَ عٰاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِی کُلِّ مَرَّةٍ ... (1)انفال (8) 56

195. عهدشکنی یهود، مورد توبیخ و سرزنش خداوند:

أَ وَ کُلَّمٰا عٰاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِیقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. بقره (2) 100

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْکِتٰابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنٰا وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثٰاقُ الْکِتٰابِ أَنْ لاٰ یَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَ دَرَسُوا مٰا فِیهِ ... (2)اعراف (7) 169

عهد صلح

--< صلح، پیمان صلح

عهد علمای اهل‌کتاب

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدکنندگان با خدا، علمای اهل‌کتاب

عهد عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدکنندگان با خدا، عیسی علیه السلام

عهد فرزندان یعقوب

196. عهد و پیمان فرزندان یعقوب با وی، برای مراقبت از برادر خود و بازگرداندن او نزد پدر:

فَلَمّٰا رَجَعُوا إِلیٰ أَبِیهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مُنِعَ مِنَّا الْکَیْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا أَخٰانٰا نَکْتَلْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ

قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ فَلَمّٰا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قٰالَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ. یوسف (12) 63 و 66

197. عهد فرزندان یعقوب با پدر، مبنی بر بازگرداندن بنیامین از سفر مصر:

فَلَمّٰا رَجَعُوا إِلیٰ أَبِیهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مُنِعَ مِنَّا الْکَیْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا أَخٰانٰا نَکْتَلْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ

قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ فَلَمّٰا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قٰالَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ. (3)

یوسف (12) 63 و 66

فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا قٰالَ کَبِیرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبٰاکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ وَ مِنْ قَبْلُ مٰا فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتّٰی یَأْذَنَ لِی أَبِی أَوْ یَحْکُمَ اللّٰهُ لِی وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ. یوسف (12) 80

عهد فطری

198. تعهّد فطری انسان با خداوند، مبنی بر اطاعت از او:

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7


1) 1) . برخی مفسّران گفته‌اند: مورد آیه، یهودیان عصر بعثت ساکن مدینه و یهود بنی‌قریظه‌اند. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 849 ؛ دقایق‌التأویل، ص 222)

2) 2) . مراد از «خلف من بعدهم خلف» یهود است. (نهج‌البیان، ج 2، ص 363؛ تفسیر مقاتل، ج 2، ص 72)

3) 3) . مقصود از «اخانا» بنیامین است. (تفسیر القرآن الکریم،شبّر، ص 212)

عهد محمّد صلی الله علیه و آله

199. پیمان محمّد صلی الله علیه و آله از مردم، برای ایمان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّکُمْ وَ قَدْ أَخَذَ مِیثٰاقَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. حدید (57) 8

نیز --< همین مدخل، عهدکنندگان با خدا، محمّد صلی الله علیه و آله

عهد منافقان

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدکنندگان با خدا، منافقان

عهد موسی علیه السلام

200. تعهّد موسی علیه السلام به خضر علیه السلام مبنی بر شکیبا بودن در برابر کارهای او:

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً

قٰالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً

وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلیٰ مٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً

قٰالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ صٰابِراً وَ لاٰ أَعْصِی لَکَ أَمْراً

قٰالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلاٰ تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْءٍ حَتّٰی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً. (1)کهف (18) 65 -\70

201. عهد موسی علیه السلام با بنی‌اسرائیل، قبل از عزیمت به میقات:

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی. (2)طه (20) 86

نیز --< همین مدخل، عهدکنندگان با خدا، موسی علیه السلام

عهد مؤمنان

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدکنندگان با خدا، مؤمنان

عهد نبوّت

202. پرسش ابراهیم علیه السلام از خداوند، برای آگاهی از اعطای عهد نبوّت به بعضی از نسل وی:

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ. (3)بقره (2) 124

203. اعطای عهد نبوّت از سوی خداوند، شایستۀ معصومان از ظلم و گناه:

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ. بقره (2) 124

204. عدم شایستگی ستمگران، برای اعطای عهد نبوّت به آنان از ناحیۀ خداوند:

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ. بقره (2) 124


1) 1) . مقصود از «عبد»، خضر علیه السلام است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 745)

2) 2) . از سیاق آیه برمی‌آید که موسی علیه السلام با بنی‌اسرائیل قبل از رفتن به میقات، عهد و وعده‌ای داشتند که از هارون علیه السلام پیروی کنند و به دستور او عمل نمایند و مطیع او باشند تا موسی علیه السلام از میقات برگردد، لیکن بنی‌اسرائیل خلف وعده نمودند و از عهد تخلّف کردند و مؤیّد این نظر ذیل همین آیه و آیۀ بعدی است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 40)

3) 3) . «عهدی» [بنا بر یک قول] یعنی نبوّت من. (جامع‌البیان، ج 1، جزء 1، ص 738)

205. عدم شایستگی مشرکان، برای اعطای عهد نبوّت به آنان، از سوی خداوند:

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ. (1)بقره (2) 124

عهد نصارا

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدکنندگان با خدا، نصارا

عهد نوح علیه السلام

--< همین مدخل، عهد با خدا، عهدکنندگان با خدا، نوح علیه السلام

عهد یهود

206. یهودیان، مدّعی وفاداری به عهد و پیمانهای خویش:

اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ عَهِدَ إِلَیْنٰا أَلاّٰ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتّٰی یَأْتِیَنٰا بِقُرْبٰانٍ تَأْکُلُهُ النّٰارُ قُلْ قَدْ جٰاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّنٰاتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ. آل‌عمران (3) 183

207. عهد و پیمان صلح و عدم تعرّض یهود بنی‌نضیر با پیامبر علیه السلام و نقض آن از سوی آنان:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ فَاعْتَبِرُوا یٰا أُولِی الْأَبْصٰارِ

وَ لَوْ لاٰ أَنْ کَتَبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمُ الْجَلاٰءَ لَعَذَّبَهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابُ النّٰارِ. (2)حشر (59) 2 و 3

نیز --< همین مدخل، عهدکنندگان با خدا، یهود و عهدشکنان، یهودیان

گواهی بر عهد

208. گواهی خدا بر عهد و پیمانهای انسانها:

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. (3)نساء (4) 33

209. خداوند و انبیا، گواهان بر عهد و میثاق الهی، در مورد ایمان آوردن به انبیا و یاری کردن آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ ... قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ.

آل‌عمران (3) 81

210. دستور خداوند به پیامبران و امتهای آنان، به ادای شهادت بر عهد و میثاق گرفته شده از آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ ... قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ.

آل‌عمران (3) 81


1) 1) . مقصود از «ظلم»، شرک است. (جامع‌البیان، ج 1، جزء 1، ص 738)

2) 2) . آیات دربارۀ یهود بنی‌نضیر است. (الکشاف، ج 4، ص 498 -\499؛ انوارالتنزیل، البیضاوی، ج 4، ص 259 -\260)

3) 3) . بنا بر اینکه مقصود از «عقدت ایمانکم» عهد و پیمان باشد. (الکشاف، ج 1، ص 505) گواهی خدا نیز بر عهد و پیمانهای مردم است

وفای به عهد

آثار وفای به عهد

1. احترام ملائکه
211. وفای آدمی به عهد خویش، مایۀ احترام و تکریم فرشتگان از وی:

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ

سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 20 و 23 و 24

2. از تقواپیشگان
212. وفای به عهد، مایۀ قرار گرفتن در زمرۀ تقواپیشگان:

... وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ. بقره (2) 177

3. از صادقان
213. وفای به عهد، موجب قرار گرفتن در زمرۀ صادقان:

... وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا .... بقره (2) 177

4. امانتداری
214. امانتداری، از آثار وفای به عهد برخی از اهل‌کتاب:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

بَلیٰ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقیٰ فَإِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ. آل‌عمران (3) 75 و 76

5. حسن فرجام
215. نیک‌فرجامی، ثمرۀ وفای به عهد انسان:

وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخٰافُونَ سُوءَ الْحِسٰابِ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 21 و 22

6 . رستگاری
216. دستیابی به رستگاری، در گرو پایبندی به عهد و پیمان خویش:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ. مؤمنون (23) 1 و 8

7. محبّت خدا
217. وفای به عهد با تقواپیشگی، زمینۀ جلب محبّت خداوند:

بَلیٰ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقیٰ فَإِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ. آل‌عمران (3) 76

6 . وفای عهد خدا
218. وفاداری انسان به عهد و پیمان خویش، مایۀ وفای خدا به عهد خود با انسان:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ. بقره (2) 40

احکام وفای به عهد

219. وجوب وفای به عهد و پیمان با دیگران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ... (1)مائده (5) 1

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً.

اسراء (17) 34


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از «عقود»، عهود باشد. (المیزان، ج 5، ص 157 -\158؛ روح‌البیان، ج 2، ص 408))

220. حکم وجوب وفای به عهد، از قوانین حکمت‌آمیز الهی:

فَلَمّٰا رَجَعُوا إِلیٰ أَبِیهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مُنِعَ مِنَّا الْکَیْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا أَخٰانٰا نَکْتَلْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ

قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ فَلَمّٰا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قٰالَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ. یوسف (12) 63 و 66

... وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ ... ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ .... اسراء (17) 34 و 39

221. وجوب وفا به عهد و پیمان، در دین ابراهیم علیه السلام :

وَ مٰا کٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِیّٰاهُ فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَأَوّٰاهٌ حَلِیمٌ . توبه (9) 114

222. حرام بودن شکستن عهد و پیمان، به جهت سود بیشتر و یا پیمان با گروهی نیرومندتر:

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ وَ لاٰ تَنْقُضُوا الْأَیْمٰانَ بَعْدَ تَوْکِیدِهٰا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّٰهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَهٰا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکٰاثاً تَتَّخِذُونَ أَیْمٰانَکُمْ دَخَلاً بَیْنَکُمْ أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبیٰ مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمٰا یَبْلُوکُمُ اللّٰهُ بِهِ وَ لَیُبَیِّنَنَّ لَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ مٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ.

نحل (16) 91 و 92

223. حرمت پیمان‌شکنی، با هدف دستیابی به منافع ناچیز دنیایی:

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً إِنَّمٰا عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. نحل (16) 95

224. لزوم پایبندی انصار به تعهدات خویش با کافران:

... وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا ... وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ ... (1)انفال (8) 72

الگوی وفای به عهد

--< همین مدخل،، وفای به عهد، وفاکنندگان به عهد، اسماعیل علیه السلام

انتظار وفای به عهد

225. برخی مؤمنانِ صاحب عهد با خدا، در انتظار فرا رسیدن فرصتی مناسب، برای عمل به عهد خویش:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ .... احزاب (33) 23

اهمّیّت وفای به عهد

226. پیکار با سران شرک و کفر، به منظور وادار کردن آنان به رعایت عهد و پیمان و باز داشتن ایشان، از ضربه زدن به اسلام و مسلمانان:

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاٰ أَیْمٰانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ. توبه (9) 12

227. وفای به عهد و پیمان، از ملاکهای ارزشی انسان:

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّٰهِ ... الَّذِینَ عٰاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ .... انفال (8) 55 و 56

228. وفاداری به عهد و پیمان، از خصلتهای شایسته:

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ.

رعد (13) 20

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ.

مؤمنون (23) 8

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ.

معارج (70) 32


1) 1) . مقصود از «والّذین ءاوَوا و نصروا...» انصار است. (انوارالتنزیل، البیضاوی، ج 2، ص 164)

پاداش وفای به عهد

229. وفای به عهد، موجب برخورداری از پاداش الهی:

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً إِنَّمٰا عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. نحل (16) 95

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْوٰارِثُونَ

اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ. مؤمنون (23) 8 و 10 و 11

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ. معارج (70) 32 و 35

زمینه‌های وفای به عهد

1. تقوا
230. رعایت تقوا، ضامن اجرای عهد و پیمانهای الهی:

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ....

مائده (5) 7

2. توجّه به بازخواست الهی
231. توجّه دادن خداوند به مورد سؤال قرار گرفتن انسان در قبال تعهّدات خویش، زمینه‌ساز پایبندی بیشتر به آن:

... وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً.

اسراء (17) 34

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 15

3. توجّه به پاداش الهی
232. توجّه به پاداش الهی، زمینۀ وفای به عهد انسان:

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً إِنَّمٰا عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. نحل (16) 95

مٰا عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ بٰاقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

نحل (16) 96

4. توجّه به زوال مطامع دنیا
233. توجّه به زوال‌پذیری مطامع دنیایی، زمینه‌ای برای وفای به عهد انسان:

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً إِنَّمٰا عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. نحل (16) 95

مٰا عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ بٰاقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

نحل (16) 96

5. توجّه به مشیّت الهی
234. توجّه به مشیّت الهی، تضمینی برای اجرای تعهّدات:

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً

قٰالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً

وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلیٰ مٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً

قٰالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ صٰابِراً وَ لاٰ أَعْصِی لَکَ أَمْراً.

کهف (18) 65 -\69

6 . توجّه به نظارت الهی
235. توجّه به نظارت دایمی خداوند، زمینۀ پایبندی به عهدها و پیمانها:

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. نساء (4) 33

قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ فَلَمّٰا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قٰالَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ.

یوسف (12) 66

7. عزم راسخ
236. عزم و ارادۀ جدّی برای عمل به عهد و پیمان الهی، زمینۀ وفای به آن:

وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِلیٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً. طه (20) 115

عجز از وفای به عهد

237. عجز از وفای به عهد، عامل برداشته شدن تکلیف آن:

قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ ....

یوسف (12) 66

وفای به عهد امّتها

238. وفای به عهد اقلّیّت امم گذشته، با ایمان به پیامبران الهی:

... وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ ... وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ .... اعراف (7) 101 و 102

وفاکنندگان به عهد

1. ابرار
239. ابرار و نیکان، وفاکنندگان به عهد و پیمان خویش:

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ ... اَلْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا .... بقره (2) 177

2. اسماعیل علیه السلام
240. وفای به عهد اسماعیل علیه السلام ، الگوی مناسب برای دیگران:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ .... مریم (19) 54

3. اقلّیّت امّتها
241. پایبندی اقلّیّتی از امّتهای پیشین به عهد و پیمان خویش:

تِلْکَ الْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ .... اعراف (7) 101 و 102

4. اقلّیّت کافران
242. وفاداری اقلّیّتی از کافران به پیمانهای خود:

... کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الْکٰافِرِینَ وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ ....

اعراف (7) 101 و 102

5. اقلّیّت مشرکان
243. وفاداری اقلّیّتی از مشرکان به عهدهای خود:

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ فَمَا اسْتَقٰامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ وَ أَکْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ. توبه (9) 7 و 8

3. اولواالالباب
244. اولواالالباب (صاحبان خرد)، وفاکنندگان به عهد الهی:

... إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ.

رعد (13) 19 و 20

4. اهل‌کتاب
245. امانتداری و وفای به عهد برخی اهل‌کتاب، مورد ستایش خداوند:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ

إِلَیْکَ ... بَلیٰ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقیٰ فَإِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ. آل‌عمران (3) 75 و 76

5. خدا
246. وفای خدا به عهد و پیمان خویش، امری تخلّف‌ناپذیر:

أَوْفُوا بِعَهْدِی ... أُوفِ بِعَهْدِکُمْ .... بقره (2) 40

... قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللّٰهِ عَهْداً فَلَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ عَهْدَهُ ... (1)بقره (2) 80

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ .... توبه (9) 111

أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً.

مریم (19) 78

لاٰ یَمْلِکُونَ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً. مریم (19) 87

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 10

247. وفای خداوند به عهد خویش، مشروط به پایبندی انسانها به عهدهای الهی:

... أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ .... بقره (2) 40

248. وفای خداوند به عهدهای خویش، جلوه‌ای از رحمانیّت او:

أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً.

مریم (19) 78

لاٰ یَمْلِکُونَ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً. مریم (19) 87

249. خداوند، وفادارترین وفاکنندگان به عهد:

... وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ .... توبه (9) 111

6 . مؤمنان

250. مؤمنان راستین، انسانهای وفاکننده به عهد و پیمان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ. مؤمنون (23) 1 و 8

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. احزاب (33) 23

7. نصارا

251. وفای به عهد و پیمان نصارا، با خیانت نکردن در امانت دیگران:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ ... بَلیٰ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ ... (2)

آل‌عمران (3) 75 و 76

8 . نمازگزاران

252. نمازگزاران، انسانهایی وفاکننده به عهد و پیمان خویش:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ. معارج (70) 22 و 32

هشدار به عهدشکنان

253. هشدار خداوند به مسلمانان، در مورد شکستن پیمان الهی:

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ


1) 1) . «فا» در جملۀ مذکور، «فا»ی فصیحه است و حکایت از شرطی مقدّر دارد؛ یعنی «ان اتّخذتم عند اللّه عهداً فلن‌یخلف اللّه عهده»

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از «من ان تأمنه بقنطار یؤدّه الیک»،نصارا باشد. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 777)

بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ....

مائده (5) 7

254. انذار و اخطار خداوند به پیمان‌شکنان، از مؤاخذه در قیامت:

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ وَ لاٰ تَنْقُضُوا الْأَیْمٰانَ بَعْدَ تَوْکِیدِهٰا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّٰهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَهٰا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکٰاثاً تَتَّخِذُونَ أَیْمٰانَکُمْ دَخَلاً بَیْنَکُمْ أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبیٰ مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمٰا یَبْلُوکُمُ اللّٰهُ بِهِ وَ لَیُبَیِّنَنَّ لَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ مٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ

وَ لاٰ تَتَّخِذُوا أَیْمٰانَکُمْ دَخَلاً بَیْنَکُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهٰا وَ تَذُوقُوا السُّوءَ بِمٰا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لَکُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ. نحل (16) 91 و 92 و 94

عهد الست

--<عالم ذر

عهد جدید

--<انجیل

عهد قدیم

--<تورات

عیّاش بن ابی‌ربیعه

عیّاش بن ابی‌ربیعه از قریش، تیرۀ بنی‌مخزوم و از مهاجران اولیّه به حبشه بود. (1)برخی مفسّران، آیۀ 92 نساء (4) را دربارۀ وی دانسته‌اند که از روی خطا مؤمنی را که تصوّر می‌نمود کافر است به قتل رسانید و آیه ضمن بیان ناسازگاری ایمان با قتل، حکم آن را تبیین نمود. (2)نیز آیۀ 53 زمر (39) را دربارۀ وی دانسته‌اند که پس از اسلام بر اثر شکنجه‌های مشرکان، دین خود را رها کرد و با نزول آیه، خداوند وی را به رحمت خود و آمرزش گناهانش ترغیب نمود. (3)

عیب‌جویی

اشاره

عیب‌جویی، تفحّص معایب دیگران، ایراد عیبها و خطاهای دیگران، نکته‌گیری و خرده‌گیری را گویند. (4)

در این مدخل از مشتقّات «غمز»، «لَمَزَ»، «هَمز» و...

استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آثار عیب‌جویی، زمینه‌های عیب‌جویی و عیب‌جویان.

آثار عیب‌جویی

1. ابتلا به استهزای خدا

1. استهزای الهی، پیامد عیب‌جویی منافقان از مؤمنان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... الَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 77 و 79


1) 1) . جمهرة انساب‌العرب، ص 147؛ الاستیعاب، ج 3،ص 301

2) 2) . جامع‌البیان، ج 4، جزء 5، ص 276؛ مجمع‌البیان،ج 3 -\4، ص 138

3) 3) . جامع‌البیان، ج 12، جزء 24، ص 20؛ روح‌المعانی، ج 13، جزء 24، ص 23

4) 4) . فرهنگ فارسی، ج 2، ص 2368، «عیبجویی»

2.ظلم

2. عیب‌جویی مؤمنان از یکدیگر، زمینه‌ساز ستم به خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ ...

فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ. حجرات (49) 11

3. عیب‌جویی

3. عیب‌جویی دیگران از انسان، از آثار عیب‌جویی انسان از دیگران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ ... (1)

حجرات (49) 11

4. فسق

4. عیب‌جویی از مؤمنان، زمینه‌ساز فسق عیب‌جویان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... الَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ .... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 77 و 79 و 80

5. گسست اخوّت ایمانی

5. عیب‌جویی و تجسّس مؤمنان در عیوب و کاستیهای زندگی یکدیگر، عامل گسستن اخوّت ایمانی آنان:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ .... وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ .... وَ لاٰ تَجَسَّسُوا ....

حجرات (49) 10 -\12

6 . محرومیّت از مغفرت

6. عدم تأثیر استغفار مکرّر پیامبر صلی الله علیه و آله ، از آثار عیب‌جویی منافقان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... الَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ .... توبه (9) 77 و 79 و 80

7. محرومیّت از هدایت

7. عیب‌جویی منافقان، زمینه‌ساز محرومیّت آنان از هدایت الهی:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... الَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ .... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ. توبه (9) 77 و 79 و 80

احکام عیب‌جویی

8. حرمت فاش کردن عیبهای مؤمنان، در غیاب یا حضور آنان:

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ .... نساء (4) 148

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. توبه (9) 79

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ ....

حجرات (49) 11

وَ لاٰ تُطِعْ کُلَّ حَلاّٰفٍ مَهِینٍ

هَمّٰازٍ مَشّٰاءٍ بِنَمِیمٍ. (2)قلم (68) 10 و 11

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ. (3)همزه (104) 1


1) 1) . «أنفسکم» اشاره به این است که مسلمانان از یک‌جمعیّت‌اند، پس در حقیقت عیب‌جویی از دیگران، عیب‌جویی از خود است (المیزان، ج 18، ص 322) و ممکن است باعث انگیزش آنان به اقدام متقابل شود

2) 2) . «همّاز» یعنی بسیار عیب‌جو و بسیار طعنه‌زن. (روح‌المعانی، ج 16، جزء 29، ص 45)

3) 3) . «هُمَزَه» نزد برخی به معنای کسی است که جلوی روی افراد، از آنان خرده گیرد و «لُمَزَه» به معنای کسی است که پشت سر دیگران، عیب آنان را فاش کند. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 818)

9. حرمت و ممنوعیّت اطاعت از افراد عیب‌جو:

وَ لاٰ تُطِعْ کُلَّ ... هَمّٰازٍ .... قلم (68) 10 و 11

10. جواز افشاگری عیوب ستمگران، به وسیلۀ مظلومان:

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ .... نساء (4) 148

نیز --< همین مدخل، کیفر عیب‌جویی

توبه از عیب‌جویی

11. مؤمنان، موظّف به خودداری از عیب‌جویی و توبه کردن از آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ.

حجرات (49) 11

زمینه‌های عیب‌جویی

1. بخل

12. بخل منافقان، زمینه‌ساز عیب‌جویی آنان از مؤمنان انفاقگر:

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ ... فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً ... الَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ .... توبه (9) 76 و 77 و 79

2. تکذیب

13. تکذیب رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله ، زمینه‌ساز عیب‌جویی:

فَلاٰ تُطِعِ الْمُکَذِّبِینَ

هَمّٰازٍ .... قلم (68) 8 و 11

3. ثروت‌اندوزی

14. ثروت‌اندوزی، زمینه‌ساز عیب‌جویی از مردم:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ. همزه (104) 1 و 2

4. کفر

15. کفر به خدا، زمینه‌ساز عیب‌جویی منافقان صدر اسلام، از مؤمنان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً ... الَّذِینَ یَلْمِزُونَ ... اَلْمُؤْمِنِینَ ..... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ ....

توبه (9) 77 و 79 و 80

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کٰانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ

وَ إِذٰا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغٰامَزُونَ

فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفّٰارِ یَضْحَکُونَ. (1)

مطفّفین (83) 29 و 30 و 34

16. کفر به پیامبر صلی الله علیه و آله ، زمینه‌ساز عیب‌جویی منافقان صدر اسلام، از مؤمنان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً ... الَّذِینَ یَلْمِزُونَ ...

اَلْمُؤْمِنِینَ .... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 77 و 79 و 80

5. گناه

17. آلودگی به گناه، زمینه‌ساز عیب‌جویی از مؤمنان:

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کٰانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ

وَ إِذٰا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغٰامَزُونَ.

مطفّفین (83) 29 و 30

6 . نفاق

18. نفاق، زمینه‌ساز عیب‌جویی از مؤمنان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... الَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ .... توبه (9) 77 و 79


1) 1) . «غمز» به معنای عیب‌جویی با اشارۀ چشم و یا اشارۀ‌دست است. (مفردات، ص 614 ، «غمز»)

عیب‌جویان

اطاعت از عیب‌جویان

19. حرمت اطاعت از عیب‌جویان:

وَ لاٰ تُطِعْ کُلَّ حَلاّٰفٍ مَهِینٍ

هَمّٰازٍ مَشّٰاءٍ بِنَمِیمٍ.

قلم (68) 10 و 11

تهدید عیب‌جویان

20. انسانهای عیب‌جو، مورد تهدید عذاب الهی:

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. توبه (9) 79

وَ لاٰ تُطِعْ کُلَّ حَلاّٰفٍ مَهِینٍ

هَمّٰازٍ مَشّٰاءٍ بِنَمِیمٍ

سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ.

قلم (68) 10 و 11 و 16

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

کَلاّٰ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا الْحُطَمَةُ

نٰارُ اللّٰهِ الْمُوقَدَةُ

اَلَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ

إِنَّهٰا عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَةٌ

فِی عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ. (1)

همزه (104) 1 و 4 -\9

ذلّت عیب‌جویان

21. خواری و بی‌ارزشی عیب‌جویان در قیامت:

هَمّٰازٍ مَشّٰاءٍ بِنَمِیمٍ

سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ.

قلم (68) 11 و 16

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

کَلاّٰ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ. همزه (104) 1 و 4

مصادیق عیب‌جویان

1. ظالمان
22. ستمگران، انسانهایی عیب‌جو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ ...

فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ. حجرات (49) 11

2. فاسقان
23. فاسقان، انسانهایی عیب‌جو:

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ...

فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ .... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ. توبه (9) 79 و 80

3. کافران
24. عیب‌جویی، از خصلتهای مردمان کافر:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. توبه (9) 77 و 79

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کٰانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ

وَ إِذٰا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغٰامَزُونَ

هَلْ ثُوِّبَ الْکُفّٰارُ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ .

مطفّفین (83) 29 و 30 و 36

4. گناهکاران
25. عیب‌جویی، از ویژگیهای انسانهای گناهکار:

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کٰانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ

وَ إِذٰا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغٰامَزُونَ.

مطفّفین (83) 29 و 30

5. مکذّبان
26. عیب‌جویی، از ویژگیهای تکذیب‌کنندگان:

فَلاٰ تُطِعِ الْمُکَذِّبِینَ

هَمّٰازٍ مَشّٰاءٍ بِنَمِیمٍ.

قلم (68) 8 و 11


1) 1) . کلمۀ «ویل»، همان تهدید الهی به عقاب است.(مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 818)

6 . منافقان
27. عیب‌جویی منافقان صدر اسلام، از مؤمنان انفاقگر:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ .... توبه (9) 77 و 79

28. عیب‌جویی منافقان صدر اسلام، از ایثارگران تهیدست:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً ... الَّذِینَ یَلْمِزُونَ ... وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ ....

توبه (9) 77 و 79

عیب‌جویی از انفاق‌گران

--< همین مدخل، عیب‌جویان، مصادیق عیب‌جویان، منافقان

عیب‌جویی از محمّد صلی الله علیه و آله

--< محمّد صلی الله علیه و آله ، عیب‌جویی از محمّد صلی الله علیه و آله

عیب‌جویی از مؤمنان

--< همین مدخل، عیب‌جویان، مصادیق عیب‌جویان، کافران، منافقان

کیفر عیب‌جویی

29. عیب‌جویی منافقان، عملی، فاسقانه و زمینه‌ساز محرومیّت آنان از هدایت الهی:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... الَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ .... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ. توبه (9) 77 و 79 و 80

30. عیب‌جویی از دیگران، زمینۀ ابتلا به عذاب خفّت‌بار الهی:

هَمّٰازٍ ... سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ. (1)

قلم (68) 11 و 16

31. جهنّم، کیفر انسانهای عیب‌جو:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ. (2)همزه (104) 1

32. تحقیر و تمسخر مؤمنان در قیامت، نسبت به کافران عیب‌جو، کیفر عمل زشت آنان:

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کٰانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ

فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفّٰارِ یَضْحَکُونَ

هَلْ ثُوِّبَ الْکُفّٰارُ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ.

مطفّفین (83) 29 و 34 و 36

33. افکنده شدن عیب‌جویان در عذابی خردکننده، کیفر عیب‌جویی آنان:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

کَلاّٰ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ. (3)همزه (104) 1 و 4

34. عیب‌جویی، زمینه‌ساز آتشی دایمی و برافروخته برای عیب‌جویان:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

نٰارُ اللّٰهِ الْمُوقَدَةُ. (4)

همزه (104) 1 و 6


1) 1) . «بر بینی او داغ خواهیم زد» کنایه از این است که او را به‌شدّت ذلیل خواهیم کرد. (الکشاف، ج 4، ص 588)

2) 2) . «ویل» به معنای وادی یا چاه خاصّی در جهنّم و یا نام یکی از درّه‌های آن آمده است. (روح‌المعانی، ج 16، جزء 30، ص 120)

3) 3) . «حطم» ریشۀ «حطمة» به معنای شکستن چیزی مانند هیزم است، سپس برای هر شکستن کامل استعمال شده است. (مفردات، ص 242، «حطم»)

4) 4) . «الّتی تطّلع علی الافئدة» وصف «الموقدة» است و بردوام دلالت می‌کند. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 818)

35. عیب‌جویی، موجب احاطۀ آتش دوزخ بر قلب عیب‌جویان:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

اَلَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ. همزه (104) 1 و 7

36. عیب‌جویی، زمینۀ محبوس ماندن در آتشی مسلّط و فراگیر در جهنّم:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

کَلاّٰ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ

إِنَّهٰا عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَةٌ. (1)

همزه (104) 1 و 4 و 8

گناه عیب‌جویی

--< همین مدخل، احکام عیب‌جویی

نیز --< غیبت

عید

اشاره

عید، به معنای بازگشت مکرّر است، و در شریعت مخصوص روز فطر و قربان است؛ از آنجایی که آن روز در شریعت، روز خوشی و مسرّت قرار داده شده است، به هر روزی که در آن خوشی و سرور باشد، عید گفته می‌شود. (2)در این مدخل از واژه‌های «عید»، «یوم‌الزّینة»، «ایّام معلومات» و «والشّفع» استفاده شده است.

عید در آیین عیسی علیه السلام

1. عیسای مسیح علیه السلام خواهان عید قرار گرفتن روز نزول مائدۀ آسمانی، در جامعۀ مسیحیّت:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا .... مائده (5) 114

عید فطر

تکبیر در عید فطر

2. فرمان خداوند به تکبیر گفتن، پس از نمازهای شب و روز عید فطر:

شَهْرُ رَمَضٰانَ ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ ... وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ ... (3)بقره (2) 185

زکات در عید فطر

3. پرداخت زکات فطره، پس از نماز عید فطر، موجب رستگاری:

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . (4)

اعلی (87) 14 و 15

نماز در عید فطر

4. به جا آوردن نماز عید فطر در صحرا، پس از ذکر نام خدا، موجب رستگاری:

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . (5)اعلی (87) 15


1) 1) . «وصیدة» به اتاقی گفته می‌شود که برای نگهداری‌اموال، در کوه ایجاد می‌کنند. فعل «اصدته» یعنی درب آن را بستم و محکم ساختم، (مفردات، ص 872 ، «وصد») بنابراین «مؤصدة» به معنای مکان بسته و غیر قابل خروج است. حرف «علیٰ» در «علیهم» بر احاطه و سلطه دلالت دارد

2) 2) . مفردات، ص 594، «عود»

3) 3) . مقصود از «ولتکبّروا اللّه...» بنا بر مذهب شیعه، دستور به تکبیر گفتن، پس از نمازهای شب عید فطر، بعد از نماز صبح و در نماز عید فطر است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2 ، ص 499)

4) 4) . مقصود از «تزکّیٰ» زکات فطره و مقصود از «صلّیٰ» نمازعید فطر است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 722)

5) 5) . به امام صادق علیه السلام گفته شد: [معنای] «و ذکر اسم ربّه فصلّیٰ» [چیست] فرمود: [یعنی] به سوی صحرا بیرون رود و نماز عید بخواند. (من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 342، ح 1478؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 556، ح 19)

عید قربان

ذکر خدا در عید قربان

5. ذکر نام خدا در روز عید قربان و سه روز بعد از آن، پسندیده و مورد سفارش خداوند:

... وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ ... (1)

حج (22) 28

تکبیر در عید قربان

6. تکبیر گفتن، پس از نماز ظهر عید قربان، تا پانزده نماز، دارای اهمّیّت ویژه:

... وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ ... (2)حج (22) 28

سوگند به عید قربان

7. سوگند خداوند به روز عید قربان:

وَ شٰاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ. (3)بروج (85) 3

وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ. (4)فجر (89) 3

نماز عید قربان

8. دستور خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله بر خواندن نماز عید قربان قبل از قربانی:

إِنّٰا أَعْطَیْنٰاکَ الْکَوْثَرَ

فَصَلِّ لِرَبِّکَ ... (5)

کوثر (108) 1 و 2

عید قوم ابراهیم علیه السلام

9. شکستن بتها به دست ابراهیم علیه السلام در روز عید قوم خویش:

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ

فَقٰالَ إِنِّی سَقِیمٌ

فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ آلِهَتِهِمْ ... فَرٰاغَ عَلَیْهِمْ ضَرْباً بِالْیَمِینِ فَأَقْبَلُوا إِلَیْهِ یَزِفُّونَ. (6)

صافّات (37) 83 و 88 -\91 و 93 و 94

عید مصریان باستان

10. مردم مصر در عصر فرعون، دارای سنّت تزیین و تجمّل در روزی مخصوص به نام روز عید و سرور:

قٰالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ ... (7)طه (20) 59


1) 1) . مقصود از «ایّام معلومات» بنا بر تفسیری، روز عیدقربان و سه روز بعد از آن است که ایّام تشریق نامیده می‌شود. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 129؛ روح‌المعانی، ج 10، جزء 17، ص 215)

2) 2) . از امام صادق علیه السلام روایت شده است: مقصود از ذکر در کلام خداوند «و یذکروا اسم اللّٰه» تکبیرهایی است که در تعقیب پانزده نماز - که اوّل آنها ظهر عید است - گفته می‌شود. (تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 490، ح 82)

3) 3) . از امام علی علیه السلام روایت شده است: «شاهد» روز جمعه و «مشهود» روز قربانی [دهم ذی‌الحجّه روز عید قربان] است. (الدرالمنثور، ج 8 ، ص 463)

4) 4) . در روایت جابر از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است که مقصود از «شفع» روز عید قربان است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 736؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 571، ح 3)

5) 5) . بنا بر تفسیر عطاء، عکرمه و قتاده، مقصود از «صلّ» امربه نماز عید قربان، قبل از کشتن قربانی است؛ بنا بر روایت انس بن مالک، پیامبر صلی الله علیه و آله روز عید قربان، اوّل قربانی می‌کرد و سپس نماز عید را می‌خواند. با نزول این آیه خداوند دستور داد اوّل نماز عید را بخوان بعد از آن قربانی کن. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 837 ؛ الدرالمنثور، ج 8 ، ص 651)

6) 6) . قوم ابراهیم پس از فراغت از برگزاری عید خود به‌سوی ابراهیم علیه السلام و بتکده آمدند و با شکسته شدن بتها مواجه شدند. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 703؛ الکشاف، ج 4، ص 50)

7) 7) . «یوم الزّینة» روزی بود برای مصریان که مردم در آن روز به تزیین و تجمّل می‌پرداختند و بازارها را نیز آرایش و تزیین می‌کردند و به نام عید جشن می‌گرفتند که این روز، روز مقابلۀ فرعون به وسیلۀ سحر ساحران با معجزۀ موسی علیه السلام بود. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 29؛ الکشاف، ج 3، ص 71)

11. هنگام بالا آمدن آفتاب و اجتماع مردم در روز عید، زمان وعدۀ موسی علیه السلام و فرعون:

قٰالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی. (1)طه (20) 59

12. اعلام قاطعانۀ موسی علیه السلام برای مقابله با فرعون، در روز عید، روز جشن مردم:

قٰالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی. (2)طه (20) 59

قربانی در عید

--< همین مدخل، عید قربان

عیسی علیه السلام

اشاره

عیسی علیه السلام بندۀ خدا، پیامبر بنی اسرائیل و از جمله انبیای اولواالعزم، صاحب شرع و کتاب، کلمۀ خدا، روح الهی، شخصیّتی آبرومند، انسانی صالح و مقرّب درگاه الهی است. (3)بعضی ولادت حضرت را 65 سال پس از غلبۀ اسکندر بر سرزمین بابل و 6 ماه پس از ولادت یحیی علیه السلام دانسته‌اند. مادر عیسی علیه السلام از ترس


1) 1) . «ضحیٰ» به زمانی گفته می‌شود که آفتاب بالا آمده باشد. (مفردات، ص 502، «ضحی») «حشر» به معنای اخراج گروهی از قرارگاه خود است. (مفردات، ص 237، «حشر») مجهول بودن «یُحْشَر» دلالت می‌کند که برگزارکنندگان مراسم عید برای جمع کردن مردم اقدام می‌کردند

2) 2) . کلمۀ «موعد» در آیه، اسم زمان و به معنای زمان وعده است. تعیین قاطع و روشن زمان وعده و انتخاب روز عید و اجتماع مردم، جملگی از قاطعیّت موسی علیه السلام در امر مقابله با فرعون حکایت دارد

3) 3) . المیزان، ج 3، ص 281

پادشاهان بنی‌اسرائیل وی را به مصر منتقل نمود.

ایشان حدود 12 سال مخفیانه زندگی کردند. سپس به شام مراجعت نموده، در شهری به نام ناصره اقامت گزیدند، به همین جهت پیروان وی را نصارا نامیدند.

حضرت در 30 سالگی به نبوّت برگزیده شد و مأمور علنی کردن دعوت خود شد و به همین علّت مورد مخالفت شدید یهودیان واقع شد، به گونه‌ای که درصدد قتل وی برآمدند. خداوند به وسیلۀ جبرئیل، آن حضرت را نجات داد و به آسمان بالا برد. دشمنان شخصی را که شبیه عیسی علیه السلام بود کشتند و به دار آویختند. (1)گفتنی است طبق روایات و گفته مفسّران بر اساس آیات 157 تا 159 نساء (4) آن حضرت، مجدّداً ظهور خواهد کرد و در میان امّت خود حاضر خواهد شد. (2)در این مدخل از واژه‌های «عیسی علیه السلام »، «مسیح علیه السلام »، «کلمه»، «روح»، «عبدالله»، «رسولاً الی بنی‌اسرائیل» و... استفاده شده است.

اهمّ عناوین: ارهاصهای عیسی علیه السلام ، عطایای خدا به عیسی علیه السلام ، فضایل عیسی علیه السلام ، مسئولیّتهای عیسی علیه السلام ، معجزات عیسی علیه السلام ، مقامات عیسی علیه السلام .

اتمام‌حجّت عیسی علیه السلام

1. اتمام‌حجّت عیسی علیه السلام بر بنی‌اسرائیل:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ.

مائده (5) 110

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ .... زخرف (43) 59 و 63

2. اتمام‌حجّت عیسی علیه السلام بر حواریّون، با درخواست مائدۀ آسمانی برای آنان:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهٰا وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنٰا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنٰا وَ نَکُونَ عَلَیْهٰا مِنَ الشّٰاهِدِینَ

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ ...

قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ فَإِنِّی أُعَذِّبُهُ عَذٰاباً لاٰ أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ.

مائده (5) 112 -\115

ادّعای اعدام عیسی علیه السلام

3. ادّعای اعدام عیسی علیه السلام و تکذیب آن، از سوی خداوند:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ .... نساء (4) 157

4. ادّعای یهود، دربارۀ اعدام عیسی علیه السلام ، ناشی از جهل آنان نسبت به فرد کشته شده:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ ... وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً. (3)نساء (4) 157

نیز --< تصلیب، تصلیب عیسی علیه السلام

ادّعای الوهیّت عیسی علیه السلام

5. نفی ادّعای الوهیّت عیسی علیه السلام از ناحیۀ خداوند:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ .... وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ ....

آل‌عمران (3) 59 و 62

مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللّٰهُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنّٰاسِ کُونُوا عِبٰاداً ....

آل‌عمران (3) 79

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ .... مائده (5) 17

6. اعتراف علنی عیسی علیه السلام به بندگی خداوند، دلیل وی بر پوچی ادّعای مسیحیان مشرک (الوهیّت آن حضرت):

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ ... مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ ....

مائده (5) 116 و 117

7. معتقدان به الوهیّت عیسی علیه السلام و مادرش مریم علیها السلام ، مستحقّ عذاب الهی:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ ... مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ ...

إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبٰادُکَ .... مائده (5) 116 -\118


1) 1) . الکامل فی التاریخ، ج 1، ص 307 و 312 و 314 و 317-\ 318

2) 2) . نک: الکشاف، ج 1، ص 589؛ مجمع‌البیان، ج 1 -\2،ص 759 و ج 3 -\4، ص 210 -\211؛ تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 346، ح 155

3) 3) . مقصود از جملۀ «و ما لهم به من علم» این است که فردی را که کشته بودند یقین نداشتند بلکه تنها به گمان اینکه عیسی علیه السلام است او را کشتند و مقصود از «و قولهم...» یهود است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 208 و 210؛ روح‌المعانی، ج 4، جزء 6 ، ص 17)

8. ناتوانی عیسیٰ علیه السلام و مادرش در برابر ارادۀ الهی، مبنی بر هلاکت آنان، دلیل بطلان ادّعای الوهیّت برای آن حضرت:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ أَنْ یُهْلِکَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً .... مائده (5) 17

9. مالکیّت خداوند بر هستی، دلیل بطلان ادّعای الوهیّت برای عیسی علیه السلام :

... قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... مائده (5) 17

اذیّت عیسی علیه السلام

10. قصد آزاررسانی کافران بنی‌اسرائیل به عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ... وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ. (1)مائده (5) 110

11. حمایت خدا از عیسی علیه السلام با ناکام ساختن بنی‌اسرائیل، از آسیب‌رسانی به آن حضرت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ... وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ. مائده (5) 110

ارهاصهای

اشاره

ارهاصهای (2)عیسی علیه السلام

اشاره

1. پیدایش رطب

12. پیدایش خرمای تازه از درخت خشک، برای مریم علیها السلام ، به اشارۀ عیسی علیه السلام ، از ارهاصات آن حضرت:

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا

وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسٰاقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً ... (3)مریم (19) 24 -\26

2. تکلّم در نوزادی

13. سخن گفتن عیسی علیه السلام با مادرش و تسلّا دادن به او، هنگام تولدش، ارهاص نبوّت او:

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا

وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسٰاقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. (4)مریم (19) 24 -\26

14. سخن گفتن عیسی علیه السلام در گهواره با مردم، از ارهاصات وی:

... إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ یُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ ... وَ یُعَلِّمُهُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ ...

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ....

آل‌عمران (3) 45 و 46 و 48 و 49


1) 1) . مقصود از «کففت بنی‌اسرائیل عنک» بازداشتن خدا بنی‌اسرائیل را از اذیّت عیسی علیه السلام است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 405)

2) 2) . «ارهاص» یعنی امر خارق‌العاده‌ای که از پیامبری، قبل از بعثت صادر شود. (التعریفات، جرجانی، ص 34)

3) 3) . بنا بر اینکه فاعل «فناداها...» عیسی علیه السلام باشد و بنا بر اینکه درخت خرما خشکیده بود و با تکان دادن مریم علیها السلام خرمای تازه داد. (جامع‌البیان، ج 8 ، جزء 16، ص 326 و 330)

4) 4) . بنا بر اینکه فاعل «فناداها» عیسی علیه السلام باشد که یکی از دو قول در تفسیر آیه است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 790: الکشاف، ج 3، ص 12)

فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا. مریم (19) 29 و 30

3. تولّد بدون پدر

15. به دنیا آمدن عیسی علیه السلام بدون پدر، از ارهاصات آن حضرت:

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... قٰالَتْ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی وَلَدٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ ....

آل‌عمران (3) 45 و 47

فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجٰاباً فَأَرْسَلْنٰا إِلَیْهٰا رُوحَنٰا فَتَمَثَّلَ لَهٰا بَشَراً سَوِیًّا

قٰالَتْ إِنِّی أَعُوذُ بِالرَّحْمٰنِ مِنْکَ إِنْ کُنْتَ تَقِیًّا

قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا

قٰالَتْ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ وَ لَمْ أَکُ بَغِیًّا

قٰالَ کَذٰلِکِ قٰالَ رَبُّکِ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَ لِنَجْعَلَهُ آیَةً لِلنّٰاسِ وَ رَحْمَةً مِنّٰا وَ کٰانَ أَمْراً مَقْضِیًّا. مریم (19) 17 -\21

4. جریان چشمه

16. ظاهر شدن چشمۀ آب، با ضربۀ پاهای عیسی علیه السلام ، هنگام تولّد، از ارهاصات وی:

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا. (1)مریم (19) 24

5. رزق مریم علیها السلام

17. برخورداری مادر عیسی (مریم علیها السلام ) از رزق ویژۀ الهی، از ارهاصات نبوّت عیسی علیه السلام :

... وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ .... کُلَّمٰا دَخَلَ عَلَیْهٰا زَکَرِیَّا الْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً قٰالَ یٰا مَرْیَمُ أَنّٰی لَکِ هٰذٰا قٰالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ... (2)

آل‌عمران (3) 36 و 37

استعانت عیسی علیه السلام

18. استمداد عیسی علیه السلام از بنی‌اسرائیل، برای یاری دین خدا:

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ قٰالَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ ....

آل‌عمران (3) 52

... قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ ....

صفّ (61) 14

استهزای عیسی علیه السلام

19. استهزای عیسی علیه السلام از سوی یهود، با ملقّب کردن او به مسیح:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... (3)

نساء (4) 157

20. تمسخر عیسی علیه السلام از جانب یهود، با نسبت پیامبری به وی:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ ... (4)نساء (4) 157


1) 1) . امام باقر علیه السلام فرمودند: عیسی علیه السلام [هنگام ولادت] پای خود را بر زمین زد، پس چشمه آب روانی ظاهر شد. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 790)

2) 2) . توجّه به آیات بعدی، که صحبت از عیسی علیه السلام و نبوّت‌وی است، معلوم می‌شود که این پدیدۀ خارق‌العاده و این کرامت، از ارهاصات عیسی علیه السلام است

3) 3) . «مسیح» به معنای پادشاه، گرچه لقب عیسی علیه السلام است،امّا این لقب را یهود از روی تمسخر به عیسی علیه السلام می‌گفتند. (تفسیر التحریروالتنویر، ج 4، جزء 6 ، ص 19)

4) 4) . بر این اساس که «رسول الله» حکایت سخن یهود باشد و روشن است که اقرار صریح به رسالت عیسی علیه السلام از سوی آنان از روی تهکّم و استهزا بوده است. (همان ، ص 20)

اسوه بودن عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، اسوه بودن

اطاعت از عیسی علیه السلام

21. دعوت عیسی علیه السلام از بنی‌اسرائیل، مبنی بر اطاعت از وی، پس از ارائۀ معجزه:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ .... وَ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ. آل‌عمران (3) 49 و 50

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ. زخرف (43) 63

22. اطاعت و انقیاد حواریّون از عیسی علیه السلام :

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ قٰالَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ اشْهَدْ بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ

رَبَّنٰا آمَنّٰا بِمٰا أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ.

آل‌عمران (3) 52 و 53

23. اطاعت و پیروی از عیسی علیه السلام و تعالیم وی، موجب برتری و پیروزی بر کافران:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ جٰاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ....

آل‌عمران (3) 55

24. برطرف شدن اختلافات بنی‌اسرائیل، در صورت پیروی از عیسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ. زخرف (43) 63

اطاعت عیسی علیه السلام

25. اطاعت و پیروی عیسی علیه السلام از دستورهای خداوند، در ابلاغ رسالت خویش:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ ... مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ ....

مائده (5) 116 و 117

افترا به عیسی علیه السلام

26. سحر قلمداد کردن معجزات عیسی علیه السلام از سوی بنی‌اسرائیل، افترایی بر وی:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ.

مائده (5) 110

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ. صفّ (61) 6

اقرار عیسی علیه السلام

27. اعتراف عیسی علیه السلام به ناآگاهی خود، از معلومات غیبی خدا:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ

إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 116

امداد به عیسی علیه السلام

28. امداد خدا به عیسی علیه السلام ، به وسیلۀ روح‌القدس:

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ ... (1)بقره (2) 87

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ .... بقره (2) 253

... إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً .... مائده (5) 110

29. عیسی علیه السلام ، وظیفه‌دار یاد کردن از نعمت امداد الهی به خود:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ ....

مائده (5) 110

امنیّت عیسی علیه السلام

30. سلامت و امنیّت عیسی علیه السلام در رستاخیز، امری ثابت و حق:

وَ السَّلاٰمُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی .... مریم (19) 33 و 34

31. برخورداری عیسی علیه السلام از سلامت و امنیّت دنیایی، در تمام مدّت عُمر:

وَ السَّلاٰمُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ .... مریم (19) 33 و 34

انذارهای عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، مسئولیّتهای عیسی علیه السلام ، انذار

ایمان به عیسی علیه السلام

32. الهام خداوند به حواریّون، مبنی بر ایمان آوردن به عیسی علیه السلام :

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قٰالُوا آمَنّٰا .... مائده (5) 111

33. ایمان تمام اهل‌کتاب، پیش از مرگ‌شان به عیسی علیه السلام :

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ ... (2)نساء (4) 159

34. ایمان همۀ اهل‌کتاب به عیسی علیه السلام ، پیش از مرگ او:

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ ... (3)

نساء (4) 159

برکت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، عطایای خدا به عیسی علیه السلام ، برکت

برگزیدگی عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، برگزیدگی


1) 1) . مقصود از «روح‌القدس» جبرئیل است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 307؛ الکشاف، ج 1، ص 691)

2) 2) . بنا بر این احتمال که ضمیر در «موته» به «احد» - که در تقدیر است - برگردد، یعنی احدی از اهل‌کتاب نیست مگر اینکه به عیسی علیه السلام ایمان می‌آورد. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4 ، ص 212؛ الکشاف، ج 1، ص 589)

3) 3) . بنا بر این احتمال که ضمیر در «موته» به عیسی علیه السلام برگردد. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 211؛ الکشاف، ج 1، ص 589)

بشارتهای عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، عیسی علیه السلام و محمّد صلی الله علیه و آله ، مسئولیّتهای عیسی علیه السلام ، بشارت

بعثت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، مقامات عیسی علیه السلام ، رسالت

بیّنات عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، عطایای خدا به عیسی علیه السلام ، بیّنات

پاداش عیسی علیه السلام

1. بهشت

35. جاودانگی در بهشت، پاداش صداقت عیسی علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... قٰالَ اللّٰهُ هٰذٰا یَوْمُ یَنْفَعُ الصّٰادِقِینَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا ....

مائده (5) 116 و 119

2. رضایت خدا

36. رضایت خداوند، پاداش عیسی بن مریم علیها السلام برای صداقت وی:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... قٰالَ اللّٰهُ هٰذٰا یَوْمُ یَنْفَعُ الصّٰادِقِینَ صِدْقُهُمْ ... رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ .... مائده (5) 116 و 119

پیروزی عیسی علیه السلام

37. پیروزی عیسی علیه السلام و پیروان با ایمانش بر کافران:

... قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ فَآمَنَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ کَفَرَتْ طٰائِفَةٌ فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِینَ. صفّ (61) 14

تبرئۀ عیسی علیه السلام

38. خداوند، تبرئه‌کنندۀ عیسی علیه السلام از تهمتهای یهود و نصارا:

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ. (1)مریم (19) 30 و 34

نیز --< همین مدخل، تنزیه عیسی علیه السلام

تبلیغ عیسی علیه السلام

39. عیسی علیه السلام از دعوت‌کنندگان به صراط مستقیم:

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. مریم (19) 34 و 36

40. دعوت به عبادت خداوند یگانه، از محورهای تبلیغی عیسی علیه السلام

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ...

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ ... إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. آل‌عمران (3) 45 و 49 و 51

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ


1) 1) . «ذٰلک» اشاره به سرگذشت عیسی علیه السلام و سخنان وی پس از ولادت دارد (المیزان، ج 14، ص 48؛ روح‌المعانی، ج 9، جزء 16، ص 132) که خداوند عیسی علیه السلام را از تهمت یهود و نصارا تبرئه نمود. (فتح‌القدیر، ج 3، ص 333)

سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ ... مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ .... مائده (5) 116 و 117

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ

وَ إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. مریم (19) 34 و 36

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ ... إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ.

زخرف (43) 63 و 64

41. رفع اختلافات دینی بنی‌اسرائیل، از محورهای تبلیغی عیسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ ... وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ .... زخرف (43) 63

42. دعوت عیسی علیه السلام از بنی‌اسرائیل، برای رعایت تقوای الهی:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ .... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ. آل‌عمران (3) 49 و 50

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ. زخرف (43) 63

43. دعوت عیسی علیه السلام از بنی‌اسرائیل، مبنی بر اطاعت و پیروی از وی:

... إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ .... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ.

آل‌عمران (3) 45 و 49 و 50

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ. زخرف (43) 63

تربیت عیسی علیه السلام

44. رشد و تربیت عیسی علیه السلام ، در کنار مادر و تحت نظارت خداوند:

وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ. مؤمنون (23) 50

45. تربیت عیسی علیه السلام ، تحت تدبیر و نظارت خدا:

إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ ....

آل‌عمران (3) 51 و 52

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ ... إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ ....

زخرف (43) 63 و 64

تزکیۀ عیسی علیه السلام

46. تضمین پاکی و رشد معنوی عیسی علیه السلام ، قبل از تولّد وی:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا

قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا. مریم (19) 16 و 19

47. تطهیر و تزکیۀ عیسی علیه السلام ، به امر و عنایت خداوند:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا .... آل‌عمران (3) 55

تسبیح عیسی علیه السلام

48. تسبیح و تنزیه خداوند از شریک، به وسیلۀ عیسی علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ

سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ .... مائده (5) 116

تشبیه عیسی علیه السلام

49. تشبیه عیسی علیه السلام به آدم علیه السلام ، در آفرینش:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ .... آل‌عمران (3) 59

تصدیق عیسیٰ علیه السلام

50. تأیید و تصدیق تورات، از جانب عیسی علیه السلام :

... إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ .... آل‌عمران (3) 45 و 49 و 50

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ .... مائده (5) 46

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ .... صفّ (61) 6

تصلیب عیسی علیه السلام

51. ادّعای تصلیب عیسی علیه السلام از سوی یهود، مبتنی بر شک و گمان:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ ... (1)نساء (4) 157

52. اختلاف یهودیان در قتل و یا به دار آویخته شدن عیسی علیه السلام :

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ... وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ ... مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً. نساء (4) 157

53. نفی به صلیب کشیده شدن عیسی علیه السلام ، از جانب خداوند:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً.

نساء (4) 157

54. تصلیب شخصی دیگر به جای عیسی علیه السلام ، به دست یهود:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ... وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ ... مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً. نساء (4) 157

تعلیم عیسی علیه السلام

55. تعلیم شیوۀ برخورد در برابر بهتان مردم، از سوی عیسی علیه السلام به مادرش مریم علیها السلام :

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. (2)

مریم (19) 24 و 26

56. عیسی علیه السلام تعلیم‌دهنده و ادب‌آموز مردم، از جانب خداوند:

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ ... ذٰلِکَ عِیسَی


1) 1) . آیه، مربوط به یهود است. (الکشاف، ج 1، ص 587)

2) 2) . بنا بر اینکه فاعل در «فناداها...» عیسی علیه السلام باشد.(مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 790؛ النوار التنزیل، البیضاوی، ج 3، ص 47)

اِبْنُ مَرْیَمَ ... (1)مریم (19) 31 و 34

تعلیم به عیسی علیه السلام

57. تعلیم کتاب، حکمت، تورات و انجیل به عیسی علیه السلام ، از نعمتهای ویژۀ خدا به آن حضرت:

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً ...

وَ یُعَلِّمُهُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ.

آل‌عمران (3) 45 و 48

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ... وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ .... مائده (5) 110

تقرّب عیسی علیه السلام

58. عیسی علیه السلام ، از مقرّبان درگاه الهی:

... عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ. آل‌عمران (3) 45

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا .... آل‌عمران (3) 55

تکذیب عیسی علیه السلام

59. تکذیب رسالت عیسی علیه السلام از سوی یهودیان، به رغم برخورداری آنان از معجزات و دلایل آشکار وی:

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ ... فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ .... بقره (2) 87

60. هواپرستی بنی‌اسرائیل، وادارکنندۀ ایشان به تکذیب عیسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ. بقره (2) 87

تکریم عیسی علیه السلام

61. عیسی علیه السلام ، مورد تکریم خداوند:

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا

وَ السَّلاٰمُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ. مریم (19) 31 و 33 و 34

تکلّم عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، ارهاصهای عیسی علیه السلام

تنزیه عیسی علیه السلام

62. عیسی علیه السلام ، به دور از اندیشۀ همتایی با خداوند:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ ... قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی ... (2)مائده (5) 116

63. تنزیه عیسی علیه السلام ، از هرگونه سرکشی و استبداد:

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ ... وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی


1) 1) . براساس روایتی منقول از رسول خدا صلی الله علیه و آله مقصود از «جعلنی مبارکاً» این است که خدا مرا تعلیم دهنده و ادب‌آموز قرار داد. (الدرالمنثور، ج 5، ص 509)

2) 2) . جملۀ «تعلم ما فی نفسی» اشاره به این دارد که در اندیشه و افکار وی نیز چنین چیزی یعنی شایستگی الوهیّت و همتایی با خداوند، خطور نکرده است

جَبّٰاراً شَقِیًّا. مریم (19) 30 و 32

64. عیسی علیه السلام ، مبرّا از هرگونه شرک:

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 85 و 88

65. عیسی علیه السلام ، منزّه از شقاوت:

... وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا. مریم (19) 32

توحید عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، توحید

تولّد عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، ولادت عیسی علیه السلام

حقّانیّت عیسی علیه السلام

66. عیسی بن مریم علیه السلام ، کلمۀ حق الهی:

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ. (1)مریم (19) 34

67. قصّۀ عیسی علیه السلام در قرآن، داستانی حق و راست:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ... إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ ....

آل‌عمران (3) 59 و 62

حکمت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، حکمت

حیات عیسی علیه السلام

68. حیات و وفات عیسی علیه السلام و تمامی اهل زمین، در قبضۀ قدرت خداوند:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ أَنْ یُهْلِکَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً .... مائده (5) 17

69. بشارت خدا به مریم علیها السلام ، در مورد تداوم حیات عیسی علیه السلام میان مردم تا دوران میانسالی:

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ ...

وَ یُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً ....

آل‌عمران (3) 45 و 46

70. استمرار زندگی و حیات جسمانی عیسی علیه السلام :

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ...

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ ... (2)

نساء (4) 157 و 159

خداشناسی عیسی علیه السلام

71. خداوند، بهترین روزی‌رسان، در باور عیسی‌بن‌مریم علیه السلام :

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً ... وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ. مائده (5) 114

72. آمرزش خداوند، برخاسته از عزّت و حکمت، در دیدگاه عیسی علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ .... وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ.

مائده (5) 116 و 118


1) 1) . بنا بر این احتمال که مقصود از «قول الحقّ» کلمۀ حقّ باشد که مقصود، عیسی علیه السلام است. (المیزان، ج 4، ص 48)

2) 2) . با توجّه به مضارع بودن فعل «لیؤمننّ» که خبر از آینده‌است و تحقّق ایمان تمامی اهل‌کتاب به حضرت مسیح علیه السلام در طول تاریخ، معلوم می‌شود آن حضرت هنوز زنده است. (همان، ج 5، ص 134)

73. تنزیه خداوند از شریک، در باور عیسی علیه السلام :

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ.

آل‌عمران (3) 49 و 51

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 116

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ

مٰا کٰانَ لِلّٰهِ أَنْ یَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحٰانَهُ إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ

وَ إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ.

مریم (19) 34 -\36

74. احاطۀ علمی خداوند و نظارت بر جهان هستی، امری پذیرفته شده در بینش عیسی علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ ... وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. مائده (5) 116 و 117

75. عیسی علیه السلام آگاه و معتقد به احاطۀ علمی خداوند بر وی و تمامی اندیشه‌ها و صفات نفسانی او:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... قٰالَ ... تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی .... مائده (5) 116

76. تنها خداوند، شایستۀ پرستش و عبادت، در باور عیسی علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ .... مائده (5) 116

خضوع عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، خضوع

خلقت عیسی علیه السلام

77. شباهت خلقت عیسی علیه السلام به آفرینش آدم علیه السلام ، در خارق‌العاده بودن آن:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ .... آل‌عمران (3) 59

78. حقّانیّت سرگذشت و چگونگی خلقت عیسی علیه السلام :

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ... الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلاٰ تَکُنْ مِنَ الْمُمْتَرِینَ. (1)آل‌عمران (3) 59 و 60

79. ارادۀ قطعی خدا در مورد آفرینش عیسی علیه السلام ، بدون داشتن پدر:

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... قٰالَتْ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی وَلَدٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ قٰالَ کَذٰلِکِ اللّٰهُ یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ .... آل‌عمران (3) 45 و 47

خوردن عیسی علیه السلام

80. خوردن و استفادۀ عیسی علیه السلام از طعام، دلیلی روشن بر خدا نبودن او:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ


1) 1) . بر این مبنا که «الحقّ» خبر برای مبتدای محذوف باشد، یعنی آنچه را که در قصّۀ خلقت عیسی علیه السلام برای تو گفتیم، حق است. (اعراب‌القرآن، درویش، ج 1، ص 523)

مَرْیَمَ ... لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ ... کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ الطَّعٰامَ انْظُرْ کَیْفَ نُبَیِّنُ لَهُمُ الْآیٰاتِ ....

مائده (5) 72 و 73 و 75

81. بیان خوردن و بهره‌برداری عیسی علیه السلام از طعام، از آیات الهی:

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ ... کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ الطَّعٰامَ انْظُرْ کَیْفَ نُبَیِّنُ لَهُمُ الْآیٰاتِ .... مائده (5) 75

82. تغذیۀ عیسی علیه السلام از غذاهای حلال و پاکیزه:

وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ ... یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ ... (1)مؤمنون (23) 50 و 51

خیرخواهی عیسی علیه السلام

83. خیرخواهی عیسی علیه السلام با آمرزش‌خواهی از خدا، برای گناهکاران امّت خویش:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبٰادُکَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ. مائده (5) 116 و 118

درخواست از عیسی علیه السلام

84. درخواست نزول سفرۀ آسمانی از عیسی علیه السلام به وسیلۀ حواریّون:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. مائده (5) 112

دشمنان عیسی علیه السلام

85. کفرپیشگان بنی‌اسرائیل، از جملۀ دشمنان عیسی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ کَمٰا قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ فَآمَنَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ کَفَرَتْ طٰائِفَةٌ فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِینَ.

صفّ (61) 14

86. مغلوب شدن دشمنان عیسی علیه السلام ، از سوی مؤمنان به آن حضرت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ کَمٰا قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ فَآمَنَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ کَفَرَتْ طٰائِفَةٌ فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِینَ.

صفّ (61) 14

دعای عیسی علیه السلام

87. دعای عیسی علیه السلام نزد پروردگار برای نزول مائدۀ آسمانی، در پی درخواست حواریّون:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از «رسل» عیسی علیه السلام باشد که از دست رنج مادرش، که نخ‌ریسی می‌کرد، امرار معاش می‌نمود. (الدرالمنثور، ج 6 ، ص 102)

لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . مائده (5) 112 و 114

88. توسّل عیسی علیه السلام به ربوبیّت خدا، هنگام دعا برای نزول مائدۀ آسمانی:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ .... مائده (5) 114

89. بر جای ماندن نشانه‌ای الهی و خاطره‌ای سرورانگیز، در میان مسیحیان، از انگیزه‌های دعای عیسی علیه السلام در نزول مائدۀ آسمانی:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . مائده (5) 114

90. درخواست روزی از خداوند، از دعاهای عیسی علیه السلام :

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا ... وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ. مائده (5) 114

91. اجابت دعای عیسی علیه السلام از سوی خداوند، با فرستادن مائدۀ آسمانی برای وی و حواریّون:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ .... مائده (5) 112 و 114 و 115

دفاع از عیسی علیه السلام

92. دفاع خداوند از عیسی علیه السلام ، در برابر تهمتهای ناروای کافران به آن حضرت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا .... آل‌عمران (3) 55

دفاع عیسی علیه السلام

93. دفاع عیسی علیه السلام ، از پاکی مادرش، در گهواره:

یٰا أُخْتَ هٰارُونَ مٰا کٰانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا کٰانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا

فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا.

مریم (19) 28 -\30

94. دفاع عیسی علیه السلام از خویش، در برابر اتّهام الوهیّت به وی:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. مائده (5) 116 و 117

دلداری به عیسی علیه السلام

95. دلداری خدا به عیسی علیه السلام ، با بیان برتری موحّدان و پیروان وی بر کافران:

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ ... رَبَّنٰا آمَنّٰا بِمٰا أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ ... إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ جٰاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ... آل‌عمران (3) 52 و 53 و 55

دلداری عیسی علیه السلام

96. دلداری عیسی علیه السلام به مادرش مریم علیها السلام ، پس از ولادت:

فَأَجٰاءَهَا الْمَخٰاضُ إِلیٰ جِذْعِ النَّخْلَةِ قٰالَتْ یٰا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هٰذٰا وَ کُنْتُ نَسْیاً مَنْسِیًّا

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا

وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسٰاقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. (1)مریم (19) 23 -\26

دوران عیسی علیه السلام

97. بقای نشانه‌ها و آیین پیامبران یهود تا زمان بعثت عیسی علیه السلام :

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ....

مائده (5) 46

98. احزاب و گروههای کفرپیشه، در عصر عیسی علیه السلام :

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ. مریم (19) 34 و 37

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ ... فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ .... زخرف (43) 63 و 65

دین عیسی علیه السلام

اشاره

99. سفارش خداوند به عیسی علیه السلام ، جهت اقامۀ دین و مواظبت بر آن:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی ... وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ ... (2)شوری (42) 13

تعالیم دین عیسی علیه السلام

اشاره
100. لزوم ایمان به تعالیم دین عیسی علیه السلام :

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ ...

وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ.

بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا ... وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ .... آل‌عمران (3) 84

101. عیسی علیه السلام پیگیر رسالت و تعالیم پیامبران پیش از خود:

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَ نُورٌ وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ. مائده (5) 46

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبٰانِیَّةً ابْتَدَعُوهٰا مٰا کَتَبْنٰاهٰا عَلَیْهِمْ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ رِضْوٰانِ اللّٰهِ فَمٰا رَعَوْهٰا حَقَّ رِعٰایَتِهٰا فَآتَیْنَا


1) 1) . بنا بر قولی، فاعل «فناداها» عیسی علیه السلام است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 790؛ الکشاف، ج 3، ص 12)

2) 2) . بنا بر اینکه جملۀ «ان اقیموا الدّین...» تفسیر برای «ما وصّیٰ» باشد، یعنی برپایی دین، مسئولیّت هر یک از انبیای مذکور در آیه است. (المیزان، ج 18، ص 29؛ فتح‌القدیر، ج 4، ص 607)

اَلَّذِینَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ. حدید (57) 26 و 27

1. ایمان به آخرت
102. ایمان به آخرت، از ارکان دین عیسی علیه السلام :

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ النَّصٰاریٰ وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئُونَ وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ.

مائده (5) 69

2. ایمان به خدا
103. ایمان به خدا، سرلوحۀ دین مسیح علیه السلام :

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ النَّصٰاریٰ وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ. بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئُونَ وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ.

مائده (5) 69

3. پرهیز از شرک
104. پرهیز از شرک و تثلیث، از آموزه‌های دین عیسی علیه السلام :

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ... وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ ... لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ .... نساء (4) 171 و 172

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ الطَّعٰامَ .... مائده (5) 72 و 73 و 75

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ ... مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ .... مائده (5) 116 و 117

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ ... إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ. زخرف (43) 63 -\65

4. توحید
105. توحید و ربوبیّت خداوند، سرلوحۀ دین عیسی علیه السلام :

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ.

آل‌عمران (3) 49 و 51

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ

وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. مائده (5) 72 و 73

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ ....

مائده (5) 116 و 117

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... مٰا کٰانَ لِلّٰهِ أَنْ یَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحٰانَهُ إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ وَ إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. مریم (19) 34 -\36

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ. زخرف (43) 63 -\65

5. زکات
106. پرداخت زکات، از آموزه‌های دین عیسی علیه السلام :

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ ... وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا. (1)مریم (19) 30 و 31

107. پرداخت زکات فطره، از توصیه‌های خداوند به عیسی علیه السلام :

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا. (2)

مریم (19) 30 و 31

108. عیسی علیه السلام معرّفی‌کنندۀ خود به مردم، در آغاز تولّد، به اداکنندۀ زکات تا پایان عُمر:

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا.

مریم (19) 30 و 31

6 . عبادت
109. عبادت خداوند یگانه، از آموزه‌های دین عیسی علیه السلام :

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ.

آل‌عمران (3) 49 و 51

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ الْمَلاٰئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبٰادَتِهِ .... نساء (4) 172

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ ....

مائده (5) 116 و 117

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ ... إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ.

زخرف (43) 63 و 64


1) 1) . فاعل «قال» عیسی علیه السلام است. (بحرالعلوم، ج 2، ص 373؛ التفسیر المنیر، ج 16، ص 82)

2) 2) . از امام صادق علیه السلام روایت شده است: مقصود از زکات درآیۀ مزبور، زکات رئوس [زکات فطره] است. (تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 335، ح 70)

7. نماز
110. نماز و اقامۀ آن، از آموزه‌های دین عیسی علیه السلام :

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا ... وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ ....

مریم (19) 30 و 31

8 . نیکی
111. نیکی به مادر و پرهیز از استبداد، از آموزه‌های دین عیسی علیه السلام :

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ .... وَ أَوْصٰانِی ... وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا.

مریم (19) 30 -\32

9. هدایتگری
112. روشنگری و راهنمایی و هدایت، از تعالیم دین عیسی علیه السلام :

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَ نُورٌ وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ. مائده (5) 46

نیز --< همین مدخل، شریعت عیسی علیه السلام ، کتاب عیسی علیه السلام

رحمت عیسی علیه السلام

113. عیسی علیه السلام ، پیام‌آور رحمت و مهربانی برای پیروان خود:

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً .... حدید (57) 27

نیز --< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، رحمت بودن

رسالت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، مقامات عیسی علیه السلام ، رسالت

رضایت عیسی علیه السلام

114. عیسی علیه السلام ، همواره خشنود از خداوند و از زمرۀ جلب‌کنندگان رضایت الهی:

قٰالَ اللّٰهُ هٰذٰا یَوْمُ یَنْفَعُ الصّٰادِقِینَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ... (1)

مائده (5) 119

رفاه عیسی علیه السلام

115. بهره‌مندی عیسی علیه السلام در محلّ سکونت خویش، از امکانات رفاهی و آسایش زندگی:

وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ. (2)مؤمنون (23) 50

روح عیسی علیه السلام

116. تکوّن و پیدایش عیسی علیه السلام با دمیده شدن روح الهی در مریم علیها السلام :

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. نساء (4) 171


1) 1) . از مصادیق مورد نظر برای این آیه، به قرینۀ آیات‌گذشته، حضرت مسیح علیه السلام است

2) 2) . از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که این «ربوه» منطقه‌ای در شام است. (الدرالمنثور، ج 6 ، ص 101)

وَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهٰا مِنْ رُوحِنٰا ... (1)انبیاء (21) 91

وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا .... تحریم (66) 12

سجدۀ عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، سجده

سرزنشهای عیسی علیه السلام

117. سرزنش حواریّون به وسیلۀ عیسی علیه السلام ، به سبب ناسازگاری درخواست مائدۀ آسمانی با تقوا و ایمان به خداوند:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. مائده (5) 112

سفیران عیسی علیه السلام

118. اعزام سفیران عیسی علیه السلام ، به فرمان وی به انطاکیه:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحٰابَ الْقَرْیَةِ إِذْ جٰاءَهَا الْمُرْسَلُونَ

إِذْ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمُ اثْنَیْنِ فَکَذَّبُوهُمٰا فَعَزَّزْنٰا بِثٰالِثٍ فَقٰالُوا إِنّٰا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ. (2)

یس (36) 13 و 14

نیز --< اصحاب‌القریه

سکونت عیسی علیه السلام

119. سکونت مریم علیها السلام و فرزندش عیسی علیه السلام در تپّه‌ای آرام و دارای آبی روان:

وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ. (3)مؤمنون (23) 50

120. سکونت عیسی علیه السلام در سرزمین شام و شهر دمشق:

وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ. (4)مؤمنون (23) 50

سلامتی عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، امنیّت عیسی علیه السلام

سؤال از عیسی علیه السلام

121. پرسش خداوند از عیسی علیه السلام در قیامت، از فراخواندن مردم به پرستش خویش و مادرش مریم علیها السلام :

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ....

مائده (5) 116


1) 1) . «فنفخنا فیها من روحنا» یعنی در مریم، روح عیسی را جاری کردیم. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 98؛ الکشاف، ج 3، ص 133)

2) 2) . مشهور بین مفسّران این است که آنها نمایندگان وسفیران عیسی علیه السلام به انطاکیه بودند. (الکشاف، ج 4، ص 7؛ مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 654 -\655)

3) 3) . «آوینا» یعنی اسکان و جای دادیم. (لسان‌العرب، ج 1، ص 274، «أوا») «ربوة» به تپه و زمین بلند (لسان‌العرب، ج 5، ص 127، «ربا») و «معین» به آب جاری بر زمین گفته می‌شود. (مفردات، ص 599، «عین»)

4) 4) . از رسول خدا صلی الله علیه و آله در تفسیر آیۀ مذکور روایت شده که «ربوه» سرزمین شام و شهر دمشق است. (الدرالمنثور، ج 6 ، ص 101)

سؤال عیسی علیه السلام

122. سؤال عیسی علیه السلام از حواریّون، دربارۀ یاری‌دهندگان خود و پاسخ مثبت آنان به این درخواست:

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ قٰالَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ ....

آل‌عمران (3) 52

... کَمٰا قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ .... صفّ (61) 14

شرک‌ستیزی عیسی علیه السلام

123. شرک‌ستیزی عیسی علیه السلام و مبارزۀ آن حضرت با ریشه‌های آن:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. مائده (5) 116 و 117

شریعت عیسی علیه السلام

124. عیسی علیه السلام دارای شریعتی متفاوت با شرایع قبل :

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ .... بقره (2) 87

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ...

وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ .... آل‌عمران (3) 45 و 50

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللّٰهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ. شوری (42) 13

125. سهولت شریعت عیسی علیه السلام ، در مقایسه با شریعت موسی علیه السلام :

... إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ .... آل‌عمران (3) 45 و 49 و 50

126. نسخ بعضی از احکام خوردنیهای شریعت موسی علیه السلام و تغییر آن در شریعت عیسی علیه السلام :

... إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ وَ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ. آل‌عمران (3) 45 و 50

نیز --< همین مدخل، دین عیسی علیه السلام ، تعالیم دین عیسی علیه السلام

شک در عیسی علیه السلام

127. شک و تردید بنی‌اسرائیل در ماهیّت عیسی علیه السلام (بشر بودن و تکوّن او بدون پدر) در طول تاریخ:

فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهٰا تَحْمِلُهُ قٰالُوا یٰا مَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ

شَیْئاً فَرِیًّا

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ. مریم (19) 27 و 34

128. شک و تردید یهود، در قتل و اعدام عیسی علیه السلام :

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً.

نساء (4) 157

129. مشاهدۀ مائدۀ آسمانی به وسیلۀ حواریّون، موجب زدوده شدن شک و تردید آنان، در صداقت عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ...

قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهٰا وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنٰا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنٰا وَ نَکُونَ عَلَیْهٰا مِنَ الشّٰاهِدِینَ.

مائده (5) 112 و 113

صداقت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، راستگویی

طهارت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، تزکیۀ عیسی علیه السلام

ظلم به عیسی علیه السلام

130. ظلم برخی احزاب اهل‌کتاب به عیسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ.

زخرف (43) 63 و 65

ظهور عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، نزول عیسی علیه السلام

عبودیّت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، عبودیّت

عروج عیسی علیه السلام

131. خداوند، عروج‌دهندۀ حضرت عیسی علیه السلام به سوی خویش:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ ....

آل‌عمران (3) 55

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ...

بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ .... نساء (4) 157 و 158

132. عروج عیسی علیه السلام به امر خداوند، پس از توطئۀ قتل وی به وسیلۀ کفّار بنی‌اسرائیل:

وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الْمٰاکِرِینَ

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ ... (1)آل‌عمران (3) 54 و 55

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ ... وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ ....

نساء (4) 157 و 158

133. شب بیست و یکم ماه رمضان، هنگام عروج عیسی علیه السلام به سوی خداوند:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ ... (2)آل‌عمران (3) 55


1) 1) . مقصود از «و مکروا و مکر اللّه» توطئۀ یهود برای قتل عیسی علیه السلام است. (انوارالتنزیل، البیضاوی، ج 1، ص 259)

2) 2) . امام باقر علیه السلام : شب بیست و یکم ماه رمضان، هنگام عروج عیسی بن مریم علیه السلام است. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 346، ح 155)

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ...

بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً.

نساء (4) 157 و 158

134. عروج عیسی علیه السلام به فرمان خداوند، حکیمانه و پرتوی از عزّتمندی وی:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ...

بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً.

نساء (4) 157 و 158

135. غیبت عیسی علیه السلام از میان مردم و عدم حضور در بین آنان، پس از توطئۀ قتل وی:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ ... بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً.

نساء (4) 157 و 158

عصمت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، مقامات عیسی علیه السلام ، عصمت

عطایای خدا به عیسی علیه السلام

1. برکت

136. برخورداری عیسی علیه السلام از برکت و خیر، در همه جا:

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا.

مریم (19) 30 و 31

2. بیّنات

137. برخورداری حضرت عیسی علیه السلام ، از بیّنات فراوان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ ....

بقره (2) 87

تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ ... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ .... بقره (2) 253

3. کتاب (انجیل)

138. انجیل، کتاب آسمانی عیسی علیه السلام و عطایی از جانب خداوند به وی:

... عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ یُعَلِّمُهُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ.

آل‌عمران (3) 45 و 48

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ... وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ .... مائده (5) 46

... وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ .... مائده (5) 110

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا.

مریم (19) 30

... وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ ....

حدید (57) 27

4. مائدۀ آسمانی

139. اجابت دعای عیسی علیه السلام در فرو فرستادن مائدۀ آسمانی، از عطایای خدا به آن حضرت:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ ....

مائده (5) 114 و 115

5. نعمت

140. عیسی علیه السلام و مادرش مریم علیها السلام ، بهره‌مند از نعمتهای خاصّ الهی:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ .... مائده (5) 110

141. تأیید به وسیلۀ روح‌القدس، سخن گفتن در گهواره، تعلیم کتاب و حکمت، معجزات، و محفوظ ماندن از شرّ بنی‌اسرائیل، از نعمتهای خداوند به عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ. مائده (5) 110

نیز --< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام و مقامات عیسی علیه السلام

عطوفت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، مهربانی عیسی علیه السلام

عقیدۀ عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، خداشناسی عیسی علیه السلام

علم عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، علم

عهد با عیسی علیه السلام

142. تبلیغ حقّانیّت رسالت عیسی علیه السلام پس از نزول مائدۀ آسمانی، تعهد و میثاق حواریّون با وی:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهٰا وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنٰا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنٰا وَ نَکُونَ عَلَیْهٰا مِنَ الشّٰاهِدِینَ. مائده (5) 112 و 113

عهد عیسی علیه السلام

143. پیمان گرفتن سخت خداوند از عیسی علیه السلام :

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ ... وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

عیسی علیه السلام از آیات خدا

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، آیۀ خدا

عیسی علیه السلام در آخرت

144. عیسی علیه السلام ، شخصیّتی آبرومند، در آخرت:

... اِسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ .... آل‌عمران (3) 45

عیسی علیه السلام در برزخ

145. بهره‌مندی عیسی علیه السلام در عالم برزخ، از هر نوع امنیّت و سلامت:

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ ... وَ السَّلاٰمُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا. (1)مریم (19) 30 و 33

عیسی علیه السلام و احزاب

146. اختلاف احزاب اهل‌کتاب، دربارۀ عیسی علیه السلام و افراط و تفریط آنان، دربارۀ شخصیّت وی:

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ


1) 1) . «سلام» به معنای سلامت است و سلامت عیسی علیه السلام زمان مرگ، همان سلامت در عالم قبر و برزخ است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 782)

یَمْتَرُونَ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ.

مریم (19) 34 و 37

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ ... فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ .... زخرف (43) 63 و 65

عیسی علیه السلام و بنی‌اسرائیل

147. عیسی علیه السلام ، فرستاده و رسولی از جانب خداوند، به سوی بنی‌اسرائیل:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ .... آل‌عمران (3) 49 و 52

... وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ. مائده (5) 110

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ .... صفّ (61) 6

148. ناکامی بنی‌اسرائیل، در آسیب‌رسانی به عیسی علیه السلام ، از نعمتهای خاصّ خداوند به آن حضرت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ... إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ ....

مائده (5) 110

149. دعوت بنی‌اسرائیل به توحید ربوبی و پرستش خدا، به وسیلۀ عیسی علیه السلام :

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ ....

آل‌عمران (3) 49 و 51 و 52

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. مائده (5) 72

مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. مائده (5) 117

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ

مٰا کٰانَ لِلّٰهِ أَنْ یَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحٰانَهُ إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ

وَ إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ.

مریم (19) 34 -\36

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً .... وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ.

زخرف (43) 57 و 59 و 64

150. برحذر داشتن بنی‌اسرائیل از مخالفت با خدا، به وسیلۀ عیسی علیه السلام ، در پی ارائۀ معجزات:

... وَ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ ....

آل‌عمران (3) 50

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً .... وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ.

زخرف (43) 57 و 59 و 63

151. هشدار عیسی علیه السلام به بنی‌اسرائیل عصر خویش، برای پرهیز از عقاید شرک‌آلود:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ

رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. مائده (5) 72

152. دعوت عیسی علیه السلام از بنی‌اسرائیل، در پی ارائۀ معجزات، به اطاعت از خویش:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ .... وَ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ ... فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ قٰالَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ اشْهَدْ بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ.

آل‌عمران (3) 49 و 50 و 52

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ. (1)زخرف (43) 63

153. اختلاف و اعراض برخی بنی‌اسرائیل، از دعوت عیسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ. زخرف (43) 63 -\65

154. خبر دادن عیسی علیه السلام به بنی‌اسرائیل، در حلال کردن برخی از محرّمات شریعت موسی علیه السلام برای آنان:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ .... وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ ... فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ .... آل‌عمران (3) 49 و 50 و 52

155. عیسی علیه السلام عرضه‌کنندۀ آیات روشن الهی بر بنی‌اسرائیل:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ... وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ. مائده (5) 110

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ. صفّ (61) 6

156. نسبت سحر و جادو به معجزات عیسی علیه السلام ، به وسیلۀ کافران بنی‌اسرائیل:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ. مائده (5) 110

157. کافران بنی‌اسرائیل، مورد لعن و نفرین عیسی علیه السلام :

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ .... مائده (5) 78

158. کفر و انکار بنی‌اسرائیل به رسالت عیسی علیه السلام ، به رغم مشاهدۀ معجزات او:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ أُحْیِ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ أُنَبِّئُکُمْ بِمٰا


1) 1) . مراد از «بالبیّنات» حجّت و معجزات است. (کشف‌الاسرار، ج 9، ص 75؛ الکشاف، ج 4، ص 262)

تَأْکُلُونَ وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ قٰالَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ ....

آل‌عمران (3) 49 و 52

159. مکر و مقابلۀ خداوند، با مکر و حیلۀ کافران بنی‌اسرائیل توطئه‌گر، علیه عیسی علیه السلام :

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ ... وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الْمٰاکِرِینَ.

آل‌عمران (3) 52 و 54

عیسی علیه السلام و قیامت

160. عیسی علیه السلام ، نشانۀ واضحی بر وقوع قیامت و احیای مردگان:

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ

وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا وَ اتَّبِعُونِ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. (1)

زخرف (43) 57 و 61

عیسی علیه السلام و محمّد صلی الله علیه و آله

161. بشارت عیسی علیه السلام به آمدن پیامبری پس از خود به نام احمد (محمّد):

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ .... صفّ (61) 6

عیسی و یحیی علیهما السلام

162. تصدیق رسالت عیسی علیه السلام از سوی یحیی علیه السلام :

... أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ ... (2)آل‌عمران (3) 39

فضایل عیسی علیه السلام

1. آبرومندی

163. وجاهت و آبرومندی حضرت مسیح علیه السلام ، در دنیا و آخرت:

... اِسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ .... آل‌عمران (3) 45

2. آیه خدا

164. حضرت عیسی علیه السلام ، از آیات خداوند، برای پی بردن مردم به قدرت او:

قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا ... هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَ لِنَجْعَلَهُ آیَةً لِلنّٰاسِ ....

مریم (19) 19 و 21

وَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهٰا مِنْ رُوحِنٰا وَ جَعَلْنٰاهٰا وَ ابْنَهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ. انبیاء (21) 91

وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ. مؤمنون (23) 50

3. اجتناب از ظلم

165. تنزیه عیسی علیه السلام از استبداد و ظلم:

وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ. مریم (19) 32 و 34

4. احسان

166. رفتار نیک با مادر و احسان به وی، از ویژگیهای خدادادی عیسی علیه السلام از آغاز ولادت:

وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی ... ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ


1) 1) . ضمیر در «إنّه» به «ابن مریم»، که مقصود عیسی علیه السلام است، برمی‌گردد

2) 2) . بنا بر اینکه مراد از «کلمة من اللّه» حضرت عیسی علیه السلام باشد. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 742)

اَلْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ. مریم (19) 32 و 34

5. اخلاص

167. اخلاص عیسی علیه السلام ، در پرستش خدای یگانه و پرهیز از شرک:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً .... مائده (5) 116 و 117

6 . صالح بودن

168. عیسی علیه السلام ، از بندگان صالح خداوند:

... یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... وَ مِنَ الصّٰالِحِینَ. آل‌عمران (3) 45 و 46

... وَ عِیسیٰ ... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ. انعام (6) 85

7. اسوه بودن

169. اسوه بودن عیسی علیه السلام در هدایت، برای پیامبراکرم صلی الله علیه و آله :

... وَ عِیسیٰ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 85 و 90

170. عیسی علیه السلام ، الگویی برای بنی‌اسرائیل:

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ. زخرف (43) 57 و 59

8 . برتری بر عالمان

171. عیسی علیه السلام ، پیامبری برتری یافته بر همۀ مردم عصر خویش:

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ .... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ. انعام (6) 85 و 86

9. برگزیدگی

172. عیسی علیه السلام ، بندۀ برگزیدۀ خداوندی برای نبوّت:

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ....

انعام (6) 85 و 87 و 89

10. بهره‌مندی از حکمت

173. برخورداری عیسی علیه السلام از حکمت الهی:

... عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ یُعَلِّمُهُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ .... آل‌عمران (3) 45 و 48

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ .... مائده (5) 110

... عِیسیٰ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 85 و 89

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ .... زخرف (43) 63

174. تلاش عیسی علیه السلام در جهت حلّ اختلافات بنی‌اسرائیل، در سایۀ بهره‌مندی از حکمت الهی:

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ .... زخرف (43) 63

11. بهره‌مندی از علم غیب

175. خبر دادن غیبی عیسی علیه السلام ، از مأکولات و ذخایر بنی‌اسرائیل، در خانه‌های‌شان:

... یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... وَ أُنَبِّئُکُمْ بِمٰا تَأْکُلُونَ وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ ....

آل‌عمران (3) 45 و 49

176. عالم بودن عیسی علیه السلام به اسم اعظم و انجام دادن کارهای خارق‌العاده به وسیلۀ آن:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ

فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ أُحْیِ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ أُنَبِّئُکُمْ بِمٰا تَأْکُلُونَ وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. (1)آل‌عمران (3) 49

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی .... مائده (5) 110

12. بهره‌مندی از نعمت خاص

177. عیسی علیه السلام و مادرش مریم علیها السلام ، بهره‌مند از نعمتهای خاصّ الهی:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ .... مائده (5) 110

13. تأیید با روح‌القدس

178. تأیید شدن عیسی علیه السلام با روح‌القدس، از فضایل آن حضرت:

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ .... بقره (2) 87

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ .... بقره (2) 253

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ ....

مائده (5) 110

14. توحید

179. عیسی علیه السلام ، فردی موحّد و دور از شرک:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ.

آل‌عمران (3) 49 و 51

... وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ .... مائده (5) 72

مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ .... مائده (5) 117

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. زخرف (43) 64

15. حجّت خدا

180. عیسی علیه السلام ، حجّت خدا بر مردم:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ ... عِیسیٰ ...

رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ .... نساء (4) 163 و 165

16. خضوع

181. عیسی علیه السلام از خاضعان در برابر آیات خدا:

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ ... إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 34 و 58

17. خلقت ویژه

182. خلقت ویژه حضرت عیسی علیه السلام ، عنایت الهی به آن حضرت:

... إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ ...

وَ رُوحٌ مِنْهُ .... نساء (4) 171

وَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهٰا مِنْ رُوحِنٰا وَ جَعَلْنٰاهٰا وَ ابْنَهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ. انبیاء (21) 91


1) 1) . از امام صادق علیه السلام نقل شده است: به عیسی بن مریم علیه السلام دو حرف از اسم اعظم داده شده بود که با آن، معجزات خود را انجام می‌داد. (مرآةالعقول، ج 3، ص 37، ح 2)

وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ. تحریم (66) 12

18. راستگویی

183. عیسی علیه السلام ، از زمرۀ راستگویان و درست‌کرداران:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ...

... وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنٰا .... مائده (5) 112 و 113

184. گواهی خداوند بر راستگویی عیسی علیه السلام در اجرای رسالت خویش:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ

قٰالَ اللّٰهُ هٰذٰا یَوْمُ یَنْفَعُ الصّٰادِقِینَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ.

مائده (5)116 و 117 و 119

185. درخواست حواریّون از عیسی علیه السلام ، برای نزول مائدۀ آسمانی، به منظور پی بردن آنان به راستگویی او:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهٰا وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنٰا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنٰا وَ نَکُونَ عَلَیْهٰا مِنَ الشّٰاهِدِینَ. مائده (5) 112 و 113

186. گواهی یحیی علیه السلام بر راستگویی عیسی علیه السلام :

... أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ ... (1)آل‌عمران (3) 39

19. رحمت بودن

187. حضرت عیسی علیه السلام ، تبلور رحمتی بزرگ از جانب خداوند، برای مردم:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ .... فَأَرْسَلْنٰا إِلَیْهٰا رُوحَنٰا ... قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا ... وَ لِنَجْعَلَهُ آیَةً لِلنّٰاسِ وَ رَحْمَةً مِنّٰا .... مریم (19) 16 و 17 و 19 و 21

20. سجده

188. سجدۀ خاضعانۀ عیسی علیه السلام برای خدا، هنگام تلاوت آیات الهی بر ایشان:

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 34 و 58

21. طهارت

--< همین مدخل، تزکیۀ عیسی علیه السلام

22. عبودیّت

189. عبودیّت و بندگی خداوند، از بارزترین ویژگی عیسی علیه السلام :

إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ ... فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ .... آل‌عمران (3) 51 و 52


1) 1) . مقصود از «کلمه» به قرینۀ آیات بعد (آیۀ 45) عیسی علیه السلام است

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ ....

نساء (4) 172

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا

وَ إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. مریم (19) 30 و 36

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً ... إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ .... زخرف (43) 57 و 59

23. کلمۀ خدا

190. عیسی علیه السلام ، کلمۀ خدا و پدیدار شده به فرمان او:

... إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ ....

آل‌عمران (3) 45

... إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ .... نساء (4) 171

24. گریه در سجده

191. گریۀ عیسی علیه السلام در حال سجود، در پیشگاه خداوند، هنگام تلاوت آیات بر وی:

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ ... إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 34 و 58

25. مبارک بودن

192. عیسی علیه السلام ، پیامبری با خیر و برکت، در همه‌جا:

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ ... وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ .... مریم (19) 30 و 31

26. هدایت

193. عیسی علیه السلام بهره‌مند از هدایت خاصّ الهی و سالک صراط مستقیم:

... وَ عِیسیٰ .... وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ. انعام (6) 85 و 87

نیز --< همین مدخل، معجزات عیسی علیه السلام و مقامات عیسی علیه السلام

قتل عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، ادّعای اعدام عیسی علیه السلام ، تصلیب عیسی علیه السلام

قصّۀ عیسی علیه السلام

194. تبیین قصّۀ عیسی علیه السلام در قرآن، به دور از خرافات:

إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ. (1)آل‌عمران (3) 62

قضاوت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، مقامات عیسی علیه السلام ، قضاوت

کتاب عیسی علیه السلام

195. انجیل، کتاب آسمانی عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ...

وَ یُعَلِّمُهُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ.

آل‌عمران (3) 45 و 48

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَ نُورٌ .... مائده (5) 46

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ... وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ .... مائده (5) 110

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ .... حدید (57) 27

نیز --< همین مدخل، عطایای خدا به عیسی علیه السلام ، کتاب


1) 1) . کلمۀ «هذا» اشاره به قصّۀ عیسی علیه السلام دارد. (الکشاف، ج 1، ص 370؛ المیزان، ج 3، ص 227)

کرامت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، تکریم عیسی علیه السلام

کفر به عیسی علیه السلام

196. کفر گروههایی از بنی‌اسرائیل به عیسی علیه السلام :

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ .... آل‌عمران (3) 49 و 52

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ.

مائده (5) 110

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ.

مریم (19) 34 و 37

... کَمٰا قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ ... فَآمَنَتْ ... وَ کَفَرَتْ طٰائِفَةٌ فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِینَ. صفّ (61) 14

197. اعتقاد به الوهیّت عیسی علیه السلام موجب کفر:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ ... لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ .... مائده (5) 72 و 73

198. کفرپیشگان به عیسی علیه السلام ، افرادی مقهور پیروان وی تا قیامت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ ... وَ جٰاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ....

آل‌عمران (3) 55

کودکی عیسی علیه السلام

199. پیامبری عیسی علیه السلام ، در دوران کودکی:

... قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا.

مریم (19) 29 و 30

نیز --< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، تکلّم در نوزادی و گفتگوی عیسی علیه السلام ، با مردم، با مریم علیها السلام

گریۀ عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، گریه در سجده

گفتگوی عیسی علیه السلام

1. با حواریّون

200. گفتگوی عیسی علیه السلام با حواریّون، مبنی بر پرهیز از خواستۀ خویش، در نزول مائدۀ آسمانی:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. مائده (5) 112

201. گفتگوی عیسی علیه السلام با حواریّون، برای کمک به دین خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ کَمٰا قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ فَآمَنَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ کَفَرَتْ طٰائِفَةٌ ....

صفّ (61) 14

2. با خدا

202. گفتگوی عیسی علیه السلام با خدا، دربارۀ عبودیّت خود و نفی هرگونه ادّعای الوهیّت:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ

لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. مائده (5) 116 و 117

203. گفتگوی عیسی علیه السلام با خدا دربارۀ نزول مائدۀ آسمانی بر حواریّون:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ فَإِنِّی أُعَذِّبُهُ عَذٰاباً لاٰ أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ.

مائده (5) 114 و 115

3. با مردم

204. گفتگوی عیسی علیه السلام با مردم، در گهواره:

فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ ... ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ.

مریم (19) 29 و 30 و 34

4. با مریم علیها السلام

205. گفتگوی عیسی علیه السلام با مادرش مریم علیها السلام ، پس از زایمان برای دلداری به وی:

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا

وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسٰاقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. مریم (19) 24 -\26

گواهی عیسی علیه السلام

206. عیسی علیه السلام ، گواه و ناظر بر عقاید و رفتار امّت خویش، هنگام حضور در میان آنان:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ .... وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ ....

مائده (5) 116 و 117

207. عیسی علیه السلام ، از گواهان بر توحید:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ ... قٰالَ ... مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ ....

مائده (5) 116 و 117

208. درخواست حواریّون از عیسی علیه السلام بر گواهی وی بر تسلیم بودن‌شان، در برابر خدا:

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قٰالُوا آمَنّٰا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنٰا مُسْلِمُونَ. (1)

مائده (5) 111

209. گواهی عیسی علیه السلام بر اهل‌کتاب، در روز قیامت:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ...

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً.

نساء (4) 157 و 159


1) 1) . ممکن است جملۀ «واشهد» خطاب به عیسی علیه السلام باشد،یعنی گواه باش ای عیسی، که ما از تسلیم‌شدگان پروردگاریم. (الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 6 ، ص 234)

لعن‌شدگان عیسی علیه السلام

210. مسخ گروهی از بنی‌اسرائیل، به صورت میمون، بر اثر لعن حضرت عیسی علیه السلام :

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ... (1)مائده (5) 78

211. مورد لعن قرار گرفتن گروهی از بنی‌اسرائیل، از سوی عیسی علیه السلام ، به دلیل کفر آنان، پس از نزول مائدۀ آسمانی:

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ... (2)مائده (5) 78

لقب عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، نامهای عیسی علیه السلام

مادر عیسی

212. مریم علیها السلام ، مادر عیسی:

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ .... بقره (2) 87

نیز --< بقره (2) 253؛ آل‌عمران (3) 45؛ نساء (4) 171 و 175؛ مائده (5) 52 و 57 و 110 و 112 و 114 و 116؛ توبه (9) 31؛ مریم (19) 34؛ انبیاء (21) 91؛ مؤمنون (23) 50؛ احزاب (33) 7؛ زخرف (43) 57؛ حدید (57) 27؛ صف (61) 6 و 14

213. باردار شدن مادر عیسی علیها السلام به آن حضرت، در مکانی خلوت و به دور از انظار مردم:

فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجٰاباً فَأَرْسَلْنٰا إِلَیْهٰا رُوحَنٰا فَتَمَثَّلَ لَهٰا بَشَراً سَوِیًّا

قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا.

مریم (19) 17 و 19

محافظت از عیسی علیه السلام

214. خداوند، نگه‌دارندۀ عیسی علیه السلام از آسیب بنی‌اسرائیل:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ .... مائده (5) 110

محکومیّت عیسی علیه السلام

215. محکومیّت عیسی علیه السلام به قتل و اعدام، از سوی یهود:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ .... نساء (4) 157

مرگ عیسی علیه السلام

216. عیسی علیه السلام ، همچون سایر انسانها، دارای مرگ:

وَ السَّلاٰمُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ ...

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... مریم (19) 33 و 34

217. اعتراف عیسی علیه السلام ، به مرگ خویش:

وَ السَّلاٰمُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ ...

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... مریم (19) 33 و 34

218. ایمان همۀ اهل‌کتاب به عیسی علیه السلام ، قبل از مرگ او:

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ ... (3)نساء (4) 159


1) 1) . از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ مذکور روایت شده، میمون شدن به سبب نفرین عیسی علیه السلام بوده است. (الکافی، ج 8 ، ص 200، ح 240)

2) 2) . امام باقر علیه السلام در توضیح آیه فرمود: پس از آنکه مائده بر بنی‌اسرائیل نازل شد و کفر ورزیدند عیسی علیه السلام بر آنان نفرین کرد. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 661 ، ح 315)

3) 3) . بنا بر قولی، ضمیر «موته» به عیسی علیه السلام برمی‌گردد (الکشاف، ج 1، ص 589) که وقتی در آخرالزّمان به هنگام ظهور امام زمان علیه السلام به زمین نزول می‌کند، هیچ یک از اهل‌کتاب باقی نمی‌ماند، مگر اینکه قبل از مرگ حضرت عیسی علیه السلام به او ایمان می‌آورد. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 211))

219. حیات و مرگ عیسی علیه السلام ، در قبضۀ قدرت خداوند:

... قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ أَنْ یُهْلِکَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ....

مائده (5) 17

220. مرگ عیسی علیه السلام ، پس از حضور مجدّد، در بین امّت خویش:

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ ... (1)

نساء (4) 159

مسئولیّتهای عیسی علیه السلام

1. اجتناب از اختلاف

221. عیسی علیه السلام ، موظّف به پرهیز از ایجاد اختلاف در دین:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ... وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ ... وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ .... شوری (42) 13

2. اقامۀ دین

222. اقامۀ دین، از جمله وظایف عیسی علیه السلام :

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی ... وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ .... شوری (42) 13

3. اقامۀ نماز

223. اقامۀ نماز، از مسئولیّتهای عیسی علیه السلام :

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا ... وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ....

مریم (19) 30 و 31 و 34

4. انذار


1) 1) . بنا بر قولی، ضمیر «موته» به عیسی علیه السلام برمی‌گردد ومقصود از «اهل‌الکتاب» اهل‌کتاب زمان نزول عیسی علیه السلام است. (الکشاف، ج 1، ص 589)

224. انذارهای عیسی علیه السلام ، اتمام‌حجّت خداوند بر مردم دوران او:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ ... وَ عِیسیٰ ...

رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ .... نساء (4) 163 و 165

5. بشارت

225. بشارت عیسی علیه السلام به مادرش مریم علیها السلام به روان شدن جویباری در پایین دست او:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ ... فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَکٰاناً قَصِیًّا فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا.

مریم (19) 16 و 22 و 24

226. بشارت عیسی علیه السلام به بنی‌اسرائیل، از ظهور پیامبری پس از خود به نام احمد:

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً ... وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ .... صفّ (61) 6

227. عیسی علیه السلام ، پیامبری بشارت‌دهنده و انذارکنندۀ مردم:

... أَوْحَیْنٰا إِلیٰ ... وَ عِیسیٰ ... رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ .... نساء (4) 163 و 165

6 . تبیین اختلافات

228. تبیین اختلافات، از مسئولیّتهای عیسی علیه السلام در بین مردم:

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ. زخرف (43) 63

7. تحلیل محرّمات

229. تحلیل برخی محرّمات شریعت موسی علیه السلام ، از مسئولیّتهای عیسی علیه السلام در بنی‌اسرائیل:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ .... وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ .... آل‌عمران (3) 49 و 50

8 . زکات

230. پرداخت زکات، از مسئولیّتهای عیسی علیه السلام :

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا ... وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا. مریم (19) 30 و 31

9. قضاوت

231. عیسی علیه السلام ، برخوردار از مسئولیّت قضاوت در بین مردم:

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ. انعام (6) 85 و 89

10. گواهی

232. عیسی علیه السلام ، گواه، و ناظر بر عقاید و رفتار امّت خویش، هنگام حضور در میان آنان:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ .... وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ ....

مائده (5) 110 و 117

11. یادآوری نعمت

233. حضرت عیسی علیه السلام ، وظیفه‌دار یادکرد نعمتهای ارزانی شده بر وی و مادرش:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ .... مائده (5) 110

معجزات عیسی علیه السلام

1. احیای مردگان

234. معجزۀ عیسی علیه السلام در احیای مردگان:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی .... مائده (5) 110

2. اخبار غیبی

235. خبر دادن عیسی علیه السلام از خوردنیهای مردم، از معجزات وی:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أُنَبِّئُکُمْ بِمٰا تَأْکُلُونَ .... آل‌عمران (3) 49

236. خبر دادن از ذخیرۀ مردم در خانه‌های‌شان، از معجزات عیسی علیه السلام :

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أُنَبِّئُکُمْ ... وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ .... آل‌عمران (3) 49

3. حیات‌بخشی

237. حیات‌بخشی به موجودات جامد و خلق پرنده (خفّاش) از گِل، به فرمان عیسی علیه السلام :

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللّٰهِ ....

آل‌عمران (3) 49

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی ... (1)مائده (5) 110


1) 1) . از امام علی علیه السلام نقل شده است: پرنده‌ای که عیسی علیه السلام ساخت خفّاش بود. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 343، ح 147)

4. شفای پیسی

238. شفابخشی مبتلایان به پیسی، از معجزات عیسی علیه السلام :

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ .... آل‌عمران (3) 49

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی .... مائده (5) 110

5. شفای کوری

239. بیناسازی کورهای مادرزاد، از معجزات عیسی علیه السلام :

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ .... آل‌عمران (3) 49

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی .... مائده (5) 110

نیز --< همین مدخل، ارهاصهای عیسی علیه السلام

مقامات عیسی علیه السلام

1. رسالت

240. عیسی علیه السلام ، رسول و پیامبری مبعوث شده، از جانب خدا:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ .... آل‌عمران (3) 49

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ عِیسیٰ وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هٰارُونَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً

رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً.

نساء (4) 163 و 165 و 171

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قٰالُوا آمَنّٰا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنٰا مُسْلِمُونَ.

مائده (5) 111

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبٰانِیَّةً ابْتَدَعُوهٰا مٰا کَتَبْنٰاهٰا عَلَیْهِمْ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ رِضْوٰانِ اللّٰهِ فَمٰا رَعَوْهٰا حَقَّ رِعٰایَتِهٰا فَآتَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ. حدید (57) 27

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ .... صفّ (61) 6

241. معجزات روشنگر عیسی علیه السلام ، نشانۀ صدق مقام رسالت او:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ .... بقره (2) 87

تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللّٰهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجٰاتٍ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ ....

بقره (2) 253

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ .... آل‌عمران (3) 49

242. گواهی خداوند، بر رسالت عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ إِذْ أَوْحَیْتُ

إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قٰالُوا آمَنّٰا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنٰا مُسْلِمُونَ

مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ.

مائده (5) 110 و 111 و 117

243. تصدیق رسالت عیسی علیه السلام ، از سوی یحیی علیه السلام :

... أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ ... (1)آل‌عمران (3) 39

244. رسالت عیسی علیه السلام ادامۀ رسالت انبیای گذشته، چون نوح علیه السلام ، ابراهیم علیه السلام و انبیای پس از آنها:

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَ نُورٌ وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ. مائده (5) 46

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ ... ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ .... حدید (57) 26 و 27

245. دعوت انسانها به توحید و پرستش خداوند یکتا، از اساسی‌ترین وظایف رسالتهای عیسی علیه السلام :

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ .... نساء (4) 171

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ ....

مائده (5) 116 و 117

246. بیان حق در مسائل اختلافی بنی‌اسرائیل، علّت رسالت عیسی علیه السلام :

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ.

زخرف (43) 59 و 63

نیز --< همین مدخل، مسئولیّتهای عیسی علیه السلام

2. عصمت

247. عیسی علیه السلام ، برخوردار از مقام عصمت:

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ .... بقره (2) 87

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ .... بقره (2) 253

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ ....

مائده (5) 110

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا .... مریم (19) 34 و 58

3. قضاوت

248. عیسی علیه السلام ، دارای منصب قضاوت:

... وَ عِیسیٰ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 85 و 89

4. نبوّت

249. اعطای مقام نبوّت به عیسی علیه السلام ، در دوران کودکی:

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی


1) 1) . مقصود از «کلمة من اللّه» حضرت عیسی علیه السلام است. (الکشاف، ج 1، ص 360؛ مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 742)

نَبِیًّا

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ....

مریم (19) 30 و 34

250. عیسی علیه السلام ، از پیامبران دریافت‌کنندۀ وحی:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ .... آل‌عمران (3) 84

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ ... وَ عِیسیٰ ....

نساء (4) 163

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ....

انعام (6) 85 و 89

251. عیسی علیه السلام از پیامبران دارای کتاب، پس از نوح علیه السلام :

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ. آل‌عمران (3) 84

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ ...

وَ عِیسیٰ .... نساء (4) 163

252. عیسی علیه السلام ، از پیامبران اولواالعزم:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. (1)احزاب (33) 7

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللّٰهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ. (2)شوری (42) 13

فَاصْبِرْ کَمٰا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لاٰ تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ مٰا یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ سٰاعَةً مِنْ نَهٰارٍ بَلاٰغٌ فَهَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفٰاسِقُونَ. (3)احقاف (46) 35

5. ولایت تکوینی

253. عیسی علیه السلام ، برخوردار از ولایت تکوینی:

... أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ ... فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً ....

آل‌عمران (3) 49

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ... وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی .... مائده (5) 110

نیز --< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام و معجزات عیسی علیه السلام

مهربانی عیسی علیه السلام

254. عطوفت و مهربانی عیسی علیه السلام نسبت به گمراهان امّت خود، در قیامت:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبٰادُکَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ. مائده (5) 116 و 118


1) 1) . انبیای مذکور در آیه، از جمله عیسی علیه السلام از گروه پیامبران اولواالعزم‌اند. (روح‌المعانی، ج 12، جزء 21، ص 233)

2) 2) . از آیه استفاده می‌شود که پیامبران دارای شریعت و اولواالعزم همین پنج نفرند که آقا و سرور همۀ انبیا هستند. (المیزان، ج 18، ص 29)

3) 3) . در روایت منقول از امام صادق علیه السلام مقصود از «اولواالعزم من الرّسل» پنج نفر دانسته شده که عبارتند از: نوح، ابراهیم، موسی، عیسی علیهم السلام و محمّد صلی الله علیه و آله . (تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 22 -\23، ح 38 و 40)

نامگذاری عیسی علیه السلام

255. نامگذاری فرزند مریم علیها السلام به عیسی علیه السلام و مسیح، از جانب خداوند:

... یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... آل‌عمران (3) 45

نامهای عیسی علیه السلام

1. عیسی علیه السلام

256. عیسی علیه السلام ، نام فرزند مریم:

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ .... بقره (2) 87

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ ....

بقره (2) 253

... إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... آل‌عمران (3) 45

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ .... نساء (4) 157

... إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ ....

نساء (4) 171

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ....

مائده (5) 46

... وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ. مائده (5) 78

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ .... مائده (5) 110

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ....

مائده (5) 112

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ .... مائده (5) 116

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... مریم (19) 34

... وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ .... احزاب (33) 7

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ .... حدید (57) 27

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... کَمٰا قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ. صفّ (61) 6 و 14

2. مسیح

257. مسیح، نام دیگر عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ....

آل‌عمران (3) 45

... إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ ....

نساء (4) 171

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ....

نساء (4) 157

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ ....

نساء (4) 172

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ .... مائده (5) 17

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ .... مائده (5) 72

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ .... مائده (5) 75

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ .... توبه (9) 30

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ .... توبه (9) 31

نجات عیسی علیه السلام

258. نجات عیسی علیه السلام ، از جامعۀ آلودۀ به کفر، به امر خداوند:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ

وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا .... آل‌عمران (3) 55

نزول عیسی علیه السلام

259. نزول عیسی علیه السلام در آستانۀ برپایی قیامت:

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً ... وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا وَ اتَّبِعُونِ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ. (1)زخرف (43) 57 و 61

260. نزول عیسی علیه السلام در آخرالزّمان و ایمان آوردن اهل‌کتاب به او:

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً. (2)

نساء (4) 159

نیاکان عیسی

261. عیسی علیه السلام ، فرزندی از نسل ابراهیم:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ .... وَ عِیسیٰ .... انعام (6) 83 -\85

262. وجود افرادی هدایت‌یافته به صراط مستقیم، در میان نیاکان عیسی علیه السلام :

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

... وَ عِیسیٰ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ ...

وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ.

انعام (6) 84 و 85 و 87

263. عیسی علیه السلام ، از ذرّیّۀ نوح:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

... وَ عِیسیٰ ... (3)انعام (6) 84 و 85

نیکوکاری عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، احسان

وحی به عیسی علیه السلام

264. عیسی علیه السلام ، دریافت‌کنندۀ وحی الهی:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ .... آل‌عمران (3) 84

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ ... عِیسیٰ ....

نساء (4) 163

... وَ عِیسیٰ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 85 و 89

ولادت عیسی علیه السلام

265. ولادت عیسی علیه السلام ، موهبتی ویژه از جانب خداوند به مریم علیها السلام :

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ ... فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجٰاباً فَأَرْسَلْنٰا إِلَیْهٰا رُوحَنٰا فَتَمَثَّلَ لَهٰا بَشَراً سَوِیًّا قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا قٰالَتْ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ وَ لَمْ أَکُ بَغِیًّا قٰالَ کَذٰلِکِ


1) 1) . مقصود از نشانه بودن عیسی علیه السلام برای قیامت، نزول وی است که این نزول از اشراط‌السّاعه و نشانۀ نزدیکی قیامت است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 82)

2) 2) . برخی گفته‌اند: دو ضمیر «به» و «موته» به عیسی علیه السلام برمی‌گردد و معنای آیه این است که اهل‌کتابِ زمان نزول عیسی علیه السلام در آخرالزّمان، قبل از مرگ عیسی علیه السلام به او ایمان می‌آورند. (الکشاف، ج 1، ص 589)

3) 3) . ممکن است ضمیر در «و من ذرّیّته» به نوح علیه السلام برگردد. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 510؛ الکشاف، ج 2، ص 43)

قٰالَ رَبُّکِ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَ لِنَجْعَلَهُ آیَةً لِلنّٰاسِ وَ رَحْمَةً مِنّٰا وَ کٰانَ أَمْراً مَقْضِیًّا.

مریم (19) 16 و 17 و 19 -\21

266. ولادت عیسی علیه السلام کنار درخت خرما:

فَأَجٰاءَهَا الْمَخٰاضُ إِلیٰ جِذْعِ النَّخْلَةِ ...

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی ....

مریم (19) 23 و 24

267. عیسی علیه السلام و آفرینش او بدون پدر، نشانه‌ای بزرگ، برای پی بردن مردم به قدرت خداوند:

قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا

قٰالَ کَذٰلِکِ قٰالَ رَبُّکِ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَ لِنَجْعَلَهُ آیَةً لِلنّٰاسِ .... مریم (19) 19 و 21

268. تولّد عیسی علیه السلام بدون پدر، امری مقدّر و آسان برای خدا:

قٰالَتْ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ وَ لَمْ أَکُ بَغِیًّا

قٰالَ کَذٰلِکِ قٰالَ رَبُّکِ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ .... مریم (19) 20 و 21

269. تولّد عیسی علیه السلام بدون پدر، رحمتی از سوی خداوند:

قٰالَتْ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ وَ لَمْ أَکُ بَغِیًّا

قٰالَ کَذٰلِکِ قٰالَ رَبُّکِ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَ لِنَجْعَلَهُ ... وَ رَحْمَةً مِنّٰا .... مریم (19) 20 و 21

270. سلامتی و ایمنی از شرور و آفات، هنگام تولّد، مرگ و رستاخیز، از آثار عدم شقاوت عیسی علیه السلام :

... وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا وَ السَّلاٰمُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا.

مریم (19) 32 و 33

271. عظمت و اهمّیّت بشارت تولّد عیسی علیه السلام به مریم علیها السلام :

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... (1)

آل‌عمران (3) 45

قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا

فَحَمَلَتْهُ ... ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ.

مریم (19) 19 و 22 و 34

272. عیسی علیه السلام در آغاز تولّد خود، راهنمایی‌کنندۀ مادرش به تکان دادن درخت خرما و استفاده از میوۀ آن:

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا

وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسٰاقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا. (2)مریم (19) 24 و 25

273. ولادت عیسی علیه السلام ، مانند آدم، بدون پدر:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ .... آل‌عمران (3) 59

274. شگفتی مریم علیها السلام از بشارت اعطای عیسی علیه السلام ، بدون داشتن همسری برای او:

قٰالَتْ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی وَلَدٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ .... آل‌عمران (3) 47

قٰالَتْ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ وَ لَمْ أَکُ بَغِیًّا. مریم (19) 20

ولایت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، مقامات عیسی علیه السلام ، ولایت تکوینی


1) 1) . چون جمعی از فرشتگان این بشارت را آوردند و نه‌یک فرشته، عظمت و اهمیت آن استفاده می‌شود

2) 2) . ممکن است که منادی این سخن، عیسی علیه السلام باشد. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 790)

هدایت عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، فضایل عیسی علیه السلام ، هدایت

عیلة بن کعب

--<اسود عَنَسی

عین‌الیقین

--<یقین

عیینة بن حصین (حصن)

عیینة بن حصین بن حذیفة بن زید، از بنوفزاره و از اعراب عدنانی (1)و سرکردۀ قبیلۀ خود بود. (2)وی در جاهلیّت، فردی هتّاک و بی‌باک بود. از این جهت پیامبر صلی الله علیه و آله وی را ملقّب به «احمقی که دیگران از وی اطاعت می‌کنند»، نمود. (3)برخی مفسّران، آیۀ 91 نساء (4) را دربارۀ وی دانسته‌اند که با اظهار دروغین اسلام در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله قصد امنیّت خود و قبیلۀ خویش را داشت. (4)

غار

اشاره

غار، شکاف (5)و سوراخ در کوه، (6)تراشه و کنده‌کاری در کوه که اگر وسیع باشد به آن، کهف گفته می‌شود. (7)

در این مدخل از واژه‌های «غار»، «کهف» و «کنّ» استفاده شده است.

ابوبکر در غار

--< غار ثور، ابوبکر در غار ثور

اختفا در غار

1. غار، مکانی مناسب، جهت اختفا از دید دیگران:

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ ... لَوَلَّوْا إِلَیْهِ ....

توبه (9) 57

2. ترس منافقان از قدرت و شوکت مسلمانان، عامل تمایل به دور ماندن از آنان، با مخفی شدن در غار:

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ

لَوْ یَجِدُونَ ... مَغٰارٰاتٍ ... لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ. (8)

توبه (9) 56 و 57

3. مخفی شدن محمّد صلی الله علیه و آله و همراهش، در غار:

إِلاّٰ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ إِذْ یَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا .... توبه (9) 40

4. اختفای اصحاب کهف، در غار:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ... إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقٰالُوا رَبَّنٰا آتِنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً ... وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ .... کهف (18) 9 و 10 و 16


1) 1) . جمهرة انساب‌العرب، ص 256

2) 2) . نهایة الإرب فی معرفة انساب‌العرب، ص 415

3) 3) . جمهرة انساب‌العرب، ص 256؛ الاستیعاب، ج 3،ص 316

4) 4) . مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 136 -\137

5) 5) . ترتیب‌العین، ج 2، ص 1360، «غور»

6) 6) . لسان‌العرب، ج 10، ص 141، «غور»

7) 7) . المصباح، ج 1 -\2، ص 456، «الغور»

8) 8) . آیه، دربارۀ منافقان است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ،ص 61 ؛ روح‌البیان، ج 3، ص 451)

امداد الهی در غار

5. نصرت و یاری خداوند به محمّد صلی الله علیه و آله در غار ثور، هنگام هجرت از مکّه:

... فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ ... وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهٰا ... (1)توبه (9) 40

پناه به غار

6. غار، پناهگاه طبیعی، برای حفاظت انسان:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ ... مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً ... (2)

نحل (16) 81

... فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ ... وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً. کهف (18) 16

7. پناهنده شدن اصحاب کهف و جوانمردان مؤمن به غار، در پی فرار از بت‌پرستان دیارشان:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ... إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ .... إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ ... وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ .... کهف (18) 9 و 10 و 13 و 16

8. پناه بردن محمّد صلی الله علیه و آله همراه ابوبکر به غار، هنگام هجرت از مکّه به مدینه:

إِلاّٰ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ ... (3)

توبه (9) 40

9. بهره‌مندی اصحاب کهف از رحمت الهی، در پی اعلام یکتاپرستی خود و پناه بردن به غار:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ... وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً. کهف (18) 9 و 16

10. دلداری پیامبر صلی الله علیه و آله به ابوبکر، پس از پناه بردن به غار و اضطراب وی:

إِلاّٰ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ إِذْ یَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا .... توبه (9) 40

محمّد صلی الله علیه و آله در غار

--< همین مدخل، پناه بردن به غار و غار ثور

نعمت غار

11. وجود غار در کوهستانها و پناه گرفتن انسانها در آن، نعمتی قابل شکرگزاری:

وَ اللّٰهُ ... وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً ... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ. (4)

نحل (16) 81

12. توجّه به نعمت غار در کوه و منفعت آن برای انسان، زمینۀ فرمانبرداری و اطاعت از خدا:

وَ اللّٰهُ ... وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً ... کَذٰلِکَ


1) 1) . ضمیر مفعولی در «نَصَرَهُ» به محمّد صلی الله علیه و آله برمی‌گردد و منظور از غار، غار ثور است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 48)

2) 2) . «اکنان» جمع «کنّ» و مقصود از آن غارها و شکافهای‌موجود در کوهها است که انسانها به آنجا پناه می‌برند. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 582؛ الکشاف، ج 2، ص 625)

3) 3) . این آیه، دربارۀ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ابوبکر است که به غارثور به هنگام هجرت از مکّه پناهنده شدند. (الکشاف، ج 2، ص 272؛ انوارالتنزیل، البیضاوی، ج 2، ص 184)

4) 4) . مراد از «اکنان» در آیه، غار است. (مجمع‌البیان،ج 5 -\6 ، ص 852)

یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ. نحل (16) 81

نیز --< خانه، خانه‌سازی، خانه‌سازی ثمود

غار اصحاب کهف

--<اصحاب کهف

غار ثور

اشاره

ثور، نام کوهی است در مکّه و در آن غاری است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله - به هنگام هجرت - در آن مخفی شده بود. (1)در این مدخل از واژۀ «الغار» استفاده شده است.

آرامش در غار ثور

--< همین مدخل، محمّد صلی الله علیه و آله در غار ثور

ابوبکر در غار ثور

1. ابوبکر، همراه و مصاحب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در غار ثور:

... إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ إِذْ یَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ ... (2)

توبه (9) 40

2. ترس و اضطراب ابوبکر، در غار ثور:

... إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ إِذْ یَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا ... (3)توبه (9) 40

3. تسلّا دادن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به ابوبکر، در غار ثور:

... إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ إِذْ یَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا .... توبه (9) 40

امداد الهی در غار ثور

--< همین مدخل، محمّد صلی الله علیه و آله در غار ثور

پناه به غار ثور

--< همین مدخل، محمّد صلی الله علیه و آله در غار ثور

محمّد صلی الله علیه و آله در غار ثور

4. پناه بردن محمّد صلی الله علیه و آله به غار ثور، هنگام هجرت از مکّه به مدینه:

... إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ .... توبه (9) 40

5. نزول آرامش بر پیامبر صلی الله علیه و آله در غار ثور:

إِلاّٰ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ إِذْ یَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهٰا وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلیٰ وَ کَلِمَةُ اللّٰهِ هِیَ الْعُلْیٰا وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 40

6. امداد و یاری خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله در غار ثور:

إِلاّٰ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ إِذْ یَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهٰا وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلیٰ وَ کَلِمَةُ اللّٰهِ هِیَ الْعُلْیٰا وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ. توبه (9) 40


1) 1) . معجم‌البلدان، ج 2، ص 86

2) 2) . مقصود از «صاحبه» ابوبکر و منظور از «الغار» غار ثوراست. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 48؛ الکشاف، ج 2، ص 272؛ انوارالتنزیل، بیضاوی، ج 2، ص 184)

3) 3) . هنگامی که مشرکان، بالای غار رسیدند ابوبکر به ترس و وحشت افتاد. (الکشاف، ج 2، ص 272؛ انوارالتنزیل، بیضاوی، ج 2، ص 184)

غاشیه

غاشیه به معنای هر چه که چیزی را می‌پوشاند [فراگیرنده، دربرگیرنده] و در آیۀ «هل اتاک حدیث الغاشیة» (غاشیه (80) 1) کنایه از قیامت است، (1)زیرا با حوادث سهمگین خود همه چیز را دربرمی‌گیرد، و در آیۀ «افَاَمِنوا ان تَأتِیَهُم غاشِیَةٌ مِن عَذابِ اللّٰهِ...» (یوسف (12) 107) صفت برای موصوف محذوف [عقوبة] است (2)و مقصود از آن فراگیری عذابی است که کافران به آن تهدید شده‌اند.

غافر / اسماوصفات

--<مغفرت

غالب / اسماوصفات

از اسمای الهی و به معنای کسی است که با قدرت و توانمندی بر هر کس و هر چیز که بخواهد دست می‌یابد. (3)این اسم و صفت به صورت اسمی یک بار:

«...واللّٰهُ غالِبٌ عَلیٰ امرِهِ... » (یوسف (12) 21) و به صورت فعلی نیز یک بار در قرآن آمده است: «کَتَبَ اللّٰهُ لَاَغلِبَنَّ انَا ورُسُلی...». (مجادله (58) 21)

غائط

--<تخلّی

غبار

اشاره

غُبار، گرد بسیار نرمی است که به واسطۀ هوا پراکنده می‌شود. (4)در این مدخل از واژه‌های «غبرة»، «هباء» و «نقع» استفاده شده است.

تبدیل به غبار

1. متلاشی و تبدیل شدن کوهها به غبار پراکنده در هوا، در آستانۀ قیامت:

إِذٰا وَقَعَتِ الْوٰاقِعَةُ

وَ بُسَّتِ الْجِبٰالُ بَسًّا

فَکٰانَتْ هَبٰاءً مُنْبَثًّا. واقعه (56) 1 و 5 و 6

تشبیه به غبار

2. اعمال مجرمان، مانند ذرّات پراکنده در هوا:

... لاٰ بُشْریٰ یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ وَ یَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً وَ قَدِمْنٰا إِلیٰ مٰا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنٰاهُ هَبٰاءً مَنْثُوراً. (5)فرقان (25) 22 و 23

3. تشبیه اعمال کافران، به غبار برخاسته از خاکستر، بر اثر توفان:

مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ لاٰ یَقْدِرُونَ مِمّٰا کَسَبُوا عَلیٰ شَیْءٍ .... ابراهیم (14) 18


1) 1) . مفردات، ص 607 ، «غشی»

2) 2) . مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 725

3) 3) . الأسنی فی شرح اسماء اللّه الحسنیٰ، قرطبی، ج 1،ص 218

4) 4) . مفردات، ص 601 ، «غبر»؛ لغت‌نامه، ج 10،ص 14631، «غبار»

5) 5) . «هبا» به معنای غبار، و «هباء» گرد و ذرّات خاک پراکنده در هوا است. (مفردات، ص 832 ، «هبا»)

4. تشبیه روسیاهی و چهرۀ اندوهگین کافران بدکردار در قیامت، به چهرۀ غبارآلود:

وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ

تَرْهَقُهٰا قَتَرَةٌ

أُولٰئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ. عبس (80) 40 -\42

غبار در قیامت

5. دوری چهرۀ نیکوکاران در قیامت، از هر نوع غبار و آلودگی:

لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنیٰ وَ زِیٰادَةٌ وَ لاٰ یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لاٰ ذِلَّةٌ ... (1)یونس (10) 26

6. کدر و غبارآلود بودن چهرۀ مجرمان کفرپیشه، در قیامت:

وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ

تَرْهَقُهٰا قَتَرَةٌ

أُولٰئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ. (2)عبس (80) 40 -\42

غبطه

اشاره

غبطه، به معنای حال خوش و نیکو (3)و در اصطلاح، آرزو کردن آنچه مایۀ صلاح دیگری است برای خود، بدون اینکه ارادۀ زوال از او داشته باشد. (4)در این مدخل از واژه‌های «لاتمدّن عینیک» و «یا لیت» استفاده شده است.

احکام غبطه

1. جواز و مطلوبیّت غبطه و درخواست خوبیهای دیگران، برای خود:

فَتَقَبَّلَهٰا رَبُّهٰا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ أَنْبَتَهٰا نَبٰاتاً حَسَناً وَ کَفَّلَهٰا زَکَرِیّٰا کُلَّمٰا دَخَلَ عَلَیْهٰا زَکَرِیَّا الْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً قٰالَ یٰا مَرْیَمُ أَنّٰی لَکِ هٰذٰا قٰالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ قٰالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعٰاءِ.

آل‌عمران (3) 37 و 38

2. چشم دوختن و غبطه خوردن به مال و منال دنیا مورد نهی خداوند:

لاٰ یَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی الْبِلاٰدِ. (5)

آل‌عمران (3) 196

لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ.

حجر (15) 88

وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ. طه (20) 131

غبطۀ ثروت

3. ثروت قارونی، مورد غبطۀ عدّه‌ای از دنیاطلبان:

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ


1) 1) . ممکن است «قتر» به معنای غبار باشد. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 158؛ الکشاف، ج 2، ص 342)

2) 2) . «غبرة» و «غبار» به یک معنا است و برخی گرد پراکنده و جابه‌جا شده را «غبرة» و گرد برخاسته را «غبار» می‌نامند. (لسان‌العرب، ج 10، ص 8 ، «غبر») «قَتَرْ» به معنای گرد و غباری است که از زمین پراکنده شود. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 669)

3) 3) . لسان العرب، ج 10، ص 12، «غبط»

4) 4) . جامع‌السّعادات، ج 2، ص 197 و 199

5) 5) . در آیۀ مزبور غبطۀ بهره‌مندی از بهره‌هایی همچون‌کافران، امری ناپسند قلمداد شده است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 915)

لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ. قصص (28) 79

غبطۀ دنیاطلبان

4. غبطۀ دنیاطلبان برای دستیابی به ثروتی همچون ثروت قارون:

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ. قصص (28) 79

5. موضعگیری تند و عتاب‌آمیز فرزانگان دانشمند، در برابر رشک‌ورزان ثروت قارونی:

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ.

قصص (28) 79 و 80

غبطۀ زکریّا علیه السلام

6. غبطۀ زکریّا علیه السلام نسبت به نعمتهای داده شده به مریم علیها السلام ، عامل فرزندخواهی آن حضرت از خدا:

... کُلَّمٰا دَخَلَ عَلَیْهٰا زَکَرِیَّا الْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً قٰالَ یٰا مَرْیَمُ أَنّٰی لَکِ هٰذٰا قٰالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ... هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ قٰالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعٰاءِ. (1)آل‌عمران (3) 37 و 38

غبطۀ ناپسند

7. چشم دوختن و غبطه خوردن به مال و منال دنیا، امری نکوهیده و ناپسند:

لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ.

حجر (15) 88

وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ. طه (20) 131

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ.

قصص (28) 79 و 80

8. غبطۀ برخورداری از شوکت ظاهری و بهره‌های دنیایی کافران، امری نکوهیده:

لاٰ یَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی الْبِلاٰدِ. (2)

آل‌عمران (3) 196

غذا

--<خوردنیها

غرق

اشاره

غرق، اسم مصدر از «غَرَق» و در اصل به معنای این است که چیزی کاملاً در احاطه و استیلای چیز


1) 1) . زکریّا علیه السلام پس از مشاهدۀ مقام و منزلت مریم علیها السلام داشتن همچون فرزندی را از خداوند طلب کرد. (المیزان، ج 3، ص 175)

2) 2) . در آیۀ مزبور، غبطۀ بهره‌مندی از بهره‌هایی همچون‌کافران، امری ناپسند قلمداد شده است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 915)

دیگری قرار گیرد. روشن‌ترین مصداق آن غرق در آب است، و بدون قرینه حمل بر آن می‌شود. (1)مقصود ما در این مدخل همین معنا است و از واژه‌های «غرق»، «طوفان»، «یمّ» و جمله‌های مفید معنای غرق استفاده شده است.

خطر غرق

1. نیایش خالصانۀ انسان به درگاه خدا، در صورت احساس خطر غرق:

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ. انعام (6) 63

... حَتّٰی إِذٰا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ ... جٰاءَتْهٰا رِیحٌ عٰاصِفٌ وَ جٰاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ ....

یونس (10) 22

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ ...

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ ... أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تٰارَةً أُخْریٰ فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قٰاصِفاً مِنَ الرِّیحِ فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ .... اسراء (17) 66 و 67 و 69

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ.

عنکبوت (29) 65

وَ إِذٰا غَشِیَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ .... لقمان (31) 32

2. هشدار خداوند به کافران، مبنی بر امکان بازگشت دوباره به دریا و خطر غرق شدن:

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ ... أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تٰارَةً أُخْریٰ فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قٰاصِفاً مِنَ الرِّیحِ فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ .... اسراء (17) 67 و 69

غرق آل‌فرعون

--< همین مدخل، غرق فرعونیان

غرق پسر نوح

3. غرق شدن پسر نوح، در امواج کوهْ، مانندِ توفان:

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا .... وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ. (2)

هود (11) 40 و 42 و 43

4. دعوت نوح علیه السلام از پسرش به ایمان، قبل از غرق شدن او:

... وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ ... وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ ... وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ.

هود (11) 42 و 43

5. کفر پسر نوح و تخلّفش از پدر، موجب غرق شدن او:

... وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ ... وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ. هود (11) 42 و 43


1) 1) . التحقیق، ج 7، ص 211 -\212، «غرق»

2) 2) . مقصود از «إلّا من سبق علیه القول» همسر و پسر نوح‌است. (روح‌المعانی، ج 7، جزء 12، ص 82)

6. تضرّع نوح علیه السلام به درگاه خدا، در پی غرق شدن پسرش:

... وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ.

هود (11) 43 و 45

7. پاسخ خداوند به نوح علیه السلام مبنی بر مستحق بودن پسرش، برای غرق شدن:

... وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی ...

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ .... هود (11) 43 و 45 و 46

غرق در توفان

--< همین مدخل، غرق قوم نوح

غرق در نیل

--< همین مدخل، غرق فرعونیان

غرق سپاه فرعون

--< همین مدخل، غرق فرعونیان

غرق فرعون

--< فرعون، غرق فرعون

غرق فرعونیان

اشاره

8. هلاکت فرعونیان، از جانب خداوند، با غرق آنها:

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَیْنٰاکُمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ. بقره (2) 50

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ ... فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ .... انفال (8) 54

وَ لَقَدْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً ... فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِیَهُمْ مِنَ الْیَمِّ مٰا غَشِیَهُمْ.

طه (20) 77 و 78

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِینَ

فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ ... وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ. شعراء (26) 53 و 60 و 63 و 65 و 66

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ.

دخان (44) 17 و 22 و 24

9. غرق شدن فرعونیان در دریا، پس از ارائۀ معجزات و اتمام‌حجّت بر آنان، از جانب خداوند:

وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا ... فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 134 -\136

10. انتقام خداوند از فرعونیان، با غرق کردن آنان در دریا:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ ... فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ .... اعراف (7) 130 و 136

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ ... فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ.

زخرف (43) 51 و 55

11. بنی‌اسرائیل، نظاره‌گر غرق شدن فرعونیان، در آب دریا:

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَیْنٰاکُمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ. بقره (2) 50

12. غرق شدن فرعونیان در دریا، آیۀ خدا:

وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ

ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ. شعراء (26) 65 -\67

وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ

وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ وَ هُوَ مُلِیمٌ. ذاریات (51) 37 و 38 و 40

13. غرق فرعونیان در دریا و عبور بنی‌اسرائیل از آن، هنگام روز:

وَ جٰاوَزْنٰا بِبَنِی إِسْرٰائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیاً وَ عَدْواً حَتّٰی إِذٰا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ ...

فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ ... (1)یونس (10) 90 و 92

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِینَ

فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ ... وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ. (2)

شعراء (26) 53 و 60 و 63 و 65 و 66

14. غرق شدن فرعونیان در دریا، خاطره‌ای عبرت‌آموز و شایستۀ یادآوری برای بنی‌اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا ... وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ ... وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ .... بقره (2) 47 و 50

عوامل غرق فرعونیان

1. استکبار
15. استکبار فرعونیان، از عوامل غرق شدن آنها:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ .... فَاسْتَکْبَرُوا ... فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ ....

اعراف (7) 130 و 133 و 136

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا ... وَ جٰاوَزْنٰا بِبَنِی إِسْرٰائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیاً وَ عَدْواً حَتّٰی إِذٰا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ ....

یونس (10) 75 و 90

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ ... وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ ... فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ ....

قصص (28) 38 -\40

2. اعراض از حق
16. اعراض از حق و نپذیرفتن دعوت موسی علیه السلام ، از عوامل غرق شدن فرعونیان در دریا:

وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ ... فَتَوَلّٰی بِرُکْنِهِ وَ قٰالَ سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ ... (3)

ذاریات (51) 38 -\40

3. انکار معاد
17. غرق فرعونیان، در پی انکار معاد، از سوی آنان:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ ... وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ ... وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنٰا لاٰ یُرْجَعُونَ فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ ....

قصص (28) 38 -\40

4. تکذیب آیات خدا
18. تکذیب آیات الهی از ناحیۀ فرعونیان، عامل غرق شدن آنان:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ... فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ


1) 1) . ظاهر جملۀ «فالیوم ننجّیک ببدنک» این است که غرق، هنگام روز بوده است

2) 2) . مقصود از «فاَتبعوهم مشرقین» این است که فرعونیان‌به هنگام ظاهر شدن نور خورشید به موسی علیه السلام و همراهانش رسیدند. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 300)

3) 3) . «فتولّیٰ برکنه» یعنی فرعون با تکیه به قدرت اطرافیانش‌از قبول حق اعراض کرد. (همان، ج 9 -\10، ص 240)

فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 130 و 136

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ ... کَذَّبُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ....

انفال (8) 54

5. شرک
19. فرعونیان، گرفتار غرق شدن در دریا، به جهت شرک ورزیدن به خدا:

... أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ. (1)دخان (44) 22 -\24

6 . ظلم
20. ظلم و ستمگری فرعونیان، عامل غرق شدن آنان:

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ ... وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ وَ کُلٌّ کٰانُوا ظٰالِمِینَ. انفال (8) 54

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ ... فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الظّٰالِمِینَ. قصص (28) 38 و 40

7. عهدشکنی
21. پیمان‌شکنی فرعونیان، عامل غرق شدن آنها در دریا:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ... وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ ... إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ ... فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ .... اعراف (7) 130 و 134 -\136

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ ... وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ.

زخرف (43) 46 و 49 و 50 و 55

8 . غفلت از آیات خدا
22. غفلت از آیات الهی، از عوامل غرق شدن فرعونیان:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ .... فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ.

اعراف (7) 130 و 136

9. فسق
23. فسق فرعونیان، از عوامل غرق شدن آنان به انتقام الهی:

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ .... إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ ... اِنْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ.

زخرف (43) 51 و 54 و 55

10. کفر
24. کفر فرعونیان، باعث غرق شدن آنان در دریا:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ .... وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ ... (2)اعراف (7) 130 و 133 و 136

11. گناه
25. گناهکاری و زشت‌کاری فرعونیان، باعث غرق و هلاک شدن آنان:

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ ... فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ


1) 1) . «مجرمون» یعنی مشرکانی که ایمان نمی‌آورند. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 97)

2) 2) . «مجرمین» به معنای کافران گناهکار است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 721)

وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ .... انفال (8) 54

غرق قوم نوح

--< قوم نوح، غرق قوم نوح

غرق کشتی‌نشینان

26. توانایی خداوند بر غرق سرنشینان کشتی:

وَ آیَةٌ لَهُمْ أَنّٰا حَمَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ

وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلاٰ صَرِیخَ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یُنْقَذُونَ. یس (36) 41 و 43

27. حتمی بودن غرق کشتی‌نشینان و نبودن هیچ فریادرسی برای آنان، در صورت ارادۀ خداوند بر غرق شدن آنان:

وَ آیَةٌ لَهُمْ أَنّٰا حَمَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ

وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلاٰ صَرِیخَ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یُنْقَذُونَ. یس (36) 41 و 43

28. غرق کشتی‌نشینان، پیامد اعراض آنان از تقوای الهی:

... أَنّٰا حَمَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلاٰ صَرِیخَ لَهُمْ ... إِلاّٰ رَحْمَةً مِنّٰا ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اتَّقُوا .... کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ. یس (36) 41 و 43 -\46

29. سوراخ شدن بدنۀ کشتی به دست خضر علیه السلام و غرق شدن کشتی‌نشینان، امری ناپسند از دیدگاه موسی علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا ... قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا رَکِبٰا فِی السَّفِینَةِ خَرَقَهٰا قٰالَ أَ خَرَقْتَهٰا لِتُغْرِقَ أَهْلَهٰا لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً إِمْراً. (1)

کهف (18) 60 و 65 و 66 و 71

30. غرق شدن کشتی و ساکنان آن، نشانۀ عجز انسان:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ الْجَوٰارِ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلاٰمِ

إِنْ یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ فَیَظْلَلْنَ رَوٰاکِدَ عَلیٰ ظَهْرِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ.

شوری (42) 32 و 33

31. غرق شدن کشتیها و ساکنان آن، بر اثر عملکرد ناشایست انسانها، ناشی از اراده و مشیّت الهی:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ الْجَوٰارِ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلاٰمِ

إِنْ یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ ... أَوْ یُوبِقْهُنَّ بِمٰا کَسَبُوا وَ یَعْفُ عَنْ کَثِیرٍ. شوری (42) 32 -\34

32. قرار گرفتن سرنشینان کشتی در معرض غرق، علّت اعتراض موسی علیه السلام به عمل خضر علیه السلام :

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا رَکِبٰا فِی السَّفِینَةِ خَرَقَهٰا قٰالَ أَ خَرَقْتَهٰا لِتُغْرِقَ أَهْلَهٰا .... کهف (18) 65 و 66 و 71

غرق همسر نوح

33. غرق شدن همسر نوح، در حادثۀ توفان:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ


1) 1) . مقصود از «عبداً» خضر علیه السلام است (الدرالمنثور، ج 5،ص 424) و خطاب موسی علیه السلام در «اخرقتها» خضر علیه السلام است. (تفسیر قمی، ج 2، ص 13)

أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ. (1)

هود (11) 36 و 37 و 40

نجات از غرق

34. نجات بنی‌اسرائیل از غرق شدن، نعمت و خاطره‌ای قابل یادآوری:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا ... وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَیْنٰاکُمْ وَ أَغْرَقْنٰا .... بقره (2) 47 و 50

35. نجات بنی‌اسرائیل از غرق شدن، با شکافته شدن دریا و عبور آنان:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَیْنٰاکُمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ....

بقره (2) 47 و 50

وَ لَقَدْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً ... فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِیَهُمْ مِنَ الْیَمِّ مٰا غَشِیَهُمْ.

طه (20) 77 و 78

فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ ... وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ.

شعراء (26) 63 و 65 و 66

36. نجات موسی علیه السلام از غرق شدن در دریا، نمود ارادۀ الهی:

فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ ... وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ ... ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ. شعراء (26) 63 و 65 و 66

37. غرق شدن قوم نوح و نجات مؤمنان، ماجرایی درس‌آموز و پنددهنده:

إِنّٰا لَمّٰا طَغَی الْمٰاءُ حَمَلْنٰاکُمْ فِی الْجٰارِیَةِ

لِنَجْعَلَهٰا لَکُمْ تَذْکِرَةً ... (2)حاقّه (69) 11 و 12

38. نجات انواع حیوانات از غرق شدن، با آوردن آنان به داخل کشتی، از وظایف نوح علیه السلام :

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ ... وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ ... وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ .... هود (11) 36 و 37 و 40

39. نجات نوح علیه السلام و خانوادۀ آن حضرت از توفان، اجابت درخواست او از جانب خدا:

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ. صافّات (37) 75 و 76 و 82

40. نجات نوح علیه السلام و همراهانش، از غرق شدن:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... فَکَذَّبُوهُ فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا .... اعراف (7) 59 و 64

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ ... فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ ... وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا ....

یونس (10) 71 و 73

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ


1) 1) . مقصود از «إلّا من سبق علیه القول» همسر و پسر نوح‌است. (روح‌المعانی، ج 7، جزء 12، ص 82)

2) 2) . «لنجعلها لکم تذکرة» یعنی آنچه را که ما انجام دادیم از غرق قوم نوح و نجات آنان که سوار کشتی بودند درس عبرت و موعظه بود که شما پند بگیرید. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 519)

مَعَهُ ... ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ.

شعراء (26) 116 و 119 و 120

41. نجات نوح علیه السلام و همراهان او در کشتی، از غرق شدن در توفان، آیۀ الهی برای جهانیان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْنٰاهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ. عنکبوت (29) 14 و 15

وَ آیَةٌ لَهُمْ أَنّٰا حَمَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ

وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلاٰ صَرِیخَ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یُنْقَذُونَ. (1)یس (36) 41 و 43

42. نجات از غرق شدن در توفان، با پناه آوردن به کوه، راه انتخاب شدۀ پسر نوح:

... وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا ... قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ ... وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ. هود (11) 42 و 43

43. بی‌فایده بودن پناه آوردن به کوه، در نجات پسر نوح، از غرق شدن:

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ ... یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا ... قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ ... وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ. هود (11) 42 و 43

44. ممکن نبودن نجات از غرق شدن، جز به رحمت خدا:

وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلاٰ صَرِیخَ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یُنْقَذُونَ

إِلاّٰ رَحْمَةً مِنّٰا .... یس (36) 43 و 44

45. رحمت الهی و بهره‌مندی از زندگی دنیا، علّت نجات ساکنان کشتی از غرق شدن:

وَ آیَةٌ لَهُمْ أَنّٰا حَمَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ

وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلاٰ صَرِیخَ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یُنْقَذُونَ

إِلاّٰ رَحْمَةً مِنّٰا وَ مَتٰاعاً إِلیٰ حِینٍ. یس (36) 41 و 43 و 44

نعمت غرق

46. غرق شدن فرعونیان، نعمت الهی برای بنی‌اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ ... وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ ... وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ .... بقره (2) 47 و 50

یادآوری غرق

--< همین مدخل، غرق فرعونیان

نیز --< عذاب، عذاب غرق

غروب

اشاره

غروب به معنای فرو شدن آفتاب، ماه و ستارگان دیگر، ناپدید شدن ستارگان و جز آنها است. (2)در این مدخل از مشتقّات «غَرْب» و لفظ «هَویٰ» و... استفاده شده است.

احتجاج به غروب

1. احتجاج ابراهیم علیه السلام به غروب خورشید، ماه و ستاره، بر عدم صلاحیّت آنها برای پرستش:

فَلَمّٰا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی


1) 1) . مقصود از «الفلک المشحون» کشتی نوح است. (الکشاف، ج 4، ص 18)

2) 2) . فرهنگ فارسی، ج 2، ص 2406

فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ

فَلَمّٰا رَأَی الشَّمْسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکْبَرُ فَلَمّٰا أَفَلَتْ قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ.

انعام (6) 76 -\78

2. مبهوت ماندن نمرود در برابر احتجاج و درخواست ابراهیم علیه السلام ، از آوردن خورشید از مکان غروب آن:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ. بقره (2) 258

تشبیه غروب

3. تشبیه طلوع و غروب بهرام، زحل، زهره، عطارد و مشتری، به ظهور آهوان و حرکت آنها به سمت مخفیگاه خود:

فَلاٰ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ

اَلْجَوٰارِ الْکُنَّسِ. (1)

تکویر (81) 15 و 16

نیز --< همین مدخل، غروب خورشید، تشبیه به غروب خورشید

غروب خورشید

اشاره

4. خورشید و غروب آن، معیاری برای تشخیص اوقات نماز:

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ. (2)ق (50) 39

5. غروب خورشید، از نعمتهای درخور شکر و غیر قابل تکذیب برای جنّیان و انسانها:

رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ. الرّحمن (55) 17 و 18

6. غروب خورشید، نشئت گرفته از ربوبیّت الهی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ. بقره (2) 258

قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ ... (3)شعراء (26) 28

رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ. الرّحمن (55) 17

فَلاٰ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشٰارِقِ وَ الْمَغٰارِبِ ....

معارج (70) 40

وَ النَّهٰارِ إِذٰا جَلاّٰهٰا. شمس (91) 3

7. بازدید سلیمان علیه السلام از اسبان خود، تا غروب خورشید:

إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّٰافِنٰاتُ الْجِیٰادُ


1) 1) . اصبغ بن نباته از علی علیه السلام دربارۀ «فلا اقسم بالخنّس»روایت کرده است: «خنّس» پنج ستاره است: زحل، عطارد، مشتری، بهرام و زهره. (الدرالمنثور، ج 8 ، ص 431؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 517) از سویی دیگر، وصف ستارگان با صفت «کنّس» که از اوصاف آهوان است، بیانگر تشبیه به آهوان است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 677)

2) 2) . مقصود از «قبل طلوع الشّمس» وقت نماز صبح و از «قبل الغروب» وقت نماز عصر است. (جامع‌البیان، ج 13، جزء 26، ص 231)

3) 3) . بنا بر اینکه مقصود از «المشرق» محلّ طلوع همۀ اجرام آسمانی باشد. (المیزان، ج 15، ص 271)

فَقٰالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتّٰی تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ. (1)ص (38) 31 و 32

8. نظام‌مند بودن غروب خورشید:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ ... (2)بقره (2) 258

وَ النَّهٰارِ إِذٰا جَلاّٰهٰا. شمس (91) 3

9. تابش آفتاب بر سمت چپ غار اصحاب کهف، هنگام غروب و عصرگاهان:

وَ تَرَی الشَّمْسَ إِذٰا طَلَعَتْ تَزٰاوَرُ عَنْ کَهْفِهِمْ ذٰاتَ الْیَمِینِ وَ إِذٰا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذٰاتَ الشِّمٰالِ .... کهف (18) 17

10. ماه و ظهور آن پس از غروب خورشید، دارای عظمتی درخور سوگند خداوند:

وَ الشَّمْسِ ... وَ الْقَمَرِ إِذٰا تَلاٰهٰا. (3)

شمس (91) 1 و 2

تشبیه غروب خورشید

11. غروب خورشید در نقطه پایانی سفر ذوالقرنین، مانند فرو رفتن آن در چشمه‌ای تیره فام:

حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهٰا تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَةٍ ... قُلْنٰا یٰا ذَا الْقَرْنَیْنِ ... (4)کهف (18) 86

محلّ غروب خورشید

12. سوگند خداوند به ربوبیّت خویش بر مکانهای طلوع و غروب خورشید، جهت غیر قابل انکار بودن قدرت وی:

فَلاٰ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشٰارِقِ وَ الْمَغٰارِبِ إِنّٰا لَقٰادِرُونَ

عَلیٰ أَنْ نُبَدِّلَ خَیْراً مِنْهُمْ وَ مٰا نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ. معارج (70) 40 و 41

13. خداوند، مالک و خالق محلّ غروب خورشید:

وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ ... (5)بقره (2) 115

... قُلْ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ .... بقره (2) 142

14. غروب خورشید، در محلّهای خاصّ:

فَلاٰ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشٰارِقِ وَ الْمَغٰارِبِ ... (6)

معارج (70) 40

15. خداوند، خواهان توجّه جنّ و انس به نقش مهم نقطۀ طلوع و غروب خورشید در زندگی آنان:

رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ. (7)الرّحمن (55) 17 و 18

نیز --< خورشید، غروب خورشید


1) 1) . مقصود از «حتّی توارت بالحجاب» غروب خورشید است. (المیزان، ج 17، ص 203)

2) 2) . طلوع و غروب منظّم خورشید، نشانۀ این است که خورشید، تابع و محکوم قانون است و نمی‌تواند خالق و مالک باشد

3) 3) . مقصود از «تلاها» این است که پس از غروب خورشید،ماه طلوع می‌کند. (المیزان، ج 20، ص 296)

4) 4) . مقصود از «فی عین حمئة» این است که گویا ذوالقرنین غروب خورشید را مانند فرو رفتن در چشمه‌ای تیره مشاهده کرد. (المیزان، ج 13، ص 360)

5) 5) . «المغرب» به معنای محلّ غروب است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 362)

6) 6) . مقصود از «المغارب» محلّهای غروب خورشید است،خورشید در هر روز در محلّ خاصّی غروب می‌کند. (المیزان، ج 20، ص 22)

7) 7) . خداوند متعال با پرسش انکارآمیز خویش (فبأیّ آلاء) جنّ و بشر را به تأمّل دربارۀ اهمّیّت دو مشرق و دو مغرب، فراخوانده است

غروب ستارگان

16. سوگند خداوند به پروردگار محلّهای غروب ستارگان:

فَلاٰ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشٰارِقِ وَ الْمَغٰارِبِ ... (1)

معارج (70) 40

17. زمان غروب ستارگان، مورد سوگند خداوند:

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ. (2)نجم (53) 1

18. استدلال ابراهیم علیه السلام به غروب ستاره، بر عدم صلاحیّت آن جهت پرستش:

فَلَمّٰا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ. انعام (6) 76

نیز --< همین مدخل، تشبیه غروب

غروب ستارۀ بهرام

--< همین مدخل، تشبیه غروب

غروب ستارۀ ثریّا

19. سوگند خداوند به ستارۀ ثریّا، هنگام غروب آن:

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ. (3)نجم (53) 1

20. سوگند خداوند به ستارۀ ثریّا، هنگام غروب آن، جهت تأکید بر مبرّا بودن پیامبر صلی الله علیه و آله از گمراهی:

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ. نجم (53) 1

غروب ستارۀ زحل

--< همین مدخل، تشبیه غروب

غروب ستارۀ زهره

--< همین مدخل، تشبیه غروب

غروب ستارۀ عطارد

--< همین مدخل، تشبیه غروب

غروب ستارۀ مشتری

--< همین مدخل، تشبیه غروب

غروب ماه

21. استدلال ابراهیم علیه السلام به غروب ماه، برای عدم صلاحیّت آن جهت پرستش:

وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ. (4)

انعام (6) 75 و 77

22. طلوع و غروب منظّم ماه، آیۀ خدا:

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ. انعام (6) 77

منشأ غروب

23. خداوند، منشأ و مالک حقیقی مکانهای غروب خورشید:

وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از «المغارب» محلّهای غروب‌ستارگان باشد. (المیزان، ج 20، ص 22)

2) 2) . الف و لام «النّجم» جنس است و مقصود، تمامی ستارگان است. «هُوِیّ» مصدر «هویٰ» به معنای غروب کردن است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 260)

3) 3) . مقصود از «نجم»، ستارۀ ثریّا است. (جامع‌البیان، ج 13، جزء 27، ص 54 -\55)

4) 4) . «افول» غایب شدن اجسام نورانی، مثل ماه و ستارگان‌است (مفردات، ص 80 ، «أفل») که منظور غروب کردن آنها می‌باشد. گفتنی است طلوع و غروب منظّم ماه، نشانۀ آن است که ماه تابع و محکوم قانون است و چنین موجودی مخلوق است و نمی‌تواند خالق و مالک باشد

اَللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ. بقره (2) 115

سَیَقُولُ السُّفَهٰاءُ مِنَ النّٰاسِ مٰا وَلاّٰهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِی کٰانُوا عَلَیْهٰا قُلْ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ. بقره (2) 142

24. طلوع و غروب ستارگان و خورشید، جلوه‌ای از ربوبیّت الهی:

قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ. شعراء (26) 28

فَلاٰ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشٰارِقِ وَ الْمَغٰارِبِ إِنّٰا لَقٰادِرُونَ. (1)معارج (70) 40

غرور

اشاره

غرور به معنای فریب دادن (2)و در فارسی به معنای تکبّر و خودپسندی آمده است. (3)در این مدخل، غرور به معنای خودپسندی مورد نظر است و معنای آن خویشتن را بزرگ دیدن است، با این فرق که در خصلت تکبّر، شخص خود را از دیگری برتر می‌داند، ولی در غرور، انسان تنها خود را به دلیل داشتن کمال یا نعمتی بزرگ می‌داند. (4)غرور به معنای فریب دادن در مدخل فریب بحث شده است. در این مدخل از واژه‌های «فرح»، «مرح» و مشتقّات آنها، «مختال» و جملاتی که از آن معنای غرور فهمیده می‌شود، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آثار غرور، زمینه‌های غرور و موانع غرور.

آثار غرور

1. اختلاف

1. خودپسندی و خودخواهی گروهی، عامل اختلاف در جامعۀ توحیدی:

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ. مؤمنون (23) 52 و 53

... وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ. روم (30) 31 و 32

2. بخل

2. خودخواهی و خودبزرگ‌بینی، مایۀ بخل و ترغیب دیگران به آن:

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً اَلَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبُخْلِ ... (5)

نساء (4) 36 و 37

لِکَیْلاٰ تَأْسَوْا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ تَفْرَحُوا بِمٰا آتٰاکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ

اَلَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبُخْلِ وَ مَنْ یَتَوَلَّ .... حدید (57) 23 و 24


1) 1) . در احتمالی، مقصود از «مشارق» و «مغارب»، مشرق و مغرب تمامی ستارگان است. (المیزان، ج 20، ص 92)

2) 2) . المصباح، ج 1 -\2، ص 445، «غرر»

3) 3) . فرهنگ فارسی، ج 2، ص 2406

4) 4) . جامع‌السّعادات، ج 1، ص 357 -\358

5) 5) . «اختال الرّجل» به معنای کبر و عُجب است. (المصباح،ج 1 -\2، ص 186، «الخیل»)

3. بدعت

3. غرور کافران در اعمال خود، سبب بدعتگذاری در احکام خدا:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ .... توبه (9) 37

4. تجاوز

4. خودپسندی، سبب تجاوز و ستم بر دیگران:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً ....

قصص (28) 76 و 78

5. تحیّر

5. خودخواهی و آراسته دیدن اعمال خود، مایۀ تحیّر و سرگردانی در زندگی:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ. نمل (27) 4

6 . تکذیب

6. غرور و خودبینی، مایۀ تکذیب و رویگردانی از حق:

وَ لٰکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی

ثُمَّ ذَهَبَ إِلیٰ أَهْلِهِ یَتَمَطّٰی. قیامت (75) 32 و 33

7. خسران

7. غرور و رضایت از کردار خویش، مایۀ خسران و تباهی:

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً

اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً. کهف (18) 103 و 104

وَ قَیَّضْنٰا لَهُمْ قُرَنٰاءَ فَزَیَّنُوا لَهُمْ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ.

فصّلت (41) 25

8 . شکست

8. غرور و خودپسندی کافران با فریبکاری شیطان، مایۀ شکست آنان:

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بَطَراً وَ رِئٰاءَ النّٰاسِ ... وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ وَ قٰالَ لاٰ غٰالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّٰاسِ وَ إِنِّی جٰارٌ لَکُمْ فَلَمّٰا تَرٰاءَتِ الْفِئَتٰانِ نَکَصَ عَلیٰ عَقِبَیْهِ ... (1)انفال (8) 47 و 48

9. غرور به نیروی رزمی خود، زمینه‌ساز شکست در میدان کارزار:

... وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً ... ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ. توبه (9) 25

9. غفلت

10. غرور و خودپسندی، مایۀ غفلت از خدا:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ


1) 1) . آیۀ شریفه، مربوط به غزوۀ بدر است که خداوند در آن روز، مشرکان را شکست داد و بیشتر از هفتاد نفر از آنها کشته شد و همین مقدار از ایشان اسیر شدند. (الدرالمنثور، ج 4، ص 77)

عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً ....

قصص (28) 76 و 78

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. زمر (39) 49

أَ یَحْسَبُ أَنْ لَنْ یَقْدِرَ عَلَیْهِ أَحَدٌ

یَقُولُ أَهْلَکْتُ مٰالاً لُبَداً

أَ یَحْسَبُ أَنْ لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ

أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ

وَ لِسٰاناً وَ شَفَتَیْنِ

وَ هَدَیْنٰاهُ النَّجْدَیْنِ

فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا الْعَقَبَةُ. بلد (90) 5 -\12

10. فخرفروشی

11. خودپسندی، زمینۀ فخرفروشی بر دیگران:

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً.

نساء (4) 36

وَ لاٰ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ.

لقمان (31) 18

... وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ. حدید (57) 23

11. فرار از جهاد

12. غرور، موجب فرار از میدان جهاد:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ. (1)توبه (9) 25

12. گمراهی

13. غرور، مایۀ گمراهی و محرومیّت از هدایت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ. بقره (2) 258

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا ... زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ. توبه (9) 37

... وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لاٰ یَهْتَدُونَ. نمل (27) 24

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ. عنکبوت (29) 38

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ .... فاطر (35) 8

13. مانع آخرت‌طلبی

14. خودپسندی و غرورِ ناشی از مال و دارایی، مانع توشه‌برداری برای آخرت‌خواهی:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیٰا ....

قصص (28) 76 و 77

14. مانع احسان

15. غرور مالی، مانع احسان و انفاق با مال خود:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ


1) 1) . مسلمانان [در جنگ حنین] به دلیل کثرت‌شان مغرور شده بودند و تاب مقاومت نداشتند و شکست خوردند. (جوامع‌الجامع، ج 1، ص 158 -\161)

وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ ... وَ أَحْسِنْ کَمٰا أَحْسَنَ اللّٰهُ إِلَیْکَ .... قصص (28) 76 و 77

15. مانع تضرّع

16. خودپسندی و رضایت از عملکرد خویش، مایۀ رویگردانی از تضرّع به درگاه خدا:

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 43

16. مانع دعا

17. غرور و رضایت از اعمال خود، عامل اعراض از نیایش، در پیشگاه خدا:

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. یونس (10) 12

17. محرومیّت از محبّت خدا

18. غرور، عامل محرومیّت از محبّت خدا:

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً.

نساء (4) 36

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ.

لقمان (31) 18

... وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ. حدید (57) 23

18. مخالفت با انبیا

19. خودپسندی و غرور، مایۀ جبهه‌گیری در برابر پیامبران:

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ. غافر (40) 83

19. هواپرستی

20. خودپسندی و رضایت از اعمال زشت خویش، زمینۀ هواپرستی:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ. محمّد (47) 14

زمینه‌های غرور

1. امکانات

21. برخورداری از امکانات زندگی و رفاهی، مایۀ غرور و سرمستی:

لَقَدْ سَمِعَ اللّٰهُ قَوْلَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ فَقِیرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِیٰاءُ سَنَکْتُبُ مٰا قٰالُوا وَ قَتْلَهُمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ نَقُولُ ذُوقُوا عَذٰابَ الْحَرِیقِ.

آل‌عمران (3) 181

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ. انعام (6) 43 و 44

ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. اعراف (7) 95

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. یونس (10) 12

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ

ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ. هود (11) 9 و 10

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ وَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ کٰانَ یَؤُساً. اسراء (17) 83

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهٰا وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً

وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلیٰ رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْهٰا مُنْقَلَباً. کهف (18) 32 -\36

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ

نُسٰارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرٰاتِ بَلْ لاٰ یَشْعُرُونَ.

مؤمنون (23) 53 -\56

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً ....

قصص (28) 76 و 78

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذٰا هُمْ یَقْنَطُونَ.

روم (30) 36

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ.

سبأ (34) 34 و 35

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. زمر (39) 49

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ رَحْمَةً مِنّٰا مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هٰذٰا لِی وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلیٰ رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنیٰ فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِمٰا عَمِلُوا وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ وَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعٰاءٍ عَرِیضٍ.

فصّلت (41) 50 و 51

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلاَّ الْبَلاٰغُ وَ إِنّٰا إِذٰا أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً فَرِحَ بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسٰانَ کَفُورٌ. شوری (42) 48

لِکَیْلاٰ تَأْسَوْا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ تَفْرَحُوا بِمٰا آتٰاکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ.

حدید (57) 23

فَأَمَّا الْإِنْسٰانُ إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ . فجر (89) 15

یَقُولُ أَهْلَکْتُ مٰالاً لُبَداً. بلد (90) 6

2. انکار معاد

22. بی‌اعتقادی به جهان آخرت، زمینۀ خودپسندی:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ. نمل (27) 4

3. تزیین شیطان

--< همین مدخل، زمینه‌های غرور، شیطان

4. تزیین عمل

23. جلوه داده شدن اعمال بد برای آدمی، مایۀ غرور و خودپسندی وی:

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ. فاطر (35) 8

5. جمعیّت زیاد

24. فراوانی سپاه مسلمانان در جنگ حنین، باعث غرور و خودپسندی:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ. توبه (9) 25

6 . دنیا

25. زندگی دنیا، مایۀ غرور و سرمستی:

اَللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ وَ فَرِحُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ إِلاّٰ مَتٰاعٌ. رعد (13) 26

7. رفاه

--< همین مدخل، زمینه‌های غُرور، امکانات

8 . شیطان

26. خودپسندی، از دامهای شیطان و حاصل فریبکاری و تزیین او:

... وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 43

وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ .... انفال (8) 48

... فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ .... نحل (16) 63

... وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ .... نمل (27) 24

... وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ ....

عنکبوت (29) 38

وَ قَیَّضْنٰا لَهُمْ قُرَنٰاءَ فَزَیَّنُوا لَهُمْ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ ... (1)فصّلت (41) 25

9. علم

27. علم و دانش بشری، زمینۀ خودخواهی و غرور:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ.

قصص (28) 76 و 78

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. زمر (39) 49

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ .... غافر (40) 83

غرور ابوجهل

28. ابوجهل، انسانی خودپسند و متکبّر:

ثُمَّ ذَهَبَ إِلیٰ أَهْلِهِ یَتَمَطّٰی. (2)قیامت (75) 33

غرور احزاب

29. غرور و خودخواهی گروهی، از صفات احزاب و گروههای منحرف از توحید:

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ


1) 1) . مقصود از «قُرناء» شیاطین است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10 ، ص 15)

2) 2) . گفته شده که شخص مورد نظر در این آیات، ابوجهل است. (همان، ص 606)

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ. مؤمنون (23) 52 و 53

... وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ. روم (30) 31 و 32

غرور اشراف

30. غرور اشراف بنی‌اسرائیل، نسبت به اموال خود:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ .... بقره (2) 246 و 247

نیز --< همین مدخل، غرور قوم سبأ

غرور انسان

31. انسان، موجودی خودپسند و مغرور:

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ. هود (11) 9 و 10

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذٰا هُمْ یَقْنَطُونَ.

روم (30) 36

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. زمر (39) 49

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلاَّ الْبَلاٰغُ وَ إِنّٰا إِذٰا أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً فَرِحَ بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسٰانَ کَفُورٌ. شوری (42) 48

لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِی کَبَدٍ

یَقُولُ أَهْلَکْتُ مٰالاً لُبَداً. بلد (90) 4 و 6

غرور اهل‌کتاب

32. غرور عالمان اهل‌کتاب، به سبب شهرت‌طلبی آنان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ ... لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا ....

آل‌عمران (3) 187 و 188

33. خودپسندی، از اوصاف اهل‌کتاب:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ

وَ قٰالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَیّٰاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللّٰهِ عَهْداً فَلَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ.

بقره (2) 79 و 80

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُدْعَوْنَ إِلیٰ کِتٰابِ اللّٰهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ وَ غَرَّهُمْ فِی دِینِهِمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ. آل‌عمران (3) 23 و 24

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ

مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ. آل‌عمران (3) 75

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ آمِنُوا بِمٰا نَزَّلْنٰا ...

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ ....

نساء (4) 47 و 49

34. غرور اهل‌کتاب به استحکامات دفاعی و دژهای خود:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا .... حشر (59) 2

غرور برادران یوسف

35. غرور برادران یوسف به واسطۀ جمع نیرومند خود:

إِذْ قٰالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

قٰالُوا لَئِنْ أَکَلَهُ الذِّئْبُ وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنّٰا إِذاً لَخٰاسِرُونَ.

یوسف (12) 8 و 14

غرور بنی‌اسرائیل

36. پندار بنی‌اسرائیل مبنی بر عقوبت نشدن، نشانۀ غرور آنان:

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً کُلَّمٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ

وَ حَسِبُوا أَلاّٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا ثُمَّ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا کَثِیرٌ مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ. (1)مائده (5) 70 و 71

نیز --< همین مدخل، غرور اشراف

غرور ثمود

37. ثمودیان، گرفتار غرور و خودپسندی:

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ. عنکبوت (29) 38

غرور ساحران

38. غرور ساحران فرعونی، به قدرت جادوگری خود:

فَلَمّٰا جٰاءَ السَّحَرَةُ قٰالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ

فَأَلْقَوْا حِبٰالَهُمْ وَ عِصِیَّهُمْ وَ قٰالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنّٰا لَنَحْنُ الْغٰالِبُونَ.

شعراء (26) 41 و 44

غرور عمروبن‌عبدود

39. غرور عمروبن‌عبدود، به اموال خود:

یَقُولُ أَهْلَکْتُ مٰالاً لُبَداً. (2)بلد (90) 6

غرور فرعون

40. غرور و خودپسندی فرعون، مایۀ زیانکاری و گمراهی وی:

... وَ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ


1) 1) . گمان بنی‌اسرائیل دربارۀ عذاب نشدن خود، معلول کرامتی بود که برای خود می‌پنداشتند. آنان می‌گفتند: از آنجا که ما پسران و دوستان خدا هستیم، هر کاری که انجام دهیم، بدی و عذاب متوجّه ما نخواهد شد. (المیزان، ج 6 ، ص 68)

2) 2) . بر اساس حدیثی از امام باقر علیه السلام ، آیه ناظر به «عمروبن‌عبدود» در جنگ خندق است. (تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 580، ح 10)

اَلسَّبِیلِ وَ مٰا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّٰ فِی تَبٰابٍ.

غافر (40) 37

41. خودخواهی و غرور فرعون به قدرت خود:

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ.

اعراف (7) 123 و 124

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ. طه (20) 43 و 71

قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ. شعراء (26) 23 و 29

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ. شعراء (26) 49

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ. قصص (28) 38

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِی أَقْتُلْ مُوسیٰ وَ لْیَدْعُ رَبَّهُ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُبَدِّلَ دِینَکُمْ أَوْ أَنْ یُظْهِرَ فِی الْأَرْضِ الْفَسٰادَ. غافر (40) 26

وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

فَتَوَلّٰی بِرُکْنِهِ وَ قٰالَ سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ.

ذاریات (51) 38 و 39

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

فَقٰالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ . نازعات (79) 17 و 24

نیز --< تکبّر، متکبّران، فرعون

غرور قارون

42. قارون، گرفتار غرور و خودپسندی:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ ... إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی ....

قصص (28) 76 و 78

غرور قوم سبأ

43. ملکۀ سبأ و قوم وی، گرفتار غرور و خودپسندی:

... وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ ... إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ .... وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ .... نمل (27) 22 -\24

44. غرور و شادمانی درباریان و اشراف قوم سبأ، نسبت به قدرت و مال خود:

قٰالَتْ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی أَمْرِی مٰا کُنْتُ قٰاطِعَةً أَمْراً حَتّٰی تَشْهَدُونِ

قٰالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِیدٍ وَ الْأَمْرُ إِلَیْکِ فَانْظُرِی مٰا ذٰا تَأْمُرِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَیْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِیَ اللّٰهُ خَیْرٌ مِمّٰا آتٰاکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِیَّتِکُمْ تَفْرَحُونَ. نمل (27) 32 و 33 و 36

غرور قوم عاد

45. قوم عاد، گرفتار غرور و خودپسندی:

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ. عنکبوت (29) 38

غرور کافران

46. غرور و زیبا پنداشتن و رضایت از عملکرد خویش، از ویژگیهای کافران:

... کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 122

وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ وَ قٰالَ لاٰ غٰالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّٰاسِ وَ إِنِّی جٰارٌ لَکُمْ فَلَمّٰا تَرٰاءَتِ الْفِئَتٰانِ نَکَصَ عَلیٰ عَقِبَیْهِ .... انفال (8) 48

... زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ. توبه (9) 37

اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقٰائِهِ ....

کهف (18) 104 و 105

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ. نمل (27) 4

اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ .... فاطر (35) 7 و 8

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا لَوْ کٰانَ خَیْراً مٰا سَبَقُونٰا إِلَیْهِ .... احقاف (46) 11

نیز --< همین مدخل، غرور مشرکان

غرور مجاهدان

47. غرور مجاهدان به نیروی خود، زمینه‌ساز شکست در میدان جهاد:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ. توبه (9) 25

غرور مسرفان

48. اسرافکاران، گرفتار غرور و خودپسندی:

... کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

یونس (10) 12

غرور مسیحیان

49. مسیحیان، گرفتار غرور و خودپسندی:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. مائده (5) 18

غرور مشرکان

50. مشرکان، گرفتار خودپسندی و غرور:

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ .... انعام (6) 108

وَ یَجْعَلُونَ لِلّٰهِ مٰا یَکْرَهُونَ وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنیٰ لاٰ جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النّٰارَ وَ أَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ

تَاللّٰهِ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. نحل (16) 62 و 63

غرور منکران آخرت

51. منکران آخرت، گرفتار غرور و خودپسندی:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ

فَهُمْ یَعْمَهُونَ. نمل (27) 4

غرور نمرود

52. غرور نمرود به قدرت خود:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ ... (1)بقره (2) 258

غرور یهود

53. یهودیان، گرفتار غرور:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ

وَ قٰالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَیّٰاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللّٰهِ عَهْداً فَلَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ. (2)

بقره (2) 79 و 80

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُدْعَوْنَ إِلیٰ کِتٰابِ اللّٰهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ وَ غَرَّهُمْ فِی دِینِهِمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ. (3)آل‌عمران (3) 23 و 24

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ. (4)آل‌عمران (3) 75

لَقَدْ سَمِعَ اللّٰهُ قَوْلَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ فَقِیرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِیٰاءُ ... (5)آل‌عمران (3) 181

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ .... مائده (5) 18

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا .... حشر (59) 2

کیفر غرور

54. غرور و رضایت از کردار خویش، مایۀ گرفتاری به عذاب سخت و زیان در آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ

أُوْلٰئِکَ الَّذِینَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذٰابِ وَ هُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ.

نمل (27) 4 و 5

55. غرور و خودپسندی، درپی‌دارندۀ کیفر الهی:

لَقَدْ سَمِعَ اللّٰهُ قَوْلَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ فَقِیرٌ


1) 1) . فرد مورد احتجاج ابراهیم علیه السلام در آیه، نمرود بن کنعان است. او اوّلین کسی بود که با ادّعای ربوبیّت خود در زمین تکبّر ورزید و رفتاری مستبدّانه داشت. (التبیان، ج 2، ص 316)

2) 2) . آیۀ شریفه، دربارۀ علمای یهود است. (مجمع‌البیان،ج 1 -\2، ص 292)

3) 3) . بنا بر قولی، مراد از «نصیباً من الکتب» توراتی است که به یهود داده شده است. (همان، ص 722)

4) 4) . آیۀ شریفه، دربارۀ یهود است. (الکشاف، ج 1، ص 374 -\375)

5) 5) . اکثر روایات اشاره دارند که این قول از یهود است. (التفسیر الکبیر، ج 3، جزء 9، ص 447)

وَ نَحْنُ أَغْنِیٰاءُ سَنَکْتُبُ مٰا قٰالُوا وَ قَتْلَهُمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ نَقُولُ ذُوقُوا عَذٰابَ الْحَرِیقِ.

آل‌عمران (3) 181

لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ ... وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 188

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. مائده (5) 18

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ. انعام (6) 42 -\44

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 108

تَاللّٰهِ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. نحل (16) 63

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ

فَخَسَفْنٰا بِهِ وَ بِدٰارِهِ الْأَرْضَ فَمٰا کٰانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ مٰا کٰانَ مِنَ المُنْتَصِرِینَ.

قصص (28) 76 و 78 و 81

إِذِ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ السَّلاٰسِلُ یُسْحَبُونَ

فِی الْحَمِیمِ ثُمَّ فِی النّٰارِ یُسْجَرُونَ

ذٰلِکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَمْرَحُونَ. غافر (40) 71 و 72 و 75

وَ قَیَّضْنٰا لَهُمْ قُرَنٰاءَ فَزَیَّنُوا لَهُمْ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ.

فصّلت (41) 25

موانع غرور

1. تقوا

56. تقواپیشگی، مانع غرور و خودپسندی:

... فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ.

نجم (53) 32

2. توجّه به تقدیر خدا

57. توجّه به مقدّرات الهی، مانع غرور و خوشحالی بیجا:

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی أَنْفُسِکُمْ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهٰا إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ

لِکَیْلاٰ تَأْسَوْا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ تَفْرَحُوا بِمٰا آتٰاکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ. حدید (57) 22 و 23

3. توجّه به حاکمیّت خدا

58. توجّه به قدرت و فرمانروایی مطلق خدا، مانع غرور و خودپسندی:

لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا ... وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

آل‌عمران (3) 188 و 189

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. مائده (5) 18

4. توجّه به قدرت خدا

59. توجّه به قدرت خدا و هلاکت اقوام نیرومند از جانب او، مانع غرور و خودپسندی:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً ....

قصص (28) 76 و 78

5. توجّه به کیفر خدا

60. توجّه به کیفر الهی، بازدارندۀ انسان از غرور و خودپسندی:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ فَاعْتَبِرُوا یٰا أُولِی الْأَبْصٰارِ. حشر (59) 2

6 . توجّه به معاد

61. توجّه به معاد و قیامت، مانع غرور و خودپسندی:

... فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 108

یَقُولُ أَهْلَکْتُ مٰالاً لُبَداً

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا الْعَقَبَةُ.

بلد (90) 6 و 12

7. توجّه به نظارت خدا

62. توجّه به نظارت خدا، بازدارندۀ انسان از غرور:

یَقُولُ أَهْلَکْتُ مٰالاً لُبَداً

أَ یَحْسَبُ أَنْ لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ. بلد (90) 6 و 7

8 . توجّه به نعمتهای خدا

63. توجّه به نعمتهای الهی، مانع خودپسندی و غرور:

یَقُولُ أَهْلَکْتُ مٰالاً لُبَداً

أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ

وَ لِسٰاناً وَ شَفَتَیْنِ

وَ هَدَیْنٰاهُ النَّجْدَیْنِ. بلد (90) 6 و 8 -\10

9. صبر

64. صبر و پایداری در راه حق، مانع غرور و شادمانی بیجا، هنگام بهره‌مندی از آسایش و رفاه:

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. هود (11) 10 و 11

10. عمل صالح

65. عمل صالح، بازدارندۀ انسان از غرور و سرمستی، هنگام برخورداری از امکانات رفاهی:

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ

ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. هود (11) 10 و 11

ناپسندی غرور

66. غرور و خودپسندی، خصلتی ناپسند و مورد نکوهش:

لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا فَلاٰ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفٰازَةٍ مِنَ الْعَذٰابِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ. آل‌عمران (3) 188

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً. (1)

نساء (4) 36

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بَطَراً ....

انفال (8) 47

اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً. کهف (18) 104

... وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ. لقمان (31) 18

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ. محمّد (47) 14

... فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ .... نجم (53) 32

... وَ لاٰ تَفْرَحُوا بِمٰا آتٰاکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ. حدید (57) 23

یَقُولُ أَهْلَکْتُ مٰالاً لُبَداً

أَ یَحْسَبُ أَنْ لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ. بلد (90) 6 و 7

نیز --< تفاخر، تکاثر، تکبّر

غزوۀ احزاب

--<احزاب / غزوه

غزوۀ بدر الاُخیره

--<بدر صغرا

غزوۀ بدر

--<بدر / غزوه

غزوۀ بدر صغرا

--<بدر صغرا

غزوۀ بنی‌قریظه

--<بنی‌قریظه

غزوۀ بنی‌قینقاع

--<بنی‌قینقاع

غزوۀ بنی‌مصطلق

--<بنی‌مصطلق

غزوۀ بنی‌نضیر

--<بنی‌نضیر

غزوۀ تبوک

--<تبوک / غزوه

غزوۀ حمراء الاسد

--<حمراء الاسد / غزوه

غزوۀ حنین

--<حنین / غزوه

غزوۀ خندق

--<احزاب / غزوه

غزوۀ خیبر

--<خیبر / غزوه

غزوۀ ذات الرقاع

--<ذات الرقاع / غزوه

غزوۀ ذات السلاسل

--<ذات السلاسل / غزوه


1) 1) . «اختال الرّجل» به معنای کبر و عجب است. (المصباح،ج 1 -\2، ص 186، «الخیل»)

غزوۀ مریسیع

--<بنی‌مصطلق

غسّاق

--<چرکابه

غسل جنابت

--<جنابت

غسل حیض

--<حیض

غسلین

--<چرکابه

غصب

اشاره

غصب، گرفتن چیزی با ظلم و ستم است. (1)و در اصطلاح [فقهی] عبارت است از استیلا بر مال غیر به غیر حق. بعضی آن را شامل سلطۀ عدوانی بر حق غیر نیز دانسته‌اند. (2)در این مدخل از واژه‌های «غصب» و «اکل» [به معنای تصرّف کردن (3)] استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آثار غصب، احکام غصب، غصب مال شریک، غصب مال یتیم و موانع غصب.

آثار غصب

1. تباهی جامعه

1. غصب اموال مردم و جابه‌جایی نامشروع و باطل آنها، موجب تباهی و نابودی جامعه:

... لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ ... وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ... (4)نساء (4) 29

2. تحریم حلال

2. تصرّف نابحق و غصب اموال مردم از سوی یهودیان، موجب تحریم برخی حلالهای پاکیزه آنان:

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ .... وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ ... (5)نساء (4) 160 و 161

احکام غصب

3. حرمت تصرّف غاصبانه، در اموال مردم:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ ... (6)

بقره (2) 188

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ ... وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ عُدْوٰاناً وَ ظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِیهِ نٰاراً .... نساء (4) 29 و 30

... وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 161

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ. (7)توبه (9) 34


1) 1) . لسان‌العرب، ج 10، ص 77، «غصب»؛ النّهایه، ابن‌اثیر،ج 3، ص 370، «غصب»

2) 2) . جواهرالکلام، ج 37، ص 8

3) 3) . التحقیق، ج 1، ص 104، «اکل»

4) 4) . مقصود از «باطل» تصرّف غیر شرعی و غاصبانه است. (الکشاف، ج 1، ص 502) جملۀ «و لاتقتلوا» می‌تواند بیانگر علّت حکم در معطوف‌علیه یعنی جملۀ «لاتأکلوا» باشد، بنابراین غصب اموال دیگران سبب نابودی جامعه می‌شود. (المیزان، ج 4، ص 317)

5) 5) . مقصود از «اکلهم اموال النّاس بالباطل»، رشوه و سایر وجوه حرام است. (روح‌المعانی، ج 4، جزء 6 ، ص 21) که شامل غصب نیز می‌شود

6) 6) . مقصود آیه این است که مال همدیگر را با غصب و ظلم‌تصرّف نکنید. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 506)

7) 7) . بنا بر اینکه ضمیر جمع در «فبشّرهم...» به احبار و رهبان نیز برگردد. (تفسیر التحریروالتنویر، ج 6 ، جزء 10، ص 178؛ زبدةالبیان، ص 159)

وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ. (1)مطفّفین (83) 1

4. ناروایی و حرمت تصرّف غاصبانه در اموال دیگران، حکمی معلوم برای همگان:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ ... وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ. (2)بقره (2) 188

5. حرمت تصرّف غاصبانه نسبت به سرزمین و خانۀ همکیشان در دین یهود:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ

ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیٰارِهِمْ تَظٰاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُسٰاریٰ تُفٰادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْرٰاجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتٰابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذٰلِکَ مِنْکُمْ إِلاّٰ خِزْیٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یُرَدُّونَ إِلیٰ أَشَدِّ الْعَذٰابِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 84 و 85

6. حرمت تصرّف غاصبانۀ شوهران، در مهریۀ زنان:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً. (3)

نساء (4) 4

7. جواز تصرّف در مال غیر، برای دفع مفسده‌ای بزرگ‌تر:

أَمَّا السَّفِینَةُ فَکٰانَتْ لِمَسٰاکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَهٰا وَ کٰانَ وَرٰاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً. کهف (18) 79

8. حرمت تصرّف غاصبانه، در اموال یتیمان:

وَ آتُوا الْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ ... وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَهُمْ إِلیٰ أَمْوٰالِکُمْ إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً. نساء (4) 2

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً.

نساء (4) 10

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ ... (4)انعام (6) 152

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ .... اسراء (17) 34

9. جواز تقاصّ و برخورد همسان با غاصب:

... وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ ... (5)

بقره (2) 194

وَ الَّذِینَ کَسَبُوا السَّیِّئٰاتِ جَزٰاءُ سَیِّئَةٍ بِمِثْلِهٰا ... (6)

یونس (10) 27

وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ فَعٰاقِبُوا بِمِثْلِ مٰا عُوقِبْتُمْ بِهِ ... (7)


1) 1) . بعضی فقها بر حرمت غصب به آیۀ مزبور استدلال کرده‌اند. (زبدةالبیان، ص 591؛ جواهرالکلام، ج 37، ص 12)

2) 2) . بنا بر اینکه مفعول «تعلمون» حرمت تصرّف باشد که از جملۀ «لاتأکلوا» به دست می‌آید

3) 3) . از مفهوم آیه، حرمت تصرّف بدون رضایت فهمیده‌می‌شود

4) 4) . نهی از نزدیک شدن به اموال یتیمان، هرگونه تصرّف خارج از طریق احسن را شامل می‌شود. (المیزان، ج 7، ص 375)

5) 5) . مرحوم اردبیلی در برداشت یاد شده به آیات مذکوراستدلال کرده است. (زبدة البیان، ص 591)

6) 6) . جواهرالکلام، ج 37، ص 33

7) 7) . همان

نحل (16) 126

وَ جَزٰاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهٰا ... وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولٰئِکَ مٰا عَلَیْهِمْ مِنْ سَبِیلٍ إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النّٰاسَ وَ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ ... وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذٰلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. (1)شوری (42) 40 -\43

10. غصب اموال دیگران، گناهی در ردیف قتل و آدمکشی:

... لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ ... وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ... (2)نساء (4) 29

امداد در غصب

11. ناپسندی امداد در غصب:

إِنَّمٰا یَنْهٰاکُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِینَ قٰاتَلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ أَخْرَجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ وَ ظٰاهَرُوا عَلیٰ إِخْرٰاجِکُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ. ممتحنه (60) 9

12. نهی خدا از رابطۀ دوستی با امدادکنندگان به غاصبان خانه و سرزمین مسلمانان:

إِنَّمٰا یَنْهٰاکُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِینَ قٰاتَلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ أَخْرَجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ وَ ظٰاهَرُوا عَلیٰ إِخْرٰاجِکُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ. ممتحنه (60) 9

13. رابطۀ دوستی با کمک‌کنندگان به غاصبان دیار مؤمنان، سبب قرار گرفتن در زمرۀ ظالمان:

إِنَّمٰا یَنْهٰاکُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِینَ قٰاتَلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ أَخْرَجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ وَ ظٰاهَرُوا عَلیٰ إِخْرٰاجِکُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ. ممتحنه (60) 9

پیشگیری از غصب

14. اقدام خضر علیه السلام برای حمایت از مساکین و پیشگیری از غصب مال آنان با معیوب ساختن کشتی آنان:

أَمَّا السَّفِینَةُ فَکٰانَتْ لِمَسٰاکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَهٰا وَ کٰانَ وَرٰاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً. (3)کهف (18) 79

15. جواز زیان رساندن به مال غیر، به منظور دفع غصب از آن:

... فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَهٰا وَ کٰانَ وَرٰاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً. کهف (18) 79

غاصبان

امداد غاصبان

--< همین مدخل، امداد در غصب

تهدید غاصبان

--< همین مدخل، غاصبان، کیفر غاصبان

جهاد با غاصبان

16. جهاد با غاصبان سرزمینها وخانه‌ها، امری مشروع در آیین بنی‌اسرائیل:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ


1) 1) . مرحوم اردبیلی در برداشت یاد شده به آیات مذکور استدلال کرده است. (زبدةالبیان، ص 591)

2) 2) . بیان حرمت آدمکشی در کنار تصرّفات ناروا در اموال دیگران، نشانۀ همسانی آن دو گناه است

3) 3) . آیۀ مذکور دربارۀ کشتی حامل موسی و خضر علیهما السلام است که خضر علیه السلام با معیوب ساختنش از غصب آن جلوگیری کرد. (روح‌المعانی، ج 9، جزء 16، ص 15؛ مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 751)

اَللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّٰا یَشٰاءُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعٰالَمِینَ. بقره (2) 246 و 251

17. جهاد با غاصبان دیار و مسکنهای مسلمانان، امری مشروع:

... وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ ... (1)

بقره (2) 191

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ... الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ....

حج (22) 39 و 40

ضمانت غاصبان

18. غصب اموال دیگران، موجب ضمانت غاصب یا غاصبان:

... وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ ... (2)

بقره (2) 194

وَ الَّذِینَ کَسَبُوا السَّیِّئٰاتِ جَزٰاءُ سَیِّئَةٍ بِمِثْلِهٰا ... (3)

یونس (10) 27

وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ فَعٰاقِبُوا بِمِثْلِ مٰا عُوقِبْتُمْ بِهِ ... (4)

نحل (16) 126

عفو غاصبان

19. مشروعیّت عفو و گذشت از غاصبان:

وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ فَعٰاقِبُوا بِمِثْلِ مٰا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصّٰابِرِینَ. (5)نحل (16) 126

وَ جَزٰاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهٰا فَمَنْ عَفٰا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ ... إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النّٰاسَ وَ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ ... وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذٰلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. شوری (42) 40 و 42 و 43

کیفر غاصبان

20. تصرّف غاصبانه در اموال دیگران، موجب تهدید به گرفتاری به آتش دوزخ:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ

ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیٰارِهِمْ تَظٰاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُسٰاریٰ تُفٰادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْرٰاجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتٰابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذٰلِکَ مِنْکُمْ إِلاّٰ خِزْیٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یُرَدُّونَ إِلیٰ أَشَدِّ الْعَذٰابِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 84 و 85

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا


1) 1) . مقصود آیۀ یاد شده، مهاجران است که بر اثر تصرّف‌عدوانی مشرکان مکّه از خانۀ خود اخراج شدند. (جامع‌البیان، ج 2، ص جزء 2، ص 197)

2) 2) . در جواهرالکلام، ج 37، ص 33 -\34 و 86 به آیات‌مزبور استدلال بر ضمان شده است

3) 3) . همان

4) 4) . همان

5) 5) . بنا بر اینکه جملۀ «ان عاقبتم» بر ضمان در غصب دلالت کند. (جواهرالکلام، ج 37، ص 33) جملۀ «لئن صبرتم» عفو از عقوبت بر آن را می‌رساند. (المیزان، ج 12، ص 374)

یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً.

نساء (4) 10

... لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ ... وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ عُدْوٰاناً وَ ظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِیهِ نٰاراً .... نساء (4) 29 و 30

21. غصب سهم ارث دیگران، مایۀ گرفتاری غاصبان به عذابی بی‌نظیر در قیامت:

وَ تَأْکُلُونَ التُّرٰاثَ أَکْلاً لَمًّا

کَلاّٰ إِذٰا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا

فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یُعَذِّبُ عَذٰابَهُ أَحَدٌ. فجر (89) 19 و 21 و 25

مصادیق غاصبان

1. جالوتیان

--< همین مدخل، غصب، غصب سرزمین

2. حاکم

--< همین مدخل، غصب، غصب کشتی

3. عالمان نصارا

--< همین مدخل، غصب، غصب مال مردم

4. عالمان یهود

--< همین مدخل، غصب، غصب مال مردم

5. مشرکان مکّه

--< همین مدخل، غصب، غصب سرزمین

6 . یهود

--< همین مدخل، غصب، غصب مال مردم

غصب ارث

22. غصب سهم‌الارث دیگران، به وسیلۀ مردم عصر جاهلیّت:

وَ تَأْکُلُونَ التُّرٰاثَ أَکْلاً لَمًّا. (1)فجر (89) 19

23. خداوند، در کمین غصب‌کنندۀ ارث دیگران:

إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصٰادِ

وَ تَأْکُلُونَ التُّرٰاثَ أَکْلاً لَمًّا.

فجر (89) 14 و 19

24. غصب ارث دیگرا،ن مایۀ گرفتاری به عذاب بی‌نظیر در قیامت:

وَ تَأْکُلُونَ التُّرٰاثَ أَکْلاً لَمًّا

کَلاّٰ إِذٰا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا

فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یُعَذِّبُ عَذٰابَهُ أَحَدٌ. فجر (89) 19 و 21 و 25

25. دنیاطلبی و ثروت‌خواهی، زمینه‌ساز غصب ارث دیگران:

وَ تَأْکُلُونَ التُّرٰاثَ أَکْلاً لَمًّا

وَ تُحِبُّونَ الْمٰالَ حُبًّا جَمًّا. فجر (89) 19 و 20

26. غصب سهم ارث دیگران، مورد سرزنش خداوند:

وَ تَأْکُلُونَ التُّرٰاثَ أَکْلاً لَمًّا. فجر (89) 19

غصب بیت‌المال

27. حرمت تصرّف غاصبانه، در بیت‌المال و اموال عمومی:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَی الْحُکّٰامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوٰالِ النّٰاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ. (2)بقره (2) 188

غصب سرزمین

28. غصب سرزمینهای مؤمنان بنی‌اسرائیل، به دست جالوتیان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا


1) 1) . مردم جاهلیّت، زنان و کودکان را از ارث محروم می‌کردند. (تفسیر التحریروالتنویر، ج 30، جزء 30، ص 334)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از «اموال النّاس» اموال عمومی باشد

وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ.

بقره (2) 246 و 250

29. غصب سرزمینهای مسلمانان صدر اسلام از جانب ستمگران و مشرکان مکّه:

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ.

حجّ (22) 39 و 40

غصب کشتی

30. غصب کشتیهای سالم از ناحیۀ حاکم و پادشاه عصر موسی و خضر علیهما السلام :

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً ... وَ کٰانَ وَرٰاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً. کهف (18) 65 و 79

31. معیوب ساختن کشتی، به دست خضر علیه السلام جهت جلوگیری از غصب آن:

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً

أَمَّا السَّفِینَةُ ... فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَهٰا وَ کٰانَ وَرٰاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً. (1)کهف (18) 65 و 79

غصب مال شریک

32. رواج ستم و تصرّف غاصبانه در حقوق مالی شریکان، در عصر داود علیه السلام :

... خَصْمٰانِ بَغیٰ بَعْضُنٰا عَلیٰ بَعْضٍ ... قٰالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤٰالِ نَعْجَتِکَ إِلیٰ نِعٰاجِهِ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ ... وَ ظَنَّ دٰاوُدُ أَنَّمٰا فَتَنّٰاهُ .... ص (38) 22 و 24

غصب مال مردم

33. غصب اموال دیگران، از جانب یهودیان:

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا .... وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ .... نساء (4) 160 و 161

34. غصب اموال مردم از طرف یهودیان، موجب تحریم برخی حلالهای پاکیزۀ آنان از جانب خداوند:

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ .... وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ .... نساء (4) 160 و 161

... وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا ... سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ أَکّٰالُونَ لِلسُّحْتِ ... (2)مائده (5) 41 و 42

35. تصرّف غاصبانۀ بسیاری از عالمان یهود، در اموال مردم:

... إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ ... لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ ... (3)توبه (9) 34


1) 1) . مقصود از «عبداً من عبادنا» خضر علیه السلام است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 745)

2) 2) . بنا بر اینکه «سحت» به معنای هرگونه کسب حرام باشد، (لسان‌العرب، ج 6 ، ص 186، «سحت») می‌تواند غصب را هم شامل می‌شود

3) 3) . «احبار» به معنای عالم است و غالباً در عالمان یهود استعمال می‌شود. (المیزان، ج 9، ص 245) مقصود از اکل مال به باطل، تملّک آن از راههای حرام است و چون بیشترین هدف تصرّف و تملّک، خوردن است، «اکل» به جای تصرّف و تملّک استعمال شده است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 40)

36. تصرّف غاصبانۀ بسیاری از عالمان نصارا، در اموال مردم:

... إِنَّ کَثِیراً مِنَ ... وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ ... (1)توبه (9) 34

غصب مال یتیم

37. تصرّف عدوانی و غصب داراییهای یتیمان، مورد نهی خداوند:

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ....

انعام (6) 152

38. غصب اموال یتیم، در حکم آتش‌خواری:

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً .... نساء (4) 10

39. تهدید غصب‌کنندگان اموال یتیم به آتش برافروختۀ دوزخ از سوی خدا:

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً ... وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً. نساء (4) 10

40. تصرّف غاصبانه در اموال یتیم، گناهی بزرگ:

وَ آتُوا الْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ ... وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَهُمْ إِلیٰ أَمْوٰالِکُمْ إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً. (2)نساء (4) 2

غصب مهریّه

41. تصرّف مرد در مهریۀ زنش بدون رضایت وی، عملی غاصبانه:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً. (3)

نساء (4) 4

کیفر غصب

--< همین مدخل، غاصبان، کیفر غاصبان

گناه غصب

--< همین مدخل، حکم غصب

موارد غصب

1. ارث

--< همین مدخل، غصب ارث

2. بیت‌المال

--< همین مدخل، غصب بیت‌المال

3. حقوق

--< همین مدخل، غصب مال شریک

4. سرزمین

--< همین مدخل، غصب سرزمین

5. کشتی

--< همین مدخل، غصب کشتی

6 . مال شریک

--< همین مدخل، غصب مال شریک

7. مال مردم

--< همین مدخل، غصب مال مردم

8 . مال یتیم

--< همین مدخل، غصب مال یتیم

9. مهریّه

--< همین مدخل، غصب مهریّه

موانع غصب

1. ایمان

42. ایمان، مانع تصرّف غاصبانه در مال دیگران:

قٰالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤٰالِ نَعْجَتِکَ إِلیٰ نِعٰاجِهِ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا .... ص (38) 24

2. عمل صالح

43. عمل صالح، مانع تصرّف غاصبانه در مال مردم:

قٰالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤٰالِ نَعْجَتِکَ إِلیٰ نِعٰاجِهِ وَ إِنَّ


1) 1) . مقصود از «رهبان» عالمان نصارا است. (المیزان، ج 9، ص 245)

2) 2) . «حُوب» به معنای گناه است. (مفردات، ص 261، «حوب»)

3) 3) . از مفهوم آیه برداشت شده است

کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ....

ص (38) 24

غضب

اشاره

غضب، به هیجان آمدن خون قلب برای گرفتن انتقام است و مراد از غضب خداوند، فقط انتقام (1)یا عقاب الهی (2)است. در اصطلاح، غضب حالتی نفسانی است که مبدأ آن ارادۀ انتقام است. غضب، با سه حالت افراط، تفریط و اعتدال همراه است: در حالت افراط غضب، انسان از پیروی عقل و شرع خارج می‌شود؛ در حالت تفریط، شخص در موردی که باید شرعاً و عقلاً خشم کند، غضبی از خود نشان نمی‌دهد و در حالت اعتدال، انسان هر جا سزاوار است خشم کرده، هر جا سزاوار نیست خشم نمی‌کند. (3)در این مدخل از واژه‌های «بطش»، «سخط»، «غضب»، «غیظ» و بعضی واژه‌های دیگر استفاده شده است.

اهمّ عناوین: غضب خدا، غضب کافران، غضب موسی علیه السلام و کنترل غضب.

تسکین غضب

--< همین مدخل، مهار غضب

عجله در غضب

1. هشدار خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله از شتاب در غضب نسبت به مردم، همچون یونس علیه السلام :

فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نٰادیٰ وَ هُوَ مَکْظُومٌ

لَوْ لاٰ أَنْ تَدٰارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ. (4)قلم (68) 48 و 49

نیز --< همین مدخل، غضب موسی علیه السلام و غضب یونس علیه السلام

غضب اصحاب‌الجنّه

2. خشم صاحبان باغ، از آمدن نیازمندان به بوستان آنان، جهت گرفتن حق خویش:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

وَ غَدَوْا عَلیٰ حَرْدٍ قٰادِرِینَ. (5)قلم (68) 17 و 25

غضب جهنّم

3. جهنّم، دارای جوش، خروش و خشم، نسبت به دوزخیان:

بَلْ کَذَّبُوا بِالسّٰاعَةِ وَ أَعْتَدْنٰا لِمَنْ کَذَّبَ بِالسّٰاعَةِ سَعِیراً

إِذٰا رَأَتْهُمْ مِنْ مَکٰانٍ بَعِیدٍ سَمِعُوا لَهٰا تَغَیُّظاً وَ زَفِیراً. فرقان (25) 11 و 12

وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ ... إِذٰا أُلْقُوا فِیهٰا سَمِعُوا لَهٰا شَهِیقاً وَ هِیَ تَفُورُ تَکٰادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ .... ملک (67) 6 -\8


1) 1) . مفردات، ص 608 ، «غضب»

2) 2) . لسان‌العرب، ج 10، ص 78، «غضب» و در حدیثی ازامام باقر علیه السلام نیز غضب خدا به عقاب تفسیر شده است. (تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 386، ح 89)

3) 3) . جامع‌السعادات، ج 1، ص 321 -\322

4) 4) . مقصود از «صاحب‌الحوت» یونس علیه السلام است. (روح‌المعانی، ج 16، جزء 29، ص 62)

5) 5) . «حَرد» در لغت به معنای ممانعت توأم با شدّت و غضب آمده است. (مفردات، ص 227، «حَرد»)

غضب خدا

غضب خدا در قیامت

4. انتقام‌گیری همراه با غضب خداوند از مشرکان، در قیامت:

یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْریٰ إِنّٰا مُنْتَقِمُونَ. (1)

دخان (44) 16

آثار غضب خدا

1. آتش جهنّم
5. خشم و غضب الهی، مایۀ گرفتاری آدمی به آتش جهنّم:

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ. (2)طه (20) 81

... فَلَهُمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ ... إِنَّ بَطْشَ رَبِّکَ لَشَدِیدٌ. (3)بروج (85) 10 و 12

2. انحطاط
6. خشم و غضب الهی، مایۀ سقوط آدمی از منزلت خویش:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ ... مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ ... أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً .... مائده (5) 59 و 60

... وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ. طه (20) 81

3. حبط عمل
7. غضب الهی، موجب حبط عمل آدمی:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ. محمّد (47) 28

4. ذلّت دنیوی
8. خشم و غضب الهی، مایۀ ذلّت و خواری انسان در دنیا:

إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا .... اعراف (7) 152

5. کیفر
9. عقوبت سخت، بازتاب مبتلا شدن به خشم خدا:

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ وَ عَبَدَ الطّٰاغُوتَ أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ. مائده (5) 60

یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْریٰ إِنّٰا مُنْتَقِمُونَ.

دخان (44) 16

إِنَّ بَطْشَ رَبِّکَ لَشَدِیدٌ. بروج (85) 12

10. عذاب گناهکاران به هنگام مرگ، نمود خشم الهی بر آنان:

فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ.

محمّد (47) 27 و 28

6 . گمراهی
11. گمراهی، از آثار گرفتار شدن به غضب الهی:

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ ... أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از «یوم نبطش» قیامت باشد.(جامع‌البیان، ج 13، جزء 25، ص 152، ح 24044)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از «فقد هویٰ» سقوط در آتش جهنّم باشد. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 38)

3) 3) . «بطش» انتقام شدید خداوند است. (جامع‌البیان، ج 15، جزء 30، ص 173)

وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ. مائده (5) 60

7. مسخ
12. مسخ شدن آدمی، پیامد غضب و طرد الهی:

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ ... (1)مائده (5) 60

8 . هلاکت
13. خشم و غضب الهی، مایۀ هلاکت آدمی:

... وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ. (2)طه (20) 81

مراتب غضب خدا

14. خشم و غضب الهی، دارای مراتب:

... فَبٰاؤُ بِغَضَبٍ عَلیٰ غَضَبٍ ... (3)بقره (2) 90

مغضوبان خدا

دوستی با مغضوبان خدا
15. ایجاد روابط دوستانه با مغضوبان الهی، عملی زشت و ناپسند و درپی‌دارندۀ عذابی شدید:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ... أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. مجادله (58) 14 و 15

کیفر مغضوبان خدا
16. جهنّم، کیفر مشمولان غضب الهی:

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. آل‌عمران (3) 162

وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاّٰ مُتَحَرِّفاً لِقِتٰالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلیٰ فِئَةٍ فَقَدْ بٰاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. انفال (8) 16

... وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ. (4)

طه (20) 81

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ ... وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

نیز --< همین مدخل، غضب خدا، آثار غضب خدا

مصادیق مغضوبان خدا
1. اصحاب سبت
17. اصحاب سبت، مورد خشم خداوند:

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ ... (5)مائده (5) 60

2. اهل‌کتاب
18. کافران اهل‌کتاب، مشمول غضب الهی:

... وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ ...

... وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ ....

آل‌عمران (3) 110 و 112

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ ... وَ إِذٰا جٰاؤُکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْکُفْرِ .... مائده (5) 59 -\61


1) 1) . بنا بر اینکه مسخ بر اثر غضب الهی باشد. (جامع‌البیان، ج 4، جزء 6 ، ص 395)

2) 2) . «هویٰ» سقوط از بالا به پایین است که نتیجۀ آن هلاکت است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 38)

3) 3) . بنا بر این احتمال که «علیٰ غضب» بیانگر مبالغه و تکرار غضب باشد. (همان، ج 1 -\2، ص 314)

4) 4) . بنا بر اینکه «فقد هویٰ» به معنای سقوط در جهنّم باشد.(همان، ج 7 -\8 ، ص 38)

5) 5) . مفسّران، مغضوب‌شدگان در آیه را اصحاب سبت و عصیانگران یهود از حرمت ماهیگیری در روز شنبه، دانسته‌اند. (همان، ج 3 -\4، ص 333)

3. بنی‌اسرائیل
19. گرفتاری بنی‌اسرائیل به غضب الهی، سبب سقوط و هلاکت آنان:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ. طه (20) 80 و 81

20. بنی‌اسرائیل، گرفتار خشم و غضب خدا:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ ... وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ .... بقره (2) 61

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی الْعَذٰابِ هُمْ خٰالِدُونَ. مائده (5) 78 و 80

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی ... إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِینَ.

اعراف (7) 150 و 152

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی. طه (20) 86

نیز --< همین مدخل، مغضوبان خدا، اصحاب سبت، یهود

4. سامری
21. سامری، مورد خشم و غضب الهی:

إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ ... (1)اعراف (7) 152

... وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ ... أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ .... طه (20) 85 و 86

5. فرعون
22. فرعون، گرفتار خشم و غضب خدا:

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ ... فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ .... زخرف (43) 51 و 55

6 . فرعونیان
23. فرعونیان، مورد خشم و غضب الهی:

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ ... فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ .... زخرف (43) 51 و 55

7. قاتلان

--< همین مدخل، موجبات غضب خدا، قتل

8 . کافران

--< همین مدخل، مغضوبان خدا، اهل‌کتاب و موجبات غضب خدا، کفر

9. یهود
24. یهود، مورد خشم و غضب خدا:

... غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّٰالِّینَ. (2)

حمد (1) 7

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ یَکْفُرُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بَغْیاً أَنْ یُنَزِّلَ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ فَبٰاؤُ بِغَضَبٍ عَلیٰ غَضَبٍ ... (3)

بقره (2) 90

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ ....

آل‌عمران (3) 112

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا ... قُلْ هَلْ


1) 1) . مراد از «الّذین اتّخذوا العجل» سامری و پیروان او است. (روح‌المعانی، ج 6 ، جزء 9، ص 102)

2) 2) . مفسّران، مقصود از «مغضوب علیهم» را یهوددانسته‌اند. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 108)

3) 3) . سیاق این آیات، دربارۀ بنی‌اسرائیل صدر اسلام ویهودیان است

أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ وَ عَبَدَ الطّٰاغُوتَ أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ. مائده (5) 59 و 60

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ. (1)مجادله (58) 14

25. گرفتاری یهود به خشم و غضب مکرّر خداوند:

... فَبٰاؤُ بِغَضَبٍ عَلیٰ غَضَبٍ ... (2)بقره (2) 90

نیز --< همین مدخل، غضب خدا، مغضوبان خدا، اصحاب سبت

موانع غضب خدا

26. حرکت در صراط مستقیم الهی، مانع شمول غضب الهی:

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّٰالِّینَ.

حمد (1) 6 و 7

موجبات غضب خدا

1. ارتداد
27. ارتداد و پرستش غیر خدا، موجب گرفتار شدن به غضب الهی:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ ... إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ .... اعراف (7) 150 و 152

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ ... وَ لٰکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ ....

نحل (16) 106

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی. طه (20) 86

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ .... محمّد (47) 25 و 28

2. اسراف
28. اسراف در خوردنیها، موجب گرفتاری به غضب الهی:

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی ... (3)طه (20) 81

3. اطاعت از شیطان
29. اطاعت و پیروی از شیطان و فریبهای او، موجب گرفتاری به غضب الهی:

... اَلشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ. محمّد (47) 25 و 28

4. افترا
30. افترا به خدا، عامل گرفتاری به خشم و غضب الهی:

إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِینَ. اعراف (7) 152

5 . تکذیب
31. تکذیب آیات خداوند، موجب غضب الهی:

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ


1) 1) . مراد از «قوماً غضب اللّه علیهم» یهود است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 380)

2) 2) . آیۀ مزبور مربوط به یهود بوده، تکرار غضب می‌تواند به معنای تکرار غضب خدا بر آنان باشد. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 314)

3) 3) . مقصود از «طغیان» تعدّی و اسراف است. (روح‌المعانی، ج 9، جزء 16، ص 350)

آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ. اعراف (7) 70 و 71

6. جدال
32. جدال در آیات الهی، موجب گرفتاری به غضب خدا و خشم مؤمنان:

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا ....

غافر (40) 35

33. جدال دربارۀ خدا، موجب گرفتاری به خشم و غضب الهی:

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ ... قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ ....

اعراف (7) 70 و 71

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ .... غافر (40) 35

وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللّٰهِ ... وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ. شوری (42) 16

7 . حرام‌خواری
34. حرام‌خواری، سبب ابتلا به غضب الهی:

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ. (1)طه (20) 81

8. حسد
35. حسد ورزی یهود نسبت به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مایۀ گرفتاری آنان به غضب شدید خداوند:

... بَغْیاً أَنْ یُنَزِّلَ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ فَبٰاؤُ بِغَضَبٍ عَلیٰ غَضَبٍ ... (2)بقره (2) 90

9. خیانت
36. خیانتکاری، موجب گرفتاری به خشم و غضب الهی:

... وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ ... أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ ....

آل‌عمران (3) 161 و 162

10. رابطه با کافران
37. رابطه با کافران و پذیرش ولایت آنان، موجب خشم و غضب خداوند:

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ .... مائده (5) 79 و 80

11. زنا
38. زناکاری، عامل غضب خداوند:

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ. نور (24) 9

12. سکوت در برابر منکرات
39. سکوت در برابر منکرات الهی، موجب خشم و غضب خداوند:

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ .... لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ....

مائده (5) 79 و 80


1) 1) . بنا بر یک احتمال، منظور از «لاتطغوا فیه» استفاده از روزی خدادادی به شکل حرام است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 38)

2) 2) . آیۀ یاد شده مربوط به یهود است و مقصود از «بغیاً» حسدورزی نسبت به پیامبری محمّد صلی الله علیه و آله که از نسل اسماعیل است، است. (همان، ج 1 -\2، ص 314)

13. سوء ظنّ به خدا
40. سوء ظنّ به خدا، موجب غضب الهی:

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ .... فتح (48) 6

14. شرک
41. شرک و بت‌پرستی، سبب خشم الهی:

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا ... قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ .... اعراف (7) 70 و 71

إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ .... اعراف (7) 152

وَ یُعَذِّبَ ... وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ .... فتح (48) 6

نیز --< همین مدخل، موجبات غضب خدا، گوساله‌پرستی

15. شکنجۀ مؤمنان
42. شکنجۀ مؤمنان، مایۀ گرفتاری به خشم و غضب الهی:

إِنَّ الَّذِینَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... إِنَّ بَطْشَ رَبِّکَ لَشَدِیدٌ. (1)بروج (85) 10 و 12

16. ظلم
43. ظلم و تجاوز، موجب ابتلا به خشم خدا:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ قِثّٰائِهٰا وَ فُومِهٰا وَ عَدَسِهٰا وَ بَصَلِهٰا قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ مٰا سَأَلْتُمْ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ. بقره (2) 61

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ.

آل‌عمران (3) 112

17. علم بی‌عمل
44. بی‌عملی مدّعیان دعوت‌کننده به عمل، موجب غضب خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ.

صفّ (61) 2 و 3

18. فرار از جهاد
45. فرار از جهاد، موجب خشم و غضب خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً فَلاٰ تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبٰارَ

وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ ... فَقَدْ بٰاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ .... انفال (8) 15 و 16

19. قتل
46. قتل انبیای الهی، موجب گرفتاری به خشم خدا:

... وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ ... وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ


1) 1) . «فتنه» به معنای عذاب و شکنجه است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 710)

بِغَیْرِ الْحَقِّ .... بقره (2) 61

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ ... وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ .... آل‌عمران (3) 112

47. قتل عمدی مؤمن، موجب گرفتاری به غضب خداوند:

وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِیهٰا وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِ .... نساء (4) 93

20. کفر
48. کفر به آیات خدا، موجب گرفتاری به غضب خدا:

... وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ .... بقره (2) 61

... أَنْ یَکْفُرُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ ... فَبٰاؤُ بِغَضَبٍ عَلیٰ غَضَبٍ .... بقره (2) 90

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ .... آل‌عمران (3) 112

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ ... وَ لٰکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ ....

نحل (16) 106

21. کفران‌نعمت
49. کفران‌نعمت، موجب گرفتاری به غضب الهی:

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی ... (1)طه (20) 81

22. گناه
50. گناه و عصیان، موجب گرفتاری به غضب الهی:

... وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ ... ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ. بقره (2) 61

... وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ ... ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ. آل‌عمران (3) 112

23. گوساله‌پرستی
51. گوساله‌پرستی، سبب ابتلا به غضب خدا:

إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِینَ. اعراف (7) 152

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی. طه (20) 86

24. نفاق
52. نفاق انسانها، موجب خشم و غضب خداوند:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ. (2)محمّد (47) 28

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

نیز --< انتقام

غضب سلیمان علیه السلام

53. غیبت و حضور نداشتن هدهد، سبب خشم سلیمان علیه السلام :

وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ


1) 1) . بنا بر یک احتمال، مقصود از «طغیان» ترک شکر است. (روح‌المعانی، ج 9، جزء 16، ص 350)

2) 2) . سیاق آیات، دربارۀ منافقان است

وَ الطَّیْرِ فَهُمْ یُوزَعُونَ

وَ تَفَقَّدَ الطَّیْرَ فَقٰالَ مٰا لِیَ لاٰ أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کٰانَ مِنَ الْغٰائِبِینَ

لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذٰاباً شَدِیداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ. نمل (27) 17 و 20 و 21

غضب فرعون

54. خشم فرعون، از ایمان آوردن ساحران به خدا و موسی علیه السلام :

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ.

اعراف (7) 120 -\124

فَتَوَلّٰی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتیٰ

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ.

طه (20) 60 و 70 و 71

فَلَمّٰا جٰاءَ السَّحَرَةُ قٰالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ. شعراء (26) 41 و 47 -\49

55. خشم فرعون از فرار شبانۀ موسی علیه السلام و بنی‌اسرائیل:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ

وَ إِنَّهُمْ لَنٰا لَغٰائِظُونَ. (1)شعراء (26) 52 -\55

غضب فرعونیان

56. خشم فرعونیان از گریز شبانۀ بنی‌اسرائیل، برای ترک دیار مصر:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

وَ إِنَّهُمْ لَنٰا لَغٰائِظُونَ.

شعراء (26) 52 و 53 و 55

غضب قوم عاد

57. قوم عاد، دارای روشی خشونت‌بار و آمیخته با غضب:

کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ

وَ إِذٰا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّٰارِینَ. (2)شعراء (26) 123 و 130

غضب کافران

58. غضب کافران، در برابر دلایل روشن پیامبران:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ


1) 1) . «غائظون» از «غیظ» به معنای شدّت خشم و غضب است. (مفردات، ص 619 ، «غیظ»)

2) 2) . مقصود از «بطش» زیاده‌روی در غضب است. (المیزان، ج 15، ص 300 -\301)

وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ ... (1)ابراهیم (14) 9

59. کافران، بازدارندۀ مؤمنان از ورود به مسجدالحرام، در پی آکنده شدن دل‌شان از خشم و تعصّب جاهلی:

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ ... (2)

فتح (48) 25 و 26

60. قلوب کافران، آکنده از خشم و غضب نسبت به مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ ... قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ .... آل‌عمران (3) 118

وَ رَدَّ اللّٰهُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِغَیْظِهِمْ لَمْ یَنٰالُوا خَیْراً ....

احزاب (33) 25

61. برخورد خشم‌آلود کافران با مسلمانان، مورد سرزنش خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ ... هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ ... وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

آل‌عمران (3) 118 و 119

62. افشای خشم و کینۀ کافران نسبت به مؤمنان، از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ .... وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ .... آل‌عمران (3) 118 و 119

63. نفرین پیامبر صلی الله علیه و آله برای نابودی کافران معاند و دشمنان مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. آل‌عمران (3) 118 و 119

64. علم و آگاهی فراگیر خدا به خشم و کینۀ کافران نسبت به مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. آل‌عمران (3) 118 و 119


1) 1) . بر این اساس که «فردّوا أیدیهم فی أفواههم» از روی خشم و غضب باشد. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 469)

2) 2) . «حمیّت» به معنای فوران غضب است. (مفردات،ص 258، «حمی»)

65. غضب کافران، از توسعه و شکوفایی اسلام:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ ... لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ ... (1)فتح (48) 29

66. گام نهادن اهل ایمان در میدان جهاد، برانگیزانندۀ خشم و غضب کافران:

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ ... وَ لاٰ یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْکُفّٰارَ .... توبه (9) 120

67. نگاه غضب‌آلود و کینه‌توزانۀ کافران به محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ إِنْ یَکٰادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصٰارِهِمْ لَمّٰا سَمِعُوا الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ. (2)

قلم (68) 51

غضب مشرکان

68. غضب مشرکان، از شکوفایی و پیروزی اسلام:

مَنْ کٰانَ یَظُنُّ أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ فَلْیَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَی السَّمٰاءِ ثُمَّ لْیَقْطَعْ فَلْیَنْظُرْ هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ مٰا یَغِیظُ. (3)حج (22) 15

غضب منافقان

69. غضب منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله در صورت محروم شدن از صدقات:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ. (4)توبه (9) 58

غضب موسی علیه السلام

70. خشم و غضب موسی علیه السلام به سبب گوساله‌پرستی قومش:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ ... وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً .... اعراف (7) 148 و 150

قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً .... طه (20) 85 و 86

71. خشم و غضب موسی علیه السلام از هارون علیه السلام و درگیر شدن با او، به جهت ممانعت نکردن از گوساله‌پرستی قومش:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ ....

اعراف (7) 150

قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی

قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا

أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی. طه (20) 85 و 86 و 92 و 93

72. خشم و غضب موسی علیه السلام از سامری، برای گمراه ساختن بنی‌اسرائیل:

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً ...


1) 1) . بنا بر اینکه مراد از «الکفّار» کفرپیشگان باشد. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 192)

2) 2) . مقصود از «لیزلقونک» نگاه کینه‌توزانه و بغض‌آلوداست. (الکشاف، ج 4، ص 597)

3) 3) . بنا بر این احتمال که ضمیر «لن‌ینصره اللّه» به پیامبر صلی الله علیه و آله برگردد، زیرا مشرکان مکّه گمان می‌کردند که تعالیم پیامبر صلی الله علیه و آله دروغ است و دین آن حضرت گسترش نخواهد یافت. (المیزان، ج 14، ص 352)

4) 4) . سیاق آیات دربارۀ منافقان است

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً.

طه (20) 86 و 95 و 97

73. غضب موسی علیه السلام از گوساله‌پرستی قومش، با افکندن الواح بر زمین:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ .... اعراف (7) 150

74. توبۀ گوساله‌پرستان بنی‌اسرائیل، مایۀ تسکین موسی علیه السلام و فرو نشستن غضب وی:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً ...

وَ الَّذِینَ عَمِلُوا السَّیِّئٰاتِ ثُمَّ تٰابُوا ... وَ لَمّٰا سَکَتَ عَنْ مُوسَی الْغَضَبُ ... (1)

اعراف (7) 150 و 153 و 154

75. آمرزش‌خواهی موسی علیه السلام از خدا برای خود و برادرش پس از خشم عجولانه نسبت به وی:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ ...

قٰالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِأَخِی وَ أَدْخِلْنٰا فِی رَحْمَتِکَ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ. اعراف (7) 150 و 151

غضب مؤمنان

76. دلهای مؤمنان، آکنده از خشم، نسبت به مجادله‌گران در آیات الهی:

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا ....

غافر (40) 35

77. دلهای مؤمنان، آکنده از خشم، نسبت به مشرکان پیمان‌شکن:

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ ... وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ ....

توبه (9) 13 -\15

78. مرگ و ذلّت مشرکان متجاوز، فرونشانندۀ شعله‌های خشم در سینه‌های مؤمنان صدر اسلام:

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ

وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.

توبه (9) 14 و 15

غضب یعقوب علیه السلام

79. خبر بازداشت بنیامین و یاد فقدان یوسف علیه السلام ، موجب خشم یعقوب علیه السلام :

اِرْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ ... قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً ...

وَ تَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا أَسَفیٰ عَلیٰ یُوسُفَ وَ ابْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ کَظِیمٌ.

یوسف (12) 81 و 83 و 84

غضب یونس علیه السلام

80. خشم و غضب یونس علیه السلام به علّت ایمان نیاوردن قومش:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ


1) 1) . بنا بر اینکه تسکین غضب موسی علیه السلام پس از توبۀ گوساله پرستان باشد. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 743)

عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ ....

انبیاء (21) 87

فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نٰادیٰ وَ هُوَ مَکْظُومٌ

لَوْ لاٰ أَنْ تَدٰارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ. قلم (68) 48 و 49

81. خشم یونس علیه السلام و ترک قوم خود، موجب گرفتاری وی به دریا و بلعیده شدن به وسیلۀ ماهی:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ ....

انبیاء (21) 87

82. دعا و تضرّع یونس علیه السلام به درگاه خداوند، پس از غضب عجولانه بر قوم خود و گرفتاری در شکم ماهی:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ. انبیاء (21) 87

کیفر غضب

83. شتاب در غضب و ترک مردم به هنگام تبلیغ، موجب کیفر الهی:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ. انبیاء (21) 87

مهار غضب

اشاره

84. مهار خشم از سوی مؤمنان پرهیزکار، سبب بهره‌مندی آنان از پاداشهای الهی:

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ. آل‌عمران (3) 133 و 134 و 136

85. قدرت و توانایی انسان بر مهار غضب خویش:

... وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ .... آل‌عمران (3) 134

پاداش مهار غضب

1. بهشت
86. مهار غضب از سوی متّقین، موجب بهره‌مندی آنان از بهشت:

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ ... وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ. آل‌عمران (3) 133 و 134 و 136

2. مغفرت
87. مهار غضب از جانب پرهیزکاران، مایۀ بهره‌مندی آنان از مغفرت و آمرزش الهی:

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ ... أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ ... الَّذِینَ یُنْفِقُونَ ... وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ.

آل‌عمران (3) 133 و 134 و 136

عوامل مهار غضب

1. احسان
88. احسان، راهی برای فرو نشاندن خشم و غضب:

... وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ وَ اللّٰهُ

یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ. آل‌عمران (3) 134

2. تحریک عواطف
89. تحریک عواطف و محبّت مادری، راهی برای فرو نشاندن خشم اهل غضب:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً ... وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی ...

وَ لَمّٰا سَکَتَ عَنْ مُوسَی الْغَضَبُ ....

اعراف (7) 150 و 154

3. تقوا
90. تقوا، راهی برای فرو نشاندن غضب و گذشت از خطاهای مردم:

... أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ .... آل‌عمران (3) 133 و 134

4. توبه
91. توبۀ گوساله‌پرستان بنی‌اسرائیل، عامل تسکین موسی علیه السلام و فرو نشستن غضب وی:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً ...

وَ الَّذِینَ عَمِلُوا السَّیِّئٰاتِ ثُمَّ تٰابُوا ... وَ لَمّٰا سَکَتَ عَنْ مُوسَی الْغَضَبُ ... (1)

اعراف (7) 150 و 153 و 154

5. عفو
92. عفو و گذشت از خطای دیگران به هنگام خشم، راهی برای مهار و تسکین غضب:

... وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا ...

وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ وَ إِذٰا مٰا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ. شوری (42) 36 و 37

نیز --< بغض

غضبان / اسماوصفات

این صفتِ فعلی خداوند از غضب است، و وقتی به خداوند نسبت داده می‌شود مقصود، انتقام خداوندی است. (2)این صفت در دعا (3)و روایت (4)برای خداوند ذکر شده است. غضب خداوند 14 بار در قرآن آمده است:

... وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ .... بقره (2) 61

... وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ .... آل‌عمران (3) 112

... غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِ .... نساء (4) 93

... وَ غَضِبَ عَلَیْهِ .... مائده (5) 60

... غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ .... اعراف (7) 152

... فَقَدْ بٰاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ .... انفال (8) 16

... فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ .... نحل (16) 106

... فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی .... طه (20) 81

... غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ .... طه (20) 86

... غَضَبَ اللّٰهِ .... نور (24) 9

... غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ .... فتح (48) 6

... غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ .... مجادله (58) 14

... غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ .... ممتحنه (60) 13

نیز --< غضب، غضب خدا


1) 1) . تسکین غضب موسی علیه السلام پس از توبۀ گوساله‌پرستان‌بود. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 743)

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، محقّق، ج 2،ص 1018

3) 3) . البلدالامین، ص 424

4) 4) . جامع‌السّعادات، ج 2، ص 46

غَطَفان

غطفان، از قبایل عرب عدنانی (1)و اهل نجد (2)و از دشمنان سرسخت پیامبر صلی الله علیه و آله بودند که با آن حضرت از در جنگ درآمدند. (3)این قبیله پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله مرتدّ شدند و به حالت کفر خود بازگشتند. (4)برخی مفسّران، مقصود از «إذ همّ قوم...» در آیۀ 11 سورۀ مائده (5) را قبیلۀ غطفان دانسته‌اند که قصد ترور پیامبر صلی الله علیه و آله را داشتند و خداوند این توطئه را ناکام گذاشت. (5)نیز مفسّران شأن نزول آیات 9 و 10 احزاب (33) را که بیانگر هجوم احزاب کفرپیشه به مدینه است، قریش، یهود و غطفان دانسته‌اند. (6)

همچنین مقصود از «و قال الّذین کفروا...» آیۀ 11 سورۀ احقاف (46) را قبایلی از عرب، از جمله غطفان دانسته‌اند که معتقد بودند، اگر در اسلام خیری بود ما هر آینه آن را می‌پذیرفتیم. (7)

غفّار / اسماوصفات

--<مغفرت

غفور / اسماوصفات

--<مغفرت

غفلت

اشاره

«غفلت» در لغت به معنای فراموش کردن، سهو و بی‌خبری، نادانی، بی‌پروایی، سهل‌انگاری، عدم اعتنا و سستی است (8)و در اصطلاح به معنای سهوی است که به جهت کمی مواظبت و هشیاری، بر انسان عارض می‌شود. (9)در این مدخل از واژه‌های «غفل»، «بغتةً»، «سمد»، «سهو»، «غمر»، «لهی»، «نسی» و مشتقّات آنها و همچنین از آیاتی که از لحاظ مفهومی بر غفلت دلالت می‌کند، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: غافلان، غفلت از آخرت، غفلت از آیات خدا، غفلت از خدا و غفلت از قیامت.

آثار غفلت

1. ارتداد

1. غفلت از آخرت، موجب ارتداد انسان:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ ...

... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. (10)نحل (16) 106 -\108


1) 1) . جمهرة انساب‌العرب، ص 481

2) 2) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 7، جزء 14، ص 87

3) 3) . السّیرة النّبویّه، ابن‌هشام، ج 3، ص 330؛ المغازی،ج 1، ص 193 -\194

4) 4) . تاریخ طبری، ج 2، ص 262

5) 5) . تفسیر التحریروالتنویر، ج 4، جزء 6 ، ص 138؛الدرالمنثور، ج 3، ص 37

6) 6) . جامع‌البیان، ج 11، جزء 21، ص 153 -\155؛الکشاف، ج 3، ص 526

7) 7) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 8 ، جزء 16، ص 126؛ مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 129

8) 8) . لغت‌نامه، ج 10، ص 14774، «غفل»

9) 9) . مفردات، ص 609 ، «غفل»

10) 10) . مراد از «غافلون» این است که به سرانجام کار خود در آخرت توجّه ندارند. (انوارالتنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 242؛ تفسیر الصافی، ج 3، ص 158)

2. امتیازطلبی

2. غفلت کافران و اشراف مکّه از خدا، موجب طلب کردن امتیاز بر فقرا:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا .... کهف (18) 28

3. انحطاط

3. غفلت از آیات خدا، مایۀ انحطاط و سقوط انسان:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ.

اعراف (7) 146

4. غفلت، مایۀ قرار گرفتن آدمی در مرحله‌ای پست‌تر از حیوان:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

5. انحطاط و مسخ شدن اصحاب سبت از جایگاه انسانی، در پی غفلت از پندهای موعظه‌گران:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً ... فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا ...

وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذٰابٍ بَئِیسٍ .... قُلْنٰا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خٰاسِئِینَ.

اعراف (7) 163 و 165 و 166

6. انحطاط و فرو رفتن در زمین، پیامد غفلت قارون از نعمت خداوندی و به خود منتسب دانستن آن، به رغم هشدار عالمان قوم وی:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ ... وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ ... قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی ... فَخَسَفْنٰا بِهِ وَ بِدٰارِهِ الْأَرْضَ ....

قصص (28) 76 -\78 و 81

4. انکار آخرت

7. غفلت از آیات خداوند، موجب انکار آخرت و دلبستگی به دنیا:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ. یونس (10) 7

5. انکار جهان آخرت

8. انکار جهان آخرت، به رغم مشاهدۀ قدرت خداوند در آفرینش نخستین، نشانۀ غفلت انسان:

عَلیٰ أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثٰالَکُمْ وَ نُنْشِئَکُمْ فِی مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولیٰ فَلَوْ لاٰ تَذَکَّرُونَ. واقعه (56) 61 و 62

6 . پیروی از هوای نفس

9. پیروی از هوای نفس، بر اثر غفلت قلب از یاد خدا:

... وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ .... کهف (18) 28

7. تردید به معاد

10. غفلت کافران از قدرت خدا، منشأ تردید و استبعاد آنان نسبت به مسئلۀ رستاخیز:

قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا

لَمَبْعُوثُونَ

لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ.

مؤمنون (23) 82 و 83

8 . ترک دستورات خدا

11. غفلت کافران از روز قیامت، موجب ترک دستورهای الهی:

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ.

مؤمنون (23) 53 و 54

9. تکبّر

12. غفلت از آیات خدا، عامل تکبّر و خودبرتربینی:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 146

10. تکذیب رسالت محمّد صلی الله علیه و آله

13. غفلت کافران صدر اسلام از سرنوشت شوم تکذیبگران، موجب تکذیب رسالت پیامبراکرم صلی الله علیه و آله :

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ

فَأَذٰاقَهُمُ اللّٰهُ الْخِزْیَ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ. زمر (39) 25 -\27

11. تنگی معیشت

14. غفلت و رویگردانی از یاد خدا، مایۀ گرفتاری به سختی و تنگی در زندگی و معیشت:

وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَعْمیٰ. طه (20) 124

12. تهاجم دشمن

15. غفلت از دشمن در میدان جنگ، موجب تهاجم آنان:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً ....

نساء (4) 102

13. حسرت

16. غفلت کافران از روز قیامت، موجب حسرت آنان در آن روز:

... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 37 و 39

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ. انبیاء (21) 97

14. خسران

17. غفلت از آخرت، موجب زیان آدمی در قیامت:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ .... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ.

نحل (16) 107 -\109

18. کافران دنیاگرا، غافل از خسران و زیانکاری خود در آخرت:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ... اَلْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ.

نحل (16) 107 -\109

15. شرک‌ورزی

19. غفلت کافران از خالقیّت و ربوبیّت خداوند، موجب شرک‌ورزی آنان:

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ.

مؤمنون (23) 84 -\86

16. شکست

20. غرور و اعتماد به نیروی رزمی، عامل غفلت از امدادهای الهی و زمینۀ شکست:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ. توبه (9) 25

17. ظلم

21. غفلت کافران از قیامت، موجب ظلم به خویشتن:

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ. (1)انبیاء (21) 97

18. عبادت غیر خدا

22. غفلت کافران از قیامت، موجب پرستش غیر خداوند:

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ

إِنَّکُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهٰا وٰارِدُونَ. انبیاء (21) 97 و 98

19. فراموشی در آخرت

23. غفلت از آیات خدا، موجب به فراموشی سپرده شدن در قیامت از سوی خداوند:

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ. اعراف (7) 50 و 51

وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی ... قٰالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِی أَعْمیٰ وَ قَدْ کُنْتُ بَصِیراً قٰالَ کَذٰلِکَ أَتَتْکَ آیٰاتُنٰا فَنَسِیتَهٰا وَ کَذٰلِکَ الْیَوْمَ تُنْسیٰ.

طه (20) 124 -\126

20. فریفتگی

24. غفلت از آیات خدا، موجب فریب خوردن از زینتهای دنیا:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا .... وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. انعام (6) 130 و 131

21. گمراهی

25. غفلت از آیه‌های خدا، سبب نپذیرفتن راه رشد و تعالی و مایۀ گمراهی:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ.

اعراف (7) 146


1) 1) . مقصود از «وعد الحقّ» ساعت و قیامت است. (المیزان، ج 14، ص 327)

22. گناه

26. غفلت از آیات خدا و دلبستگی به دنیا، زمینه‌ساز انجام گناه و اعمال ناروا:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ

أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ. (1)یونس (10) 7 و 8

27. غفلت کافران از وعده و وعید قرآن، موجب ارتکاب آنان به گناه و کردارهای بد و ناشایست:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ. (2)مؤمنون (23) 63

28. غفلت کافران از نظام ثبت و حسابرسی اعمال، موجب آلودگی آنان به کردارهای بد و ناشایست:

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ. (3)مؤمنون (23) 62 و 63

وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُکُمْ وَ لاٰ جُلُودُکُمْ وَ لٰکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَعْلَمُ کَثِیراً مِمّٰا تَعْمَلُونَ. فصّلت (41) 22

29. غفلت کافران از شهادت اعضا و جوارح، عامل جرأت آنان بر گناه:

وَ قٰالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنٰا قٰالُوا أَنْطَقَنَا اللّٰهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُکُمْ وَ لاٰ جُلُودُکُمْ وَ لٰکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَعْلَمُ کَثِیراً مِمّٰا تَعْمَلُونَ.

فصّلت (41) 21 و 22

23. مانع ایمان

30. غفلت از آیات خدا، باعث ایمان نیاوردن به نشانه‌های حقّانیّت دین:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 146

24. مانع بصیرت

31. غفلت انسان در دنیا، مانع بصیرت نسبت به حقایق آخرتی:

وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَعْمیٰ

قٰالَ کَذٰلِکَ أَتَتْکَ آیٰاتُنٰا فَنَسِیتَهٰا وَ کَذٰلِکَ الْیَوْمَ تُنْسیٰ.

طه (20) 124 و 126

لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ. ق (50) 22

25. مانع تأثیر انذار

32. غفلت کافران از قیامت، مانع تأثیر انذارهای پیامبر صلی الله علیه و آله بر آنان:

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی


1) 1) . مراد از «ما» در «بما کانوا یکسبون» معاصی و گناهانی است که مرتکب می‌شوند. (انوارالتنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 186؛ تفسیر الصافی، ج 2، ص 395)

2) 2) . معنای آیه این است که قلبهای کفّار از این کتاب [قرآن] که مشتمل بر وعد و وعید است، در غفلت شدید است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 178)

3) 3) . منظور از «قلوبهم» قلوب کافران است و این برداشت بر این اساس است که مشارٌالیه «هذا» کتاب ثبت اعمال باشد [که نزد خدا قرار دارد]. (انوارالتنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 160)

غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 39

إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ

لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. یس (36) 3 و 6 و 7

33. غفلت کافران، مانع تأثیر انذارهای پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 39

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ

لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

وَ سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. یس (36) 6 و 7 و 10

26. مانع رشد

34. غفلت از آیات الهی، زمینه‌ساز رویکرد انسانی به بیراهه و ترک راه رشد و کمال:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ ... وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 146

27. محرومیّت از شناخت

35. غفلت از آخرت، موجب بسته و مهر شدن راههای ادراکی انسان:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. نحل (16) 107 و 108

28. محرومیّت از عنایت خدا

36. غفلت آدمی از آیات و هدایتهای الهی، مایۀ محرومیّت از توجّه و عنایت خدا در قیامت:

وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَعْمیٰ

قٰالَ کَذٰلِکَ أَتَتْکَ آیٰاتُنٰا فَنَسِیتَهٰا وَ کَذٰلِکَ الْیَوْمَ تُنْسیٰ.

طه (20) 124 و 126

29. نصیحت‌ناپذیری

37. سرمستی و غفلت، مانع پذیرفتن نصیحت و خیراندیشی ناصحان:

قٰالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ

لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ. (1)حجر (15) 70 -\72

نیز --< همین مدخل، غفلت از آخرت، غفلت از آیات خدا، غفلت از خدا و غفلت از قیامت

اجتناب از غفلت

38. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور مداومت بر ذکر خداوند، در همۀ احوال و اوقات و اجتناب از غفلت:

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ. اعراف (7) 205

39. لزوم پرهیز رهبران الهی، از توجّه به دنیاگرایان و غفلت از تهیدستان:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا .... کهف (18) 28


1) 1) . «لفی سکرتهم یعمهون» یعنی در غفلت خودشان سرگردانند. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 526؛ فتح‌القدیر، ج 3، ص 139؛ الجوهرالثمین، ج 3، ص 391)

خدا و غفلت

40. خداوند، مبرّا از هرگونه غفلت:

... وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 74

... وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 85

... وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 140

... وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ. بقره (2) 144

... وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. بقره (2) 149

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لاٰ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ .... (1)بقره (2) 255

... وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 99

... وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ. انعام (6) 132

... وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. هود (11) 123

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ ....

ابراهیم (14) 42

وَ لَقَدْ خَلَقْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرٰائِقَ وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ. مؤمنون (23) 17

... وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ. نمل (27) 93

41. عدم غفلت خدا از جریانات جامعۀ انسانی:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ إِنَّمٰا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصٰارُ.

ابراهیم (14) 42

42. غافل نبودن خداوند، از عمل ظالمان:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ ....

ابراهیم (14) 42

نیز --< تنزیه، تنزیه خدا، موارد تنزیه خدا، تنزیه از غفلت

زمینه‌های غفلت

1. آرزوی باطل

43. آرزو و آمال ناچیز، سبب غفلت از حقایق:

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ. حجر (15) 2 و 3

2. برخورداری از دنیا

44. برخورداری از نعمتهای دنیایی و عمر طولانی، موجب غفلت از یاد خدا:

قُلْ مَنْ یَکْلَؤُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ مِنَ الرَّحْمٰنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ

بَلْ مَتَّعْنٰا هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی طٰالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ ....

انبیاء (21) 42 و 44

3. ترک عقل

45. به‌کار نگرفتن عقل و اندیشه، زمینۀ توجّه به دنیا و غفلت از آخرت:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ. انعام (6) 32

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ ... یَأْخُذُوهُ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثٰاقُ الْکِتٰابِ أَنْ لاٰ یَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَ دَرَسُوا مٰا فِیهِ وَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ. اعراف (7) 169

4. تزیین اعمال

46. تزیین اعمال زشت امّتهای پیشین از سوی شیطان، سبب غفلت آنان از دعوت انبیا:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 42 و 43


1) 1) . مقصود از «سنَة» این است که خدا غافل از خلق نیست. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 628)

5. دنیاطلبی

47. دنیادوستی و سرگرم شدن به آن، مایۀ غفلت از آخرت:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ .... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ.

نحل (16) 107 و 108

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

عنکبوت (29) 64

کَلاّٰ بَلْ تُحِبُّونَ الْعٰاجِلَةَ

وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ.

قیامت (75) 20 و 21

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ یُحِبُّونَ الْعٰاجِلَةَ وَ یَذَرُونَ وَرٰاءَهُمْ یَوْماً ثَقِیلاً. انسان (76) 27

48. دنیاگرایی، عامل غفلت از آخرت و محرومیّت از هدایت الهی:

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ ... وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ ... وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ .... انعام (6) 31 و 32

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. نحل (16) 107 و 108

6 . سطحی‌نگری

49. سطحی‌نگری در زندگی، سبب غفلت از آخرت:

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ. روم (30) 7

7. فریبندگی دنیا

50. فریبندگی ظاهر دنیا، سبب غفلت دنیاگرایان از آخرت:

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ. انعام (6) 32

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ. روم (30) 7

8 . موقعیّت برتر

51. موقعیّت برتر اقتصادی و اجتماعی، زمینه‌ساز غفلت از حق و بهره نبردن از آیات قرآن:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقٰاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا

قُلْ مَنْ کٰانَ فِی الضَّلاٰلَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمٰنُ مَدًّا ... (1)مریم (19) 73 و 75

9. مُهر شدن قوای ادراکی

52. مُهر شدن قوای ادراکی، زمینۀ غفلت انسان از معارف الهی:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. نحل (16) 106 -\108

53. علاقۀ به دنیا و مهر شدن قوای ادراکی کافران، سبب غفلت آنان:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ


1) 1) . آیۀ شریفه دربارۀ منکران وحدانیّت خداوند و تکذیب‌کنندگان انبیا است که اموال و منازل خود را به رخ موحّدان می‌کشیدند [و از آیات الهی غافل بودند]. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 813)

اِسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ.

نحل (16) 106 -\108

عذاب در حال غفلت

54. فرود آمدن عذاب الهی بر تکذیب‌کنندگان اقوام گذشته، در حال غفلت و بی‌خبری آنان:

ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. (1)اعراف (7) 95

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ. زمر (39) 25

55. هشدار الهی از گرفتار شدن به عذاب ناگهانی و در حال غفلت:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظّٰالِمُونَ. انعام (6) 44 و 47

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

لَوْ یَعْلَمُ الَّذِینَ کَفَرُوا حِینَ لاٰ یَکُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النّٰارَ وَ لاٰ عَنْ ظُهُورِهِمْ وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ

بَلْ تَأْتِیهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ رَدَّهٰا وَ لاٰ هُمْ یُنْظَرُونَ.

انبیاء (21) 38 -\40

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ

فَیَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ.

شعراء (26) 201 و 202

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ.

زمر (39) 55

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ.

زخرف (43) 65 و 66

56. گرفتار آمدن اشراف مکّه به عذاب الهی در قیامت، در حال غفلت و بی‌خبری:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ. (2)

مؤمنون (23) 63 و 64

57. تهدید کافران از سوی خداوند به گرفتار شدن در حال غفلت و بی‌خبری به عذاب الهی:

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّی لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ وَ لَیَأْتِیَنَّهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. عنکبوت (29) 53

58. غوطه‌وری مجرمان در گناه و تباهی، مایۀ غفلت آنان از آمدن عذاب ناگهانی:

... فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ فَیَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. شعراء (26) 200 -\202


1) 1) . بنا بر اینکه «لایشعرون» در آیه به معنای غفلت باشد. (همان، ج 7 -\8 ، ص 773)

2) 2) . مقصود آیه، مشرکان مکّه است. (الکشاف، ج 3،ص 193؛ مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 178) و مراد از عذاب، عذاب آخرت (قیامت) می‌باشد. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 178)

عذر غفلت

59. اخذ عهد و پیمان در عالم ذر از سوی خداوند، مانع عذر برای ادّعای غفلت در قیامت:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 172

60. غفلت از معارف دین، در صورت عدم اتمام‌حجّت، عذری قابل پذیرش، در پیشگاه خداوند:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا ... ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. انعام (6) 130 و 131

غافلان

اطاعت از غافلان

61. اطاعت از غافلان، مورد نهی خداوند:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً.

کهف (18) 28

اندیشۀ غافلان

62. اولویّت ثروتمندان بر تهیدستان در کسب هدایت الهی، اندیشۀ سخیف غافلان از یاد خدا:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ .... کهف (18) 28

انذار غافلان

63. پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف به انذار و بیم دادن غافلان از قیامت:

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 39

پستی غافلان

64. غافلان از حقایق الهی، مردمانی پست‌تر از حیوان:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

تشبیه غافلان

65. تشبیه بسیاری از جنّ و انس به چهارپایان، به سبب غفلت آنان در استفادۀ درست از ابزار شناخت (قلب، چشم و گوش):

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

66. تشبیه غفلت‌زدگان از جنّیان و انسانها، به چهارپایان، در بهره نبردن از درک معارف دین و استفاده از آیات الهی:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

کوری غافلان

67. شگفتی غافلان از یاد خدا، از کوری خویش در قیامت، و جویا شدن علّت آن از خداوند:

قٰالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِی أَعْمیٰ وَ قَدْ کُنْتُ بَصِیراً

قٰالَ کَذٰلِکَ أَتَتْکَ آیٰاتُنٰا فَنَسِیتَهٰا وَ کَذٰلِکَ الْیَوْمَ تُنْسیٰ. طه (20) 125 و 126

مصادیق غافلان

1. اشراف مکّه
68. اشراف مکّه، دارای قلوب غفلت‌زده:

... وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا ....

کهف (18) 28

69. غفلت اشراف مکّه از قیامت:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا ... حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ. (1)

مؤمنون (23) 63 و 64

70. غفلت اشراف مکّه از قرآن:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا ... حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ. (2)

مؤمنون (23) 63 و 64

2. اصحاب‌الجنّه
71. بیداری صاحبان باغ، از غفلت از یاد خدا، با مشاهدۀ نابودی محصولات خویش و پرداختن به تسبیح و تنزیه خداوند:

سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ ... أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ فَلَمّٰا رَأَوْهٰا قٰالُوا إِنّٰا لَضَالُّونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ قٰالُوا سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ.

قلم (68) 16 -\20 و 26و 27 و 29

3. اصحاب سبت
72. غفلت اصحاب سبت و بی‌اعتنایی آنها به پندهای موعظه‌گران:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذٰابٍ بَئِیسٍ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ. اعراف (7) 163 -\165

73. انحطاط و مسخ شدن اصحاب سبت از جایگاه انسانی، در پی غفلت از پندهای موعظه‌گران:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً ... فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا ... وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذٰابٍ بَئِیسٍ .... قُلْنٰا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خٰاسِئِینَ. اعراف (7) 163 و 165 و 166

4. اصحاب‌القریه
74. غفلت اصحاب‌القریه از شومی خویش، موجب تهدید انبیا و فال بد زدن به آنان:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحٰابَ الْقَرْیَةِ إِذْ جٰاءَهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا تَطَیَّرْنٰا بِکُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّکُمْ وَ لَیَمَسَّنَّکُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالُوا طٰائِرُکُمْ مَعَکُمْ أَ إِنْ ذُکِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ. یس (36) 13 و 18 و 19


1) 1) . مقصود آیه، مشرکان مکّه است. (الکشاف، ج 3،ص 193؛ مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 178) و مقصود از عذاب، عذاب آخرت [قیامت] است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 178)

2) 2) . مشارالیه «هذا» قرآن است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ،ص 178)

7 . امّتها
75. فرود آمدن عذاب الهی بر تکذیب‌کنندگان اقوام گذشته، در حال غفلت و بی‌خبری آنان:

ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. اعراف (7) 95

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ. زمر (39) 25

76. زیبا پنداشتن اعمال زشت از جانب کافران امّتهای پیشین، سبب غفلت آنان از دعوت انبیا:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 42 و 43

77. آسایش همراه با غفلت و غرور امّتهای پیشین، موجب هلاکت و نابودی آنان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ ... فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ. انعام (6) 42 و 44

6. اهل مدین
78. مهم‌تر جلوه کردن قبیله و خویشان شعیب نزد اهل مدین، به سبب غفلت آنان از خدا:

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ ... وَ لَوْ لاٰ رَهْطُکَ لَرَجَمْنٰاکَ ...

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَهْطِی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَرٰاءَکُمْ ظِهْرِیًّا .... هود (11) 91 و 92

7 . باغدار متکبّر
79. غفلت باغدار متکبّر از خدا و انکار معاد، موجب نزول عذاب و از دست دادن نعمت الهی:

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً

وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً ...

قٰالَ لَهُ صٰاحِبُهُ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ ... وَ لَوْ لاٰ إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ لاٰ قُوَّةَ إِلاّٰ بِاللّٰهِ ... وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلیٰ مٰا أَنْفَقَ فِیهٰا وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا ....

کهف (18) 35 -\37 و 39 و 42

8. بت

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، معبودان باطل

9. برادران یوسف
80. غفلت برادران یوسف از حراست وی، موجب خطر حملۀ گرگ به یوسف علیه السلام :

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا عَلیٰ یُوسُفَ وَ إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ

قٰالَ إِنِّی لَیَحْزُنُنِی أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخٰافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غٰافِلُونَ.

یوسف (12) 11 و 13

10. بنی‌اسرائیل
81. غفلت بنی‌اسرائیل، از آزمایش الهی:

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ حَسِبُوا أَلاّٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا ثُمَّ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا کَثِیرٌ مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ. مائده (5) 70 و 71

82. غفلت بنی‌اسرائیل از آیات الهی، موجب نپذیرفتن راه رشد و تعالی و مایۀ گمراهی آنان:

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا

بِهٰا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ.

اعراف (7) 146

11. بنی‌نضیر
83. غفلت بنی‌نضیر از قدرت خدا و تکیه کردن بر قدرت خویش، عامل شکست آنان در جنگ با مسلمانان:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ فَاعْتَبِرُوا یٰا أُولِی الْأَبْصٰارِ. (1)

حشر (59) 2

12. جنّیان
84. غفلت و گمراهی بسیاری از جنّیان:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

85. غفلت جنّیان از قیامت، موجب گرفتاری آنان به عذاب:

وَ لَوْ شِئْنٰا لَآتَیْنٰا کُلَّ نَفْسٍ هُدٰاهٰا وَ لٰکِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ

فَذُوقُوا بِمٰا نَسِیتُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا إِنّٰا نَسِینٰاکُمْ وَ ذُوقُوا عَذٰابَ الْخُلْدِ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. سجده (32) 13 و 14

86. بسیاری از جنّیان، بی‌بهره از درک معارف دین، و همانند چهارپایان و گمراه‌تر از آنها:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

87. بعثت رسولان الهی، برای رفع غفلت از جنّیان:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ

ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. انعام (6) 130 و 131

88. غفلت جنّیان به رغم اتمام‌حجّت رسولان الهی بر آنان، مایۀ سرزنش آنها از سوی خداوند:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ

ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. انعام (6) 130 و 131

13. حوّا علیها السلام
89. غفلت حوّا علیها السلام ، از توجّه به خداوند در تدبیر اسباب و عوامل تربیتی فرزند خود:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ


1) 1) . آیه، دربارۀ بنی‌نضیر است. (الکشاف، ج 4، ص 498)

رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً جَعَلاٰ لَهُ شُرَکٰاءَ فِیمٰا آتٰاهُمٰا فَتَعٰالَی اللّٰهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ. (1)اعراف (7) 189 و 190

14. سلیمان علیه السلام
90. غفلت سلیمان علیه السلام از نماز اوّل وقت، هنگام سان دیدن از اسبان خود:

إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّٰافِنٰاتُ الْجِیٰادُ

فَقٰالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتّٰی تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ. (2)ص (38) 31 و 32

15. ظالمان
91. تهدید ظالمان از سوی خداوند، به گرفتار شدن در حال غفلت و بی‌خبری به عذاب الهی:

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظّٰالِمُونَ. انعام (6) 47

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ.

زخرف (43) 65 و 66

92. هشدار خدا به ستم‌پیشگان غافل، در مورد وقوع ناگهانی قیامت:

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ.

زخرف (43) 65 و 66

16. فرزندان یعقوب
93. خوف یعقوب علیه السلام از غفلت فرزندان خویش و حملۀ گرگها به یوسف علیه السلام :

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا عَلیٰ یُوسُفَ وَ إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ

قٰالَ إِنِّی لَیَحْزُنُنِی أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخٰافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غٰافِلُونَ.

یوسف (12) 11 و 13

17. فرعونیان
94. در غفلت به سر بردن فرعونیان، از سخنان حکیمانه و خیرخواهانۀ مؤمن آل‌فرعون:

... وَ مٰا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّٰ فِی تَبٰابٍ وَ قٰالَ الَّذِی آمَنَ ... فَسَتَذْکُرُونَ مٰا أَقُولُ لَکُمْ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ. (3)

غافر (40) 37 و 38 و 44

95. غفلت فرعونیان از آیات خدا، موجب هلاکت و نابودی آنان:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 130 و 136

96. هشدار تهدیدآمیز مؤمن آل‌فرعون به قوم خود از گرفتار شدن آنان به سرنوشتی شوم، بر اثر غفلت و بی‌توجّهی به خیرخواهیهای او:

وَ قٰالَ الَّذِی آمَنَ یٰا قَوْمِ ... فَسَتَذْکُرُونَ مٰا أَقُولُ لَکُمْ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ فَوَقٰاهُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِ مٰا مَکَرُوا وَ حٰاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذٰابِ.

غافر (40) 38 و 44 و 45


1) 1) . مراد از «نفس واحدة» آدم علیه السلام و «زوجها» همسرش حوّا علیها السلام است. (الکشاف، ج 2، ص 186)

2) 2) . بنا بر گفتۀ برخی مفسّران و بعضی روایات، مورد آیه، غفلت سلیمان علیه السلام از نماز اوّل وقت است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 740)

3) 3) . مقصود از «و قال الّذی آمن» مؤمن آل‌فرعون است.(المیزان، ج 17، ص 330)

97. غفلت فرعونیان از آیات الهی، موجب ایمان نیاوردن آنان به موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ... وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ ... کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ. (1)اعراف (7) 130 و 132 و 136

98. غفلت فرعونیان از انتقام الهی، موجب تکذیب آیات خدا از سوی آنان:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ... فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الطُّوفٰانَ وَ الْجَرٰادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفٰادِعَ وَ الدَّمَ آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ فَاسْتَکْبَرُوا ... فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ. (2)اعراف (7) 130 و 133 و 136

18. قارون
99. غفلت قارون از آخرت، به دلیل غرور در دانش اقتصادی خود:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ ... وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ ... قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی .... قصص (28) 76 -\78

100. غفلت قارون از منعم حقیقی خویش، عامل نابودی او و داراییهایش:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیٰا وَ أَحْسِنْ کَمٰا أَحْسَنَ اللّٰهُ إِلَیْکَ وَ لاٰ تَبْغِ الْفَسٰادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ.

قصص (28) 76 -\78

19. قوم ثمود
101. غفلت قوم ثمود از عذاب و مرگ و ناپایداری امکانات دنیایی:

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ. (3)شعراء (26) 141و 142 و 146 -\149

102. رفاه و آسایش ثمودیان، موجب غفلت آنان از مرگ و عذاب الهی:

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ. شعراء (26) 141 و 146 -\149


1) 1) . مراد از «قالوا»، قوم فرعون است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4 ، ص 720)

2) 2) . «و کانوا عنها غافلین» یعنی از انتقام و نزول عذاب الهی غافل بودند. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 724؛ فتح‌القدیر، ج 2، ص 238؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 7، ص 173)

3) 3) . آیه در مقام بیان این معنا است که آیا گمان می‌کنید به کمک آنچه از نعمتهایی که خدا به شما عطا کرد، از مرگ و عذاب در امان می‌مانید؟ (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 313)

20. قوم عاد
103. غفلت قوم عاد از قدرت برتر الهی، موجب کفر و استکبار آنان:

فَأَمّٰا عٰادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قٰالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّٰا قُوَّةً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ. فصّلت (41) 15

21. قوم لوط
104. غفلت قوم لوط، از راه رشد و هدایت الهی:

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ

لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ. (1)حجر (15) 71 و 72

105. غفلت قوم لوط، مانع پذیرفتن نصیحت و خیراندیشی از حضرت لوط علیه السلام :

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ

لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ.

حجر (15) 61 و 67 و 68 و 71 -\73

106. غفلت و سرمستی قوم لوط، موجب گرفتار شدن آنان به عذاب الهی:

لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ

فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ. (2)

حجر (15) 72 -\74

22. کافران
107. کافران دنیاگرا، غافلان از حقایق ایمان:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ ...

... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. نحل (16) 106 -\108

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 39

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ. انبیاء (21) 97

108. غفلت کافران از خالقیّت و ربوبیّت خدا، موجب شرک‌ورزی آنان:

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ.

مؤمنون (23) 84 -\86

109. کافران دنیاگرای غافل، از زیانکاران در آخرت:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ... اَلْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ.

نحل (16) 107 -\109

110. تهدید کافران از سوی خداوند در مورد گرفتار شدن به عذاب الهی، در حال غفلت و بی‌خبری:

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّی لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ وَ لَیَأْتِیَنَّهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. عنکبوت (29) 53

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ. زمر (39) 25


1) 1) . ضمیر فاعلی در «قال» به لوط علیه السلام باز می‌گردد. «سکرتهم» به معنای «غفلت آنان» است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 526؛ فتح‌القدیر، ج 3، ص 139)

2) 2) . این آیات دربارۀ کیفیّت عذاب قوم لوط است.(مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 526)

111. غفلت شدید دلهای کافران، از حقایق قرآنی:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ. (1)مؤمنون (23) 63

112. غفلت کافران، از آیات الهی:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ.

یونس (10) 7

113. غفلت کفرپیشگان گناهکار، از آگاهی و نظارت اعضا و جوارح بر اعمال‌شان:

وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُکُمْ وَ لاٰ جُلُودُکُمْ وَ لٰکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَعْلَمُ کَثِیراً مِمّٰا تَعْمَلُونَ. فصّلت (41) 22

114. غفلت کافران، از روز قیامت:

... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ یَوْمَ یَأْتُونَنٰا لٰکِنِ الظّٰالِمُونَ الْیَوْمَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ.

مریم (19) 37 -\39

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ. انبیاء (21) 97

وَ إِنَّ الدِّینَ لَوٰاقِعٌ

یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ.

ذاریات (51) 6 و 9 و 11

أَزِفَتِ الْآزِفَةُ

لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ کٰاشِفَةٌ

وَ أَنْتُمْ سٰامِدُونَ. (2)نجم (53) 57 و58 و 61

... وَ لاٰ تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً إِنَّ هٰؤُلاٰءِ یُحِبُّونَ الْعٰاجِلَةَ وَ یَذَرُونَ وَرٰاءَهُمْ یَوْماً ثَقِیلاً.

انسان (76) 24 و 27

115. اعتراف کافران در قیامت، به غفلت خویش در دنیا:

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ. انبیاء (21) 97

116. غفلت کافران از حکمت خداوند، در اعطای مال و فرزندان زیاد به آنان:

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ. (3)

مؤمنون (23) 54 و 55

23. گناهکاران
117. غفلت مجرمان از عذاب الهی، به جهت غوطه‌وری آنان در گناه و تباهی:

کَذٰلِکَ سَلَکْنٰاهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ

فَیَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. شعراء (26) 200 -\202

24. مترفان
118. غفلت مترفان از نظام حسابرسی دقیق اعمال و کیفر و پاداش آخرتی، عامل آلودگی آنان به کردارهای ناشایست:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ.

مؤمنون (23) 3 و 64


1) 1) . بر این اساس که «هذا» اشاره به قرآن باشد. (روح‌المعانی، ج 10، جزء 19، ص 70)

2) 2) . «سمود» به معنای سهو و غفلت است. (ترتیب‌العین، ج 2، ص 851 ، «سمد»)

3) 3) . گفته شده: مقصود از «غمرتهم» غفلت است.(لسان‌العرب، ج 10، ص 117، «غمر»)

119. سقوط مترفان، بر اثر غفلت و غرق شدن در رفاه:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ. انعام (6) 44

25. مرتدّان
120. مرتدّان، غافلان از حقایق الهی:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ .... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. نحل (16) 106 و 108

26. مردم جاهلیّت
121. تکاثر برخی قبایل قریش در دوران جاهلیّت، سبب غفلت آنان از خدا و قیامت:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ. (1)

تکاثر (102) 1 و 2

27. مردم مصر
122. ورود موسی علیه السلام به شهر مصر، در ساعت غفلت و بی‌خبری مردم:

وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلیٰ حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهٰا ... فَوَکَزَهُ مُوسیٰ ... (2)قصص (28) 15

123. زد و خورد یکی از پیروان موسی با یکی از قبطیان، هنگام غفلت مردم در مصر و یاری خواستن از آن حضرت:

وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلیٰ حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهٰا فَوَجَدَ فِیهٰا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلاٰنِ هٰذٰا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هٰذٰا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغٰاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسیٰ فَقَضیٰ عَلَیْهِ ....

قصص (28) 15

124. کشته شدن مرد قبطی در ساعت غفلت مردم در مصر، به دست حضرت موسی علیه السلام :

وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلیٰ حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهٰا فَوَجَدَ فِیهٰا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلاٰنِ هٰذٰا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هٰذٰا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغٰاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسیٰ فَقَضیٰ عَلَیْهِ قٰالَ هٰذٰا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِینٌ.

قصص (28) 15

28. مردم مکّه
125. گرفتاری مردم سرزمین مکّه به غفلت و بی‌خبری:

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 39

تَنْزِیلَ الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ. یس (36) 5 و 6

29. مرفّهان
126. مرفّهان غافل، مردمی مسرف و ناسپاس:

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. یونس (10) 12

30. مشرکان
127. غفلت مشرکان، عامل خندۀ استهزاآمیز آنان به قرآن و نزول آن بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَ فَمِنْ هٰذَا الْحَدِیثِ تَعْجَبُونَ

وَ تَضْحَکُونَ


1) 1) . «الهٰکم» از «لهو» یعنی مشغول شدن به چیزی آن‌گونه‌که از کار دیگر غافل شوی. (لسان‌العرب، ج 12، ص 347 «لها») برداشت بر اساس شأن نزولی است که آیۀ شریفه را دربارۀ برخی قبایل عصر جاهلی می‌داند. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 811)

2) 2) . مراد از «المدینة» مصر است (التبیان، ج 8 ، ص 135؛ الکشاف، ج 3، ص 398) و مراد از «علیٰ حین غفلة من أهلها» زمانی است که مردم مغازه‌ها و بازارها را تعطیل کرده، به خانه‌های خود می‌رفتند و خیابانها و کوچه‌ها خلوت می‌شد. (المیزان، ج 16، ص 17)

وَ لاٰ تَبْکُونَ

وَ أَنْتُمْ سٰامِدُونَ. (1)

نجم (53) 59 -\61

128. هشدار خداوند به مشرکان، در مورد نزول عذاب، با فرا رسیدن قیامت، در حال غفلت آنان:

وَ مٰا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ

أَ فَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِیَهُمْ غٰاشِیَةٌ مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ أَوْ تَأْتِیَهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ.

یوسف (12) 106 و 107

129. غفلت مشرکان صدر اسلام، از حسابرسی قیامت:

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ. (2)انبیاء (21) 1

130. غفلت مشرکان، از مسائل جدّی و اصلی زندگی با سرگرم شدن به امور واهی:

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

لاٰهِیَةً قُلُوبُهُمْ .... انبیاء (21) 1 -\3

131. غفلت و بی‌خبری مشرکان، از تعالیم قرآن، مایۀ هلاکت و نابودی آنان:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَقُولُ أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبٰادِی هٰؤُلاٰءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِیلَ

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً. (3)

فرقان (25) 17 و 18

132. غفلت مشرکان از یاد خدا، موجب هلاکت و نابودی آنان:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَقُولُ أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبٰادِی هٰؤُلاٰءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِیلَ

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً. (4)

فرقان (25) 17 و 18

31. معبودان باطل
133. استشهاد معبودان باطل در قیامت به غفلت خویش، از پرستیده شدن توسط مشرکان:

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا مَکٰانَکُمْ أَنْتُمْ وَ شُرَکٰاؤُکُمْ فَزَیَّلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ قٰالَ شُرَکٰاؤُهُمْ مٰا کُنْتُمْ إِیّٰانٰا تَعْبُدُونَ

فَکَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ إِنْ کُنّٰا عَنْ عِبٰادَتِکُمْ لَغٰافِلِینَ. یونس (10) 28 و 29

134. غافل بودن بتها و معبودان مشرکان، از شنیدن و اجابت دعای مشرکان:

وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مَنْ لاٰ یَسْتَجِیبُ لَهُ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ هُمْ عَنْ دُعٰائِهِمْ غٰافِلُونَ. احقاف (46) 5

135. فرود آمدن عذاب الهی بر تکذیب‌کنندگان از اقوام گذشته، در حال غفلت و بی‌خبری آنان:

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ


1) 1) . مقصود از «هذا الحدیث» بنا بر قولی، قرآن و نزول آن برپیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 277؛ الکشاف، ج 4، ص 430) «سمود» به معنای سهو و غفلت است. (ترتیب العین، ج 2، ص 851 ، «سمد»)

2) 2) . با توجّه به این نکته که این سوره مکّی است و مخاطب و مصداق اوّلی «النّاس» مردم مشرک‌اند

3) 3) . مراد از «الذّکر» قرآن است. (معالم‌التنزیل، بغوی، ج 3،ص 309)

4) 4) . در برداشت مزبور «الذّکر» به معنای یاد خدا اخذ شده‌است. (الکشاف، ج 3، ص 270)

حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ. زمر (39) 25

32. مکذّبان انبیا
136. غفلت تکذیب‌کنندگان انبیا از مقدّمه بودن رفاه پس از سختی، در پی تکذیب رسولان الهی، برای عذاب غافلگیرانۀ پروردگار:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ

ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. اعراف (7) 94 و 95

33. منافقان
137. نفاق، زمینۀ غفلت از قدرت خدا، در پیروز کردن مؤمنان با توکّل در میدان جنگ:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ. (1)انفال (8) 49

138. غفلت منافقان از یاد خدا، موجب سوگند دروغ آنان نزد مسلمانان:

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ ... اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ ... (2)مجادله (58) 18 و 19

139. غفلت منافقان از خدا، موجب محرومیت آنان از عنایات الهی:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ. (3)توبه (9) 67

140. آرزوهای منافقان، عامل غفلت آنان از قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ ... وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ.

حدید (57) 13 و 14

34. نصارا
141. غفلت نصارا، موجب فرزند خواندن عیسی‌بن‌مریم علیهما السلام برای خدا:

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ

مٰا کٰانَ لِلّٰهِ أَنْ یَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحٰانَهُ ... وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ.

مریم (19) 34 و 35 و 39

142. پیامبراکرم صلی الله علیه و آله مأمور بیدار کردن نصارا از خواب غفلت، در مورد حسابرسی در قیامت، دربارۀ فرزند خدا دانستن عیسی علیه السلام :

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... مٰا کٰانَ لِلّٰهِ أَنْ یَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحٰانَهُ ... وَ إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ ...

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 34 -\36 و 39

غفلت از آخرت

143. غفلت و بی‌توجّهی اکثر انسانها، از جهان آخرت:

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ


1) 1) . شأن نزول آیه بنا بر قولی، مربوط به جنگ بدر است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 846)

2) 2) . «نسیان» گاهی به معنای غفلت و گاهی به معنای ترک می‌آید، احتمال هر دو وجه در این جا می‌رود. (الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 17، ص 198)

3) 3) . مقصود از «فنسیهم» این است که خداوند رحمت و فضل خود را از آنان قطع خواهد کرد. (الکشاف، ج 2، ص 287)

اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ.

روم (30) 6 و 7

غفلت از آیات خدا

اشاره

144. غفلت بسیاری از مردم، از آیات و نشانه‌های خداوند:

... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ عَنْ آیٰاتِنٰا لَغٰافِلُونَ.

یونس (10) 92

کیفر غفلت از آیات خدا

145. غفلت قصوری و ناآگاهی از آیات خدا، سبب رفع کیفر و عذاب:

ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. (1)انعام (6) 131

146. غفلت از آیات خدا و پندناپذیری از پیام رسولان حق، موجب عذاب الهی در دنیا:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا ... ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. انعام (6) 130 و 131

وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 132 و 136

147. غفلت از آیات خدا، در پی دارندۀ کیفر الهی در آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ

أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ. یونس (10) 7 و 8

نیز --< آیات خدا، غفلت از آیات خدا

غفلت از امدادهای خدا

148. غفلت مجاهدان در جنگ حنین از امداد الهی، زمینه‌ساز شکست آنان:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ

ثُمَّ أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ عَذَّبَ الَّذِینَ کَفَرُوا .... توبه (9) 25 و 26

غفلت از ثبت اعمال

149. غفلت از اعمال در دنیا، موجب عذاب دردناک، در آخرت و ناله‌های استغاثه‌آمیز:

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ. مؤمنون (23) 62 -\64

غفلت از حسابرسی

150. غفلت و اعراض انسانها از حسابرسی قیامت، در عین نزدیک بودن آن:

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 39


1) 1) . مقصود از غفلت در آیۀ یاد شده، ناآگاهی پیش از ارسال رسولان و اتمام‌حجّت است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4 ، ص 567)

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ. انبیاء (21) 1

151. غفلت گمراهان از حسابرسی در روز قیامت، موجب عذاب شدید آنان:

یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ.

ص (38) 26

152. غفلت کافران از حسابرسی اعمال در آخرت، موجب آلودگی آنان به کردارهای بد و ناشایست:

... وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ ... بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ. (1)مؤمنون (23) 62 و 63

یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ.

ص (38) 26

غفلت از حشر

153. حبّ و دلبستگی شدید به مال، زمینۀ غفلت انسان از حشر:

وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ

أَ فَلاٰ یَعْلَمُ إِذٰا بُعْثِرَ مٰا فِی الْقُبُورِ. عادیات (100) 8 و 9

غفلت از خدا

اشاره

154. غفلت انسان از خداوند، پس از رهایی از مشکلات و سختیها:

وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ. اعراف (7) 134 و 135

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ .... یونس (10) 12

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ.

هود (11) 10

ثُمَّ إِذٰا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ. نحل (16) 54

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً. اسراء (17) 67

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ.

عنکبوت (29) 65

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ. روم (30) 33

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ .... زمر (39) 8

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً


1) 1) . مراد از «قلوبهم» قلوب کفّار و مشارٌالیه «هذا»، قرآن است که مشتمل بر وعد و وعید می‌باشد، و «غمرة» به معنای غفلت شدید است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 178؛ المیزان، ج 15، ص 43 -\44)

مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ .... زمر (39) 49

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ رَحْمَةً مِنّٰا مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هٰذٰا لِی وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلیٰ رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنیٰ ... وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ ....

فصّلت (41) 50 و 51

155. نکوهیده و ناروا بودن غفلت از یاد خدا:

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ. اعراف (7) 205

لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ. (1)

حجر (15) 72

آثار غفلت از خدا

1. ارتداد
156. غفلت از خدا موجب ارتداد از دین:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ .... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. نحل (16) 106 و 108

2. انحطاط
157. غفلت از خدا و بهره نگرفتن از قوای ادراکی، موجب قرار گرفتن در ردۀ پایین‌تر از حیوانات:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

3. تکبّر
158. غفلت از یاد خدا، موجب خودبزرگ‌بینی انسان:

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً ... وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِهِ .... اعراف (7) 205 و 206

فَأَمّٰا عٰادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قٰالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّٰا قُوَّةً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ. فصّلت (41) 15

4. جلوه‌گری اعمال
159. زیبا جلوه کردن اعمال زشت، پیامد غفلت از خدا:

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. یونس (10) 12

5. خسران
160. غفلت از یاد خدا، موجب خسران انسانها:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ. نحل (16) 107 -\109

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ. (2)مجادله (58) 19

6 . فسق
161. غفلت از خدا، موجب فسق و گناه پیشگی:

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللّٰهَ فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ. حشر (59) 19


1) 1) . «سکر» به معنای غفلت است. (مجمع‌البیان، ج 5-\6 ،ص 526)

2) 2) . «نسیان» گاهی به معنای غفلت و گاهی به معنای ترک است، احتمال هر دو وجه در این جا وجود دارد. (الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 17، ص 198)

7. مانع عذاب
162. غفلت و بی‌خبری از خداوند و معارف دین تا پیش از اتمام‌حجّت از سوی خدا، مانع عذاب الهی:

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً ...

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا ... ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. انعام (6) 129 -\131

8 . محرومیّت از عنایت خدا
163. غفلت از خدا، موجب محرومیّت از عنایت او:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ ... نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ .... توبه (9) 67

9. همراهی با شیطان
164. غفلت از خدا، موجب همراه شدن شیطان با انسان:

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ

وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ. زخرف (43) 36 و 37

عوامل غفلت از خدا

1. ازلام
165. استفاده از ازلام در تعیین سهام و تقسیم اشیا، سبب غفلت از یاد خدا و نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ ... وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ ....

مائده (5) 90 و 91

2. اسراف
166. اسراف، عامل غفلت از توجّه به خدا، هنگام رفع گرفتاری:

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ ....

یونس (10) 12

3. افراط در سرور
167. افراط در سرور و شادمانی، عامل غفلت از خدا:

ثُمَّ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تُشْرِکُونَ

مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالُوا ضَلُّوا عَنّٰا بَلْ لَمْ نَکُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَیْئاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ الْکٰافِرِینَ

ذٰلِکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَمْرَحُونَ. غافر (40) 73 -\75

4. انصاب
168. پرستش انصاب، عملی شیطانی و مایۀ غفلت آدمی از خدا و نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ وَ الْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ. (1)مائده (5) 90 و 91

5. بهره نبردن از تعالیم انبیا
169. بی‌بهره بودن از تعالیم انبیا، موجب غفلت انسان از خدا:

إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ


1) 1) . «انصاب» از «نَصْب» به معنای برپا داشتن چیزی به صورت عمود است. (لسان‌العرب، ج 14، ص 156، «نصب») «انصاب» سنگهایی بوده که مشرکان می‌پرستیدند. (التبیان، ج 4، ص 16) گفتنی است نیاوردن قید «فی الخمر و المیسر» در جملۀ «و یقید...» برخلاف جملۀ «ان یوقع» می‌تواند اشاره به این باشد که منشأ ترک یاد خدا و نماز، خصوص شراب و قمار نیست و برخاسته از گرایش به «انصاب» و «ازلام» (مظاهر شرک) نیز هست

آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ. (1)یس (36) 3 و 6

6 . تجارت
170. تجارت و داد و ستد، زمینه‌ای برای غفلت از یاد خدا:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ ... (2)نور (24) 37

7. تفاخر
171. تفاخر به تعداد جمعیّت، عامل غفلت انسان از خدا:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ

کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

ثُمَّ کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ.

تکاثر (102) 1 -\4

8 . تکاثر
172. تکاثر و افزون‌طلبی، عامل غفلت از خدا:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ.

تکاثر (102) 1 و 2

9. تکبّر
173. تکبّر و خودبزرگ‌بینی، موجب غفلت از یاد خدا و رویگردانی از پرستش او:

... وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ یُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ یَسْجُدُونَ. اعراف (7) 205 و 206

فَأَمّٰا عٰادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قٰالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّٰا قُوَّةً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً .... فصّلت (41) 15

10. ثروت
174. تلاش برای برتری یافتن بر دیگران، در ثروت و منزلت، زمینۀ غفلت انسان از خدا:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ. (3)

تکاثر (102) 1 و 2

11. دنیاطلبی
175. اسراف و افراط در دنیاگرایی، موجب غفلت از خدا:

... وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. کهف (18) 28

12. رفاه
176. رفاه و آسایش، زمینه‌ساز غفلت از یاد خدا:

ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. (4)اعراف (7) 95

وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ.

اعراف (7) 134 -\136

... فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ


1) 1) . امام صادق علیه السلام در پاسخ به پرسشی از این آیه، دربارۀ «غافلون»، به غفلت از خدا و رسول و وعید الهی اشاره فرمود. (الکافی، ج 1، ص 432، ح 90؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 375، ج 16؛ تفسیر الصافی، ج 4، ص 245)

2) 2) . «تلهیهم» از «لهو» یعنی مشغول شدن به چیزی به نحوی که از کار دیگری غافل شوی. (لسان‌العرب، ج 12، ص 347، «لها»)

3) 3) . «تکاثر» یعنی تفاخر به کثرت در عدد و مال(لسان‌العرب، ج 12، ص 37، «کثر») و «الهٰکم التّکاثر» یعنی تکاثر شما را غافل کرد. (تفسیر قمی، ج 2، ص 440؛ البرهان، ج 5، ص 745، ح 1)

4) 4) . بنا بر اینکه «بغتة» به معنای «غفلة» باشد. (روح‌المعانی، ج 6 ، جزء 9، ص 15)

مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ ... (1)یونس (10) 12

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ. (2)

هود (11) 10

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ ... (3)

اسراء (17) 67

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهٰا وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً

وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلیٰ رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْهٰا مُنْقَلَباً.

کهف (18) 32 و 33 و 35 و 36

بَلْ مَتَّعْنٰا هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی طٰالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَنّٰا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُهٰا مِنْ أَطْرٰافِهٰا أَ فَهُمُ الْغٰالِبُونَ. انبیاء (21) 44

... وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ ....

فرقان (25) 18

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ... ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ .... زمر (39) 8

... ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ .... زمر (39) 49

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ رَحْمَةً مِنّٰا مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هٰذٰا لِی وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً ....

فصّلت (41) 50

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ ....

فصّلت (41) 51

13. شراب‌خواری
177. شراب‌خواری، عامل غفلت آدمی از خدا و نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ وَ الْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ. مائده (5) 90 و 91

14. شیطان
178. شیطان و کارهای شیطانی، عامل غفلت آدمی از خدا و نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ وَ الْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ. مائده (5) 90 و 91

15. فرزندان
179. دلبستگی به فرزندان، موجب غفلت از یاد خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ ... (4)منافقون (63) 9


1) 1) . جملۀ «مرَّ کأن لم‌یدعنا...» کنایه از فراموشی و غفلت است. (المیزان، ج 10، ص 23)

2) 2) . مقصود از «لیقولنّ...» این است که از خدا غافل‌می‌شوند و چنین فکر می‌کنند که مشکلات خود به خود رفع شده است

3) 3) . مقصود این است که انسان به طور فطری و غریزی‌متذکّر خدا است، ولی وقتی زخارف دنیا او را سرگرم کرد، غافل می‌شود. (المیزان، ج 13، ص 154)

4) 4) . کلمۀ «تلهکم» از مصدر «الهاء» گرفته شده و به معنای مشغول و سرگرم شدن به کاری و غفلت از کاری دیگر است. (المیزان، ج 19، ص 291)

16. قماربازی
180. قماربازی، از کارهای شیطانی و عامل غفلت انسان از خدا و نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ وَ الْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ. مائده (5) 90 و 91

17. مال
181. دلبستگی به مال، موجب غفلت آدمی از خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ ... (1)منافقون (63) 9

18. متاع دنیایی
182. متاع دنیایی و مظاهر طبیعت، از زمینه‌های غفلت از خدا:

إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّٰافِنٰاتُ الْجِیٰادُ

فَقٰالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتّٰی تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ. (2)ص (38) 31 و 32

19. هوای نفس
183. پیروی از هوای نفس، عامل غفلت از یاد خدا:

... لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ .... کهف (18) 28

کیفر غفلت از خدا

اشاره
184. غافلان از پروردگار، مورد لعن و نفرین خداوند:

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ

یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ. (3)

ذاریات (51) 10 -\12

185. غفلت از یاد خدا، کیفر الهی برای دنیاگرایان دلبسته به جلوه‌های مادّی و هوای نفس:

... وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. (4)کهف (18) 28

186. غفلت صاحبان باغ از ذکر و یاد خدا، موجب آتش گرفتن باغ آنان:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

فَلَمّٰا رَأَوْهٰا قٰالُوا إِنّٰا لَضَالُّونَ

قٰالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لاٰ تُسَبِّحُونَ

قٰالُوا سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ.

قلم (68) 17 و 19 و 20 و 26 و 28 و 29

1. جهنّم
187. غفلت از خدا، موجب گرفتاری به دوزخ:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ


1) 1) . کلمۀ «تلهکم» از مصدر «الهاء» گرفته شده و به معنای مشغول و سرگرم شدن به کاری و غفلت از کاری دیگر است. (المیزان، ج 19، ص 291)

2) 2) . بنا بر روایتی از حضرت علی علیه السلام ، تماشای اسبان، حضرت سلیمان علیه السلام را به خود مشغول داشت تا اینکه نماز عصر آن حضرت از اوّل وقت آن گذشت. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 740)

3) 3) . «ساهون» از «سهو» به معنای فراموشی و غفلت ازچیزی است. (لسان‌العرب، ج 6 ، ص 414، «سها»)

4) 4) . مراد از اغفال در این جا، در راستای مجازات است، به این دلیل که آنان با حق درافتادند و دشمنی کردند، از این رو، خدای متعال کیفرشان داد که یاد خود را از دل‌شان ببرد. (المیزان، ج 13، ص 303)

وَ الْإِنْسِ ... أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً

وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ شٰاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شٰاءَ فَلْیَکْفُرْ إِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلظّٰالِمِینَ نٰاراً أَحٰاطَ بِهِمْ سُرٰادِقُهٰا وَ إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغٰاثُوا بِمٰاءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرٰابُ وَ سٰاءَتْ مُرْتَفَقاً.

کهف (18) 28 و 29

وَ عَرَضْنٰا جَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ لِلْکٰافِرِینَ عَرْضاً

اَلَّذِینَ کٰانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطٰاءٍ عَنْ ذِکْرِی وَ کٰانُوا لاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً.

کهف (18) 100 و 101

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ

إِنّٰا جَعَلْنٰا فِی أَعْنٰاقِهِمْ أَغْلاٰلاً فَهِیَ إِلَی الْأَذْقٰانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ. یس (36) 6 و 8

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً إِنَّکَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ. زمر (39) 8

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ

یَوْمَ هُمْ عَلَی النّٰارِ یُفْتَنُونَ.

ذاریات (51) 10 و 11 و 13

2. سنّت استدراج
188. غفلت از یاد خدا، موجب گرفتار شدن به سنّت استدراج:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ. انعام (6) 44

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ

ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّٰی عَفَوْا ... فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. اعراف (7) 94 و 95

نشانه‌های غفلت از خدا

1. پیشگیری از خوبیها
189. پیشگیری از کارهای نیک، از نشانه‌های غفلت از خدا:

... یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ ... (1)

توبه (9) 67

2. تحقیر فقیران
190. نادیده انگاشتن شخصیّت انسانی تهیدستان و به خود بستن امتیازات موهوم، نشانۀ غفلت از یاد خدا:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً.

کهف (18) 28

3. ترک انفاق
191. ترک انفاق، نشانۀ غفلت از خدا:

... وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ ... (2)

توبه (9) 67


1) 1) . مقصود از «نسوا اللّه» غفلت از یاد خدا است.(الکشاف، ج 2، ص 287)

2) 2) . مقصود از «یقبضون أیدیهم» ترک انفاق است.(الکشاف، ج 2، ص 287)

4. ترویج زشتیها
192. ترویج زشتیها، از نشانه‌های غفلت از خدا:

... یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ ... نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ ....

توبه (9) 67

5. هواپرستی
193. پیروی از هوای نفس، از نشانه‌های غفلت از خدا:

... وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ ... (1)کهف (18) 28

غفلت از دشمن

--< همین مدخل، غفلت در جنگ

غفلت از دعوت انبیا

194. غفلت کافران از دعوت انبیا، به دلیل زیبا انگاشتن اعمال خود:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ.

انعام (6) 42 و 43

غفلت از دین

195. غفلت از معارف الهی، به دلیل ترجیح دنیا بر آخرت:

... وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ ...

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ.

اعراف (7) 176 و 179

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ.

نحل (16) 107 و 108

196. ناآگاهان به معارف الهی، بی‌خبران واقعی و مردمی غفلت‌زده:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا ... أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. نحل (16) 106 و 108

غفلت از ذکر خدا

--< همین مدخل، غفلت از یاد خدا

غفلت از ربوبیّت خدا

197. غفلت مشرکان، از ربوبیّت خداوند:

... وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً ... فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ.

مؤمنون (23) 52 -\54

198. غفلت آدمی، از ربوبیّت خدا در زندگی:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ


1) 1) . جملۀ «واتّبع هواه» می‌تواند عطف تفسیری برای «اغفلنا» باشد

قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 172

199. پذیرفته نشدن عذرخواهی آدمی در قیامت با عذر غفلت از ربوبیّت پروردگار، به رغم اقرار او در عالم ذر:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 172

غفلت از رضوان خدا

200. زندگی دنیا باعث سرگرمی و سبب غفلت انسان از آمرزش و رضوان خدا:

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفٰاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکٰاثُرٌ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ ... وَ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٌ .... حدید (57) 20

غفلت از زکات

201. تجارت و داد و ستد، زمینه‌ای برای غفلت از پرداخت زکات:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ... وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ .... نور (24) 37

202. یاد قیامت مانع غفلت معامله‌گران از پرداخت زکات:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ ...

وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ. نور (24) 37

غفلت از سرگذشت پیشینیان

203. غفلت اکثر مردم از تفکّر و تدبّر، در سرگذشت عبرت‌آموز گذشتگان:

وَ جٰاوَزْنٰا بِبَنِی إِسْرٰائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیاً وَ عَدْواً حَتّٰی إِذٰا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ ...

فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ عَنْ آیٰاتِنٰا لَغٰافِلُونَ.

یونس (10) 90 و 92

غفلت از عالم ذر

--< همین مدخل، غفلت از ربوبیّت خدا، غفلت از عهد با خدا

غفلت از عذاب

204. غوطه‌وری مجرمان در گناه و تباهی، مایۀ غفلت آنان از آمدن عذاب ناگهانی:

... فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ فَیَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. شعراء (26) 200 -\202

نیز --< همین مدخل، عذاب در حال غفلت

غفلت از علم خدا

205. غفلت از علم احاطه‌دار خداوند، موجب خودستایی انسان:

... هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ. نجم (53) 32

غفلت از عهد با خدا

206. یادآوری خدا از عهد خود با انسانها در عالم ذر بر ربوبیّتش، برای جلوگیری از ادّعای غفلت از آن، در قیامت:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ. اعراف (7) 172

غفلت از غیر خدا

207. لحظۀ خطرآفرین سفرهای دریایی، زمینۀ گرایش انسان به خدا و غفلت از غیر او:

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ.

انعام (6) 63 و 64

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً. اسراء (17) 67

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ.

عنکبوت (29) 65

208. گرفتاری به سختیها و مشکلات، مایۀ توجّه به خدا و غفلت از غیر او:

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. یونس (10) 12

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ

ثُمَّ إِذٰا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ. نحل (16) 53 و 54

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ. روم (30) 33

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً إِنَّکَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ. زمر (39) 8

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. زمر (39) 49

غفلت از فطرت

209. رفاه و آسایش، زمینۀ غفلت انسان از فطرت توحیدی:

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السّٰاعَةُ أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شٰاءَ وَ تَنْسَوْنَ مٰا تُشْرِکُونَ. انعام (6) 40 و 41

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ.

انعام (6) 63 و 64

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ

ضُرٍّ مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. یونس (10) 12

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ

ثُمَّ إِذٰا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ. نحل (16) 53 و 54

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً. اسراء (17) 67

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ.

عنکبوت (29) 65

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ. روم (30) 33

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ .... زمر (39) 8

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. زمر (39) 49

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ وَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعٰاءٍ عَرِیضٍ.

فصّلت (41) 51

غفلت از فقیران

210. غفلت رهبران الهی از فقیران و تهیدستان، امری نکوهیده:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً.

کهف (18) 28

211. توصیۀ الهی به پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد غافل نبودن از فقرا و تهیدستان، بر اثر ارتباط با دنیاطلبان:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً.

کهف (18) 28

غفلت از قدرت خدا

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، منافقان

غفلت از قرآن

اشاره

212. غفلت کافران از قرآن:

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

لاٰهِیَةً قُلُوبُهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا هَلْ هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ أَ فَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ. انبیاء (21) 1 -\3

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا ... (1)

مؤمنون (23) 63

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی


1) 1) . «غمرة» به معنای غفلت شدید و «هذا» اشاره به قرآن‌است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 178)

نَسُوا الذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً. (1)فرقان (25) 18

213. شفاعت‌خواهی در قیامت، توقّع بی‌نتیجۀ غافلان از قرآن:

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ ... یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا ... قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ.

اعراف (7) 52 و 53

آثار غفلت از قرآن

1. خسران
214. غفلت از حقایق قرآن، مایۀ خسران آدمی:

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ. اعراف (7) 52 و 53

2. هلاکت
215. غفلت مشرکان از تعالیم قرآنی، عامل هلاکت و نابودی آنان:

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً. فرقان (25) 18

عوامل غفلت از قرآن

1. رفاه
216. رفاه و آسایش کافران، موجب غفلت آنان از قرآن:

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً. فرقان (25) 18

2. سرگرمی
217. سرگرمی انسان در دنیا، عامل غفلت و بی‌توجّهی به قرآن:

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

لاٰهِیَةً قُلُوبُهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا هَلْ هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ أَ فَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ. (2)انبیاء (21) 1 -\3

غفلت از قیامت

اشاره

218. غفلت مردم از قیامت:

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ .... انعام (6) 31

یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی لاٰ یُجَلِّیهٰا لِوَقْتِهٰا إِلاّٰ هُوَ ثَقُلَتْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لاٰ تَأْتِیکُمْ إِلاّٰ بَغْتَةً یَسْئَلُونَکَ کَأَنَّکَ حَفِیٌّ عَنْهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ اللّٰهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ.

اعراف (7) 187

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 39

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ


1) 1) . مراد از «الذّکر» قرآن است. (معالم‌التنزیل، بغوی، ج 3، ص 309)

2) 2) . مقصود از «السّحر» قرآن است. (المیزان، ج 14، ص 251)

مُعْرِضُونَ. انبیاء (21) 1

219. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور انذار مردم از غفلت از روز قیامت:

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 39

220. غفلت جنّیان از قیامت:

وَ لَوْ شِئْنٰا لَآتَیْنٰا کُلَّ نَفْسٍ هُدٰاهٰا وَ لٰکِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ

فَذُوقُوا بِمٰا نَسِیتُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا إِنّٰا نَسِینٰاکُمْ وَ ذُوقُوا عَذٰابَ الْخُلْدِ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. سجده (32) 13 و 14

221. قیامت، روز بیداری کافران از خواب غفلت:

... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ یَوْمَ یَأْتُونَنٰا لٰکِنِ الظّٰالِمُونَ الْیَوْمَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ ....

مریم (19) 37 -\39

فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا فَأَنّٰی لَهُمْ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ ذِکْرٰاهُمْ.

محمّد (47) 18

222. سرزنش کافران، به جهت غفلت از قیامت:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ. (1)

مؤمنون (23) 63 و 64

لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ. (2)ق (50) 22

223. غفلت ستم‌پیشگان، از تحقّق قیامت:

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ.

زخرف (43) 65 و 66

224. بعثت رسولان الهی، راهی برای بازداشتن مردم و جنّیان، از غفلت کردن از قیامت:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. انعام (6) 130 و 131

225. مرگِ همراه با غفلت از قیامت، موجب حسرت در آخرت:

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 39

226. غفلت انسان از آخرت، مانع بصیرت نسبت به حقایق آخرتی:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ

لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ. ق (50) 20 -\22

227. قیامت، زمان کنار زده شدن پردۀ غفلت از دیدگان انسان، از حقایق آخرتی:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ

لَقَدْ کُنْتَ


1) 1) . «جؤار» به زوزۀ حیوانات وحشی گفته می‌شود.(مفردات، ص 211، «جأر») تشبیه استغاثۀ کافران به زوزۀ حیوانات، بیانگر سرزنش آنان است

2) 2) . گرچه خطاب عام و متوجّه همۀ انسان است، ولی توبیخ و سیاق آیات می‌رساند مقصود، منکران معاد است. (المیزان، ج 18، ص 350)

فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ. ق (50) 20 و 22

228. غافلان از آخرت، مورد نفرین خداوند:

وَ إِنَّ الدِّینَ لَوٰاقِعٌ

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ

یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ. (1)

ذاریات (51) 6 و 10 -\12

229. زوال غفلت از آخرت در قیامت، موجب مشاهدۀ اعمال تجسّم یافتۀ خویش:

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ

لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ. ق (50) 21 و 22

آثار غفلت از قیامت

1. بی‌اعتنایی به وحی
230. غفلت از قیامت، زمینه‌ساز بی‌اعتنایی به وحی و بازیچه قرار دادن دین:

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ.

انبیاء (21) 1 و 2

2. پشیمانی
231. پشیمانی در روز قیامت، پیامد غفلت از آن:

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا .... انعام (6) 31

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 39

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ. انبیاء (21) 97

3. ترک ایمان
232. غفلت از قیامت، زمینۀ کفرورزی و ترک ایمان به آن:

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 37 و 39

4. تکذیب انبیا
233. تکذیب رسولان، از آثار غفلت از قیامت:

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

لاٰهِیَةً قُلُوبُهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا هَلْ هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ أَ فَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ. انبیاء (21) 1 -\3

5. تکذیب دین
234. تکذیب دین و رسولان، از آثار غفلت از قیامت:

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

لاٰهِیَةً قُلُوبُهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا هَلْ هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ أَ فَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ. انبیاء (21) 1 -\3

6 . حسرت
235. غفلت از قیامت، موجب حسرت کافران در آن روز:

... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ


1) 1) . «ساهون» از سهو به معنای «غفلت از چیزی» است.(لسان‌العرب، ج 6 ، ص 414، «سهو»؛ ترتیب العین، ج 2، ص 870 ، «سهو»)

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ .... مریم (19) 37 و 39

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ. انبیاء (21) 97

عوامل غفلت از قیامت

1. آرزوها
236. آرزوهای منافقان، عامل غفلت آنان از قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ.

حدید (57) 13 و 14

2. بازیچه قرار دادن دین
237. بازیچه قرار دادن دین، از عوامل غفلت از قیامت:

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ.

انبیاء (21) 1 و 2

3. حجابهای دنیایی
238. حجابهای دنیایی، مایۀ غفلت و بی‌خبری انسان از حقیقت قیامت:

وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ مٰا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ

لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ. (1)

ق (50) 19 و 21 و 22

4. دنیاطلبی
239. دنیاگرایی، عامل غفلت انسان از قیامت:

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. (2)مریم (19) 39

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ.

انبیاء (21) 1 و 2

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ. انبیاء (21) 97

5. ظلم
240. ستم‌پیشگی، عامل غفلت از قیامت:

... لٰکِنِ الظّٰالِمُونَ الْیَوْمَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 38 و 39

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ. انبیاء (21) 97

6 . گمان‌پردازی
241. گمان‌پردازی، از عوامل غفلت از قیامت:

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ


1) 1) . جملۀ «لقد کنت فی غفلة من هذا» بیان می‌کند که انسان‌در دنیا گرفتار اسباب ظاهری و حجابهای غفلت است، ولی با تحقّق قیامت، همۀ آن حجابها برطرف و امور برای او عینی می‌شود. (المیزان، ج 18، ص 349 -\350)

2) 2) . در روایتی منقول از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است که آن حضرت، پس از تلاوت آیۀ مزبور فرمود: اهل دنیا در غفلت‌اند. (الدرالمنثور، ج 5، ص 271 -\272)

سٰاهُونَ

یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ. (1)

ذاریات (51) 10 -\12

کیفر غفلت از قیامت

1. خلود در عذاب
242. غفلت از قیامت، موجب خلود در عذاب الهی:

فَذُوقُوا بِمٰا نَسِیتُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا إِنّٰا نَسِینٰاکُمْ وَ ذُوقُوا عَذٰابَ الْخُلْدِ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

سجده (32) 14

2. محرومیّت از عنایت خدا
243. غفلت از قیامت، موجب محرومیّت از عنایت الهی:

فَذُوقُوا بِمٰا نَسِیتُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا إِنّٰا نَسِینٰاکُمْ وَ ذُوقُوا عَذٰابَ الْخُلْدِ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

سجده (32) 14

موانع غفلت از قیامت

1. بصیرت
244. بصیرت نسبت به قیامت، مانع از هر گونه غفلت و بی‌خبری از آن:

وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ مٰا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ

لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ.

ق (50) 19 و 21 و 22

2. تحقّق قیامت
245. تحقّق قیامت، برطرف‌کنندۀ هرگونه غفلت دربارۀ آن:

وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ مٰا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ

لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ.

ق (50) 19 و 21 و 22

3. رفع حجاب
246. برداشته شدن حجابهای دنیایی با تحقّق قیامت، مانع و رافع غفلت انسان:

وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ مٰا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ

لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ. (2)

ق (50) 19 و 21 و 22

4. وحی
247. توجّه به وحی الهی (آیات قرآن) از موانع غفلت و بی‌خبری از قیامت:

اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ.

انبیاء (21) 1 و 2

غفلت از کتب آسمانی

248. رفاه و برخورداری از متاع دنیایی، زمینه‌ساز غفلت از کتابهای آسمانی:

... وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً. (3)فرقان (25) 18


1) 1) . مقصود از «فی غمرة ساهون» فرو رفته در غفلت است.(المیزان، ج 18، ص 367)

2) 2) . جملۀ «لقد کنت فی غفلة من هذا» بیان می‌کند که انسان‌در دنیا گرفتار اسباب ظاهری و حجابهای غفلت است، ولی با تحقّق قیامت، همۀ آن حجابها برطرف و امور برای او عینی می‌شود. (المیزان، ج 18، ص 349 -\350)

3) 3) . مراد از «ذکر» می‌تواند همۀ کتابهای آسمانی باشد. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 258)

غفلت از گواهی اعضای بدن

249. غفلت انسان از شهادت اعضا و جوارح در قیامت، عامل جرأت وی بر گناه و معصیت:

حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصٰارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

وَ قٰالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنٰا قٰالُوا أَنْطَقَنَا اللّٰهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُکُمْ وَ لاٰ جُلُودُکُمْ وَ لٰکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَعْلَمُ کَثِیراً مِمّٰا تَعْمَلُونَ.

فصّلت (41) 20 -\22

غفلت از مرگ

250. غفلت از مرگ، از عوامل ترک انفاق مال:

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ.

منافقون (63) 10

251. رفاه و آسایش، زمینۀ غفلت از مرگ:

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ. (1)

شعراء (26) 146 -\149

غفلت از معاد

252. حیات و برانگیخته شدن انسانها پس از مرگ، در حالت غفلت و بی‌خبری از معاد:

ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ

ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ

کَلاّٰ لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ. عبس (80) 21 -\23

غفلت از مغفرت خدا

253. زندگی دنیا، عامل سرگرمی و غفلت آدمی از مغفرت الهی:

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفٰاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکٰاثُرٌ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ ...

وَ فِی الْآخِرَةِ ... وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ ....

حدید (57) 20

غفلت از منعم

254. ناشایست بودن غفلت از سرچشمۀ اصلی نعمتها، پس از رهایی از مشکلات:

وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ. اعراف (7) 134 و 135

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ .... یونس (10) 12

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ.

هود (11) 10

ثُمَّ إِذٰا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ


1) 1) . آیۀ 146 در مقام این معنا است که «گمان نکنیدنعمتهایی که خدا به شما عطا کرده، شما را از مرگ و عذاب در امان می‌دارد، (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 313) پس نباید از مرگ غافل باشید

یُشْرِکُونَ. نحل (16) 54

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً. اسراء (17) 67

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ.

عنکبوت (29) 65

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ. روم (30) 33

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ .... زمر (39) 8

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ .... زمر (39) 49

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ رَحْمَةً مِنّٰا مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هٰذٰا لِی وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلیٰ رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنیٰ ... وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ ....

فصّلت (41) 50 و 51

... وَ إِنّٰا إِذٰا أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً فَرِحَ بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسٰانَ کَفُورٌ. شوری (42) 48

نیز --< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، قارون

غفلت از ناپایداری دنیا

255. غفلت از ناپایداری دنیا، موجب بی‌تقوایی و فراموشی مرگ:

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ. شعراء (26) 144 و 146 -\149

256. سرزنش ثمودیان از سوی صالح علیه السلام به علّت غفلت آنان از مرگ و بی‌توجّهی به ناپایدار بودن امکانات دنیایی:

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ. شعراء (26) 141و 142 و 146 -\149

غفلت از نماز

257. غفلت و بی‌اعتنایی به نماز، زمینه‌ساز گرفتاری به عذاب الهی:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ. (1)ماعون (107) 4 و 5

258. اشتغال به تجارت، خرید و فروش، زمینۀ غفلت از اقامۀ نماز:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ .... نور (24) 37

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ


1) 1) . بر این اساس که «ویل» به معنای عذاب باشد (فتح‌القدیر، ج 5، ص 500)، و «ساهون» از «سهو» به معنای خطای از روی غفلت باشد. (مفردات، ص 431، «سهو»)

خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ .... جمعه (62) 9 و 11

259. یاد قیامت، مانع غفلت معامله‌گران، از اقامۀ نماز:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ ... یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ. نور (24) 37

260. غفلت و بی‌اعتنایی به نماز، امری ناپسند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ.

جمعه (62) 9 و 11

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ. ماعون (107) 4 و 5

نیز --< همین مدخل، غفلت سلیمان علیه السلام

غفلت از یاد خدا

اشاره

261. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور عدم اطاعت از غافلان از یاد خدا:

... وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا ... (1)

کهف (18) 28

262. غفلت از یاد خدا، ناروا و نکوهیده:

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ. اعراف (7) 205

... وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا ....

کهف (18) 28

263. توصیۀ الهی به پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد قرار نگرفتن در زمرۀ غافلان از یاد خدا:

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ. اعراف (7) 205

عوامل غفلت از یاد خدا

1. پیروی از هوای نفس
264. پیروی از هواهای نفسانی، عامل غفلت از یاد خدا:

... وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ .... کهف (18) 28

2. تجارت
265. تجارت و خرید و فروش، از عوامل غفلت آدمی از یاد خدا:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ ....

نور (24) 37

3. دنیاگرایی
266. دنیاگرایی، عامل غفلت از یاد خدا:

... وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا ....

کهف (18) 28

موانع غفلت از یاد خدا

267. ذکر زبانی و مداوم، از موانع غفلت از یاد خدا:

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ. اعراف (7) 205

غفلت اشراف مکه

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان


1) 1) . در شأن نزول آمده که اشراف قریش از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌خواستند وقتی نزد او می‌آیند کسی غیر از خودشان نباشد و سایر اصحاب فقیر را از خود دور کند که آیۀ شریفه نازل شد و پیامبر صلی الله علیه و آله را از آن نهی کرد. (التفسیر المنیر، ج 15، ص 241)

غفلت اصحاب‌الجنّه

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، اصحاب‌الجنّه

غفلت اصحاب‌القریه

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، اصحاب‌القریه

غفلت اصحاب سبت

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، اصحاب سبت

غفلت امّتها

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، امّتها

غفلت انسانها

268. گرفتاری بسیاری از انسانها به غفلت و گمراهی:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

غفلت اهل مدین

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، اهل مدین

غفلت باغدار متکبّر

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، باغدار متکبّر

غفلت بنی‌اسرائیل

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، بنی‌اسرائیل

غفلت بنی‌نضیر

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، بنی‌نضیر

غفلت جنّیان

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، جنّیان

غفلت حوّا علیها السلام

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، حوّا علیها السلام

غفلت در جنگ

269. غفلت از دشمن در میدان جنگ، موجب تهاجم آنان:

... وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً .... نساء (4) 102

غفلت در دنیا

270. گمراهان و فریب خوردگان در دنیا، غافل از پند و اندرز پیامبران:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ

ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. انعام (6) 130 و 131

غفلت در نوجوانی

271. دوران نوجوانی، زمان سرگرمی و غفلت آدمی:

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ .... (1)حدید (57) 20


1) 1) . «لهو» یعنی مشغول شدن به چیزی به گونه‌ای که از کار دیگری غافل شوی. (لسان‌العرب، ج 12، ص 347، «لها») گفتنی است برداشت یاد شده در صورتی است که هر یک از خصلتهای پنجگانۀ مذکور در آیۀ شریفه، به ترتیب، بیانگر یکی از مراحل و دورانهای زندگی انسان باشد. (المیزان، ج 19، ص 164)

غفلت سلیمان علیه السلام

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، سلیمان علیه السلام

غفلت ظالمان

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، ظالمان

غفلت فرزندان یعقوب

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، فرزندان یعقوب

غفلت فرعونیان

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، فرعونیان

غفلت قارون

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، قارون

غفلت قلب

272. جان و دل آدمی، در خطر غفلت و بی‌خبری:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ. اعراف (7) 179

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً.

کهف (18) 28

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ. مؤمنون (23) 63

273. غفلت قلب کافران، از حقایق قرآنی:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ. (1)مؤمنون (23) 63

274. غفلت قلب کافران، موجب آلودگی آنان به کردارهای ناشایست:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ. مؤمنون (23) 63

275. غفلت قلب اشراف مکّه، مایۀ اولویّت دادن ثروتمندان بر تهیدستان:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً.

کهف (18) 28

276. نهی پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی خدا، در مورد پیروی نکردن از اشراف گرفتار غفلت قلب:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً.

کهف (18) 28

غفلت قوم ثمود

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، قوم ثمود

غفلت قوم عاد

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، قوم عاد

غفلت قوم لوط

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، قوم لوط

غفلت کافران

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، کافران

غفلت گناهکاران

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، گناهکاران

غفلت مترفان

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، مترفان

غفلت مرتدّان

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، مرتدّان

غفلت مردم جاهلیّت

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، مردم جاهلیّت

غفلت مردم مصر

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، مردم مصر

غفلت مردم مکّه

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، مردم مکّه

غفلت مرفّهان

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، مرفّهان

غفلت مشرکان

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، مشرکان

غفلت معبودان باطل

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، معبودان باطل

غفلت مکذّبان انبیا

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، مکذّبان انبیا

غفلت منافقان

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، منافقان

غفلت نصارا

--< همین مدخل، غافلان، مصادیق غافلان، نصارا

کیفر غفلت

277. گرفتاری تکذیبگران کفرپیشه به عذاب الهی، در حال غفلت:

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ. زمر (39) 25

278. تهدید کافران از سوی خداوند در مورد گرفتار شدن به عذاب الهی در حال غفلت و بی‌خبری:

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّی لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ وَ لَیَأْتِیَنَّهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ. عنکبوت (29) 53

279. اکثر کافران، غافل از کیفر دنیایی خود:

أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا بَیٰاتاً وَ هُمْ نٰائِمُونَ

أَ وَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا


1) 1) . «غمرة» غفلت شدید و «هذا» اشاره به قرآن است. (المیزان، ج 15، ص 43 -\44)

ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

أَ فَأَمِنُوا مَکْرَ اللّٰهِ ....

اعراف (7) 97 -\99

وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذٰاباً دُونَ ذٰلِکَ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. (1)طور (52) 47

280. عذاب قهر الهی، نقطۀ پایان غفلت‌زدگی و بی‌خبری کافران:

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ.

مؤمنون (23) 63 و 64

مردان خدا و غفلت

281. غافل نشدن از اقامۀ نماز و پرداخت زکات به هنگام تجارت، از صفات مردان خدا:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ .... نور (24) 37

موانع غفلت

1. انذار

282. انذار و بیم‌دهی، مایۀ زدایش غفلت و بی‌خبری مردم:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ

ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. انعام (6) 130 و 131

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ. مریم (19) 39

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا وَ لٰکِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ. قصص (28) 46

إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ. یس (36) 3 و 6

2. بصیرت

283. بصیرت و بینایی نسبت به حقایق آخرتی، مانع غفلت و بی‌خبری از آن:

وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ مٰا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ

لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ.

ق (50) 19 و 21 و 22

3. بعثت انبیا

284. بعثت رسولان الهی، راهی برای بازداشتن مردم و جنّیان از غفلت:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ. انعام (6) 130 و 131

4. تبیین آیات

285. تبیین آیات خدا برای مردم، مایۀ تذکّر و زدودن غفلت از آنان:

... وَ یُبَیِّنُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ.

بقره (2) 221


1) 1) . منظور از «دون ذٰلک»، «دون عذاب الآخرة» است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 257)

... قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ. انعام (6) 126

... ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ.

اعراف (7) 26

سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا وَ أَنْزَلْنٰا فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ. نور (24) 1

5. تعالیم انبیا

286. تعلیمات آسمانی، مایۀ بیداری و دور ماندن از غفلت و بی‌خبری:

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا وَ لٰکِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ. قصص (28) 46

وَ لَقَدْ وَصَّلْنٰا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ. (1)

قصص (28) 51

تَنْزِیلَ الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ. یس (36) 5 و 6

6 . تفکّر

287. اندیشیدن در حقیقت دنیا و آخرت، مانع غفلت آدمی از آخرت:

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ. انعام (6) 31 و 32

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ. روم (30) 7 و 8

288. نگرش عمیق در حقیقت دنیا و آخرت، از موانع غفلت از آخرت:

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ. انعام (6) 31 و 32

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ. روم (30) 7

7. توجّه به زندگی اخروی

289. مقایسۀ دنیای گذرا و توجّه به حقیقت زندگی آخرتی، مانع غفلت از آخرت:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ.

نحل (16) 107 و 108

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ.

عنکبوت (29) 64

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ. روم (30) 7

کَلاّٰ بَلْ تُحِبُّونَ الْعٰاجِلَةَ

وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ.

قیامت (75) 20 و 21


1) 1) . مراد از «القول» قرآن است. (التبیان، ج 8 ، ص 161؛المیزان، ج 16، ص 54)

8 . توجّه به قدرت خدا

290. مشاهدۀ قدرت خداوند در آفرینش نخستین، مانع غفلت انسان از جهان آخرت:

عَلیٰ أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثٰالَکُمْ وَ نُنْشِئَکُمْ فِی مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولیٰ فَلَوْ لاٰ تَذَکَّرُونَ. واقعه (56) 61 و 62

9. سختی

291. سختیها، بیدارکنندۀ انسان از غفلت و گرایش دهندۀ او به سوی خدا:

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. یونس (10) 12

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً. اسراء (17) 67

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ. روم (30) 33

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً إِنَّکَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ. زمر (39) 8

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ. زمر (39) 49

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ وَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعٰاءٍ عَرِیضٍ.

فصّلت (41) 51

10. قرآن

292. توجّه به تذکّرات قرآن، عامل رفع غفلت از انسانها:

... وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ. (1)

انبیاء (21) 1 و 2

سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا ... لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ.

نور (24) 1

وَ لَقَدْ وَصَّلْنٰا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ. (2)

قصص (28) 51

تَنْزِیلَ الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ. (3)یس (36) 5 و 6

وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ.

قمر (54) 17

وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ.

قمر (54) 22

وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ.

قمر (54) 32

وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ.

قمر (54) 40

11. یاد خدا

293. یاد خدا در صبح و عصر، زدایندۀ غفلت انسان از خدا:

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ


1) 1) . مراد از «ذکر» قرآن است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ،ص 62 ؛ التبیان، ج 7، ص 228)

2) 2) . مراد از «القول» قرآن است. (التیبان، ج 7، ص 329؛المیزان، ج 16، ص 54)

3) 3) . در روایتی آمده وقتی که از امام صادق علیه السلام دربارۀ این آیۀ شریفه پرسیده شد، دربارۀ «غافلون» فرمود: « ». (تأویل الآیات الظاهره، ص 476)

اَلْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ. اعراف (7) 205

نیز --< فراموشی

غُلّ

اشاره

غُلّ، کُند و بندی است که به دست و پای اشخاص می‌اندازند. (1)در این مدخل از واژه‌های «أغلال»، «أصفاد»، «سلاسل» و «مقرّنین» استفاده شده است.

افترای غُلّ

1. بسته و در غُلّ بودن دست خداوند، از گفتارها و نسبتهای باطل یهود:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا .... مائده (5) 64

اندازۀ غُلّ

2. هفتاد زراع، طول زنجیر جهنّم، برای دوزخیان:

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ.

حاقّه (69) 30 -\32

به غُلّ‌کشیدگان

1. اصحاب شمال

3. به غُلّ و بند کشیده شدن اصحاب شمال، در قیامت:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ ... خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ.

حاقّه (69) 25 و 30 -\32

4. افکنده شدن اصحاب شمال در جهنّم، با غُلّ و زنجیر:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ ... خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ.

حاقّه (69) 25 و 30 و 31

2. جنّیان

5. به غُلّ و زنجیر بسته شدن شیاطین جنّی، به دست سلیمان علیه السلام :

وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ

وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ. ص (38) 37 و 38

3. جهنّمیان

--< همین مدخل، به غُلّ‌کشیدگان، اصحاب شمال، مجرمان، مکذّبان

4. کافران

6. با غُلّ و زنجیر در جهنّم افکنده شدن کافران، در قیامت:

... أُولٰئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ. رعد (13) 5

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ. حاقّه (69) 30 -\33

إِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ سَلاٰسِلَ وَ أَغْلاٰلاً وَ سَعِیراً.

انسان (76) 4

7. بسته شدن کافران به غُلّ و زنجیر، برای افکنده شدن در دوزخ:

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا بَلْ


1) 1) . نثر طوبیٰ، ج 2، ص 224 -\225

مَکْرُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. سبأ (34) 33

إِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ سَلاٰسِلَ وَ أَغْلاٰلاً وَ سَعِیراً.

انسان (76) 4

8. بسته شدن کافران به غُلّ و زنجیر، در قیامت:

لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

إِنّٰا جَعَلْنٰا فِی أَعْنٰاقِهِمْ أَغْلاٰلاً فَهِیَ إِلَی الْأَذْقٰانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ. یس (36) 7 و 8

5. مجرمان

9. به غُلّ و زنجیر کشیده شدن مجرمان، در جهنّم:

وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ

سَرٰابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرٰانٍ وَ تَغْشیٰ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ. (1)ابراهیم (14) 49 و 50

6 . مشرکان

10. گرفتار شدن مشرکان به غُلّ و زنجیر، در قیامت:

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا بَلْ مَکْرُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ. سبأ (34) 33

7. مکذّبان

11. به غُلّ و زنجیر کشیده شدن تکذیب‌کنندگان کتب آسمانی:

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتٰابِ وَ بِمٰا أَرْسَلْنٰا بِهِ رُسُلَنٰا ...

إِذِ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ السَّلاٰسِلُ یُسْحَبُونَ.

غافر (40) 70 و 71

12. به غُلّ کشیده شدن تکذیب‌کنندگان رسالت انبیای الهی:

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتٰابِ وَ بِمٰا أَرْسَلْنٰا بِهِ رُسُلَنٰا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

إِذِ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ السَّلاٰسِلُ یُسْحَبُونَ. غافر (40) 70 و 71

13. به غُلّ کشیده شدن تکذیب‌کنندگان قیامت:

وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ. رعد (13) 5

بَلْ کَذَّبُوا بِالسّٰاعَةِ وَ أَعْتَدْنٰا لِمَنْ کَذَّبَ بِالسّٰاعَةِ سَعِیراً

وَ إِذٰا أُلْقُوا مِنْهٰا مَکٰاناً ضَیِّقاً مُقَرَّنِینَ دَعَوْا هُنٰالِکَ ثُبُوراً. (2)فرقان (25) 11 و 13

8 . یهود

14. تهدید یهود به غُلّ و زنجیر کشیده شدن دستان‌شان، برای نسبتهای ناروا به خدا:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا .... مائده (5) 64

تسخیر با غُلّ

15. تسخیر شیاطین و دیوان، با غُلّ و زنجیر کردن آنان، به فرمان سلیمان علیه السلام :

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ وَ أَلْقَیْنٰا عَلیٰ کُرْسِیِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنٰابَ

فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ تَجْرِی بِأَمْرِهِ رُخٰاءً


1) 1) . «قرن» ریسمانی است که به آن چیزی محکم بسته می‌شود (مفردات، ص 667 ، «قرن») و «صفد» به معنای غُلّ است. (مفردات، ص 486، «صفد»)

2) 2) . مقصود از «مقرّنین» در غُلّ قرار داده شدن است. (الکشاف، ج 3، ص 267)

حَیْثُ أَصٰابَ

وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ

وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ.

ص (38) 34 و 36 -\38

تشبیه به غُلّ

16. تشبیه تکالیف شاقّ و عهدهای بنی‌اسرائیل، به غُلّ و زنجیر:

... وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلاٰلَ الَّتِی کٰانَتْ عَلَیْهِمْ ... (1)اعراف (7) 157

17. تشبیه بخیلان، به انسان دست بسته به گردن به وسیلۀ غُلّ:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا بَلْ یَدٰاهُ مَبْسُوطَتٰانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشٰاءُ وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیٰاناً وَ کُفْراً وَ أَلْقَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ کُلَّمٰا أَوْقَدُوا نٰاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّٰهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ. مائده (5) 64

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ ... (2)

اسراء (17) 29

کیفر با غُلّ

عوامل کیفر با غُلّ

1. ترک اطعام
18. طعام ندادن به مساکین، موجب گرفتاری به غُلّ و زنجیر، در جهنّم:

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ

وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ. حاقّه (69) 30 -\34

2. تکذیب انبیا
19. تکذیب رسالت انبیا، عامل گرفتاری به غُلّ و زنجیر:

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتٰابِ وَ بِمٰا أَرْسَلْنٰا بِهِ رُسُلَنٰا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

إِذِ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ السَّلاٰسِلُ یُسْحَبُونَ. غافر (40) 70 و 71

3. تکذیب قیامت
20. تکذیب قیامت، موجب به غُلّ و زنجیر کشیده شدن در دوزخ:

وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ. رعد (13) 5

بَلْ کَذَّبُوا بِالسّٰاعَةِ وَ أَعْتَدْنٰا لِمَنْ کَذَّبَ بِالسّٰاعَةِ سَعِیراً

وَ إِذٰا أُلْقُوا مِنْهٰا مَکٰاناً ضَیِّقاً مُقَرَّنِینَ دَعَوْا هُنٰالِکَ ثُبُوراً. فرقان (25) 11 و 13

4. تکذیب کتب آسمانی
21. تکذیب کتابهای آسمانی و تعالیم انبیا، موجب گرفتاری به غُلّ و زنجیر، در قیامت:

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتٰابِ وَ بِمٰا أَرْسَلْنٰا بِهِ رُسُلَنٰا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

إِذِ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ السَّلاٰسِلُ یُسْحَبُونَ. غافر (40) 70 و 71


1) 1) . مقصود از «الاَغلال» عهدهای جاری در بین بنی‌اسرائیل است که به منزلۀ زنجیری است که در گردنهای آنها است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 750)

2) 2) . جملۀ «و لاتجعل یدک مغلولة إلیٰ عنقک» از باب تشبیه‌به بخیل است. (المیزان، ج 13، ص 83)

5. شرک
22. شرک به خدا، موجب گرفتار شدن مشرکان کافر به غُلّ و زنجیر، در جهنّم:

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا ... وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً ... وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا .... سبأ (34) 33

6 . کفر
23. کفر به خدا، موجب گرفتاری به غُلّ و زنجیر، در قیامت:

... أُولٰئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ .... رعد (13) 5

... وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا ....

سبأ (34) 33

لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

إِنّٰا جَعَلْنٰا فِی أَعْنٰاقِهِمْ أَغْلاٰلاً فَهِیَ إِلَی الْأَذْقٰانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ. یس (36) 7 و 8

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ. حاقّه (69) 30 -\33

إِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ سَلاٰسِلَ وَ أَغْلاٰلاً وَ سَعِیراً.

انسان (76) 4

7. گناه
24. گناه و جرم، از عوامل به غُلّ کشیده شدن، در قیامت:

وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ ....

ابراهیم (14) 49 و 51

غلام رومی

از ابن‌عبّاس روایت شده که «بلعام» غلام رومیِ قریش بود که پیامبر صلی الله علیه و آله به او آموزش اسلام می‌داد. (1)وی در مکّه سکونت گزید و به شغل آهنگری اشتغال داشت. (2)برخی مفسّران، مقصود از «بَشَر» در آیۀ 103 نحل (16) را، وی دانسته‌اند، که مشرکان می‌پنداشتند او معلّم پیامبر صلی الله علیه و آله است و قرآن را به وی یاد می‌دهد.

آیه ضمن ردّ این اتّهام، بیان روشن قرآن را در قالب زبان عربی، گویاترین دلیل بر القا نشدن آن از جانب فردی عَجمی دانسته است. (3)

غلمان

اشاره

غلمان، جمع غلام است و به نوجوانی گفته می‌شود که تازه پشت لبش مو روییده باشد. (4)مقصود از «غلمان» نوجوانان بهشتی است که در خدمت بهشتیان‌اند. در این مدخل از واژه‌های «غلمان» و «ولدان مخلّدون» استفاده شده است.


1) 1) . روح‌المعانی، ج 8 ، جزء 14، ص 344

2) 2) . اعلام قرآن، خزایلی، ص 722

3) 3) . جامع‌البیان، ج 8 ، جزء 14، ص 232؛ مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 595

4) 4) . مفردات، ص 613 ، «غلم»

غلمان بهشت

اوصاف غلمان بهشت

1. آراستگی
1. غلمان بهشت، آراسته با گوشواره، در گوش:

یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ. (1)واقعه (56) 17

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً. انسان (76) 19

2. جاودانگی
2. غلمان بهشت، جاودانه در حال جوانی:

یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ. (2)واقعه (56) 17

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً. انسان (76) 19

3. جوانی
3. غلمان بهشت، افرادی جوان و نورسته:

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ غِلْمٰانٌ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَکْنُونٌ. (3)طور (52) 24

یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ. واقعه (56) 17

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً. انسان (76) 19

4. زیبایی
4. غلمان بهشتی، جوانانی زیبا، همچون مروارید نهفته، در صدف:

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ غِلْمٰانٌ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَکْنُونٌ.

طور (52) 24

5. غلمان بهشتی، زیبا همچون مروارید پراکنده:

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً. انسان (76) 19

5. خدمتگزاری
6. کودکان نابالغ از دنیا رفته، از جملۀ خدمتکاران بهشت:

یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ. (4)واقعه (56) 17

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ .... انسان (76) 19

7. غلامان با ادب و نورسته در بهشت، خدمتگزار بهشتیان:

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ غِلْمٰانٌ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَکْنُونٌ.

طور (52) 24

یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ. (5)واقعه (56) 17

وَ یُسْقَوْنَ فِیهٰا کَأْساً کٰانَ مِزٰاجُهٰا زَنْجَبِیلاً

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً. انسان (76) 17 و 19

8. اشتیاق شدید خدمتکاران بهشتی، برای خدمت به بهشتیان:

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ غِلْمٰانٌ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَکْنُونٌ. (6)طور (52) 24


1) 1) . برخی «مخلّدون» را مشتقّ از «خلد» به معنای گوشواره دانسته‌اند. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 327؛ الکشاف، ج 4، ص 459)

2) 2) . وصف «غلمان» به «خلود» به سبب جاودانگی جوانی و مرگ نداشتن آنان است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10 ، ص 327؛ الکشاف، ج 4، ص 459)

3) 3) . مفردات، ص 613 ، «غلم»

4) 4) . «ولدان مخلّدون» در روایتی از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام به فرزندان نابالغی که قبل از بلوغ از دنیا رفته‌اند، تفسیر شده است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 327)

5) 5) . مقصود از «ولدان» غلمان است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10 ، ص 327)

6) 6) . از تعبیر «یطوف» [حرکت پروانه‌وار] استفاده می‌شود که خدمتکاران به خدمتگزاری بهشتیان اشتیاق فراوانی دارند

یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ. واقعه (56) 17

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً. انسان (76) 19

9. پذیرایی غلامان بهشتی از بهشتیان، با جامها، آبریزها و پیاله‌ها:

یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ

بِأَکْوٰابٍ وَ أَبٰارِیقَ وَ کَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ. واقعه (56) 17 و 18

تشبیه غلمان بهشت

10. تشیبه غلمان بهشت، به مروارید نهان در صدف:

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ غِلْمٰانٌ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَکْنُونٌ.

طور (52) 24

11. تشبیه غلامان بهشتی، به مروارید پراکنده:

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً. انسان (76) 19

نیز --< بهشت، خدمتکاران بهشت

غلوّ

اشاره

غلوّ از «غَلا، یغلو»، در لغت به معنای گذشتن از حدّ، است و نیز هنگامی که در مورد منزلت و مقام کسی زیاده‌روی صورت گیرد، غلوّ گفته می‌شود. (1)گاهی غلوّ خارج نمودن انسانها از حدود انسانیّت و وصف آنان به اوصاف خدایی است. (2)در این مدخل از واژۀ «لاتغلوا» و بعضی جملات دیگر استفاده شده است.

آثار غلوّ

1. اضلال

1. غلوّ در دین، درپی‌دارندۀ گمراهگری و اضلال مردم:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ. مائده (5) 77

2. خروج از اعتدال

2. انحراف از حدّ اعتدال، پیامد غلوّ در دین:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ. مائده (5) 77

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ. توبه (9) 30

3. شرک

3. شرک، نتیجه و پیامد غلوّ، دربارۀ اشخاص:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ تَعٰالَوْا إِلیٰ کَلِمَةٍ سَوٰاءٍ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ أَلاّٰ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ لاٰ نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَتَّخِذَ بَعْضُنٰا بَعْضاً أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ ....

آل‌عمران (3) 64

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ .... نساء (4) 171

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ


1) 1) . مفردات، ص 613 ، «غلا»

2) 2) . دائرة معارف القرن العشرین، ج 7، ص 83

عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. مائده (5) 72

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ.

توبه (9) 31

4. ضلالت

4. غلوّ در دین، درپی‌دارندۀ گمراهی:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ... وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ ....

مائده (5) 77

5. کفر

5. اعتقاد به تثلیث و الوهیّت غیرخدا، موجب کفر:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ ... (1)

مائده (5) 73

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ. توبه (9) 30

6 . نفرین

6. غلوّ دربارۀ عزیر و عیسی علیهما السلام ، درپی‌دارندۀ توبیخ و نفرین خدا:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ. توبه (9) 30

اجتناب از غلوّ

--< همین مدخل، حرمت غلوّ

تاریخ غلوّ

7. افکار و عقاید غلوّآمیز، قبل از دوران مسیحیّت و یهودیّت:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ. مائده (5) 77

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ. توبه (9) 30

8. غلوّ، دارای پیشینه‌ای قبل از پیدایش دین اسلام، در میان یهود و مسیحیّت:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ .... نساء (4) 171

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ. مائده (5) 77

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ


1) 1) . کلمۀ «ثالث ثلاثة» به معنای یکی از سه تا می‌باشد ومراد از آن «اللّه»، «مسیح» و «روح‌القدس» است و چون برای مسیح و روح‌القدس، الوهیّت قائل بودند، معنای «ثالث ثلاثة» این می‌شود که خداوند، یکی از سه اقنومی است که دارای الوهیّت می‌باشد

یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ ....

توبه (9) 30

توبه از غلوّ

9. دعوت خداوند از غالیان به توبه و بازگشت به یگانگی خداوند:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ ... لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ ... أَ فَلاٰ یَتُوبُونَ إِلَی اللّٰهِ ....

مائده (5) 72 -\74

تهدید اهل غلوّ

10. تهدید غالیان به عذاب دردناک، از سوی خدا:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ.

مائده (5) 73

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ. (1)زخرف (43) 63 -\65

حرمت غلوّ

11. غلوّ دربارۀ اشخاص، نادرست و ممنوع:

مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللّٰهُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنّٰاسِ کُونُوا عِبٰاداً لِی مِنْ دُونِ اللّٰهِ .... آل‌عمران (3) 79

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ ... إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبٰادُکَ ....

مائده (5) 116 و 118

12. غلوّ در دین، نکوهیده و حرام:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ....

نساء (4) 171

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ....

مائده (5) 77

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ. توبه (9) 30 و 31

13. حرمت غلوّ و ستایش افراطی از پیامبران و رهبران دینی:

مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللّٰهُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنّٰاسِ کُونُوا عِبٰاداً لِی مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لٰکِنْ کُونُوا رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتٰابَ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ. آل‌عمران (3) 79

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ


1) 1) . برخی از آغاز به عیسی علیه السلام کفر ورزید و برخی از کسانی که به او ایمان آورده بودند غلوّ کردند. (المیزان، ج 18، ص 119)

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. نساء (4) 171

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ. مائده (5) 77

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 116

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ. توبه (9) 30 و 31

زمینۀ غلوّ

1. تقلید از پیشینیان

14. پیروی اهل‌کتاب از پیشینیان گمراه و هواپرست، زمینۀ غلوّ و گزافه بستن آنان به دین:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ... وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ ....

مائده (5) 77

2. شخصیّت‌پرستی

15. شخصیّت فوق‌العادۀ افراد، زمینۀ غلوّ و گزافه‌گویی دربارۀ ایشان:

وَ لاٰ یَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلاٰئِکَةَ وَ النَّبِیِّینَ أَرْبٰاباً أَ یَأْمُرُکُمْ بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.

آل‌عمران (3) 80

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ... إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ .... نساء (4) 171

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ... اتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ. توبه (9) 30 و 31

3. هواپرستی

16. غلوّ و افراط در دین، برخاسته از تمایلات نفسانی و هواپرستی:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا .... مائده (5) 77

غلوّ اهل‌کتاب

--< اهل‌کتاب، غلوّ اهل‌کتاب

غلوّ دربارۀ راهبان

--< همین مدخل، غلوّ نصارا

غلوّ دربارۀ عالمان

--< همین مدخل، غلوّ یهود

غلوّ دربارۀ عزیر علیه السلام

--< همین مدخل، غلوّ یهود

غلوّ دربارۀ عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، غلوّ نصارا

غلوّ دربارۀ مریم علیها السلام

--< همین مدخل، غلوّ نصارا

غلوّ در دین

17. غلوّ در دین، امری ناروا و مورد نهی خدا:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ....

نساء (4) 171

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ....

مائده (5) 77

غلوّ در شخصیّت

--< غلوّ اهل‌کتاب و همین مدخل، غلوّ مسیحیان، غلوّ یهود

غلوّ نصارا

18. مسیحیان، مردمی آلوده به غلوّ و گزافه‌گویی در دین:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ... إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... نساء (4) 171

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ ... وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ ... قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ .... مائده (5) 75 و 77

19. غلوّ مسیحیان، دربارۀ راهبان خویش:

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ .... توبه (9) 31

20. غلوّ مسیحیان، دربارۀ شخصیّت عیسی علیه السلام با نسبت دادن الوهیّت به وی:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ. آل‌عمران (3) 59 و 61

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ .... نساء (4) 171

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ .... مائده (5) 72

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 116

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ. زخرف (43) 63 -\65

21. غلوّ مسیحیان، دربارۀ شخصیّت مریم علیها السلام با نسبت دادن الوهیّت به وی:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ

اَلرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ الطَّعٰامَ انْظُرْ کَیْفَ نُبَیِّنُ لَهُمُ الْآیٰاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ.

مائده (5) 73 و 75

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ. (1)

مائده (5) 116

نیز --< اهل‌کتاب، غلوّ اهل‌کتاب

غلوّ یهود

22. غلوّ یهودیان، دربارۀ عزیر علیه السلام :

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ .... توبه (9) 30

23. غلوّ یهود دربارۀ دانشمندان خویش:

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ .... توبه (9) 31

24. یهودیان، گرفتار غلوّ و گزافه‌گویی در دین:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ... (2)

نساء (4) 171

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ ... (3)مائده (5) 77

کیفر غلوّ

25. عذاب دردناک الهی، در انتظار غالیان و گزافه‌گویان:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ.

مائده (5) 73

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ.

زخرف (43) 63 و 65

26. غالیان و گزافه‌گویان، مستحقّ عذاب و کیفر الهی:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبٰادُکَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ. مائده (5) 116 و 118

مبارزه با غلوّ

27. انبیا، وظیفه‌دار مبارزه با پندارهای غلوّآمیز مردم، دربارۀ آنان:

مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللّٰهُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنّٰاسِ کُونُوا عِبٰاداً لِی مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لٰکِنْ کُونُوا رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتٰابَ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ

وَ لاٰ یَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلاٰئِکَةَ وَ النَّبِیِّینَ أَرْبٰاباً أَ یَأْمُرُکُمْ بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.

آل‌عمران (3) 79 و 80


1) 1) . گفته شده است: در گذشته گروهی به نام «مریمیّه»چنین اعتقادی دربارۀ مریم علیها السلام داشته‌اند. ( التبیان، ج 4، ص 67)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از «اهل‌کتاب» یهود و نصارا باشد.(مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 222 و 355 -\356)

3) 3) . همان

28. مبارزۀ محمّد صلی الله علیه و آله با پندارها و عقاید غلوّآمیز اهل‌کتاب:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ تَعٰالَوْا إِلیٰ کَلِمَةٍ سَوٰاءٍ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ أَلاّٰ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ لاٰ نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَتَّخِذَ بَعْضُنٰا بَعْضاً أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ.

آل‌عمران (3) 64

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ. مائده (5) 77

مغفرت غلوّ

29. غلوّ دربارۀ اشخاص، قابل آمرزش و مغفرت از سوی خدا:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبٰادُکَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ. مائده (5) 116 و 118

موانع غلوّ

30. ایمان به خدا و پیامبران، مانع غلوّ و گزافه‌گویی:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ .... نساء (4) 171

نیز --< افترا

غم

--<حزن

غنا

اشاره

غنا در اصطلاح فقها، آوازی است که مشتمل بر ترجیع مطرب باشد. طرب، نوعی خفّت و سبکی در نفس است که از شدّت شادی یا غم پیدا می‌شود.

صوت مطرب آن است که این حال را در انسان پدید می‌آورد. مراد از ترجیع، تردّد صوت در حلق و دهان با وزنهای مخصوص است. (1)در این مدخل از عبارت «قول الزّور» و «یشتری لهو الحدیث» استفاده شده است.

آثار غنا

1. استهزا

1. غنا و آوازه‌خوانی، ابزاری جهت استهزا و مسخره کردن مردم:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ. (2)لقمان (31) 6

2. ضلالت

2. غنا و نغمه‌های مفسده‌انگیز، ابزار کافران، برای ترویج اندیشه‌های خود و گمراه کردن مردم از راه خدا:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ


1) 1) . فقه و تجارت، ذوالمجدین، ص 46

2) 2) . منظور از «لهو الحدیث» طبق برخی از شأن نزولها و روایات، غنا است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 490)

سَبِیلِ اللّٰهِ .... لقمان (31) 6

3. مانع بهره‌مندی از آیات خدا

3. گوش فرادادن به غنا و آوازه‌خوانی، مانع استفاده از آیات خدا:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا وَلّٰی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ. لقمان (31) 6 و 7

اجرت غنا

4. حرمت اجرت گرفتن برای غنا و آوازه‌خوانی لهو و باطل:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ. لقمان (31) 6

استماع غنا

--< همین مدخل، آثار غنا و حرمت غنا

اعراض از غنا

5. حضور در مجالس غنا و آوازه‌خوانی، زشت و مورد پرهیز عبادالرّحمان:

وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ ... وَ الَّذِینَ لاٰ یَشْهَدُونَ الزُّورَ ... (1)فرقان (25) 63 و 72

6. اعراض و رویگردانی از غنا، سفارش خدا به مؤمنان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ. (2)مؤمنون (23) 1 و 3

حرمت غنا

7. لزوم اجتناب از غنا و آوازه‌خوانی:

... وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ. (3)حج (22) 30

وَ الَّذِینَ لاٰ یَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرٰاماً. فرقان (25) 72

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ. (4)لقمان (31) 6

8. حرمت اجرت گرفتن بر غنا و آوازه‌خوانی لهو و باطل:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ. لقمان (31) 6

کیفر غنا

9. گرفتاری ترویج‌کنندگان غنا و آوازه‌خوانی، به عذاب خوارکننده:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ. لقمان (31) 6


1) 1) . امام صادق علیه السلام دربارۀ «لایشهدون الزّور» فرمود: «زور» غنا است. (الکافی، ج 6 ، ص 433، ح 13؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 41، ح 129)

2) 2) . در روایتی آمده که مقصود از «اللّغو» غنا است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 158؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 529، ح 17)

3) 3) . امام صادق علیه السلام دربارۀ «قول الزّور» فرمود: مراد، غنا است. (الکافی، ج 6 ، ص 435، ح 2 و 7)

4) 4) . در روایت منقول از امام باقر و امام صادق علیهما السلام «لهو الحدیث» در آیۀ مذکور به غنا تفسیر شده است. (زبدةالبیان، ص 525)

غنیّ / اسماوصفات

غنی، از اسما و صفات خداوند، به معنای کسی است که از همه چیز بی‌نیاز است و همه محتاج او هستند. (1)

این اسم و صفت 18 بار در قرآن آمده است:

بقره (2) 263 و 267؛ آل‌عمران (3) 10 و 68 و 97 و 131؛ انعام (6) 133؛ ابراهیم (14) 8؛ حج (22) 64 ؛ نمل (27) 40؛ عنکبوت (29) 6 ؛ لقمان (31) 12 و 26؛ فاطر (35) 15؛ زمر (39) 7؛ محمّد (47) 38؛ حدید (57) 24؛ ممتحنه (60) 6؛ تغابن (64) 6

غنیمت

اشاره

غنیمت، در اصطلاح، مالی است که از کفّار حربی به وسیلۀ جنگ به دست مسلمانان برسد. (2)در این مدخل از واژه‌های «انفال»، «غنمتم» و بعضی جملات مفید معنای غنیمت استفاده شده است.

اهمّ عناوین: غنیمت‌طلبی و غنیمت غزوۀ بدر.

آرزوی غنیمت

1. آرزوی متخلّفان از صحنۀ جهاد، برای بهره‌مند بودن از غنایم:

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. (3)نساء (4) 72 و 73

امانتداری در غنیمت

2. امانتداری پیامبر صلی الله علیه و آله در جمع‌آوری و تقسیم غنایم:

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ ... (4)آل‌عمران (3) 161

بهره‌مندی از غنیمت

3. بهره‌مندی مؤمنان از غنایم فراوان خیبر، به دنبال بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیبیّه:

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً

وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً

وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ بِهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً. (5)فتح (48) 18 و 19 و 21


1) 1) . اشتقاق اسماءاللّه، زجّاجی، ص 194 -\195

2) 2) . شرایع‌الاسلام، ج 1، ص 137

3) 3) . مقصود از فضل، فتح یا غنیمت است. (الکشاف، ج 1، ص 533)

4) 4) . در شأن نزول آیه آمده که تیراندازان گماشته شده بر تپّۀ احُد، سنگر خویش را به این پندار رها کردند که پیامبر صلی الله علیه و آله غنایم را بین همۀ رزمندگان تقسیم نخواهد کرد و هر کس هر چه به دست آورد از آنِ او خواهد شد، به همین جهت آیۀ مزبور نازل شد. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2 ، ص 872 ؛ الکشاف، ج 1، ص 434)

5) 5) . بنا بر قولی، منظور از فتح مبین در اوّل سوره، صلح حدیبیّه (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 166؛ الکشاف، ج 4، ص 332) و مقصود از «مغانم کثیرة» در آیات 19 و 20، غنایم خیبر است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 176؛ الکشاف، ج 4، ص 340)

تقسیم غنیمت

4. اختلاف و مشاجرۀ مسلمانان صدر اسلام، دربارۀ چگونگی تقسیم غنایم:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ... (1)

آل‌عمران (3) 152

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. انفال (8) 1

حکم غنیمت

5. جواز غنیمت گرفتن از دشمن، در جنگ:

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ ... (2)نساء (4) 73

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ. (3)انفال (8) 26

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ ....

انفال (8) 41

فَکُلُوا مِمّٰا غَنِمْتُمْ حَلاٰلاً طَیِّباً .... انفال (8) 69

وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً.

احزاب (33) 27

... وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهٰا ... وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا .... فتح (48) 18 -\20

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ وَ أَنْزَلْنٰا مَعَهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْمِیزٰانَ لِیَقُومَ النّٰاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللّٰهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ. (4)حدید (57) 25

6. حکم غنیمت و انفال، مورد سؤال مردم از رسول خدا صلی الله علیه و آله :

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ ... (5)انفال (8) 1

7. خیانت در غنایم جنگی، کاری حرام:

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ. آل‌عمران (3) 161

8. حلّیّت غنایم به دست آمده از دشمنان، برای مؤمنان:

فَکُلُوا مِمّٰا غَنِمْتُمْ حَلاٰلاً طَیِّباً .... انفال (8) 69

9. رزمندگان مسلمان، سهیم در غنایم به دست آمده، از طریق جنگ و درگیری با کافران:

وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً.

احزاب (33) 27


1) 1) . منظور از «تنازعتم» نزاع تیراندازان در ترک مرکز تعیین‌شده از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ احُد برای کسب غنیمت است. (المیزان، ج 4، ص 43 -\44)

2) 2) . مقصود از «فضل من اللّه» غنایم است. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 114)

3) 3) . مقصود از «الطّیّبات» غنایم است. (الکشاف، ج 2، ص 213)

4) 4) . ممکن است مقصود از «منافع للنّاس» مثل غنایم جنگی باشد. (تفسیر التحریروالتنویر، ج 13، جزء 27، ص 417)

5) 5) . بنا بر احتمالی مقصود از «یسئلونک» سؤال از حکم انفال و غنایم است. (المیزان، ج 9، ص 7 و 9؛ روح‌المعانی، ج 6 ، جزء 9، ص 233)

وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمٰا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لاٰ رِکٰابٍ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

حشر (59) 6

10. غنایم جنگی، از موارد تعلّق خمس:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ .... انفال (8) 41

خمس غنیمت

--< خمس، خمس غنیمت

خیانت در غنیمت

11. مبرّا بودن پیامبران، از خیانت در غنیمت:

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ. آل‌عمران (3) 161

12. خیانت در غنایم جنگی، افترای برخی مسلمانان صدر اسلام به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ... (1)آل‌عمران (3) 161

13. خیانت در غنایم جنگی، حرام و موجب کیفر آخرتی:

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ. آل‌عمران (3) 161

غنیمت از اهل‌کتاب

--< فیء و همین مدخل، غنیمت غزوۀ بنی‌قریظه، غنیمت غزوۀ خیبر

غنیمت‌طلبی

آثار غنیمت‌طلبی

1. اختلاف
14. اختلاف و نزاع مجاهدان، در پی غنیمت طلبی آنان در غزوۀ بدر:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ ... (2)انفال (8) 1

2. بی‌تقوایی
15. فزون‌طلبی در تحصیل انفال و غنایم جنگی، زمینۀ ابتلا به سوء استفاده و بی‌تقوایی:

... قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ ... (3)

انفال (8) 1

3. تجاوز
16. کسب غنیمت، زمینۀ تعرّض نابه‌حق به دیگران:

... وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ .... نساء (4) 94


1) 1) . نقل شده: در جنگ بدر، حولۀ سرخ رنگی مفقود شد. بعضی از منافقان گفتند: شاید پیامبر صلی الله علیه و آله آن را گرفته باشد. (الکشاف، ج 1، ص 434؛ الصّافی، ج 1، ص 396)

2) 2) . نقل شده: در جنگ بدر میان جوانان و پیرمردان بر سر غنایم به دست آمده اختلاف شد. جوانان چون خود غنایم را به دست آورده بودند ادّعا داشتند که پیرمردان سهمی از آن ندارند. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 797؛ الکشاف، ج 2، ص 194)

3) 3) . مراد از «انفال» با توجّه به شأن نزول، «غنایم جنگ بدر»است که برخی از مسلمانان در چگونگی تقسیم آن مشاجره کردند. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 795؛ الکشاف، ج 2، ص 194)

4. شکست
17. غنیمت‌طلبی، از عوامل شکست مجاهدان:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ. آل‌عمران (3) 152

غنیمت‌طلبی بادیه‌نشینان

18. بادیه‌نشینان متخلّف از سفر به مکّه، در طمع غنایم خیبر:

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. فتح (48) 15

غنیمت‌طلبی در جاهلیّت

19. دستیابی به غنیمت، انگیزۀ مردم دوران جاهلیّت، در جنگها و نزاعهای خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. (1)

نساء (4) 94

غنیمت‌طلبی متخلّفان

20. کسب غنیمت در سایۀ پیروزی ظاهری، رستگاری بزرگ (فوز عظیم)، از دیدگاه مسلمانان متخلّف از جهاد:

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ ... وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً.

نساء (4) 72 و 73

21. تبعیّت متخلّفان از جهاد، از پیامبر صلی الله علیه و آله ، در صورت دستیابی آسان به غنایم:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ. (2)توبه (9) 42

غنیمت‌طلبی مسلمانان

22. نهی خداوند از تعرّض نابه‌جای برخی مسلمانان به افراد، برای دستیابی به غنیمت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. (3)

نساء (4) 94

غنیمت‌طلبی منافقان

23. تأسّف منافقان برای از دست دادن غنیمت، پس از پایان جهاد و مشاهدۀ پیروزی مجاهدان:

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از «کذٰلک کنتم من قبل» چگونگی‌جنگ در دوران جاهلیّت باشد

2) 2) . روایت شده که «عرضاً قریباً» را به معنای غنیمت نزدیک تفسیر فرموده‌اند. (تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 222، ح 168)

3) 3) . «کذٰلک کنتم من قبل» یعنی در آغاز که اسلام آورده‌بودید. (الکشاف، ج 1، ص 553)

قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً. (1)

نساء (4) 72

24. تحصیل غنیمت، در صورت همراه بودن با مجاهدان، آرزوی منافقان پس از پایان جهاد و مشاهدۀ پیروزی مسلمانان:

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. نساء (4) 72 و 73

25. شرکت منافقان در جنگ، تنها برای تأمین منافع شخصی و سهیم شدن در غنایم جنگی:

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ .... نساء (4) 141

غنیمت غزوۀ احُد

26. دستیابی مسلمانان پیکارگر احُد بر غنایم جنگی، به دنبال شکست ابتدایی مشرکان قریش:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ. (2)آل‌عمران (3) 152

27. جمعی از پیکارگران احُد، در پی دنیا و گردآوری غنایم:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ. آل‌عمران (3) 152

28. غنیمت‌طلبی برخی مسلمانان، سبب شکست آنان در جنگ احد:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ. آل‌عمران (3) 152

29. رفع اندوه و حسرت از مسلمانان در نبرد احُد، برای از دست دادن غنایم جنگی، فلسفۀ ابتلای آنان به غم و اندوه از دست دادن پیروزی:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ. آل‌عمران (3) 152 و 153


1) 1) . بیشتر مفسّران، آیه را دربارۀ منافقان می‌دانند.(مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 114)

2) 2) . آیه دربارۀ غزوۀ احُد است. (الکشاف، ج 1، ص 427)

30. اختلاف و نزاع برخی رزمندگان احُد، در تقسیم غنایم:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ. آل‌عمران (3) 152

نیز --< احُد (غزوه)

غنیمت غزوۀ بدر

31. غنایم غزوۀ بدر، روزی پاکیزه برای مسلمانان صدر اسلام، از جانب خداوند:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ. (1)انفال (8) 26

32. ناخشنودی برخی مسلمانان از حکم خدا، دربارۀ تقسیم غنایم جنگ بدر:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

کَمٰا أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَکٰارِهُونَ. انفال (8) 1 و 5

33. درخواست برخی مسلمانان از پیامبر صلی الله علیه و آله ، مبنی بر بهره‌مند ساختن آنان از غنایم جنگ بدر:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. (2)انفال (8) 1

34. بهره‌مندی مسلمانان از غنایم بدر، از جانب خداوند، به منظور شکرگزاری در برابر وی:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ.

انفال (8) 26

35. حلّیّت غنایم به دست آمده از دشمنان، در غزوۀ بدر، برای مجاهدان:

مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَکُونَ لَهُ أَسْریٰ حَتّٰی یُثْخِنَ فِی الْأَرْضِ تُرِیدُونَ عَرَضَ الدُّنْیٰا وَ اللّٰهُ یُرِیدُ الْآخِرَةَ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

فَکُلُوا مِمّٰا غَنِمْتُمْ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. (3)

انفال (8) 67 و 69

36. پیدایش اختلاف میان مجاهدان مسلمان، در غنایم جنگ بدر:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. (4)انفال (8) 1


1) 1) . مقصود از «أیّدکم بنصره» امداد ملائکه در جنگ بدر، و مقصود از «الطّیّبات» غنایم است. (الکشاف، ج 2، ص 213؛ زاد المسیر، ج 2، ص 202)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از «یسئلونک عن الأنفال»، درخواست پرداخت غنایم به آنان باشد. برخی از مسلمانان از تقسیم غنایم غزوۀ بدر ناراضی بودند. (مجمع‌البیان، ج 3 -\4، ص 795؛ زاد المسیر، ج 2، ص 186))

3) 3) . آیات یاد شده، دربارۀ جنگ بدر است. (مجمع‌البیان،ج 3 -\4، ص 858 ؛ الدرالمنثور، ج 3، ص 201)

4) 4) . از «عبادة بن صامت» نقل شده که خطاب به مجاهدان بدر گفت: آیۀ مذکور دربارۀ ما نازل شده، آنگاه که در انفال اختلاف کردیم. (الکشاف، ج 2، ص 195)

37. علاقه‌مندی مجاهدان بدر به گرفتن غنیمت، پیش از غلبۀ کامل بر دشمن:

مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَکُونَ لَهُ أَسْریٰ حَتّٰی یُثْخِنَ فِی الْأَرْضِ تُرِیدُونَ عَرَضَ الدُّنْیٰا وَ اللّٰهُ یُرِیدُ الْآخِرَةَ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

فَکُلُوا مِمّٰا غَنِمْتُمْ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ.

انفال (8) 67 و 69

غنیمت غزوۀ بنی‌قریظه

38. وعدۀ الهی به دستیابی مسلمانان بر غنایم اهل‌کتاب، در غزوۀ بنی‌قریظه، در پی امداد خدا:

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ ... وَ أَنْزَلَ الَّذِینَ ظٰاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ صَیٰاصِیهِمْ وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِیقاً وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً. (1)احزاب (33) 22 و 26 و 27

نیز --< بدر (غزوه)، غنایم غزوۀ بدر

غنیمت غزوۀ بنی‌نضیر

39. قرار گرفتن اموال باقیمانده از بنی‌نضیر در اختیار پیامبر صلی الله علیه و آله پس از پایان غزوه با آنان:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ فَاعْتَبِرُوا یٰا أُولِی الْأَبْصٰارِ

وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمٰا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لاٰ رِکٰابٍ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

حشر (59) 2 و 6

40. دستیابی مسلمانان به غنایم و فیء بنی‌نضیر:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ فَاعْتَبِرُوا یٰا أُولِی الْأَبْصٰارِ

وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمٰا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لاٰ رِکٰابٍ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

حشر (59) 2 و 6

41. ایثارگری انصار از سهم خویش از غنایم و فیء بنی‌نضیر و واگذاری آن به مهاجران نیازمند:

وَ مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمٰا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لاٰ رِکٰابٍ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هٰاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لاٰ یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حٰاجَةً مِمّٰا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. حشر (59) 6 و 9


1) 1) . منظور از «اهل‌کتاب» در آیه، به اتّفاق مفسّران، بنی‌قریظه است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 551؛ روح‌المعانی، ج 12، جزء 21، ص 265)

غنیمت غزوۀ خیبر

42. دستیابی مسلمانان به غنایم فراوان خیبر، از آیه‌های خدا برای مؤمنان:

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. (1)

فتح (48) 20

43. نوید به پیروزی قریب‌الوقوع مسلمانان و در پی داشتن غنایم بسیار، در غزوۀ خیبر:

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (2)فتح (48) 15

44. بادیه‌نشینان متخلّف، در پی تغییر وعدۀ خداوند به مؤمنان، برای دستیابی آنان به غنایم خیبر:

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ ...

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. فتح (48) 11 و 15

45. تحریم غنایم خیبر بر بادیه‌نشینان متخلّف از سفر عمره (حدیبیّه):

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ ...

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (3)فتح (48) 11 و 15

46. بادیه‌نشینان متخلّف از سفر به مکّه، در طمع غنایم جنگ خیبر:

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ ...

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. فتح (48) 11 و 15

47. غنایم سرشار خیبر، موهبت الهی به پیروزمندان آزمون حدیبیّه:

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ ... وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهٰا .... فتح (48) 18 و 19

نیز --< خیبر (غزوه)


1) 1) . مشارالیه «هذه» غنیمتهای خیبر است. (الکشاف، ج 4،ص 340)

2) 2) . آیۀ شریفه، دربارۀ جنگ خیبر است و خداوند از حرکت مسلمانان به این جنگ با عبارت حرکت به سوی غنایم یاد کرده است. از این نکته استفاده می‌شود که خداوند به طور ضمنی، نوید فتح خیبر و غنایم آن را برای جبران مشکلات سفر حدیبیّه، به مسلمانان داده است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 174؛ الکشاف، ج 4، ص 337)

3) 3) . «الأعراب»، متخلّفان از حدیبیّه‌اند که هنگام سفر پیامبر صلی الله علیه و آله در سال حدیبیّه برای عمره این اعراب [بیابان‌نشینان] تخلّف کرده بودند و مقصود از «نفعاً» پیروزی و غنیمت است. (الکشاف، ج 4، ص 236؛ زبدةالتفاسیر، ج 6 ، ص 378 -\379)

مالکیّت غنیمت

48. تعیین مالکیّت انفال و غنایم جنگ، پرسش مکرّر مسلمانان صدر اسلام از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله :

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ .... انفال (8) 1

49. غنیمت‌گیرندگان، از مالکان غنایم جنگی:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا یَوْمَ الْفُرْقٰانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. انفال (8) 41

فَکُلُوا مِمّٰا غَنِمْتُمْ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. انفال (8) 69

50. خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، مالک اصلی غنایم جنگی:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ ... (1)الانفال (8) 1

محرومیّت از غنیمت

51. حسرت و تأسّف متخلّفان از جهاد، بر محرومیّت‌شان از غنایم جنگی:

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. نساء (4) 73

52. محرومیّت متخلّفان در ماجرای صلح حدیبیّه، از غنایم خیبر:

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. فتح (48) 15

مصادیق غنیمت

1. اسیر

53. نیروهای به اسارت درآمده در میدان جنگ، از جمله غنایم جنگی:

وَ أَنْزَلَ الَّذِینَ ظٰاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ صَیٰاصِیهِمْ وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِیقاً. احزاب (33) 26

نیز --< اسارت، حکم اسارت، اسیر

2. خانه

54. خانه‌های یهود بنی‌قریظه، از جمله غنایم جنگی:

وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً.

احزاب (33) 27

3. زمین

55. سرزمین یهود بنی‌قریظه، از مصادیق غنیمت:

وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً.

احزاب (33) 27

4. فیء

--< فیء

5. مال

56. اموال یهود بنی‌قریظه، از موارد غنیمت:

وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً.

احزاب (33) 27


1) 1) . بنا بر اینکه «لام» در «للّه و الرّسول» برای بیان ملکیّت باشد. (المیزان، ج 9، ص 9 -\10)

مصارف غنیمت

1. مجاهدان

57. مجاهدان، دارای حق استفاده از غنایم بدر:

فَکُلُوا مِمّٰا غَنِمْتُمْ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. انفال (8) 69

2. مهریّه

58. لزوم پرداخت مهریّۀ زنان مشرک جدا شده از مردان مسلمان شدۀ خود، از غنایم جنگی:

وَ إِنْ فٰاتَکُمْ شَیْءٌ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ إِلَی الْکُفّٰارِ فَعٰاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِینَ ذَهَبَتْ أَزْوٰاجُهُمْ مِثْلَ مٰا أَنْفَقُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ. (1)

ممتحنه (60) 11

نیز --< خمس، مصارف خمس

وعدۀ غنیمت

59. وعدۀ خداوند به مؤمنان، مبنی بر دستیابی آنان به غنایمی، افزون بر غنایم خیبر:

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً ... وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا ... (2)فتح (48) 20 و 21

60. وعدۀ خداوند به دستیابی مسلمانان پیکارگر احُد بر غنایم جنگی، به دنبال شکست ابتدایی مشرکان قریش:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ. آل‌عمران (3) 152

61. وعدۀ الهی به دستیابی مسلمانان بر غنایم اهل‌کتاب در غزوۀ بنی‌قریظه، در پی امداد خدا:

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ ... وَ أَنْزَلَ الَّذِینَ ظٰاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ صَیٰاصِیهِمْ وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِیقاً وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً. (3)احزاب (33) 22 و 26 و 27

62. نوید به پیروزی قریب‌الوقوع مسلمانان و در پی داشتن غنایم بسیار، در غزوۀ خیبر:

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (4)فتح (48) 15

نیز --< فیء


1) 1) . بر اساس یک قول در تفسیر آیه است. (مجمع‌البیان،ج 9 -\10، ص 412؛ الکشاف، ج 4، ص 519)

2) 2) . با توجّه به اینکه آیۀ قبل، در زمینۀ غنایم خیبر بود، واژۀ «اخریٰ» در مقایسه با غنایم خیبر به‌کار رفته است

3) 3) . منظور از «اهل‌کتاب» در آیه به اتّفاق مفسّران، بنی‌قریظه است. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 551؛ روح‌المعانی، ج 12، جزء 21، ص 265)

4) 4) . آیۀ شریفه، دربارۀ جنگ خیبر است و خداوند از حرکت مسلمانان به این جنگ با عبارت حرکت به سوی غنایم یاد کرده است. از این نکته استفاده می‌شود که خداوند به طور ضمنی، نوید فتح خیبر و غنایم آن را برای جبران مشکلات سفر حدیبیّه، به مسلمانان داده است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 174؛ الکشاف، ج 4، ص 337)

غوّاصی

اشاره

غوص، رفتن زیر آب و بیرون آوردن چیزی گرانبها و غیر آن است. (1)غوّاص کسی است که برای استخراج مروارید و صدف با شتاب به دریا فرو می‌رود. (2)در این مدخل از مشتقّات «غوص» و جملات مفید این معنا استفاده شده است.

حکم غوّاصی

1. جواز غوّاصی و استخراج اشیای قیمتی و زینتی، از دریا:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ ... وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا .... نحل (16) 14

وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ ... وَ مِنَ الشَّیٰاطِینِ مَنْ یَغُوصُونَ لَهُ .... انبیاء (21) 81 و 82

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ ... وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا .... فاطر (35) 12

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ ... فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ تَجْرِی بِأَمْرِهِ رُخٰاءً حَیْثُ أَصٰابَ وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ. ص (38) 34 و 36 و 37

2. وجوب پرداخت خمس منافع به دست آمده، از راه غوّاصی:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ ... (3)انفال (8) 41

شکر غوّاصی

--< همین مدخل، نعمت غوّاصی

غوّاصی جنّیان

--< همین مدخل، غوّاصی شیطانها

غوّاصی در دوران سلیمان علیه السلام

3. رواج غوّاصی، در حکومت سلیمان علیه السلام :

وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ ... وَ مِنَ الشَّیٰاطِینِ مَنْ یَغُوصُونَ لَهُ .... انبیاء (21) 81 و 82

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ ... وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ. ص (38) 34 و 37

نیز --< همین مدخل، غوّاصی شیطانها

غوّاصی شیطانها

4. شیطانها، موجوداتی آشنا به فنّ شنا و غوّاصی:

وَ مِنَ الشَّیٰاطِینِ مَنْ یَغُوصُونَ لَهُ .... انبیاء (21) 82

وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ. ص (38) 37

5. غوّاصی گروهی از شیاطین جنّ، برای سلیمان علیه السلام :

وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ ... وَ مِنَ الشَّیٰاطِینِ مَنْ یَغُوصُونَ لَهُ .... انبیاء (21) 81 و 82

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ ... وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ. ص (38) 34 و 37

فواید غوّاصی

6. غوّاصی در دریا، راهی برای دستیابی به اشیای قیمتی و زینتی آن:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ ... وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا .... نحل (16) 14


1) 1) . مفردات، ص 619 ، «غوص»

2) 2) . لسان‌العرب، ج 10، ص 144، «غوص»

3) 3) . از جملۀ مصادیق «غنیمت» منافع غوص است که خمس آن واجب است. (جواهرالکلام، ج 16، ص 5؛ زبدةالبیان، ص 208)

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ ... وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا .... فاطر (35) 12

نیز --< همین مدخل، غوّاصی در دوران سلیمان علیه السلام

نعمت غوّاصی

7. غوّاصی در دریا و استخراج اشیای قیمتی از آن، نعمتی شایستۀ شکرگزاری:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ ... وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ. (1)نحل (16) 14

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ ... وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ. فاطر (35) 12

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ ... فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ ...

وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ

هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا .... ص (38) 34 و 36 و 37 و 39

غیّ

غیّ، نادانی و جهل از روی عقیدۀ فاسد را گویند و در آیۀ «فسوف یلقون غیّاً» [مریم (19) 59] «غیّ» به معنای عذاب است؛ یعنی او را در عذاب می‌اندازیم، چون «غیّ» که به جهت عقیدۀ فاسد باشد، سبب آن شده است. (2)برخی مفسّران، مقصود از «غیّاً» در آیۀ مذکور را نهری در پایین جهنّم دانسته‌اند که در آن خون و چرک جاری است (3)و برخی آن را کوهی از مسّ در دوزخ دانسته‌اند (4)که جایگاه ضایع‌کنندگان نماز و کسانی است که از شهوات و خواسته‌های نفسانی پیروی نموده‌اند. غیّ به معنای گمراهی، در مدخل ضلالت آمده است.

غیب

اشاره

غیب، به معنای غایب شدن چیزی از دید چشم، حس و یا از علم انسان است، و برای هر چیزی که نسبت به انسان، غیب و غایب است به‌کار می‌رود؛ امّا نسبت به خدا کلمۀ غیب به‌کار نمی‌رود، زیرا هیچ چیزی از او غایب نیست. کلام خدا در آیۀ «یؤمنون بالغیب» یعنی ایمان به چیزی که حواس آن را درک نمی‌کند و عقول ابتدایی نیز اقتضای درک آن را ندارد، و فقط با خبر انبیا دانسته می‌شود. (5)در این مدخل از واژۀ «غیب» و آیاتی که متضمّن مفاهیم غیبی است، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: جهل به غیب، عالمان به غیب، علم غیب، علم غیب خدا، غیب‌گویی قرآن.

اخبار غیبی

اخبار غیبی خدا

--< خدا، اخبار غیبی خدا و نیز همین مدخل، علم غیب خدا


1) 1) . «واو» در «و لعلّکم تشکرون» برای بیان این است که تمام موارد مذکور در آیه، نعمتهای خداوند است. (مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 545) شکر در آیه ناظر به تمام نعمتهای مذکور، از جمله استخراج با غوّاصی است. (المیزان، ج 12، ص 216 -\217)

2) 2) . مفردات، ص 620 ، «غوی»؛ مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ،ص 803

3) 3) . الدرالمنثور، ج 5، ص 528؛ روح‌المعانی، ج 9،جزء 16، ص 160

4) 4) . البرهان، ج 3، ص 722، ح 3

5) 5) . مفردات، ص 616 -\617 ، «غیب»

اخبار غیبی خضر علیه السلام

--< همین مدخل، علم غیب خضر علیه السلام

اخبار غیبی عیسی علیه السلام

--< همین مدخل، علم غیب عیسی علیه السلام

اخبار غیبی قرآن

--< همین مدخل، غیب گویی قرآن

اخبار غیبی محمد صلی الله علیه و آله

--< همین مدخل، علم غیب محمد علیه السلام

اخبار غیبی یعقوب علیه السلام

--< همین مدخل، علم غیب یعقوب علیه السلام

انسان و علم غیب

--< همین مدخل، جهل به غیب

ایمان به غیب

1. ایمان به غیب، از صفات اهل تقوا:

... لِلْمُتَّقِینَ اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ ....

بقره (2) 2 و3

2. ایمان به غیب، از عوامل رستگاری:

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ .... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. بقره (2) 3 و 5

3. ایمان به غیب، از عوامل هدایت انسان به راه حق:

ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ ... أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ .... بقره (2) 2 و 3 و 5

برادران یوسف و علم غیب

--< همین مدخل، جهل به غیب

تشبیه غیب

4. تشبیه حقایق غیبی (معاد) به امور حسی، راهی برای آگاهی بشر از آن:

فَقُلْنٰا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهٰا کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰهُ الْمَوْتیٰ .... بقره (2) 73

وَ لَقَدْ جِئْتُمُونٰا فُرٰادیٰ کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ....

انعام (6) 94

... کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ. اعراف (7) 29

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ.

اعراف (7) 57

وَ عُرِضُوا عَلیٰ رَبِّکَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونٰا کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ .... کهف (18) 48

یَوْمَ نَطْوِی السَّمٰاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ .... انبیاء (21) 104

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ. روم (30) 19

وَ اللّٰهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَسُقْنٰاهُ إِلیٰ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا کَذٰلِکَ النُّشُورُ. فاطر (35) 9

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ. زخرف (43) 11

... وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ الْخُرُوجُ. (1)

ق (50) 11


1) 1) . جملۀ «کذٰلک الخروج» اشاره به معاد دارد و معاد ازامور غیبی است؛ یعنی حقیقت آن اکنون بر بشر نامعلوم است، ولی خداوند برای نزدیک کردن این معرفت غیبی به ذهن بشر، نمونه‌هایی از آن را در جهان طبیعت قرار داده است تا راه درک آن را هموارتر سازد. (المیزان، ج 18، ص 341)

خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ. قمر (54) 7

یَوْمَ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ سِرٰاعاً کَأَنَّهُمْ إِلیٰ نُصُبٍ یُوفِضُونَ. معارج (70) 43

یَوْمَ یَکُونُ النّٰاسُ کَالْفَرٰاشِ الْمَبْثُوثِ.

قارعه (101) 4

نیز --< تشبیه، تشبیه معاد

جنّیان و علم غیب

--< همین مدخل، جهل به غیب

جهل به غیب

5. علم غیب و آگاهی به فرجام امور، غیر قابل دسترسی برای انسان:

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ مٰا یَشْعُرُونَ أَیّٰانَ یُبْعَثُونَ. نمل (27) 65

أَ عِنْدَهُ عِلْمُ الْغَیْبِ فَهُوَ یَریٰ. (1)نجم (53) 35

أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ. قلم (68) 47

6. مشرکان، نا آگاه از امور غیبی و ناتوان از ارتباط با عالم غیب:

أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً

کَلاّٰ ... وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا. مریم (19) 78 و 79 و 81

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ مٰا یَشْعُرُونَ أَیّٰانَ یُبْعَثُونَ. نمل (27) 65

وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ

أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ. قلم (68) 45 و 47

7. جهل و ناآگاهی انسانها، از امور غیبی جهان:

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ .... آل‌عمران (3) 179

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ الْأَرْضِ وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. انعام (6) 59

إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْأَرْحٰامِ وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ مٰا ذٰا تَکْسِبُ غَداً وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. لقمان (31) 34

8. آگاهی پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان از امور غیبی (قصّۀ نوح علیه السلام و قومش)، پس از تعلیم خدا به آنان:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ ... تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ.

هود (11) 48 و 49

9. ناآگاهی فرشتگان، از برخی امور غیبی و نهانی جهان:

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ. بقره (2) 30 و 33


1) 1) . همزۀ استفهام در «أعنده» استفهام توبیخی و انکاری است. (التبیان، ج 9، ص 434؛ اعراب‌القرآن، درویش، ج 9، ص 365)

10. جهل شیاطین از اخبار غیبی آسمان، به رغم تلاش برای دستیابی به آنها:

إِنّٰا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِزِینَةٍ الْکَوٰاکِبِ

وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ مٰارِدٍ

لاٰ یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلیٰ وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جٰانِبٍ.

صافّات (37) 6 -\8

11.اعتراف عیسی علیه السلام به ناآگاهی خود، از اسرار درونی خداوند:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ... قٰالَ ... تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ.

مائده (5) 116

12. اعتراف برادران یوسف به جهل و ناآگاهی خود از امور غیبی:

... مٰا فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ ... ارْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا وَ مٰا کُنّٰا لِلْغَیْبِ حٰافِظِینَ.

یوسف (12) 80 و 81

13. جهل جنّیان دربار سلیمان علیه السلام به امور غیبی:

وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ ... فَلَمّٰا قَضَیْنٰا عَلَیْهِ الْمَوْتَ مٰا دَلَّهُمْ عَلیٰ مَوْتِهِ إِلاّٰ دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ.

سبأ (34) 12 و 14

سوگند به غیب

14. سوگند خداوند به غیب و شهود جهان هستی، برای حقانیت قرآن:

فَلاٰ أُقْسِمُ بِمٰا تُبْصِرُونَ

وَ مٰا لاٰ تُبْصِرُونَ

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ

وَ مٰا هُوَ بِقَوْلِ شٰاعِرٍ قَلِیلاً مٰا تُؤْمِنُونَ

وَ لاٰ بِقَوْلِ کٰاهِنٍ قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ

تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ.

حاقّه (69) 38 -\43

عالمان به غیب

--< علم، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب

علم غیب

اشاره

--< علم، علم غیب

علم غیب خدا

--< علم، علم غیب، علم غیب خدا

علم غیب خضر علیه السلام

--< علم، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، خضر علیه السلام

علم غیب عیسی علیه السلام

--< علم، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، عیسی علیه السلام

علم غیب محمّد صلی الله علیه و آله

--< علم، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، محمّد صلی الله علیه و آله

علم غیب موسی علیه السلام

--< علم، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، موسی علیه السلام

علم غیب نوح علیه السلام

--< علم، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، نوح علیه السلام

علم غیب یعقوب علیه السلام

--< علم، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، یعقوب علیه السلام

علم غیب یوسف علیه السلام

--< علم، علم غیب، دریافت‌کنندگان علم غیب، یوسف علیه السلام

غیب آسمانها

اشاره

15. وجود حقایق غیبی و دور از دسترس بشر در آسمانها:

... إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ .... بقره (2) 33

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... هود (11) 123

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... نحل (16) 77

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... کهف (18) 26

قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... فرقان (25) 6

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ .... نمل (27) 65

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ مٰا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مٰا یُعْلِنُونَ

وَ مٰا مِنْ غٰائِبَةٍ فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. نمل (27) 74 و 75

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ....

فاطر (35) 38

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ....

حجرات (49) 18

16. احاطۀ علمی خداوند به غیب آسمانها:

... إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ....

بقره (2) 33

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... (1)

هود (11) 123

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... نحل (16) 77

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... کهف (18) 26

قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... فرقان (25) 6

أَلاّٰ یَسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْءَ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مٰا تُخْفُونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ. (2)نمل (27) 25

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ مٰا یَشْعُرُونَ أَیّٰانَ یُبْعَثُونَ. نمل (27) 65

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ مٰا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مٰا یُعْلِنُونَ

وَ مٰا مِنْ غٰائِبَةٍ فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. نمل (27) 74 و 75

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ....

فاطر (35) 38

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ....

حجرات (49) 18

مالک غیب آسمانها

17. مالکیّت غیب آسمانها، در انحصار خداوند:

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ .... هود (11) 123

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... نحل (16) 77

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... کهف (18) 26

غیب زمین

18. علم خداوند، بر غیب و نهان زمین:

... إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ ... وَ الْأَرْضِ .... بقره (2) 33


1) 1) . مقصود، علم خدا به غیب آسمانها است. (مجمع‌البیان،ج 5 -\6 ، ص 313)

2) 2) . «خبء» به معنای مستور و پوشیده است. (مفردات، ص 274، «خبء»)

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... هود (11) 123

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... نحل (16) 77

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... کهف (18) 26

قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... فرقان (25) 6

أَلاّٰ یَسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْءَ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مٰا تُخْفُونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ. نمل (27) 25

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ .... نمل (27) 65

وَ مٰا مِنْ غٰائِبَةٍ فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. نمل (27) 75

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ....

فاطر (35) 38

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ....

حجرات (49) 18

19. مالکیّت غیب زمین، در انحصار خداوند:

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ ... وَ الْأَرْضِ .... هود (11) 123

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... نحل (16) 77

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... کهف (18) 26

20. امور غیبی زمین، در حیطۀ علم خداوند:

... إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ ... وَ الْأَرْضِ .... بقره (2) 33

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... هود (11) 123

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... نحل (16) 77

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... کهف (18) 26

قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... فرقان (25) 6

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ .... نمل (27) 65

وَ مٰا مِنْ غٰائِبَةٍ فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ. نمل (27) 75

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ....

فاطر (35) 38

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ....

حجرات (49) 18

غیب‌گویی قرآن

--< قرآن، غیب‌گویی قرآن

غیب و ایمان

21. ایمان و کفر (پاکی و ناپاکی) واقعی انسانها، از امور غیبی:

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ ... (1)آل‌عمران (3) 179

غیب و سنّت خدا

22. آگاه نکردن همۀ انسانها به اسرار غیبی دیگران، سنّت الهی:

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ ... (2)آل‌عمران (3) 179


1) 1) . مقصود از «الغیب» در این آیه، مؤمن و منافق بودن افراد است. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 894)

2) 2) . «و ما کان اللّه لیطلعکم...» در صدد بیان این معنا است که خداوند گرچه ناپاکان را از پاکان مشخص خواهد کرد، ولی این تفکیک از طریق مشکلات، جنگها و مسائل دیگر است، نه از راه آشنا ساختن مردم به غیب و نهان دیگران

غیب و شیاطین

23. شیاطین، ناتوان از شنود اخبار غیبی از آسمان:

... اَلسَّمٰاءَ الدُّنْیٰا ... وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ مٰارِدٍ لاٰ یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلیٰ وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جٰانِبٍ. صافّات (37) 6 -\8

24. شیاطین، درصدد دستیابی به اطّلاعات موجود در آسمان و اخبار مربوط به امور غیبی اهل زمین:

إِنّٰا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا ... وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ مٰارِدٍ لاٰ یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلیٰ وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جٰانِبٍ. (1)صافّات (37) 6 -\8

غیب و مشرکان

25. مشرکان، فاقد آگاهی از امور و مسائل غیبی و ناتوان از ارتباط به عالم غیب:

فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ إِنْ کٰانُوا صٰادِقِینَ.

طور (52) 34

أَمْ لَهُمْ شُرَکٰاءُ فَلْیَأْتُوا بِشُرَکٰائِهِمْ إِنْ کٰانُوا صٰادِقِینَ

أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ.

قلم (68) 41 و 47

غیب و ملائکه

26. فرشتگان، فاقد علوم غیبی آموخته شده به آدم علیه السلام از سوی خدا:

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ. (2)بقره (2) 30 -\33

27. اطّلاعات و اخبار غیبی مربوط به اهل زمین، در اختیار فرشتگان آسمان:

إِنّٰا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا ... وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ مٰارِدٍ لاٰ یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلیٰ وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جٰانِبٍ. (3)صافّات (37) 6 -\8

غیب و مؤمنان

28. برخی از مؤمنان، خواستار آگاهی از غیب و نهان انسانها، برای شناختن افراد مؤمن از غیر مؤمن:

... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ ... (4)

آل‌عمران (3) 179


1) 1) . گوش فرا دادن شیاطین به سخنان فرشتگان آسمان، با هدف دستیابی به امور غیبی، مربوط به اهل زمین و اطلاعات موجود در آسمان صورت می‌گرفته، و مقصود از «ملأ اعلیٰ» فرشتگان است. (المیزان، ج 17، ص 123)

2) 2) . خطاب آیات به ملائکه است

3) 3) . گوش فرا دادن شیاطین به سخنان فرشتگان آسمان، با هدف دستیابی به امور غیبی مربوط به اهل زمین و اطلاعات موجود در آسمان صورت می‌گرفته، و مقصود از «ملاء الاعلی» فرشتگان آسمان است که مقامی والا دارند. (المیزان، ج 17، ص 123)

4) 4) . در شأن نزول آیه آمده است که برخی مؤمنان، خواهان‌علامتی بودند تا با آن، منافقان را از مؤمنان باز شناسند. آنگاه خداوند آیۀ مزبور را نازل کرد. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 895 ؛ الدرالمنثور، ج 2، ص 104)

غیب و نبوّت

29. منافات نداشتن جهل به غیب، با امر رسالت و پیامبری:

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ... وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ .... انعام (6) 50

قُلْ لاٰ أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ مٰا مَسَّنِیَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ. اعراف (7) 188

وَ یَقُولُونَ لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلّٰهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ.

یونس (10) 20

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ.

هود (11) 25 و 31

قُلْ مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ. احقاف (46) 9

نیز --< خدا، اخبار غیبی خدا و سرّ و علم، علم خدا و قیامت

غیبت

اشاره

غیبت آن است که برادر [دینی] خود را بدانچه او را ناخوش آید یاد کنی، پس اگر آن چیز در او باشد، غیبت و اگر نباشد بهتان نامیده می‌شود؛ خواه این [بدگویی] با قول باشد یا فعل و خواه با اشاره باشد یا کنایه (1)و خواه در امور دینی باشد یا دنیوی و خواه در لباسش باشد یا خانه. (2)در این مدخل از «لایغتب بعضکم»، «لایحب اللّه الجهر بالسّوء» و آیات دیگری که مفید معنای غیبت باشد، استفاده شده است.

آثار غیبت

1. غیبت مؤمنان از یکدیگر، عامل گسستن اخوّت ایمانی آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ .... حجرات (49) 12

2. غیبت و بازگویی عیوب دیگران، مایۀ هتک حرمت و آبروی آنان:

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً. (3)نساء (4) 148

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ .... حجرات (49) 12

احکام غیبت

3. حرمت غیبت و بازگو کردن عیوب دیگران:

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ ....

نساء (4) 148


1) 1) . زبدةالبیان، ص 530

2) 2) . جامع‌السّعادات، ج 2، ص 293

3) 3) . مقصود از «بالسّوء» بیان عیوب دیگران است. (المیزان، ج 5، ص 123)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً .... حجرات (49) 12

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ. (1)همزه (104) 1

4. جواز غیبت و بازگویی عیوب ظالم، از سوی مظلوم:

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً. (2)نساء (4) 148

5. جواز غیبت و بازگویی عیوب کافر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً ... (3)

حجرات (49) 12

6. جواز غیبت و بازگویی پذیرایی ناشایست میزبان، از سوی مهمان:

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ ... (4)نساء (4) 148

تشبیه غیبت

7. تشبیه غیبت مؤمن و هتک حرمت وی، به خوردن گوشت بدن بی‌جان وی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ .... حجرات (49) 12

توبه از غیبت

8. خداوند، پذیرای توبۀ غیبت‌کنندگان از برادران ایمانی خود:

... وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ. حجرات (49) 12

زمینه‌های غیبت

1. تجسّس

9. روحیّۀ تجسّس در زندگی دیگران، مایۀ کشیده شدن به غیبت آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ. حجرات (49) 12

2. ثروت‌اندوزی

10. ثروت‌اندوزی، زمینۀ عیب‌جویی و غیبت از دیگران:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ. همزه (104) 1 و 2

3. سوءظنّ

11. بدگمانی به دیگران، زمینۀ کشیده شدن آدمی به غیبت از آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ ... وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً .... حجرات (49) 12

غیبت از ظالم

--< همین مدخل، احکام غیبت


1) 1) . «لمز» به معنای غیبت کردن و تلاش برای کشف عیوب دیگران است. (مفردات، ص 747، «لمز»)

2) 2) . مقصود از «السّوء» بیان عیوب دیگران است. با توجّه به استثنای «إلّا من ظلم» مطلب یاد شده قابل استفاده است. (المیزان، ج 5، ص 123)

3) 3) . آیه اشاره دارد که غیبت کافر جایز است. (زبدةالبیان،ص 530)

4) 4) . در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که بازگو کردن [غیبت] مهمانی ناشایست، از سوی مهمان جایز است. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 568، ح 648)

غیبت از غیر مؤمن

--< همین مدخل، احکام غیبت

کیفر غیبت

12. گرفتاری به آتش جهنّم، کیفر غیبت و عیب‌جویی از دیگران:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

کَلاّٰ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا الْحُطَمَةُ

نٰارُ اللّٰهِ الْمُوقَدَةُ. همزه (104) 1 و 4 -\6

گناه غیبت

--< همین مدخل، احکام غیبت

مبارزه با غیبت‌کنندگان

13. لزوم مبارزه با غیبت‌کنندگان، با ترک همنشینی و مجالست با آنان:

وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ ... (1)

انعام (6) 68

موانع غیبت

1. تقوا

14. تقواپیشگی، مانع غیبت و بدگویی دیگران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ .... حجرات (49) 12

2. توجّه به حقیقت غیبت

15. توجّه به حقیقت غیبت (خوردن گوشت غیبت‌شده)، موجب تنفّر و اجتناب از آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ .... حجرات (49) 12

3. توجّه به خدا

16. توجّه به علم و آگاهی خداوند از گفته‌های انسان، مانع غیبت دیگران:

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً. نساء (4) 148

فاتح / اسماوصفات

--<فتّاح/ اسما و صفات

فاتق / اسماوصفات

این صفت فعلی خداوند، به معنای شکافنده، یک بار در قرآن آمده است: (2)

أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ کٰانَتٰا رَتْقاً فَفَتَقْنٰاهُمٰا .... انبیاء (21) 30

این صفت الهی به صورت اسمی نیز در ادعیه آمده است. (3)

فاخته بنت اسود

فاخته بنت اسود بن المطلب از قریش و همسر امیّة بن خلف است. (4)مفسّران، آیۀ 22 نساء (4) را در مورد


1) 1) . در روایتی منقول از رسول خدا صلی الله علیه و آله در ذیل آیۀ مذکور،مؤمنان از همنشینی با غیبت‌کنندگان نهی شده‌اند. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 726، ح 116)

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1048

3) 3) . دعای جوشن کبیر، بند 61، المقام الاسنی، ص 93

4) 4) . اسدالغابه، ج 7، ص 209؛ الاصابه، ج 8 ، ص 256

وی دانسته‌اند که پس از مرگ امیّه فرزندش صفوان با وی ازدواج کرد و خداوند ضمن زشت و مبغوض دانستن این عمل جاهلانه، آن را منع کرد. (1)

فادی / اسماوصفات

--<اسماعیل

فارسیان

--<ایرانیان

فارش / اسماوصفات

این صفت فعلی الهی، اسم فاعل از «فرش، یفرش، فرشاً» است. فرشاً به معنای گسترانیدن و توسعه دادن است و در قرآن دو بار در مورد زمین به کار رفته است.

... جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً .... بقره (2) 22

وَ الْأَرْضَ فَرَشْنٰاهٰا ... (2)ذاریات (51) 48

فارض / اسماوصفات

این صفت فعلی الهی، اسم فاعل از «فرض، یفرض، فرضاً» به معنای قطع کردن و بریدن و واجب گردانیدن کار را گویند، و کاربرد آن در قرآن دربارۀ واجب کردن قرآن و دستورات و احکام آن می‌باشد.

این صفت فعلی پنج بار در قرآن آمده است.

سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا .... نور (24) 1

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَهٰا فَتِلْکَ مَسٰاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاّٰ قَلِیلاً وَ کُنّٰا نَحْنُ الْوٰارِثِینَ. قصص (28) 58

مٰا کٰانَ عَلَی النَّبِیِّ مِنْ حَرَجٍ فِیمٰا فَرَضَ اللّٰهُ لَهُ سُنَّةَ اللّٰهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ کٰانَ أَمْرُ اللّٰهِ قَدَراً مَقْدُوراً

مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ لِکَیْلاٰ یَکُونَ عَلَیْکَ حَرَجٌ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً.

احزاب (33) 38 و 50

قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ وَ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ. (3)تحریم (66) 2

این صفت به صورت اسمی نیز در ادعیه آمده است. (4)

فارق / اسماوصفات

از باب «فرق، یفرق، فرقاً» به معنای فاصله انداختن و جدا نمودن دو چیز را گویند. این صفت فعلی دو بار در قرآن در مورد جدا کردن دریا برای بنی‌اسرائیل و جدا کردن قرآن آمده است:

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ .... بقره (2) 50

وَ قُرْآناً فَرَقْنٰاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النّٰاسِ ... (5)

اسراء (17) 106

این صفت الهی به صورت اسمی نیز در ادعیه آمده است. (6)


1) 1) . جامع البیان،ج 3،جزء 4،ص 421؛اسباب النزول، واحدی، ص 123؛ مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 43

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1055

3) 3) . همان، ص 1056

4) 4) . المقام السنی،ص 94؛ المصباح کفعمی، ص 356

5) 5) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1059

6) 6) . دعای جوشن کبیر، بند 61؛ جنّة الامان، ص 256

فاصل/اسماوصفات

--<خیرالفاصلین/اسماوصفات

فاطر / اسماوصفات

این اسم و صفت الهی به صورت فاعلی به معنای شکافتن، اختراع نمودن و ایجاد کردن است. (1)این اسم و صفت با اضافه به «السّموات و الارض» 6 بار در قرآن ذکر شده است: (2)انعام (6) 14؛ یوسف (12) 101؛ ابراهیم (14) 10؛ فاطر (35) 1؛ زمر (39) 46؛ شوری (42) 11

و به صورت فعلی نیز 8 بار آمده است: انعام (6) 79؛ هود (11) 51؛ اسراء (17) 51؛ طه (20) 72؛ انبیاء (21) 56؛ روم (30) 30؛ یس (36) 22؛ زخرف (43) 27

فاطمه علیها السلام

اشاره

فاطمه علیها السلام دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله ، همسر امام علی علیه السلام و محبوب‌ترین مردم نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و پارۀ تن آن حضرت است. کسی است که طبق فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله رضایت خدا در رضایت فاطمه علیها السلام و غضب خدا در غضب فاطمه علیها السلام است. (3)مفسّران، آیات بسیاری را دربارۀ مقام آن حضرت دانسته‌اند، از جمله پس از نزول آیۀ «و آت ذالقربیٰ حقّه...» (اسراء (17) 26) رسول خدا صلی الله علیه و آله ، فاطمه علیها السلام را فراخواند و فدک را به وی بخشید. (4)همچنین مقصود از «نسائنا» در آیۀ 61 سورۀ آل‌عمران (3) را فاطمه علیها السلام دانسته‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله برای مباهله با نصارای نجران وی را همراه خود آورد. (5)نیز فاطمه علیها السلام از جملۀ اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام است که ارادۀ الهی بر پاکی و عصمت او از هر نوع آلودگی تعلّق گرفته است. (6)بنا بر نظر مفسّران و محدّثان، آیۀ 24 ابراهیم (14) (7)و 19 الرّحمن (55) (8)آیات 5 تا 22 سورۀ انسان (76) دربارۀ اهل‌بیت علیهم السلام ، از جمله فاطمه علیها السلام نازل شده (9)که حکایت از مقام بلند ایشان دارد.

اهمّ عناوین: پاداش فاطمه علیها السلام و فضایل فاطمه علیها السلام .

آدم علیه السلام و فاطمه علیها السلام

--< همین مدخل، توسّل به فاطمه علیها السلام


1) 1) . الاسماء و الصّفات، بیهقی، ج 1، ص 60 -\61 ؛ اسما وصفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1040 -\1044

2) 2) . الاسماء و الصّفات، بیهقی، ج 1، ص 60 -\61 ؛ اسما وصفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1040 -\1044

3) 3) . اسدالغابه، ج 7، ص 216 و 219؛ الاصابه، ج 8 ،ص 262 -\266

4) 4) . مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 634 ؛ الدرالمنثور، ج 5،ص 273

5) 5) . مجمع‌البیان، ج 1 -\2، ص 762 -\763؛ روح‌المعانی،ج 3، جزء 3، ص 301

6) 6) . جامع‌البیان، ج 12، جزء 22، ص 9؛ تفسیر التحریر والتنویر، ج 11، جزء 22، ص 15

7) 7) . مجمع‌البیان، ج 5 -\6 ، ص 480؛ تفسیر نورالثقلین،ج 2، ص 536، ح 58 و 60

8) 8) . الدرالمنثور، ج 7، ص 697 ؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5،ص 191 -\192، ح 17 و 21

9) 9) . مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 611 ؛ الکشاف، ج 4،ص 670 ؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 469 -\477، ح 18 -\24

پاداش فاطمه علیها السلام

1. بهره‌مندی فاطمه علیها السلام از پاداش الهی، به سبب اطعام نیازمندان:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

إِنَّ هٰذٰا کٰانَ لَکُمْ جَزٰاءً وَ کٰانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً. (1)انسان (76) 8 و 9 و 22

2. بهشت و نعمتهای آن، پاداش انفاق خالصانۀ فاطمه علیها السلام به نیازمندان:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً

فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ لاٰ یَرَوْنَ فِیهٰا شَمْساً وَ لاٰ زَمْهَرِیراً

وَ دٰانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلاٰلُهٰا وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهٰا تَذْلِیلاً

وَ یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوٰابٍ کٰانَتْ قَوٰارِیرَا

قَوٰارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهٰا تَقْدِیراً

وَ یُسْقَوْنَ فِیهٰا کَأْساً کٰانَ مِزٰاجُهٰا زَنْجَبِیلاً

عَیْناً فِیهٰا تُسَمّٰی سَلْسَبِیلاً

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً

وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً

عٰالِیَهُمْ ثِیٰابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا أَسٰاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً

إِنَّ هٰذٰا کٰانَ لَکُمْ جَزٰاءً وَ کٰانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً.

انسان (76) 8 -\22

3. سرور و شادمانی فاطمه علیها السلام در قیامت، پاداش انفاق خالصانۀ وی:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً. انسان (76) 8 و 11

4. مصونیّت فاطمه علیها السلام از شرّ حوادث قیامت، پاداش اطعام خالصانۀ وی به نیازمندان:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً. انسان (76) 8 و 11

5. عدم چشمداشت فاطمه علیها السلام ، به پاداش و تشکر از سوی نیازمندان، پس از اطعام به آنان:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

إِنَّ هٰذٰا کٰانَ لَکُمْ جَزٰاءً وَ کٰانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً. انسان (76) 8 و 9 و 22

توسّل به فاطمه علیها السلام

6. توسّل آدم علیه السلام به فاطمه علیها السلام ، در توبۀ خویش:

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ ... (2)

بقره (2) 37


1) 1) . بر اساس روایات و تفاسیر شیعه و اهل‌سنّت، آیات یاد شده دربارۀ نذر روزه و اطعام امام علی و فاطمه علیهما السلام برای شفای حسن و حسین علیهما السلام نازل شده است. (تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 469 -\474، ح 18 -\24؛ الکشاف، ج 4، ص 670 ؛ مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 611 ؛ الدرالمنثور، ج 8 ، ص 371)

2) 2) . «کلمات» در آیه به پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام ازجمله فاطمه علیها السلام تفسیر شده است. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 67 ، ح 143 -\148؛ الدرالمنثور، ج 1، ص 147)

حجاب فاطمه علیها السلام

7. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظّف به آموزش حجاب به فاطمه علیها السلام و دیگر دختران خود:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ ... یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ... (1)احزاب (33) 59

8. فاطمه علیها السلام ، موظّف به حفظ حجاب خویش:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ ... یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ .... احزاب (33) 59

حقوق فاطمه علیها السلام

9. فاطمه علیها السلام ، صاحب حق، در اموال مردم:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا یَوْمَ الْفُرْقٰانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. انفال (8) 41

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً. اسراء (17) 26

10. رسول خدا صلی الله علیه و آله ، مأمور پرداخت فدک به فاطمه علیها السلام :

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً. (2)اسراء (17) 26

فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ ... (3)روم (30) 38

11. فدک، از جمله اموال عطا شده از سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله به فاطمه علیها السلام :

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ .... اسراء (17) 26

نیز --< همین مدخل، محبّت به فاطمه علیها السلام

خانۀ فاطمه علیها السلام

12. خانۀ علی و فاطمه علیهما السلام ، رفیع و با عظمت، به اذن خدا:

فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ. (4)نور (24) 36

عصمت فاطمه علیها السلام

--< همین مدخل، فضایل فاطمه علیها السلام ، عصمت

فرزندان فاطمه

13. امام حسن و امام حسین علیهما السلام فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله ، از طریق فاطمه علیها السلام :

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ


1) 1) . ادّعا شده که مقصود از «بناتک» فاطمه، رقیّه و امّ‌کلثوم علیهم السلام است. (روح‌المعانی، ج 12، جزء 22، ص 129)

2) 2) . بر اساس روایات منقول از شیعه و اهل‌سنّت، آنگاه که خداوند فدک را برای پیامبر صلی الله علیه و آله فتح کرد، آیۀ مزبور نازل شد. رسول خدا صلی الله علیه و آله ندانست مقصود از «و آت ذاالقربیٰ حقّه» چه کسانی‌اند. آنگاه خداوند به او وحی کرد که فدک را به فاطمه علیها السلام بدهد. (الکافی، ج 1، ص 543، ح 5؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 154، ح 158؛ الدرالمنثور، ج 5، ص 273 -\274؛ ینابیع‌المودّه، ج 1، ص 138 و 358 -\359)

3) 3) . بنا بر روایات منقول از عامّه و خاصّه، پس از نزول آیۀ مذکور رسول خدا صلی الله علیه و آله فدک را به فاطمه علیها السلام تسلیم کرد. (مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 478؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 189، ح 72؛ شواهدالتّنزیل، ج 1، ص 443؛ ینابیع‌المودّه، ج 1، ص 138 و 358 -\359)

4) 4) . بر اساس روایات و تفاسیر فریقین، از جملۀ «بیوت»، بیت علی و فاطمه علیهما السلام است. (الدرالمنثور، ج 6 ، ص 203؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 607 ، ح 181؛ مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 227)

فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ. (1)آل‌عمران (3) 61

إِنّٰا أَعْطَیْنٰاکَ الْکَوْثَرَ

إِنَّ شٰانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ. (2)

کوثر (108) 1 و 3

14. برخورداری پیامبر صلی الله علیه و آله از نسلی گسترده، از طریق فاطمه علیها السلام :

إِنّٰا أَعْطَیْنٰاکَ الْکَوْثَرَ. (3)کوثر (108) 1

فضایل فاطمه علیها السلام

1. اخلاص

15. اخلاص فاطمه علیها السلام ، در اطعام به نیازمندان:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. (4)انسان (76) 8 و 9

نیز --< اهل‌بیت علیهم السلام

2. از ابرار

16. فاطمه علیها السلام ، از ابرار و نیکوکاران:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً. (5)انسان (76) 5 و 8

3. از اهل‌بیت علیهم السلام

17. فاطمه علیها السلام از اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام و برخوردار از مقام عصمت:

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ. (6)

طه (20) 132

وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لاٰ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجٰاهِلِیَّةِ الْأُولیٰ وَ أَقِمْنَ الصَّلاٰةَ وَ آتِینَ الزَّکٰاةَ وَ أَطِعْنَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً. (7)

احزاب (33) 33


1) 1) . بر اساس شأن نزول آیه، مقصود از «ابناءنا» امام حسن و امام حسین علیهما السلام است. (الکشاف، ج 1، ص 368؛ الدرالمنثور، ج 2، ص 230 -\233)

2) 2) . مقصود از «کوثر» فاطمه علیها السلام است و نسل پیامبر و تداوم‌و کثرت آن از طریق او است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10 ، ص 836)

3) 3) . گفته شده: مقصود از «کوثر» فاطمه علیها السلام و کثرت نسل پیامبر از طریق وی است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 836)

4) 4) . اجماع مفسّران امامیّه و بسیاری از مفسّران اهل‌سنّت بر آن است که آیات یاد شده دربارۀ امام علی و فاطمه علیهما السلام و نذر ایشان برای روزه و اطعام خالصانه به نیازمندان بوده است. (الکشاف، ج 4، ص 670 ؛ مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 611 -\612)

5) 5) . بر اساس روایات منقول از شیعه و اهل‌سنّت، مقصود از «ابرار»، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام است. (بحارالانوار، ج 35، ص 237 -\256؛ الدرالمنثور، ج 8 ، ص 371؛ تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 469 -\476، ح 18 -\24)

6) 6) . بر اساس روایات منقول از اهل‌سنّت و شیعه، پس ازنزول آیۀ مذکور رسول خدا صلی الله علیه و آله درب خانۀ علی و فاطمه علیهما السلام می‌آمد و در حالی که آیۀ تطهیر (33/33) را تلاوت می‌نمود، آنان را به نماز دعوت می‌کرد. (الدرالمنثور، ج 5، ص 613 ؛ مناقب، خوارزمی، ص 60 ، ح 29؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 410، ح 191؛ ینابیع‌المودّه، ج 2، ص 59)

7) 7) . بر اساس روایات و تفاسیر شیعه و اهل‌سنّت، آیۀ یادشده پس از اینکه علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام به منزل رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند و حضرت آنان را زیر عبای خود قرار داد، نازل شد. (ینابیع المودّة، ج 1، ص 323؛ ج 2، ص 41 و 225؛ کفایة الطّالب فی مناقب علیّ‌بن‌ابی‌طالب، ص 242؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 270 -\276، ح 84 و 90 -\94 و 97 و 104 -\106؛ الدرالمنثور، ج 6 ، ص 603 -\605)

4. از اهل الذّکر

18. فاطمه علیها السلام از اهل الذّکر:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ. (1)

نحل (16) 43

4. از خویشاوندان محمّد

19. فاطمه علیها السلام از خویشاوندان و ذی‌القربای پیامبر:

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً. (2)اسراء (17) 26

فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ذٰلِکَ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. روم (30) 38

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ ... (3)شوری (42) 23

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ ...

وَ لِذِی الْقُرْبیٰ ... (4)حشر (59) 7

5. اطعام

20. اطعام فاطمه علیها السلام به نیازمندان، در عین علاقه و نیاز به غذای خود:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً. (5)انسان (76) 8

نیز --< اهل‌بیت علیهم السلام ، اطعام اهل‌بیت علیهم السلام

6. تقرّب

21. فاطمه علیها السلام ، بهره‌مند از مقام قرب، در پیشگاه الهی:

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ ... (6)

بقره (2) 37

7 . خوف از خدا

22. خوف و بیم فاطمه علیها السلام ، از پروردگار:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً. انسان (76) 8 و 10

8. خوف از قیامت

23. فاطمه علیها السلام ، بیمناک از قیامت و عذاب آن:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ


1) 1) . روایات متعددی «اهل الذّکر» بر اهل بیت پیامبر علیهم السلام تطبیق شده است که از جمله آنها فاطمه علیها السلام است. (شواهدالتنزیل، ج 1، ص 423 و 437؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 55 -\59، ح 87 -\103)

2) 2) . بر اساس روایتی منقول از حضرت امام موسی‌بن‌جعفر علیهما السلام آنگاه که خداوند فدک را برای رسول خدا صلی الله علیه و آله فتح کرد، آیۀ مذکور نازل شد. رسول خدا صلی الله علیه و آله ندانست مقصود از «و ءات ذاالقربیٰ حقّه» چه کسانی‌اند. آنگاه خداوند به او وحی کرد که فدک را به حضرت فاطمه علیها السلام بدهد. (الکافی، ج 1، ص 543، ح 5؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 154، ح 158)

3) 3) . بر اساس روایات شیعه و اهل‌سنّت، مقصود از «القربیٰ» علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام می‌باشد. (البرهان، ج 4، ص 823 ، ح 23؛ ینابیع‌المودّه، ج 1، ص 315 و ج 2، ص 120؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 189 -\197)

4) 4) . بنا بر اینکه مقصود از «ذی‌القربیٰ» اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام باشد، (المیزان، ج 19، ص 203) فاطمه علیها السلام را نیز شامل است

5) 5) . ممکن است مرجع ضمیر در «حبّه» اطعام باشد. (المیزان، ج 20، ص 126؛ روح‌المعانی، ج 15، جزء 29، ص 266)

6) 6) . مقصود از «کلمات» پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت او از جمله‌فاطمه علیها السلام است. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 67 ، ح 143 -\148؛ الدرالمنثور، ج 1، ص 147) گفتنی است مأموریّت آدم علیه السلام برای توسّل به اسامی رسول خدا صلی الله علیه و آله و فاطمه علیها السلام و... نشانۀ قرب آنان در پیشگاه الهی است

مُسْتَطِیراً

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً. انسان (76) 7 و 8 و 10

9 . خیرالبریّه

24. فاطمه علیها السلام ، از زمرۀ بهترین خلق خدا:

... أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ. (1)بیّنه (98) 7

10. دوستی خدا

25. محبّت و دوستی خدا، انگیزۀ فاطمه علیها السلام در اطعام نیازمندان:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً. (2)انسان (76) 8

11. شجرۀ طیّبه

26. فاطمه علیها السلام ، شاخۀ درخت استوار و طیّبه:

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ. (3)

ابراهیم (14) 24

12. شرکت در مباهله

27. شرکت فاطمه علیها السلام ، در جریان مباهله با نصارای نجران:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ. (4)آل‌عمران (3) 61

13. صبر

28. صبر فاطمه علیها السلام در برابر گرسنگی و ادای وظایف:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً.

انسان (76) 8 و 12

14. عبودیّت

29. فاطمه علیها السلام مظهر عبودیّت خدا:

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ ... (5)انسان (76) 6

14. عصمت

30. تعلّق ارادۀ الهی بر عصمت فاطمه علیها السلام ، از هرگونه پلیدی:

... إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً. (6)احزاب (33) 33


1) 1) . در روایات شیعه و اهل‌سنّت آمده: مقصود از «خیر البریّة» علی علیه السلام و شیعیان او است. (جامع‌البیان، ج 15، جزء 30، ص 335؛ الدرالمنثور، ج 8 ، ص 589؛ شواهدالتنزیل، ج 2، ص 465) گفتنی است فاطمه علیها السلام از برترین شیعیان و پیروان علی محسوب می‌شود

2) 2) . ممکن است ضمیر در «علیٰ حبّه» به «اللّه» برگردد. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 617 ؛ الکشاف، ج 4، ص 668)

3) 3) . در روایتی از امام باقر علیه السلام «شجرة طیّبة» به‌رسول خدا صلی الله علیه و آله و «فرعها» به فاطمه علیها السلام تفسیر شده است. (شواهدالتّنزیل، حاکم حسکانی، ج 1، ص 406)

4) 4) . مقصود از «نسائنا» به اتّفاق روایات مفسّران امامیّه و اهل‌سنّت، فاطمه علیها السلام است. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 347 -\349، ح 157 -\158 و 162 -\163 و 165 -\166 ؛ الدرالمنثور، ج 2، ص 230 -\233)

5) 5) . بر اساس روایات فریقین، آیه فوق و قبل و بعد آن، دربارۀ اهل بیت علیهم السلام نازل شده است، که فاطمه علیها السلام از جمله آنان می‌باشد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 611؛ الکشاف، ج 4، ص 670؛ المناقب خوارزمی، ص 267 -\374)

6) 6) . مقصود از «اهل‌بیت» در آیه، رسول خدا صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت او از جمله فاطمه علیها السلام هستند. (جامع‌البیان، ج 12، جزء 22، ص 9 -\12؛ مجمع‌البیان، ج 7 -\8 ، ص 559)

15. وفای به نذر

31. نذر فاطمه علیها السلام برای شفای فرزندانش و وفای آن حضرت به این نذر:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. (1)

انسان (76) 7 -\9

محبّت به فاطمه علیها السلام

اشاره

32. دوستی و مودّت به فاطمه علیها السلام ، پاداش رسالت محمّد صلی الله علیه و آله و حق آن حضرت برعهدۀ مؤمنان:

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیهٰا حُسْناً إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ شَکُورٌ. (2)شوری (42) 23

آثار محبّت به فاطمه علیها السلام

33. مودّت و دوستی فاطمه علیها السلام ، زمینۀ برخورداری از آمرزش الهی:

ذٰلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللّٰهُ عِبٰادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیهٰا حُسْناً إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ شَکُورٌ. شوری (42) 23

پاداش محبّت به فاطمه علیها السلام

34. دوستی عترت پیامبر علیهم السلام (علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام ) موجب بهره‌مندی از پاداش مضاعف الهی:

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیهٰا حُسْناً ... (3)

شوری (42) 23

محمّد صلی الله علیه و آله و فاطمه علیها السلام

35. رسول خدا صلی الله علیه و آله مأمور دعوت فاطمه علیها السلام ، برای شرکت در مباهله:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ ... فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ ... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ ... وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ ... (4)آل‌عمران (3) 59 و 61

نیز --< همین مدخل، حجاب فاطمه علیها السلام ، حقوق فاطمه علیها السلام

نذر فاطمه علیها السلام

--< همین مدخل، فضایل فاطمه علیها السلام ، وفای به نذر

نسل فاطمه

--< همین مدخل، فرزندان فاطمه


1) 1) . اجماع مفسّران امامیّه و بسیاری از مفسّران اهل‌سنّت برآن است که آیات یاد شده دربارۀ امام علی و فاطمه علیهما السلام و نذر ایشان برای روزه و اطعام خالصانه به نیازمندان بوده است. (الکشاف، ج 4، ص 670 ؛ مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 611 -\612 ؛ روح‌المعانی، ج 16، جزء 29، ص 267)

2) 2) . در روایات امامیّه، مقصود از «القربیٰ» اهل‌بیت علیهم السلام از جمله فاطمه علیها السلام دانسته شده است. (تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 571 -\577، ح 65 -\77 و 82)

3) 3) . مراد از «من یقترف حسنة» به قرینۀ ذکر آن پس از «الّاالمودّة فی‌القربیٰ» مؤمنان دوستدار عترت است و مقصود از «نزد له فیها حسناً» طبق نظر عدّه‌ای از مفسّران افزایش پاداش الهی است. (مجمع‌البیان، ج 9 -\10، ص 43-\44؛ الکشاف، ج 4، ص 221؛ المیزان، ج 18، ص 46 و 48)

4) 4) . مقصود از «نسائنا» فاطمه علیها السلام است که حضرت او را برای شرکت در مباهله دعوت کرد. (مجمع‌البیان، ج 1 -\2 ، ص 762؛ التفسیر الکبیر، ج 3، ص 247؛ الدرالمنثور، ج 2، ص 231 -\233) گفتنی است جملۀ «فقل تعالوا ندع...» دلالت می‌کند آن حضرت برای چنین دعوتی مأموریّت داشته است

هجرت فاطمه علیها السلام

36. فاطمه علیها السلام ، از زنان هجرت‌کننده از مکّه به مدینه:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی ... (1)آل‌عمران (3) 195

نیز --< اهل‌بیت علیهم السلام


1) 1) . بر اساس روایات منقول از طرف شیعه، آیۀ مزبور پس از هجرت علی علیه السلام به همراهی فاطمه‌بنت‌اسد و فاطمه‌بنت‌محمّد صلی الله علیه و آله و فاطمه‌بنت‌الزّبیر نازل شده است. (تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 423، ح 485؛ المیزان، ج 4، ص 91)

فهرست منابع

1.

الاحتجاج، احمد بن علی بن ابیطالب، 520 ق، انتشارات اسوه، تهران، 1416 ق.

2.

اسباب النزول، علی بن احمد بن محمّد بن علی الواحدی، اسباب النزول، واحدی، 468 ق، دارالحدیث، قاهره.

3.

الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، یوسف بن عبداللّه القرطبی، الاستیعاب، 462 ق، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1415 ق.

4.

اسد الغابة فی معرفة الصّحابة، عزّالدین بن الأثیرعلی بن محمد الجزری، اسد الغابة، 630 ق، دارالکتب العلمیة، بیروت.

5.

الأسماء والصفات، احمد بن الحسین البیهقی، الاسماءوالصفات، بیهقی، 458 ق، دار احیاء التراث العربی.

6.

اسماوصفات الهی فقط در قرآن، محمّدباقر محقّق، اسما و صفات الهی، محقّق، انتشارات اسلامی، تهران، 1372 ش.

7.

الأسنی فی شرح اسماء اللّه الحسنی، محمد بن احمد بن ابی بکر القرطبی، الاسنی فی شرح اسماء اللّه الحسنی، قرطبی 671 ق، دارالصحافة للتراث بطنطا، 1416 ق.

8.

اشتقاق اسماء اللّه، عبدالرحمن بن اسحاق، الزّجاجی، اشتقاق اسماء اللّه، زجّاجی، 340 ق، مطبعة النعمان، النجف الاشرف، 1394 ق.

9.

الاصابة فی تمییز الصّحابة، احمدبن علی بن حجر العسقلانی، الاصابه، 852 ق، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1415 ق.

10.

اعراب القرآن الکریم و بیانه، محیی الدین الدرویش، اعراب القرآن، درویش، دار ابن‌کثیر، دمشق، 1408 ق.

11.

اعلام قرآن، محمّد خزائلی، اعلام قرآن، خزایلی، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1371 ش.

12.

انوارالتنزیل و اسرارالتأویل، عبدالله ابی عمر بن محمد الشیرازی البیضاوی، انوارالتنزیل، بیضاوی، 791 ق، دارالفکر، بیروت، 1416 ق.

13.

بحر العلوم، نصر بن محمد بن احمد، سمرقندی.

14.

بحارالانوار، محمدباقر مجلسی، 1110 ق، داراحیاء التراث العربی، 1403 ق.

15.

البرهان فی تفسیر القرآن، السّید هاشم الحسینی البحرانی، البرهان، 1107 ق، مؤسّسة البعثة، قم.

16.

بصائر الدرجات، محمد بن الحسن الصّفّار، 290 ق، منشورات الاعلمی، تهران، 1404 ق.

17.

تاریخ الطبری، محمد بن جریر طبری، تاریخ طبری، 310 ق، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1417 ق.

18.

تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، سید شرف الدین علی الحسینی، تأویل الآیات، 965 ق، نشر اسلامی، قم، 1409 ق.

19.

التبیان فی تفسیر القرآن، محمّدبن الحسن الطوسی، التّبیان، 460 ق، دار احیاء التراث العربی، بیروت.

20.

التّحقیق فی کلمات القرآن الکریم، الشیخ حسن المصطفوی، التّحقیق، وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، تهران.

21.

ترتیب کتاب العین، خلیل بن احمد الفراهیدی، ترتیب العین، 175 ق، انتشارات اسوه، 1414 ق.

22.

تذکرة الخواص، سبط ابن جوزی، 654 ق، المطبعة العلمیه، النجف الاشرف، 1369 ق.

23.

التعریفات، علی بن محمّد الجرجانی، 816 ق، دارالکتاب العربی، بیروت، 1405 ق.

24.

التفسیر، محمدبن مسعود بن عیّاش السّلمی السمرقندی، تفسیر عیّاشی، 320 ق، المکتبة العلمیة الاسلامیّة، تهران.

25.

تفسیر التّحریر و التنویر، الطاهر بن عاشور، 1393 ق، مؤسّسة التّونسیّة.

26.

تفسیر جلالین، جلال الدین المحلّی - جلال الدین السیوطی، 911 ق، دارالمعرفة، بیروت.

27.

تفسیر الصّافی، محمد محسن الفیض الکاشانی، 1091 ق، مؤسسة الاعلمی، بیروت.

28.

تفسیر القرآن العظیم، اسماعیل بن کثیر الدّمشقی، تفسیر ابن‌کثیر، 774 ق، دارالمعرفة، بیروت، 1409 ق.

29.

تفسیر القمیّ، علی بن ابراهیم القمّی، تفسیر قمّی، 307 ق، دارالسرور، بیروت، 1411 ق.

30.

تفسیر القرآن الکریم، سید عبداللّه شبّر، تفسیر القرآن الکریم، شبّر، 1242 ق، دارالسرور، بیروت، 1411ق.

31.

التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، وهبة الزّحیلی، التفسیر المنیر، دارالفکر المعاصر، دارالفکر، 1411ق.

32.

تفسیر مقاتل بن سلیمان، مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل، 150 ق، مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، 1423 ق.

33.

تفسیر نورالثقلین، عبد علی بن جمعة الحویزی، 1112 ق، اسماعیلیان، 1373 ش.

34.

تفسیر المراغی، احمد مصطفی المراغی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، 1985 م.

35.

التوحید، محمد بن علی بن الحسین الصّدوق، توحید الصّدوق، 381 ق، انتشارات جامعۀ مدرّسین، قم، 1416 ق.

36.

جامع البیان عن تأویل آی القرآن، ابوجعفر محمدبن جریر الطّبری، جامع البیان، 310 ق، دارالفکر، بیروت، 1415 ق.

37.

جامع السعادات، محمّد مهدی نراقی، 1209 ق، مؤسسة الاعلمی، بیروت، 1418 ق.

38.

الجامع لأحکام القرآن، محمدبن احمد الأنصاری القرطبی، 671 ق، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1417 ق.

39.

الجواهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین، سید عبداللّه شبّر، الجوهر الثمین، 1242 ق، مکتبة الالفین، کویت، 1407 ق.

40.

جمهرة انساب العرب، علی بن احمد الاندلسی، 456 ق، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1418 ق.

41.

جوامع الجامع، فضل بن حسن طبرسی، 548 ق، دارالاضواء، بیروت، 1412 ق.

42.

جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، 1266 ق، مؤسسة التاریخ العربی، بیروت.

43.

حبیب السیر، خواند امیر، 942 ق، انتشارات خیام، تهران، 1380 ش.

44.

الدّرّالمنثور فی التفسیر المأثور، جلال الدّین السّیوطی، الدّرالمنثور، 911 ق، دارالفکر، بیروت، 1403 ق.

45.

دقائق التأویل و حقائق التنزیل، محمود بن ابی المکارم حسنی، دقائق التأویل، میراث مکتوب، تهران، 1381 ش.

46.

دائرة معارف القرن العشرین، محمد فرید وجدی، دارالفکر، بیروت.

47.

روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، محمود الآلوسی، روح المعانی، 70-\1263 ق، دارالفکر، بیروت، 1414 ق.

48.

روح البیان، اسماعیل حقّی البروسوی، 1137 ق، دار احیاء التّراث العربی، بیروت، 1421 ق.

49.

روض الجنان و روح الجنان، حسین‌بن علی‌بن محمدبن‌احمد الخزاعی مشهور به ابوالفتوح رازی، روض الجنان، 554 ق، بنیاد

پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1367 ش.

50.

زاد المسیر فی علم التفسیر، عبدالرحمن بن علی بن محمد الجوزی، زاد المسیر، 597 ق، المکتب الاسلامی، بیروت، 1407 ق.

51.

زبدة البیان فی براهین احکام القرآن، احمد الشّهیر بالمحقّق الاردبیلی، زبدة البیان، 993 ق، سپهر، قم، 1378 ش.

52.

زبدة التفاسیر، ملا فتح اللّه کاشانی، بنیاد معارف اسلامی، قم، 1423 ق.

53.

السیرة النبویه، عبدالملک بن هشام، السیرة النبویة، ابن‌هشام، 8 -\213 ق، المکتبة العلمیة، بیروت.

54.

شرایع الاسلام، جعفر بن حسن، 676 ق، انتشارات اعلمی، تهران.

55.

شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، 656 ق، دار احیاء الکتب العربیه، 1378 ق.

56.

شواهد التنزیل، عبیدالله بن عبدالله الحاکم الحسکانی النیشابوری، 470 ق، وزارة الثقافة والارشاد الاسلامی، تهران، 1411 ق.

57.

علل‌الشرایع، محمد بن علی بن الحسین الصّدوق، 381 ق، مکتبة الحیدریة، نجف، 1386 ق.

58.

غایة المرام، سید هاشم بحرینی، 1107 ق،

59.

فتح الباری، ابن حجر، 852 ق، دارالمعرفة، بیروت.

60.

فتح‌القدیر، محمّد بن علی بن محمّد الشوکانی، 1250 ق، دارالمعرفه، بیروت.

61.

فرهنگ بزرگ سخن، حسن انوری، انتشارات سخن، تهران، 1381 ش.

62.

فرهنگ فارسی، محمّد معین، انتشارات امیرکبیر، 1375 ش.

63.

فقه القرآن، قطب الدین رواندی، 573 ق، مکتبة النجفی، قم، 1405 ق.

64.

تفسیر الکاشف، محمد جواد مغنیه، الکاشف، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1424 ق.

65.

الکافی، محمدبن یعقوب کلینی، 329 ق، دارالکتب الاسلامیه، 1375 ش.

66.

الکامل فی التاریخ، علی بن ابی الکرم محمد بن محمد بن اثیر، 630 ق، دارالفکر، بیروت.

67.

کتاب النسب، ابوعبید القاسم بن سلام، النسب، ابن‌سلام، 224 ق، دارالفکر، بیروت، 1410 ق.

68.

الکشّاف، محمودبن عمر الزّمخشری، 538 ق، انتشارات البلاغة.

69.

کشف‌الاسرار و عدّةالابرار، رشیدالدین میبدی، کشف‌الاسرار، 520 ق، انتشارات امیرکبیر، 1361 ش.

70.

کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابیطالب، محمد بن یوسف گنجی شافعی، 658 ق، دار احیاء تراث اهل البیت، تهران، 1404 ق.

71.

الکشف و البیان، ابواسحاق احمد الثعلبی، الکشف و البیان، ثعلبی، 427 ق، داراحیاء التراث العربی، بیروت، 1422 ق.

72.

کمال الدین، الشیخ الصدوق، 381 ق، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، 1405 ق.

73.

لباب التأویل فی معانی التنزیل، علی بن محمد ابراهیم بغدادی خازن، لباب التأویل، 741 ق،

74.

لسان العرب، محمد بن مکرّم المشهور بابن منظور، 711 ق، مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، 1413 ق.

75.

لغت نامه، علی اکبر دهخدا، 1334 ق، انتشارات دانشگاه تهران، 1372 ش.

76.

مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن الحسن الطبرسی، مجمع البیان، 548 ق، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1376 ش.

77.

المعبّر، ابو جعفر محد بن حبیب، 245 ق، دارالآفاق الجدیدة، بیروت.

78.

مجمع البحرین، فخرالدین الطّریحی، 1085 ق، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1408 ق.

79.

المصباح المنیر، احمدبن محمد بن علیّ المقری الفیّومی، المصباح، 770 ق، دارالهجرة، 1405 ق.

80.

مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، محمد باقر مجلسی، مرآة العقول، 1111ق، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1368 ش.

81.

معالم التنزیل، ابومحمد الحسین بن مسعود الفرّاء البغوی، معالم التنزیل، بغوی، 516 ق، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1414 ق.

82.

معانی الاخبار، محمد بن علی بن الحسین الصّدوق، 381 ق، انتشارات اسلامی، 1361 ش.

83.

معجم البلدان، یاقوت بن عبدالله الحَمَوی، 626 ق، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1410 ق.

84.

معجم مقاییس اللّغة، احمد بن فارس بن زکریا، 395 ق، انتشارات دفتر تبلیغات حوزه، قم، 1404 ق.

85.

المغازی، محمد بن عمر بن واقد، 207 ق، مؤسسة الاعلمی، بیروت، 1409 ق.

86.

مفاتیح الغیب المعروف بالتفسیر الکبیر، محمدبن عمر الرّازی الملقب بفخر الدین، التفسیر الکبیر، 606 ق، داراحیاء التراث العربی، بیروت، 1415 ق.

87.

مفردات الفاظ القرآن، الرّاغب الاصفهانی، مفردات، 425 ق، دارالقلم، دمشق، 1412 ق.

88.

المناقب، الموفّق بن احمد الخوارزمی، المناقب، خوارزمی، 568 ق، انتشارات جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیّۀ قم، 1411 ق.

89.

من لایحضره الفقیه، محمد بن علی بن الحسین الصّدوق، 381 ق، انتشارات جامعۀ مدرّسین حوزۀ قم.

90.

المیزان فی تفسیر القرآن، سید محمدحسین طباطبایی، المیزان، 1402 ق، جامعه مدرّسین، قم، 1393 ق.

91.

نثر طوبی، ابوالحسن شعرانی، 1393 ق، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1398 ق.

92.

نهج البلاغة، خطب الامام علی علیه السلام ، 40 ق، دارالذخائر، قم، 1412 ق.

93.

نهایة الإرب فی معرفة انساب العرب، احمد بن علی بن احمد القلشندی، 821 ق، دارالکتب العلمیه، بیروت.

94.

الینابیع الفقهیه، علی اصغر مروارید، مؤسسة فقه الشیعه، بیروت، 1413 ق.

95.

ینابیع المودّة، سلیمان بن ابراهیم القندوزی، ینابیع المودّة، 1294 ق، اسوه، تهران، 1416 ق.

96.

وقعة صفّین، ابن مزاحم المنقری، 212 ق، مؤسسة العربیة الحدیثه، قاهره، 1382 ق.