تفسیر راهنما جلد 20

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ نبأ آیۀ (1 تا 40)

اشاره

[سوره النبإ (78): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ (1)

1

دربارۀ چه چیز از یکدیگر می‌پرسند؟

1- کافران عصر بعثت، وعدۀ معاد را، به تمسخر گرفته و دربارۀ حقایق آن پرسش‌ها و شبهه‌هایی بر سر زبان‌ها می‌انداختند.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

«عَمَّ» در اصل «عن ما» بوده و «ما»برای استفهام است.

«تساؤل»(مصدر «یَتَسٰاءَلُونَ» )؛ یعنی، سؤال از یکدیگر. آیات بعد - که دربارۀ مظاهر قدرت خداوند و اوصاف قیامت است - گویای آن است که مورد پرسش، مسائل مربوط به جهان آخرت می‌باشد. تهدید پرسشگران با جملۀ «سَیَعْلَمُونَ» - در آیات بعد - این احتمال را تقویت می‌کند که هدف آنان از پرسش‌ها، کشف حقیقت نبود؛ بلکه آنان در پی ایجاد سؤال و شبهه در ذهن دیگران و طعنه و کنایه زدن به وعدۀ معاد بودند.

2- پرسش‌های تردیدآمیز دربارۀ معاد، شگفت‌آور و دور از انتظار است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

«ما»در «عَمَّ» برای استفهام تعجّبی است و دلالت بر غیر منتظره بودن سؤال از معاد دارد.

3- حتمی بودن معاد، امری روشن و باور کردن آن بی نیاز از تحقیق و بررسی است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ تعجب؛ توحید؛ رب/اسما و صفات؛ سؤال و جواب؛ شایعه؛ شک؛ کفر؛ معاد

[سوره النبإ (78): آیه 2]

عَنِ اَلنَّبَإِ اَلْعَظِیمِ (2)

2

دربارۀ آن خبر بسیار بزرگ [سؤال می‌کنند]؛

1- پیامبر(ص)، در سال‌های نخست رسالت، معاد و حوادث جهان آخرت را به مردم مکه ابلاغ کرده بود.

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

اطلاق «نبأ»بر معاد، گویای این حقیقت است که حوادث آن، برای مردم گزارش شده بود و از نازل شدن این سوره در مکه، دانسته می‌شود که خبر معاد، در نخستین سال‌های رسالت ابلاغ شده بود.

2- معاد و جهان آخرت، رخدادی با عظمت در نظام هستی است.

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

3- گزارش حوادث جهان آخرت، سودمند و اطمینان بخش است.

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

«نبأ»، به خبری گفته می‌شود که دارای فایدۀ بزرگی باشد و به آن یقین یا گمان قوی پیدا شود. (مفردات راغب)

4- «سؤال برانگیز» جلوه دادن حوادث جهان آخرت، کاری نابخردانه است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ . عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرامش؛ تبلیغ؛ جهان؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ شک؛ عمل؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ معاد؛ مکه؛ ملامت

[سوره النبإ (78): آیه 3]

اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ (3)

3

همان [خبری] که آنان در آن اختلاف دارند.

1- منکران معاد در عصر بعثت، دربارۀ وضعیت انسان پس از مرگ، تحلیل‌های گوناگون و متناقضی ارائه می‌کردند.

اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ

2- اختلاف نظر کافران دربارۀ معاد، دلیل نابه‌جا بودن موضع‌گیری استهزاآمیز آنان است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ

توصیف منکران معاد به کسانی که با هم اختلاف نظر دارند، اشاره به این است که نباید آنان دربارۀ چیزی که خود دربارۀ آن آرای گوناگون دارند، موضع انکارآمیز برگزینند؛ بلکه باید آن را محتمل دانسته و از استهزای معتقدان به آن دست بردارند.

3- منکران معاد، در خودداری از پذیرش آن بر هیچ شیوه و دستاوردی، اتفاق نظر ندارند.

اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ

اختلاف منکران معاد، ممکن است در انگیزه‌ها و روش‌ها باشد؛ به این که برخی با تردید و استبعاد، موضع‌گیری می‌کنند و جمعی عناد ورزیده و محال بودن آن را تبلیغ می‌کنند.

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ استهزاء؛ انسان؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ دشمنی؛ شک؛ کفر؛ مرگ؛ معاد

[سوره النبإ (78): آیه 4]

کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ (4)

4

چنین نیست، به زودی خواهند دانست.

1- معاد، حقیقتی انکارناپذیر و غیر قابل تشکیک و تردید

کَلاّٰ

«کَلاّٰ» برای ردع است و اندیشه یا گفتاری را که پیش از آن آمده، تخطئه می‌کند، این کلمه در آیۀ شریفه بر ناروا بودن تشکیک و اختلاف دربارۀ معاد دلالت دارد.

2- تهدید منکران و استهزاگران معاد از سوی خداوند

یَتَسٰاءَلُونَ ... مُخْتَلِفُونَ . کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ

3- منکران معاد، در قیامت به خطای خود واقف شده و حقانیت معاد را درخواهند یافت.

کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ

4- معاد و بر پایی جهان آخرت، نزدیک است.

کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ

5- انکار معاد، زمینه‌ساز گرفتاری به عذاب الهی در آخرت است.

کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ

لحن تهدید گونۀ «کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ» ، بیانگر مواجه شدن منکران معاد با مجازات الهی و عملی دیدن وعده‌های عذاب است.

6- جهان آخرت، جایگاه کشف حقایق و رفع اختلافات است.

مُخْتَلِفُونَ ... سَیَعْلَمُونَ

7- اعتراف برخی از مردم به حوادث بعد از مرگ، تنها با مشاهدۀ آن امکان‌پذیر است.

کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ

جملۀ «کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ» به منزلۀ پاسخ برای «یَتَسٰاءَلُونَ» و ما بعد آن است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اختلاف؛ استهزاء؛ اقرار؛ اللّه؛ تکذیب؛ تهدید؛ حس‌گرایی؛ حق؛ سؤال و جواب؛ شک؛ عذاب؛ قیامت؛ مرگ؛ معاد؛ نهی؛ یقین

[سوره النبإ (78): آیه 5]

ثُمَّ کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ (5)

5

باز هم چنین نیست، به زودی خواهند دانست.

1- فرجامی بسیار سخت، در انتظار منکران معاد

ثُمَّ کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ

«ثُمَّ» برای تراخی است و مراد از آن در آیه شریفه، تراخی رتبی است؛ یعنی، آیندۀ منکران معاد، مراحلی دارد که یکی از دیگری دشوارتر خواهد بود.

2- لزوم پرهیز از انکار معاد و تشکیک و شبهه‌افکنی دربارۀ آن

ثُمَّ کَلاّٰ

3- با وقوع معاد در آینده‌ای نزدیک، حقایق برای کافران کشف شده و اختلاف آنان دربارۀ حوادث پس از مرگ، برطرف خواهد شد.

اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ ... ثُمَّ کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ

4- منکران معاد، در آخرت به حقانیت آن پی خواهند برد.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... ثُمَّ کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ

5- شبهه افکنان در مورد معاد، پاسخ خود را تنها با مشاهدۀ قیامت خواهند یافت.

یَتَسٰاءَلُونَ ... ثُمَّ کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ تکذیب؛ حق؛ سؤال و جواب؛ شک؛ عذاب؛ قیامت؛ کفر؛ معاد

[سوره النبإ (78): آیه 6]

أَ لَمْ نَجْعَلِ اَلْأَرْضَ مِهٰاداً (6)

6

آیا زمین را بستری آماده [برای زندگی] قرار ندادیم؟

1- خداوند، زمین را جایگاه مناسب و بستری آرام برای زندگانی بشر، قرار داده است.

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهٰاداً

«مهاد»به هرگونه زیرانداز گفته می‌شود (مقاییس اللغة).

زیرانداز بودن زمین، کنایه از مناسب بودن آن برای استقرار و زندگی است.

2- توجّه به آفرینش زمین و ویژگی‌های آن، مایۀ پی‌بردن به قدرت خداوند و زمینه‌ساز پذیرش معاد است.

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ ... أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهٰاداً

3- وابستگی آفرینش زمین به خداوند، روشن و غیر قابل انکار است.

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهٰاداً

استفهام در «أَ لَمْ نَجْعَلِ» برای تقریر و حاکی از مسلّم بودن مابعد خود است.

4- زمین، آفریده‌ای هدف‌دار است.

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهٰاداً

سخن از آفرینش زمین و ویژگی‌های آن - پس از تهدید منکران معاد - گویای آن است که توجّه به آفرینش زمین، برای رفع شبهه از معاد کافی است؛ زیرا نمی‌شود برای این زمین غایت و هدفی مورد نظر نباشد.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ حیات؛ خلقت؛ زمین؛ قدرت؛ معاد؛ نعمت؛ یقین

[سوره النبإ (78): آیه 7]

وَ اَلْجِبٰالَ أَوْتٰاداً (7)

7

و کوه‌ها را [چون] میخ‌ها [وسیلۀ ثبات آن نساختیم]؟

1- کوه‌ها مانند میخ‌های مستحکم، با رسوخ در زمین مانع لرزش آن شده و اجزای آن را به هم پیوند داده است.

وَ الْجِبٰالَ أَوْتٰاداً

«أوتاد»(جمع «وتد»)؛ یعنی، میخ‌ها. تشبیه کوه‌ها به «میخ»، به این لحاظ است که آرامش و استحکام زمین و از هم نپاشیدن آن، وابسته به وجود کوه‌ها است؛ زیرا با نبود کوه‌ها، حرکت لایه‌های زمین به روی یکدیگر و پیدایش زلزله‌های فراگیر، آرامش و استقرار آن را به هم می‌زد.

2- خداوند، آفرینندۀ کوه‌های استوار و مستحکم است.

أَ لَمْ نَجْعَلِ ... وَ الْجِبٰالَ أَوْتٰاداً

3- آفرینش کوه‌ها، دارای غایت و هدف است.

وَ الْجِبٰالَ أَوْتٰاداً

4- میخکوب شدن کوه‌ها در زمین، نشان قدرت خداوند بر ایجاد معاد

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... أَ لَمْ نَجْعَلِ ... وَ الْجِبٰالَ أَوْتٰاداً

بیان آفرینش کوه‌ها، در پاسخ آنان که دربارۀ معاد پرسش‌هایی را مطرح کرده بودند؛ گویای آن است که با وجود جلوه‌های قدرت خدا در زمین و کوه‌ها توجیهی برای انکار معاد نمی‌توان یافت.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تکذیب؛ خلقت؛ زلزله؛ زمین؛ قدرت؛ کوه؛ معاد؛ میخ؛ نعمت

[سوره النبإ (78): آیه 8]

وَ خَلَقْنٰاکُمْ أَزْوٰاجاً (8)

8

و شما را جفت آفریدیم.

1- خداوند، آفریدگار تمامی انسان‌ها است.

وَ خَلَقْنٰاکُمْ

2- پیدایش دو جنس مرد و زن در نوع انسان، کار خداوند و نشان قدرت او است.

أَزْوٰاجاً

«أَزْوٰاجاً» حال برای ضمیر «کم»در «خَلَقْنٰاکُمْ» است. در این صورت مفاد آیه چنین می‌شود: خداوند شما را با حالت زوجیت و دو جنس بودن آفرید.

3- توجه به آفرینش انسان و تداوم نسل او در زمین، زمینه‌ساز پذیرش معاد است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... وَ خَلَقْنٰاکُمْ أَزْوٰاجاً

در آیه دو چیز به عنوان نشانۀ قدرت خدا بر ایجاد معاد ذکر شده‌است؛ خلقت انسان‌ها و زوجیت آنان.

4- آفرینش انسان و تداوم بخشی به نسل او در زمین، دارای هدفی مشخص

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهٰاداً ... وَ خَلَقْنٰاکُمْ أَزْوٰاجاً

5- رسیدن انسان به هدف آفرینشِ خود، در گرو معاد اوست.

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ ... وَ خَلَقْنٰاکُمْ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ جهان؛ جهنم؛ خدا؛ خلقت؛ زمین؛ زن؛ عذاب؛ فرزند؛ قدرت؛ گناه؛ مرد؛ معاد؛ نعمت

[سوره النبإ (78): آیه 9]

وَ جَعَلْنٰا نَوْمَکُمْ سُبٰاتاً (9)

9

و خواب شما را سبب آرامش قرار دادیم.

1- خواب، پایان دهندۀ کار و تلاش روزمرّۀ انسان و زمینۀ آرامش و راحتی او است.

وَ جَعَلْنٰا نَوْمَکُمْ سُبٰاتاً

«سبات»؛ یعنی، از حرکت باز ایستادن (لسان‌العرب از زجاج) و معنای اصلی آن، راحت است. (مصباح)

2- خواب، از نعمت‌های خداوند برای انسان‌ها است.

وَ جَعَلْنٰا نَوْمَکُمْ سُبٰاتاً

3- تلاش بی‌وقفه و بدون استراحت، ناهنجار و برخلاف طبیعت خدادادی انسان است.

وَ جَعَلْنٰا نَوْمَکُمْ سُبٰاتاً

جملۀ «وَ جَعَلْنٰا ...» در مقام امتنان است. توصیف نعمت خواب به این که «کار و تلاش انسان رای قطع می کند»، بیانگر این است که خداوند از او، تلاش بی‌استراحت نخواسته است.

4- خواب برای انسان، نوعی مرگ است.

وَ جَعَلْنٰا نَوْمَکُمْ سُبٰاتاً

فعل «سبت»علاوه بر معنای «بی هوش شد»، به معنای «مرد» نیز استعمال می‌شود (مصباح). بنابراین، احتمال می‌رود که «سبات»به معنای مرگ باشد.

5- قدرت خداوند بر ایجاد حالت خواب در انسان، دلیل امکان معاد است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... وَ جَعَلْنٰا نَوْمَکُمْ سُبٰاتاً

6- مرگ و معاد انسان، شبیه خواب و بیداری است.

وَ جَعَلْنٰا نَوْمَکُمْ سُبٰاتاً

یاد کردن از خواب در میان آیاتی که به منظور رفع استبعاد از معاد مطرح شده؛ ممکن است به جهت تشابهی باشد که بین خواب و مرگ و نیز بیداری و معاد وجود دارد.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اللّه؛ انسان؛ تشبیهات؛ خواب؛ طبیعت؛ فطرت؛ قدرت؛ قرآن؛ مرگ؛ معاد؛ نعمت

[سوره النبإ (78): آیه 10]

وَ جَعَلْنَا اَللَّیْلَ لِبٰاساً (10)

10

و شب را پوششی گردانیدیم.

1- تاریکی شب - بسان لباسی پوشیده بر موجودات - با مستور ساختن آنها از دید انسان، مانع تلاش و فعالیت بیش از حد او است.

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِبٰاساً

تقابل این آیه و آیۀ بعد - که روز را زمان تلاش برای زندگی دانسته است - بیانگر برداشت یاد شده است.

2- خداوند، شب و تاریکی آن را پدید آورده است.

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِبٰاساً

3- فراهم شدن زمینۀ استراحت برای انسان، در اثر ناپیدا بودن موجودات در تاریکی شب، از نعمت‌های خداوند به او است.

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِبٰاساً

4- اندیشیدن دربارۀ ماهیت شب و ویژگی‌های آن، زمینه‌ساز پی‌بردن به

قدرت خداوند و پذیرش معاد است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِبٰاساً

5- شب، بهترین زمان استراحت و خواب

وَ جَعَلْنٰا نَوْمَکُمْ سُبٰاتاً . وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِبٰاساً

6- خداوند، انسان را به تلاش بی‌استراحت، برای تهیۀ معاش موظّف نساخته است.

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِبٰاساً

آیۀ بعد، تهیۀ معاش را در برابر لباس بودن شب و توقّف آفرین بودن خواب، قرار داده است. بنابراین می‌توان گفت: اگر تلاشِ پی‌گیر، مطلوب خداوند بود؛ موانعی از قبیل خواب و تاریکی شب را بازدارندۀ انسان نمی‌ساخت.

کلیدواژه‌ها:

اعتدال؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تشبیهات؛ تفکر؛ تقویم؛ تکلیف؛ حیات؛ خلقت؛ خواب؛ شب؛ ظلمت؛ قدرت؛قرآن؛ کار؛ لباس؛ معاد؛ نعمت

[سوره النبإ (78): آیه 11]

وَ جَعَلْنَا اَلنَّهٰارَ مَعٰاشاً (11)

11

و روز را برای تحصیل معاش مقرر داشتیم.

1- روز، زمان زندگی و حیاتی مجدد برای انسان، پس از فرو نشستن آثار حیات او در خواب

وَ جَعَلْنَا النَّهٰارَ مَعٰاشاً

«معاش»مصدر میمی و به معنای حیات و زندگی است (لسان‌العرب). اطلاق حیات بر روز، به این اعتبار است که انسان از خواب شب - که به قرینۀ تقارن این آیه با دو آیۀ قبل به مرگ تشبیه شده است - برمی‌خیزد و حیاتی دوباره آغاز می‌کند. کسانی که این کلمه را اسم زمان و به معنای زمان عیش (زمان زندگی) دانسته‌اند، همین مفاد را در نظر گرفته‌اند.

2- روز، زمانی مناسب برای فعالیت و فراهم‌سازی آذوقۀ زندگانی

وَ جَعَلْنَا النَّهٰارَ مَعٰاشاً

از جمله معانی «معاش، «معیشت»است؛ یعنی، آنچه زندگی به آن تداوم یابد (لسان‌العرب). مفاد آیۀ شریفه با توجّه به این معنا، مبالغه در سبب بودن روز برای معیشت و زندگانی است.

3- خداوند، پدیدآورندۀ روز و فراهم‌سازندۀ شرایط کسب معاش در آن

وَ جَعَلْنَا

4- توجّه به آسان سازی امور زندگانی انسان با آفرینش روز و ویژگی‌های آن،

زمینه‌ساز پی‌بردن به قدرت خداوند و پذیرش معاد است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... أَ لَمْ نَجْعَلِ ... وَ جَعَلْنَا النَّهٰارَ مَعٰاشاً

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تقویم؛ حیات؛ خواب؛ روز؛ قدرت؛ کار؛ معاد؛ نعمت

[سوره النبإ (78): آیه 12]

وَ بَنَیْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِدٰاداً (12)

12

و بر فرازتان هفت آسمان استوار بنا کردیم.

1- خداوند، بر فراز ساکنان زمین، هفت آسمان بنا کرده است.

وَ بَنَیْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِدٰاداً

2- آسمان‌های هفت‌گانه، مقاوم و دارای استحکام است.

سَبْعاً شِدٰاداً

«شداد»(جمع«شدید») از شدّت، (سختی و محکمی) مشتق شده است.

3- ساختار پر مقاومت آسمان‌ها دلیل قدرت خداوند و ضرورت معاد است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... أَ لَمْ نَجْعَلِ ... وَ بَنَیْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِدٰاداً

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ زمین؛ قدرت؛ معاد؛ نعمت

[سوره النبإ (78): آیه 13]

وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً (13)

13

و چراغی فروزان [در آن] قرار دادیم.

1- خداوند خورشید را چراغ فروزان و منبع نور و حرارت قرار داده است.

وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً

«وهج»(ریشۀ «وهاج»)، به معنای آتش و روشنایی آن است.

(مقاییس اللغة)

2- مطالعه در ویژگی‌های خورشید و فواید آن برای انسان، زمینه‌ساز پی‌بردن به قدرت خداوند و پذیرش معاد است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... أَ لَمْ نَجْعَلِ ... وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ چراغ؛ خورشید؛ قدرت؛ گرما؛ معاد؛ نعمت؛ نور

[سوره النبإ (78): آیه 14]

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ اَلْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً (14)

14

و از ابرهای باران‌زا، آبی ریزان فرود آوردیم،

1- فشرده شدن ابرهای باران‌زا، عامل نزول باران از آسمان

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ الْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً

«عصر» به معنای فشردن و باب افعال آن به معنای فرارسیدن زمان عصاره دادن است. برخی از اهل لغت گفته‌اند: «معصر»؛ یعنی، ابری که زمان افشره ریزی آن فرارسیده باشد.

(لسان‌العرب)

2- بادهای غبار افشان، عامل نزول باران از ابرها است. *

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ الْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً

برخی از اهل لغت «معصرات» را به معنای بادهایی که دارای غبار است، می‌دانند. این معنا در صورتی مناسب با آیۀ شریفه است که حرف «مِنَ» در «مِنَ الْمُعْصِرٰاتِ» ، به معنای«باء» استعانت باشد. (لسان‌العرب)

3- نزول باران‌های فراوان از ابرهای باردار، به تدبیر خداوند و ارادۀ او است.

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ الْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً

«ثجاج»مبالغۀ «ثاج»است؛ یعنی، بسیار ریزنده (لسان‌العرب). این کلمه در معنای لازم و متعدی هر دو استعمال شده است و در آیۀ شریفه، معنای لازم مناسب‌تر است.

4- عملکرد عوامل طبیعی، مستند به خداوند است.

وَ أَنْزَلْنٰا

5- ابرهای باران‌زا، از منابع تأمین آب مورد نیاز برای موجودات زمین

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ الْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً

6- توجّه به نزول باران و هدفدار بودن باران زمینه‌ساز پی‌بردن به قدرت خداوند و پذیرش معاد است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... أَ لَمْ نَجْعَلِ ... وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ الْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً

توجّه به نعمت باران، می‌تواند انسان را به این نکته رهنمون سازد که این نعمت‌ها، به گزاف در اختیار انسان قرار داده نشده و هدف از آن، جز با معاد تحقق نیافتنی است. هم‌چنین می‌تواند بیانگر این باشد که حیات زمین مرده به وسیلۀ باران، نمونۀ بارزی برای زنده شدن مردگان است و استبعاد معاد وجهی ندارد.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ ابر؛ اللّه؛ ایمان؛ باد؛ باران؛ زمین؛ طبیعت؛ غبار؛ قدرت؛ مشیت خدا؛ معاد

[سوره النبإ (78): آیه 15]

لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبٰاتاً (15)

15

تا به وسیلۀ آن، دانه و گیاه بیرون آوریم،

1- نزول باران بر زمین، مایۀ تولید حبوبات و رویش گیاهان است.

وَ أَنْزَلْنٰا ... لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبٰاتاً

«باء»در «بِهِ» ، برای استعانت است و بیانگر نقش باران در رویش دانه‌ها و گیاهان و نیز میوه‌هایی است که در بوستان‌های پوشیده از درخت، حاصل می‌شود.

2- خداوند، پدید آورندۀ بذرها و دانه‌های خوراکی و روییدنی‌های زمین و تأمین کنندۀ غذاهای گیاهی انسان است.

لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبٰاتاً

3- پیدایش محصولات کشاورزی و روییدن گیاه در زمین، دلیل قدرت خدا، امکان معاد و حیات دوبارۀ انسان است.

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... أَ لَمْ نَجْعَلِ ... لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبٰاتاً

4- عوامل طبیعی، اسباب و مجاری افعال خداوند است.

لِنُخْرِجَ بِهِ

5- معاد انسان، شبیه رویش گیاهان از زمین است.

لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبٰاتاً

یاد آوری اخراج دانه و گیاه از زمین - در آیاتی که به منظور رفع استبعاد از معاد مطرح شده - گویای تشابه معاد با رویش گیاهان است.

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ باران؛ باغ؛ تشبیهات؛ حیات؛ خلقت؛ خوردن؛ دانه؛ درخت؛ زمین؛ طبیعت؛ قدرت؛ قرآن؛ کشاورزی؛ گیاه؛ معاد؛ نعمت؛ خوردنی‌ها

[سوره النبإ (78): آیه 16]

وَ جَنّٰاتٍ أَلْفٰافاً (16)

16

و [نیز] باغ‌هایی [با درختان] انبوه و به هم پیوسته.

1- پوشیده شدن باغ‌ها از درختان درهم فرو رفته بر اثر بارش باران، جلوۀ قدرت خدا

مٰاءً ثَجّٰاجاً ... لِنُخْرِجَ ... جَنّٰاتٍ أَلْفٰافاً

«الفاف»، جمع «لفیف»یا «لف»(صفت مشبهه به معنای «ملفوف») و یا جمعی است که مفرد ندارد (لسان‌العرب). مراد این است که هر یک از باغ‌ها درختانی درهم فرورفته دارد. این وصف هر چند در ثمردهی بوستان نقش منفی دارد؛ ولی

منظره‌ای زیبا به وجود می‌آورد و ممکن است کنایه از پر درخت بودن باغ و پربار بودن آن باشد، هر چند شاخه‌های درختان آن در هم پیچیده نباشد.

2- خداوند، به‌وجودآورندۀ بستان‌ها و آفرینندۀ درختان و منظره‌های سرسبز و خرّم

لِنُخْرِجَ ... جَنّٰاتٍ أَلْفٰافاً

3- باغ‌ها و جنگل‌های پوشیده از درخت، نشان دهندۀ قدرت خداوند و امکان پذیر بودن معاد

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... أَ لَمْ نَجْعَلِ ... جَنّٰاتٍ أَلْفٰافاً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ باران؛ باغ؛ خلقت؛ درخت؛ قدرت؛ معاد

[سوره النبإ (78): آیه 17]

إِنَّ یَوْمَ اَلْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً (17)

17

به یقین، روز داوری وعده گاه [مردم] است.

1- قیامت روز داوری بین مردم و رفع اختلافات آنان

یَوْمَ الْفَصْلِ

«فصل»؛ یعنی، جداسازی دو چیز از یکدیگر به گونه‌ای که میان آن دو فاصله افتد. اطلاق این کلمه بر روز قیامت، به اعتبار روشن شدن حق از باطل و یا پایان دادن به اختلاف مردم و قضاوت در میان آنان است. (مفردات‌راغب)

2- متمایز شدن حق از باطل، فلسفۀ برپایی قیامت

یَوْمَ الْفَصْلِ

3- «یَوْمَ الْفَصْلِ» از نام‌های قیامت

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً

4- برپایی قیامت و رفع اختلافات در آن، حتمی و تردیدناپذیر است.

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً

مشخص بودن زمان برپایی قیامت - که کلمۀ«میقات»بر آن دلالت دارد - حاکی از قطعی بودن آن است.

5- قیامت، از دیر زمان و در علم خداوند، دارای زمانی مشخص بوده است.

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً

فعل «کٰانَ» دلالت دارد که وقت قیامت از پیش مشخص بوده است. «میقات»گر چه اسم آلت است؛ ولی به معنای وعده‌گاهی است که برای وقتی مشخص شده است. نظیر میعاد و میلاد که از اسم آلت بودن خارج شده و به معنای مصدر خود استعمال شده‌اند. متعلق میقات - به قرینۀ سیاق کلام - محشور شدن و مجازات دیدن است؛ یعنی، قیامت وقت مشخص شده برای این حوادث است.

6- صحنۀ داوری در قیامت، تهدیدی گریزناپذیر برای منکران معاد و شبهه‌افکنان در حقانیّت آن

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ ... إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ اللّه؛ انسان؛ باطل؛ تقویم؛ تکذیب؛ تهدید؛ حق؛ شک؛ علم؛ قضا؛ قیامت؛ معاد؛ یوم الفصل

[سوره النبإ (78): آیه 18]

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی اَلصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً (18)

18

روزی که در صور دمیده می‌شود و شما فوج فوج می‌آیید.

1- دمیده شدن در صور، پیش‌درآمدی برای حضور مردم در صحنۀ قیامت است.

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً

«صور»؛ به معنای، شاخی است که در آن دمیده می‌شود (قاموس). صحنۀ قیامت و گرد آوری مردم در آن - به هر وسیله‌ای باشد - به صحنه‌ای تشبیه شده است که در آن‌جا در بوق دمیده می‌شود تا همگان حاضر گردند.

2- قیامت، روز دمیده شدن جان در پیکرها است.*

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ

برخی «صور»را جمع«صورة»دانسته و می‌گویند: خداوند، ابتدا کالبدها را صورت دهی کرده به آنها شکل می‌دهد؛ آن گاه در آنها جان می‌دمد. این معنا برای نفخ صور در قیامت قابل تصور است؛ ولی در نفخ صوری که برای پایان دنیا و میراندن انسان‌ها است، مورد ندارد.

3- حضور انسان‌ها در صحنۀ قیامت، به صورت گروهی و دسته دسته است.

فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً

«فوج»(مفرد «أفواج») به معنای جماعتی از مردم است.

(لسان‌العرب)

4- حضور انسان در قیامت، پس از نفخ صور، فوری و بی‌درنگ است.

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً

حرف «فاء» علاوه بر تفریع، دلالت بر تعقیب دارد؛ یعنی، بیانگر این است که بین نفخ صور و آمدن مردم، فاصله‌ای نخواهد بود.

5- «قال مُعاذ: یا رسول اللّه أرأیت قول اللّه تعالی: «یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً ...» فقال: یا مُعاذ سألت عن عظیم من الأمر... ثمّ قال: یُحْشَر عشرة أصناف من امّتی أشتاتاً قد مَیَّزهم اللّه من المسلمین و بدّل صُوَرَهم بعضُهم علیٰ صورة القِرَدة و بعضهم علیٰ صورة الخنازیر ... ؛ ⁽¹⁾

معاذ به رسول خدا(ص) عرض کرد: ای رسول خدا، مرا خبر ده از سخن خدای تعالی: «یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً ...»، فرمود: ای معاذ: از امری بزرگ سؤال کردی ... سپس فرمود: ده گروه از امت من به صورت پراکنده محشور می‌شوند که خداوند آنان را از مسلمانان جدا ساخته و صورت‌های آنان را به [اشکال دیگر] تبدیل نموده است. برخی از آنان به صورت بوزینه، برخی به صورت خوک می‌باشند».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ اصحاب سبت؛ امت؛ انسان؛ حشر و نشر؛ خوک؛ روح؛ روز؛ سؤال و جواب؛ صورت؛ قیامت؛ مسلمانان؛ نفخ صور

[سوره النبإ (78): آیه 19]

وَ فُتِحَتِ اَلسَّمٰاءُ فَکٰانَتْ أَبْوٰاباً (19)

19

و آسمان گشوده می‌گردد و دارای درهایی می‌شود.

1- آسمان در نخستین مراحل برپایی قیامت، به فضایی باز و خالی از موانع عبور تبدیل خواهد شد.

وَ فُتِحَتِ السَّمٰاءُ فَکٰانَتْ أَبْوٰاباً

تعبیر «فَکٰانَتْ أَبْوٰاباً» به جای«فکانت ذات أبواب»بیانگر آن است که گویا آسمان - به جهت فراوانی راه عبور - چیزی جز همان درب‌ها نیست. جملۀ «فُتِحَتِ السَّمٰاءُ» عطف بر «یُنْفَخُ» و یا حال برای فاعل «فَتَأْتُونَ» است. در هر دو صورت، حوادث آغازین قیامت را بیان می‌کند.

2- درجات بالا در قیامت، انواع گوناگون دارد و برای صعود به آن راه‌های فراوانی به وجود خواهد آمد.

وَ فُتِحَتِ السَّمٰاءُ فَکٰانَتْ أَبْوٰاباً

در سورۀ اعراف، آیۀ 40 آمده است: درب‌های آسمان به روی تکذیب‌گران و مستکبران گشوده نمی‌شود و آنان وارد بهشت نخواهند شد. بنابراین باز شدن آسمان و تعدد درهای آن در این آیه، ممکن است ناظر به نقطۀ مقابل آن باشد؛ یعنی برای ورود بهشتیان به بهشت، درب‌های گوناگون باز شده و راه‌های فراوانی به وجود خواهد آمد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ جوّ؛ درب؛ قیامت

[سوره النبإ (78): آیه 20]

وَ سُیِّرَتِ اَلْجِبٰالُ فَکٰانَتْ سَرٰاباً (20)

20

و کوه‌ها روان ساخته می‌شوند و همچون سراب می‌گردند.

1- کوه‌ها در آغاز برپایی قیامت، از جا کنده و حرکت داده خواهند شد.

وَ سُیِّرَتِ الْجِبٰالُ

2- حرکت کوه‌ها در آغاز برپایی قیامت، آنها را به تودۀ غباری شبیه کوه، تبدیل خواهد کرد.

وَ سُیِّرَتِ الْجِبٰالُ فَکٰانَتْ سَرٰاباً

تشبیه کوه به سراب، بیانگر آن است که پس از حرکت کوه‌ها، آنچه دیده می‌شود کوه نیست؛ ولی بیننده آن را کوه خواهد دید.

3- کوه‌ها در آستانه برپایی قیامت، نابود گشته و با زمین هم سطح خواهند شد.

فَکٰانَتْ سَرٰاباً

«سراب»درخششی است در بیابان که مانند آب به چشم می‌آید (مفردات راغب). در اطلاق«سراب»گستردگی بر سطح زمین ملحوظ است (لسان‌العرب). بنابراین می‌توان گفت:

کوه‌ها، با زمین هم سطح خواهند شد هر چند غبارهای باقی‌مانده از آن به صورت شبحی از کوه نمایان می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

تشبیهات؛ سراب؛ غبار؛ قرآن؛ قیامت؛ کوه

[سوره النبإ (78): آیه 21]

إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ مِرْصٰاداً (21)

21

قطعاً جهنّم کمینگاهی است.

1- جهنم، جای کمین مأموران عذاب است.

إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ مِرْصٰاداً

«مرصاد»، به معنای مکان نگاهبانان و کمین گاه مراقبان است (لسان‌العرب). برخی از مفسران، آن را مبالغه در «راصد» می‌دانند. در این صورت مفاد آیۀ شریفه این است که جهنم خود در کمین مردم است.

2- جهنمیان در قیامت، راه گریزی نخواهند داشت.

إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ مِرْصٰاداً

«مرصاد»بودن جهنم، بیانگر این است که گرفتاری جهنمیان به دام آن حتمی است.

3- جهنم، از دیرباز آفریده و مهیّا شده است.

إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ مِرْصٰاداً

فعل ماضی «کٰانَتْ» ، ممکن است بر حتمی بودن حوادث آینده دلالت کند. هم چنین می‌تواند بر زمان گذشته و مهیّا بودن جهنم در آن دلالت داشته باشد. برداشت یاد شده بر مبنای دوم است.

کلیدواژه‌ها:

جهنم؛ خلقت؛ عذاب؛ قیامت؛ کمین؛ ملائکه؛ یقین

[سوره النبإ (78): آیه 22]

لِلطّٰاغِینَ مَآباً (22)

22

و بازگشتگاهی است برای سرکشان،

1- جهنم، فرجام طغیان‌گران فرو رفته در گناه است.

إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ ... لِلطّٰاغِینَ مَآباً

«طغیان»؛ یعنی، بی‌اندازه در معصیت پیش رفتن (مفردات راغب).«مآب» اسم مکان و از «أوب»به معنای رجوع گرفته شده است و فرجام هر کس را از آن جهت مآب و مرجع گویند که خود، از پیش آن را فراهم ساخته است.

2- گریز از جهنم، برای طغیان‌گران امکان‌پذیر نیست.

إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ مِرْصٰاداً . لِلطّٰاغِینَ

«لِلطّٰاغِینَ» ممکن است به«مآب»تعلق داشته باشد و نیز می‌تواند متعلق به «مِرْصٰاداً» باشد. در صورت دوم مفاد آیۀ شریفه چنین می‌شود: جهنم برای طغیان‌گران مثل کمین است که رهایی از آن ممکن نیست. در این صورت «مَآباً» نیز متعلقی نظیر «لِلطّٰاغِینَ» داشته که به دلیل وجود قرینه از ذکر آن خودداری شده است.

3- پرهیزکنندگان از طغیان، گرچه بر جهنم و کمین‌کنندگان در آن عبور خواهند کرد؛ ولی گرفتار آن نخواهند شد. *

إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ مِرْصٰاداً . لِلطّٰاغِینَ مَآباً

چنانچه «لِلطّٰاغِینَ» متعلق به «مَآباً» باشد، «مِرْصٰاداً» مطلق خواهد بود؛ در این صورت مفاد دو آیه این است که جهنم برای همگان «مرصاد»است؛ ولی «مآب»و بازگشتگاه همه نبوده و تنها طغیان‌گران گرفتار آن خواهند شد.

کلیدواژه‌ها:

جهنم؛ خلافت الهی؛ طغیان؛ کمین؛ گناه

[سوره النبإ (78): آیه 23]

لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً (23)

23

که سالیانی دراز در آن خواهند ماند.

1- درنگ طغیان‌گران در جهنم، دارای دوره‌هایی پیاپی و زمانی طولانی است.

لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً

«أحقاب»، جمع «حقب»بر وزن «فعل»است. برای«حقب» چندین معنا ذکر شده است؛ از قبیل: «دهر»و«یک سال»و «دو سال»و «هشتاد سال»(لسان‌العرب). مراد از«أحقاب» لزوماً زمان محدود نیست؛ بلکه با آمدن هر «حقب»در پی دیگری تا بی نهایت نیز سازگار است که در آن صورت تعبیری دیگر از خلود در آتش می‌باشد.

2- عذاب طغیان‌گران و فرورفتگان در گناه، دارای مراحل گوناگونی است.

لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً

«لاٰبِثِینَ» حال برای «الطاغین» در آیۀ قبل است. تعدد حُقب (مرحلۀ زمانی)، نشانگر تفاوت هر مرحله با مراحل دیگر است.

3- درنگ دوزخیان در جهنم، همراه با بی‌نوایی و محرومیت از خواسته‌ها است.

لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً

تمام مشتقات«حقب»، به یک اصل و ریشه برمی‌گردد که به معنای حبس است. دربارۀ سالی که باران در آن بند آمده باشد، گفته می‌شود: «حقب العام»(مقاییس اللغة).«أحقاب» - چنان که زمخشری گفته - ممکن است جمع «حقب»باشد؛ یعنی، کسی که به کمیابی خیرات و رزق گرفتار شده است.

4- «قال رسول اللّه: لا یخرج من النار من دخلها حتّی یَمْکُثَ فیها أحقاباً و الحُقْب بِضْع و ستون سنة و السنة ثلاثمائة و ستون یوماً کلّ یوم کألف سنة ممّا تعدون فلایَتَّکلنّ أحد أن یخرج من النار؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) فرمود: کسی که داخل آتش جهنم شود از آن خارج نمی‌گردد؛ مگر این که چند «حقب»در آن توقف کند.

مراد از «حقب»شصت و اندی سال می‌باشد. و سال 360 روز است. هر روزی مثل هزار سالی است که شما آن را می‌شمارید. بنابراین کسی دل‌خوش نکند که [در نهایت] از آتش خارج خواهد شد».

5- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ «لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً» قال:

الأحقاب ثمانیة أحقاب و الحُقبة ثمانون سنة و السنة ثلاثمائة و ستون یوماً و الیوم کألف سنة ممّا تعدّون؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً» روایت شده است: احقاب هشت حُقب است و یک «حقب»80 سال و سال 360 روز و روز [آخرت]، مثل هزار سالی است که شما می‌شمارید».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ جهنم؛ خیر و شر؛ رزق؛ روز؛ طغیان؛ عذاب؛ گناه

[سوره النبإ (78): آیه 24]

لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا بَرْداً وَ لاٰ شَرٰاباً (24)

24

در آن‌جا نه چیز خُنکی می‌چشند و نه نوشیدنی‌ای،

1- طغیان‌گران در دوزخ، از هر گونه احساس خنکی و تخفیف حرارت سوزان جهنم، محروم خواهند بود.

لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا بَرْداً

«ذوق»؛ یعنی، درک مزه (مصباح)، این واژه در رابطه با اجسام

به طور حقیقت و در مورد معنویات، به طور مجاز استعمال می‌شود. در آیۀ شریفه بین معنای حقیقی و مجازی آن جمع شده است؛ زیرا تعبیر چشیدن برای احساس سردی مجاز است. مراد از «بَرَدٍ» - به قرینۀ تقابل آن با نوشیدنی - هر گونه احساس سردی است؛ هر چند با سایه و امثال آن باشد.

2- دوزخیان طغیان‌گر، از تسکین عطش خود و حتی از چشیدن طعم آب، محروم خواهند بود.

لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا ... وَ لاٰ شَرٰاباً

3- محرومیت طغیان‌گران از مایعات و کاهش حرارت در جهنم، سالیانی فراوان ادامه خواهد یافت.

لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً . لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا بَرْداً وَ لاٰ شَرٰاباً

چنانچه جملۀ «لاٰ یَذُوقُونَ ...» حال برای ضمیر «لاٰبِثِینَ» باشد، می‌توان به دست آورد که درنگ دوزخیان، همراه با حالت محرومیت از سرما و آب، دائمی نیست؛ زیرا ممکن است کلمۀ «أَحْقٰاباً» در آیۀ قبل، به سال‌های محرومیت آنان نظر داشته باشد؛ گرچه پس از گذشت آن دوران، بقای آنان در دوزخ به شکل دیگری ادامه خواهد یافت.

4- انسان پس از معاد، نیازمند آب و هوای مطبوع و دارای ویژگی‌های جسمانی است.

لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا بَرْداً وَ لاٰ شَرٰاباً

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آخرت؛ آشامیدنیها؛ انسان؛ بدن؛ تشنگی؛ جوّ؛ جهنم؛ سرما؛ طغیان؛ گرما؛ معاد

[سوره النبإ (78): آیه 25]

إِلاّٰ حَمِیماً وَ غَسّٰاقاً (25)

25

بجز آبی داغ و خونابه‌ای بد بو،

1- تنها نوشیدنی موجود برای دوزخیان طغیان‌گر، آب جوشان و زردابۀ چرکین و بد بوی زخم‌ها است.

إِلاّٰ حَمِیماً وَ غَسّٰاقاً

«حمیم»؛ یعنی، آب داغ و«غساق»، آب زردی است که از زخم جاری می‌شود. به مایع بدبو نیز«غساق»گفته می‌شود.

(قاموس)

2- طغیان‌گران در دوزخ، گرفتار عطش شدید و طاقت‌فرسا خواهند بود.

إِلاّٰ حَمِیماً وَ غَسّٰاقاً

«إِلاّٰ» برای استثنای«حمیم»و«غساق»از «شَرٰاباً» است؛ بنابراین دوزخیان این دو مایع را خواهند آشامید. تن دادن به این نوشیدنی‌ها، نشانۀ شدّت تشنگی آنان است.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آشامیدنیها؛ تشنگی؛ جهنم؛ چرکابه؛ خون؛ طغیان

[سوره النبإ (78): آیه 26]

جَزٰاءً وِفٰاقاً (26)

26

که جزایی است موافق [کردارشان].

1- جهنمیان به میزان کردار خویش، کیفر خواهند شد.

جَزٰاءً وِفٰاقاً

«جَزٰاءً» مصدر است و نصب آن، یا براساس مفعول مطلق بودن آن است؛ یعنی،«یجزون جزاءً»و یا با تأویل به مشتق رفتن، حال برای «حمیم»و «غساق»است. در صورت اول، مراد این است که کیفر آنان، کیفری مناسب و به میزان گناه آنان خواهد بود و در صورت دوم، همان «حمیم»و«غساق»کیفر مناسب آنان است. هر یک از دو احتمال، می‌تواند مبنای برداشت یاد شده باشد. «وِفٰاقاً» گرچه مصدر است؛ ولی چون صفت می‌باشد، به معنای«موافقا»خواهد بود.

2- نوشاندن آب جوشان و خونابۀ زخم به دوزخیانِ طغیان‌گر، کیفری هم طراز با طغیان‌گری آنان است.

إِلاّٰ حَمِیماً وَ غَسّٰاقاً . جَزٰاءً وِفٰاقاً

چنانچه کلمۀ «جَزٰاءً» حال برای «حَمِیماً وَ غَسّٰاقاً» باشد، نکتۀ بالا قابل استفاده است.

3- سرنوشت انسان در آخرت، براساس کردار او در دنیا است.

جَزٰاءً وِفٰاقاً

4- تناسب عذاب و گناه، در نظام کیفری خداوند

جَزٰاءً وِفٰاقاً

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ پاداش؛ جراحت؛ جهنم؛ چرکابه؛ خون؛ دنیا؛ طغیان؛ عذاب؛ عمل؛ قضا و قدر؛ گناه؛ میزان

[سوره النبإ (78): آیه 27]

إِنَّهُمْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً (27)

27

زیرا آنان حسابی را انتظار نداشتند.

1- قیامت، صحنۀ حسابرسی انسان‌ها است.

إِنَّهُمْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً

2- طغیان‌گران دوزخی، حسابرسی قیامت را انکار کرده و احتمال حقانیت آن را نیز مردود می‌دانستند.

إِنَّهُمْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً

نفی «امید»، بیانگر این است که انکار قیامت از سوی دوزخیان، به حدی شدید بود که آنان احتمال آن را نیز

نمی‌دادند و حتی اندک امیدی به آن نداشتند.

3- احتمال تحقّق قیامت، کافی در ایجاد زمینۀ پرهیز از طغیان‌گری در برابر خداوند

لِلطّٰاغِینَ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً

جملۀ «کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ ...»، دلالت دارد که طغیان‌گران به جهت این که حتی احتمال محاسبۀ اعمال را نیز منتفی می‌دانستند، به طغیان‌گری روی آورده و به عذاب آن گرفتار شدند. مفهوم این جمله آن است که برای پرهیز از طغیان و گناه، حتی احتمال قیامت نیز کافی است.

4- محرومیت دوزخیان از هوای مطبوع و آب، عقوبتی مناسب با انکار معاد

لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا بَرْداً وَ لاٰ شَرٰاباً ... إِنَّهُمْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً

کیفر دوزخیان در آیات پیشین، به دو صورت نفی و اثبات بیان شده است؛ آنان از هوای سرد و نوشیدنی، محروم‌اند(نفی) و به نوشیدن «حمیم»و«غساق»مجبور خواهند بود(اثبات).

«جَزٰاءً وِفٰاقاً» آن را کیفری مناسب با کردار آنان - که آن هم به صورت نفی و اثبات بوده - بیان کرده است: آنها معاد را باور نداشتند(نفی) و آیات خدا را تکذیب می‌کردند(اثبات). آیۀ «جَزٰاءً وِفٰاقاً» دلالت دارد که محرومیت، کیفری مناسب با بی اعتقادی است و نوشیدن مایع داغ و چرکین، کیفر مناسب تکذیب است.

5- انکار معاد و حسابرسی قیامت، عامل طغیان‌گری و مایۀ گرفتاری به عذاب جهنم است.

لِلطّٰاغِینَ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آخرت؛ انسان؛ تکذیب؛ جوّ؛ جهنم؛ حسابرسی؛ طغیان؛ عذاب؛ قیامت؛ گناه؛ معاد

[سوره النبإ (78): آیه 28]

وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کِذّٰاباً (28)

28

و آیات ما را سخت تکذیب کردند.

1- طغیان‌گران دوزخی، آیات الهی را دروغ شمرده و بر تکذیب آن اصرار می‌ورزیدند.

وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کِذّٰاباً

«کِذّٰاباً» (مصدر باب «تفعیل»)، مفعول مطلقی است که بر تأکید دلالت دارد.

2- آیات معاد در دیدگاه طغیان‌گران، دروغ و به دور از واقعیت است.

وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کِذّٰاباً

مراد از «آیاتنا»- به قرینۀ «لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً» در آیۀ قبل - آیاتی است که معاد را مطرح کرده بود.

3- بسیاری از آیات قرآن، هشدار دهندۀ مردم دربارۀ معاد و حسابرسی در قیامت است.

لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً . وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کِذّٰاباً

جمع بودن «آیات» بر نکتۀ یاد شده دلالت دارد. به قرینۀ کلمۀ «حِسٰاباً» - در آیۀ قبل - موضوع حسابرسی در مجموعۀ آن آیات مطرح شده است.

4- طغیان‌گری و گناه بی حد، پیامد تکذیب آیات و نشانه‌های خداوند است.

لِلطّٰاغِینَ ... وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کِذّٰاباً

ارتباط این آیه با آیات پیشین، گویای برداشت یاد شده است.

مراد از «آیاتنا»، ممکن است آیات نازل شده از سوی خداوند باشد. هم چنین می‌تواند علاوه بر آن، آیات و نشانه‌های وجود و یگانگی خداوند نیز باشد.

5- باور نداشتن معاد، زمینه‌ساز انکار تعالیم الهی و آموزه‌های دینی است.

لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً . وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کِذّٰاباً

6- تکذیب آیات الهی، مایۀ گرفتاری به عذاب جهنم و محرومیت از لذّت برودت و آشامیدن آب در آخرت

إِنَّ جَهَنَّمَ ... لاٰ یَذُوقُونَ ... وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کِذّٰاباً

7- نوشیدن آب جوشان و خونابۀ چرکین و بدبو در جهنم، عقوبتی مناسب با گناه تکذیب آیات الهی

إِلاّٰ حَمِیماً وَ غَسّٰاقاً ... وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کِذّٰاباً

ترتیب پنج آیۀ مورد بحث، به گونه‌ای است که آیۀ «جَزٰاءً وِفٰاقاً» ، دو عقوبت قبل از خود را کیفری مناسب، برای دو گناه بعد از خود قلمداد کرده است. عقوبت‌ها یکی منفی (لایذوقون) و دیگری مثبت (إلّا حمیماً و غساقاً) بود و گناهان نیز یکی منفی (لایرجون) و دیگری مثبت (کذّبوا) است. آیۀ «جَزٰاءً وِفٰاقاً» در میان آنها، گویای تناسب عقوبت منفی با گناه منفی و تناسب عقوبت مثبت با گناه مثبت است. برداشت یاد شده بیانگر تناسب دو مثبت است.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آخرت؛ آشامیدنیها؛ آیات خدا؛ آیه؛ انذار؛ تکذیب؛ جهنم؛ چرکابه؛ حسابرسی؛ خون؛ دین؛ سرما؛ طغیان؛ عذاب؛ قرآن؛ گناه؛ لذت؛ معاد

[سوره النبإ (78): آیه 29]

وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ کِتٰاباً (29)

29

و ما هر چیزی را به صورت مکتوب احصا کرده‌ایم.

1- آمار تمامی موجودات هستی به طور دقیق در اختیار خداوند و احاطۀ علمی او است.

وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ

«احصاء» از«حصی»(ریگ) مشتق شده است؛ به این لحاظ که برای شمردن از ریگ استفاده می‌شد (مفردات راغب). احصای

همه چیز، به معنای احاطۀ علمی خداوند به آنها است.

2- خداوند، همه چیز را به صورت نوشته و تحت حفاظت خویش، باقی نگه می‌دارد.

وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ کِتٰاباً

«کِتٰاباً» ، (مانند «کتابة»)، مصدر «کتب»و حال یا مفعول مطلق است. در صورت اول به معنای «مکتوبا»یا «کاتبین» است و در صورت دوم فعل «أَحْصَیْنٰاهُ» در خود معنای «کتبناه»را نیز خواهد داشت. «نوشتن هر چیز» - به هر معنایی باشد - حاکی از نوعی بقای آن است.

3- هیچ یک از کردار و پندارهای انسان‌ها نابود نمی‌شود و در نامۀ عمل آنان باقی می‌ماند.

وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ کِتٰاباً

«کُلَّ شَیْءٍ» ممکن است عموم عرفی باشد؛ یعنی، هر چیزی که در ثواب و عقاب مؤثر است. به قرینۀ دو آیۀ قبل، باور نداشتن معاد و نیز تکذیب آیات الهی، از جملۀ آنها است.

4- مجازات هر کس در جهان آخرت، براساس کردارها و عقاید او است.

وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ کِتٰاباً

بیان ثبت همه چیز - که مصداق یقینی آن به قرینۀ آیات پیشین، کردار و عقیدۀ جهنمیان است - در واقع تهدیدی برای خطاکاران و هشدار به همۀ انسان‌ها است که افکار و رفتارشان، روزی بر آنان عرضه خواهد شد و ایشان کیفر آن را خواهند دید.

5- وجود نظم و حساب در موجودات جهان

وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ

6- احاطۀ علمی خداوند به همۀ موجودات، پشتوانۀ دقیق بودن حسابرسی اعمال در قیامت

لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً ... وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ کِتٰاباً

7- مجازات الهی، در انتظار منکران معاد و تکذیب‌کنندگان آیات او است.

إِنَّهُمْ کٰانُوا ... وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ کِتٰاباً

جملۀ «وَ کُلَّ شَیْءٍ ...»، - پس از بیان انکار معاد و تکذیب آیات از سوی طغیانگران - تهدید آنان به مجازات در آخرت است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ اللّه؛ تکذیب؛ جهان؛ حسابرسی؛ خلقت؛ عذاب؛ علم؛ عمل؛ قیامت؛ معاد؛ نامه عمل؛نوشتن

[سوره النبإ (78): آیه 30]

فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِیدَکُمْ إِلاّٰ عَذٰاباً (30)

30

پس بچشید [نتیجۀ کردارتان را] که جز بر عذاب شما نمی‌افزاییم.

1- خداوند با فرمانی تحقیرآمیز، طغیان‌گران را به تحمل عذاب جهنم ملزم می‌سازد.

لِلطّٰاغِینَ ... فَذُوقُوا

2- عذاب جهنم و افزایش آن، نتیجۀ انکار معاد و تکذیب آیات الهی و عقوبتی متناسب با آن گناهان است.

فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِیدَکُمْ

«فاء» در «فَذُوقُوا» و «فَلَنْ نَزِیدَکُمْ» دلالت می‌کند که چشیدن عذاب فزاینده پیامدی مناسب برای گناهان بیان شده در آیات پیشین است.

3- افزایش مداوم عذاب، هشدار خداوند به جهنمیان

فَلَنْ نَزِیدَکُمْ إِلاّٰ عَذٰاباً

4- عذاب دوزخیان در قیامت، در اختیار خداوند و به دست او است.

فَلَنْ نَزِیدَکُمْ

5- عذاب دوزخ جاودانه است و جهنمیان، آینده‌ای جز افزایش عذاب ندارند. *

فَلَنْ نَزِیدَکُمْ إِلاّٰ عَذٰاباً

6- سخن گفتن خداوند، با جهنمیان در آخرت

فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِیدَکُمْ إِلاّٰ عَذٰاباً

خطاب «فَذُوقُوا» ممکن است در آخرت صادر شود و این آیه حاکی از آن باشد و نیز ممکن است در همین دنیا و با مفروض گرفتن مخاطبانی حاضر، القا شده باشد که شیوه‌ای مبالغه آمیز در تهدید است. برداشت یاد شده براساس اولین احتمال است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ استهزاء؛ اللّه؛ امر الهی؛ انذار؛ تکذیب؛ جبر و اختیار؛ جهنم؛ خلافت الهی؛ سخن؛ طغیان؛ عذاب؛ عمل؛ گناه؛ معاد؛ ملامت

[سوره النبإ (78): آیه 31]

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً (31)

31

به راستی، تقوا پیشگان کامیابی خواهند داشت:

1- تقواپیشگان در آخرت، اهل بهشت، سعادتمند و رهیده از عذاب‌اند.

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً

«مفاز»(مانند «فوز»و«مفازة») مصدر و به معنای دستیابی به

خیر و رهایی از شرّ است (لسان‌العرب). هم‌چنین ممکن است اسم مکان و کنایه از بهشت نیز باشد که مکان رستگاری و سعادت است. آیات بعد - که بیان «مَفٰازاً» است و از باغ‌ها و دیگر لذت‌های بهشتی سخن می‌گوید -\این احتمال را تقویت می‌کند.

2- پرهیز از طغیان‌گری، ترس از حسابرسی اعمال و پذیرش آیات الهی، مصداق تقواپیشگی است.

لِلطّٰاغِینَ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً . وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا ...

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً

از تقابل بین متقین و طغیان‌گران، دانسته می‌شود که منزّه بودن از صفات طغیان‌گران، تقواپیشگی است.

3- بهشت، جایگاه خوشبختی و به دور از آزار و نوشیدنی‌های ناگوار و رنج گرما و تشنگی است.

لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا بَرْداً وَ لاٰ شَرٰاباً . إِلاّٰ حَمِیماً وَ غَسّٰاقاً ... إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً

رهایی از شرّ - که جزئی از معنای «مفاز»است - ناظر به شروری است که دامنگیر دوزخیان است و آیات پیشین، گوشه‌هایی از آن را بیان کرده است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آشامیدنیها؛ آیات خدا؛ ایمان؛ بهشت؛ تشنگی؛ تقوا؛ حسابرسی؛ خوف؛ رستگاری؛ طغیان؛ عذاب؛ عمل؛ گرما

[سوره النبإ (78): آیه 32]

حَدٰائِقَ وَ أَعْنٰاباً (32)

32

باغ‌ها و تاکستان‌ها،

1- تقواپیشگان در آخرت، برخوردار از چندین باغ و تاکستان بزرگ، با انگوری فراوان

حَدٰائِقَ وَ أَعْنٰاباً

«حدیقة»(مفرد «حَدٰائِقَ» ) به باغی گفته می‌شود که اطراف آن را برجستگی‌های طبیعی یا دست‌ساز احاطه کرده باشد (لسان‌العرب). کلمۀ «حَدٰائِقَ» بدل برای «مَفٰازاً» و بیانگر این است که باغ‌های متعدد، گوشه‌ای از جایگاه سعادت و خوشبختی متقین است. نکره آوردن «حَدٰائِقَ» و«أعناب»، برای بیان عظمت آنها است.

2- بهشت، سرای ناز و نعمت، همراه با تأمین تمام نیازمندی‌ها برای تقواپیشگان

حَدٰائِقَ وَ أَعْنٰاباً

تأمین انگور و باغ میوه - با آن‌که از نیازهای ضروری انسان نیستند - نشانگر آن است که بهشتیان در مرحلۀ نیازهای اولیه، کمبودی ندارند و باید از امور دیگری - که به تجمّلات و تشریفات زندگی مربوط می‌شود - سخن گفت.

3- برخورداری تقواپیشگان از باغ‌ها و میوه‌جات بهشت و موهبت‌های مادی

جهان آخرت نمونه‌ای از سعادتمندی آنها است.

مَفٰازاً . حَدٰائِقَ وَ أَعْنٰاباً

-ح‍ - ح -

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انگور؛ باغ؛ بهشت؛ دنیا؛ رستگاری؛ میوه؛ نعمت

[سوره النبإ (78): آیه 33]

وَ کَوٰاعِبَ أَتْرٰاباً (33)

33

و دخترانی نارپستان و همسال،

1- تقواپیشگان در بهشت، بهره‌مند از حوریانی نورس و نار پستان

کَوٰاعِبَ

«کاعب»(مفرد «کَوٰاعِبَ» ) به زنی گفته می‌شود که پستان‌هایش برجسته شده باشد. (لسان‌العرب)

2- حوریان بهشتی، در زیبایی بر یکدیگر برتری ندارند.

أَتْرٰاباً

«أتراب»، جمع«ترب»بر وزن«مصر»است. کسانی که تولد هم زمان داشته باشند،«ترب»یکدیگرند و چون حوریان بهشتی تولد ندارند، مراد از«ترب»در مورد آنان، همسانی در شمایل و صفات جذاب است. (اقتباس از لسان‌العرب)

3- تقواپیشگان، برخوردار از هم‌نشینی صمیمانۀ حوریان جوان در بهشت

أَتْرٰاباً

در «معجم مقاییس اللغة»، «ترب»با«خدن»(دوست و همراه) به یک معنا گرفته شده است.

4- وجود لذت‌های جنسی در بهشت

وَ کَوٰاعِبَ أَتْرٰاباً

5- لذت‌های جنسی تقواپیشگان در بهشت، گوشه‌ای از سعادتمندی آنها است.

مَفٰازاً ... وَ کَوٰاعِبَ أَتْرٰاباً

6- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله... «وَ کَوٰاعِبَ أَتْرٰاباً» أی الفتیات الناهدات؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند ... «وَ کَوٰاعِبَ أَتْرٰاباً» روایت شده است: یعنی دختران نوجوانی که پستان‌های آنان برآمده است».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ازدواج؛ بهشت؛ پستان؛ تقوا؛ جوانی؛ حورالعین؛ دختر؛ رستگاری؛ زیبایی؛ لذت

[سوره النبإ (78): آیه 34]

وَ کَأْساً دِهٰاقاً (34)

34

و پیمانه‌هایی لبریز [از شراب].

1- تقواپیشگان در بهشت، با جام لبریز از شراب پذیرایی خواهند شد.

وَ کَأْساً دِهٰاقاً

«کأس» به جامی گفته می‌شود که در آن «خمر» باشد. گاهی بر خود «خمر» نیز «کأس» اطلاق می‌شود. «دهاق»که در دو معنای متضاد (با فشار پر کردن ظرف و یا خالی کردن آن) کاربرد دارد، در این آیه به معنای پرکردن به صورت فشرده و متراکم است (لسان‌العرب). این کلمه گرچه مصدر است؛ ولی چون وصف «کَأْساً» می‌باشد، به معنای اسم مفعول آن (لبالب و پر شده) است.

2- می گساری بهشتیان و استفادۀ آنان از جام‌های شراب آماده، جلوه‌ای از خوشبختی آنان است.

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً ... وَ کَأْساً دِهٰاقاً

3- جام‌هایی پیاپی از شراب ناب، وسیلۀ پذیرایی از تقواپیشگان در بهشت

وَ کَأْساً دِهٰاقاً

برخی گفته‌اند: «دِهٰاقاً» ؛ - از ریشۀ «دهق» (گره زدن پیاپی) به معنای رساندن پیاپی به نوشندگان است. برخی دیگر آن را به معنای خالص و صاف دانسته‌اند. (لسان‌العرب)

4- آرمیدن متقین در سایۀ باغ‌ها و می گساری آنان، در برابر محرومیت جهنمیان از خنکی و نوشیدنی، انعکاسی از تقابل آثار طغیان‌گری و تقوا است.

لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا بَرْداً وَ لاٰ شَرٰاباً ... حَدٰائِقَ وَ أَعْنٰاباً ... وَ کَأْساً دِهٰاقاً

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آشامیدنیها؛ باغ؛ بهشت؛ تقوا؛ جام؛ خمر؛ رستگاری؛ رفاه؛ سایه؛ سرما؛ ضیافت؛ طغیان؛ ظرف

[سوره النبإ (78): آیه 35]

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ کِذّٰاباً (35)

35

در آن‌جا نه بیهوده‌ای می‌شنوند و نه تکذیب سخنی.

1- تقواپیشگان در بهشت، هیچ سخن یاوه، زشت و بی‌فایده‌ای نخواهند شنید.

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً

«لغو»؛ یعنی، بی فایده و آنچه قابل اعتنا نباشد (قاموس) و گاه سخنان زشت نیز«لغو»نامیده می‌شود. (مفردات راغب).

نشنیدن سخنان لغو، کنایه از نبود آن سخنان در بهشت است.

ضمیر «فِیهٰا» به «مَفٰازاً» برمی‌گردد؛ به این اعتبار که مراد از آن «جنة»(بهشت) باشد.

2- تقواپیشگان در دنیا، گرفتار سخنان زشت و یاوه‌سرایی‌های مخالفان

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً

مژده به نبود بعضی از زشتی‌ها در بهشت - با توجّه به بی‌شمار بودن آنچه بهشت عاری از آن است - بیانگر این مطلب است که بهشتیان در دنیا، با این امور ناخوشایند مواجه و از آن در رنج خواهند بود.

3- لزوم پرهیز از گفتن سخن‌های یاوه و زشت

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً

توصیف بهشتیان به خصلت‌های نیک، ترغیب به کسب آن صفات در دنیا است.

4- پرهیز از گوش دادن به سخنان یاوه و دروغین، حالتی پسندیده است.

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً

5- گفتار بهشتیان با یکدیگر، عاری از هرگونه سخن زشت و بیهوده است.

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً

6- بهشتیان، هرگز دروغ نمی‌گویند و یکدیگر را به دروغ‌گویی متهم نمی‌کنند.

وَ لاٰ کِذّٰاباً

«کِذّٰاباً» یا به معنای «کذبا»(دروغ) و یا مصدر باب تفعیل و به معنای تکذیب است (لسان‌العرب). بنابراین، مفاد «وَ لاٰ کِذّٰاباً» این است که در بهشت، دروغ وجود ندارد یا این که کسی تکذیب گفتار خویش را از دیگران نمی‌شنود؛ زیرا همگان صداقت یکدیگر را باور دارند.

7- نوشندگان شراب بهشتی، منزّه از زبان گشودن به هذیان و دروغ

وَ کَأْساً دِهٰاقاً . لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ کِذّٰاباً

ارتباط این آیه با آیۀ قبل، بیانگر این نکته است که شراب بهشتی، از نوع شراب‌های دنیا نیست که بر عقل انسان تأثیر منفی گذاشته و مایۀ هذیان‌گویی و لاف زدن وی گردد.

8- تقواپیشگان در دنیا، مواجه با تکذیب گفته‌های خویش و در رنج از برخورد تکذیب‌گران

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا ... کِذّٰاباً

9- دروغ‌گویی وتکذیب‌گفتار تقواپیشگان، خصلت‌هایی ناروا و مذموم است.

وَ لاٰ کِذّٰاباً

پاکیزه خواندن فضای بهشت از کذب و تکذیب، نشانگر منفور بودن آن در پیشگاه خداوند است.

کلیدواژه‌ها:

آشامیدنیها؛ اخلاق؛ افترا؛ بهشت؛ تقوا؛ تکذیب؛ خمر؛ دروغ؛ دشنام؛ دنیا؛ سختی؛ سخن؛ گوش؛ لغو

[سوره النبإ (78): آیه 36]

جَزٰاءً مِنْ رَبِّکَ عَطٰاءً حِسٰاباً (36)

36

جزایی است از پروردگار تو، و عطایی است حساب شده؛

1- بهشت و نعمت‌های آن، پاداش و مزد تقواپیشگی است.

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ ... جَزٰاءً

«جَزٰاءً» مفعول مطلق و تأکید کنندۀ مفاد «إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً» است.

2- خداوند، به اقتضای ربوبیت خویش، تقواپیشگان را از پاداش‌های اخروی بهره‌مند می‌سازد.

جَزٰاءً مِنْ رَبِّکَ

3- پیامبر(ص)، فراهم آورندۀ زمینۀ دستیابی تقواپیشگان به پاداش‌های آخرت

رَبِّکَ

خطاب به پیامبر(ص) در «رَبِّکَ» ، گویای آن است که آن حضرت در رسیدن متقین به بهشت و نعمت‌های آن، نقش اساسی داشته است.

4- بهره‌مند ساختن تقواپیشگان از پاداش‌های آخرت، جلوۀ تدبیر خداوند در ترفیع بخشیدن به مقام پیامبر(ص) است.

رَبِّکَ

«رب»مصدر به معنای فاعل است یعنی«تربیت کننده» (مفردات راغب). تأکید بر واژۀ «رَبِّکَ» ، گویای آن است که اعطای پاداش به متقین، در راستای تربیت پیامبر(ص) و افزودن رشد آن حضرت است.

5- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

جَزٰاءً مِنْ رَبِّکَ

6- پاداش‌های بهشتیان، عطا و تفضّل خداوند است.

عَطٰاءً

«عَطٰاءً» اسم مصدر و به معنای پرداختن و نیز به معنای چیزی است که به دیگری پرداخته می‌شود. راغب در «مفردات» می‌گوید:«این کلمه به جایزه و بخشش اختصاص یافته است».

7- پاداش اعمال بندگان، بر خداوند الزامی نیست.

جَزٰاءً ... عَطٰاءً

توصیف نعمت‌های اخروی به دو وصف «جَزٰاءً» - که در مقابل عمل است - و «عَطٰاءً» - که بدون توجّه به عمل داده می‌شود - حاکی از آن است که خداوند آنچه را در آخرت، برابر اعمال انسان به او می‌دهد، از روی تفضّل و احسان است؛ نه این که انسان استحقاق آن را داشته باشد.

8- نعمت‌های اعطایی خداوند به بهشتیان، تأمین‌کنندۀ تمام خواسته‌های ایشان است.

حِسٰاباً

«حِسٰاباً» اسم مصدر برای «إحساب»است و «أحسب»؛ یعنی، عطا را افزایش داد تا حدی که دریافت‌کننده گفت:«حسبی» ؛یعنی، مرا کافی است (تاج‌العروس) و ممکن است «حِسٰاباً» مصدر و به معنای محاسبه کردن باشد. در هر صورت به دلیل صفت بودن آن برای «عَطٰاءً» ، معنای مصدری ندارد؛ بلکه به معنای«محسب»(کافی) و یا«محسوب»(شمرده شده) است.

در برداشت یاد شده، معنای اول مورد نظر است.

9- پاداش و عطاهای خداوند به بهشتیان، دارای نظم و حسابی خاص و مناسب با درجات تقوای آنان است.

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ ... عَطٰاءً حِسٰاباً

چنانچه «حساب»به معنای اسم مفعول (محاسبه شده) باشد، مراد از جزاء حساب شده، جزائی است که با میزان اعمال تقواپیشگان مناسب باشد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ بهشت؛ پاداش؛ تقوا؛ تکلیف؛ حسابرسی؛ رب/اسما و صفات؛ عمل؛ فضل خدا؛ محمّد(ص)؛ نعمت

[سوره النبإ (78): آیه 37]

رَبِّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا اَلرَّحْمٰنِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطٰاباً (37)

37

خداوندگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است؛ همان خدای رحمان که [آفریدگان] در برابر او قدرت هیچ خطابی ندارند؛

1- خداوند، مالک و مدبّر آسمان‌ها و زمین و تمام موجودات بین آنها است.

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا

2- تدبیر امور انسان‌ها، در اختیار مالک و مدبّر جهان هستی است.

رَبِّکَ ... رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا

«رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ» - که بیانگر «رَبِّکَ» در آیۀ قبل می‌باشد - گویای این است که ربّ تو همان ربّ جهان هستی است و آنان که به ارباب متعدد می‌اندیشند، بر خطایند.

3- جهان، دارای آسمان‌های متعدد است.

اَلسَّمٰاوٰاتِ

4- وجود موجوداتی بین آسمان‌ها و زمین

وَ مٰا بَیْنَهُمَا

5- خداوند، دارای رحمتی گسترده بر انسان‌ها و تمام موجودات آسمان‌ها و زمین است.

رَبِّکَ ... رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا الرَّحْمٰنِ

«رحمن»صیغۀ مبالغه است و به قرینۀ «رَبِّکَ» و «رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ» ، مراد گسترش رحمت الهی بر تمام مشمولان ربوبیت او است.

6- پاداش‌رسانی به اهل تقوا در قیامت، اقتضای تدبیر نظام هستی و لازمۀ ربوبیت خداوند بر جهان است.

جَزٰاءً مِنْ رَبِّکَ ... رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا

7- «رَبِّ» و «رحمن»، از اسما و صفات خداوند است.

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ ... الرَّحْمٰنِ

8- نعمت‌های بهشت و پاداش تقواپیشگان در آن، جلوۀ رحمت گستردۀ خداوند است.

جَزٰاءً مِنْ رَبِّکَ ... الرَّحْمٰنِ

9- تدبیر امور آسمان‌ها و زمین و موجودات بین آنها از سوی خداوند، بر پایۀ رحمت و عطوفت است.

لاٰ یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطٰاباً

توصیف «رَبِّ» به«رحمن»، حاکی از نقش رحمت در تدبیر نظام هستی است.

10- خداوند، تنها تصمیم‌گیرندۀ صحنه‌های آخرت و کیفر و پاداش مردم

لاٰ یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطٰاباً

11- ناتوانی همگان، از گفت‌وگوی خودسرانه با خداوند در قیامت

لاٰ یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطٰاباً

مرجع ضمیر فاعلی «لاٰ یَمْلِکُونَ» ، موجودات عاقلی است که از «مٰا بَیْنَهُمَا» دانسته می‌شود. «مِنْهُ» حال برای «خِطٰاباً» و حرف «من»برای اتصال و ارتباط است. مفاد آیه این است که در رابطه با خداوند، هیچ سخنی برای آنان مقدور نیست. به قرینۀ آیۀ بعد، می‌توان گفت: مراد کلام نادرست و شفاعت غیر مأذون است.

12- خداوند در امور جهان آخرت، به هیچ کس اختیار تصمیم‌گیری و اظهار نظر نداده است.

لاٰ یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطٰاباً

ممکن است «مِنْهُ» به «لاٰ یَمْلِکُونَ» متعلق باشد؛ یعنی، آن موجودات از جانب خداوند، مالک هیچ خطاب و اظهار نظری دربارۀ حوادث قیامت قرار داده نشده‌اند. به قرینۀ آیۀ بعد، مراد از آن، استقلال در تصمیم‌گیری است.

13- ناتوانی همگان، از اعمال نظر و دخالت در تصمیم‌گیری‌های جهان آخرت، برخاسته از فراگیر بودن ربوبیت خداوند و گستردگی رحمت او است.

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا الرَّحْمٰنِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطٰاباً

14- خداوند، در تدبیر امور عالم و گستراندن رحمت خویش، به احدی از مخلوقات خود حق اعتراض نداده است.

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ ... الرَّحْمٰنِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطٰاباً

به قرینۀ صدر آیه، می‌توان گفت: مراد از خطاب، اعتراض به کارهایی است که از ربوبیت و رحمانیت خداوند نشأت گرفته است. بنابراین محتوای آیۀ شریفه، به نظام کنونی جهان نیز ارتباط داشته و اختصاص به جهان آخرت ندارد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ اعداد؛ اللّه؛ انسان؛ بهشت؛ پاداش؛ تقوا؛ جبر و اختیار؛ جوّ؛ جهان؛ خلقت؛ دادخواهی؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ زمین؛ سخن؛ عجز؛ عذاب؛ قیامت؛ مهربانی؛ نعمت

[سوره النبإ (78): آیه 38]

یَوْمَ یَقُومُ اَلرُّوحُ وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ صَفًّا لاٰ یَتَکَلَّمُونَ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ اَلرَّحْمٰنُ وَ قٰالَ صَوٰاباً (38)

38

روزی که روح و فرشتگان به صف می‌ایستند، و [خلایق] سخن نمی‌گویند، مگر کسی که خدای رحمان به او اجازه دهد و سخن حق گوید.

1- روح و فرشتگان الهی در قیامت، ایستاده و صف بسته در آماده‌باش کامل قرار می‌گیرند.

یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلاٰئِکَةُ صَفًّا

«صَفًّا» مصدر است و چون حال قرار گرفته، به معنای «صافین» است. ایستادن و صف بستن، کنایه از مهیّا بودن برای انجام فرمان‌های الهی است.

2- روح، موجودی برتر از فرشتگان

یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلاٰئِکَةُ

تقدیم«روح»بر«ملائکه»نشانۀ شرافت فزون‌تر او است. این کلمه در قرآن در مورد جبرئیل نیز به کار رفته است. در این آیه نیز چنانچه مراد، جبرئیل باشد، برتری مقام او بر دیگر ملائکه، استفاده می‌شود.

3- روح و فرشتگان، کارگزاران رسیدگی به کیفر و پاداش بندگان در قیامت

یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلاٰئِکَةُ صَفًّا

صفّ بستن «روح»و«ملائکه»، حاکی از آمادگی آنان برای اجرای دستورات است. به قرینۀ آیات پیشین - که سخن از کیفر و پاداش بندگان بود - محدودۀ مأموریت آنان، رسیدگی به امور بهشتیان و دوزخیان است.

4- روح و ملائکه در قیامت از گفتن هر سخنی، جز با رخصت داشتن از خداوند ناتوان‌اند.

لاٰ یَتَکَلَّمُونَ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ

5- هیچ کس در آخرت جز به اذن خداوند

توان سخن گفتن ندارد.

لاٰ یَتَکَلَّمُونَ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ

ضمیر فاعلی «لاٰ یَتَکَلَّمُونَ» اگر مخصوص روح و ملائکه باشد، دیگران به طریق اولی از سخن گفتن عاجزاند و اگر به فاعل «لاٰ یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطٰاباً» نیز نظر داشته باشد، همۀ موجودات را به صراحت شامل می‌شود.

6- شفاعت در قیامت، منوط به اذن خداوند است.

لاٰ یَتَکَلَّمُونَ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ

سخن گفتن ملائکه در پیشگاه خداوند، به دلیل عصمت‌شان، از قبیل اعتراض به کارهای او نیست. بنابراین مصداق بارز آن - به قرینۀ آیات مشابه این آیه - شفاعت است.

7- خداوند، دارای رحمت گسترده است.

اَلرَّحْمٰنِ

8- «رحمن»، از اسما و صفات خداوند

اَلرَّحْمٰنِ

9- رخصت یافتن از جانب خداوند برای سخن گفتن در قیامت، نشانگر برخورداری از رحمت گستردۀ او است.

مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ

10- ظهور سلطۀ کامل خداوند بر تمام موجودات، در قیامت

لاٰ یَتَکَلَّمُونَ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ

11- قیامت، روز سلب اختیار از انسان

یَوْمَ ... لاٰ یَتَکَلَّمُونَ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ

12- آنان که در قیامت، رخصت سخن گفتن یافته‌اند، سخنانی درست و به دور از هر گونه خطا خواهند گفت.

وَ قٰالَ صَوٰاباً

«قٰالَ» در «قٰالَ صَوٰاباً» به جای مضارع آمده است تا بر یقینی بودن آن دلالت کند. جملۀ «قٰالَ صَوٰاباً» ، یا حالیه است و یا مستأنفه‌ای که وضعیت پس از اذن را بیان می‌کند.

13- خداوند در قیامت، جز به افراد حقیقت‌گو اذن سخن نخواهد داد.

وَ قٰالَ صَوٰاباً

چنانچه جملۀ «قٰالَ صَوٰاباً» عطف بر «أَذِنَ ...» و داخل استثنا باشد، مراد این خواهد بود که: تنها شخص درست گفتار، مأذون به سخن گفتن خواهد بود.

14- «عن الصّادق(ع) قال: هو مَلَک أعظم من جبرائیل و میکائیل؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) [دربارۀ سخن خداوند: «یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلاٰئِکَةُ صَفًّا» ] روایت شده که فرمود: روح فرشته‌ای بزرگ‌تر از جبرائیل و میکائیل است».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اذن الهی؛ اللّه؛ انسان؛ پاداش؛ جبر و اختیار؛ جبرئیل(ع)؛ حق؛ رحمت؛ روح؛ روز؛ سخن؛ شفاعت؛ عذاب؛ قیامت؛ ملائکه؛ میکائیل

[سوره النبإ (78): آیه 39]

ذٰلِکَ اَلْیَوْمُ اَلْحَقُّ فَمَنْ شٰاءَ اِتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ مَآباً (39)

39

این است آن روز حق، پس هر که بخواهد، راه بازگشتی به سوی پروردگار خود در پیش گیرد.

1- روز قیامت، روزی عظیم و برپایی آن کاری حکیمانه است.

ذٰلِکَ الْیَوْمُ الْحَقُّ

«ذٰلِکَ» اشاره به دور است. به قرینۀ «عَذٰاباً قَرِیباً» - در آیۀ بعد - مراد از دوری قیامت، تأخیر زمانی آن نیست؛ بلکه بیانگر عظمت والا و فراتر از حد تصور آن است. «حق»به چیزی گفته می‌شود که براساس حکمت پدید آمده باشد.

2- برپایی قیامت، حتمی و صحنه‌های آن، سراسر حق و منزّه از هر گونه باطل است.

ذٰلِکَ الْیَوْمُ الْحَقُّ

دربارۀ«حق»، معانی گوناگونی گفته شده است از جمله این که این کلمه مصدر و به معنای لزوم و ثبوت است و نیز نقطۀ مقابل باطل را «حق»گویند (مصباح). هر گاه مصدری صفت قرار گیرد، بر مبالغه دلالت دارد؛ بنابراین «روز حق»؛ یعنی، روزی سراسر حق.

3- انتخاب راه خدا و هدف قرار دادن قرب او، دعوت الهی از تمام مردم

فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ مَآباً

تعبیر «إِلیٰ رَبِّهِ مَآباً» - به قرینۀ «لِلطّٰاغِینَ مَآباً» در آیات پیشین - دعوت به اعراض از فرجام طغیانگران (جهنم) و برگزیدن قرب خداوند به عنوان مقصد نهایی است. حرف «إِلیٰ» در «إِلیٰ رَبِّهِ» دلالت می‌کند که مقصد نهایی، راهی است که سمت و جهت آن به سوی خداوند باشد. این تعبیر کنایه از قرب به خداوند است؛ نه وصول به آن ذات اقدس؛ زیرا در آن صورت به حرف «إِلیٰ» نیازی نبود.

4- توجّه به حقانیت قیامت، زمینه‌ساز جهت دادن تلاش‌ها و حرکت‌ها به سوی خداوند

فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ مَآباً

«فاء» در «فَمَنْ شٰاءَ ...» برای تفریع است. مفاد آیۀ شریفه این است که چون قیامت حق است، بنابراین باید مقصد را به گونه‌ای برگزید که به سوی خدا باشد.

5- انسان فرجام نیک یا بد را به خواست خود، انتخاب می‌کند و بر آن

مجبور نیست.

فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ مَآباً

6- حرکت به سوی خداوند و دستیابی به مقام قرب او، برای تمام انسان‌ها امکان‌پذیر است.

فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ مَآباً

7- توجّه به حاکمیت تدبیر خداوند بر نظام زندگانی انسان‌ها، وادار کنندۀ انسان به قرار دادن خویش در راه قرب به خدا

فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ مَآباً

از واژۀ «رب»و جایگاه آن در مفاد آیه، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

8- «رب»از اسما و صفات خداوند

اِتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ مَآباً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ تقرب؛ جبر و اختیار؛ حکمت؛ حیات؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ سبیل اللّه؛ عمل؛ قیامت؛ کار

[سوره النبإ (78): آیه 40]

إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ عَذٰاباً قَرِیباً یَوْمَ یَنْظُرُ اَلْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ وَ یَقُولُ اَلْکٰافِرُ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً (40)

40

همانا، ما به شما در مورد عذابی نزدیک اخطار کردیم؛ روزی که آدمی‌آنچه را با دو دست خود پیش فرستاده است می‌بیند و کافر می‌گوید: ای کاش من خاک بودم.

1- خداوند، انسان‌ها را از عذاب سخت قیامت آگاه ساخته و آنان را از گرفتاری به آن برحذر داشته است.

إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ عَذٰاباً قَرِیباً

نکره بودن «عَذٰاباً» ، بر عظمت و بزرگی آن دلالت دارد.

2- اخطارهای الهی دربارۀ عذاب، از میان برندۀ هرگونه عذر در ترک راه خدا

إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ عَذٰاباً قَرِیباً

جملاتی نظیر «إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ» - که پس از هشدار به عذاب گفته شود - خبر از تحقق انذار نیست؛ زیرا مخاطب به آن آگاه است؛ بلکه در مقام اظهار برائت و قطع عذر مخاطب است. ذکر این جمله پس از «فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ ...» - در آیۀ قبل -\گویای معذور نبودن کسی است که سیر زندگانی خود را، به سوی خدا قرار نمی‌دهد.

3- منکران قیامت، در آستانۀ سقوط در عذاب الهی

إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ عَذٰاباً قَرِیباً

«قرب عذاب» - در این برداشت - به معنای ارتباط نزدیک آن به کافران گرفته شده است؛ یعنی، عذابی که کافران به آن انذار شده‌اند، با آنان ارتباطی تنگاتنگ دارد. بیان وصف «قَرِیباً» برای نفس عذاب - نه زمان آن - این معنا را تقویت می‌کند.

4- عذاب آخرت، نزدیک، حتمی و تردیدناپذیر است.

عَذٰاباً قَرِیباً

چنانچه مراد از «قَرِیباً» قرب زمانی عذاب باشد، حاکی از وقوع حتمی و تردید ناپذیری آن خواهد بود؛ زیرا «زمان نزدیک» - به معنای حقیقی آن - بر زمان باقی مانده تا قیامت، صدق نمی‌کند. آری از آن جا که باقی ماندۀ عمر دنیا، در مقایسه با گذشتۀ آن اندک است؛ می‌توان گفت زمان چندانی به عذاب قیامت باقی نمانده است.

5- توجّه دادن کافران به کمبود فرصت، از راه کارهای مبارزۀ قرآن با کفر

إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ عَذٰاباً قَرِیباً

جملۀ «یَقُولُ الْکٰافِرُ ...» - در ذیل آیه -\گویای آن است که روی خطاب در «أَنْذَرْنٰاکُمْ» ، با کافران است.

6- بشارت و انذار در کنار یکدیگر، از شیوه‌های قرآن در دعوت به تقوا و مبارزه با کفر

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً ... إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ عَذٰاباً قَرِیباً

7- کردار انسان - نیک یا بد - اندوخته‌ها و پیش فرستاده‌هایی است که در قیامت اثر می‌بخشد.

مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ

مراد از کلمۀ «یَدٰاهُ» (دو دست او) - به نحو مجاز - تمام اعضا و ابزاری است که انسان اعمال خود را با آن انجام می‌دهد.

8- دنیا، فرصتی مناسب برای تهیۀ نیازمندی‌های آخرت و پیش فرستادن آن

مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ

9- قیامت، روز تجسم اعمال و ظهور دست مایه‌ها و تلاش‌های انسان

یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ

10- انسان، خود ناظر دسترنج خویش در قیامت

یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ

11- سرنوشت اخروی هر کس، به دست خود او رقم می‌خورد.

یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ

12- اعتقاد به مواجه شدن با کردار خویش در قیامت، زمینه‌ساز پذیرش انذارهای خداوند و بیمناکی از عذاب قیامت

إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ عَذٰاباً قَرِیباً یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ

13- کافران در قیامت با مشاهدۀ کردار خویش، عذاب خود را حتمی خواهند دانست.

عَذٰاباً قَرِیباً یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ وَ یَقُولُ الْکٰافِرُ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً

از آن‌جایی که کافران با نگاه به اعمال خویش، آرزوی خاک بودن می‌کنند؛ می‌توان پی برد که آنان، گرفتاری به عذاب را بر خود قطعی می‌بینند.

14- کیفرهای کافران در آخرت، بر پایۀ کردار آنان در دنیا است.

مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ وَ یَقُولُ الْکٰافِرُ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً

15- آفریده شدن به صورت خاک و محرومیت از شعور و تکلیف از آغاز پیدایش، آرزوی کافران در قیامت

وَ یَقُولُ الْکٰافِرُ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً

16- کافران در قیامت، به پستی خود و شرافت خاک بر آنان، پی خواهند برد.

وَ یَقُولُ الْکٰافِرُ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً

17- کافران در قیامت، حیات اخروی را سرآغاز سختی‌ها دیده و باقی ماندن به صورت خاک را آرزو خواهند کرد.

یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً

آرزوی خاک بودن، ممکن است به این معنا باشد که کاش دوباره زنده نشده بودم و به همان حالت پس از مرگ - که خاک شده بودم - باقی می‌ماندم.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ اتمام حجت؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ بشارت؛ پلیدی؛ تبلیغ؛ تجسم اعمال؛ تقوا؛ تکذیب؛تکلیف؛ تهدید؛ خاک؛ خلقت؛ خوف؛ دنیا؛ سبیل اللّه؛ سختی؛ شعور؛ عذاب؛ قرآن؛ قضا و قدر؛ قیامت؛ کار؛ کفر؛ یقین

سورۀ نازعات آیۀ (1 تا 46)

اشاره

[سوره النازعات (79): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . وَ اَلنّٰازِعٰاتِ غَرْقاً (1)

1

سوگند به فرشتگانی که [جان کافران را] به شدت بر می‌کشند،

1- گروهی از فرشتگان، عهده‌دار قبض روح انسان‌هایند.

وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً

«نزع»به معنای کندن و نیز بیرون کشیدن است. مصداق مورد نظر از «النّٰازِعٰاتِ» به قرینۀ «فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً» - در آیات بعد - فرشتگانی هستند که مأمور نزع و قبض روح زندگان‌اند. آیاتی که میراندن انسان‌ها را به ملائکه نسبت داده است، این ذهنیت را ایجاد می‌کند که مراد از «نزع»در این آیه، «نزع روح انسان ها» است.

2- فرشتگان مأمور قبض روح، دارای مقامی رفیع در پیشگاه خداوند

وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً

قسم خوردن خداوند به فرشتگان مرگ، نشانۀ ارجمندی آنان در نزد او است.

3- سوگند خداوند به فرشتگان قبض‌کنندۀ ارواح

وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً

4- روح انسان به هنگام مرگ، به طور کامل و از اعماق بدن او، بیرون کشیده خواهد شد.

وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً

«غرق» (اسم مصدر «اغراق») به معنای «مبالغه و افراط در کار» است (لسان العرب). در این آیه - چون «غَرْقاً» وصف برای مصدر است - به معنای «مُغرَق»می‌باشد؛ یعنی،«نزعاً مغرقاً».

5- مرگ، کنده شدن جان از بدن است؛ نه نابودی آن.

وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً

تعبیر «نزع»، حاکی از بقای روح پس از خروج از جسم است.

6- «عن علیّ(ع) أنّه یعنی الملائکة الذین ینزعون أرواح الکفّار عن أبدانهم بالشدّة ...؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) [دربارۀ سخن خداوند: «وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً» ] روایت شده است: مقصود فرشتگانی‌اند که ارواح کافران را از بدن‌هاشان بیرون می‌کشند». [و نیز] گفته شده مقصود مرگ است که جان‌ها را بیرون می‌کشد و این معنا از امام صادق(ع) روایت شده است».

7- «عن الصادق(ع) هو الموت ینزع النفوس؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) [دربارۀ سخن خداوند: «وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً» ] روایت شده است: مقصود مرگ است که جان‌ها را بیرون می‌کشد».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ بدن؛ تقرب؛ روح؛ قرآن؛ قسم؛ کفر؛ مرگ؛ ملائکه

[سوره النازعات (79): آیه 2]

وَ اَلنّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً (2)

2

و به فرشتگانی که [جان مؤمنان را ] به آرامی بر می‌گیرند،

1- فرشتگان در انجام مأموریت‌های خویش، سرشار از نشاط و به دور از هرگونه کسالت‌اند.

وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً

نشاط، نقطۀ مقابل کسالت است و به کسی که برای انجام کاری طیب نفس داشته باشد، «ناشط» می‌گویند. (لسان‌العرب)

2- سوگند خداوند به فرشتگان پر نشاط و شاداب

وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً

3- نشاط و سرحالی در انجام دادن مأموریت‌های‌الهی، وصفی ارزشمند است.

وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً

سوگند خداوند، حاکی از ارجمندی چیزی است که به آن سوگند یاد شده است.

4- فرشتگانِ عازم به اجرای فرمان‌های الهی و ترک کنندۀ مقر خود برای تدبیر امور جهان، دارای مقامی ارجمند در پیشگاه خداوند

وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً

«ناشط»، ممکن است به معنای چیزی باشد که از مکانی خارج و به مکان دیگر انتقال پیدا می‌کند (قاموس). سوگند خداوند به فرشتگان «ناشط»، نشانۀ تحسین خروج و انتقال آنان است.

5- شیوۀ قبض روح انسان‌ها، مختلف و دارای انواع آسان و دشوار است.

وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً

از جمله معانی«ناشط»، شخصی است که سطل آب را از چاه بیرون می‌کشد (قاموس). اطلاق این کلمه بر فرشتگان - پس از توصیف آنان به «نازعات»(بیرون‌کشندگان) - ممکن است ناظر به انواع قبض روح باشد. در آیۀ قبل - به قرینۀ «غَرْقاً» - قبض روح سخت مورد نظر بود؛ ولی در آیه، قبض روحی مراد است که همچون کشیدن دلو از چاه آرام آرام صورت می‌پذیرد. گفتنی است که این تفاوت، ممکن است ناظر به تفاوت قبض روح مؤمن، با جان کندن کافر باشد.

6- «عن علیّ(ع) أنّها الملائکة تنشط أرواح الکفّار بین الجلد و الأظفار حتّی تخرجها من أجوافهم بالکرب و الغمّ؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) [دربارۀ سخن خداوند: «وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً» ] روایت شده است: «ناشطات» فرشتگانی‌اند که جان‌های کافران را (از سایر اعضا) در میان پوست و ناخن‌هایشان جمع می‌کنند تا همراه با سختی و غصّه از درون‌شان بیرون آورند».

7- «عن مُعاذبن جبل قال: قال رسول اللّه(ص) ... قال اللّه: «وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً» أتدری ما هو؟ قلت: یا نبیّ اللّه ما هو؟ قال: کِلاب فی النار تنشط العَظْم و اللحم ... ؛ ⁽²⁾

معاذبن‌جبل گوید: رسول خدا(ص) فرمود: ... خداوند فرمود:

«وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً» ، آیا می‌دانی مقصود چیست؟ عرض کردم:

ای پیامبر خدا! مقصود چیست؟ فرمود: مقصود سگ‌هایی‌اند که در آتش جهنم می‌باشند و استخوان و گوشت را [از بدن انسان] می‌کنند».

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ استخوان؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ بدن؛ پوست؛ تکلیف؛ جهان؛ جهنم؛ حزن؛ خلقت؛ روح؛ سختی؛ سرور؛ سگ؛ عمل؛ قرآن؛ قسم؛ کفر؛ گوشت؛ ملائکه

[سوره النازعات (79): آیه 3]

وَ اَلسّٰابِحٰاتِ سَبْحاً (3)

3

و به فرشتگانی که [برای انجام فرمان خدا ] به سرعت روان می‌شوند،

1- فرشتگان در انجام دادن وظایف خویش، پرتحرک و شتابان‌اند.

وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً

«سبح»؛ یعنی، حرکت سریع در آب یا هوا. (مفردات راغب)

2- سوگند خداوند، به فرشتگانی که در اجرای وظایف خویش شتابان‌اند.

وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً

3- فرشتگان پی‌گیر فرمان‌های الهی، دارای مقامی ارجمند در پیشگاه خداوند

وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً

4- تسریع در انجام فرمان‌های الهی،

فضیلتی درخور تحسین است.

وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً

سوگند خداوند به «سابحات»، حاکی از فضل شتابگران و نیکو شمردن کار آنان است.

5- فرشتگان، به هنگام قبض روح برخی از مردم، بسان شناکنندگان، وظیفۀ خود را به آرامی و با مدارا انجام می‌دهند.

وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً

در نظر برخی از اهل لغت، حرکت در اعماق آب را،«عوم» و حرکت روی آب و بدون فرورفتن را «سباحة» می‌گویند (تاج العروس). تعبیر «السّٰابِحٰاتِ» - به قرینۀ «النّٰاشِطٰاتِ» در آیۀ قبل - ناظر به حرکت آرام ملائکه، در قبض روح مؤمن است که به حرکت در آب تشبیه شده است.

6- «عن علیّ(ع) أنّها الملائکة یقبضون أرواح المؤمنین یَسُلُّونها سَلاًّ رفیقاً ...؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) [دربارۀ سخن خداوند: «وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً» ] روایت شده است: آنان فرشتگانی‌اند که روح مؤمنان را قبض می‌کنند و آن را به آرامی و مدارا از بدن‌هایشان بیرون می‌آورند».

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آرامش؛ آسانی؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ ایمان؛ تشبیهات؛ تکلیف؛ روح؛ عمل؛ قرآن؛ قسم؛ ملائکه

[سوره النازعات (79): آیه 4]

فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً (4)

4

و چنان که باید بر یکدیگر سبقت می‌گیرند،

1- فرشتگان، در حرکت شتابان خود برای انجام دادن مأموریت‌های الهی، بر یکدیگر سبقت می‌گیرند.

فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً

«فاء» برای تعقیب بوده و بیانگر این است که فرشتگان، پس از خروج از جایگاه خویش و حرکت سریع به سوی مأموریتشان، درصدد آنند که از یکدیگر سبقت بگیرند.

2- برخی از فرشتگان، از برخی دیگر برتراند.

فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً

سوگند خداوند بر «سابقات»، نشانۀ برتری آنان بر ملائکۀ دیگر است.

3- پیشگامی در ارزش‌ها، خود ارزشی والا است.

فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً

4- سوگند خداوند، به فرشتگان پیشتاز

فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً

5- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله:

«فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً» یعنی أرواح المؤمنین تسبق أرواحهم إلی الجنّة ... و أرواح الکافرین إلی النار ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند: «فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً» روایت شده است، مراد ارواح مؤمنان است که به سوی بهشت [بر یکدیگر] سبقت می‌گیرند... و [نیز] ارواح کافران است که به سوی آتش [سبقت می‌گیرند]».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ ایمان؛ بهشت؛ تکلیف؛ جهنم؛ روح؛ عمل؛ قرآن؛ قسم؛ کفر؛ مسابقه؛ ملائکه

[سوره النازعات (79): آیه 5]

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً (5)

5

و امور را تدبیر می‌کنند [سوگند به همۀ اینها که قیامت حق است].

1- فرشتگان، عهده‌دار مدیریت و تدبیر بخش‌هایی از امور جهان

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً

«أَمْراً» اسم جنس و قابل اطلاق بر کم و زیاد است و نکره بودن آن، دلالت بر ابهام یا تعظیم دارد.

2- کاردانی و مهارت فرشتگان، در اداره و تدبیر جهان

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً

3- اتخاذ تدابیر لازم در ادارۀ امور جهان، برانگیزندۀ ملائکه به خروج از جایگاه ویژۀ خویش و سبقت بر یکدیگر

وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً . وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً . فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً .

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً

حرف «فاء» در «فَالْمُدَبِّرٰاتِ» ، اوصاف پیشین را مقدمه تدبیر قلمداد کرده است.

4- جهان دارای نظامی خاص و استوار، بر پایۀ تدبیرهایی از سوی فرشتگان

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً

5- سوگند خداوند به فرشتگان مدیر و مدبّر

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً

6- فرشتگان تدبیرکنندۀ امور جهان، دارای مقامی ارجمند در پیشگاه خداوند

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً

7- تردید ناپذیر بودن قیامت

وَ النّٰازِعٰاتِ ... فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً

جواب قسم‌هایی که از آغاز سوره تا این آیه تکرار شده است در آیۀ هشتم و نهم آمده است. برخی آن را جمله‌ای نظیر

«لَیَبْعَثَنَّ» دانسته‌اند که پیش از «یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ» محذوف باشد. برداشت یاد شده براساس نظر دوم است.

8- «عن علیّ‌بن‌أبی‌طالب(ع) أنّ ابن‌الکَوّاء سأله عن و «فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً» قال: الملائکة یدبّرون ذکر الرحمٰن و أمره؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) روایت شده که در پاسخ ابن‌کوّاء - که از او دربارۀ «فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً» سؤال کرده بود - فرمود: مراد فرشتگانی‌اند که ذکر خدای رحمان و فرمان او را تدبیر می‌کنند».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ جهان؛ خلقت؛ ذکر؛ شک؛ قرآن؛ قسم؛ قیامت؛ مسابقه؛ ملائکه

[سوره النازعات (79): آیه 6]

یَوْمَ تَرْجُفُ اَلرّٰاجِفَةُ (6)

6

روزی که آن صیحۀ عظیم بر آید،

1- پیدایش زلزله‌ای عظیم، در آستانۀ برپایی قیامت

یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ

مراد از «یَوْمَ» - به قرینه آیۀ بعد - دورانی است که شامل هر دو نفخۀ صور باشد؛ نفخۀ اول که همگان می‌میرند و نفخۀ دوم که رستاخیز برپا می‌شود. «رجف»؛ یعنی، لرزش و اضطراب شدید. (مفردات راغب)

2- ملائکه، عهده‌دار تدبیر مراحل پایانی و برپایی جهان آخرت

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً . یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ

برداشت یاد شده، براساس ظرف بودن «یَوْمَ» برای «فَالْمُدَبِّرٰاتِ» است. در این ترکیب، آیات پیشین گویای حرکت فرشتگان و شتاب و مسابقۀ آنان برای مدیریت و تدبیر مراحل پایانی دنیا و آغاز آخرت است.

3- پیدایش صیحه‌ای رعدآسا، در آستانۀ قیامت

یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ

«رجف الرعد»؛ یعنی، صدای رعد در ابرها پیچید (قاموس).

اطلاق «رجف»- که «مفردات»آن را لرزش و اضطراب شدید معنا کرده است - بر صداهای شدید، به سبب شباهت آن به زلزله است. این آیه می‌تواند اشاره به اوّلین نفخ صور باشد که اهل آسمان‌ها و زمین را مدهوش می‌سازد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ زلزله؛ صیحه آسمانی؛ قیامت؛ ملائکه

[سوره النازعات (79): آیه 7]

تَتْبَعُهَا اَلرّٰادِفَةُ (7)

7

و از پی آن صیحه‌ای دیگر رخ دهد،

1- در آستانۀ برپایی قیامت و در پی صیحه و لرزش نخستین، صیحه و لرزشی دوباره پدیدار خواهد شد.

تَتْبَعُهَا الرّٰادِفَةُ

«رادفة»؛ یعنی، ملحق شونده و از پی در آینده. (مصباح) تطبیق آن بر نفخ صور دوم مفاد این آیه و آیۀ قبل را نظیر آیۀ 68 سورۀ زمر می‌سازد.

2- دومین صیحه و زلزله در مراحل برپایی قیامت، تابع اولین صیحه و لرزش و فرع بر پیدایش آن است.

تَتْبَعُهَا الرّٰادِفَةُ

3- قیامت، به دنبال پیدایش صیحه‌ای بزرگ، برپا خواهد شد.

یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ . تَتْبَعُهَا الرّٰادِفَةُ

ممکن است «رادفة»، ناظر بر صیحه‌ای دیگر نباشد؛ بلکه مفاد آیۀ شریفه این باشد که به دنبال صیحه‌ای که در آیۀ قبل مطرح بود، پیامد آن (قیامت) به وجود خواهد آمد.

کلیدواژه‌ها:

زلزله؛ صیحه آسمانی؛ قیامت

[سوره النازعات (79): آیه 8]

قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ وٰاجِفَةٌ (8)

8

در آن روز دل‌هایی ترسان است.

1- هنگام پیدایش دومین صیحه در دوران برپایی قیامت، قلب‌های فراوانی را لرزه و اضطرابی شدید فرا خواهد گرفت.

قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ وٰاجِفَةٌ

«قلب واجف»، به قلبی گفته می‌شود که اضطراب شدیدی بر آن مستولی باشد (لسان‌العرب). «قُلُوبٌ» نکره‌ای است که بر تکثیر دلالت دارد و به همین سبب - با آن که نکره است - مبتدا قرار گرفته است.

2- صحنۀ برپایی قیامت برای منکران معاد، صحنه‌ای هراس‌انگیز و اضطراب‌آور خواهد بود.

قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ وٰاجِفَةٌ

مراد از «قُلُوبٌ» - به قرینۀ «یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ» در آیات بعد - قلب منکران معاد است.

کلیدواژه‌ها:

تکذیب؛ حزن؛ خوف؛ زلزله؛ صیحه آسمانی؛ قلب؛ قیامت؛ معاد

[سوره النازعات (79): آیه 9]

أَبْصٰارُهٰا خٰاشِعَةٌ (9)

9

چشمانشان فرو افتاده است.

1- منکران معاد، با چشمانی فروافتاده و در نهایت خواری و ذلّت، در صحنۀ قیامت ظاهر خواهند شد.

أَبْصٰارُهٰا خٰاشِعَةٌ

«خاشع» به شخصی گفته می‌شود که به زمین چشم دوخته باشد (لسان‌العرب). توصیف «أبصار القلوب» به آن، مجاز و حاکی از شدت ضعف و ذلّت شخص است؛ تا آنجا که گویا قلب او که موجودی مستقل فرض شده است، دارای چشمانی است که خشوع و فروتنی، در آن جایگیر شده است.

2- قیامت، حادثه‌ای سنگین و با عظمت و صحنۀ سایه افکندن نگرانی و ترس بر منکران معاد

أَبْصٰارُهٰا خٰاشِعَةٌ

فروتنی و ذلّت منکران معاد در صحنۀ قیامت، حاکی از عظمت و هول‌آور بودن آن است.

3- خداوند در تأکید بر وجود ترس و نگرانی در قیامت، به فرشتگان سوگند یاد کرده است که سریع و بانشاط برای تدبیر امور و قبض ارواح از یکدیگر سبقت می‌گیرند.

وَ النّٰازِعٰاتِ ... قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ وٰاجِفَةٌ . أَبْصٰارُهٰا خٰاشِعَةٌ

این آیه و آیۀ قبل، جواب قسم‌هایی است که در نخستین آیات سوره آمده بود.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ تکذیب؛ چشم؛ حزن؛ خوف؛ ذلت؛ روح؛ سایه؛ سرور؛ قرآن؛ قسم؛ قیامت؛ مسابقه؛ معاد؛ ملائکه

[سوره النازعات (79): آیه 10]

یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی اَلْحٰافِرَةِ (10)

10

[اینان در دنیا] می‌گویند: آیا به راستی ما [پس از مرگ] به صورت اوّل باز گردانده می‌شویم؟

1- معاد، بازگشت دوبارۀ انسان به زندگی است.

لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ

«حافرة»به معنای خلقت نخستین است (لسان‌العرب).

هم‌چنین در بیان حالت کسانی که به همان راهی بازگردانده شوند که از آن آمده‌اند، «لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ» گویند (مفردات راغب). در این معنا، «حافرة»به معنای «ذات حفر»یا «محفورة»و منطبق بر اثر پای رونده است.

2- منکران معاد، زنده شدن اهل قبور را شگفت‌آور خوانده و آن را بعید می‌شمارند.

یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ

یکی از معانی «حافرة» قبر است (مفردات راغب). قید «فِی الْحٰافِرَةِ» حال و مفاد جملۀ «أَ إِنّٰا ...» این است که آیا ما در حالی که در قبر هستیم، به زندگی بازگردانده خواهیم شد؟!

3- استبعاد، تنها واکنش منکران معاد

یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ

4- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ» یقول: فی الخلق الجدید؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ» روایت شده است: خدا می‌فرماید: [مشرکان می‌گویند: آیا ما] در آفرینش مجدد [بازمی‌گردیم؟]»

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ تعجب؛ تکذیب؛ حیات؛ خلقت؛ شرک؛ قبر؛ مردگان؛ معاد

[سوره النازعات (79): آیه 11]

أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً نَخِرَةً (11)

11

آیا وقتی ما استخوان‌هایی پوسیده شدیم [دوباره زنده می‌شویم]؟

1- انسان در دیدگاه منکران معاد؛ پس از مرگ نابود شده و از او چیزی جز استخوان‌های پوسیده باقی نمی‌ماند.

أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً نَخِرَةً

«نخیر»؛ یعنی، صدای بینی و «نَخِرَةً» به استخوان کهنه و پوسیده‌ای گفته می‌شود که با اندک تماسی از هم بپاشد و چنانچه قدری از آن باقی باشد - به‌گونه‌ای که با وزش باد به صدا درآید - به آن «ناخر»می‌گویند. (لسان‌العرب)

2- از هم پاشیده شدن اجزای بدن انسان پس از مرگ، مایۀ استبعاد معاد در دیدگاه منکران آن

أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً نَخِرَةً

3- استبعاد، تنها واکنش منکران معاد، در برابر هشدارهای الهی نسبت به حوادث پس از مرگ

أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً نَخِرَةً

کلیدواژه‌ها:

استخوان؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ بدن؛ تکذیب؛ مرگ؛ معاد

[سوره النازعات (79): آیه 12]

قٰالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خٰاسِرَةٌ (12)

12

[و به استهزا] می‌گویند: در آن صورت این بازگشتی زیانبار خواهد بود.

1- تمسخر و ریشخند، برخورد منکران معاد در برابر گزارش‌های رستاخیز

قٰالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خٰاسِرَةٌ

فعل «قٰالُوا» ممکن است از صدور این گفتار در قیامت خبر دهد که ماضی بودن آن، برای بیان قطعی بودن آن است و نیز می‌تواند حاکی از گفتۀ کافران در دنیا باشد. برداشت یاد شده، براساس دومین احتمال است. «تِلْکَ» - که اشاره به بعید است - مؤید این احتمال است.

2- منکران معاد، حیات دوبارۀ انسان‌ها را پس از مرگ، حیاتی بی‌ثمر و سراسر زیان وانمود می‌کنند.

قٰالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خٰاسِرَةٌ

«کَرَّةٌ» ؛ یعنی، رجوع. نسبت دادن زیان‌کاری به رجوع - نه رجوع کنندگان - مبالغه در ترسیم زیان‌کاری است.

3- منکران معاد در قیامت، زیان‌کاری خود را مشاهده کرده و به یکدیگر بازگو خواهند کرد.

قٰالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خٰاسِرَةٌ

برداشت یاد شده، ناظر به احتمال صدور سخن منکران معاد در قیامت است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استهزاء؛ انسان؛ تکذیب؛ حیات؛ سخن؛ ضرر؛ قیامت؛ مردگان؛ مرگ؛ معاد

[سوره النازعات (79): آیه 13]

فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ (13)

13

[برانگیختن مردگان برای خدا دشوار نیست، زیرا] آن تنها یک فریاد است و بس.

1- هنگام برپایی رستاخیز، همۀ انسان‌ها تنها با یک نهیب به سوی صحنۀ قیامت رانده خواهند شد.

فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ

«زجر»؛ یعنی، دفع کردن و راندن با بانگ و فریاد (مفردات راغب) و مراد از «زَجْرَةٌ» همان نفخۀ دوم صور است.

ضمیر «هِیَ» به «کرة» بازمی‌گردد.

2- معاد و زنده ساختن دوبارۀ انسان‌ها برای خداوند آسان است.

فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ

جملۀ «فَإِنَّمٰا ...» پاسخی به استبعاد منکران معاد است؛ یعنی، تمام آنچه که آن را سخت و دشوار می‌پندارید، برای خداوند، تنها ایجاد یک خروش و بانگ حیات‌بخش است و بس.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسانی؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ حشر و نشر؛ حیات؛ صدا؛ قدرت؛ مردگان؛ معاد؛ نفخ صور

[سوره النازعات (79): آیه 14]

فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ (14)

14

و بی درنگ روی زمین حضور خواهند یافت.

1- تمام مردگان پس از نفخ صور، زنده گشته و در دشت هموار قیامت حاضر خواهند شد.

فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ

«ساهرة»؛ یعنی، فلات و سرزمین پهناور، مسطّح و بی‌آب. این کلمه از ریشۀ «سهر» است؛ یعنی، ممکن نبودن خواب در شب (لسان‌العرب). نامگذاری فلات به «ساهرة»، به این اعتبار است که پیمایندگان آن در شب بیدار می‌مانند.

2- حضور در قیامت، ناگهانی است و با نفخۀ صور، فاصله‌ای ندارد.

فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ

حرف «إذا»، برای بیان مفاجاة و ناگهانی است.

3- عرصۀ قیامت، مکانی مشخص و از پیش تعیین شده است.

فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ

حرف «ال» در «بِالسّٰاهِرَةِ» ، گویای این است که جایگاه حضور مردم در قیامت، از پیش مشخص شده است.

4- حاضران صحنۀ قیامت، ناآرام و نگران‌اند.

فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ

«ساهرة»؛ یعنی، زمین صاف و پهناوری که پیمایندگان آن، در شب بیدار می‌مانند (تاج‌العروس). بیداری در صحنۀ قیامت، کنایه از خوف و اضطرابی است که آرامش را از حاضران سلب می‌کند.

5- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله «فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ» و الساهرة الأرض، کانوا فی القبور فلمّا سمعوا الزَّجْرة خرجوا من قبورهم فاستووا علی الأرض؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ» روایت شده است: «ساهرة»[به معنای] زمین است. آنان (انسان‌ها) در قبرها هستند؛ پس چون صیحه [قیامت] را شنیدند، از قبرهایشان خارج می‌شوند و بر سطح زمین قرار می‌گیرند».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ حزن؛ حشر و نشر؛ حیات؛ زمین؛ صیحه آسمانی؛ قبر؛ قیامت؛ مردگان؛ نفخ صور

[سوره النازعات (79): آیه 15]

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ (15)

15

آیا داستان موسی به تو رسیده است؟

1- سرگذشت موسی(ع)، قابل دقت و مایۀ عبرت حتی برای پیامبر(ص)

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ

«حَدِیثُ» ؛ یعنی، خبر. (لسان‌العرب)

2- خداوند، برانگیزانندۀ همگان به آگاهی از داستان موسی(ع) و عبرت‌گیری از آن

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ

استفهام در «هَلْ أَتٰاکَ ...» برای ترغیب به شنیدن پاسخ است.

نقل داستان موسی(ع) در قرآن، نشانۀ آن است که گرچه ضمیر «هَلْ أَتٰاکَ» در خطاب به پیامبر(ص) به کار رفته است؛ ولی مراد گزارش سرگذشت موسی(ع) به تمام مردم است.

3- یادآوری سرگذشت پیامبران گذشته، مایۀ تقویت روحیۀ پیامبر(ص) در برابر مخالفان

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ

بیان داستان موسی(ع)، پس از نقل مخالفت منکران معاد، به منظور آرامش بخشیدن به پیامبر(ص) در برابر مخالفت‌ها است.

4- برانگیختن مخاطب، به دقت در گفتار و تشویق او به شنیدن گزارش، روشی مطلوب در شیوۀ اطلاع‌رسانی است.

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ دشمنی؛ سخن؛ عبرت؛ قصه؛ گوش؛ محمّد(ص)؛ موسی(ع)

[سوره النازعات (79): آیه 16]

إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ بِالْوٰادِ اَلْمُقَدَّسِ طُویً (16)

16

آن‌گاه که پروردگارش او را در وادی مقدّسِ «طوی» ندا در داد:

1- خداوند، در وادی طوی با موسی(ع) سخن گفت.

إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

«واد»(مخفف «وادی»)؛ یعنی، حد فاصل بین کوه‌ها و تپه‌ها که راه عبور سیلاب باشد (مصباح). برخی از اهل‌لغت «طُویً» را نام درّه‌ای می‌دانند که پایین کوه طور در صحرای«سینا» قرار دارد. (لسان‌العرب)

2- وحی به موسی(ع)، جلوۀ ربوبیت خداوند بر او و از عوامل رشد و تربیت آن حضرت برای انجام رسالت خویش بود.

إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ

3- وادی طوی، سرزمینی پاک و منزّه و شایستۀ احترام

بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

تقدیس، به معنای تطهیر الهی (معنوی) است و «سرزمین مقدس» و «بیت المقدس»آن است که از نجاست به معنای شرک »پاک باشد. (مفردات راغب) نام‌گذاری «طُویً» به وادی مقدس، گویای توصیه به پاکیزه نگه‌داشتن آن از آلودگی‌های معنوی است.

4- ندای خداوند به موسی(ع) در وادی طوی، حادثه‌ای با اهمیت و در خور توجه برای پیامبر(ص)

حَدِیثُ مُوسیٰ . إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ

«إِذْ» ظرف برای «حَدِیثُ» در آیۀ قبل است و از آن جا که استفهام در آن آیه برای ترغیب پیامبر(ص) به توجه و دقت در آن ماجرا بود، عظمت حادثه استفاده می‌شود.

5- سرزمین‌ها، از نظر تقدس و اهمیت با یکدیگر متفاوت‌اند.

بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

6- جایگاه سخن گفتن خداوند با پیامبران، جایگاهی مقدس و پاک و شایستۀ احترام است.

إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

ارتباط «نٰادٰاهُ» با «الْمُقَدَّسِ» ، بیانگر این است که یا خداوند برای تکلّم با بندگان، جایی مقدس را برمی‌گزیند و یا تکلّم او، مایۀ تقدس آن سرزمین می‌گردد. در هر دو صورت، برداشت یاد شده قابل استفاده است.

7- ربوبیت الهی، مقتضی فرستادن پیامبران است.

إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ

محتوای ندای خداوند - به قرینۀ آیۀ بعد - فرمان رسالت موسی(ع) بوده است.

8- «رب» از اسما و صفات خداوند است.

إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ

کلیدواژه‌ها:

احترام؛ اللّه؛ انبیاء؛ تربیت؛ دره؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ زمین؛ سخن؛ طور سینا؛ طهارت؛ قصه؛ محمّد(ص)؛ موسی(ع)؛ وحی

[سوره النازعات (79): آیه 17]

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ (17)

17

به سوی فرعون برو که او طغیان کرده است؛

1- فرعون، مردی طغیان‌گر و فرو رفته در پلیدی‌ها و گستاخ در برابر خداوند

إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

«طغیان»؛ یعنی، از حد گذراندن (مصباح) و مراد از «طغیان

فرعون» - به قرینۀ «تَزَکّٰی» و «فَتَخْشیٰ» در آیات بعد - ناپاکی فرعون و بی باکی او، در برابر خداوند است.

2- حرکت به سوی فرعون و باز داشتن او از طغیان‌گری، فرمان خداوند به موسی(ع) در وادی طوی

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

3- مبارزه با طغیان‌گران، از شاخص‌ترین برنامه‌های رسالت پیامبران

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

4- لزوم مبارزه با طغیان‌گری و رویارویی با ریشه‌های اصلی آن

اِذْهَبْ ... إِنَّهُ طَغیٰ

5- طغیان‌گری، خصلتی ناروا است و طغیان‌گران در تعارض با راه خدایند.

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

6- پیامبران برای ارشاد مردم، آغازگر حرکت بوده و در انتظار مراجعۀ آنان نمی‌مانند.

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ

7- رسالت موسی(ع)، فراتر از هدایت و رهبری بنی‌اسرائیل بود.

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

کلیدواژه‌ها:

اخلاق؛ اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ بنی اسرائیل؛ پلیدی؛ دره؛ دشمنی؛ رسالت؛ طغیان؛ طور سینا؛ فرعون؛ قصه در قرآن؛ ملامت؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره النازعات (79): آیه 18]

فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی (18)

18

و بگو: آیا میل داری پاکیزه شوی؟

1- موسی(ع) از جانب خداوند، مأمور راهنمایی فرعون به راه تکامل و درست‌کاری و ترغیب او به پاکسازی خویش از آلودگی‌ها

فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی

زکات به دو معنا است: 1. نمو 2. طهارت (مقاییس‌اللغة) و به کسی که صالح و درست کار شود، می‌گویند «تزکیه» شده است. (قاموس)

2- خداوند، راهنمای موسی(ع) در شیوۀ برخورد با طغیان‌گری فرعون

إِنَّهُ طَغیٰ . فَقُلْ

3- طغیان‌گری، بازتاب نبود تزکیه و درست‌کاری در زندگی انسان

إِنَّهُ طَغیٰ . فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی

4- دعوت به پاکی و درست کاری، سرلوحۀ برنامۀ پیامبران

فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی

5- برانگیختن انگیزه در مخاطب، برای جلب توجه او به سخنان هدایت‌بخش، از مقدمات ارشاد و تبلیغ

فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی

«لَکَ» خبر برای مبتدای محذوف است. حرف «إِلیٰ» نیز به همان مبتدای محذوف تعلق دارد. تقدیر کلام را می‌توان چنین دانست: «هل لک میل إلی أن تزکی» یا «هل لک سبیل إلی ...».

6- درست‌کاری و صلاح افراد، در گرو اراده و خواست خود آنان است.

هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی

7- فرعون، طغیان‌گری محروم از هرگونه پاکی و صلاح

هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی

سؤال موسی(ع) نشان می‌دهد که وی در وجود فرعون، به دنبال یافتن تمایلی - هر چند اندک - به سوی خیر و صلاح بود.

8- ضرورت پرداختن به تزکیۀ خویش و پاکسازی خود از هر گونه فساد و طغیان

فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی

9- تزکیه و خودسازی، از راه‌های پیشگیری از طغیان و کفر

إِنَّهُ طَغیٰ . فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی

این آیه از طرفی ناظر به آیۀ قبل است و راه دفع طغیان را ارائه می‌دهد و از سویی دیگر، ناظر به آیۀ بعد است و زمینۀ هدایت به خداوند و دوری از کفر را بیان کرده است.

10- تزکیه و خودسازی، حتی برای سرکشانی چون فرعون، امکان‌پذیر است.

إِنَّهُ طَغیٰ . فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی

11- نرمش در گفتار، حتی با سرکشان، از شیوه‌های پسندیده در تبلیغ و ارشاد مردم

فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی

طرح استفهام در آغاز سخن، نوعی نرمش در لحن کلام است.

کلیدواژه‌ها:

اراده؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ پلیدی؛ تبلیغ؛ تزکیه؛ راستگویی؛ رسالت؛ رشد؛ سخن؛ طغیان؛ طهارت؛ عمل؛ فرعون؛ فساد؛ کفر؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره النازعات (79): آیه 19]

وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ (19)

19

و تو را به سوی پروردگارت هدایت کنم تا [از او] بیم داشته باشی؟

1- موسی(ع) به فرمان خداوند، مأمور اظهار آمادگی نزد فرعون برای هدایت او به خداوند

وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ

2- دعوت فرعون به خشیت از خداوند، از اهداف رسالت موسی(ع)

فَتَخْشیٰ

3- پیدایش حالت ترس از خدا و احساس عظمت او، از آثار قرار گرفتن در طریق هدایت

وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ

«خَشِیتُ» به ترسی گویند که با درک عظمت همراه باشد.

(مفردات راغب)

4- شناخت ربوبیت خداوند، زمینه‌ساز پیدایش حالت ترس و خشیت در برابر او

وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ

5- تزکیه و دوری از پلیدی و طغیان، هموارسازندۀ راه هدایت و خشیت الهی

إِنَّهُ طَغیٰ ... أَنْ تَزَکّٰی . وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ

6- توجه دادن فرعون به سیطرۀ ربوبیت خداوند بر او، از رسالت‌های موسی(ع)

وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ

تصریح به «رَبِّکَ» در برابر کسی که مدعی ربوبیت بر انسان‌ها است - چنان چه در آیات بعد خواهد آمد - گویای برداشت یاد شده است.

7- احتمال تأثیر سخن در مخاطب، برای اقدام به تبلیغ معارف الهی کافی است.

فَقُلْ هَلْ لَکَ ... وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ

8- هدایت مردم به خداوند و بیان ربوبیت او و ایجاد حالت خداترسی در آنان، از نخستین اهداف پیامبران است.

فَقُلْ ... وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ

9- فرعون، به ربوبیت خداوند، بی‌اعتقاد و در برابر خواسته‌های او گستاخ بود.

وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ

10- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ انسان؛ پلیدی؛ تبلیغ؛ تزکیه؛ خوف؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ شناخت؛ طغیان؛ فرعون؛ کفر؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره النازعات (79): آیه 20]

فَأَرٰاهُ اَلْآیَةَ اَلْکُبْریٰ (20)

20

پس بزرگ‌ترین معجزۀ [خود] را به او نشان داد.

1- موسی(ع) در پی گفت وگو با فرعون و اظهار آمادگی برای ارشاد و هدایت او، بزرگ‌ترین معجزۀ خویش را به وی ارائه کرد.

فَأَرٰاهُ الْآیَةَ الْکُبْریٰ

2- معجزات پیامبران، نشانۀ صداقت آنان در به عهده داشتن مسؤولیت هدایت و انذار است.

وَ أَهْدِیَکَ ... فَتَخْشیٰ . فَأَرٰاهُ الْآیَةَ الْکُبْریٰ

«فاء» در «فَأَرٰاهُ» برای تعقیب است و می‌رساند که آوردن معجزه در پی ادعای هدایت‌گری و نیز انذار فرعون صورت پذیرفته است. کلمۀ «آیة» به معنای علامت و نشانه است و مصداق مورد نظر از آن، معجزۀ عصا و یا مجموع عصا و یدبیضا است که نشانۀ رسالت حضرت موسی(ع) بود.

3- معجزات پیامبران، دارای مراتب گوناگون و متفاوت در برتری و امتیاز

اَلْآیَةَ الْکُبْریٰ

«کبری»اسم تفضیل است؛ یعنی، بزرگ‌تر.

4- تحریک انگیزۀ تزکیه خواهی و هدایت‌طلبی در افراد، زمینه‌ساز پذیرش برهان‌ها است.

فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی . وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ .

فَأَرٰاهُ الْآیَةَ الْکُبْریٰ

برداشت یاد شده، از حرف «فاء» در «فَأَرٰاهُ» استفاده شده است که ارائۀ دلیل پس از ترغیب فرعون به تزکیه‌خواهی و هدایت‌طلبی، مطرح کرده است.

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ انذار؛ برهان؛ تزکیه؛ راستگویی؛ رسالت؛ سخن؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره النازعات (79): آیه 21]

فَکَذَّبَ وَ عَصیٰ (21)

21

ولی او [آن را] دروغ شمرد و نافرمانی کرد.

1- فرعون، نشانۀ رسالت موسی(ع) و معجزه بودن آن را نپذیرفت و بی‌درنگ آن را تکذیب کرد.

فَکَذَّبَ

حرف «فاء» برای تعقیب بدون فاصله است و می‌رساند که فرعون، پیش از هر گونه تأمل و درنگ، به تکذیب و عصیان

پرداخت. متعلق تکذیب - به قرینۀ «الْآیَةَ الْکُبْریٰ» در آیۀ قبل - معجزۀ موسی(ع) است. از اقدام فرعون به آوردن مثل معجزۀ موسی(ع)، - که آیات بعد بر آن دلالت دارد - دانسته می‌شود که فرعون، معجزه بودن آن و دلالتش بر صداقت موسی(ع) را تکذیب کرده است.

2- بزرگ‌ترین معجزات نیز، در هدایت برخی از افراد، کارساز نیست.

فَأَرٰاهُ الْآیَةَ الْکُبْریٰ . فَکَذَّبَ

3- فرعون، طغیان‌گری بس گمراه و بی‌پروا

طَغیٰ ... وَ أَهْدِیَکَ ... فَتَخْشیٰ ... فَکَذَّبَ

تکذیب معجزۀ موسی(ع)، نشانۀ عمق محرومیت فرعون از هدایت و خشیت است.

4- فرعون، از پذیرش رهنمودهای موسی(ع) سرپیچی کرد.

وَ عَصیٰ

متعلق «عَصیٰ» - به قرینۀ «أَهْدِیَکَ» - رهنمودهای موسی(ع) بوده است.

5- دروغ دانستن تعالیم پیامبران زمینه‌ساز نافرمانی خداوند و گرفتاری به گناه

فَکَذَّبَ وَ عَصیٰ

ترتیب بیان تکذیب و عصیان، گویای ترتّب آن دو است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ تکذیب؛ دروغ؛ رسالت؛ ضلالت؛ طغیان؛ فرعون؛ گناه؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره النازعات (79): آیه 22]

ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعیٰ (22)

22

سپس روی گردانید و [برای مغلوب کردن موسی] به تلاش برخاست.

1- فرعون، به تکذیب گفته‌های موسی(ع) اکتفا نکرده سرسختانه به مخالفت با او پرداخت.

ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعیٰ

حرف «ثُمَّ» در این آیه، برای تراخی رتبی است؛ یعنی، ادبار فرعون، نارواتر از تکذیب او بود.

2- دروغ خواندن تعالیم پیامبران و روی‌گردانی از رهنمودهای آنان، کشانندۀ انسان به تلاش برای سرکوب آنها است.

فَکَذَّبَ وَ عَصیٰ . ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعیٰ

3- رسالت موسی(ع)، خطری جدی برای فرعون و تحریک کنندۀ او به مقابله‌ای پی‌گیر در برابر آن

ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعیٰ

4- فرعون، گفت‌وگوی مستقیم خود با موسی(ع) و تکذیب و مخالفت با او را در سرکوب آن حضرت کارساز نمی‌دید.

ثُمَّ أَدْبَرَ

«ادبار»؛ یعنی، پشت کردن و حاکی از نومیدی فرعون از نتیجۀ گفت‌وگوی مستقیم با موسی(ع) است.

5- فرعون با مشاهده معجزه موسی(ع)، وحشت زده از آن روی برتافت و شتابزده گریزان شد. *

ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعیٰ

«إدبار»فرعون، - در یک احتمال - به معنای فرار او از ترس معجزۀ موسی(ع) است که در شکل مار عظیم ظاهر شده بود.

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ تکذیب؛ خوف؛ دشمنی؛ رسالت؛ سخن؛ فرعون؛ لجاجت؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره النازعات (79): آیه 23]

فَحَشَرَ فَنٰادیٰ (23)

23

آن‌گاه [مردم را] گرد آورد و ندا در داد،

1- فرعون برای مبارزه با موسی(ع)، مردم را در اجتماعی گردآورد و با آنان در این زمینه سخن گفت.

فَحَشَرَ فَنٰادیٰ

«حشر»، به معنای جمع کردن همراه با سوق دادن است (مصباح).

2- فرعون، در جمع کسانی که برای استماع سخن او گردآمده بودند، با صدایی بلند سخن گفت.

فَنٰادیٰ

«ندا»، به معنای بلند کردن صدا و آشکار ساختن آن است.

(مفردات راغب)

3- فرعون، تأثیر رسالت موسی(ع) را بر دیگران پیش‌بینی کرده و از آن وحشت داشت.

فَحَشَرَ فَنٰادیٰ

4- فرعون، در تلاش برای بازداشتن مردم از گرایش به موسی(ع)

ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعیٰ . فَحَشَرَ فَنٰادیٰ

جملۀ «فَحَشَرَ فَنٰادیٰ» ، تفسیر «یَسْعیٰ» است.

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اشراف؛ انسان؛ ایمان؛ حشر و نشر؛ خوف؛ رسالت؛ سخن؛ صدا؛ فرعون؛ قصه؛ گوش؛ موسی(ع)

[سوره النازعات (79): آیه 24]

فَقٰالَ أَنَا رَبُّکُمُ اَلْأَعْلیٰ (24)

24

و گفت: بزرگ‌ترین پروردگار شما منم.

1- قوم فرعون، معتقد به خدایانی متعدد

أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ

2- فرعون، خود را خدای مردم مصر قلمداد کرده، رتبه‌اش را از تمامی خدایان آنان برتر می‌خواند.

أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ

3- فرعون، در حضور مردم و با صدای بلند، خود را برترین تصمیم‌گیرنده دربارۀ ادارۀ زندگانی و تدبیر امور آنان معرفی کرد.

فَنٰادیٰ . فَقٰالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ

فرعون - براساس دیگر آیات قرآن - هم خود را «اله» می‌خواند و هم برای خود «الهی» غیر خدا مدعی بود. بنابراین برگزیدن تعبیر «رب اعلی» دربارۀ خود، برای تصریح به این نکته است که در رشد و تربیت مردم نیز، تصمیم اصلی را او می‌گیرد.

4- فرعون، بر تمام امور زندگانی مردم مصر مسلّط بود.

أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ

5- ادعای ربوبیت برتر، موضع‌گیری فرعون در برابر طرح توحید ربوبی از سوی موسی(ع)

وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ ... أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ

جملۀ «وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ» در آیات پیشین، سخنی بود که موسی(ع)، آن را با توجه به انکار ربوبیت خداوند از سوی فرعون، مطرح ساخت. فرعون در واکنش به این دعوت، برترین ربوبیت را برای خود قائل شد.

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اشراف؛ انسان؛ بت؛ توحید؛ حیات؛ رب/اسما و صفات؛ صدا؛ فرعون؛ مصر؛ موسی(ع)

[سوره النازعات (79): آیه 25]

فَأَخَذَهُ اَللّٰهُ نَکٰالَ اَلْآخِرَةِ وَ اَلْأُولیٰ (25)

25

پس خدا او را به کیفر دنیا و آخرت بگرفت.

1- خداوند فرعون را در پی ادعای ربوبیت، به عذاب سخت دنیا و آخرت گرفتار ساخت.

فَأَخَذَهُ اللّٰهُ نَکٰالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولیٰ

فاء در «فَأَخَذَهُ ...»، آن را بر آیۀ قبل (فقال أنا ربّکم الأعلیٰ) تفریع کرده است.

2- عذاب فرعون در دنیا و آخرت، نمونه‌ای از برخورد شدید خداوند با مخالفان پیامبران و برحذر دارندۀ آنان از عواقب مخالفت

فَأَخَذَهُ اللّٰهُ نَکٰالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولیٰ

«نَکٰالَ» به چیزی گفته می‌شود که به وسیلۀ آن، دیگران را تنکیل کنند؛ یعنی، از کاری بر حذر دارند (قاموس). مصداق آن در آیه عذاب فرعون است که مایۀ عبرت برای دیگران می‌باشد. اضافۀ «نَکٰالَ» به «الْآخِرَةِ وَ الْأُولیٰ» ، یا گویای این نکته است که عذاب فرعون در آخرت و دنیا، هر یک می‌تواند برای مردم «نَکٰالَ» و مایۀ عبرت باشد و یا گویای این که عذاب فرعون در دنیا می‌تواند مایۀ عبرت مردم نسبت به دنیا و آخرت آنان باشد. برداشت یادشده براساس احتمال اوّل است.

3- توجه دادن به عذاب آخرت، بازدارنده‌تر از تهدید به عذاب دنیوی است.

نَکٰالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولیٰ

عذاب آخرت، ممکن است از آن جهت نکال و مایۀ عبرت باشد که توجه به آن در دنیا، دیگران را از فرجام کافران می‌ترساند و از همسانی با گرفتاران به عذاب بر حذر می‌دارد.

در این صورت تقدیم «الْآخِرَةِ» بر «الْأُولیٰ» ، بیانگر نقش برتر آن در عبرت‌آموزی است.

4- عذاب اخروی فرعون، از زمان مرگ او آغاز شده است.*

فَأَخَذَهُ اللّٰهُ نَکٰالَ الْآخِرَةِ

فعل«أخذ»ماضی و حاکی از تحقق عذابی است که به «نَکٰالَ الْآخِرَةِ» توصیف شده است. این احتمال نیز وجود دارد که قطعی بودن عذاب آینده، سبب ماضی آوردن «أخذ» باشد.

5- هلاکت فرعون، هشداری به مردم در امور دنیا و آخرت آنان بود.

فَأَخَذَهُ اللّٰهُ نَکٰالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولیٰ

اضافۀ «نَکٰالَ الْآخِرَةِ ...» ممکن است اضافۀ لامیه باشد؛ یعنی، هلاکت فرعون برای دیگران، هم نسبت به دنیای آنان و هم نسبت به آخرتشان مایۀ عبرت بود. در این صورت، مراد از «فَأَخَذَهُ اللّٰهُ» هلاکت فرعون و غرق شدن او است که برای دیگران نکال آخرت و دنیابود؛ زیرا از طرفی به فرجام تکذیب پیامبران و گناه و انکار ربوبیت خداوند پی می‌برند - که اموری مربوط به آخرت است - و از طرفی دنیا را ناپایدار، حتی برای امثال فرعون می‌بینند.

6- خداوند، فرعون را به دلیل تکذیب رسالت و معجزۀ موسی(ع) و عصیانگری و ادعای ربوبیت، هلاک ساخت.

فَکَذَّبَ وَ عَصیٰ ... فَقٰالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ . فَأَخَذَهُ اللّٰهُ نَکٰالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولیٰ

می‌توان گفت: فاء در «فَأَخَذَهُ اللّٰهُ» ، کیفر را بر تمام کارهای فرعون که در آیات قبل آمده بود، تفریع کرده است.

7- تکذیب پیامبران و معجزات آنان، سرپیچی از رهنمودهای ایشان و بازداشتن مردم از گرایش به آنان، مایۀ گرفتاری به عذاب در دنیا و آخرت

فَأَخَذَهُ اللّٰهُ نَکٰالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولیٰ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ تکذیب؛ تهدید؛ دشمنی؛ دنیا؛ رسالت؛ عذاب؛ فرعون؛ گناه؛ مرگ؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره النازعات (79): آیه 26]

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ (26)

26

به راستی در این [داستان] برای کسی که [از خدا] بترسد عبرتی است.

1- فرجام فرعون، درس عبرتی بزرگ برای کسانی‌که نگران عاقبت دنیا و آخرت خویش‌اند.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

متعلق «یَخْشیٰ» ، به قرینۀ «الْآخِرَةِ وَ الْأُولیٰ» در آیه قبل، می‌تواند فرجام انسان در دنیا و آخرت باشد.

2- تنها خداترسان از هلاکت و مجازات فرعون پند می‌گیرند و خود رااز گرفتاری به فرجامی نظیر آن برحذر می‌دارند.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

مراد از خشیت در «یَخْشیٰ» ، می‌تواند خشیت از خداوند باشد، جملۀ «وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ» در آیات پیشین مؤید این احتمال است. اختصاص یافتن «عبرت» به «لِمَنْ یَخْشیٰ» - با آن که هلاکت فرعون برای همگان درس عبرت است - بیانگر این نکته است که تنها، خداترسان از این عبرت بهره می‌گیرند.

3- پندآموزی، از اهداف نقل داستان گذشتگان در قرآن

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

4- ضرورت مطالعۀ تاریخ گذشتگان و عبرت گرفتن از آن

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

5- شکست نهایی فرعون در مبارزه با موسی(ع)، درس عبرتی برای مخالفان پیامبر(ص) و منکران معاد

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

نقل داستان موسی(ع) و فرعون - پس از بیان شبهات منکران معاد و نیز خطاب به پیامبر(ص) با جملۀ «هَلْ أَتٰاکَ ...» - بیانگر این است که مراد از توصیف داستان مزبور به عبرت، تهدید منکران معاد و مخالفان پیامبر(ص) است که چه بسا آنان نیز در نهایت، همچون فرعون به عذاب الهی گرفتار شوند.

6- ترس از خداوند و نگرانی از فرجام خویش، پرهیز دهندۀ انسان از انکار معاد و باز دارندۀ او از طغیان‌گری و رویارویی

با پیامبران

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

عبرت گرفتن از داستان فرعون، به معنای دوری از رفتار و عقاید او است که در آیات قبل نمونه‌های آن بیان شد.

7- خداوند، حامی پیامبران و مدافعان دین در برابر مخالفان

فَأَخَذَهُ اللّٰهُ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

8- سرنوشت فرعون، نشانگر حاکمیت خداوند بر حوادث تاریخ

فَأَخَذَهُ اللّٰهُ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

عبرت بودن فرجام فرعون برای آیندگان، مستلزم مقهور بودن همۀ امور در برابر ارادۀ خداوند است.

9- منکران معاد و فرعون صفتان عصر بعثت، محروم از خشیت الهی و بی‌تفاوت در برابر عبرت‌های تاریخ

یَقُولُونَ أَ إِنّٰا ... هَلْ أَتٰاکَ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

تصریح به «من یخشی»برای اشاره به نبود خشیت در وجود منکران معاد است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ انسان؛ تاریخ؛ تکذیب؛ حزن؛ خوف؛ دشمنی؛ دنیا؛ دین؛ رسالت؛ شکست؛ طغیان؛ عبرت؛ عذاب؛ فرعون؛ قرآن؛ قضا و قدر؛ محمّد(ص)؛ معاد؛ نصرت

[سوره النازعات (79): آیه 27]

أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ اَلسَّمٰاءُ بَنٰاهٰا (27)

27

آیا آفرینش [مجدد] شما دشوارتر است یا آسمان که خدا آن را بنا کرده است؟

1- آسمان، پدیده‌ای مقاوم‌تر از جسم انسان‌ها و آفرینش آن باعظمت‌تر از آفرینش آنها است.

أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّمٰاءُ

استفهام در «أَ أَنْتُمْ» تقریری است و برای اعتراف گرفتن از مخاطب به کار می‌رود. «السَّمٰاءُ» ممکن است اشاره به آسمان مشهود باشد و نیز ممکن است اسم جنس بوده و بر تمام آسمان‌ها قابل تطبیق باشد. «شدت»، به معنای صلابت و استحکام است. این وصف دربارۀ جسم و غیر جسم به کار می‌رود. بنابراین تعبیر «أَشَدُّ خَلْقاً» به معنای استحکام بیشتر در خلقت و یا دشوارتر بودن در آفرینش [در نظر مخاطبان] است.

2- آفرینش آسمان با وجود صلابت بیشتر آن نسبت به پیکر انسان، برهانی آشکار بر امکان معاد و قدرت خداوند بر زنده کردن دوبارۀ انسان‌ها

أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّمٰاءُ بَنٰاهٰا

«أَنْتُمْ» خطاب به منکران معاد است که آیات قبل سخنان آنان را نقل کرده بود. جملۀ «بَنٰاهٰا» مستأنفه و مفاد آن این است که آسمان با آن که محکم‌تر است، خداوند آن را ساخت؛ چگونه آفرینش دوبارۀ خود را محال می‌پندارید؟

3- استفاده از محسوسات در تبیین معقولات، از شیوه‌های قرآن

أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّمٰاءُ بَنٰاهٰا

4- ضرورت دقت در آفرینش پدیده‌های هستی، برای پی‌بردن به قدرت مطلق خداوند

أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّمٰاءُ بَنٰاهٰا

5- منکران معاد در عصر بعثت، آسمان را آفریدۀ خداوند می‌دانستند.

أَمِ السَّمٰاءُ بَنٰاهٰا

استدلال آیۀ شریفه بر امکان معاد، بدون پذیرش آفریدگاری خداوند برای آسمان، ناتمام است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ اللّه؛ انسان؛ بدن؛ برهان؛ تشبیهات؛ تفکر؛ تکذیب؛ جهان؛ حس‌گرایی؛ حیات؛ خلقت؛ سختی؛ علم؛ قدرت؛ قرآن؛ معاد

[سوره النازعات (79): آیه 28]

رَفَعَ سَمْکَهٰا فَسَوّٰاهٰا (28)

28

سقفش را برافراشته و آن را پرداخته،

1- سقف افراشته و مرتفع آسمان ساختۀ خداوند و جلوۀ قدرت او است.

رَفَعَ سَمْکَهٰا

«سمک»؛ یعنی، سقف و نیز قامت هر چیز را «سمک» می‌گویند (قاموس). جملۀ «رَفَعَ ...» تفسیر جملۀ «بَنٰاهٰا» در آیۀ قبل است؛ یعنی، ساختن آسمان به این‌گونه بوده است که خداوند، طاق آن را بالا برده و آن را همچون گنبدی برافراشته قرار داده است.

2- خداوند، آسمان را پدیده‌ای به دور از کاستی و ناهماهنگی و به گونه‌ای موزون و متعادل قرار داده است.

فَسَوّٰاهٰا

«سوی»به چیزی گفته می‌شود که در مقدار و کیفیت آن، افراط و تفریط نشده باشد (مفردات راغب). بنابراین جملۀ «سواها»؛ یعنی، خداوند آسمان را به گونه‌ای قرار داد که در شکل و اجزای آن، تعادل برقرار است.

3- هماهنگی اجزای آسمان، با فاصله‌ای اندک پس از مرحلۀ آفرینش و برافراشتن آسمان صورت پذیرفته است.

رَفَعَ سَمْکَهٰا فَسَوّٰاهٰا

فاء در «فَسَوّٰاهٰا» ، برای تعقیب و حاکی از تأخّر بدون فاصلۀ تسویه است.

4- برافراشتن آسمان و تعدیل آن، دلیل قدرت خداوند بر احیای دوبارۀ انسان‌ها است.

أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ ... رَفَعَ سَمْکَهٰا فَسَوّٰاهٰا

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اسما و صفات؛ اعتدال؛ اللّه؛ انسان؛ حیات؛ خلقت؛ قدرت؛ مردگان؛ معاد

[سوره النازعات (79): آیه 29]

وَ أَغْطَشَ لَیْلَهٰا وَ أَخْرَجَ ضُحٰاهٰا (29)

29

و شبش را تاریک ساخته و روشنیِ [روز] آن را پدید آورده،

1- تاریک ساختن شب در فضای آسمان، کار خداوند و نشانۀ قدرت او است.

وَ أَغْطَشَ لَیْلَهٰا

«أَغْطَشَ» ؛ یعنی، تاریک ساخت (مفردات راغب). ارجاع ضمیر «لَیْلَهٰا» به آسمان، به این جهت است که منشأ پیدایش شب، وضعیت اجرام آسمانی است.

2- پدیدار ساختن روز و روشنایی آن، وابسته به خداوند و جلوۀ قدرت او است.

وَ أَخْرَجَ ضُحٰاهٰا

«ضحی»به معنای گسترش نور خورشید و پهناور شدن روز است (مفردات راغب) و نیز هنگامی را که اندکی از بالا آمدن روز گذشته باشد، «ضحی»می‌نامند(قاموس). مراد از«ضحی» - به قرینۀ«لیل» - روز است و نام بردن این بخش روز به جهت فرح بخش‌تر بودن آن لحظات است، زیرا منظور برانگیختن اعجاب و شگفتی در انسان‌ها است.

3- توانمندی خداوند بر ایجاد شب و روز، نشانۀ قدرت او بر احیای دوبارۀ انسان است.

أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ ... وَ أَغْطَشَ لَیْلَهٰا وَ أَخْرَجَ ضُحٰاهٰا

4- عملکرد عوامل طبیعی، عمل خداوند است.

وَ أَغْطَشَ ... وَ أَخْرَجَ

با آن‌که پیدایش شب و روز عوامل طبیعی خاص خود را دارد؛ ولی به خداوند نسبت داده شده تا بیانگر این نکته باشد که همۀ کارها، منتسب به او است.

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ جوّ؛ حیات؛ روز؛ شب؛ طبیعت؛ ظلمت؛ قدرت؛ معاد؛ نور

[سوره النازعات (79): آیه 30]

وَ اَلْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا (30)

30

و علاوه بر آن زمین را گسترده،

1- خداوند، علاوه بر آفرینش آسمان و ایجاد شب و روز، زمین را گسترده ساخت.

وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا

«دحو»به معنای بسط دادن و گستراندن است. «بَعْدَ ذٰلِکَ» دلالت دارد بر این که تغییرات زمین، جدا از تعدیل آسمان و آفرینش تاریکی و روشنی، خود نشانۀ دیگری از قدرت خداوند است. مراد از بسط زمین - به قرینۀ آیات بعد - آماده سازی و سامان دادن آن برای زندگانی جانداران است.

2- زمین، همچون گوی پرتاب شده در فضا است.*

دَحٰاهٰا

یکی از معانی «دحو»، بازی با پرتاب سنگ، گردو و ... به سوی حفره‌ای است که از پیش به همین منظور حفر شده است.

آن حفره را«ادحیه» و سنگ را «مدحاة»می‌نامند (لسان‌العرب). بر این اساس جملۀ «دَحٰاهٰا» ، حاکی از پرتاب شدن زمین در فضا است.

3- توجّه به مراحل پیدایش زمین و تحوّل آن به جایگاهی قابل استفادۀ جانداران، مایۀ پی‌بردن انسان به قدرت خداوند و زمینۀ باور داشتن معاد

أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ ... وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا

4- فراهم شدن شرایط زندگانی در زمین، با آغاز آفرینش آن و پیدایش آسمان و شب و روز هم زمان نبوده است.

وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا

فعل «دَحٰاهٰا» دلالت بر وجود زمین قبل از بسط آن دارد بر این اساس، قید «بَعْدَ ذٰلِکَ» ، نشانگر آن است که گسترش زمین و آمادگی آن برای زندگانی انسان، از دوران ایجاد آسمان و شب و روز مؤخر بوده است.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ ایمان؛ تشبیهات؛ حیات؛ خلقت؛ روز؛ زمین؛ قدرت؛ قرآن؛ معاد

[سوره النازعات (79): آیه 31]

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا (31)

31

آب آن و چراگاهش را از آن بیرون آورده،

1- خداوند، با گسترده ساختن زمین، آب‌های‌زمینی‌را برسطح‌آن جاری ساخت.

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا

فعل «أَخْرَجَ» بدل از «دَحٰاهٰا» است و به همین جهت بدون

حرف عطف آمده است. این فعل آنچه را لازمۀ بسط زمین است بیان می‌کند.

2- خداوند، رویانندۀ نباتات و تأمین کننده علوفه گیاه‌خواران

أَخْرَجَ ... مَرْعٰاهٰا

«مرعی»در آیه مصدر میمی و یا اسم مکان است و در این جا به معنای اسم مفعول به کار رفته است؛ یعنی، آنچه چریده می‌شود. این کلمه گرچه ناظر به تغذیۀ گیاه‌خواران است؛ ولی تأثیر گیاه در زندگانی انسان نیز - به قرینۀ «مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ» در آیات بعد - مراد است.

3- بیرون آوردن آب و گیاه از دل زمین، نشانۀ قدرت خداوند بر احیای دوباره انسان‌ها است.

أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً ... أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا

4- زمین، جایگاه ذخیرۀ آب

مٰاءَهٰا

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آخرت؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ چراگاه؛ حیات؛ حیوان؛ زمین؛ قدرت؛ گیاه؛ مردگان؛ معاد

[سوره النازعات (79): آیه 32]

وَ اَلْجِبٰالَ أَرْسٰاهٰا (32)

32

و کوه‌هایش را استوار ساخته است،

1- خداوند، کوه‌ها را استوار و پابرجا قرار داد.

وَ الْجِبٰالَ أَرْسٰاهٰا

فعل«أرسی»؛ یعنی، ثابت و استوار ساخت (لسان‌العرب).

2- آفرینش کوه‌های پایدار و تزلزل‌ناپذیر، نشان قدرت خداوند بر احیای دوبارۀ انسان‌ها است.

أَ أَنْتُمْ ... وَ الْجِبٰالَ أَرْسٰاهٰا

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استقامت؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ حیات؛ خلقت؛ قدرت؛ کوه؛ مردگان؛ معاد

[سوره النازعات (79): آیه 33]

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ (33)

33

تا برای شما و دام‌هایتان وسیلۀ بهره‌مندی باشد.

1- سودمندی آسمان، شب، روز، زمین، آب، گیاه و کوه‌ها برای انسان و دام، هدف آفرینش و سامان بخشی آنها از سوی خداوند است.

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ

«مَتٰاعاً» مفعول‌له است. این کلمه گرچه اسم است برای هر چیزی که سودمند باشد (لسان‌العرب)؛ ولی در این آیه جایگزین مصدر شده است؛ یعنی،«تمتیعاً لکم».

2- ارزش انسان، برتر از آسمان و زمین و نعمت‌های موجود در آن

مَتٰاعاً لَکُمْ

3- حق مالکیت انسان بر دام‌ها (شتر، گاو و گوسفند) و بهره‌برداری از آنها، از حقوق پذیرفته شده در اسلام

لِأَنْعٰامِکُمْ

«أنعام»(جمع«نعم») به شتر، گاو و گوسفند گفته می‌شود. کلمۀ «نعم»به شتر اختصاص دارد؛ زیرا بزرگ‌ترین نعمت نزد عرب است (مفردات راغب). اضافه شدن«أنعام»به ضمیر«کم»، حاکی از حق تصرف و مالکیت انسان بر دام‌ها است.

4- کشاورزی و دامداری، از منابع درآمد مردم در عصر بعثت

مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا ... مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ حقوق؛ حیوان؛ دام داری؛ رزق؛ رسالت؛ روز؛ زمین؛ شب؛ شتر؛ کشاورزی؛کوه؛ گاو؛ گوسفند؛ گیاه؛ مالکیت؛ نعمت

[سوره النازعات (79): آیه 34]

فَإِذٰا جٰاءَتِ اَلطَّامَّةُ اَلْکُبْریٰ (34)

34

پس وقتی که آن بزرگ‌ترین هنگامه روی دهد،

1- رخداد قیامت، برترین حادثۀ ناگواری که حوادث دیگر را تحت‌الشعاع خود قرار خواهد داد.

اَلطَّامَّةُ الْکُبْریٰ

«طامة»؛ یعنی، رخدادِ مصیبت‌باری که بر هر رخداد دیگر غالب آید (لسان‌العرب).

2- «الطَّامَّةُ الْکُبْریٰ» ، از اسامی قیامت

اَلطَّامَّةُ الْکُبْریٰ

3- وقوع قیامت، حتمی و غیر قابل انفکاک از آفرینش دنیا است.

فَإِذٰا جٰاءَتِ

حرف شرط«إذا»، در مواردی به کار می‌رود که فعل شرط محقق خواهد شد. گفتنی است که «فاء» بر ترتب آن بر آفرینش دنیا - که آیات پیشین بیانگر آن بود - دلالت دارد.

4- پیدایش آسمان، زمین، شب، روز، آب، گیاه و کوه، حوادثی نابرابر با حادثۀ بزرگ قیامت

اَلطَّامَّةُ الْکُبْریٰ

«کبری»اسم تفضیل است و قیامت را - در برابر آنچه در آیات پیشین ذکر شد - برترین و بزرگ‌ترین حادثه معرفی می‌کند.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ خلقت؛ دنیا؛ روز؛ زمین؛ شب؛ طامة الکبری؛ قیامت؛ کوه؛ گیاه؛ یقین

[سوره النازعات (79): آیه 35]

یَوْمَ یَتَذَکَّرُ اَلْإِنْسٰانُ مٰا سَعیٰ (35)

35

روزی که انسان آنچه تلاش کرده است به یاد می‌آورد،

1- تمام انسان‌ها، در صحنۀ قیامت حاضر شده؛ کردارهای فراموش گشتۀ خویش و اهداف آن تلاش‌ها را به خاطر خواهند آورد.

یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ مٰا سَعیٰ

«مٰا» در «مٰا سَعیٰ» موصول و عائد آن حذف شده است؛ یعنی، «ما سعی له». این تعبیر بر اهدافی منطبق است که سعی انسان، برای دستیابی به آن بوده است. ممکن است «مٰا» مصدریه باشد؛ یعنی،«سعیه». در این صورت آنچه به یاد انسان خواهد آمد، نفس سعی و تلاش او است.

2- فرجام اخروی هر انسان، وابسته به کرداری است که در آن تلاش جدی داشته است.

یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ مٰا سَعیٰ

به کار بردن ماده «سَعیٰ» - به جای«عمل» - ممکن است در بدی‌ها، ناظر به نادیده گرفتن لغزش‌های خالی از اصرار و در اعمال نیک، توصیه به دریغ نورزیدن از کوشش مداوم باشد.

3- دنیا، محل تلاش و آخرت، جای بهره‌مندی از تلاش‌ها است.

فَإِذٰا جٰاءَتِ الطَّامَّةُ الْکُبْریٰ . یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ مٰا سَعیٰ

بیان «یادآوری اعمال در قیامت»، صرفاً به منظور خبر از آینده نیست؛ بلکه بشارت دادن و انذار انسان‌ها نسبت به فرجام اعمالشان است.

4- غفلت انسان، از کردار خویش و فراموش کردن آن پیش از برپایی قیامت

یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ مٰا سَعیٰ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ پاداش؛ حشر و نشر؛ دنیا؛ عذاب؛ عمل؛ غفلت؛ فراموشی؛ قیامت

[سوره النازعات (79): آیه 36]

وَ بُرِّزَتِ اَلْجَحِیمُ لِمَنْ یَریٰ (36)

36

و جهنّم را برای بینندگان آشکار سازند،

1- جهنّم در قیامت، بر همگان آشکار بوده و در معرض دید تمام بینندگان قرار داده خواهد شد.

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِمَنْ یَریٰ

مراد از «لِمَنْ یَریٰ» (شخصی که می‌بیند)، هر کسی است که توان دیدن داشته باشد. مفاد چنین تعبیری، شدّت ظهور است.

2- جهنّم، مکانی بس داغ و سوزان و دارای آتشی برافروخته و متراکم

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِمَنْ یَریٰ

«جحیم» به مکانی گفته می‌شود که حرارت شدیدی دارد. این کلمه بر آتش متراکم و پرزبانه نیز اطلاق می‌گردد. (قاموس)

3- «جحیم»، از نام‌های جهنم

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ

4- جهنم، پیش از ظهور در صحنۀ قیامت، آفریده شده و موجود است.

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ

تعبیر «ظاهر شدن» - و نه آفریده شدن - حاکی از وجود سابق جهنم است.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ جحیم؛ جهنم؛ خلقت؛ نگاه

[سوره النازعات (79): آیه 37]

فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ (37)

37

[آن روز] هر که طغیان کرده،

1- طغیان‌گران با حضور در صحنۀ قیامت، کردار خویش را به یاد آورده و جهنم را حاضر خواهند یافت.

یَوْمَ یَتَذَکَّرُ ... وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِمَنْ یَریٰ . فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ

2- طغیان‌گری، سرکشی دربرابر دستورات خداوند و زیاده‌روی در هواپرستی، در پی‌دارندۀ مجازات در آخرت

فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ

«طغیان»؛ یعنی، از حد گذراندن (لسان‌العرب). متعلق «طَغیٰ» - به قرینۀ «مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ» در آیات بعد - بی‌اعتنایی به پروردگار و پیروی از هوای نفس است.

جملۀ «فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْویٰ» در آیات بعد - که جزای «فَأَمّٰا» است - بر مجازات اخروی دلالت دارد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ جهنم؛ طغیان؛ عذاب؛ عمل؛ قیامت؛ گناه؛ هوا پرستی

[سوره النازعات (79): آیه 38]

وَ آثَرَ اَلْحَیٰاةَ اَلدُّنْیٰا (38)

38

و زندگی دنیا را ترجیح داده،

1- آنان که زندگانی دنیا را برگزیده و آن را بر آخرت ترجیح دادند، کردار خویش را در قیامت به یاد آورده، جهنم را حاضر خواهند یافت.

یَوْمَ یَتَذَکَّرُ ... وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ ... وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

2- طغیان‌گران، دنیا طلبانی هستند که آن را بر آخرت ترجیح می‌دهند.

مَنْ طَغیٰ . وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

3- علاقۀ شدید به دنیا و ترجیح آن بر آخرت، پیامد طغیانگری و سرپیچی از اطاعت خداوند است.

فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ . وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

ترتیبی که آیۀ شریفه در ذکر طغیان و دنیا طلبی به کار برده، ممکن است برخاسته از ترتّب خارجی آن دو باشد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اطاعت؛ اللّه؛ جهنم؛ حیات؛ دنیا؛ طغیان؛ عمل؛ قیامت؛ گناه؛ نگاه

[سوره النازعات (79): آیه 39]

فَإِنَّ اَلْجَحِیمَ هِیَ اَلْمَأْویٰ (39)

39

دوزخ تنها جایگاه اوست.

1- طغیان‌گران دنیاطلب، در قیامت، جز آتش سوزان دوزخ، جایگاهی نخواهند داشت.

فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ ... فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْویٰ

«مأوی»؛ یعنی، منزل و مکان (لسان‌العرب). جملۀ «فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْویٰ» به دلیل وجود «ال» جنس در خبر، مفید حصر است.

2- نادیده گرفتن مقام ربوبیت خداوند و زیاده روی در هواپرستی، فرجامی جز آتش دوزخ ندارد.

فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ ... فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْویٰ

از آن‌جا که مراد از طغیان در «مَنْ طَغیٰ» - به قرینۀ «مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ» در آیات بعد - بی‌اعتنایی به پروردگار و پیروی از هوای نفس است، تهدید به جحیم نیز، دربارۀ کسانی است که این‌گونه باشند.

3- ترجیح دنیا بر آخرت، مایۀ گرفتاری به آتش دوزخ

وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا . فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْویٰ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ اللّه؛ تکذیب؛ جهنم؛ دنیا؛ رب/اسما و صفات؛ طغیان؛ هوا پرستی

[سوره النازعات (79): آیه 40]

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی اَلنَّفْسَ عَنِ اَلْهَویٰ (40)

40

و هر کس از مقام پروردگارش ترسیده و نفس خود را از هوس باز داشته،

1- حاضران در قیامت، به دو دستۀ متمایزِ طغیان‌گران و خداترسان دور از هوا و هوس، تقسیم خواهند شد.

فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ ... وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ

در ترکیب آیات حاضر، گفته شده است که جملۀ «فَإِذٰا جٰاءَتِ الطَّامَّةُ الْکُبْریٰ» حاوی ادات شرط و فعل شرط است و تقسیم حاضران به دو دسته - که از جملات «فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ ... وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ ...» استفاده می‌شود - جزای آن است.

2- خداترسان دور از هواپرستی با حضور در صحنۀ قیامت، کردار خویش را به یاد آورده و جزای آن را خواهند دید.

یَوْمَ یَتَذَکَّرُ ... وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

3- هراس از مقام ربوبی خداوند و عظمت آن، احساسی شایسته و ارزشی والا است.

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ

«مَقٰامَ» اسم مکان است و «مَقٰامَ رَبِّهِ» ؛ یعنی، منزلت و مقامی که خداوند - به وصف ربوبیت - دارا است.

4- فرجام مخالفت با خداوند، هولناک و هراس‌انگیز است.

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ

مقام خداوند، همان منزلت و وصفی است که مبدأ رحمت و عذاب می‌باشد. ترس از آن مقام، همواره قرین ترس از عواقب مخالفت با خداوند است. این احتمال نیز وجود دارد که کلمۀ «مَقٰامَ» ، نظیر کلمات «جناب» و «سماحة»باشد که چیزی بر معنا نمی‌افزاید و در حقیقت مراد آیه، «مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ» خواهد بود.

5- توجّه به ربوبیت خداوند، مایۀ هراس از فرجام مخالفت با او است.

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ

6- سرنوشت انسان در آخرت، وابسته به کردار و خصلت‌های او در دنیا است.

وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ... خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ

7- جایگاه حضور نزد خداوند، مقامی رعب‌آور و شایسته دغدغۀ خاطر

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ

«مَقٰامَ رَبِّهِ» ، ممکن است به معنای «محضر پروردگار» باشد؛ یعنی، مقامی که خداوند برای حسابرسی بندگان، آنان را در آن مقام قرار می‌دهد. این مقام، گرچه مستند به بندگان است؛ ولی چون آنان به فرمان خداوند در آن مقام قرار گرفته‌اند، عنوان «مَقٰامَ رَبِّهِ» بر آن منطبق است.

8- ضرورت بیم داشتن از حسابرسی اعمال

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ

9- خداوند، مراقب و مدبر انسان‌ها است.

مَقٰامَ رَبِّهِ

«مَقٰامَ» ممکن است مصدر میمی و به معنای قیام باشد. در این صورت مراد از «مَقٰامَ رَبِّهِ» ، قائم بودن خداوند به امور انسان‌ها و مراقبت او از کردار آنها است. اضافه شدن «مَقٰامَ» به«رب»، نشان ارتباط آن با ربوبیت و مدبر بودن خداوند است.

10- توجّه به وابستگی همه چیز به تدبیر خداوند، زمینه‌ساز ترس و نگرانی از فرجام کارها است.

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ

11- ترس از خداوند، بازدارندۀ انسان از سرکشی در برابر او است.

فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ ... وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ

تقابل طغیان‌گران و خداترسان در فرجام خویش، گویای ناسازگاری خداترسی با طغیان‌گری است.

12- خداترسان، از دل بستگی شدید به دنیا مبرّا هستند.

وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ... وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ

13- لزوم بازداشتن خویشتن از تمایلات و خواسته‌های ناروا

وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

نفس هر انسان، خود او است و خواستۀ نفس انسان از وی، تعبیری مجازی است؛ گویا شخص فرمان خودش را اطاعت می‌کند. «هوی»مصدر، به معنای مفعول است؛ یعنی، آنچه محبوب نفس است. البته متعارف این است که کلمۀ«هوی» تنها در مورد خواسته‌های ناروا به‌کار رود.

14- خداترسی، مانع هواپرستی است.

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

ترتیبی که در ذکر خداترسی و نهی از هوای نفس مراعات شده، حاکی از ترتّب حقیقی آن دو است.

15- انسان، بر مهار نفس خویش از هوس‌های ناروا، توانا است.

وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

16- ربوبیت خداوند، مقتضی برخوردی سخت با هواپرستان

خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

در آیۀ شریفه ترس هر کس از ربوبیت خداوند، مقدمۀ نهی خود از هوا و هوس قرار داده شده است. بنابراین هواپرستان، باید از خداوند به دلیل ربوبیت او، هراس داشته باشند.

17- هوای نفس، زمینه‌ساز گرفتاری به کیفر الهی

مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

18- رهایی از هوای نفس، از میان‌برندۀ روحیۀ طغیان‌گری است.

فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ ... وَ أَمّٰا مَنْ ... وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

19- ترجیح‌دهندگان دنیا بر آخرت، پیروان هوای نفس خویش‌اند.

وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ... وَ أَمّٰا مَنْ ... نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

20- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ

21- «عن أبی‌عبداللّه(ع) ... قال: من علم أنّ اللّه یراه و یسمع مایقول و یعلم ما یعمله من خیر أو شرّ فیحجُزه ذلک عن القبیح من الأعمال فذلک الذی «خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ» ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: ... کسی که بداند خدا او را می‌بیند و آنچه را می‌گوید، می‌شنود و از آنچه عمل می‌کند - خوب یا بد - آگاه است و این دانستن مانع کارهای زشت او گردد؛ این شخص کسی است که از مقام پروردگارش ترسیده و نفس را از هوا بازداشته است».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ بصیرت؛ پاداش؛ چشم؛ حزن؛ حسابرسی؛ خوف؛ دنیا؛ رب/اسما و صفات؛ طغیان؛ عذاب؛ علم؛ عمل؛ قدرت؛ قضا و قدر؛ قیامت؛ گوش؛ نفس؛ نگاه؛ هوا پرستی

[سوره النازعات (79): آیه 41]

فَإِنَّ اَلْجَنَّةَ هِیَ اَلْمَأْویٰ (41)

41

بهشت تنها جایگاه اوست.

1- بهشت، تنها جایگاه نهایی برای خداترسان رهیده از هوای نفس

فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ

جملۀ «فَإِنَّ الْجَنَّةَ ...» به دلیل وجود «ال» جنس در خبر، دلالت بر حصر دارد.

2- بهشت و پاداش‌های اخروی، برخاسته از مقام ربوبیت خداوند است.

مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ ... فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ

3- بی پروایی در برابر خداوند و پیروی از هوای نفس، مانع ورود به بهشت است.

وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ . فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ بهشت؛ پاداش؛ رب/اسما و صفات؛ طغیان؛ هوا پرستی

[سوره النازعات (79): آیه 42]

یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلسّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا (42)

42

از تو دربارۀ قیامت می‌پرسند که وقوع آن در چه زمانی است؟

1- پرسش از زمان فرا رسیدن قیامت، سؤال مکرر مردم از پیامبر(ص)

یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا

کلمۀ «مرسی»، به صورت‌های مصدر میمی، اسم زمان، اسم مکان و اسم مفعول کاربرد دارد(مفردات راغب). این کلمه در آیۀ شریفه - به قرینۀ «أَیّٰانَ» که سؤال از زمان است - مصدر میمی می‌باشد. در این صورت«مرسی»به معنای وقوع و استقرار خواهد بود. مکرر بودن سؤال، از فعل مضارع «یَسْئَلُونَکَ» استفاده شده است.

2- «السّٰاعَةِ» ، از نام‌های قیامت

یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَةِ

3- طغیان‌گران دنیاطلب،باپرسش مکرر از زمان قیامت به استهزای آن می‌پرداختند.

یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا

فاعل «یَسْئَلُونَکَ» ، در برداشت یاد شده «مَنْ طَغیٰ ...» دانسته شده است. این برداشت، ناظر به احتمالی است که به قرینۀ «إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشٰاهٰا» در آیات بعد استفاده می‌شود؛ زیرا کسی که از انذار قیامت هراسی ندارد، پرسش او از زمان وقوع آن استهزایی خواهد بود.

کلیدواژه‌ها:

الساعة؛ انسان؛ دنیا؛ سؤال و جواب؛ طغیان؛ قیامت؛ محمّد(ص)

[سوره النازعات (79): آیه 43]

فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْرٰاهٰا (43)

43

تو را با اعلام [وقت] آن چه کار؟

1- آگاهی به زمان وقوع قیامت - حتی برای پیامبر(ص) - مقدور نیست.

فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْرٰاهٰا

«ذکری»به معنای ذکر فراوان است. این کلمه نسبت به کلمۀ «ذکر»، مبالغۀ بیشتری دارد (مفردات راغب). مراد از استفهام انکاری در جملۀ «فِیمَ أَنْتَ ...» این است که ای پیامبر! تو در منزلتی نیستی که بتوانی هرگونه اطلاعی را دربارۀ قیامت، به آنان ارائه کنی.

2- پیامبر(ص)، برای پاسخ به پرسش‌های مردم، نیازمند راهنمایی خداوند و دارای آگاهی‌های محدود

فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْرٰاهٰا

خداوند، با بیان این حقیقت که مقام پیامبر(ص) قاصر از بیان تمام ویژگی‌های قیامت است؛ شیوۀ پاسخ‌گویی به پرسش مردم از زمان وقوع قیامت را به آن حضرت می‌آموزد.

3- پرسش‌کنندگان از پیامبر(ص)، نباید انتظار شنیدن پاسخ تمام پرسش‌های خود را داشته باشند.

فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْرٰاهٰا

جملۀ «فِیمَ أَنْتَ ...»، خطاب به پیامبر(ص) است؛ ولی به قرینۀ «إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرُ» (در جملات بعد) بیانگر این نکته است که مردم باید تنها معارفی را از پیامبر(ص) بخواهند که در حیطۀ وظیفه و مسؤولیت آن حضرت قرار دارد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ جهل؛ علم؛ قیامت؛ گوش؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره النازعات (79): آیه 44]

إِلیٰ رَبِّکَ مُنْتَهٰاهٰا (44)

44

[علم] آن تنها به پروردگارت منتهی می‌شود.

1- تنها خداوند، خصوصیات قیامت و زمان وقوع آن را می‌داند.

إِلیٰ رَبِّکَ مُنْتَهٰاهٰا

«مُنْتَهٰاهٰا» - به قرینۀ سیاق آیات پیشین - به معنای منتهای علم به قیامت و شناخت خصوصیات و زمان آن است. تقدیم «إِلیٰ رَبِّکَ» بیانگر حصر است.

2- هرگونه تصمیم‌گیری دربارۀ زمان و دیگر خصوصیات قیامت، با خداوند است.

إِلیٰ رَبِّکَ مُنْتَهٰاهٰا

«منتهی»؛ یعنی، زمان انتها. مراد از «منتهای قیامت» ممکن است منتهای امور آن و تعیین نهایی ویژگی‌های آن باشد، بنابراین مراد این است که تنها خداوند، وضعیت نهایی امور قیامت را مشخص می‌سازد.

3- تصمیم‌گیری دربارۀ امور قیامت و تعیین زمان آن، از شؤون ربوبیت خداوند است.

إِلیٰ رَبِّکَ مُنْتَهٰاهٰا

4- آگاه نساختن مردم - حتی پیامبر(ص) - از زمان وقوع قیامت، مؤثر در رشد و تربیت آنان

إِلیٰ رَبِّکَ مُنْتَهٰاهٰا

واژۀ «رب»، گواه این است که هدف از مسکوت گذاشتن زمان قیامت، تربیت و رشد دادن است و چون پوشیده ماندن آن، تنها ویژۀ پیامبر(ص) نبوده است؛ می‌توان سودمندی آن را به همگان تعمیم داد.

5- انحصار تصمیم‌گیری دربارۀ قیامت به خداوند، دلیل ناآگاهی پیامبر(ص) از زمان وقوع آن است.

فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْرٰاهٰا . إِلیٰ رَبِّکَ مُنْتَهٰاهٰا

جملۀ «إِلیٰ رَبِّکَ ...»، به منزلۀ تعلیل برای جملۀ قبل است.

6- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

إِلیٰ رَبِّکَ مُنْتَهٰاهٰا

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تربیت؛ جهل؛ رب/اسما و صفات؛ رشد؛ علم؛ قیامت؛ محمّد(ص)

[سوره النازعات (79): آیه 45]

إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشٰاهٰا (45)

45

تو فقط کسی را که از آن می‌ترسد اخطار می‌کنی.

1- پیامبر(ص)، هشدار دهنده و انذار کنندۀ مردم دربارۀ رخدادهای قیامت

إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشٰاهٰا

2- تعیین زمان وقوع قیامت، از محدودۀ وظایف و اختیارات پیامبر(ص)، بیرون است.

إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرُ

حصر «إِنَّمٰا» ، حصر اضافی و در رابطه با انتظاری است که پرسش‌کنندگان زمان وقوع قیامت، از پیامبر(ص) داشتند.

3- تنها کسانی هشدارها و انذارهای پیامبر(ص) را می‌پذیرند که دارای زمینۀ خشیت و هراس از گرفتاری‌های قیامت باشند.

إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشٰاهٰا

انذار پیامبر(ص)، همگانی است و به طایفۀ خاصی نظر ندارد؛ اختصاص آن به «مَنْ یَخْشٰاهٰا» ، ناظر به تأثیرپذیری آنان و سود نبردن دیگران است.

4- حوادث قیامت، هولناک و سزاوار ترس و نگرانی است.

مَنْ یَخْشٰاهٰا

5- دانستن زمان وقوع قیامت، خطر گرفتاری به کیفرهای موجود در آن را کاهش نمی‌دهد.

یَسْئَلُونَکَ ... مَنْ یَخْشٰاهٰا

جملۀ «إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرُ ...» در مقام بیان این نکته است که آنچه دربارۀ قیامت دارای اهمیت است، توجه به گرفتاری‌های آن و نگرانی و ترس از خطرات آن است و زمان آن - چه معلوم باشد و چه مجهول - تأثیری در آن جهت ندارد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ جبر و اختیار؛ حزن؛ حشر و نشر؛ خوف؛ عذاب؛ علم؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ ولادت

[سوره النازعات (79): آیه 46]

کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَهٰا لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ عَشِیَّةً أَوْ ضُحٰاهٰا (46)

46

روزی که قیامت را ببینند، گویی آنان جز شامگاهی یا چاشتگاه آن درنگ نکرده‌اند.

1- فاصلۀ ولادت تا قیامت - در دیدگاه اهل محشر - فاصله‌ای ناچیز و همسان با عصر یک روز و یا وقت چاشت آن

کَأَنَّهُمْ ... لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ عَشِیَّةً أَوْ ضُحٰاهٰا

مراد از «لبث» در «لَمْ یَلْبَثُوا» ، درنگی است که در دنیا و برزخ رخ می‌دهد. این زمان گرچه زیاد باشد، در مقایسه با آنچه انسان پس از حشر با آن مواجه خواهد شد، اندک است. برای «عَشِیَّةً» معانی متفاوتی ذکر شده است؛ از قبیل: «ظهر تا غروب»، «آخر روز»و «ظهر تا صبح فردا»(مصباح).

«ضحی»؛ یعنی، گسترش نور خورشید و پهناور شدن روز (مفردات راغب). اضافۀ«ضحی»به «عَشِیَّةً» ، برای بیان این نکته است که مقدار صبح یا عصر از یک روز مراد است.

2- فاصلۀ قیامت و دنیا - هرچند طولانی باشد - در برابر عظمت حوادث قیامت ناچیز و بسان گذشت نیم‌روز از عمر دنیا است.

کَأَنَّهُمْ ... لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ عَشِیَّةً أَوْ ضُحٰاهٰا

مفاد «یَرَوْنَهٰا» ممکن است در ناچیز دیدن دوران گذشته، دخیل باشد؛ یعنی، دیدن قیامت و رخدادهای آن، این ذهنیت را در انسان ایجاد می‌کند که فاصله طولانی دنیا و برزخ، در نظر او اندک آید.

3- صحنۀ قیامت، آشکار و مکشوف در برابر دیدگان تمام انسان‌ها

کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَهٰا

4- توجه به نزدیک بودن قیامت و اندک بودن فاصلۀ آن با زندگانی دنیا، افزایش‌دهندۀ ترس و نگرانی دربارۀ گرفتاری‌های آن*

إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشٰاهٰا . کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَهٰا لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ عَشِیَّةً أَوْ ضُحٰاهٰا

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ برزخ؛ تشبیهات؛ حزن؛ خوف؛ دنیا؛ ذکر؛ روز؛ شب؛ صبح؛ قرآن؛ قیامت؛ نگاه

سورۀ عبس آیۀ (1 تا 42)

اشاره

[سوره عبس (80): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . عَبَسَ وَ تَوَلّٰی (1)

1

چهره در هم کشید و روی گردانید،

1- چهره درهم کشیدن یکی از مسلمانان صدراسلام و روی گردانی اعتراض‌آمیز او، از مسلمانی که با ظاهری ناخوشایند نزد او حاضر شده بود.

عَبَسَ وَ تَوَلّٰی

فاعل «عَبَسَ» در آیۀ شریفه ذکر نشده است؛ ولی به قرینۀ نکوهش شدیدی که از او در آیات بعد آمده است؛ وی فردی بود که خداوند از اخلاق او رضایت کامل نداشت.

2- خداوند، نقاط ضعف مسلمانان صدراسلام را به آنان گوشزد می‌کرد و ایشان را با خطاهایشان آشنا می‌ساخت.

عَبَسَ وَ تَوَلّٰی

3- لزوم آگاهی از شیوۀ صحیح برخوردهای اجتماعی و پرهیز از برخورد نامناسب با مردم

عَبَسَ وَ تَوَلّٰی

4- «عن الصّادق(ع) أنّها نزلت فی رجل من بنی‌امیّة کان عند النبی(ص) فجائه ابن امّ‌مکتوم فلمّا رأه تقذّر منه و جمع نفسه و عبس و أعرض بوجهه عنه فحکی اللّه سبحانه ذلک و أنکره علیه؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که [آیۀ «عَبَسَ وَ تَوَلّٰی» ] دربارۀ مردی از بنی‌امیه نازل شده است. آن مرد نزد پیامبر(ص) بود که ابن امّ‌مکتوم به حضور ایشان رسید. آن مرد وقتی ابن امّ‌مکتوم را دید، از او بدش آمد و خود را جمع کرد و چهره در هم کشید و روی از او برتافت. پس خداوند سبحان داستان وی را حکایت کرده، آن را بر وی ناپسند دانسته است».

کلیدواژه‌ها:

ابن ام مکتوم؛ اسلام؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ بنی امیه؛ شناخت؛ عجز؛ غضب؛ محمّد(ص)؛ مرد؛ مسلمانان؛ معاشرت

[سوره عبس (80): آیه 2]

أَنْ جٰاءَهُ اَلْأَعْمیٰ (2)

2

که آن نابینا نزد وی آمد.

1- مسلمانی نابینا، پس از ورود به مجلس وعظ و ارشاد پیامبر(ص)، با ترش‌رویی و روی‌گردانی یکی از حاضران مواجه شد.

عَبَسَ وَ تَوَلّٰی . أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ

2- عبداللّه بن امّ مکتوم، نابینای مسلمانی که گرفتار ترش رویی و اعراض یکی از حاضران مجلس پیامبر(ص) شد.

أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ

برخی از مفسّران، نام شخصی را که«أعمی»بود و آیۀ شریفه دربارۀ حضور او نازل شده، «عمرو» و اکثریت «عبد الله» نوشته‌اند؛ ولی همگان بر این اتفاق دارند که او فرزند نابینای «ام مکتوم»بود. در شأن نزول آیۀ شریفه آمده است که وی در حال ورود به مجلسی که پیامبر(ص)، در آن حضور داشت، مورد اسائۀ ادب فردی از بنی‌امیه - که گفته می‌شود عثمان‌بن‌عفان بوده است - قرار گرفت.

3- خداوند، اعتراض‌کننده به ابن‌ام‌مکتوم را، به دلیل برخورد سرد و حاکی از خشم او، با گفتاری قهرآمیز سرزنش کرد.

عَبَسَ وَ تَوَلّٰی . أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ

فعل غایب «عَبَسَ» و «تَوَلّٰی» ، حاکی از لایق نبودن شخص برای خطاب مستقیم است. در جملات بعدی، گرچه ضمیر خطاب به طور مکرر به‌کار رفته است؛ ولی در این موارد - که فعلی به صورت غایب در آغاز سخن قرار می‌گیرد - متکلم گاه در ادامۀ کلام خود، فرد مورد نظر را شنوندۀ گفتار خود فرض می‌کند، بدون این‌که با او گفت‌وگوی مستقیم داشته باشد.

4- آگاه نشدن شخص از اظهار انزجار و ناراحتی دیگران، مجوّز چنین رفتاری با وی نیست و از زشتی آن نمی‌کاهد.

عَبَسَ وَ تَوَلّٰی . أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ

با آن که فرد نابینا، گرفتگی چهره را مشاهده نمی‌کرد؛ ولی آیۀ شریفه آن رفتار را نکوهیده خوانده و فاعل آن را مذمت کرده است.

5- نابینایان مسلمان - هرچند فقیر باشند - شایستۀ احترام‌اند و اهانت یا اظهار کدورت از همنشینی با آنان، مجاز نیست.

عَبَسَ وَ تَوَلّٰی . أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ

توصیف ابن‌ام‌مکتوم به «الْأَعْمیٰ» - با آن که اگر ثروتمند بود کوری او مایۀ خشم و قهر دیگران نمی‌شد - بیانگر این است که در نظام حاکم بر مردم آن زمان، افراد کور به رفاه و ثروت نمی‌رسیدند؛ به گونه‌ای که توصیف آنان به «کور»، برای بیان فقر آنها کافی بود. تقابل «الْأَعْمیٰ» با «مَنِ اسْتَغْنیٰ» در آیات بعد، گفتۀ یاد شده را تأیید می‌کند. سرزنش کسی که دیگران را بر شخص کور ترجیح داده بود، گویای لزوم احترام نابینایان است.

6- نقص عضو، از شخصیت و ارزش انسان نمی‌کاهد.

عَبَسَ وَ تَوَلّٰی . أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ

7- مجلس پیامبر(ص)، پذیرای عموم مردم و آمادۀ بهره بردن همگان (معلولان و طبقات غیر اشراف)

أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ

کلیدواژه‌ها:

ابن ام مکتوم؛ احترام؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ اهانت؛ بدن؛ جهل؛ چشم؛ رفاه؛ شناخت؛ عثمان بن عفان؛ غضب؛ فقر؛ مال؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ معاشرت؛ ملامت؛ موعظه؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 3]

وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی (3)

3

تو چه می‌دانی؟ شایداو [با شنیدن سخنانت] پاک می‌گشت،

1- تلاش برای تزکیۀ نفس و درست‌کاری، مایۀ ارجمندی انسان و شایستگی او برای احترام افزون‌تر

وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی

«زکاة» در معانی«صلاح»،«پاکیزگی»، «نمو»،«برکات»و «مدح» استعمال شده است (لسان‌العرب). در این آیه - به قرینۀ مقام - مراد صلاح (درست‌کاری) و پاکیزگی درون است.

2- احتمال علاقه‌مندی افراد به تزکیۀ نفس، کافی در لزوم احترام آنان و استقبال از حضورشان در مجالس وعظ و ارشاد

وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی

کلمۀ «لعل»، بر رجا و امیدواری دلالت دارد و جملۀ «لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی» امید به وجود تزکیه را در لزوم پذیرش مستمعان کافی می‌داند.

3- آگاهی از صالح یا ناصالح بودن افراد، برای همگان مقدور نیست.

وَ مٰا یُدْرِیکَ

«مٰا» برای استفهام است و جملۀ «مٰا یُدْرِیکَ ...» (چه چیز تو را آگاه می‌سازد)، نشانگر بسته بودن راه آگاهی برای مخاطب است.

4- اندام ناقص، مانع تزکیۀ نفس و پیدایش صلاح و درست‌کاری در افراد نیست.

أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ . وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی

5- اعتراض‌کننده به حضور ابن ام‌مکتوم در مجلس پیامبر(ص)، فردی ناآشنا به صفات نفسانی او و ناتوان از شناخت صالحان

أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ . وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی

6- مبلغان، نباید با ارزیابی‌های ظاهربینانه

و مشاهدۀ ناتوانی‌های جسمی افراد، از ارشاد آنان دریغ ورزند.

أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ . وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی

عبارت «فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی» - در آیات بعد - حاکی از آن است که فرد اعتراض کننده به ابن ام‌مکتوم، به وعظ و ارشاد دیگران پرداخته و از اختصاص دادن آن فرصت به وی، دریغ کرده بود.

7- مداومت بر تصفیۀ درون و پاکسازی باطن، مؤثر و سودمند در بهره‌گیری از مجالس پند و اندرز

أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ . وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی

فعل مضارع «یَزَّکّٰی» - نظیر هر مضارع دیگری که از حالت‌های شخص خبر دهد - بر استمرار دلالت دارد.

کلیدواژه‌ها:

ابن ام مکتوم؛ احترام؛ اسلام؛ انسان؛ بدن؛ تبلیغ؛ تزکیه؛ جهل؛ دوستی؛ شکوه؛ شناخت؛ صالحان؛ عجز؛ عمل؛ فساد؛ قصه؛ محمّد(ص)؛ معاشرت؛ موعظه؛ نفس؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 4]

أَوْ یَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ اَلذِّکْریٰ (4)

4

یا متذکّر می‌شد و تذکّر سودش می‌داد.

1- وعظ و ارشاد دینی، زمینه‌ساز از میان رفتن غفلت‌ها است.

أَوْ یَذَّکَّرُ

ذکر و حفظ به یک معنا است؛ با این تفاوت که به اصل ذخیره‌سازی اطلاعات «حفظ»و به حاضر ساختن آن در قلب یا زبان - چه پس از فراموشی و چه بدون آن - «ذکر» می‌گویند (مفردات راغب). «ذکری» اسم مصدر «تذکیر» (تذکّر دادن) است و به معنای«ذکر»و «تذکر» و نقیض نسیان نیز آمده است (لسان‌العرب). این کلمه در آیه - به قرینۀ «یَذَّکَّرُ» - به معنای اثرپذیری از ذکر و برطرف شدن غفلت است.

2- امکان بهره‌گیری انسان از تذکّرات و تعالیم دینی حتی در صورتی که خود را تزکیه نکرده باشد.

لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی . أَوْ یَذَّکَّرُ

حرف «أَوْ» دلالت دارد که هرگاه یکی از دو ویژگی (تزکیه یا تذکّر) محتمل باشد؛ باید شخصی را که می‌خواهد به مجلس وعظ و ارشاد وارد شود، پذیرفت و نباید او را تا پس از خودسازی و تزکیه از تذکّرات دینی محروم کرد.

3- تذکّرات دینی برای انسان، سودمند است و آموختن آن او را برای تزکیه آماده می‌سازد.

لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی . أَوْ یَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکْریٰ

«فاء» در «فَتَنْفَعَهُ» ، انتفاع را نتیجۀ تذکّرپذیری قرارداده است؛ یعنی، چنانچه با حضور در مجلس پند و اندرز تذکّر حاصل شود، نافع بودن آن حتمی است. ارتباط این آیه با آیۀ قبل، گویای این است که نافع بودن تذکّر، در رساندن انسان به تزکیه است.

4- فراگیران پند و اندرز، انسان‌هایی ارجمند و شایستۀ احترامی افزون‌تر از دیگران

وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ ... یَذَّکَّرُ

5- احتمال تأثیرپذیری مردم از نصیحت‌ها، کافی در لزوم استقبال از آنان در مجالس پند و اندرز

لَعَلَّهُ ... یَذَّکَّرُ

6- شایستگی فرد برای ترجیح او بر دیگران در پند و اندرز، به سلامتی کامل، بینایی و فعال بودن تمام قوای جسمی وی وابسته نیست.

أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ ... وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ ... یَذَّکَّرُ

7- تنها کسانی شایستۀ حضور در مجالس وعظ و ارشادند، که خود را در مسیر خودسازی قرار داده یا افرادی توصیه‌پذیر و نصیحت‌خواه باشند.

یَزَّکّٰی . أَوْ یَذَّکَّرُ

8- کشف وجود روحیۀ پندپذیری در افراد، برای همه کس مقدور نیست.

وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ ... یَذَّکَّرُ

9- رفتار مسلمانی که از حضور ابن‌ام‌مکتوم در مجلس پیامبر(ص) ناخشنود بود - به دلیل ناآگاهی او از روحیات نیک و بد وی - رفتاری ناروا و توجیه‌ناپذیر بود.

عَبَسَ ... وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی ... أَوْ یَذَّکَّرُ

10- ابن‌ام‌مکتوم، در تلاش برای تزکیۀ نفس یا پندآموزی و دارای مقامی ارجمند در پیشگاه خداوند

لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی . أَوْ یَذَّکَّرُ

هر چند خداوند با کلمۀ «لعل» تنها احتمال وجود یکی از دو فضیلت را برای ابن‌ام‌مکتوم مطرح ساخته است؛ ولی انتقاد او از برخورد ناهنجار با وی و اختصاص آیاتی در قرآن به این موضوع، نشانگر مقام نیک وی نزد خداوند و دور نبودن او از آن فضائل است.

11- خودداری از ارشاد کسانی که در مسیر خودسازی قرار دارند و استنکاف از راهنمایی پندپذیران، کرداری نکوهیده و ناروا است.

عَبَسَ ... وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی . أَوْ یَذَّکَّرُ

12- بهره بردن از پند و اندرز دیگران و سودمندی آن به حال انسان، در گرو داشتن روحیه‌ای پندپذیر و نصیحت‌خواه

أَوْ یَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکْریٰ

«فاء» در «فَتَنْفَعَهُ» ، نافع بودن تذکّر را فرع برخورداری از روحیۀ تذکّرپذیری ساخته است.

13- پاکسازی خویش از آلودگی‌ها، دارای اهمیتی بیشتر از آموختن پند و اندرز است.

لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی . أَوْ یَذَّکَّرُ

تقدیم «تزکیه» بر «تذکر»، گویای برداشت یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

ابن ام مکتوم؛ احترام؛ اسلام؛ انسان؛ ایمان؛ بدن؛ تبلیغ؛ تزکیه؛ تعلم؛ جهل؛ دادخواهی؛ دین؛ عمل؛ غفلت؛ معاشرت؛ موعظه؛ نفس؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 5]

أَمّٰا مَنِ اِسْتَغْنیٰ (5)

5

امّا آن کس که خود را [از هدایت] بی‌نیاز می‌بیند،

1- برخی از حاضران مجلس پیامبر(ص) در ماجرای ابن‌ام‌مکتوم، خود را از پند و اندرزهای الهی بی‌نیاز می‌دیدند و از فرجام خود نگرانی نداشتند.

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ

به قرینۀ «جٰاءَکَ» و «یَخْشیٰ» - در آیات بعد - مراد از جملۀ «اسْتَغْنیٰ» ، احساس بی‌نیازی نسبت به حضور در مجلس وعظ و ارشاد و نیز بی‌خطر دیدن عاقبت خویش است.

2- پیامبر(ص)، حتی کسانی را که به معارف دینی احساس نیاز نمی‌کردند، به حضور می‌پذیرفت و از ارشاد آنان دریغ نمی‌ورزید.

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ

با توجه به شأن نزول و جملات قبل و بعد، از آیۀ شریفه چنین بر می‌آید که پیامبر(ص) در مجلسی به ارشاد کسانی پرداخته بود که برخی از افراد حاضر در آن، خود را از تعالیم آن حضرت بی‌نیاز می‌پنداشتند. فردی از مسلمانان نیز با شرکت در آن مجلس، خود را در مقام وعظ و ارشاد آنان قرار داده بود. پس از حضور ابن‌ام‌مکتوم، آثار ناخرسندی در قیافه و رفتار او نمودار گشت و این آیات با نکوهش از دوگانگی برخوردش، وی را فردی نامناسب برای ارشاد معرفی کرده است.

3- ثروت و امکانات مادی، زمینه‌ساز بازماندن از تلاش برای درک معارف الهی و غافل سازندۀ انسان از عاقبت خویش*

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ

مراد از «استغناء» ممکن است داشتن مال و ثروت باشد. در این صورت - به قرینۀ «جٰاءَکَ یَسْعیٰ وَ هُوَ یَخْشیٰ» در توصیف جبهۀ مقابل - می‌توان گفت ثروتمندان در معرض ترک حضور در مجالس دینی و خودداری از تلاش برای آموختن دین و دچار محرومیت از خشیت هستند.

کلیدواژه‌ها:

ابن ام مکتوم؛ اللّه؛ انسان؛ دنیا؛ دین؛ شعور؛ غفلت؛ مال؛ محمّد(ص)؛ معاشرت؛ موعظه؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 6]

فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی (6)

6

تو به او می‌پردازی،

1- کسانی که خود را از پند و اندرزهای الهی بی‌نیاز می‌پندارند، شایستۀ بذل توجّه کامل از سوی ارشادگران و مبلّغان نیستند.

فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی

متصدی کسی است که با کشیدن سر و سینۀ خود به بالا، در صدد دیدن چیزی برآید (لسان‌العرب). این تعبیر حاکی از معطوف داشتن تمام توجّه و عنایت، به سوی همنشین خود است.

2- فرد خشمگین از حضور ابن‌ام‌مکتوم در مجلس پیامبر(ص)، تمام توجّه خود را معطوف کسی ساخته بود که خود را از فراگیری آموزه‌های آن مجلس بی‌نیاز می‌دانست.

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ . فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی

3- بذل توجّه کامل ارشادگران به کسانی که نیازی به تعالیم الهی در خود احساس نمی‌کنند، روشی ناپسند و مذموم است.

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ . فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی

آغاز سخن با ضمیر «أنت»و نیز تقدیم «لَهُ» بر «عَنْهُ» در جمله‌های «فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی» و «فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی» - در آیات بعد - ارشاد کننده را به جهت برخوردش با هر دو نوع مخاطب، نکوهش کرده است.

4- حضور پیامبر(ص)، مانع اظهار نظر مسلمانان و پرداختن آنان به ارشاد دیگران نبود.

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ . فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی

برداشت بالا، با توجّه به شأن نزول و سیاق آیات استفاده شده است.

5- عثمان بن عفان، از حاضران مجلس پیامبر(ص) در ماجرای ابن‌ام‌مکتوم و ارشاد کنندۀ کافران مکه در عصر بعثت *

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ . فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی

در شأن نزول آیۀ شریفه از تفسیر قمی نقل شده که فرد مورد نظر از ضمیر خطاب در «فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی» ، عثمان بوده است. او در صدد مسلمان ساختن حاضران مجلس - که از چهره‌های برجستۀ قریش بودند - برآمده بود.

6- علاقۀ شدید برخی از مسلمانان عصر بعثت، به ارشاد کافران سرشناس مکه و

مسلمان ساختن آنان

فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی

براساس شأن نزول این آیات، افراد معروفی از قریش (نظیر ابوجهل) در مجلسی که ابن‌ام‌مکتوم وارد شد، حضور داشتند و تعبیر «مَنِ اسْتَغْنیٰ» در مورد آنان نازل شده است.

کلیدواژه‌ها:

ابن ام مکتوم؛ اسلام؛ تبلیغ؛ دادخواهی؛ دوستی؛ دین؛ عثمان بن عفان؛ غضب؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ معاشرت؛ مکه؛ موعظه؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 7]

وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی (7)

7

با این که [گناهِ] پاک نشدنش بر عهدۀ تو نیست.

1- مسلمانان برای تزکیۀ کسانی که خود را از تعالیم الهی بی‌نیاز می‌پندارند، هیچ تکلیف و مسؤولیتی ندارند.

وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی

ما در «وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی» می‌تواند نافیه باشد که با تقدیر مبتدای محذوف معنای آیه چنین می‌شود: «نیست بر تو باکی در مورد اقدام نکردن او به تزکیه خویش» و نیز ممکن است استفهامیه و مفاد آن چنین باشد: «چیست بر تو در مورد اقدام نکردن او به تزکیة خویش»؟ در هر صورت مراد این است که بی‌توجّهی شخص کافر به تزکیۀ خویش، برای تو مسؤولیت آفرین نیست که هدایت او را بر پذیرش مؤمن مقدم می‌داری!.

2- کسانی که شایستگی ارشاد دیگران را ندارند، مسؤول ناپاکی آنان نیز نیستند.*

وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی

این احتمال وجود دارد که مفاد جملۀ «وَ مٰا عَلَیْکَ ...»، بستن راه عذر بر اعتراض‌کننده به حضور ابن‌ام‌مکتوم باشد. با این بیان که اگر خود را در برابر ناپاکی کافران مسؤول می‌دانی خطاکرده‌ای؛ زیرا همین برخوردی که با آن نابینا داشتی، نشان می‌دهد که نمی‌توانی عهده‌دارِ مقام ارشاد دیگران باشی و این تکلیف از تو برنمی‌آید.

3- اعتراض‌کننده به حضور ابن‌ام‌مکتوم در مجلس پیامبر(ص)، شایستگی لازم را برای ارشاد و هدایت دیگران نداشت.*

وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی

سرزنش فردی که در مجلس پیامبر(ص) به ارشاد کافران پرداخته بود و حضور ابن‌ام‌مکتوم را در آن مجلس مانع کار خود می‌دید، از دو جهت بوده است؛ 1- ترش رویی برای حضور مسلمانی که ممکن است برای تزکیه شدن یا شنیدن تذکّرات پیامبر(ص)، خود را به مجلس آن حضرت رسانده بود؛ 2- پرداختن به کاری که در شأن او نبوده و شایستگی آن را نداشته است.

4- وظیفۀ تزکیه و پاکسازی دیگران از آلودگی‌های معنوی، تکلیفی سنگین و

نیازمند برخورداری از کمالاتی ویژه است.

وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی

نفی تکلیف از مخاطب، در مورد تزکیه کافرانی که در مجلس پیامبر(ص) حضور داشتند، بیانگر آن است که وی در مقامی نبود که این تکلیف از او ساخته باشد و خداوند، از چنین افرادی انجام دادن آن را نخواسته است.

5- معارف و تعالیم دین، مایۀ پاکی انسان از پلیدی‌ها است.

وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی

براساس شأن نزول آیۀ شریفه، حضور کافران سرشناس در مجلس پند و اندرز، مایۀ برخورد ناهنجار فرد مسلمان با ابن‌ام‌مکتوم بوده است. این که آیه از اسلام نیاوردن آنان، با تعبیر«تزکیه نخواستن»یادکرده است، گویای ثمربخشی تعالیم دین در تزکیه است.

6- بی‌نیاز دیدن خویش از تعالیم دین، مصداق بارز ناپاکی و محرومیت از تزکیه است.

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ ... وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی

7- استقبال مردم از مجالس وعظ و ارشاد، زمینه‌ساز تکلیف مبلغان به پذیرش آنان و روی‌گردانی مردم از آن مجالس، مایۀ رفع تکلیف از ارشادگران است.

أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ ... لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی ... مَنِ اسْتَغْنیٰ ... وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی

8- ثروتمندان، در خطر محرومیت از تزکیه و تصفیۀ باطن*

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ ... أَلاّٰ یَزَّکّٰی

برداشت یاد شده براساس احتمالی است که در معنای «اسْتَغْنیٰ» داده شده که مراد غنی و ثروتمند بودن است.

کلیدواژه‌ها:

ابن ام مکتوم؛ اسلام؛ انسان؛ پلیدی؛ تبلیغ؛ تزکیه؛ تکلیف؛ دادخواهی؛ دین؛ رشد؛ سختی؛ طهارت؛ گناه؛ مال؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ معاشرت؛ موعظه؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 8]

وَ أَمّٰا مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ (8)

8

و امّا آن کس که شتابان نزد تو آمد،

1- ابن‌ام‌مکتوم، با آن که از دیدن عاجز بود، برای رساندن خویش به مجلس وعظ و ارشاد پیامبر(ص)، راه را با شتاب می‌پیمود.

مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ

2- ابن‌ام‌مکتوم، پس از ورود به مجلس پیامبر(ص)، در کنار مسلمانی قرار گرفت

که در حال ارشاد و سخن گفتن با دیگری بود.

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ . فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی ... وَ أَمّٰا مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ

تعبیر «جٰاءَکَ» بیانگر آن است که ابن‌ام‌مکتوم در مجلس پیامبر(ص)، نزد همان شخصی جا گرفته بود که با اخم و قهر، ناخرسندی خود را ابراز داشت.

3- معارف دین، سزاوار جست‌وجو و تلاش در راه فراگیری آن از محضر عالمان

مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ

4- درک محضر استاد و تلاش برای حضور در مجلس او، از وظایف دانش‌اندوزان

جٰاءَکَ یَسْعیٰ

کلیدواژه‌ها:

ابن ام مکتوم؛ تعلیم؛ چشم؛ دین؛ سخن؛ شعور؛ عجز؛ عجله؛ کار؛ محمّد(ص)؛ معاشرت؛ موعظه؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 9]

وَ هُوَ یَخْشیٰ (9)

9

در حالی که [از خدا] می‌ترسید،

1- ابن‌ام‌مکتوم مسلمانی خداترس بود و خطر محرومیت از تزکیه او را نگران ساخته بود.

وَ هُوَ یَخْشیٰ

حذف بعضی از قیدهای کلام، گاهی به منظور تعمیم است تا مخاطب احتمالات گوناگونی را مد نظر داشته باشد. متعلق «خَشِیتُ» در این آیه گویا به همین منظور ذکر نشده است تا احتمالاتی از قبیل ترس از خدا، نگرانی از سلب توفیق تزکیه، ترس از فرجام خویش و نظایر آن را در ذهن شنونده ترسیم کند.

2- خداترسی وحالت خشیت، برانگیزانندۀ ابن‌ام‌مکتوم برای حضور در مجلس پیامبر(ص) بود.

وَ أَمّٰا مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ . وَ هُوَ یَخْشیٰ

3- افراد خداترس و نگران از ناکامی در تزکیه و درست‌کاری، سزاوار ارج نهادن و دریغ نداشتن راهنمایی و ارشاد از آنان

جٰاءَکَ ... وَ هُوَ یَخْشیٰ

4- ترس از خدا و نگرانی از دست نیافتن به تزکیۀ نفس، ترسی به سزا و حالتی مطلوب در پیشگاه خداوند

وَ هُوَ یَخْشیٰ

5- احساس بی‌نیازی از تعالیم دین، زمینه‌ساز غفلت از خداوند و بی‌باکی از

آلودگی به پلیدی‌ها است.

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ ... أَلاّٰ یَزَّکّٰی ... وَ هُوَ یَخْشیٰ

6- حالت خشیت، حالتی حرکت‌آفرین و وادارکنندۀ انسان به تلاش در راه آموختن و کسب کمالات

وَ أَمّٰا مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ . وَ هُوَ یَخْشیٰ

7- ابن‌ام‌مکتوم، از طیف ثروتمندان نبود.*

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ ... وَ هُوَ یَخْشیٰ

در این آیات بین اوصاف دو فرد تقابل شیوایی به نام احتباک پدید آمده است. این‌گونه سخن گفتن، نوعی بلاغت است که با ذکر وصف ثروتمندی در یک طرف (استغنیٰ) اشاره به نبود ثروت در طرف مقابل شود و با ذکر وصف خشیت در طرف دیگر، به نبود آن وصف در فرد نخست اشاره گردد.

کلیدواژه‌ها:

ابن ام مکتوم؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ پلیدی؛ تزکیه؛ جامعه؛ حزن؛ خوف؛ دین؛ رشد؛ غفلت؛ کار؛ مال؛ محمّد(ص)؛ معاشرت؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 10]

فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی (10)

10

تو از او غفلت می‌کنی.

1- فرد خشمگین از حضور ابن‌ام‌مکتوم در مجلس پیامبر(ص)، از او اعراض کرده، خود را به گفت‌وگو با دیگری سرگرم ساخت.

فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی

«تَلَهّٰی» در اصل «تتلهی»بوده و حذف «تاء»از باب تفعّل در این موارد شایع است. این کلمه از ریشۀ «لهو»است و راغب در مفردات «لهو»را به معنای چیزی دانسته است که انسان را از آنچه باید مقصد او قرار گیرد و برای او اهمیت دارد، باز دارد.

2- خداوند، با گوشزد کردن برخورد ناشایست فردی که از ابن‌ام‌مکتوم اعراض کرده بود، او را سرزنش کرد.

فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی

3- ترجیح اشراف بر دیگران در تبلیغ دین و برخورد دو گانۀ تبعیض‌آمیز در معاشرت با مردم، مذموم است.

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ . فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی ... فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی

4- لزوم استقبال از همنشینی با خداترسان و دین‌پژوهان و پرهیز ازبی‌اعتنایی به آنان

فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی

5- تقویت ایمان مؤمنان، دارای اهمیتی افزون‌تر از پافشاری بر هدایت معاندان و کافران پندناپذیر

فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی ... فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی

از مجموع این بخش از آیات، استفاده می‌شود که اصرار بر ارشاد کافران، گرچه کاری پسندیده است؛ ولی هرگاه در تعارض با تقویت ایمان مسلمانی قرار گیرد، باید آن را رها کرد.

6- لزوم پرهیز مبلّغان، از برخوردهای ناهنجاری که زمینۀ گریز مردم از مجلس وعظ و ارشاد گردد.

لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی ... فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی

کلیدواژه‌ها:

ابن ام مکتوم؛ اسلام؛ اشراف؛ اللّه؛ ایمان؛ تبلیغ؛ دادخواهی؛ دین؛ سخن؛ عدل؛ غضب؛ قصه؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معاشرت؛ ملامت؛ موعظه؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 11]

کَلاّٰ إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ (11)

11

چنین مکن، این آیات مایۀ تذکّر است.

1- تأکید خداوند بر ضرورت ترک ترش‌رویی با اندرز خواهان؛ هر چند آنان، جسمی معلول داشته و از طبقات اشراف نباشند.

کَلاّٰ

کلمۀ «کَلاّٰ» برای ممنوع ساختن و ردّ مطالبی است که پیش از گفتن این کلمه، مطرح شده بود.

2- آیات قرآن، راهنما و مایۀ رهایی از غفلت و زمینۀ پندگیری و عبرت

کَلاّٰ إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ

مراد از ضمیر در «إِنَّهٰا» ، آیات قرآن است که با توجّه به بیان اوصاف آنها در آیات بعد، تصریح به مرجع ضمیر لزومی نداشته است. «تَذْکِرَةٌ» اعم از «دلالت»(راهنمایی) و«اماره» (نشانه) است و به هر چیزی که با آن تذکّر حاصل شود، اطلاق می‌گردد (مفردات راغب). «تذکیر» (مرادف تذکرة) به معنای موعظه‌کردن و «ذکری»(اسم مصدر آن) به معنای عبرت است (قاموس)؛ بنابراین مراد از «تَذْکِرَةٌ» بودن قرآن، راهنمایی، موعظه‌کردن و مایۀ عبرت بودن آن است.

3- شایستگی قرآن برای تذکّر و ارشاد همۀ مردم، دلیل لزوم پرهیز از منحصر ساختن مجالس آموزش آن به قشری خاص

فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی ... فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی . کَلاّٰ إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ

کلیدواژه‌ها:

آیه؛ اللّه؛ انسان؛ تبلیغ؛ تعلیم؛ تفکر؛ عبرت؛ غضب؛ غفلت؛ قرآن؛ موعظه؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 12]

فَمَنْ شٰاءَ ذَکَرَهُ (12)

12

پس هر که بخواهد آن را به‌خاطر بسپارد.

1- تنها کسانی توان فراگیری معارف قرآن و به‌خاطر سپردن آن را دارند که طالب آن بوده و یادگیری آن را بر خود تحریم نکرده باشند.

فَمَنْ شٰاءَ ذَکَرَهُ

«ذکر» یعنی شناختی که در ذهن حاضر باشد(بر گرفته از مفردات راغب). و ضمیر مفعولی در «ذَکَرَهُ» به «تَذْکِرَةٌ» بازمی‌گردد. مذکر بودن آن که آخر آیات را هماهنگ ساخته به این اعتبار است که «تَذْکِرَةٌ» و«ذکر»به یک معناست.

2- آشنایی با معارف قرآن، امری ضروری و مورد ترغیب از سوی خداوند

فَمَنْ شٰاءَ ذَکَرَهُ

3- ابن‌ام‌مکتوم، خواهان فراگیری معارف قرآن بود.

فَمَنْ شٰاءَ ذَکَرَهُ

آیۀ شریفه تلویحاً حاضران مجلس پیامبر(ص) را به دو دسته تقسیم می‌کند و - به قرینۀ آیات پیشین - عبارت «فَمَنْ شٰاءَ» به ابن‌ام‌مکتوم نظر دارد.

4- اشراف حاضر در مجلس پیامبر(ص) در ماجرای ابن‌ام‌مکتوم، بر اثر بی‌رغبتی خود، از آموختن و به خاطر سپردن معارف قرآن محروم بودند.

فَمَنْ شٰاءَ ذَکَرَهُ

5- انسان، در انتخاب دین، دارای اختیار تکوینی است.

فَمَنْ شٰاءَ ذَکَرَهُ

6- همۀ انسان‌ها، استعداد شناخت معارف قرآن را دارند.

فَمَنْ شٰاءَ ذَکَرَهُ

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ ابن ام مکتوم؛ اسلام؛ اشراف؛ اللّه؛ انسان؛ تعلیم؛ جبر و اختیار؛ دوستی؛ دین؛ شناخت؛ قدرت؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ معاشرت

[سوره عبس (80): آیه 13]

فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ (13)

13

[این آیات] در صحیفه‌هایی است ارجمند،

1- معارف قرآن، نوشته‌هایی ثبت شده در ورقه‌هایی متعدد

فِی صُحُفٍ

عبارت «فِی صُحُفٍ» با «إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ» ارتباط دارد؛ یعنی، آن

تذکره در صحیفه‌هایی متعدد است. «صحیفة» (مفرد «صُحُفٍ» )؛ یعنی، هر چه در آن چیزی نوشته شود.

(مفردات‌راغب)

2- اوراق قرآن، دارای عظمت و احترام در پیشگاه خداوند

مُکَرَّمَةٍ

آنچه در نوع خود شریف باشد، به «کرم»توصیف می‌شود(مفردات راغب). باب تفعیل این کلمه (تکریم)، به معنای «عظمت دادن»و «پاک و منزه ساختن»است (لسان‌العرب). بنابراین توصیف صفحات قرآن به «مُکَرَّمَةٍ» ، حاکی از این است که خداوند آنها را عظمت داده و محترم داشته است.

3- لزوم گرامی داشتن و ارج نهادن به ورق قرآن و آیات مکتوب آن

فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ

توصیف صفحات قرآن به «مُکَرَّمَةٍ» ، گرچه خبر از حقیقتی خارجی می‌دهد؛ ولی متضمن توصیه شدن مسلمانان به حفظ احترام قرآن نیز هست.

4- قرآن، پیش از نزول - در صفحه‌هایی متعدد - مکتوب بوده است.

فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ

توصیف قرآن به «فِی صُحُفٍ» - با توجه به نزول سورۀ«عبس» در مکه - یا پیشگویی از نوشته شدن آن در آینده است و یا از نوشته بودن آن پیش از نزول کامل خبر می‌دهد. در صورت دوّم، مراد این است که ملائکه قرآن را از لوح محفوظ برگرفته و به صورت نوشته‌هایی در صفحات متعدد، آن را به مراحل بعدی نازل می‌کردند.

کلیدواژه‌ها:

آیه؛ احترام؛ اللّه؛ قرآن؛ کاغذ؛ کتاب‌های آسمانی؛ لوح محفوظ؛ ملائکه؛ نزول قرآن؛ نوشتن

[سوره عبس (80): آیه 14]

مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ (14)

14

که بلند مرتبه و پاکیزه‌اند.

1- صفحه‌های قرآن در پیشگاه خداوند، دارای جایگاهی بلند و ارزشی والا است.

مَرْفُوعَةٍ

2- درک مفاهیم قرآنی، در گرو رشد، تعالی و ارتقای انسان است.

مَرْفُوعَةٍ

رفعت صفحات قرآن، بیانگر والا مرتبه بودن محتوای آن است و به قرینۀ مقام، کنایه از این است که پندگیری از تذکّرات آن، تنها برای افرادی برجسته میسّر است.

3- صفحات قرآن، پاک و منزّه از ثبت هرگونه ناروا و دروغ و به دور از

مطالب باطل

مُطَهَّرَةٍ

4- آیات قرآن، فراتر از دسترس نااهلان و منزّه از هرگونه تغییر و تحریف

مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ

ارتباط دو وصف«رفعت»و«طهارت»، گویای راز پاک ماندن قرآن از انحراف است؛ زیرا کج‌اندیشان به آن دسترسی ندارند تا آن را با افکار پلید خود آلوده سازند.

5- لزوم جای دادن قرآن، در مکانی برجسته و شریف

مَرْفُوعَةٍ

خبر از رفعت مقام قرآن - علاوه بر بیان حقیقت آن - توصیه به مسلمانان نیز می‌باشد که باید قرآن را در مقامی رفیع، قرار دهند و جای عالی‌رتبه‌ای برای آن در نظر گیرند.

6- لزوم پاک نگه داشتن قرآن از هر آلودگی و خباثت

مُطَهَّرَةٍ

کلیدواژه‌ها:

آیه؛ احترام؛ امنیت؛ انسان؛ باطل؛ دروغ؛ شعور؛ طهارت؛ قرآن

[سوره عبس (80): آیه 15]

بِأَیْدِی سَفَرَةٍ (15)

15

در دست سفیرانی،

1- قرآن، به دست نویسندگانی متعدد، نگاشته شده است.

بِأَیْدِی سَفَرَةٍ

«بِأَیْدِی» - مانند «فی صحف» در آیات پیشین - به محذوفی نظیر «مکتوبة» یا «مثبتة» تعلق دارد.

2- نوشتن قرآن در صفحه‌های پاکیزه و با عظمت، رسالت الهی بر عهدۀ سفیران متعدد

بِأَیْدِی سَفَرَةٍ

«سَفَرَةٍ» یا به معنای نویسندگان است و یا رسولان. در کتب لغت دربارۀ این کلمه چنین آمده است: «سفر» [در تمام مشتقاتش] بر مکشوف و آشکار شدن دلالت دارد و«سفر»؛ یعنی، کتابت و «سَفَرَةٍ» ؛ یعنی، نویسندگان؛ آنها را از آن جهت به این نام نامیدند که کتابت، آشکار سازندۀ چیزی است که مورد نیاز از نوشته است (مقاییس‌اللغة). کلمۀ «سفیر»بر رسول نیز اطلاق می‌شود؛ زیرا او مأموریت خود را آشکار می‌سازد (تاج‌العروس). جمع «سفیر»، گرچه «سفراء» است؛ ولی از آنجا که در لسان‌العرب، کلمۀ «سَفَرَةٍ» بر فرشتگانی که بین خدا و پیامبران او سفارت (رسالت) دارند، اطلاق شده است، می‌توان گفت: «سَفَرَةٍ» ، به معنای«سفراء»نیز استعمال شده است.

3- محدود بودن ثبت و ابلاغ قرآن به سفیران خداوند، تضمین‌کنندۀ پاکی و پیراستگی آن از هرگونه خطا و باطل

مُطَهَّرَةٍ . بِأَیْدِی سَفَرَةٍ

عبارت «بِأَیْدِی سَفَرَةٍ» ، ممکن است متعلق به «مُطَهَّرَةٍ» باشد؛ بر این اساس عامل تطهیر قرآن از خطا و باطل، آن است که تنها دستان سفیران الهی آن را ثبت و ابلاغ می‌کند و دیگران از دسترسی به آن ناتوان‌اند.

4- فرشتگان وحی، نویسندگان قرآن از لوح محفوظ و ابلاغ‌کنندگان آن به پیامبر(ص)

بِأَیْدِی سَفَرَةٍ

در این که مراد از «سَفَرَةٍ» چه کسانی‌اند؛ نظرهایی چند ارائه شده است. از جمله این که به قرینۀ توصیف آنان به «کِرٰامٍ» در آیۀ بعد، مراد ملائکۀ وحی می‌باشند؛ زیرا در سوره‌ای دیگر (انفطار، 11) نیز برای ملائکه، وصف «کِرٰامٍ» ذکر شده است.

استنساخ قرآن از لوح محفوظ، برای نازل ساختن آن بر پیامبر(ص)، احتمالی است که با این آیات و مراحل نزول قرآن سازگار است.

کلیدواژه‌ها:

امنیت؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ رسالت؛ طهارت؛ قرآن؛ لوح محفوظ؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ نوشتن؛ وحی

[سوره عبس (80): آیه 16]

کِرٰامٍ بَرَرَةٍ (16)

16

گرامی و نیکوکار قرار دارند.

1- نویسندگان قرآن در صفحه‌های پاکیزه و با عظمت، شخصیت‌هایی بزرگوار و دارای ارزش و احترام در پیشگاه خداوند

بِأَیْدِی سَفَرَةٍ . کِرٰامٍ

2- نویسندگان قرآن در صحیفه‌های پاک و والا مرتبه، کاتبانی راست گفتار، مطیع خداوند و درست کرداراند.

بِأَیْدِی سَفَرَةٍ ... بَرَرَةٍ

«بَرَرَةٍ» و «ابرار»به یک معنا است؛ جز این که «بَرَرَةٍ» مبالغۀ بیشتری دارد؛ زیرا جمع «بر»است و«بر»مبالغۀ بیشتری از کلمۀ «بار»(مفرد «ابرار») دارد (مفردات‌راغب). از جمله معانی‌ای که برای «بر» ذکر شده، «صلاح و درست کاری»، «اطاعت» و «صداقت»است. (لسان‌العرب)

3- سفیران الهی و واسطه‌های ابلاغ قرآن، فرشتگانی ارجمند و درست‌کاراند.

بِأَیْدِی سَفَرَةٍ . کِرٰامٍ بَرَرَةٍ

برداشت یاد شده، براساس معنای سفارت (رسالت) در «سَفَرَةٍ» است و به احتمالی که در توضیح 4 در آیۀ قبل مطرح شد، نظر دارد.

4- ارجمندی، عظمت و پیراستگی صفحات قرآن و مقام والای نویسندگان

آن، تضمین‌کنندۀ شایستگی آن برای غفلت‌زدایی و بیان حقایق

إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ ... فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ . مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ . بِأَیْدِی سَفَرَةٍ . کِرٰامٍ بَرَرَةٍ

کلیدواژه‌ها:

احترام؛ احسان؛ اطاعت؛ انبیاء؛ حق؛ راستگویی؛ سخن؛ عمل؛ غفلت؛ قرآن؛ کرامت؛ ملائکه؛ نوشتن؛ وحی

[سوره عبس (80): آیه 17]

قُتِلَ اَلْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ (17)

17

مرگ بر این انسان [سرکش] که چقدر کفران پیشه است!

1- کافران، مورد غضب و نفرین خداوند و مشمول شدیدترین توبیخ‌های او هستند.

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

فعل ماضی «قُتِلَ الْإِنْسٰانُ» برای نفرین بکار رفته است. مفاد نفرین‌های خداوند توبیخ و تهدید است؛ زیرا معنای حقیقی نفرین، دربارۀ او قابل تصور نیست. «ال» در «الْإِنْسٰانُ» یا برای استغراق و یا - به قرینه «فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ ...» در آیات بعد - برای ماهیت است و جملۀ «مٰا أَکْفَرَهُ» نشان می‌دهد که در نفرین «قُتِلَ الْإِنْسٰانُ» ، تنها کافران سرکش مد نظر می‌باشند.

2- کشته شدن و مرگ، سزاوارترین فرجام برای کفرپیشگان

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

کفر در «مٰا أَکْفَرَهُ» مطلق است و هر کفری، حتی ترک عبادت را نیز شامل است. البته به قرینۀ آیات بعد - که به بیان تدبیر خداوند پرداخته و در مقابل منکران این حقیقت موضع‌گیری کرده است - بارزترین مصداق مورد نظر از آن، انکار ربوبیت خداوند است.

3- منکران معاد، فرو رفته در کفر و در اوج پافشاری بر پندار باطل خویش

مٰا أَکْفَرَهُ

از آیات بعد - که توجّه به مبدأ خلقت انسان را مقدمۀ توجّه به معاد در «ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ» قرار داده است - استفاده می‌شود که آیۀ شریفه بر منکران معاد نیز قابل تطبیق است. مفاد جملۀ «مٰا أَکْفَرَهُ» ، تعجّب از رسوخ کفر در کافران است تا آن حد که به هیچ نحو زایل نمی‌شود. این تعبیر ممکن است، صیغۀ تعجب و یا استفهام باشد.

4- پافشاری کافران بر کفر خویش، شگفت‌آور و توجیه‌ناپذیر است.

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

5- بخش عظیمی از انسان‌ها - با وجود دلایل فراوان بر ربوبیت خداوند - همچنان بر انکار آن اصرار می‌ورزند.

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

نفرین «قُتِلَ الْإِنْسٰانُ» عموم انسان‌ها و افراد را می‌گیرد زیرا حرف «ال» در آن یا برای استغراق است و یا بر ماهیت دلالت دارد و جنس انسان مورد نفرین قرار گرفته است. از آنجا که در

این موارد عموم حقیقی مراد نیست، چنین تعبیری بیانگر کثرت چشمگیر افراد مورد نظر خواهد بود.

6- کفران نعمت، مایۀ استحقاق شدیدترین عقوبت‌ها است.

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

مراد از «کفر»در «مٰا أَکْفَرَهُ» ممکن است کفران نعمت‌های خداوند باشد که آیات بعد به بعضی از آنها اشاره دارد. نفرین «قُتِلَ الْإِنْسٰانُ» در معنای عرفی آن - که بیان استحقاق شدیدترین عقوبت‌ها می‌باشد - استعمال شده است.

7- کسانی که خود را از رهنمودهای خداوند و تذکّرات قرآن بی‌نیاز می‌پندارند، کافر و سزاوار سخت‌ترین کیفرهایند.

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

این آیه و آیات بعد را می‌توان با آیات پیشین، مرتبط دانست؛ در این صورت حرف «ال» در «الْإِنْسٰانُ» عهد ذکری بوده و اشاره به «مَنِ اسْتَغْنیٰ» در آیات قبل خواهد بود.

8- «عن أمیرالمؤمنین(ع) ... «قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ» أی لُعِن الإنسان؛ ⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده که در معنای «قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ» فرمود: یعنی لعنت بر این انسان [چقدر ناسپاس است]».

کلیدواژه‌ها:

اکثریت؛ اللّه؛ انسان؛ تعجب؛ تکذیب؛ رب/اسما و صفات؛ عذاب؛ غضب؛ قتل؛ قرآن؛ کفر؛ لجاجت؛ لعن؛مرگ؛ معاد؛ ملامت؛ نعمت؛ نفرین

[سوره عبس (80): آیه 18]

مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ (18)

18

خدا او را از چه چیز آفریده است؟

1- خداوند، ترغیب‌کنندۀ انسان‌ها به اندیشه و دقت در نخستین عنصر آفرینش خود

مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ

2- توجّه به مادۀ اولیۀ خلقت انسان و سیر پیدایش وی، مانع کفر به خداوند و قدرت او و زمینه‌ساز باور به معاد

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ . مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ

3- مادۀ اصلی در آفرینش انسان، ماده‌ای پست و ناچیز بوده است.

مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ

استفهام در این آیه، برای تحقیر است. نکره بودن کلمۀ «شَیْءٍ» نیز به قرینۀ سیاق آیات - که مراحل تکامل انسان از مرحلۀ

نطفه تا مرحلۀ حشر را بر می‌شمرد - مفید تحقیر است.

4- خداوند، خالق همۀ انسان‌ها است.

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ ... مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ

فاعل «خَلَقَهُ» خداوند است که سیاق آیۀ شریفه، از تصریح به آن بی‌نیاز ساخته است.

5- توجّه انسان به مراحل آفرینش خویش به دست خداوند، بازدارندۀ او از کفران نعمت‌های الهی

مٰا أَکْفَرَهُ . مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ

در برداشت یاد شده، مراد از کفر در آیۀ قبل، کفران نعمت دانسته شده است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پلیدی؛ تفکر؛ خلقت؛ ذکر؛ کفر؛ معاد؛ نعمت

[سوره عبس (80): آیه 19]

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ (19)

19

او را از نطفه‌ای آفرید و برای او اندازه مقرر کرد.

1- خداوند، آفرینندۀ انسان‌ها است.

خَلَقَهُ

2- انسان‌ها، از نطفه آفریده شده‌اند.

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ

3- نطفه در مقایسه با جسم کامل انسان، ناچیز و غیر قابل توجّه است.

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ

نکره بودن «نُطْفَةٍ» مفید تحقیر است. بی‌اهمیت خواندن نطفه - با وجود حیرت‌آور بودن بافت آن - بیانگر اهمیت جسم کامل انسان است که در مقایسه با آن، تمام ویژگی‌های نطفه هیچ انگاشته می‌شود.

4- توجّه انسان به پیدایش او از نطفه‌ای ناچیز، بازدارندۀ وی از کفرورزی به خداوند و قدرت او و مایۀ باور به معاد است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ

5- توجّه انسان به دوران نطفه بودن و ناتوانی‌های خویش در آغاز پیدایش، از میان برندۀ احساس بی‌نیازی از رهنمودهای خداوند است.

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ ... مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ . مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ

6- توانمندی‌های انسان و ویژگی‌های جسمی، اخلاقی و رفتاری او، دارای

میزانی تعیین شده از سوی خداوند

فَقَدَّرَهُ

حدّ نهایی و اندازۀ هر چیزی را «قدر»آن می‌گویند (مقاییس‌اللغة). بنابراین، تقدیر؛ یعنی، اندازه و مقدار چیزی را مشخص ساختن.

7- خداوند، در پی آفرینش انسان از نطفه، او را توانمند و مهیّا برای رسیدن به مصلحت‌های خویش قرار داد.

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ

برخی از اهل‌لغت، ضمن بر شمردن معانی متعددی برای «تقدیر»، دقّت و تفکر در متعادل ساختن امور و مهیّا ساختن آنها را، از جمله معانی آن قرار داده‌اند (لسان‌العرب). «فاء» در «فَقَدَّرَهُ» گویای این است که مهیّا شدن انسان برای مصالح خویش، از آثار و پیامدهای سیستم خلقت او است.

کلیدواژه‌ها:

اخلاق؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ بدن؛ خلقت؛ ذکر؛ عجز؛ عمل؛ قدرت؛ قضا و قدر؛ کفر؛ مصلحت؛ معاد؛ منی؛ میزان؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 20]

ثُمَّ اَلسَّبِیلَ یَسَّرَهُ (20)

20

سپس راه را برای او آسان ساخت.

1- خداوند، پیمودن راه طاعت و حرکت در راه راست را، برای انسان‌ها آسان ساخته است.

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ

«ال» در «السَّبِیلَ» بیانگر ماهیت است. کلمۀ «السَّبِیلَ» گرچه مطلق است، ولی به قرینۀ سیاق آیه - که در مقام بیان معذور نبودن کافران است - مراد راه طاعت خداوند است.

2- کفر کافران با وجود آسانی راه هدایت، توجیه‌ناپذیر است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ

3- هدایت انسان به راه راست و آسان ساختن سلوک آن، مهم‌تر از آفرینش اندام او است.

ثُمَّ السَّبِیلَ

حرف «ثُمَّ» برای تراخی است و چنانچه جملۀ «ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ» ، تفسیر جملۀ «قدره» و بیان گوشه‌ای از تقدیرات الهی دربارۀ انسان باشد؛ مراد تراخی رتبی خواهد بود؛ یعنی، آنچه بعد از ثمّ ذکر شده است، والاتر و ارجمندتر است.

4- توانمندی برای حرکت در راه اطاعت خداوند، از جمله مقدرات الهی در وجود انسان است.

فَقَدَّرَهُ . ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ

5- انسان، موجودی تکامل‌پذیر و آمادۀ رشد

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ

فراهم آوردن «راه» برای انسان و آسان‌سازی پیمودن آن، نشانگر این است که انسان، به گونه‌ای آفریده شده که کمالات خود را بالفعل دارا نیست و برای تحصیل آن باید راهی را طی کند.

6- فراهم بودن زمینۀ آشنایی با راه خدا و آسان بودن سلوک آن، نعمتی سزاوار شکرگزاری است.

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ ... ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ

چنانچه کفر در «مٰا أَکْفَرَهُ» به معنای کفران نعمت باشد؛ آیات پس از آن - از جمله این آیه - درصدد بیان نعمت‌هایی خواهد بود که ناسپاسی آنها، موجب نفرین خداوند است.

7- توجه به آسانی سلوک راه هدایت، مانع کفرورزی به خداوند است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ اسما و صفات؛ اطاعت؛ اللّه؛ انسان؛ بدن؛ خلقت؛ رشد؛ سبیل اللّه؛ شکر؛ صراط مستقیم؛ قضا و قدر؛ کفر؛ نعمت؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 21]

ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ (21)

21

آنگاه او را میراند و در گورش نهاد.

1- مرگ، سرنوشت محتوم همۀ انسان‌ها است.

ثُمَّ أَمٰاتَهُ

2- مرگ انسان‌ها، به دست خداوند است.

ثُمَّ أَمٰاتَهُ

3- لحظۀ مرگ، لحظۀ پایان فرصت برای حرکت در راه خدا است.

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ . ثُمَّ أَمٰاتَهُ

حرف «ثُمَّ» برای ترتیب زمانی است و دلالت می‌کند که با فرا رسیدن مرگ، فرصت حرکت در راه خدا سپری شده است.

4- توجّه به وابستگی مرگ انسان‌ها به خداوند، مانع کفر به او است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... ثُمَّ أَمٰاتَهُ

5- خداوند، الهام بخش دفن مردگان در قبرها است.

فَأَقْبَرَهُ

تفاوت فعل«أقبر» با «قبر»، این است که «قابر»؛ یعنی، کسی که با دست خود مرده‌ای را دفن کند و «إقبار» این است که برای مرده قبری فراهم سازند و یا فرمان به دفن او دهند.

(لسان‌العرب)

6- اقدام بی‌درنگ به دفن جنازۀ مردگان، مطلوب خداوند است.

فَأَقْبَرَهُ

حرف «فاء» در «فَأَقْبَرَهُ» بر نبود فاصله بین مرگ و دفن دلالت دارد. از آن جا که تمام شیوه‌های برخورد با اموات (از قبیل «سوزاندن»و غیر آن) در حقیقت مستند به خداوند و وابسته به مسبب‌الاسباب است؛ اکتفا به استناد مراسم خاک سپاری به خداوند، حاکی از ناهنجاری آن شیوه‌ها و مطلوب بودن دفن مردگان است.

7- مرگ برای انسان و دفن اموات، دو نعمت از جانب خداوند و سزوار شکرگزاری است.

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ ... ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ

برداشت یادشده، بر این اساس است که کفر در «مٰا أَکْفَرَهُ» به معنای کفران نعمت باشد.

8- خاک‌سپاری مردگان، شیوه‌ای سابقه‌دار در دوران جاهلیت

فَأَقْبَرَهُ

یادآوری مراسم خاک‌سپاری در ضمن بر شمردن نعمت‌های خداوند برای مردم عصر بعثت، نشانۀ جاری بودن آن مراسم در آن روزگار است.

9- نقش اساسی جسم در حقیقت انسان

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ ... ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ

تشریح مراحل وجودی انسان، با بیان پیدایش او از نطفه و مردن و دفن او و نیز محدود دانسته شدن حرکت تکاملی او در فاصلۀ شکل‌گیری از نطفه تا لحظۀ مرگ، گویای نقش اساسی جسم انسان در مراحل وجودی او است.

10- کار طبیعت و عوامل مؤثر در آن، در حقیقت کار خداوند است.

ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ

نسبت یافتن میراندن و دفن انسان به خداوند - با آن که دخالت عوامل طبیعی در آن بدیهی است - می‌رساند که طبیعت مجرای افعال خداوند است. فعل‌های «أمات» و«أقبر»گرچه ماضی است؛ ولی به قرینۀ ارتباط آن به «جنس انسان»، هر سه زمان را شامل می‌شود.

11- توجّه به پایان زندگی و مدفون شدن انسان‌ها در قبر، مانع کفرورزی به خداوند است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... فَأَقْبَرَهُ

12- وجود نشانه‌های خداشناسی، در مراحل پیدایش تا مرگ انسان

مٰا أَکْفَرَهُ . مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ ... ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ الهام؛ انسان؛ بدن؛ توحید؛ جاهلیت؛ حق؛ حیات؛ خلقت؛ سبیل اللّه؛ شکر؛ طبیعت؛ عمل؛ قبر؛ قضا و قدر؛ کفر؛ مردگان؛ مرگ؛ نعمت؛ یقین

[سوره عبس (80): آیه 22]

ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ (22)

22

سپس هر گاه بخواهد او را برمی‌انگیزد.

1- زنده شدن مردگان در قیامت، حتمی است.

ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ

«إنشار»(مصدر «أنشر») به معنای احیا است (لسان‌العرب).

حرف شرط «إِذٰا» در مواردی به‌کار می‌رود که وقوع کار، مسلّم گرفته شده است.

2- فرا رسیدن زمان پیدایش قیامت و محشور شدن انسان‌ها در آن، در گرو خواست خداوند است.

ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ

3- حیات اخروی انسان، به دست خدا است.

أَنْشَرَهُ

4- خواست خداوند، تخلّف‌ناپذیر است.

ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ

5- زمان قیامت، نامعلوم است.

ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ

کارهایی که در آیات پیشین به خداوند نسبت داده شد، گرچه مقید به مشیت الهی است؛ ولی قید «إِذٰا شٰاءَ» تنها در مورد محشور شدن انسان ذکر شده است تا این نکته را برساند که هر چند برای آن افعال (خَلَقه، یسّره، أماته و أقبره) می‌توان زمانی را حدس زد؛ ولی در مورد قیامت، تنها باید به خواست خداوند نظر داشت.

6- وجود فاصله، بین مرگ انسان‌ها و برپایی قیامت

فَأَقْبَرَهُ . ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ

حرف «ثُمَّ» ، بیانگر برداشت یاد شده است.

7- قدرت خداوند بر آفرینش انسان‌ها، تنظیم توانمندی‌های آنان، هدایت تکوینی و نیز میراندن و به گور افکندن آنها، دلیل قدرت او بر زنده ساختن آنان در قیامت است.

خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ . ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ . ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ . ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ

8- معاد، جسمانی است.

أَنْشَرَهُ

مرجع ضمیر مفعولی در «أَنْشَرَهُ» ، همان چیزی است که ضمیر «أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ» به آن بازمی‌گردد. بنابراین آنچه محشور می‌شود، از نوع همان چیزی است که در قبر نهاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ حشر و نشر؛ حیات؛ خلقت؛ قدرت؛ قضا و قدر؛ قیامت؛ مردگان؛ مرگ؛مشیت خدا؛ معاد؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 23]

کَلاّٰ لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ (23)

23

حقّا که هنوز آنچه را [خدا] به او فرمان داده به انجام نرسانده است.

1- کفر به خداوند، با آن که هدایت و مرگ و قیامت انسان به دست او است، توجیه‌ناپذیر و مطرود است.

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ ... کَلاّٰ

حرف «کَلاّٰ» ، یا به معنای «حقا»و تأکید ما بعد است و یا برای ردع و زجر از چیزی است که در جملات قبلی، از آن سخن به میان آمده بود، در صورت دوم مفاد آن در این آیه، باز داشتن از کفرورزی است.

2- کافران، بی‌اعتنا به مرگ، قبر و قیامت خود و بی‌توجّه به نشانه‌های خدا در خلقت خویش

کَلاّٰ

«کَلاّٰ» می‌تواند برای ردع و باز داشتن از توهّمی باشد که آیات پیشین، زمینه‌ساز پیدایش آن بود و آن این که با وجود زمینه‌های توجّه به خداوند در آفرینش انسان از نطفه تا زمان مرگ و دفن او، ممکن نیست کسی در کفر بماند. «کَلاّٰ» دلالت دارد که نباید چنین پنداشت، زیرا افرادی با وجود تمام این نشانه‌ها، بر کفر خود اصرار ورزیدند.

3- معاد و زنده شدن دوبارۀ انسان‌ها، در گرو انجام پذیرفتن تمام خواسته‌های تکوینی خداوند از انسان‌ها است.

کَلاّٰ لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ

مفاد «کَلاّٰ» ممکن است ردع و زجر از چیزی باشد که مخاطب با شنیدن «ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ» آن را توهم می‌کند. به این بیان که نباید در محشور شدن انسان‌ها تعجیل داشت؛ زیرا آنان هنوز خود را به پایان کاری که برایشان مقرر شده است، نرسانده‌اند.

4- خداوند، تمام امکانات لازم را برای اقدام انسان‌ها به انجام دادن تکالیف الهی، در اختیار آنان قرار داده است.

لَمّٰا یَقْضِ

حرف «لَمّٰا» در موردی به کار می‌رود که انتظار وقوع کاری بوده؛ ولی تا کنون انجام نگرفته باشد. قابل انتظار بودن کار، زمانی است که زمینۀ انجام آن فراهم باشد.

5- خداوند برای انسان‌ها، اوامر و تکالیفی دارد که باید بدون کم و کاست انجام پذیرد.

لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ

«قضاء» در وجوه گوناگونی استعمال دارد که بازگشت همۀ

آنها، به پایان یافتن و کامل شدن است. این ماده در معانی «فیصله دادن»، «فراغت یافتن»، «اداکردن»و«به پایان رساندن»کاربرد دارد.(لسان‌العرب)

6- پذیرش معاد و ترک کفر، فرمان خداوند به همۀ انسان‌ها است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ ... مٰا أَمَرَهُ

از مصادیق بارز «مٰا أَمَرَهُ» - به قرینۀ آیات پیشین - کنار نهادن کفر و پذیرش معاد است.

7- کافران، با وجود فراهم بودن شرایط برای رها ساختن کفر و پرداختن به تکالیف الهی، از آن سر باز زدند.

لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ

ضمیر فاعلی «یَقْضِ» به «الْإِنْسٰانُ» برمی‌گردد که به قرینۀ «مٰا أَکْفَرَهُ» تنها بر کافران منطبق است.

8- راه ایمان و روی آوردن به تکالیف الهی، حتی برای کافرانی که در کفر شدید به سر می‌برند، بسته نیست.

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ ... لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ

حرف «لَمّٰا» دلالت دارد که هر چند تا کنون انجام کار منتفی بوده است؛ ولی انتظار وقوع آن می‌رود.

9- توجّه به وابستگی آفرینش، تدبیر، هدایت، مرگ و قبر انسان به خداوند، زمینه‌ساز انجام دادن تکالیف الهی

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ ... ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ ... کَلاّٰ لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ

10- سرپیچی از فرمان خداوند، موجب استحقاق نفرین او

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ ... لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ

11- بسنده کردن به بخشی از فرمان‌های خداوند و به کار نبستن تمام آن، رفتاری نکوهیده در پیشگاه خداوند

لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ

«لَمّٰا یَقْضِ» (به پایان نرساند)، گویای توبیخ کسانی است که در انجام دادن فرمان‌های خداوند، سنگ تمام نمی‌گذارند.

12- کفران نعمت‌های خداوند، سرپیچی از فرمان او است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ

چنانچه مراد از کفر در «مٰا أَکْفَرَهُ» کفران نعمت باشد، شکرگزاری نعمت مصداق مورد نظر از «مٰا أَمَرَهُ» خواهد بود.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ ایمان؛ تکلیف؛ جبر و اختیار؛ حیات؛ خلقت؛ عدل؛ عقل؛غفلت؛ قبر؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ لجاجت؛ مرگ؛ مشیت خدا؛ معاد؛ ملامت؛ نعمت؛ نفرین؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 24]

فَلْیَنْظُرِ اَلْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ (24)

24

پس انسان باید به خوراکش بنگرد،

1- نگاه به‌خوراکی‌ها و توجّه به‌روند تولید و مصرف آن، امری ضروری و برانگیزندۀ انسان به انجام دادن فرمان‌های خداوند

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

فرمان به دقت در طعام، با حرف «فاء» بر آیۀ قبل تفریع شده است تا این نکته را برساند که این اندیشه، انسان را به انجام دادن اوامر الهی وادار می‌کند. وجود کلمۀ «الْإِنْسٰانُ» در آیات قبل، گرچه از تکرار آن بی‌نیاز می‌کرد و اکتفا به ضمیر آن ممکن بود؛ ولی بار دیگر به این لفظ تصریح شد تا بیانگر تفاوت مصداق انسان در دو آیه باشد. در آیۀ قبل مراد کافران بود و این آیه به همۀ انسان‌ها نظر دارد.

2- اندیشیدن در زمینۀ پیدایش مواد غذایی و تأمّل در مراحل تولید و مصرف آن، از میان برندۀ کفر به خداوند است.

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

فرمان به دقت در طعام - به قرینۀ «قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ» در آیات پیشین - ارائۀ رهنمودی برای ایمان به خدا و کنار نهادن کفر است.

3- خوراکی‌های انسان، همانند مراحل رشد و فنای جسم او، دربردارندۀ دلایل و نشانه‌های خداوند است.

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

مراد از نظر به طعام - به قرینۀ آیات بعد - نظر به اسباب و نتایج آن و وابسته بودن مراحل پیدایش آن به خداوند است. عطف آیاتی که دربارۀ غذای انسان است، بر آیاتی که از حدوث و مرگ جسم او سخن گفته بود؛ نشانۀ هماهنگی نعمت‌های درونی و برونی انسان در دلالت بر خداوند است.

4- توجّه به تأمین مواد غذایی انسان از سوی خداوند، بازدارندۀ او از کفران نعمت و وادارسازندۀ او به شکرگزاری است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

چنانچه«کفر»در «مٰا أَکْفَرَهُ» به معنای کفران نعمت باشد، ارتباط این آیه با آیات پیشین، بیانگر برداشت یاد شده است.

5- «زید الشحّام عن أبی‌جعفر(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ» قال: قلت: ما طعامه؟ قال: علمه الذی یأخذه عمّن یأخذه؛ ⁽¹⁾

زید شحّام گوید: به امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ:

«فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ» عرض کردم: طعام انسان [که باید به آن نظر کند] چیست؟ فرمود: علم او است که آن را فرامی‌گیرد؛ [باید نگاه کند] که از چه کسی فرامی‌گیرد».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ امر الهی؛ انسان؛ بدن؛ تفکر؛ تکلیف؛ خوردن؛ شکر؛ علم؛ عمل؛ کفر؛ نعمت؛ نگاه؛ خوردنی‌ها

[سوره عبس (80): آیه 25]

أَنّٰا صَبَبْنَا اَلْمٰاءَ صَبًّا (25)

25

که ما آب (باران) را چنان‌که باید فرو می‌ریزیم،

1- خداوند، فرو ریزندۀ باران به‌گونه‌ای شگفت‌آور

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

«صب»؛ یعنی، ریختن و «صَبًّا» مفعول مطلقی است که مضمون جمله را تأکید می‌کند. تأکید در این موارد، گویای شگفت‌آور بودن محتوای جمله است.

2- وابستگی ریزش باران به خداوند، حقیقتی شایسته و بایستۀ تأمل

فَلْیَنْظُرِ ... أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

آیۀ شریفه بدل برای «طَعٰامِهِ» در آیۀ قبل است و در حقیقت فرمان تأمّل و نظر (فَلْیَنْظُرِ) به آن ارتباط می‌یابد.

3- نقش اساسی آب و باران در تغذیۀ انسان

إِلیٰ طَعٰامِهِ . أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

عبارت «أَنّٰا صَبَبْنَا ...»، بدل اشتمال برای «طَعٰامِهِ» و گویای ارتباط تنگاتنگ آب و طعام است.

4- باران و آب از نعمت‌های خداوند و مقتضی شکرگزاری انسان به درگاه او است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

کفر در «مٰا أَکْفَرَهُ» - به قرینۀ آیات پیشین - ممکن است به معنای کفران نعمت باشد. بنابراین آیه، در صدد برشمردن نعمت‌های خداوند به انسان است.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ باران؛ تعجب؛ تفکر؛ خوردن؛ شکر؛ نعمت؛ خوردنی‌ها

[سوره عبس (80): آیه 26]

ثُمَّ شَقَقْنَا اَلْأَرْضَ شَقًّا (26)

26

سپس زمین را چنان‌که باید می‌شکافیم،

1- شکافتن زمین هنگام روییدن گیاه، کار خداوند و تحولّی شگفت‌انگیز است.

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

به قرینۀ آیات بعد، مراد از «شَقَقْنَا الْأَرْضَ» شکافتن زمین هنگام روییدن گیاه است. تأکیدی که کلمۀ «شَقًّا» بر آن دلالت دارد، در این موارد بیانگر شگفت بودن است.

2- بارش آب‌های‌آسمانی برزمین، به‌مرور زمان، آن را نرم و حاصل‌خیز می‌کند.

صَبَبْنَا الْمٰاءَ ... ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

حرف «ثُمَّ» ، دلالت بر مرور زمان دارد. عطف این آیه بر آیۀ قبل، اشاره دارد که بارش باران در نرم شدن و شکافته شدن زمین، تأثیر به سزایی دارد.

3- شخم زدن زمین و ایجاد شیار در دل خاک و آماده‌سازی آن برای کشت و ایجاد هرگونه دگرگونی در سطح زمین، در حقیقت مستند به خداوند است.

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فعل «شَقَقْنَا» اطلاق دارد و زیر و رو کردن خاک زمین را - به هر شکلی باشد - مستند به خداوند می‌کند؛ هر چند به دست انسان یا دیگر عوامل طبیعت انجام پذیرد.

4- زمین، از منابع غذایی انسان

طَعٰامِهِ ... ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

5- کار طبیعت و عوامل مؤثر در آن، در حقیقت کار خداوند است.

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

کلیدواژه‌ها:

آب؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ باران؛ تعجب؛ توحید؛ خوردن؛ زمین؛ طبیعت؛ کشاورزی؛ گیاه؛ خوردنی‌ها

[سوره عبس (80): آیه 27]

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا (27)

27

و دانه در آن می‌رویانیم،

1- رویاندن دانه‌های خوراکی در زمین، برای تأمین غذای انسان، کار خداوند و جلوۀ قدرت او است.

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

«حب»اسم جنس است و به گندم، جو و دیگر دانه‌هایی گفته می‌شود که از زمین می‌روید؛ گرچه برخی از اهل‌لغت استعمال آن را تنها در گندم و جو دانسته‌اند. (لسان‌العرب)

2- بارش باران و نرم شدن خاک زمین و شیار خوردن آن، زمینه‌ساز حصول غله‌جات و تأمین غذای انسان‌ها

صَبَبْنَا الْمٰاءَ ... شَقَقْنَا الْأَرْضَ ... فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

3- گندم و جو در نظام غذایی انسان‌ها، دارای نقشی برجسته است.

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ باران؛ خاک؛ خوردن؛ دانه؛ زمین؛ قدرت؛ کشاورزی؛ گیاه؛ خوردنی‌ها

[سوره عبس (80): آیه 28]

وَ عِنَباً وَ قَضْباً (28)

28

و درخت انگور و سبزیجات،

1- خداوند، رویانندۀ انگور به‌وسیلۀ بارش باران و آماده‌سازی زمین

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا ... عِنَباً

2- تولید سبزی‌های دست‌چین و ساقه‌های خوراکی، در حقیقت مستند به خداوند است.

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا ... قَضْباً

«اقتضاب»؛ یعنی، چیدن و«قضب»گیاهی است که‌تر و تازه، چیده و خورده شود. (لسان‌العرب)

3- رویاندن یونجه و شاخه‌های قابل انحنا از زمین، کار خداوند است.

وَ قَضْباً

از معانی ذکر شده برای «قضب»، یونجه و نیز شاخه‌ای است که برای ساختن تیر و کمان قابل استفاده باشد (لسان‌العرب). این دو معنا گرچه با کلمۀ «طَعٰامِهِ» در آیات پیشین تناسب ندارد؛ ولی به قرینۀ «مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ» - در آیات بعد - می‌توان گفت: این معانی نیز مورد نظر بوده است.

4- توجّه به رویش گیاهان و سبزیجات، زمینه‌ساز شناخت خدا و مانع کفر به او است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا ... عِنَباً وَ قَضْباً

5- رویاندن تاک و سبزیجات، با فرستادن باران و قابل کشت ساختن زمین، از نعمت‌های خداوند و مقتضی شکرگزاری انسان از او است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا ... عِنَباً وَ قَضْباً

برداشت یاد شده، با توجّه به این احتمال است که «کفر»در «مٰا أَکْفَرَهُ» به معنای کفران نعمت باشد.

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ انگور؛ باران؛ توحید؛ دانه؛ شکر؛ شناخت؛ کفر؛ گیاه؛ نعمت

[سوره عبس (80): آیه 29]

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً (29)

29

و درخت زیتون و خرما،

1- خداوند، آفرینندۀ زیتون و درخت خرما و رویانندۀ آن از زمین

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا ... زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

2- بهره‌مندی انسان از زیتون و از منافع گوناگون درخت خرما، نعمتی الهی و سزاوار سپاس‌گزاری است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

«زیتون»، میوه‌ای معروف (مصباح) و درختی معروف است و می‌تواند جمع«زیتونة»باشد که گاه بر درخت و گاه بر میوۀ آن اطلاق می‌گردد (لسان‌العرب). تعبیر«نخل» - به جای نام میوۀ آن - ممکن است ناظر به این باشد که انسان علاوه بر خرما، از اجزای دیگر نخل (از قبیل شاخ، برگ، تنه و لیف آن) نیز بهره می‌برد.

3- توجّه به روییدن درختان زیتون و خرما و تأثیر آنها در تغذیۀ انسان، زمینه‌ساز شناخت خدا و مانع کفر به او است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

4- باران و زمین مناسب، دو عنصر اصلی در رشد و باروری درختان زیتون و خرما است.

صَبَبْنَا الْمٰاءَ ... ثُمَّ شَقَقْنَا ... وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ باران؛ توحید؛ خرما؛ خلقت؛ خوردن؛ درخت؛ رشد؛ زمین؛ زیتون؛ شکر؛ شناخت؛ کفر؛ نعمت؛ خوردنی‌ها

[سوره عبس (80): آیه 30]

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً (30)

30

و باغ‌های پر درخت،

1- درختان تنومند و ستبر باغ‌ها، آفریده‌های خداوند و از منابع تغذیۀ انسان‌ها

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

«غلب»جمع«غلباء» است. به کسی که دارای گردنی کلفت باشد «اغلب»و«غلباء»گفته می‌شود (لسان‌العرب). در آیۀ شریفه، گرچه باغ‌ها به ضخامت و ستبری توصیف شده‌اند؛ ولی این وصف - به قرینۀ«أنبتنا»در آیات پیشین - ناظر به قطور بودن درختان آن باغ‌ها است.

2- ایجاد باغ‌های پردرخت با نزول باران بر زمین مساعد، نعمت خداوند و مقتضی شکرگزاری انسان از او است.

صَبَبْنَا ... شَقَقْنَا ... فَأَنْبَتْنٰا ... وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

چنانچه «غُلْباً» توصیف ذات «حَدٰائِقَ» باشد - نه درختان آن - ضخامت باغ کنایه از انبوه و متراکم بودن درختان آن خواهد بود. برداشت یاد شده، براساس ارتباط این آیه با «مٰا أَکْفَرَهُ» در آیات پیشین است. با توجّه به این احتمال که«کفر»در آن آیه، به معنای کفران نعمت باشد.

3- توجّه به جنگل‌های انبوه و درختان تناور، مایۀ شناخت خداوند و قدرت او و بازدارندۀ انسان از ناسپاسی و کفرورزی به او است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ ... حَدٰائِقَ غُلْباً

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ باران؛ باغ؛ توحید؛ خلقت؛ خوردن؛ درخت؛ شکر؛ شناخت؛ قدرت؛ کفر؛ گیاه؛ نعمت؛ خوردنی‌ها

[سوره عبس (80): آیه 31]

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا (31)

31

و میوه و مرتع،

1- خداوند، باران و زمین مساعد را وسیلۀ فراهم آمدن میوۀ مصرفی انسان و علوفۀ حیوانات قرار داده است.

صَبَبْنَا الْمٰاءَ ... شَقَقْنَا الْأَرْضَ ... وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

«أب»؛ یعنی، علوفۀ چرندگان، چه برای آنها چیده شود و چه خود به چرا مشغول شوند. (لسان‌العرب)

2- دستیابی انسان به میوه‌ها و مراتع، نعمت خداوند و مقتضی شکرگزاری انسان از او است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

3- توجّه به باغ‌های میوه و مرغزارها، مایۀ شناخت خدای قادر و بازدارندۀ انسان از ناسپاسی و کفرورزی به او است.

مٰا أَکْفَرَهُ ... وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

4- «عن أمیرالمؤمنین(ع)... انّ الأبَّ هو الکلأ و المرعی؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) [دربارۀ سخن خداوند: «وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا» ] روایت شده است: «أب»علف‌ها و گیاهان خودرو و چراگاه [حیوانات] است».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ باران؛ باغ؛ تفکر؛ توحید؛ حیوان؛ خوردن؛ زمین؛ شکر؛ کفر؛ گیاه؛ مرتع؛ میوه؛ نعمت؛ خوردنی‌ها

[سوره عبس (80): آیه 32]

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ (32)

32

که برای شما و دام‌هایتان مایۀ بهره‌وری است.

1- آب، زمین، دانه‌ها، انگور، سبزیجات، زیتون، نخل، باغ، میوه و چراگاه، آفریده‌های خداوند و در خدمت منافع انسان و دام‌های آنان است.

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ

«مَتٰاعاً» اسم مصدر و جایگزین مصدر حقیقی «تمتیعا»(بهره رساندن) است (لسان‌العرب). این کلمه، مفعول‌له و بیانگر علت پیدایش نعمت‌هایی است که در آیات پیشین ذکر شد.

2- انسان،دارای حق تصرف و بهره‌برداری در تمام محصولات طبیعت

مَتٰاعاً لَکُمْ

3- حق مالکیت انسان بر دام‌ها (شتر، گاو و گوسفند) و بهره‌برداری از آنها، از حقوق پذیرفته شده در اسلام

لِأَنْعٰامِکُمْ

«أنعام»جمع«نعم»است. این کلمه در مورد شتر، گاو و گوسفند به کار می‌رود؛ هر چند مفرد آن تنها در مورد شتر کاربرد دارد (لسان‌العرب). اضافه شدن«أنعام»به ضمیر«کم»، حاکی از حق تصرف و مالکیت انسان بر دام‌ها است.

4- کشاورزی و دامداری، از منابع درآمد مردم در عصر بعثت

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ

5- رتبه و مقام انسان در پیشگاه خداوند والاتر از نظام طبیعت است.

مَتٰاعاً لَکُمْ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ اللّه؛ انسان؛ انگور؛ باغ؛ حق؛ حقوق؛ حیوان؛ خرما؛ خلقت؛ دام‌داری؛ دانه؛ درخت؛ زمین؛ زیتون؛ شتر؛ طبیعت؛ کشاورزی؛ گاو؛ گوسفند؛ گیاه؛ مرتع؛ میوه

[سوره عبس (80): آیه 33]

فَإِذٰا جٰاءَتِ اَلصَّاخَّةُ (33)

33

پس هنگامی که آن صیحۀ کر کننده در رسد،

1- وقوع قیامت با غرش‌هایی کر کننده و ناشی از اصطکاک اجرام، همراه است.

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

هر صدایی که از برخورد صخره با صخره‌ای دیگر یا مانند آن پدید آید صَخّ و صَخیخ نامیده می‌شود و «صاخة»غرشی است که گوش را بکوبد و بر اثر شدت صدا آن را کر سازد(لسان‌العرب).

2- برپایی قیامت، همراه با نفخ صور است.*

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

تطبیق «صاخة»بر قیامت، ممکن است به اعتبار غرشی باشد که از آن در بعضی از آیات دیگر، به نفخ صور یاد شده است.

3- وقوع قیامت، حتمی است و فاصله‌ای با پایان دنیا ندارد.

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

حرف «إن» برای آنچه ممکن است تحقق یابد به کار رفته و حرف «إذا» در امور حتمی استعمال می‌شود (مصباح به نقل از ثعلب). حرف «فاء» بر تعقیب و تأخرِ بدون فاصلۀ قیامت از دنیا دلالت دارد.

4- «الصَّاخَّةُ» ، از نام‌های قیامت است.

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

5- قیامت، رخدادی بزرگ و صحنۀ فریادهای گوش‌خراش مردم

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

«صاخة»؛ یعنی، فریاد شدیدی که گوش‌ها را کر کند و به حادثۀ بزرگ نیز اطلاق می‌گردد (قاموس). در کشاف آمده است که توصیف قیامت به این وصف، به اعتبار فریاد کشیدن حاضرانِ در قیامت است.

کلیدواژه‌ها:

صدا؛ صیحه آسمانی؛ قیامت؛ گوش؛ نفخ صور؛ یقین

[سوره عبس (80): آیه 34]

یَوْمَ یَفِرُّ اَلْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ (34)

34

روزی که آدمی‌از برادرش می‌گریزد،

1- قیامت، روز فرار هر انسانی از برادر خویش است.

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ

2- رابطه خویشاوندی - هر چند قوی باشد - برای نجات از سختی‌های قیامت سودی ندارد.

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ

فرار از برادر، به معنای تنها گذاشتن او در شداید قیامت است.

3- قیامت، روز احساس خطر؛ حتی از نزدیک‌ترین خویشاوندان خود*

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ

فرار از برادر، حاکی از خطری است که باقی ماندن در کنار او، آن را محتمل می‌سازد؛ چه خطری باشد که فرار از آن سودی نمی‌بخشد (نظیر گذشت نکردن برادر از حقوقی که برادرش آن را پایمال کرده است) و چه خطری که توهمی بیش نیست (نظیر این گمان که اگر بماند به آتش او بسوزد).

4- ناتوانی همگان، از مقاومت در برابر سختی‌های قیامت

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ

فرار مردان - با توجّه به این که ترجیح فرار بر قرار به ویژه برای مرد تحمل نوعی زبونی و حقارت است - نشانگر سنگینی مشکلات قیامت و ناتوانی همۀ انسان‌ها از تحمّل آن است.

5- حاضران صحنۀ قیامت، از مؤاخذۀ دیگران و گرفتن حقوق خود - حتی از نزدیک‌ترین خویشاوندان - چشم‌پوشی نخواهند داشت.*

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ

فرار از برادر و ترس از روبه‌رو شدن با او، حاکی از واقع شدن در مؤاخذۀ شدید از سوی او است؛ به گونه‌ای که شخص گمان می‌کند که اگر فرار نکند، گرفتار خواهد شد.

6- شدّت گرفتاری مردم در قیامت، مانع پرداختن آنان به حلّ مشکلات دیگران؛ حتی خویشاوندان خویش

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ

جملۀ «لِکُلِّ ... شَأْنٌ یُغْنِیهِ» در آیات بعد، می‌تواند قرینه بر انگیزۀ فرار در قیامت باشد؛ یعنی، هر کس آن قدر به خود مشغول است که گوش و چشم خود را بر فریاد و زاری دیگران فرو می‌بندد و از درگیر ساختن خود با مسائل آنان می‌گریزد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ برادر؛ حق؛ حقوق؛ خویشاوندی؛ سختی؛ عجز؛ قیامت

[سوره عبس (80): آیه 35]

وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ (35)

35

و از مادر و پدرش،

1- قیامت، صحنۀ گریزان بودن انسان؛ حتی از پدر و مادر خویش

وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ

2- قیامت، روز بی‌اثر بودن عواطف و روابط و جاذبه نداشتن پدر و مادر در چشم فرزندان

وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ پدر؛ خانواده؛ فرزند؛ قیامت؛ مادر

[سوره عبس (80): آیه 36]

وَ صٰاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ (36)

36

و از همسر و فرزندانش،

1- شوهران، پیوند الفت و همراهی با همسران خویش را در قیامت نادیده گرفته و از آنان متواری خواهند شد.

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ ... وَ صٰاحِبَتِهِ

«صاحبة»همسری است که با شوهر خویش ملازمت و معاشرت داشته باشد. این تعبیر حاکی از شدت حوادث قیامت

است؛ به‌گونه‌ای که انسان، حتی همسری را که در دنیا با او همدم و همراه بود، نیز رها خواهد کرد.

2- پدران در قیامت، با فرار از پسران خویش، خود را از آنها دور ساخته، آنان را تنها خواهند گذاشت.

وَ بَنِیهِ

3- قیامت، روز محرومیت از یاری همسران حتی علاقه‌مندترین آنان به انسان

وَ صٰاحِبَتِهِ

فرار از همسری که مصاحبت و همراهی او در دنیا به ثبوت رسیده بود - تا چه رسد به همسر ناسازگار - نشانۀ سودمند نبودن آنان در قیامت است.

4- فرزندان، حتی پسران، در قیامت سودی به پدر و مادر نخواهند رساند.

وَ بَنِیهِ

«بَنِیهِ» گر چه تنها شامل پسران است؛ ولی یاد نکردن از دختران به دلیل وضوح یکسانی آنها با پسران یا کمتر بودن انتظار یاری رسانی آنان است. فرار پدران از فرزندان، فرار مادر از آنان را نیز در مفهوم خود دارد. گفتنی است: در فرار پدر و مادر از فرزندان، سودمند نبودن هر یک برای دیگری، نهفته است.

کلیدواژه‌ها:

پدر؛ پسر؛ دوستی؛ شوهر؛ فرزند؛ قیامت؛ مادر؛ نصرت؛ همسر

[سوره عبس (80): آیه 37]

لِکُلِّ اِمْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ (37)

37

در آن روز، هر کسی از آنان گرفتاریی دارد که برای او بس است.

1- گرفتاری‌های هر کس در قیامت، جایی برای رسیدگی او به دیگران باقی نگذاشته، او را به خود مشغول خواهد ساخت.

لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ

به هر امری از امور «شَأْنٌ» گفته می‌شود (قاموس)؛ جز این که سیاق آیۀ شریفه دلالت بر عظمت شأن مورد نظر دارد. فعل «اغنی» - چه با حرف «عن»و چه بدون آن باشد - به معنای «کفی»است (مفردات راغب). کفایت کردن شأن و کار، به معنای پر شدن فرصت‌ها است؛ به‌گونه‌ای که برای کار دیگر امان ندهد. اکتفا به بیان وضعیت مردان با کلمه «امْرِئٍ» ، به جهت وضوح هم سرنوشت بودن زنان با آنان است.

2- تمام انسان‌ها در قیامت، نگران وضعیت خود و در تلاش برای رفع گرفتاری‌های خویش‌اند.

لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ

3- شداید قیامت، ازمیان‌برندۀ فرصت بهره‌رساندن خویشاوندان به یکدیگر است.

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ ... لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ

جملۀ «لِکُلِّ امْرِئٍ ...»، بیانگر علت فرار خویشاوندان از یکدیگر است و نشان می‌دهد که در آن سرا گرچه عواطف خویشاوندی هم وجود داشته باشد؛ ولی سودی نخواهد داشت.

4- گرفتاری‌ها و دل‌نگرانی‌های انسان در قیامت، از نخستین لحظات آن آغاز می‌شود.

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ ... لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ

جملۀ «لِکُلِّ امْرِئٍ ...» - به دلیل «یَوْمَئِذٍ» - دلالت دارد که زمان پیدایش «صاخة» (غرّش کرکننده)، هنگام بروز گرفتاری‌ها است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ حزن؛ خویشاوندی؛ سختی؛ غفلت؛ قیامت؛ نصرت

[سوره عبس (80): آیه 38]

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (38)

38

چهره‌هایی در آن روز درخشانند،

1- در قیامت، چهرۀ گروهی از مردم زیبا و درخشان خواهد بود.

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ

«وجه مسفر» چهره‌ای است که به جهت شادمانی، درخشان شده باشد (مقاییس‌اللغة) و یا زیبایی آن را فرا گرفته باشد.(مصباح)

2- انسان‌های پاک، تذکّرپذیر، هدایت‌جو و خداترس، در قیامت چهره‌ای نورانی خواهند داشت.

لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی . أَوْ یَذَّکَّرُ ... جٰاءَکَ یَسْعیٰ . وَ هُوَ یَخْشیٰ ...

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ

3- چهرۀ انسان در قیامت، نمایانگر فرجام او است.

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ

4- معاد، جسمانی است.

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ خوف؛ زیبایی؛ صورت؛ طهارت؛ قیامت؛ معاد؛ موعظه؛ نور؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 39]

ضٰاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ (39)

39

خندان و شادمانند.

1- گروهی از مردم، با چهره‌های خندان در صحنۀ قیامت حضور خواهند داشت.

ضٰاحِکَةٌ

2- کسانی که با چهره درخشان و لب خندان در صحنۀ قیامت حضور یافته‌اند، غرق سرور بوده و چهره‌ای شکفته خواهند داشت.

مُسْتَبْشِرَةٌ

«إستبشار»؛ یعنی، شادمان بودن (لسان‌العرب).«بشر و استبشر»به یک معنا است. در این موارد فایدۀ باب استفعال، مبالغۀ افزون‌تر است. راغب می‌گوید: بشارت دادن، به معنای ابلاغ خبری است که بشره و پوست صورت را شکفته سازد.

3- پاکی، تذکّرپذیری، هدایت‌جویی و خداترسی، چهرۀ انسان را در قیامت خندان و شادمان خواهد ساخت.

لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی . أَوْ یَذَّکَّرُ ... جٰاءَکَ یَسْعیٰ . وَ هُوَ یَخْشیٰ ...

ضٰاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ

4- ایمان و دوری از گناه، مایۀ بشّاش و خندان بودن چهرۀ مؤمنان در قیامت

وُجُوهٌ ... ضٰاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ

به قرینۀ آخرین آیه این سوره (أُولٰئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ ) ، مراد از «وُجُوهٌ» در این آیات، چهره‌های کسانی است که کافر نبوده و از فسق و فجور پاک و منزه‌اند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ خنده؛ خوف؛ زیبایی؛ سرور؛ صورت؛ طهارت؛ قیامت؛ گناه؛ موعظه؛ هدایت

[سوره عبس (80): آیه 40]

وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ (40)

40

و چهره‌هایی هستند که در آن روز بر آنها غبار [غم] نشسته،

1- گروهی از مردم در قیامت، چهره‌ای کدر و غبارآلود خواهند داشت.

وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ

«غَبَرَةٌ» و «غُبار»، به یک معنا است و برخی گَرد پراکنده و جابه‌جا شده را «غَبَرَةٌ» و گرد برخاسته را«غبار» می‌نامند.

(لسان‌العرب)

2- احساس بی‌نیازی از تعالیم دین، مایۀ روسیاهی در قیامت

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ . فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی ... وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ

ارائۀ دو ترسیم از حاضران صحنۀ قیامت در ذیل سوره، ممکن است اشاره به تقسیمی باشد که در آغاز سوره انجام گرفته بود

که در یک طرف ابن‌ام‌مکتوم و در طرف دیگر اشراف قرار داشتند.

3- معاد، جسمانی است.

وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ

4- چهرۀ انسان در قیامت، نمایشگر فرجام او است.

وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ

5- انسان‌ها در قیامت، با دو چهرۀ مختلف - تابناک و تیره - حضور خواهند یافت و فرجام هر کس، از آغاز حضور مشخص خواهد بود.

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ ... وُجُوهٌ ... وَ وُجُوهٌ

تکرار «وُجُوهٌ» ، بیانگر جواب شرط در «فَإِذٰا جٰاءَتِ ...» است؛ یعنی،«کان الناس صنفین».

6- تفاوت چهرۀ مؤمن و کافر در قیامت

وُجُوهٌ ... وَ وُجُوهٌ

مراد از «وُجُوهٌ» در این آیه - به قرینۀ آخرین آیۀ سوره (أُولٰئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ ) - چهرۀ کافران است. در نتیجه مراد از «وُجُوهٌ» در آیات پیشین، چهرۀ مؤمنان خواهد بود.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ ایمان؛ دین؛ رنگ؛ صورت؛ غبار؛ قیامت؛ کفر؛ معاد

[سوره عبس (80): آیه 41]

تَرْهَقُهٰا قَتَرَةٌ (41)

41

و سیاهی [ذلّت] آنها را فراگرفته است.

1- چهرۀ برخی از اهل محشر، در غباری سیاه و دودآسا فرو رفته، آثار افسردگی و اندوه از سر و روی آنان خواهد بارید.

تَرْهَقُهٰا قَتَرَةٌ

«رهق»؛ یعنی، فراگرفتن و پوشاندن و «قَتَرَةٌ» غباری است که مانند دود، سیاه‌فام باشد (لسان‌العرب). هم‌چنین به هر اندوهی که رخسار انسان را فرا گیرد«قتر»گفته می‌شود.

(مقاییس‌اللغة)

2- روسیاهی در قیامت، فرجام بی‌نیاز دیدن خود از پند و اندرز قرآن

أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ ... کَلاّٰ إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ ... تَرْهَقُهٰا قَتَرَةٌ

ارتباط این آیه با آیات آغاز سوره، گویای برداشت یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ حزن؛ حشر و نشر؛ دود؛ رنگ؛ صورت؛ غبار؛ قرآن؛ قیامت؛ موعظه

[سوره عبس (80): آیه 42]

أُولٰئِکَ هُمُ اَلْکَفَرَةُ اَلْفَجَرَةُ (42)

42

اینان همان کافرانِ بدکردارند.

1- کسانی در قیامت روسیاه و تیره رخسارند که کفرپیشه و منحرف بوده و بی‌باکانه در گناه پیش رفته‌اند.

أُولٰئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ

فعل «فجر»، در مورد کسی گفته می‌شود که سر خود را پایین انداخته و بی‌مبالات پیش می‌رود؛ «فجور»در اصل به معنای انحراف از حق است و در معنای تاختن به سوی کارهای غیرمجاز نیز استعمال می‌شود. (لسان‌العرب)

2- کفرپیشگی و ارتکاب گناه، مایۀ تغییراتی ناخوشایند در چهرۀ انسان، هنگام حضور در صحنۀ قیامت

عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ . تَرْهَقُهٰا قَتَرَةٌ . أُولٰئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ

تعبیر «عَلَیْهٰا» و «تَرْهَقُهٰا» ، حاکی از عارض شدن تیرگی بر چهرۀ کافران است؛ به‌گونه‌ای که اگر کفر و گناه نبود، چهرۀ اصلی انسان نمایان می‌شد. این چهره در آیات پیشین، به درخشان و خندان بودن توصیف شده بود.

3- گرفتاری به آثار کفر و گناه در قیامت، فرصت هرگونه یاری‌رسانی به دیگران - حتی نزدیک‌ترین خویشاوندان - را از کافران و گنه‌کاران سلب خواهد کرد.

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ ... لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ ...

أُولٰئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ

4- کفر، زمینه‌ساز کردار ناشایست

اَلْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ

تقدیم «الْکَفَرَةُ» ممکن است به منظور رساندن تأثیر کفر در فجور باشد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ حشر و نشر؛ خویشاوندی؛ رنگ؛ صورت؛ عمل؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ نصرت

سورۀ تکویر آیۀ (1 تا 29)

اشاره

[سوره التکویر (81): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . إِذَا اَلشَّمْسُ کُوِّرَتْ (1)

1

آن‌گاه که خورشید در هم پیچیده شود،

1- خورشید در آستانۀ آخرت، با چرخاندنی شدید در هم پیچانده شده و خاموش خواهد شد.

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ

«کور»و «تکویر»به معنای پیچاندن است، جز این که «تکویر»بر مبالغه نیز دلالت دارد. مراد آیۀ شریفه این است که خورشید، به شدت بهم پیچانده خواهد شد. برخی «تکویر شمس» را به معنای نابود ساختن خورشید و گروهی دیگر به معنای از بین بردن نور آن دانسته‌اند. (لسان‌العرب)

2- خورشید، جاودان نیست.

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ

3- امکان تأثیر عوامل دیگر بر خورشید

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ

فعل «کُوِّرَتْ» مجهول است و بر تأثیرپذیری خورشید دلالت دارد.

4- ساختمان داخلی خورشید، تشکیل یافته از عناصری قابل تغییر

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ

5- «عن النبی(ص) قال: الشمس و القمر مکوّران یوم القیامة؛ ⁽¹⁾

از پیامبر(ص) روایت شده که فرمود: خورشید در روز قیامت به هم پیچانده شده و ماه نیز چنین خواهد شد».

6- «عن أبی مریم انّ النبی(ص) قال: فی قوله «إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ» قال: کوّرت فی جهنّم؛ ⁽²⁾

از ابی مریم روایت شده که پیامبر(ص) دربارۀ سخن خداوند «إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ» فرمود: خورشید در جهنم در هم پیچیده شود».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ جهنم؛ خورشید؛ قیامت؛ ماه

[سوره التکویر (81): آیه 2]

وَ إِذَا اَلنُّجُومُ اِنْکَدَرَتْ (2)

2

و آن‌گاه که ستارگان تیره گردند،

1- در آستانۀ قیامت، تمام ستارگان تیره و بی‌فروغ خواهند شد.

وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ

کدورت هر چیز، به معنای از بین رفتن صافی و شفافیت آن است (مصباح) و نتیجۀ ایجاد «کدورة» را«انکدار»می‌گویند.

بنابراین ستارگان تحت تأثیر عواملی کدرکننده، قرار گرفته و صفا و جلای خود را از دست داده، تاریک شوند.

2- درخشندگی ستارگان، قابل زوال و در معرض بروز موانع و تأثیرپذیری از عواملی تیرگی‌آفرین

وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ

3- ستارگان، در آستانۀ قیامت به سرعت فرود آمده و ساقط خواهند شد.

وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ

از معانی «انکدار»، سرعت گرفتن و فرودآمدن است. (قاموس)

4- «عن أبی مریم أنّ النبیّ(ص) قال: فی قوله «وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ» قال: انکدرت فی جهنّم؛ ⁽¹⁾

از ابی‌مریم روایت شده که پیامبر(ص) دربارۀ سخن خداوند «وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ» فرمود: ستارگان در جهنم بی‌فروغ و تاریک شوند».

کلیدواژه‌ها:

جهنم؛ ستارگان؛ ظلمت؛ قیامت

[سوره التکویر (81): آیه 3]

وَ إِذَا اَلْجِبٰالُ سُیِّرَتْ (3)

3

و آن‌گاه که کوه‌ها روان ساخته شوند،

1- در آستانۀ قیامت، کوه‌ها از جا کنده و حرکت داده خواهند شد.

وَ إِذَا الْجِبٰالُ سُیِّرَتْ

2- قیامت، رخدادی بزرگ و همراه با به هم پاشیدن تمام زمین، حتی سخت‌ترین نقطه‌های آن

وَ إِذَا الْجِبٰالُ سُیِّرَتْ

خبر رانش کوه‌ها، در حقیقت خبر از متلاشی شدن زمین و بیانگر عظمت رخداد قیامت است.

کلیدواژه‌ها:

زمین؛ قیامت؛ کوه

[سوره التکویر (81): آیه 4]

وَ إِذَا اَلْعِشٰارُ عُطِّلَتْ (4)

4

و آن‌گاه که شتران ده ماهۀ باردار رها گردند،

1- قیامت، حادثه‌ای بزرگ که هنگام برپایی آن، شترداران با دل‌کندن از مرغوب‌ترین شتران خود، آنها را به حال خود رها خواهند کرد.

وَ إِذَا الْعِشٰارُ عُطِّلَتْ

2- شتری که ده ماه از آبستنی آن گذشته، مرغوب‌ترین سرمایۀ عرب در عصر بعثت

وَ إِذَا الْعِشٰارُ عُطِّلَتْ

«عشار»، جمع «عشراء»است و «ناقة عشراء»شتری است که ده ماه از آبستنی آن گذشته باشد. از دیدگاه شترداران، شتر در این دوران زیباترین حالت و مرغوب‌ترین وضعیت را دارد.

(لسان‌العرب)

3- سرمایه‌های مادی در صحنۀ هولناک برپایی قیامت، جذابیت خود را از دست داده و مالکان ثروت، رغبتی به نگه‌داری آن نخواهند داشت.

وَ إِذَا الْعِشٰارُ عُطِّلَتْ

4- ثروت‌ها، هر چند گران بها و نفیس باشند، در برطرف ساختن خطرها و اضطراب انسان از حوادث آغازین قیامت، هیچ‌گونه کارآیی نخواهند داشت.

وَ إِذَا الْعِشٰارُ عُطِّلَتْ

5- منقرض نشدن نسل شتر، تا زمان حوادث آغازین قیامت

وَ إِذَا الْعِشٰارُ عُطِّلَتْ

کلیدواژه‌ها:

بارداری؛ جاهلیت؛ حزن؛ خوف؛ دنیا؛ شتر؛ فرزند؛ قیامت؛ مال

[سوره التکویر (81): آیه 5]

وَ إِذَا اَلْوُحُوشُ حُشِرَتْ (5)

5

و آن‌گاه که حیوانات وحشی گرد آوری شوند،

1- حیوانات غیر اهلی با مشاهدۀ حوادث برپایی قیامت، پناهگاه‌های خود را ترک کرده، گرد هم جمع خواهند شد.

وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ

«وحوش» جمع«وحش»است. به حیواناتی که در خشکی زندگی می‌کنند و با یکدیگر الفت نمی‌گیرند،«وحش»و

«وحشی»- که گویا حرف یاء در آن برای تأکید است - گفته می‌شود (مصباح). «حشر»؛ یعنی،«جمع» (لسان‌العرب).

راغب می‌گوید: «حشر»؛ یعنی، بیرون آوردن گروهی از جایگاهشان و متوجّه ساختن آنان به جنگ و نظایر آن، بنابراین حشر حیوانات؛ یعنی، بیرون شدن آنها از پناهگاه خود و جمع گشتن آنها گرد یکدیگر.

2- شدت هول و هراس حیوانات از حوادث پایانی دنیا، جایی برای فکر تهاجم به یکدیگر در خیال آنان باقی نمی‌گذارد.

وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ

مراد از «حشر حیوانات»محشور شدن آنها در قیامت و یا اجتماعشان هنگام ترس از حوادث آغازین قیامت است. ذکر این حادثه در میان حوادث پایانی دنیا و تقارن آن با «رها شدن شتران آبستن» (وَ إِذَا الْعِشٰارُ عُطِّلَتْ ) ، شواهدی بر دومین احتمال است.

3- شرایط حیات در کرۀ زمین - حتی برای جانداران بیابانی - تا زمان پیدایش نشانه‌های قیامت، همچنان باقی خواهد ماند.

وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ

4- محشور شدن حیوانات در قیامت *

وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ

ممکن است مراد از«حشر»، زنده شدن دوباره و حضور در قیامت باشد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ تفکر؛ حشر و نشر؛ حیات؛ حیوان؛ خوف؛ دنیا؛ زمین؛ قیامت

[سوره التکویر (81): آیه 6]

وَ إِذَا اَلْبِحٰارُ سُجِّرَتْ (6)

6

و آن‌گاه که دریاها [با اتصال به یکدیگر] پر گردند.

1- دریاها در آستانۀ قیامت، لبریز شده و آب آن به اطراف سرازیر خواهد گشت.

وَ إِذَا الْبِحٰارُ سُجِّرَتْ

«سجر»و «سجر»به معنای «ملأ»(پر گردانید) است. برخی «تسجیر»را به معنای «تفجیر»(روان ساختن) گرفته‌اند (لسان‌العرب). بنابراین «سُجِّرَتْ» - که تشدید آن برای مبالغه است - یعنی کاملاً لبریز و به اطراف سرازیر گشت. فرّاء گفته است: «مسجر»؛ یعنی، آنچه آب آن فروکش کرده باشد (لسان‌العرب) و قاموس«مسجور»را شعله‌ور شده معنا کرده است. براساس این دو معنا، آب دریاها تبخیر شده و نابود خواهد گشت.

2- آب دریاها، هنگام پیدایش نشانه‌های قیامت، به شدّت داغ و جوشان خواهد شد.*

وَ إِذَا الْبِحٰارُ سُجِّرَتْ

«مسجور»؛ یعنی، شعله‌ور شده (قاموس). این احتمال که «سُجِّرَتْ» ، ناظر به این معنا باشد، منتفی نیست.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آتش؛ دریا؛ طغیان؛ قیامت

[سوره التکویر (81): آیه 7]

وَ إِذَا اَلنُّفُوسُ زُوِّجَتْ (7)

7

و آن‌گاه که افراد با همجنس خود قرین شوند،

1- انسان‌ها در قیامت، به دسته‌های مختلف تقسیم خواهند شد.

وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ

سیاق آیات، دلالت دارد که آنچه پیش از این آیه آمده بود، «اشراط الساعة»و حوادثی بود که در آستانۀ قیامت رخ می‌نمود. از این آیه به بعد حوادثی آمده است که در قیامت رخ خواهد داد. «زوج»در اصل به معنای صنف و نوع از هر چیز است. (لسان‌العرب)

2- هر انسانی در قیامت، براساس کردار دنیوی خود، هم‌نشینی مناسب خواهد یافت.

وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ

از جمله معانی«زوج» فردی است که دارای قرین باشد (لسان‌العرب). تناسب حکم و موضوع در این مورد، گویای آن است که انسان مؤمن، هم نشینی نظیر حورالعین خواهد یافت و غیر مؤمن، با شیطان‌های هم ردیف خود همراه خواهد شد.

3- «عن نُعمان بن بشیر سمعت رسول‌اللّه(ص) یقول: «وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ» قال: هما الرجلان یعملان العمل، یدخلان الجنّة و النار؛ ⁽¹⁾

نعمان‌بن‌بشیر گوید: از رسول‌خدا(ص) شنیدم که این آیه را قرائت کرد: «وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ» و فرمود: آنان دو مردی هستند که هر دو یک عمل را انجام می‌دهند و همراه هم داخل بهشت یا جهنم می‌شوند».

4- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله «وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ» قال: أمّا أهل الجنّة فزوّجوا الخیرات و الحسان و أمّا أهل النار فمع کلّ إنسان منهم شیطان؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) در بارۀ سخن خداوند: «وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ» روایت شده که فرمود: اهل بهشت با زنان زیبا روی و نیکو خوی ازدواج می‌کنند و اما اهل آتش، با هر انسانی از آنان شیطانی [قرین] است».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ازدواج؛ انسان؛ بهشت؛ جهنم؛ دنیا؛ زن؛ زیبایی؛ شیطان؛ عمل؛ قیامت؛ مرد؛ معاشرت؛ همسر

[سوره التکویر (81): آیه 8]

وَ إِذَا اَلْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ (8)

8

و آن‌گاه که از دخترِ زنده به گور شده بپرسند،

1- در قیامت، کسانی که دختران را زنده به گور کرده‌اند، مؤاخذه خواهند شد.

وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ

«موؤدة»؛ یعنی، دختری که زنده به گور شود. (لسان‌العرب) مسؤول بودن دختر - با آن که باید قاتل او مسؤول باشد - یا به خاطر زمینه‌سازی است، تا او از خداوند درخواست انتقام کند و یا مجاز عقلی است؛ یعنی، از قاتل، دربارۀ او مؤاخذه خواهد شد.

2- زنده به گور کردن دختران، از رفتارهای ناپسند برخی از اعراب جاهلی

وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ

ظاهر آیۀ شریفه این است که بین مردم دوران بعثت، نمونه‌هایی از دفن دختران زنده پدیدار شده بود و این آیه در صدد بازداشتن مردم از ارتکاب آن است.

3- بی‌رغبتی برخی از مردم عصر جاهلیت، به نگه‌داری دختران

وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ

4- قیامت، روز حسابرسی اعمال انسان‌ها و پرسش از رفتار آنان با یکدیگر

وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ

5- هر انسانی، دارای حق حیات است و سلب‌کنندۀ آن در قیامت باید پاسخگو باشد.

وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ

ذکر «موؤدة»(دختر زنده به گور شده) به جهت پیشگیری از ارتکاب این جنایت بوده است؛ و گرنه حرمتِ گرفتن جان دیگران، اختصاص به این نوع خاص ندارد.

6- حسابرسی قاتل در قیامت، بر دادخواهی مقتول توقف ندارد.

وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ

مجهول آوردن «سُئِلَتْ» ، حاکی از این است که فرد یا افرادی غیر از مقتول، پی‌گیر محاکمۀ قاتل خواهند شد.

7- «عن خدامة بنت وَهْب قالت: سُئِل رسول اللّه(ص) عن العزل فقال: ذاک الوأد الخفیّ و هو «الْمَوْؤُدَةُ» ؛ ⁽¹⁾

خدامه بنت وَهْب گوید: از رسول خدا(ص) دربارۀ «عزل» (جلوگیری از ریختن منی در رحم) سؤال شد؛ فرمود: این عمل یک نوع «و أد» خفی است و این منی که بیرون رحم ریخته شده، همان «موؤدة»است [«و أد»؛ یعنی، زنده به گور کردن و «موؤدة»به معنای زنده به گور شده است]».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اخلاق؛ انسان؛ جاهلیت؛ حسابرسی؛ حق؛ حقوق؛ حیات؛ دادخواهی؛ دختر؛ رحم؛ سؤال و جواب؛ عمل؛ قتل؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ مردگان؛ مرگ؛ منی

[سوره التکویر (81): آیه 9]

بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ (9)

9

که به کدامین گناه کشته شده است؟

1- برخی از اعراب جاهلی، دختران خود را بی‌هیچ گناه و جرمی زنده به گور می‌کردند.

بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ

استفهام تقریری در آیۀ شریفه، متوجّه مقتول شده است؛ با آن که مراد از آن مؤاخذۀ قاتل است. این گونه بیان، تأکید بر نبود عذر و بهانه برای قاتل است.

2- دختر بودن فرزند - در دیدگاه برخی از اعراب جاهلی - موجب استحقاق قتل بود.

بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ

3- قیامت روز مؤاخذه و محکومیت کسانی که فرزندان خود را کشته‌اند.

بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ

فعل «قُتِلَتْ» ، گویای این است که کشتن فرزند - گرچه دختر نباشد و یا او را زنده به گور نکرده باشند - مؤاخذه اخروی را در پی دارد.

4- زنده به گور کردن، فجیع‌ترین نوع قتل کودکان

وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ . بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ

فعل «قُتِلَتْ» ، بیانگر این است که مؤاخذه به جهت قتل است.

بنابراین کلمۀ «موؤدة» - که نوع خاصی از قتل را مطرح کرده - حاکی از منفورتر بودن آن است.

5- شرک پدر و مادر و انحراف آنها از ادیان الهی، مجوّز کشتن فرزندان آنان نیست.

وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ . بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ

آیۀ شریفه ناظر به رفتاری است که برخی از مشرکان عصر بعثت با دختران خود داشتند. محکومیت این رفتار، حاکی از مصونیت جان فرزندان آنان است.

6- اعدام، کیفری پذیرفته شده برای بعضی از گناهان

بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ

استفهام در این آیه (به کدامین گناه؟) حاکی از پذیرش این نکته است که هر چند برخی گناهان ممکن است مجوّز اعدام باشد؛ ولی زنده به گور شدگان، از آن گناهان پاک بودند.

کلیدواژه‌ها:

بادیه‌نشین؛ جاهلیت؛ حُکم؛ دختر؛ دین؛ شرک؛ عذاب؛ فرزند؛ قتل؛ قیامت؛ کودک؛ گناه؛ مرگ؛ والدین

[سوره التکویر (81): آیه 10]

وَ إِذَا اَلصُّحُفُ نُشِرَتْ (10)

10

و آن‌گاه که نامه‌ها [ی اعمال] گشوده گردد،

1- اعمال انسان‌ها، در طومارهایی، نوشته و ثبت می‌گردد.

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ

2- قیامت، روز باز شدن نامۀ عمل انسان و آگاهی او بر محتوای آن

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ

«نشر»، مخالف پیچیدن است (لسان‌العرب). براساس این معنا، فعل «نُشِرَتْ» ، دلالت دارد که نامۀ اعمال پیش از نشر، به شکل طومار است.

3- پروندۀ اعمال هر کس تا قیامت، بسته است و بر کسی مکشوف نیست.

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ

4- بسته ماندن و باز شدن نامۀ اعمال انسان در قیامت، در اختیار او نیست.

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ

مجهول بودن «نُشِرَتْ» ، گویای برداشت یاد شده است.

5- نامه‌های اعمال در قیامت، بین اهل محشر پخش خواهد شد.

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ

«نشر»به معنای تفریق (پراکنده ساختن) آمده است (تاج‌العروس). مراد از «نُشِرَتْ» ، در این معنا پراکنده شدن نامه‌ها بین صاحبان آن و رسیدن نامۀ عمل هر کس به دست او است.

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ جبر و اختیار؛ حشر و نشر؛ علم؛ عمل؛ قیامت؛ نامه عمل

[سوره التکویر (81): آیه 11]

وَ إِذَا اَلسَّمٰاءُ کُشِطَتْ (11)

11

و آن‌گاه که آسمان بر کنده شود،

1- آسمان در قیامت برکنده و برچیده خواهد شد.

وَ إِذَا السَّمٰاءُ کُشِطَتْ

«کشط»(مصدر «کُشِطَتْ» ) به معنای برداشتن پوشش از

چیزی است؛ همان گونه که پوست حیوان هنگام سلّاخی از آن برچیده گردد و همان گونه که سقف از جای کنده می‌شود (لسان‌العرب).

2- آسمان، همچون سقفی فراگیر و پوسته‌ای پوشاننده و قابل ازاله است.

وَ إِذَا السَّمٰاءُ کُشِطَتْ

3- آسمان، پوششی که تا قیامت باقی خواهد ماند.

وَ إِذَا السَّمٰاءُ کُشِطَتْ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ پوست؛ تشبیهات؛ قرآن؛ قیامت

[سوره التکویر (81): آیه 12]

وَ إِذَا اَلْجَحِیمُ سُعِّرَتْ (12)

12

و آن‌گاه که جهنّم را بر افروزند،

1- قیامت، روز شعله‌ور شدن شدید جهنم

وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ

«جحیم»(که بر اثر استعمال مکرر دربارۀ جهنم، نام دیگری برای آن شده است، در اصل) آتشی است که به شدت افروخته شده باشد و به آتش عظیمی که در حفره‌ای عمیق افروخته شود «جحیم»گفته می‌شود. سعرالنار و سعّرها [به یک معنا است]؛ یعنی، آتش را شعله‌ور ساخت و تشدید [در باب تفعیل] برای مبالغه است (لسان‌العرب).

2- «جحیم»، از نام‌های جهنم است.

وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ

3- وجود جهنم، پیش از حسابرسی کردارها در قیامت

وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ

برافروختن جهنم در قیامت، حاکی از وجود اصل آن پیش از قیامت است.

4- حرارت جهنم قابل افزایش و تحت تأثیر وسیله‌ای برافروزنده در قیامت

وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ

آوردن فعل متعدی مجهول «سُعِّرَتْ» ، برای افروخته شدن جهنم، حکایت از آن دارد که انجام کار مستند به خصوصیات ذاتی جهنم نیست و عوامل بیرونی در شعله‌ور شدن آن دخیلند.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ جحیم؛ جهنم؛ حسابرسی؛ عمل؛ قیامت

[سوره التکویر (81): آیه 13]

وَ إِذَا اَلْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ (13)

13

و آن‌گاه که بهشت را نزدیک آرند،

1- بهشت در قیامت، به جایگاهی نزدیک مردم آورده خواهد شد.

وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ

«ازلاف»(مصدر «أُزْلِفَتْ» )؛ یعنی، نزدیک آوردن.

2- وجود بهشت، پیش از حسابرسی کردارها در قیامت

وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ

3- جایگاه بهشت پیش از برپایی قیامت، در فاصله‌ای دور نسبت به جایگاه مردم است.

وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ

از آنجا که ظاهر آیۀ شریفه نزدیک آوردن بهشت است؛ نه نزدیک ساختن مردم به آن، می‌توان گفت: جایگاه بهشت در آغاز برپایی قیامت به عرصۀ محشر نزدیک نیست.

4- آماده‌سازی بهشت و جهنم برای ورود اهل آن، هم زمان با برپایی قیامت

وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ . وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ

5- بهشت و جهنم، برای مردم در قیامت قابل مشاهده است. *

وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ . وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ

هدف از شعله‌ور کردن جهنم و نزدیک نمودن بهشت ممکن است این باشد که همگان آنها را مشاهده کرده و به فرجام نیکان و بدان آگاه شوند.

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ بهشت؛ جهنم؛ حسابرسی؛ عمل؛ قیامت

[سوره التکویر (81): آیه 14]

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ (14)

14

[آن روز] هر کسی از آنچه آماده کرده است آگاه خواهد شد.

1- قیامت، روز آگاهی انسان‌ها به کردار دنیایی خویش و آثار و نتایج آن

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ

2- مشاهدۀ کردارها در عرصۀ قیامت، در گرو پیدایش حوادثی تحوّل‌آفرین در نظام جهان و پدیدار شدن رخدادهایی در صحنۀ قیامت

إِذَا الشَّمْسُ ... وَ إِذَا ... وَ إِذَا ... عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ

آیۀ شریفه، جواب حرف شرط «إِذَا» است که از آغاز سوره

تکرار شده است.

3- حاضران صحنۀ قیامت، دارای قدرت درک و شناخت

عَلِمَتْ نَفْسٌ

4- حاضر نمودن کردار در قیامت، مستند به خود انسان‌ها است.

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ

5- کردارهای دنیایی انسان، تعیین کنندۀ فرجام اخروی او است.

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ

خبردادن از علم انسان به کردار خود در قیامت، هشدار به بازتاب اخروی آن کردار است.

6- ورود هر انسان به بهشت یا جهنم، سزای کردار او است.

وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ . وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ . عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ

7- آگاهی انسان در قیامت بر کردار خویش با مطالعۀ پروندۀ اعمال خویش

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ ... عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ بهشت؛ جهان؛ جهنم؛ حق؛ خلقت؛ دنیا؛ شعور؛ شناخت؛ علم؛ عمل؛ قدرت؛ قیامت؛ نامه عمل

[سوره التکویر (81): آیه 15]

فَلاٰ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (15)

15

سوگند می‌خورم به آن ستارگانِ غایب شونده [به هنگام روز]،

1- سوگند مؤکّد خداوند به ستارگانی که در مسیر حرکت خود، بر اثر نور خورشید از نظرها ناپدید می‌گردند.

فَلاٰ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ

حرف «لا»در «فَلاٰ أُقْسِمُ» زاید است و سوگند را تأکید می‌کند.

برخی گفته‌اند: «فَلاٰ أُقْسِمُ» با همین ترکیب، کلمۀ قسم است و برای سوگند مؤکد به کار می‌رود.«خنس»جمع«خانس»و مصدر آن«خنوس»است؛ یعنی، منقبض شدن و پنهان گشتن و فعل«خنس»؛ یعنی، متواری و غائب شد (لسان‌العرب). به قرینۀ ذکر شب و صبح در آیات بعد، مراد از آن ستارگان است و توصیف آنها به این وصف، به اعتبار نامرئی بودن آنها در روز است.

2- سوگند خداوند به ستارگانی که در طی مسیر، به نقطه‌هایی که از آن گذشته‌اند، بازمی‌گردند.

فَلاٰ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ

برخی از اهل لغت و تفسیر«خنس»را به معنای رجوع کنندگان می‌دانند (لسان‌العرب و کشاف). بر این اساس مراد از آن، بازگشت ستارگان در حرکت انتقالی به نقطۀ

قبلی خود است.

3- سوگند خداوند به سیاره‌های زحل، مشتری، مرّیخ، زهره و عطارد

فَلاٰ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ

بسیاری از اهل لغت و تفسیر،«خنس»را عنوان ستارگان یاد شده می‌دانند.

4- ستارگان، آفریده‌هایی با عظمت

فَلاٰ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ

سوگند خداوند، حاکی از عظمت چیزی است که به آن سوگند یاد شده است.

5- طرح جزئیات حوادث قیامت در قرآن، نشانۀ وحی بودن آن

فَلاٰ أُقْسِمُ

جملۀ «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ» در آیات بعد - که سوگندهای مکرر در این آیات، مربوط به آن است - از انتساب قرآن به فرستادۀ الهی حکایت دارد. حرف «فاء» در آیۀ شریفه، مجموعه را بر آیات پیشین تفریع کرده است که دربارۀ حوادث قیامت بود؛ یعنی، حال که رخدادهای قیامت و آیندۀ جهان را بیان کردیم، جای آن دارد که قرآن را به مبدأ وحی مربوط بدانید.

6- «عن علیّ(ع) فی قوله «فَلاٰ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ» قال: خمسة أنجم: زحل و عطارد و المشتری و بهرام و الزهرة ... ؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) دربارۀ «فَلاٰ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ» روایت شده که فرمود:

[خُنّس] پنج ستاره است: زحل، عطارد، مشتری، بهرام و زهره».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ جهان؛ خلقت؛ خورشید؛ روز؛ زحل/ستاره؛ زهره/ستاره؛ ستاره؛ قرآن؛ قسم؛ قیامت؛ نور؛ وحی

[سوره التکویر (81): آیه 16]

اَلْجَوٰارِ اَلْکُنَّسِ (16)

16

همان روندگانِ پنهان شونده،

1- سوگند خداوند، به‌ستارگانی که به‌مسیر قبلی‌خود بازگشته و درآن جریان‌می‌یابند.

بِالْخُنَّسِ . اَلْجَوٰارِ

«جواری»(جمع «جاریة») به معنای چیزهایی است که سیلان داشته و روان باشند. توصیف سیّارات به این وصف، ممکن است از آن جهت باشد که آنها را نوری روان می‌بینیم. و یا مراد، اخترانی است که جرم سیال دارند.

2- سوگند خداوند، به ستارگان متحرک که مسیر خود را طی کرده و مانند رفتن حیوانات غیر اهلی به مخفیگاه خود، از نظرها محو می‌گردند.

اَلْجَوٰارِ الْکُنَّسِ

«کنس»جمع«کانس»است و آن چیزی است که پنهان می‌شود. این کلمه از ریشۀ«کنس الظبی»گرفته شده است؛ یعنی، آهو خود را در «کناس»(پناهگاه) خود پنهان ساخت و استتار کرد. (نهایۀ ابن اثیر)

3- بعضی از اختران در طلوع، حرکت و غروب خود، شبیه آهوان پنهانی هستند که ظاهر شده و با حرکت به سمت مخفیگاه خود، ناپدید شوند.

بِالْخُنَّسِ . اَلْجَوٰارِ الْکُنَّسِ

توصیف ستارگان با وصف «کنس» - که از اوصاف آهوان است - تشبیه بدیع و استعاره است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تشبیهات؛ حیوان؛ قرآن؛ قسم؛ مشرق؛ مغرب

[سوره التکویر (81): آیه 17]

وَ اَللَّیْلِ إِذٰا عَسْعَسَ (17)

17

و سوگند به شب آن گاه که پشت کند،

1- سوگند خداوند به شب، زمان فرارسیدن و زمان برچیده شدن تاریکی آن

وَ اللَّیْلِ إِذٰا عَسْعَسَ

«اللَّیْلِ» عطف بر «الخنس»است و قسم مؤکد در «لا اقسم» به آن نیز تعلق دارد. فعل «عَسْعَسَ» گاه بر آمدن تاریکی و گاه بر زوال آن دلالت دارد. تقابل این آیه با آیۀ بعد (و الصبح إذا تنفّس) معنای زوال را در این آیه مناسب‌تر می‌نمایاند؛ ولی هر دو معنا نیز می‌تواند مراد باشد. راغب گوید: «عسعسة»؛ یعنی، تاریکی خفیفی که در آغاز و پایان شب حاصل می‌شود. بر این اساس فعل «عَسْعَسَ» هر دو زمان را شامل است.

2- لحظۀ آغاز و پایان شب، لحظاتی برجسته در ساعات و مواقع شب

وَ اللَّیْلِ إِذٰا عَسْعَسَ

«إِذٰا» در «إِذٰا عَسْعَسَ» ، قسم به شب را به حالت خاصی از شب اختصاص می‌دهد. در این موارد «إِذٰا» را ظرف برای «کائنا»به شمار می‌آورند که محذوف است و حال مقدّرة برای «اللَّیْلِ» به حساب می‌آید؛ اختصاص قسم به این حالت از شب، نشان برجسته‌تر بودن ارزش آن است.

3- «عن علیّ(ع) أی أدبر بظَلامه؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) [دربارۀ «وَ اللَّیْلِ إِذٰا عَسْعَسَ» ] روایت شده که:

یعنی [سوگند به شب آن هنگام که] با سیاهی خود پشت کرده [و رو به صبح می‌رود]».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تقویم؛ شب؛ صبح؛ ظلمت؛ قرآن؛ قسم

[سوره التکویر (81): آیه 18]

وَ اَلصُّبْحِ إِذٰا تَنَفَّسَ (18)

18

و سوگند به صبح وقتی که بردَمَد،

1- سوگند خداوند به بامداد؛ زمانی که سپیدۀ صبح در آسمان گسترده می‌شود.

وَ الصُّبْحِ إِذٰا تَنَفَّسَ

«تنفس روز»به معنای توسّع و گسترده شدن آن است.

(مفردات راغب)

2- سوگند خداوند به سپیده‌دم؛ زمانی که نفس تازه کند.

وَ الصُّبْحِ إِذٰا تَنَفَّسَ

از معانی «تَنَفَّسَ» وارد ساختن نفس به درون و خارج ساختن آن است (مصباح). نفس تازه کردن صبح، کنایه از رفع موانع نور خورشید است؛ به گونه‌ای که گویا روز از حبس شب رها شده و در هوای آزاد نفس می‌کشد.

3- هنگام دمیدن صبح، لحظه‌ای جالب و رضایت‌بخش

وَ الصُّبْحِ إِذٰا تَنَفَّسَ

سوگند خداوند، حاکی از عظمت چیزی است که به آن یاد می‌شود. عظمت صبحدم در رابطه با انسان‌ها، فرحناک و به کام بودن آن است.

4- تحوّل روز به شب و شب به روز، تحوّلی بزرگ در نظام جهان

وَ اللَّیْلِ إِذٰا عَسْعَسَ . وَ الصُّبْحِ إِذٰا تَنَفَّسَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ جهان؛ روز؛ شب؛ صبح؛ قرآن؛ قسم

[سوره التکویر (81): آیه 19]

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ (19)

19

که قطعاً این [قرآن] سخنِ فرستاده‌ای است ارجمند،

1- قرآن، کلام خداوند است.

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ

عنوان «رَسُولٍ» گویای آن است که او ابلاغ‌کنندۀ قول است؛ نه گویندۀ آن.

2- خداوند برای ابلاغ قرآن، جبرئیل را به سوی پیامبر(ص) فرستاد.

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ

ضمیر «إِنَّهُ» - به قرینۀ سیاق آیات - به قرآن برمی‌گردد. مراد از «رَسُولٍ» - به قرینۀ مقابلۀ این آیه با جملۀ «وَ مٰا هُوَ بِقَوْلِ شَیْطٰانٍ» در آیات بعد - مأمور ابلاغ قرآن به پیامبر(ص) است که در بعضی از سوره‌ها، جبرئیل عهده‌دار

این وظیفه معرفی شده است.

3- جبرئیل، دارای ویژگی‌ها و رفتاری پسندیده و فرستاده‌ای بزرگوار برای ابلاغ قرآن

رَسُولٍ کَرِیمٍ

«کرم»واژه‌ای است که در مورد زیبایی‌های والا و کارهای پسندیده کاربرد دارد. (مفردات راغب)

4- خداوند، در تأکید بر مأموریت جبرئیل در ابلاغ قرآن به پیامبر(ص)، به ستارگان و شب و سپیده‌دم سوگند یاد کرده است.

فَلاٰ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ ... وَ اللَّیْلِ ... وَ الصُّبْحِ ... إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ

5- ارتباط پیامبر(ص) با فرشتۀ وحی

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ

6- نزول قرآن، به صورت گفتار بوده است.

إِنَّهُ لَقَوْلُ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ جبرئیل(ع)؛ ستاره؛ سخن؛ شب؛ صبح؛ عمل؛ قرآن؛ قسم؛ کرامت؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره التکویر (81): آیه 20]

ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی اَلْعَرْشِ مَکِینٍ (20)

20

که دارای نیرویی [عظیم] است و نزد صاحب عرش مقامی بلند دارد.

1- جبرئیل، فرشته‌ای نیرومند و پرقدرت

ذِی قُوَّةٍ

نکره بودن «قُوَّةٍ» ، بر عظمت آن دلالت دارد.

2- جبرئیل، به دور از هرگونه نقص و ناتوانی در ابلاغ پیام خداوند به پیامبر(ص)

ذِی قُوَّةٍ

مراد از «قُوَّةٍ» ممکن است نیروی لازم برای انجام رسالت باشد. در این صورت به معنای فراموش‌کار نبودن و توانمندی جبرئیل بر دریافت کامل قرآن و حفاظت از آن، تا مرحلۀ رساندن به پیامبر(ص) است.

3- جبرئیل، نزد خداوند، دارای قدر و منزلتی والا است.

عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ

«مَکِینٍ» ، به معنای جا افتاده و دارای قدر و منزلت است.

(مفردات راغب)

4- عرش (جهان هستی)، مملوک و در

اختیار خداوند است.

ذِی الْعَرْشِ

«عرش»؛ یعنی، تخت فرمانروایی (مقاییس اللغة). مالکیت عرش، کنایه از سلطه بر اداره و تدبیر نظام عالم است.

5- سلطۀ خداوند بر عرش، پشتوانۀ اقتدار جبرئیل

ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ

وصف «ذِی الْعَرْشِ» ، می‌تواند این نکته را برجسته سازد که منزلت والای جبرئیل، نزد کسی که عرش مقهور او است، اتصاف او را به «ذِی قُوَّةٍ» تضمین می‌کند.

6- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قوله: «ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ» قال: یعنی جبرئیل ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند: «ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ» روایت شده که فرمود: مراد جبرئیل است...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تبلیغ؛ جبر و اختیار؛ جبرئیل(ع)؛ عجز؛ عرش؛ قدرت؛ قرآن؛ محمّد(ص)

[سوره التکویر (81): آیه 21]

مُطٰاعٍ ثَمَّ أَمِینٍ (21)

21

و در آن‌جا مورد اطاعت [فرشتگان] و امین است.

1- فرمان‌های جبرئیل، تخلف‌ناپذیر است و کسی از اطاعت او سرپیچی نمی‌کند.

مُطٰاعٍ

2- جبرئیل در ابلاغ قرآن به پیامبر(ص)، تنها نبود و مأمورانی فرمان پذیر در اختیار داشت.

لَقَوْلُ رَسُولٍ ... مُطٰاعٍ

3- هر آنچه در سیطرۀ عرش خداوند است (تمام هستی)، به فرمان جبرئیل گردن می‌نهد.

عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ . مُطٰاعٍ

مقید نشدن «مُطٰاعٍ» به طائفه‌ای خاص و نیز توصیف خداوند به «ذِی الْعَرْشِ» در بیان جایگاه ویژۀ جبرئیل نزد او، گویای آن است که فرمان‌روایی جبرئیل بر تمام عرشیان و در نتیجه تمام هستی، فراگیر است.

4- جبرئیل در پیشگاه خداوند، فرشته‌ای امین و به دور از خیانت در انجام دادن رسالت‌های خویش

ثَمَّ أَمِینٍ

«ثَمَّ» اسمی است که برای اشاره به مکان دور یا با عظمت به کار می‌رود. و در آیۀ شریفه، اشاره به مکانی است که «عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ» بر آن دلالت داشت.

5- جبرئیل در ابلاغ قرآن به پیامبر(ص)، امانت‌داری قابل اعتماد و به دور از هرگونه دخل و تصرف در آن بود.

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ ... أَمِینٍ

6- قرآن در مرحلۀ نزول بر پیامبر(ص)، از هرگونه تحریف، افزودن و کاستن مصون بوده است.

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ ... ثَمَّ أَمِینٍ

7- توجّه به شرافت جبرئیل و نیرومندی، منزلت الهی، فرمان‌روایی بی‌چون و چرا و امانت‌داری او، زمینه‌ساز باور به سلامت قرآن در مرحلۀ نزول و ابلاغ به پیامبر(ص)

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ . ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ .

مُطٰاعٍ ثَمَّ أَمِینٍ

8- «ذِی الْعَرْشِ» از اسما و صفات خداوند

ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ امانت؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تحریف؛ جبرئیل(ع)؛ جهان؛ خیانت؛ رسالت؛ عرش؛ قدرت؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ نزول قرآن

[سوره التکویر (81): آیه 22]

وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ (22)

22

و همنشین شما [محمّد] به هیچ وجه دیوانه نیست.

1- متهم شدن پیامبر(ص) به دیوانگی از سوی مردم عصر بعثت

وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ

2- نسبت دیوانگی به پیامبر(ص)، نسبتی ناروا و مردود است.

وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ

3- آشنایی مردم عصر بعثت با سوابق پیامبر(ص) و معاشرت آن حضرت با آنان

وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ

4- مشاهدۀ کمال عقلانی پیامبر(ص) از سوی معاشران آن حضرت، دلیلی کافی بر مردود بودن ادعای جنون دربارۀ او است.

وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ

عنوان «صٰاحِبُکُمْ» گویای مردود بودن اتهام جنون است؛ زیرا مصاحبت روز مرّۀ کسانی که به پیامبر(ص) تهمت جنون می‌زدند، با آن حضرت، مایۀ شناخت وضعیت فکری آن بزرگوار بوده و دستاویزی برای نسبت جنون باقی نمی‌گذارد.

5- مرحلۀ دریافت قرآن، همانند مرحلۀ

نزول آن، مصون از خطا و تحریف است.

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ ... وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ

6- سلامت عقلانی پیامبر(ص)، ضامن دریافت صحیح قرآن از فرشتۀ وحی و مصونیت مرحلۀ دریافت از خطا و تحریف

وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ

7- جنون‌آمیز خواندن رفتار و گفتار پیامبر(ص)، از شیوه‌های مبارزۀ مخالفان با آن حضرت در صدراسلام

وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ افترا؛ انسان؛ تحریف؛ جبرئیل(ع)؛ جنون؛ دشمنی؛ رسالت؛ عقل؛ علم؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ معاشرت؛ ملائکه؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره التکویر (81): آیه 23]

وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ اَلْمُبِینِ (23)

23

و قطعاً آن [فرستاده] را در آن افق آشکار دیده است.

1- پیامبر(ص)، جبرئیل را در چشم‌انداز افق و کناره‌ای از جهان هستی دیده بود.

وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ

«افق»، به معنای مقدار ظاهر و آشکار از ناحیه‌های فلک و کناره‌های زمین است (لسان‌العرب). فاعل «رأی»ضمیر «صٰاحِبُکُمْ» است و ضمیر مفعولی «رَآهُ» به «رَسُولٍ» در آیات پیشین برمی‌گردد.

2- جایگاه ظهور جبرئیل برای پیامبر(ص)، جایگاهی روشن و بی‌ابهام بود که دیدنی‌ها در آن مشتبه نمی‌شد.

وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ

3- عقل سالم پیامبر(ص) و مشهود بودن جبرئیل برای آن حضرت در فضایی روشن، تضمین کنندۀ دریافت صحیح قرآن از فرشتۀ وحی

وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ . وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ

4- امکان رؤیت فرشتگان‌الهی برای انسان

وَ لَقَدْ رَآهُ

5- دیده‌های انسان، درصورت روشن‌بودن فضای دید، قابل اعتماد و باور قلبی است.

وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ

کلیدواژه‌ها:

افق اعلی؛ انسان؛ جبرئیل(ع)؛ جهان؛ عقل؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ نگاه

[سوره التکویر (81): آیه 24]

وَ مٰا هُوَ عَلَی اَلْغَیْبِ بِضَنِینٍ (24)

24

و او هرگز بر [رساندن] غیب بخل نمی‌ورزد.

1- پیامبر(ص)، در ابلاغ پیام الهی و آموختن قرآن به مردم، بخل نمی‌ورزید.

وَ مٰا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ

مراد از «الْغَیْبِ» ، معارف قرآن است که فرشتۀ وحی برای پیامبر(ص) می‌آورد و دیگران به آن، جز از طریق پیامبر(ص) دست‌رسی نداشتند. کلمۀ«ضنین»از ریشۀ«ضنة» (بخل‌ورزی به چیزی ارزشمند) گرفته شده است.

(مفردات راغب)

2- جبرئیل کسی جز پیامبر(ص) را بر آیات قرآن آگاه نمی‌ساخت.

وَ مٰا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ

کلمۀ «الْغَیْبِ» - به قرینۀ «هُوَ» - دلالت می‌کند که فرشتۀ وحی آنچه را می‌آورْد، به غیر پیامبر(ص) ابلاغ نمی‌کرد.

3- پیامبر(ص)، معارف غیبی را در انحصار خود قرار نمی‌داد و از آموختن آن به دارندگان شرایط، امتناع نمی‌ورزید.

وَ مٰا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ

4- قرآن در مرحلۀ ابلاغ به مردم، همانند مرحلۀ نزول و دریافت، مصون از تحریف و کتمان است.

وَ مٰا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ

5- بخیل نبودن و امتناع نورزیدن پیامبر(ص) از ابلاغ تمام آیات قرآن به مردم، ضامن مخفی نماندن هیچ آیه‌ای از آن است.

وَ مٰا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ

6- آگاهی پیامبر(ص) به غیب

وَ مٰا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ

7- کتمان علوم الهی و بخل‌ورزی از قرار دادن آن در اختیار دیگران، امری نکوهیده است.

وَ مٰا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ

کلیدواژه‌ها:

آیه؛ انسان؛ بخل؛ تبلیغ؛ تعلیم؛ جبرئیل(ع)؛ حق؛ دین؛ علم؛ غیب؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره التکویر (81): آیه 25]

وَ مٰا هُوَ بِقَوْلِ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ (25)

25

و این [قرآن] سخن شیطانِ رانده شده نیست.

1- برخی از مردم عصر بعثت، قرآن را کلامی القا شده از سوی شیطان می‌پنداشتند.

وَ مٰا هُوَ بِقَوْلِ شَیْطٰانٍ

2- شیطان، عنصری مطرود و رانده شده از درگاه خداوند

شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ

«شَیْطٰانٍ» مشتق از مادۀ «شطن»به معنای«بعد»(دور شد) است و«رجم»در معانی سنگ‌سار کردن، لعن، هجران، طرد و شتم استعمال شده است. (لسان‌العرب) سیاق آیۀ شریفه، با تمام این معانی سازگار است.

3- مرحلۀ نزول قرآن بر پیامبر(ص)، منزّه از القاءات شیطان و همراه با رانده شدن او از محدودۀ آن

وَ مٰا هُوَ بِقَوْلِ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ

4- مطرود بودن شیطان از درگاه خداوند، شاهد واهی بودن پندار کسانی است که معارف الهی قرآن را القای شیطان می‌پنداشتند.

وَ مٰا هُوَ بِقَوْلِ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ

5- ادعای ارتباط پیامبر(ص) با شیطان و دریافت قرآن از او، از ترفندهای تبلیغاتی دشمنان اسلام در عصر بعثت

وَ مٰا هُوَ بِقَوْلِ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ

6- دور بودن ساحت قرآن از دخالت شیطان، ضامن حقانیت و درستی تعالیم آن

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ ... وَ مٰا هُوَ بِقَوْلِ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ افترا؛ اللّه؛ انسان؛ تنزیه؛ حق؛ دشمنی؛ سخن؛ شیطان؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ مکر؛ نزول قرآن

[سوره التکویر (81): آیه 26]

فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ (26)

26

پس به کجا می‌روید؟

1- اعراض از قرآن و روی‌آوردن به غیر آن، شگفت‌آور و خطایی آشکار است.

فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ

استفهام توبیخی در آیۀ شریفه، علاوه بر سرزنش خطاکاران، بر

تعجب از آن خطا نیز دلالت دارد.

2- بی‌اعتمادی به قرآن، با وجود مصونیت آن در مراحل نزول، دریافت و ابلاغ و اعتماد به غیر آن، انتخاب بیراهه است.

فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ

مفاد استفهام (کجا می‌روید؟) در آیۀ شریفه این است که جز این راه، راه دیگری وجود ندارد. گفتنی است که در این گونه پرسش‌ها نوعی«تعجیز»نهفته است. حرف «فاء» این مفاد را بر اوصاف قرآن - که آیات پیشین بیانگر آن بود - تفریع کرده است.

3- تصور وحی نبودن قرآن و تراوش آن از مغزی مجنون و یا شیطانی، و پندار بخل‌ورزی پیامبر(ص) در بیان حقایق، کژاندیشی و گم کردن راه حقیقت است.

فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ

ممکن است استفهام در آیۀ شریفه، ناظر به توهّماتی باشد که مخالفان دربارۀ قرآن و شخص پیامبر(ص) داشتند. در این صورت پرسش آیه این است که: فکر شما به کجا می‌رود و چه می‌پندارید؟! قرآن غیر آنچه گفته شد، نیست.

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ امنیت؛ بخل؛ تعجب؛ تفکر؛ جنون؛ حق؛ شیطان؛ ضلالت؛ قرآن؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره التکویر (81): آیه 27]

إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ (27)

27

این، جز وسیلۀ تذکّری برای جهانیان نیست.

1- قرآن در بردارندۀ معارفی که باید آنها را فراگرفت و همواره به خاطر داشت.

إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ