تفسیر راهنما جلد 18

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ ذاریات آیۀ 1 تا 60

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان،

[سوره الذاریات (51): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . وَ اَلذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً (1)

1 سوگند به آن بادها که [ابرها را] چنان‌که باید جابه‌جا می‌کنند

1- سوگند الهی، به بادهای پراکنندۀ خاک و مژده‌آور باران

وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً

«ذرو» به معنای پاشیدن و پراکندن و «ذاریات» (جمع «ذاریة») به معنای «پراکننده ها» است. مراد از «پراکننده ها» بادها است که به هنگام وزیدن، خاک و دیگر ذرّات را در هوا پراکنده و جا به جا می‌کنند.

2- نقش مهم بادها و جابه جا شدن ذرات، در نظام حیات و زندگی

وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً

سوگند الهی به پدیدۀ پراکنش و جا به جایی ذرات به وسیلۀ بادها، نشان از اهمیت آن در نظام طبیعت و حیات دارد.

3- مظاهر طبیعت، ارزشمند و شایان مطالعه و تأمل

وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً

قسم، معمولاً به شیء ارزشمند تعلق می‌گیرد و از آن‌جا که همۀ اشیا در برابر ذات حق یکسان‌اند، این ارجمندی در مقایسه با نیازها و زندگی آدمی خواهد بود و سوگند خداوند، انسان را به تأمل دربارۀ متعلقات قسم فرا می‌خواند.

4- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قوله «وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً» فقال: إنّ ابن‌الکوّاء سأل أمیرالمؤمنین عن «الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً» قال:

الرّیح ... ؛ ⁽¹⁾

از امام‌صادق(ع) روایت شده که فرمود: ابن‌کوّاء از امیرمؤمنان(ع) دربارۀ سخن خداوند: «وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً» سؤال کرد، حضرت فرمود: مراد از «الذّٰارِیٰاتِ» باد است».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ باد؛ بسمله؛ رحمت؛ زندگی؛ طبیعت؛ عبرت؛ قرآن؛ قسم

[سوره الذاریات (51): آیه 2]

فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً (2)

2

پس بار سنگینی [از ابرها] را با خود بر می‌دارند،

1- سوگند الهی به ابرهای گرانبار

فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً

«وقر» بر بار سنگین اطلاق می‌شود. مقصود از حمل‌کننده‌های بار سنگین، ابرها است که در پی بادها می‌آیند و با خود توده‌های عظیم ذرات آب را حمل می‌کنند.

2- شکل‌گیری ابرها با توده‌های عظیم ذرات آب، امری مهم و شایان مطالعه

فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً

سوگند الهی به نظام شکل‌گیری ابرها و حمل توده‌های عظیم ذرات آب به وسیلۀ آنها، نشان از اهمیت آن دارد و انسان را به مطالعه و تأمل در آن فرا می‌خواند.

3- سوگند الهی، به بادهای حامل ابرهای سنگین و آبستن باران

فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً

کلمۀ «حاملات»، می‌تواند وصفی دیگر برای بادها باشد که در این صورت مراد از «وقر» (بار سنگین)، ابر سنگین و باران‌زا خواهد بود که به وسیلۀ بادها حمل می‌شود.

4- «عن أبی‌عبداللّه(ع): ... فقال إنّ ابن‌الکوّاء سأل أمیرالمؤمنین ... عن «فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً» فقال: هی السحاب ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که ابن کوّا از امیرمؤمنان(ع) دربارۀ سخن خداوند: «فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً» سؤال کرد، حضرت فرمود: مراد ابر است.»

کلیدواژه‌ها:

ابر؛ باد؛ باران؛ قرآن؛ قسم

[سوره الذاریات (51): آیه 3]

فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً (3)

3

و به آسانی روان می‌شوند،

1- سوگند خداوند، به کشتی‌های روان بر آب‌های دریا به آسانی و نرمی

فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً

«یسر»نقطۀ مقابل «عسر»و به معنای سهولت و آسانی است.

مراد از «جاریات»کشتی‌هایی است که در دریا، به آرامی و نرمی حرکت می‌کنند.

2- نقش عظیم بادها و حرکت نرم آنها در

آسمان، در شکل‌گیری توده‌های سنگین ابرها

وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً . فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً . فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً

«جاریات»مانند دو وصف قبل، می‌تواند مربوط به بادها باشد؛ یعنی،«اقسم بالریاح الجاریة فی السماء یسراً». برداشت یاد شده برپایۀ این احتمال است.

3- حرکت نرم توده‌های سنگین‌بار ابر در فضا با وزش بادها، امری الهی و شایان تأمل

فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً . فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً

در صورتی که «جاریات» وصف ابرها باشد، از ملاحظه «وِقْراً» (سنگین‌باری ابرها) و «یُسْراً» (حرکت نرم ابرها علی‌رغم سنگین‌باری آنها)، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

4- سوگند الهی، به بادها که آرام در آسمان روان‌اند.

وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً ... فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً

محتمل است «جاریات» وصف دیگر برای بادها باشد.

5- «عن أبی‌عبداللّه فی قوله ...

«فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً» قال هی السفن ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند: «فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً» روایت شده که فرمود: مراد کشتی‌ها است».

کلیدواژه‌ها:

ابر؛ باد؛ باران؛ قرآن؛ قسم؛ کشتی

[سوره الذاریات (51): آیه 4]

فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً (4)

4

آن‌گاه باران را [بین سرزمین‌ها] تقسیم می‌کنند،

1- سوگند الهی، به فرشتگان تقسیم‌کنندۀ امور

فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً

2- سامان یافتن نظام جهان، در پرتو تقسیم و دسته‌بندی امور، به دست کارگزاران الهی (فرشتگان)

فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً

3- کیفیت رانش ابرها به وسیله بادها، ریزش باران و برخورداری قسمت‌های مختلف زمین از آن، دارای اهمیت و شایان مطالعه

فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً

برداشت یاد شده، با توجه به این احتمال است که مراد از «مقسمات»بادها باشند که با راندن ابرها و ریزش تدریجی

باران، ذخیره‌های حیاتی آب را بر سرزمین‌های پست و بلند و دور و نزدیک تقسیم می‌کنند.

4- وزش بادها، تشکیل توده‌های ابر و حرکت آنها و ریزش باران، از مظاهر حکمت و تدبیر الهی در نظام طبیعت

وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً . فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً . فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً .

فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً

خداوند، با برشمردن بخشی از امور دقیق طبیعت و مهم دانستن آنها با سوگند خوردن، در حقیقت تدبیر و حکمت خویش را به آدمیان یادآور شده است.

5- «عن الصادق(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ:

«فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً» قال: الملائکة تقسّم أرزاق بنی‌آدم ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ «فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً» روایت شده که فرمود: ملائکه است که روزی انسان‌ها را تقسیم می‌کنند».

کلیدواژه‌ها:

ابر؛ باد؛ باران؛ جهان؛ رزق؛ قرآن؛ قسم؛ کار؛ ملائکه

[سوره الذاریات (51): آیه 5]

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ (5)

5

که آنچه به شما وعده داده شده، قطعاً راست است،

1- وعده‌های خداوند به مردم، صادق و تخلف‌ناپذیر است.

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ

2- وعدۀ رستاخیز، راست و غیر قابل تخلّف است.

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ

تعبیر «ما توعدون» گرچه عام و شامل همۀ وعده‌های الهی است؛ لکن ذکر مسأله قیامت و معاد در قسمت بعد، قرینه است بر این‌که مصداق مورد نظر از آن، وعدۀ قیامت و حیات مجدد انسان‌ها پس از مرگ می‌باشد.

3- انسان، به شدت در معرض ناباوری و بی‌توجهی نسبت به وعده‌های الهی قرار دارد.

وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً ... إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ

برداشت یاد شده از آنجا است که تأکید در جایی صورت می‌گیرد که امری مورد غفلت باشد و یا مورد انکار قرار گیرد و از سوگندهای مکرر نیز شدت غفلت و انکار استفاده می‌شود.

4- خداوند جهان‌آفرینِ حکیم و قادر، بی‌نیاز از گزافه‌گویی و صادق در وعده‌های خویش

وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً . فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً . فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً .

فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً . إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ

با توجه به این‌که «إِنَّمٰا ...» جواب سوگندهای آیات پیشین است، از ارتباط نزدیک میان جواب قسم و مقسم‌به، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

5- موضع‌گیری ناباورانه مشرکان صدراسلام، دربارۀ وعدۀ قیامت

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ

6- تلاش پیگیر و مستمر پیامبر(ص)، برای متوجه ساختن مردم به مسأله معاد

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ

فعل مضارع «تُوعَدُونَ» - که مفید استمرار است - نشان می‌دهد که مسأله قیامت، یکی از مسائل مهم بوده و پیامبر(ص) پیوسته مردم را به آن تذکر می‌داد.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ تنزیه؛ شرک؛ شک؛ صدق؛ غفلت؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معاد؛ وعده

[سوره الذاریات (51): آیه 6]

وَ إِنَّ اَلدِّینَ لَوٰاقِعٌ (6)

6

و [روز] جزا حتماً تحقّق خواهد یافت.

1- تحقق روز جزا و اجرای قانون الهی، امری حتمی و تخلف‌ناپذیر

وَ إِنَّ الدِّینَ لَوٰاقِعٌ

واژۀ «دین» در معانی بسیاری به کار می‌رود که از جملۀ آنها «جزا» است. در آیۀ شریفه به مناسبت مورد، همین معنا اراده شده است.

2- برنامه و حساب دقیق حاکم بر هستی، خود دلیل ضرورت قیامت و محاسبه نهایی کردار آدمیان *

وَ الذّٰارِیٰاتِ ... وَ إِنَّ الدِّینَ لَوٰاقِعٌ

از مناسبت میان مقسم‌به و جواب قسم، استفاده می‌شود:

همان‌طور که تمام مظاهر طبیعت به‌گونه‌ای حساب شده در ارتباط باهم قرار دارند و هدفی را دنبال می‌کنند؛ به طریق اولی حیات انسان بی‌فرجام نیست و بدون حساب پایان نمی‌پذیرد.

3- برپایی نظام کیفر و پاداش، از بارزترین و مهم‌ترین وعده‌های خداوند به مردم

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ ... وَ إِنَّ الدِّینَ لَوٰاقِعٌ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که جملۀ «وَ إِنَّ الدِّینَ» عطف تفسیری برای «إِنَّمٰا تُوعَدُونَ» باشد.

4- «الدِّینَ» از نام‌های قیامت

إِنَّ الدِّینَ لَوٰاقِعٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ پاداش؛ جهان؛ حسابرسی؛ قیامت؛ وعده

[سوره الذاریات (51): آیه 7]

وَ اَلسَّمٰاءِ ذٰاتِ اَلْحُبُکِ (7)

7

سوگند به آسمانِ مشبّک،

1- سوگند خداوند، به آسمان تزیین یافته با ستارگان

وَ السَّمٰاءِ ذٰاتِ الْحُبُکِ

«حبیکة» و «حباک»(مفردهای «حبک») در معانی استحکام، راه و زیبایی به کار می‌رود. برداشت یاد شده براساس معنای اخیر است.

2- آسمان، دارای راه‌های متعدد و ویژه

وَ السَّمٰاءِ ذٰاتِ الْحُبُکِ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «حبک»به معنای راه‌ها باشد.

3- آسمان، دارای بنایی محکم، استوار و خلل‌ناپذیر

وَ السَّمٰاءِ ذٰاتِ الْحُبُکِ

در صورتی‌که مراد از«حباک»(مفرد حبک) استواری و استحکام باشد، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

4- آفرینش آسمان پرستاره و استوار، امری مهم و شایان مطالعه و تأمل

وَ السَّمٰاءِ ذٰاتِ الْحُبُکِ

سوگند، معمولاً به چیزهای ارزشمند و بزرگ تعلق می‌گیرد و انسان را به تأمل در متعلّقات آن فرا می‌خواند.

5- «عن الحسین بن خالد عن أبی‌الحسن الرضا(ع) قال: قلت له أخبرنی عن قول اللّه «وَ السَّمٰاءِ ذٰاتِ الْحُبُکِ» ... فبسط کفّه الیسریٰ ثمّ وضع الیمنیٰ علیها فقال: هٰذه أرض الدنیا و السّماء الدنیا علیها فوقها قبة ... ؛ ⁽¹⁾

حسین‌بن‌خالد گوید: به امام‌رضا(ع) عرض کردم: مرا دربارۀ سخن خداوند: «وَ السَّمٰاءِ ذٰاتِ الْحُبُکِ» آگاهی ده ... امام(ع) دست چپ خود را باز کرد و دست راست را مانند گنبد بر روی آن قرار داد و فرمود: این زمین دنیا است و آسمان دنیا همچون گنبد بر بالای آن قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ تزیین؛ زمین؛ ستاره؛ قرآن؛ قسم

[سوره الذاریات (51): آیه 8]

إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ (8)

8

که شما [دربارۀ قرآن،] گوناگون سخن می‌گویید.

1- کافران، در انکار پیامبر و قرآن، گرفتار آشفته‌گویی و تناقض بودند.

إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ

2- کفر و حق‌ستیزی، منتهی به تناقض در گفتار و اندیشه *

إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ

مخاطب «إِنَّکُمْ» ، کافران هستند. از آن‌جایی که برای آنان وصفی آورده نشده، استفاده می‌شود که نفس کفر آنان، منتهی به اختلاف در گفتار و پندار آنها شده است.

3- تناقض‌گویی کافران مکه، در انکار معاد و کیفر کردار

إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ

با توجه به این‌که آیات پیشین در مورد معاد و جزای کردار و آیات بعد در زمینۀ روز جزا است، ممکن است «قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ» نظر به همین موضوع (معاد) داشته باشد.

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ تکذیب؛ حق؛ سخن؛ عمل؛ قرآن؛ کفر؛ کیفر؛ محمّد(ص)؛ معاد

[سوره الذاریات (51): آیه 9]

یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ (9)

9

کسی از آن بر گردانده می‌شود که منحرف شده باشد.

1- موضع‌گیری ناباورانه در برابر مسأله معاد و روز جزا، نشان کم‌عقلی و سطحی‌نگری است.

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ ... یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ

«أُفِکَ» (مصدر مجهول «یُؤْفَکُ» ) به معنای برگردانده شدن است. ضمیر در «عَنْهُ» به «إِنَّمٰا تُوعَدُونَ» یا به «الدِّینَ» باز می‌گردد. «مَنْ أُفِکَ» معادل «مأفوک»است و آن بر انسان کم‌خرد و ضعیف‌الرأی اطلاق می‌شود؛ یعنی، کسی‌که از نعمت عقل و خرد بهرۀ چندانی ندارد، از وعده‌های قرآن یا روز جزا روی‌گردان می‌شود.

2- انسان‌های عاقل و خردمند، پذیرای حقانیت وعده‌های خداوند و تحقق روز جزا

یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ

3- تأثیرپذیری مردمان کم عقل و ضعیف‌الرأی، از سخنان انکارآمیز کافران مکه علیه موضوع رستاخیز و روز جزا

إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ . یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ

ضمیر در «عَنْهُ» می‌تواند به «قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ» بازگردد. در این صورت «عن»تعلیلیه بوده و جملۀ «یُؤْفَکُ ...»صفت برای «قَوْلٍ» می‌باشد؛ یعنی،«یؤفک بسببه ...».

کلیدواژه‌ها:

ایمان؛ تکذیب؛ حق؛ عقل؛ قیامت؛ کفر؛ معاد؛ وعده

[سوره الذاریات (51): آیه 10]

قُتِلَ اَلْخَرّٰاصُونَ (10)

10

مرگ بر این گمان پردازان [که حقایق را انکار می‌کنند].

1- کافران حق‌ستیز و یاوه‌سرا، مورد نفرین خداوند

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ

2- انکار معاد، متکی بر گمان و فاقد دلیل یقینی

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ

«خرص»به معنای سخنی است که مبتنی بر ظن و گمان و فاقد پایۀ علمی است. از آن‌جایی که قبل و بعد این آیه، در مورد روز جزا است، استفاده می‌شود که موضوع یاوه‌سرایی اینان، مسألۀ انکار معاد بوده است.

3- انکار روز جزا، زایندۀ پلیدیها و تهی‌کنندۀ زندگی انسان از ارزش حیات

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ

نفرین الهی در جایی صورت می‌گیرد که فرد حقیقتاً ارزش حیات را از دست داده و مستحق مرگ شده باشد از این‌که «خراصون»(یاوه‌سرایان منکر معاد) نفرین شده‌اند، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

4- لزوم مبتنی ساختن مبانی عقیدتی، بر بنیان علم و یقین و پرهیز از اتکا به گمان

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ

معنای لغوی«خرص»اتکا به گمان است. از این‌که تکیه بر گمان مورد نکوهش واقع شده استفاده می‌شود که ضد آن (اتکا بر علم) ضروری و بایسته است.

کلیدواژه‌ها:

پلیدی؛ تکذیب؛ حق؛ دروغ؛ ظن؛ قتل؛ قیامت؛ کفر؛ معاد؛ نفرین؛ یقین

[سوره الذاریات (51): آیه 11]

اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ (11)

11

همانان که در گردابی [عمیق از جهل،] غافل مانده‌اند.

1- منکران روز جزا، فرومانده در گرداب جهالت و گرفتار غفلت و بی‌خبری

اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ

«غَمْرَةٍ» به معنای گرداب و«ساهی»به معنای غافل و بی‌خبر است.

2- انسان اسیر شده در گرداب کفر و لجاجت، گرفتار پندارگرایی و غافل از

وعده‌های حق الهی

اَلْخَرّٰاصُونَ . اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ

از ارتباط «خراصون»با «غَمْرَةٍ» و «سٰاهُونَ» مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

3- غفلت از ارزش‌ها، معلول غرق‌شدن در گرداب پندارها و تمنیات نفسانی است.*

اَلْخَرّٰاصُونَ . اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ

از ارتباط «فِی غَمْرَةٍ» با «سٰاهُونَ» ممکن است چنین استفاده شود که انسان، زمانی گرفتار غفلت و حق‌ستیزی می‌شود که دل‌مشغولی‌های دنیا و حفره‌های جاه و مال و شهوت، او را در خود فرو برده باشد.

کلیدواژه‌ها:

تکذیب؛ جهل؛ غفلت؛ قیامت؛ کفر؛ لجاجت؛ وعده؛ هوا پرستی

[سوره الذاریات (51): آیه 12]

یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ اَلدِّینِ (12)

12

[از روی ریشخند] می‌پرسند: روز جزا چه وقت است؟

1- سؤال تمسخرآمیز کافران دربارۀ زمان برپایی روز جزا

یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ

از آیات قبل و بعد، تمسخرآمیز بودن سؤال کافران استفاده می‌شود؛ زیرا آنان اصولاً در مقام فهم حق نبودند و با این پرسش، می‌خواستند راهی دیگر برای انکار معاد و وسیله‌ای برای تمسخر آن پیدا کنند.

2- پندارگرایان دنیا زدۀ غافل، درصدد انکار معاد با تمسخر و استهزا

اَلْخَرّٰاصُونَ . اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ . یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ

از ارتباط «یَسْئَلُونَ ...» با آیات پیشین، استفاده می‌شود که این سؤال نمونه‌ای از غفلت و دنیازدگی آنان است که گاه اصل را انکار می‌کنند و گاه با پرسش از زمان معاد، آن را بعید و غیر علمی می‌نمایانند.

3- قیامت، روز حسابرسی و جزای اعمال

أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ

«دین»به معنای حساب و جزا و «یَوْمُ الدِّینِ» به معنای روز حساب و جزا است.

4- «یَوْمُ الدِّینِ» از نام‌های قیامت

أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استهزاء؛ پاداش؛ تکذیب؛ دنیا؛ سؤال و جواب؛ عمل؛ غفلت؛ قیامت؛ کفر؛ معاد؛ یوم الدین

[سوره الذاریات (51): آیه 13]

یَوْمَ هُمْ عَلَی اَلنّٰارِ یُفْتَنُونَ (13)

13

روزی است که آنان بر آتش [دوزخ] عذاب خواهند شد.

1- قیامت، روز گداخته شدن کافران در آتش دوزخ

یَوْمَ هُمْ عَلَی النّٰارِ یُفْتَنُونَ

«فتنة»در اصل به عمل گداختن طلا و نقره در آتش برای خالص شدن خوب از بد گفته می‌شود. در این‌جا مقصود بیان شدت عذاب کافران است و این‌که آنان چونان طلا و نقره در آتش دوزخ گداخته خواهند شد.

2- اصل اعتقاد به قیامت و جزای عمل دارای اهمیت است؛ نه شناخت زمان آن.

یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ . یَوْمَ هُمْ عَلَی النّٰارِ یُفْتَنُونَ

کافران از زمان وقوع قیامت سؤال کرده‌اند؛ ولی خداوند پاسخ آنان را با یادآوری اصل وقوع قیامت داده و زمانی را معین نکرده است.

3- تفتیدن بر آتش دوزخ، جزای کفر، دروغ‌پردازی و یاوه‌سرایی علیه دین

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ ... یَوْمَ هُمْ عَلَی النّٰارِ یُفْتَنُونَ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ امتحان؛ پاداش؛ تکذیب؛ جهنم؛ دین؛ عمل؛ قیامت؛ کفر؛ کیفر

[سوره الذاریات (51): آیه 14]

ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هٰذَا اَلَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (14)

14

عذاب خود را بچشید. این است آنچه [به استهزا] خواهان شتاب در آن بودید.

1- استهزاکنندگان دین و قیامت، مورد تحقیر و تمسخر در آتش دوزخ

یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ ... ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هٰذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ

امر در «ذُوقُوا» ، برای تهکم و استهزا است.

2- عذاب آتش دوزخ، دستاورد خود کافران و منکران معاد

ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ

اضافۀ «فتنة»به «کم»، بیانگر مطلب یاد شده می‌باشد.

3- کافران، از روی ناباوری خواستار تعجیل در برپایی قیامت

یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ ... هٰذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ

4- منکران معاد، مورد شکنجه روحی و جسمی در قیامت

عَلَی النّٰارِ یُفْتَنُونَ . ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ

تعبیر «یُفْتَنُونَ» ناظر به عذاب بدنی و عبارت‌های «ذُوقُوا» و «کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ» ، دربردارندۀ سرزنش‌هایی است که عذاب روحی کافران را به دنبال دارد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استهزاء؛ تکذیب؛ جهنم؛ دین؛ عجله؛ عذاب؛ قیامت؛ کفر؛ معاد

[سوره الذاریات (51): آیه 15]

إِنَّ اَلْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (15)

15

به یقین، تقواپیشگان در باغ‌ها و [کنار] چشمه‌سارانند.

1- بهشت وعدۀ أکید خداوند به اهل تقوا

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

2- بهشت، دارای باغ‌های پوشیده از درختان و چشمه‌ساران متعدد

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

«جَنّٰاتٍ» (مفرد «جَنّٰاتٍ» ) به باغ پوشیده از درختان گفته می‌شود و «عُیُونٍ» (جمع «عین») به معنای چشمه‌ساران است.

3- تقوا، شرط دستیابی به بهشت

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

4- تقوا، تبلور ایمان و اعتقاد به قیامت

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

از این‌که برای اهل‌ایمان تنها وصف تقوا آورده شده است، روشن می‌شود که تقوا، تبلور ایمان به وحی و اعتقاد به قیامت است.

5- پایبندی به ارزش‌ها و پرهیز از زشتی‌ها و پلیدی‌ها، تنها در گرو اعتقاد به قیامت

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

از تقابل میان «متقین»و «منکران معاد»- که در آیات پیشین مطرح شده است - به دست می‌آید که تقوا در صورتی حاصل می‌شود که فرد، منکر قیامت نباشد؛ زیرا با انکار قیامت پایبندی به ارزش‌ها میسر نخواهد شد.

6- کیفر و پاداش و تشویق و تهدید، دو عامل بهم پیوسته و ضروری، برای هدایت و تربیت انسان

یَوْمَ هُمْ عَلَی النّٰارِ یُفْتَنُونَ ... إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ

خداوند، در کنار تهدید و کیفر کافران، به تشویق و پاداش مؤمنان تقواپیشه پرداخته است.

کلیدواژه‌ها:

انذار؛ ایمان؛ باغ؛ بهشت؛ پاداش؛ پلیدی؛ تربیت؛ تقوا؛ چشمه؛ قیامت؛ کیفر؛ وعده؛ هدایت

[سوره الذاریات (51): آیه 16]

آخِذِینَ مٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُحْسِنِینَ (16)

16

آنچه را پروردگارشان به آنان عطا کرده می‌گیرند، زیرا آنان پیش از این نیکوکار بودند.

1- تقواپیشگان، دریافت‌کنندگان عطایای پروردگار با رغبت و رضا در بهشت

آخِذِینَ مٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ

واژۀ«أخذ»در مورد بهشتیان است و به قرینۀ موضوع می‌رساند که آنان با اشتیاق هدایای الهی را می‌پذیرند؛ برخلاف کافران که در قیامت با ناراحتی و به قهر عذاب الهی را می‌چشند.

2- عطایای خداوند به اهل بهشت، جلوه‌ای از ربوبیت و پروردگاری او

آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ

3- رعایت تقوا و چشم‌پوشی‌ازگناه و لذّت‌های آلودۀ دنیا، درپی‌دارندۀ نعمت‌های سرشار اخروی

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ . آخِذِینَ مٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ

«تقوا»؛ یعنی، خودداری از مشتهیاتی که مورد منع دین قرار گرفته است. تقواپیشگان در برابر داشتن این خصلت، از هدایای پروردگارشان بهره‌مند خواهند بود.

4- پیشینۀ درخشان تقواپیشگان و پایبندی آنان بر نیکی و احسان، مایۀ دستیابی آنان به بهشت و هدایای پروردگار

آخِذِینَ مٰا آتٰاهُمْ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُحْسِنِینَ

5- تقوا، دارای ماهیتی پویا و زاینده اعمال نیک

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُحْسِنِینَ

تقواپیشگان با وصف «مُحْسِنِینَ» توصیف شده‌اند و «محسن» معنایی متعدی و فراگیر نسبت به اعمال فردی و اجتماعی و نیز باورهای دینی است؛ یعنی، تقوا، پرهیزگاری به معنای منفی و رخوت‌آفرین آن نیست؛ بلکه ملازم عمل و سازندگی است.

6- تنها دنیا، سرای عمل و اندوختن توشۀ آخرت است.

کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُحْسِنِینَ

تصریح به «قَبْلَ ذٰلِکَ» ، می‌رساند که متقین، قبل از حضور در صحنۀ قیامت (در زندگی دنیا) توشۀ عمل برگرفته‌اند.

7- «رب»از اسما و صفات خداوند

مٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احسان؛ بهشت؛ تقوا؛ دنیا؛ رب/اسما و صفات؛ عمل؛ گناه؛ نعمت

[سوره الذاریات (51): آیه 17]

کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اَللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ (17)

17

و اندکی از شب را می‌خوابیدند.

1- شب‌زنده‌داری برای عبادت، از ویژگی‌های مهم «مُحْسِنِینَ» است.

کٰانُوا ... مُحْسِنِینَ . کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ

«هجوع»(مصدر «یَهْجَعُونَ» ) به خواب در شب گفته می‌شود.

2- تأثیر مهم عبادت شبانه، در دستیابی به بهشت و نعمت‌های اخروی

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ ... کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ

3- بازداشتن جسم از لذت خواب شبانگاهی به خاطر خداوند، ملاک بارز تقوا

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ ... کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ

4- محسنان تقواپیشه، در بیشتر ساعات شب مشغول عبادت‌اند.

کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ

در این که مراد از «قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ» چیست، دو احتمال است:

الف) مراد این است که: اندکی از ساعات هر شب را می‌خوابند و بیشتر آن را به عبادت و شب‌زنده‌داری می‌پردازند؛ ب) مراد این است که: شب‌های اندکی از ایام سال را می‌خوابند و بیشتر شب‌های آن را به عبادت می‌پردازند. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

5- محسنان، در بیشتر شب‌های سال، اهل‌تهجد و عبادت‌اند.

کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که عبارت «قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ» به معنای شب‌های اندکی از ایام سال باشد؛ نه به معنای اندکی از هر شب.

6- شب هنگام، وقت مناسب و شایسته برای عبادت و راز و نیاز به درگاه الهی

کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ

7- «محمد بن مسلم قال: سمعت أباعبداللّه(ع) ... و سألته عن قول اللّه عزّوجلّ «کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ» قال کان أقلّ اللیالی تفوتهم لایقومون فیها ... ؛ ⁽¹⁾

محمدبن‌مسلم گوید: از امام‌صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ «کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ» پرسیدم، فرمود:

کمترین شبی بر آنان می‌گذشت که از دست آنان برود و موفق به قیام و تهجد نشوند ...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احسان؛ بهشت؛ تقوا؛ تهجد؛ خواب؛ دعا؛ شب؛ عبادت؛ نعمت

[سوره الذاریات (51): آیه 18]

وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ (18)

18

و سحرگاهان [از خدا] طلب آمرزش می‌کردند.

1- طلب آمرزش از خداوند در سحرگاهان، شیوۀ محسنان تقواپیشه

کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ . وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ

2- سحرگاهان، بهترین و مناسب‌ترین زمان برای راز و نیاز با خداوند و طلب آمرزش از او

وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ

3- انسان‌ها، حتی متقین، همواره در معرض لغزش و نیازمند استغفار مداوم

وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ

4- استغفار در سحرگاهان، از عوامل رهیابی به بهشت

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ ... وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ

5- استغفار دارای اهمیت ویژه در میان اعمال عبادی

وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ

از این‌که استغفار اختصاص به ذکر یافته، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

6- «قال أبوعبداللّه(ع) کانوا یستغفرون اللّه فی الوتر سبعین مرّة فی السحر؛ ⁽¹⁾

امام‌صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند «وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» فرمود: آنان در نماز وتر به هنگام سحر، هفتاد بار استغفار می‌کردند.»

کلیدواژه‌ها:

احسان؛ استغفار؛ انسان؛ بهشت؛ تهجد؛ سحر؛ نماز

[سوره الذاریات (51): آیه 19]

وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ اَلْمَحْرُومِ (19)

19

و در اموالشان برای سائل و محروم حقّی بود.

1- بخشی از اموال محسنان تقواپیشه، اختصاص به سائلان و محرومان دارد.

وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ

2- اهل تقوا و احسان، همراه با تهجد و

عبادت، دارای خدمات اجتماعی و انفاق مالی‌اند.

کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ ... وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ

3- نیازمندان سائل و محرومان، دارای حق در مال ثروتمندان جامعه

وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ

4- اهتمام دین به مسائل اجتماعی و رفع خلأهای اقتصادی جامعه، همپای تعالی بخشیدن به معنویات و پرداختن به مسائل فردی

وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ . وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ

5- لزوم توجه به محرومان عفیف و ناشناختۀ جامعه و اکتفا نکردن به انفاق بر سائلان و درخواست کنندگان

وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ

از مقابلۀ «محروم» با «سائل»، استفاده می‌شود که در جامعه برخی از نیازمندان، روی سؤال ندارند و در نتیجه ناشناخته می‌مانند. اهل‌تقوا از این گروه غافل نیستند.

6- انفاق به سائلان و محرومان، از عوامل دستیابی به بهشت و نعمت‌های آن

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ ... وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ

7- تقدم رسیدگی به حال سائلان و رفع محرومیت از آنان، بر دیگر محرومان جامعه

وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که تقدم سائلان بر محرومان، ممکن است به این خاطر باشد که سائلان، آبروی خود را در کف نهاده و به پرسش می‌پردازند و این کار معمولاً از سر استیصال و درماندگی انجام می‌گیرد. ازاین‌رو لازم است در انفاق و امداد، آنان را در اولویت قرار داد.

8- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قوله عزّوجلّ:

«لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ» قال: المحروم المحارَف الذی قد حرم کدّ یده فی الشراء و البیع؛ ⁽¹⁾

از امام‌صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ: «لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ» روایت شده که فرمود: محروم، شخص بد اقبالی است که از تلاش خود در خرید و فروش بی‌بهره است [و گویا راه روزی به روی او بسته شده]».

9- «عن أبی‌جعفر و أبی‌عبداللّه(ع) أنّهما قالا: المحروم الرجل الذی لیس بعقله بأس و لم‌یُبْسط له فی الرزق و هو محارَف؛

از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند: «لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ» روایت شده که فرمودند: محروم کسی است که عقل او مشکلی ندارد؛ ولی روزی وی توسعه نیافته است و [تنگ‌روزی] و بداقبال می‌باشد.»

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احسان؛ اقتصاد؛ انفاق؛ بهشت؛ تقوا؛ تهجد؛ جامعه؛ حقوق؛ دین؛ عبادت؛ عفت؛ فقر؛ مال؛ نعمت

[سوره الذاریات (51): آیه 20]

وَ فِی اَلْأَرْضِ آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ (20)

20

و در زمین برای اهل یقین نشانه‌هایی [از قدرت خدا] است.

1- وجود نشانه‌های فراوان و مهم الهی در زمین برای اهل یقین ⁽¹⁾

وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ

جمع و نکره آمدن «آیٰاتٌ» ، دلالت بر فراوانی و عظمت آن دارد.

2- حق‌باوران اهل یقین، توانا بر درک پیام‌های بایستۀ آیات الهی در زمین

وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ

3- مطالعۀ مظاهر طبیعت در زمین، از راه‌های تحکیم مبانی توحید و خداشناسی

وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ

برداشت یاد شده در صورتی است که«موقنین»نظر به کسانی داشته باشد که بالفعل، دارای یقین به خدا و توحیداند. در نتیجه مطالعۀ آیات تکوینی خداوند در زمین، وسیله‌ای برای تحکیم پایه‌های معرفت و یقین آنان خواهد بود.

4- حقانیت معاد، دارای نشانه‌هایی در زمین و پهنۀ طبیعت *

وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ

با توجه به ارتباط این آیه با آیات پیشین - که در رابطه با معاد و حیات اخروی بود - احتمال می‌رود که کلمۀ «آیٰاتٌ» ، اشاره به نشانه‌های امکان معاد و حقانیت آن داشته باشد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ توحید؛ حق؛ زمین؛ طبیعت؛ معاد؛ یقین

[سوره الذاریات (51): آیه 21]

وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ (21)

21

و نیز در خود شما؛ پس چرا [به چشم بصیرت] نمی‌نگرید؟

1- وجود انسان و شگفتی‌های نهفته در آن، نشانه‌هایی ازخداوند برای حق‌جویان

وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ ... وَ فِی أَنْفُسِکُمْ

2- آیات الهی در وجود انسان، دارای

اهمیتی ویژه و شایان مطالعۀ عمیق

وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ ... وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

از اختصاص به ذکر یافتن «أَنْفُسِکُمْ» در قبال همۀ مظاهر هستی، اهمیت آن و از تعبیر «أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ» لزوم مطالعۀ ژرف برداشت می‌شود.

3- روحیۀ ناباوری و سطحی نگری، مانع رهجویی انسان به شناخت آیات الهی

آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ ... أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

تصریح به «موقنین»و توبیخ کافران با عبارت «أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ» ، می‌رساند که مشکل اصلی آنان - که آیات الهی را در زمین و وجود انسان، نمی‌بینند و یا پیام آن را درک نمی‌کنند - سست‌اندیشی، ناباوری و سطحی‌نگری است.

4- توبیخ حق‌ناباوران، به خاطر نیندیشیدن به ژرفای مظاهر هستی و اکتفا به نگاهی سطحی

وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ ... وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

توبیخ، از تعبیر «أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ» استفاده می‌شود و با توجه به این‌که مادۀ «تُبْصِرُونَ» به معنای نگاه همراه با تحقیق و تأمل است، استفاده می‌شود که مشکل کافران، سطحی‌نگری است.

5- مطالعه در وجود انسان و شگفتی‌های آن، از راه‌های تحکیم مبانی توحیدی و خداشناسی

وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ ... وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

6- «عن الصادق(ع): یعنی أنّه خلقک سمیعاً بصیراً تغضب و ترضی و تجوع و تشبع و ذلک کلّه من آیات اللّه تعالی؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) [دربارۀ سخن خداوند: «وَ فِی أَنْفُسِکُمْ» ] روایت شده است: یعنی، خداوند تو را شنوا و بینا آفرید؛ خشمگین می‌شوی، راضی می‌گردی، گرسنگی و سیری داری، اینها همه از آیات خدای تعالی است».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ انسان؛ توحید؛ حق؛ دین؛ شناخت؛ ملامت

[سوره الذاریات (51): آیه 22]

وَ فِی اَلسَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ (22)

22

و رزق شما و آنچه به شما وعده داده می‌شود، تنها در عالم بالاست.

1- آسمان ذخیره‌دار روزی خلق درزمین

وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ

2- وجود روزی زمینیان در بلندای آسمان، از آیات الهی و مایۀ بینش

آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ ... أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ . وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ

3- نقش اساسی باران، آفتاب و هوا، در فراهم آمدن روزی آدمیان *

وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ

از آن‌جایی که باران، آفتاب و هوا از طرف بالا مشرف بر زمین‌اند و نقش اساسی در پیدایش غذای آدمیان دارند، تعبیر «وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ» آمده است.

4- تقدیر روزی آدمیان در آسمان و عالم بالا *

وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که تعبیر «فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ» به قرینۀ برخی آیات دیگر - که تقدیر امور زمین از سوی آسمان دانسته شده - به معنای تقدیر روزی مردم در آسمان باشد.

5- بهشت موعود الهی، در آسمان قرار دارد.*

وَ فِی السَّمٰاءِ ... وَ مٰا تُوعَدُونَ

با توجه به این‌که عمده‌ترین وعدۀ خداوند به آدمیان بهشت است، بسیاری از مفسران «مٰا تُوعَدُونَ» را به معنای بهشت گرفته‌اند.

6- تحقق وعده‌های الهی به نزول رحمت یا عذاب، از سمت آسمان

فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ

برداشت یاد شده بنابراین است که مراد از «مٰا تُوعَدُونَ» ، همۀ وعد و وعیدهای الهی باشد و نه خصوص بهشت.

7- تدبیر، تقدیر و قدرت الهی در تأمین روزی زمینیان از آسمان، نشانۀ قدرت او بر تحقق وعده‌های خویش *

وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ

با توجه به این‌که در آیات پیشین سخن از تحقق رستاخیز و وجود دوزخ و بهشت بود؛ ممکن است این آیه درصدد رفع شبهه انسان در قدرت خدا باشد. ازاین‌رو عبارت «وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ» به عنوان نمودی از قدرت خداوند یاد شده است.

8- «عن النبیّ(ص) فی قوله «وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ» قال: المطر؛

از پیامبراکرم(ص) دربارۀ سخن خداوند «وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ ...» روایت شده که فرمود: مراد باران است».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ باران؛ بصیرت؛ بهشت؛ خورشید؛ رحمت؛ رزق؛ عذاب؛ وعده

[سوره الذاریات (51): آیه 23]

فَوَ رَبِّ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ (23)

23

پس سوگند به خداوندگار آسمان و زمین که این حقّ است، همان گونه که سخن گفتن شما [حقّ] است.

1- سوگند خداوند، بر حقانیت و تخلف‌ناپذیری وعده‌های خویش ⁽¹⁾

وَ مٰا تُوعَدُونَ . فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ

در این‌که مرجع ضمیر در «إِنَّهُ» چیست، چند احتمال داده شده است. از جملۀ آنها این است که ضمیر به «مٰا تُوعَدُونَ» (در آیۀ قبل) بازمی‌گردد. برداشت یاد شده براساس این احتمال است.

2- تضمین قطعی، روزی خلق از سوی خداوند *

وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ ... فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ

ضمیر «إِنَّهُ» می‌تواند به روزی آدمیان بازگردد که در «فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ» بیان شده است. در این صورت پیام آیۀ شریفه این است که فکر روزی، شما را از تحقیق و اندیشه در آیات الهی باز ندارد؛ زیرا خداوند روزی شما را تضمین کرده است.

3- آسمان و زمین، تحت ربوبیت الهی و تدبیر یگانه آن، شایان تأمل و درس‌آموزی

فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

اهمیت ربوبیت الهی نسبت به آسمان و زمین، از آن جهت می‌باشد که مورد قسم قرار گرفته است.

4- ربوبیت یگانه و توانمندانه خداوند بر نظام هستی، خود گواه تحقق‌پذیری وعده‌های او است.

وَ مٰا تُوعَدُونَ . فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ

از ارتباط میان حقانیتِ وعده‌های خداوند و سوگند به ربوبیت او، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

5- تأمین روزی زمینیان از آسمان، نمودی از ربوبیت یگانه خداوند بر هستی

وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ ... فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

از ارتباط میان این آیه با آیۀ قبل (و فی السّماء رزقکم) مطلب مزبور استفاده می‌شود.

6- نظام هستی، در مسیر کمال و تعالی

فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

در واژۀ «رَبِّ» ، پیش بردن به سوی کمال و رفع نقایص، نهفته است. (مفردات راغب)

7- حقانیت وعده‌های الهی مانند قدرت آدمیان بر نطق، روشن و انکارناپذیر است.

وَ مٰا تُوعَدُونَ ... إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ

بنابراین‌که ضمیر «إِنَّهُ» به «مٰا تُوعَدُونَ» بازگردد، تمثیل آیۀ شریفه در جهت بیان این معنا است که تحقق وعده‌های الهی، همان‌قدر روشن است که سخن گفتن آدمیان و قدرت ایشان بر نطق واضح می‌باشد.

8- پرهیز شعورمندان از کلام دروغین، دلیل راه نداشتن باطل در حریم وعده‌های خداوند (آفریدگار شعور)*

إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ

تعبیر «مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ» ممکن است در بیان این معنا آمده باشد که اگر انسان شعورمند، از باطل گریزان است و ارزش را در حقیقت می‌بیند؛ پس چگونه ممکن است که سخن پروردگار آدمیان و خالق نطق (شعور)، بی‌حقیقت و وعده‌اش تحقق‌ناپذیر باشد.

9- نطق و شعورمندی انسان، نشانه‌ای از آیات حق الهی *

وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ ... إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ

از ارتباط میان «إِنَّهُ لَحَقٌّ» با «تَنْطِقُونَ» ، ممکن است مطلب یاد شده استفاده شود.

10- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ انسان؛ توحید؛ جهان؛ دروغ؛ رازق/اسما و صفات؛ راستگویی؛ رب/اسما و صفات؛ رزق؛ زمین؛ سخن؛ شعور؛ عبرت؛ قرآن؛ قسم؛ مثلهای قرآن؛ وعده

[سوره الذاریات (51): آیه 24]

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ اَلْمُکْرَمِینَ (24)

24

آیا داستان مهمانان گرامی ابراهیم به تو رسیده است؟

1- سرگذشت ابراهیم(ع) و میهمانان گرامی او، شایان شنیدن و درس‌آموزی

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

2- لزوم استفاده از شیوه‌های مختلف تمثیلی و داستانی، برای تفهیم حقایق به مردمان

إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ . هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که خداوند در آیۀ قبل، از تمثیل و در این آیه از بیان سرگذشت میهمانان گرامی ابراهیم(ع) در جهت حقانیت وعده‌های خویش بهره جسته است.

3- اکرام و اجلال ابراهیم(ع) نسبت به میهمانان خویش

ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

محتمل است واژۀ«مکرمین»(اسم مفعول) بیانگر این معنا باشد که ابراهیم(ع)، نسبت به آنان اکرام کرده بود؛ نه این‌که با صرف‌نظر از عمل ابراهیم(ع) آیۀ شریفه در مقام بیان مقام و جلالت میهمانان وی باشد.

4- اجلال و گرامی داشت میهمانان، خصلتی پسندیده و پیامبرگونه

حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

5- ملائکه، موجوداتی گرامی و ارزشمند

ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

برداشت یاد شده، بدان احتمال است که «الْمُکْرَمِینَ» وصفی باشد که ملائکه آن را بالذات داشته‌اند.

6- تجسم ملائکه به صورت انسان، برای ابراهیم(ع)

ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ احترام؛ تبلیغ؛ عبرت؛ قصه در قرآن؛ مثلهای قرآن؛ ملائکه؛ مهمانی

[سوره الذاریات (51): آیه 25]

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ (25)

25

آن‌گاه که بر او وارد شدند و سلام گفتند. گفت: سلام [بر شما]، مردمی ناشناخته‌اید!

1- ورود میهمانان ابراهیم(ع) (فرشتگان) بر آن حضرت، با تحیت و سلام

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً

2- ارزش مبادرت به سلام، هنگام ورود بر دیگران

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً

خداوند، ابتدا وصف «مکرم» را برای میهمانان ابراهیم(ع) آورده و سپس نخستین عمل آن میهمانان شریف (سلام به هنگام ورود) را یاد کرده است.

3- سنت تحیت و سلام، دارای دیرینه در تاریخ پیامبران

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً

4- گفت‌وگوی مستقیم و رودرروی فرشتگان با ابراهیم(ع)

فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ

5- لزوم پاسخ گفتن به سلام دیگران، پیش از هر سخن دیگر

فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ

6- پاسخ ابراهیم(ع) به سلام میهمانان خویش، قبل از هر سخن دیگر

فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ

7- تحیت و سلام ابراهیم(ع)، بهتر و افزون‌تر از تحیت و سلام فرشتگان وارد بر آن حضرت

فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ

برداشت یاد شده با توجّه به این نکته است که تحیت فرشتگان، جمله فعلیه و مفید حدوث است؛ زیرا «سَلاٰماً» به تقدیر «نسلم سلاما»می‌باشد. اما تحیت ابراهیم(ع)، جملۀ اسمیه و مفید ثبوت است؛ زیرا به تقدیر «سلام علیکم»است.

8- پاسخ تحیت دیگران به تحیتی بهتر و افزون‌تر، پیروی از پیامبران و تأدب به آداب آنان است.

فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ

9- میهمانان وارد شده بر ابراهیم(ع)، مردانی ناشناس برای آن حضرت

قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

«منکر» نقطه مقابل «معروف»(شناخته شده) است؛ یعنی، «هم قوم منکرون له» (آنان برای او (ابراهیم(ع)) گروهی ناشناخته بودند).

10- لزوم پاسخ دادن به تحیت دیگران، هرچند ناشناس باشند.

قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

11- محدودیت قلمرو علم ابراهیم(ع)

قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

از این‌که ابراهیم(ع) میهمانان خویش را نشناخت، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اطاعت؛ انبیاء؛ تحیت؛ حُکم؛ سخن؛ قصه در قرآن؛ معاشرت؛ ملائکه؛ مهمانی

[سوره الذاریات (51): آیه 26]

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ (26)

26

پس پنهانی به سوی خانواده‌اش رفت، آن‌گاه گوساله‌ای فربه [و بریان] آورد.

1- اقدام بی‌درنگ و نهانی ابراهیم(ع) در تهیۀ غذا، برای میهمانان گرامی خویش

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

از «فاء» در «فَرٰاغَ» تسریع استفاده می‌شود. مادۀ «راغ»نیز بیانگر اقدام پنهانی و غیرعلنی است.

2- تجسم ملائکه به صورت انسان برای ابراهیم(ع)

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ ... فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

اقدام ابراهیم(ع) برای تهیۀ غذا و آوردن گوسالۀ بریان شده، بیانگر مطلب یاد شده است.

3- مراجعۀ ابراهیم(ع) به همسر خود، برای تهیۀ غذای میهمانان

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

4- نقش زنان در آماده ساختن و طبخ غذا، در عصر ابراهیم(ع) *

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

از این‌که ابراهیم(ع) برای تهیۀ غذای میهمانان به همسرش مراجعه کرده، استفاده می‌شود که همسر آن حضرت آماده‌سازی غذا را برعهده داشته است.

5- محل سکونت همسر ابراهیم(ع) مجزا از محیط پذیرایی میهمانان *

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ

حرکت مخفیانۀ ابراهیم(ع) به سوی اهل، در جایی فرض می‌شود که محیط خانواده آن حضرت در معرض دید میهمانان نبود.

6- پذیرایی کامل ابراهیم(ع) از میهمانان خود، در عین ناشناس بودن آنان برای آن حضرت

قَوْمٌ مُنْکَرُونَ . فَرٰاغَ ... فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

«عجل سمین»(گوسالۀ چاق)، نشان می‌دهد که به هر حال ابراهیم(ع)، درصدد پذیرایی مفصل از میهمانان ناشناس خویش بود.

7- پذیرایی ابراهیم(ع) از میهمانان خویش، با گوساله‌ای فربه و بریان

فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

8- سخاوت و میهمان نوازی ابراهیم(ع) و همسرش

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

9- لزوم پذیرایی شایسته، از میهمان

فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

نقل سرگذشت ابراهیم(ع)، در حقیقت درسی شایستۀ پیروی است.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ چاقی و لاغری؛ خانواده؛ زن؛ ساره؛ سخاوت؛ سکونت؛ قصه در قرآن؛ گوساله؛ ملائکه؛ مهمانی

[سوره الذاریات (51): آیه 27]

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ (27)

27

و آن را نزدیکشان برد و گفت: بفرمایید بخورید.

1- تقاضای ابراهیم(ع) از میهمانان، برای خوردن غذا همراه با نهادن آن در دسترس آنان

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ

2- پذیرایی شخص ابراهیم(ع)، از میهمانان خویش

فَرٰاغَ ... فَجٰاءَ بِعِجْلٍ ... فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ

اسناد افعال ذکر شده در آیات به شخص ابراهیم(ع)، بیانگر مطلب یاد شده است.

3- در دسترس قرار دادن غذا و تقاضا از میهمانان برای تناول آن، کاری پسندیده و از آداب میهمان نوازی است.

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ

4- مباشرت میزبان در پذیرایی از میهمانان - هر چند او در اوج موقعیت اجتماعی و معنوی قرار داشته باشد - عملی شایسته و از آداب مهمان‌نوازی است.

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ خوردن؛ عمل؛ قصه در قرآن؛ مهمانی

[سوره الذاریات (51): آیه 28]

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ (28)

28

پس [چون دید نمی‌خورند،] در دل خود ترسی از آنان احساس کرد. گفتند: نترس و او را به پسربچه‌ای دانا مژده دادند.

1- میهمانان ابراهیم(ع)، از خوردن غذا خودداری کردند.

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً

«فاء» در «فَأَوْجَسَ» فصیحه و نشانگر این است که جمله‌ای پیش از آن حذف شده است. تقدیر آن چنین می‌باشد:

«فلم یأکلوا فأوجس منهم خیفة».

2- خودداری میهمانان از خوردن غذا، مایۀ بیم و نگرانی ابراهیم(ع)

قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ . فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً

«أوجس» معادل دو فعل «أحس و أضمر»می‌باشد و تنوین «خِیفَةً» برای تنویع است؛ یعنی، ابراهیم(ع) در درون خویش از آنان احساس نوعی ترس کرد.

3- امتناع میهمان از خوردن غذای صاحب‌خانه، امری منفی و نگران‌کننده در فرهنگ مردم عصر ابراهیم(ع)*

قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ . فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً

نگران شدن ابراهیم(ع)، نشانگر این است که از نظر مردم عصر آن حضرت، نخوردن غذا به منزلۀ تهدید به حساب می‌آمده است.

4- عدم منافات ترس از چیزهای هراسناک، با مقام نبوت *

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ

5- اقدام میهمانان ابراهیم(ع)، به رفع نگرانی از آن حضرت با معرفی خویش

قٰالُوا لاٰ تَخَفْ

از مطالب بعد، استفاده می‌شود که میهمانان بعد از گفتن «لاٰ تَخَفْ» ، خود را به ابراهیم(ع) معرفی کردند و نگرانی آن حضرت را برطرف نمودند؛ و گرنه صرف گفتن «لاٰ تَخَفْ» نگرانی را نمی‌زداید.

6- ملائکه، بی‌نیاز از خوردن غذا، حتی در صورت تجسم به شکل بشر

قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ ... قٰالُوا لاٰ تَخَفْ

از آیۀ شریفه استفاده می‌شود که ملائکه سرانجام از غذای ابراهیم(ع) نخوردند، هر چند شکل بشری یافته بودند.

7- بشارت میهمانان ابراهیم(ع)، به آن حضرت در مورد اعطای پسری دانا به ایشان

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

8- ابراهیم(ع) در اشتیاق داشتن فرزند

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ

9- دانش، از ارزش‌های مهم انسان

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

10- پسر بشارت داده شده به ابراهیم(ع)، دارای عظمت و مقامی والا

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

11- داشتن فرزند دانا و دانشمند، از نعمت‌های الهی و شایستۀ بشارت و شادمانی

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

برداشت یاد شده، به‌خاطر این نکته است که واژۀ«بشارت»در جایی به‌کار می‌رود که خیر و نعمت باشد.

12- ابراهیم(ع)، برخوردار از عنایت ویژۀ الهی و بقای نسل او مورد توجه خداوند

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

13- ابراهیم(ع)، به فرزنددار شدن و بقای نسل خود علاقه‌مند بود.

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

واژۀ «بشارت»، در جایی به کار می‌رود که مورد علاقه و مایۀ سرور باشد.

14- اسحاق(ع)، شخصیتی دانا و دانشمند

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

مقصود از «غلام علیم»- طبق گفتۀ مفسران - اسحاق(ع) است.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اسحاق(ع)؛ بشارت؛ پسر؛ تس؛ سرور؛ علم؛ عمل؛ فرزند؛ قصه در قرآن؛ ملائکه؛ مهمانی؛ نبوت؛ نعمت

[سوره الذاریات (51): آیه 29]

فَأَقْبَلَتِ اِمْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ (29)

29

پس زنش فریاد کنان روی آورد و به صورت خود زد و گفت: [چگونه فرزند بیاورم با این‌که] پیر زنی نازا هستم؟

1- حضور همسر ابراهیم(ع)، در جمع آن حضرت و میهمانان ایشان

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ ... وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ

2- فریاد همسر ابراهیم(ع) و سیلی زدن وی به صورت خویش، با شنیدن بشارت اعطای فرزند به ایشان

فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ

«صَرَّةٍ» به معنای فریاد و «صک»به معنای ضربۀ شدید است.

«صکت وجهها»؛ یعنی، سیلی سختی به صورت خویش نواخت.

3- هیجان، تعجب و ناباوری شدید همسر ابراهیم، از باروری پس از پیری و عمری نازایی

فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ

4- همسر ابراهیم، فردی کهنسال و نازا به هنگام بشارت فرزنددار شدنش

فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ ... وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ

5- «عن الصّادق(ع) فی قوله تعالی:

«فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ» ... فی جماعة؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند «فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ» روایت شده است: یعنی آنگاه همسر ابراهیم(ع) در بین جماعتی جلو آمد».

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ بارداری؛ بشارت؛ پیری؛ تعجب؛ ساره؛ صورت؛ قصه در قرآن

[سوره الذاریات (51): آیه 30]

قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ إِنَّهُ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْعَلِیمُ (30)

30

گفتند: پروردگار تو چنین گفته است. قطعاً او خود حکیم و داناست.

1- اطمینان‌بخشی فرشتگان به همسر ابراهیم(ع)، در مورد خدایی بودن پیام و بشارتشان (فرزنددار شدن او)

قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ

2- هم‌سخن شدن همسر ابراهیم(ع) با فرشتگان بشارت‌دهنده

قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ . قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ

3- قوانین مادی عالم طبیعت، مقهور ارادۀ خداوند

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ ... وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ . قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ

تعبیر «کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ» ، می‌رساند که پیری و نازایی مانع ارادۀ الهی نیست؛ بلکه ارادۀ او نافذ بر همۀ عوامل هستی است.

4- توجه به ربوبیت الهی بر وجود انسان، زداینده هر شگفتی دربارۀ قدرت او

قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ

آوردن وصف «رَبُّکِ» ، دربردارندۀ نوعی استدلال بر قدرت خدا می‌باشد؛ یعنی، آن که وجود تو را پروریده، قادر است که پیرزنی نازا را نیز بارور کند.

5- خداوند، دارای علم گسترده است.

إِنَّهُ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ

6- اعطای فرزند به همسر پیر و عقیم ابراهیم(ع)، متکی بر حکمت و علم الهی بود.

وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ . قٰالُوا کَذٰلِکَ ... إِنَّهُ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ

تصریح به علم و حکمت الهی، در پی نوید به اعطای فرزند، بیانگر مطلب مزبور است.

7- معجزات الهی، متکی به علم و حکمت گستردۀ او

وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ . قٰالُوا کَذٰلِکَ ... إِنَّهُ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ

برداشت یاد شده با توجّه به این نکته است که باروری پیرزنی فرتوت و نازا، طبق عوامل طبیعی صورت نمی‌گیرد و آن‌گونه که به همسر ابراهیم(ع) بشارت داده شد، قطعاً امری اعجازی بوده است و این اعجاز بی‌دلیل نمی‌باشد؛ بلکه نشأت یافته از علم و حکمت الهی است.

8- همسر ابراهیم(ع)، دارای شخصیتی والا و ارجمند در پیشگاه خداوند

قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ . قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ

برداشت یاد شده، به خاطر این نکته است که همسر ابراهیم(ع)، با فرشتگان هم سخن شده و نیز دربارۀ او تعبیر «رَبُّکِ» (پروردگار تو) به‌کار رفته است.

9- امکان فرزنددار شدن زن کهنسال و نازا، در پرتو لطف و عنایت الهی

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ ... قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ . قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ

10-«رب»، «حکیم»و «علیم» از اسما و صفات خداوند

قٰالَ رَبُّکِ ... الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ بارداری؛ بشارت؛ پیری؛ تعجب؛ حکیم/اسما و صفات؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ ساره؛ سخن؛طبیعت؛ علیم/اسما و صفات؛ فرزند؛ قصه در قرآن؛ معجزه؛ ملائکه

[سوره الذاریات (51): آیه 31]

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا اَلْمُرْسَلُونَ (31)

31

[ابراهیم] گفت: پس ای فرستادگان، کار مهمّ شما چیست؟

1- پرسش ابراهیم(ع)، دربارۀ رسالت و مأموریت میهمانان خویش (فرشتگان)

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

«خطب»به شأن و امری گفته می‌شود که شخص در پی آن است. سؤال ابراهیم(ع) از مأموریتی بود که فرشتگان، می‌خواستند آن را به اجرا درآورند.

2- پی بردن ابراهیم(ع) به منحصر نبودن مأموریت فرشتگان در بشارت اعطای فرزند به ایشان

وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ ... قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که در آیۀ شریفه سخنی از وجود رسالتی افزون بر بشارت فرزند به میان نیامده است و فرشتگان خود آن را آشکار نکرده‌اند؛ اما ابراهیم(ع) به این نکته پی برده و رسالت اصلی فرشتگان را جویا شده است.

3- عدم تلازم میان نبوت و علم به همۀ امور هستی، حتی امور خارج از قلمرو هدایت خلق

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

پرسش‌های ابراهیم(ع) در این آیات، نشانگر آن است که آن حضرت از علم مطلق برخوردار نبوده است.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ انبیاء؛ بشارت؛ جهان؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ علم؛ فرزند؛ قصه در قرآن؛ مهمانی

[سوره الذاریات (51): آیه 32]

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ (32)

32

گفتند: ما به سوی مردمی گنهکار فرستاده شده‌ایم،

1- توضیح فرشتگان به ابراهیم(ع)، دربارۀ مأموریت خود به سوی قومی مجرم

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

2- حضور فرشتگان به محضر ابراهیم(ع)، قبل از ایفای مأموریت خود در نابودی قوم لوط

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ . قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

مفسران این مأموریت را - به قرینۀ «لِنُرْسِلَ» - بعد از حضور یافتن ملائکه در منزل ابراهیم(ع) دانسته‌اند. البته آیات مربوط به قوم‌لوط در سورۀ هود مؤید همین معنا است.

3- قوم لوط، مردمی مجرم و مستحق کیفر

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

مراد از «قَوْمٍ مُجْرِمِینَ» - که فرشتگان مأمور شدند تا کیفرشان دهند - قوم لوط است.

4- جامعۀ مجرم، در معرض انتقام الهی و نابودی

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

بیان هشدار دهنده و هدایت قرآنی، با ذکر رسالت فرشتگان به سوی مجرمان، پیامدار معنای یاد شده است.

5- تحقق ارادۀ الهی در نظام جهان، از طریق عوامل و وسایط

إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که خداوند در تحقق ارادۀ خویش بی‌نیاز از فرشتگان است؛ اما برای مجازات قوم لوط، فرشتگان را گسیل داشته است.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ انتقام؛ سخن؛ عذاب؛ قصه در قرآن؛ قوم لوط؛ کیفر؛ گناه؛ ملائکه؛ مهمانی

[سوره الذاریات (51): آیه 33]

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ (33)

33

تا سنگ‌هایی از گِل بر آنان فروفرستیم،

1- مأموریت فرشتگان، فرو ریختن سنگپاره‌ها بر سر قوم جرم پیشۀ لوط

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً

2- عذاب قوم لوط، به وسیله سنگ‌هایی از گِل

حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ

3- فرشتگان، مجریان ارادۀ الهی در تحولات تاریخ

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ

4- عوامل طبیعت، مقهور ارادۀ الهی است.

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ

با این‌که سنگ و خاک بر زمین نشسته و معمولاً آنچه از آسمان می‌بارد باران است - و نه تکه‌های سنگ - اما خداوند با این آیات فهمانده که برای او ریختن سنگ از آسمان، همانند ریختن قطره‌های باران، آسان است.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ تاریخ؛ تسخیر؛ سنگ؛ عذاب؛ قوم لوط؛ گُل؛ ملائکه؛ مهمانی

[سوره الذاریات (51): آیه 34]

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ (34)

34

که نزد پروردگارت برای [نابودی] مُسرفان نشان‌گذاری شده است.

1- سنگپاره‌های فروریخته بر قوم‌لوط، سنگپاره‌هایی دارای علامت و نشانه‌هایی مخصوص

حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ . مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ

«مُسَوَّمَةً» ، مشتق از «سومة»(علامت) و به معنای نشاندار است.

2- اسرافگران متجاوز از قانون الهی، دارای مجازات‌هایی از پیش تعیین شده در نزد خداوند

حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ . مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ

3- اسراف (تجاوز از قانون الهی و زیاده روی در گناه)، بارزترین جرم قوم لوط بود.

أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ ... لِلْمُسْرِفِینَ

تعبیر «مسرف»در این آیه، به معنای تجاوز از قانون است که بر قوم مجرم لوط، منطبق شده است.

4- برنامۀ الهی در کیفر مجرمان و متجاوزان، کاملاً دقیق و حساب شده است.

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ

تعبیر «مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ» و علامت‌دار بودن سنگ‌ها، حاکی از وجود دقت و حسابگری در نظام کیفری خداوند برای متجاوزان است.

5- کیفر تجاوزگران، در راستای ربوبیت الهی و هموار ساختن راه رشد برای بندگان است.

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ

تعبیر «عِنْدَ رَبِّکَ» ، ممکن است اشاره به این جهت داشته باشد که مقام پروردگاری و تربیت خلق و رشد انسان‌ها، مقتضی آن است که موانع تکامل و رشد از میان برداشته شود.

6- اسراف و زیاده‌روی در گناه، عامل نزول عذاب هلاکت‌بار الهی

حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ ... لِلْمُسْرِفِینَ

وصف «مسرفین»، مشعر به علیت است.

7- «رب»از اسما و صفات خداوند

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ

کلیدواژه‌ها:

اسراف؛ اعتدال؛ تاریخ؛ رب/اسما و صفات؛ عذاب؛ قوم لوط؛ کیفر؛ گناه

[سوره الذاریات (51): آیه 35]

فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (35)

35

پس مؤمنانی را که در آن [سرزمین] بودند بیرون بردیم.

1- خارج گشتن مؤمنان به فرمان الهی از میان قوم لوط، قبل از نزول عذاب

فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

2- ایمان، مایۀ مصونیت انسان، از عذاب هلاکت‌بار جامعۀ مجرم و اسراف‌گر

فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

3- جدا شدن مؤمنان از صف مجرمان و مسرفان پیش از نزول عذاب، نمودی از قانون‌مندی نظام کیفری خداوند

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ ... فَأَخْرَجْنٰا ... مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

ممکن است «أخرجنا...»، نمودی از «مُسَوَّمَةً» و مصداقی برای آن باشد.

4- لوط(ع)، دارای طرفدارانی مؤمن، به‌رغم کفر فراگیر جامعۀ وی

فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

5- خداوند، خود متکفل حمایت از مؤمنان است.

فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

با توجه به این‌که فرشتگان عذاب، مأموریت خود را در نزول عذاب با فعل مجهول بیان داشته‌اند(إنّا ارسلنا)؛ ولی خداوند در این آیه نجات مؤمنان را به خود نسبت داده است. این تفاوت می‌تواند در جهت توجه دادن مؤمنان به حمایت ویژۀ الهی از ایشان باشد.

کلیدواژه‌ها:

اسراف؛ ایمان؛ تاریخ؛ عذاب؛ قوم لوط؛ کیفر؛ گناه؛ لوط(ع)

[سوره الذاریات (51): آیه 36]

فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ (36)

36

ولی در آن‌جا جز یک خانه از فرمانبران نیافتیم.

1- وجود تنها یک خانوادۀ مؤمن، در میان قوم‌لوط

فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ

2- تسلیم در برابر خداوند، روح ادیان آسمانی

فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ

از اطلاق «مسلم»بر ایمان‌آورندگان به لوط(ع)، استفاده می‌شود که تنها بر امت پیامبراکرم(ص) «مسلم»اطلاق نشده؛ بلکه این عنوان از آنِ تمامی پیروان ادیان آسمانی بوده است.

3- مقاومت شدید و یکپارچۀ جامعۀ لوط(ع)، در برابر آن حضرت و رسالت او

فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ

4- «عن أبی‌جعفر(ع) انّ رسول‌اللّه سأل جبرئیل کیف کان مَهْلَک قوم لوط؟ فقال إنّ قوم لوط ... لمّا عتوا عن أمره بعث إلیهم ملائکة لیُخْرِجوا من کان فی قریتهم من المؤمنین فما وجدوا فیها غیر بیت من المسلمین ... فلمّا انتصف اللیل سا ار لوط ببَناتِه ... ؛ ⁽¹⁾

از امام‌باقر(ع) روایت شده که رسول‌خدا(ص) از جبرئیل دربارۀ نحوۀ هلاکت قوم لوط سؤال نمود، قوم‌لوط ... چون از امر پروردگار سرپیچی نمودند، خداوند فرشتگانی را به سوی آنان فرستاد تا هر کس را که در قریۀ آنان از مؤمنان است خارج کنند. فرشتگان در آن قریه غیر از یک خانواده را - که اهل‌ایمان و تسلیم بودند - نیافتند ... چون شب به نیمه رسید، لوط دختران خود را برداشت و از شهر خارج گشت ...».

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ اسلام؛ تاریخ؛ تسلیم؛ خانه؛ دین؛ عذاب؛ قصه در قرآن؛ قوم لوط؛ لجاجت؛ لوط(ع)

[سوره الذاریات (51): آیه 37]

وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ اَلْعَذٰابَ اَلْأَلِیمَ (37)

37

و در آن‌جا برای کسانی که از آن عذاب دردناک می‌ترسند، نشانه‌ای بر جای گذاشتیم.

1- برجا ماندن نشانه‌ای از قوم هلاک شدۀ لوط، به ارادۀ الهی، برای عبرت دیگران

وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ

2- فروریختن سنگ‌های عذاب بر قوم لوط و هلاکت تمامی آنان، پس از خروج مؤمنان از میان ایشان

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ ... وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ

در آیۀ شریفه اصل نزول سنگ‌ها بر قوم لوط و نابودی آنان، مفروغ‌عنه گرفته شده و تعبیر «تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً» اشاره به سپری شدن آن مرحله دارد.

3- خطر نزول عذاب الهی بر جامعۀ کفرپیشه، پس از تهی شدن آن از مؤمنان

فَأَخْرَجْنٰا ... مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ

4- وجود انسان‌های مؤمن هر چند اندک در میان جامعۀ کافر، مانع نزول عذاب

الهی بر آنان است.

فَأَخْرَجْنٰا ... مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً

5- عذاب فرود آمده بر قوم لوط، عذابی سخت ویرانگر و دردناک بود.

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً ... وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ

از این‌که در پی نزول عذاب دردناک بر قوم لوط، فقط نشانه‌ای از آنان برجای مانده، استفاده می‌شود که تمامی مظاهر زندگی آنان از میان رفته بود.

6- سرگذشت قوم لوط، عبرتی برای بیمناکان از عذاب دردناک کفر و گناه

وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ

7- نشانه‌های عبرت‌آموز الهی بر پهنۀ زمین، بی‌تأثیر در مردمان غافل و سرمست *

آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ

اختصاص یافتن «آیَةً» به «لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ ...»، بیانگر این حقیقت است که اگر مایه‌های ابتدایی معرفت، در درون فرد وجود نداشته باشد و او در غفلت و سرخوشی فرو رفته باشد، از آیات الهی ره به مقصد و مقصود نخواهد برد.

8- ارادۀ الهی، حاکم بر تحولات تاریخ و جوامع بشری

وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً

خداوند، به اراده و قدرت خویش جامعۀ مفسد لوط را آن‌چنان از صفحۀ زمین محو گردانید که تنها نشانه‌ای از آن برجای ماند.

کلیدواژه‌ها:

آثار باستانی؛ آیات خدا؛ آیه؛ ایمان؛ تاریخ؛ ترس؛ عبرت؛ عذاب؛ غفلت؛ قوم لوط؛ کفر؛ کیفر؛ گناه؛ مستی

[سوره الذاریات (51): آیه 38]

وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ (38)

38

و در [داستان] موسی [نیز نشانه‌ای بر جای نهادیم،] آن‌گاه که او را با دلیلی روشن به سوی فرعون فرستادیم.

1- سرگذشت موسی(ع) و رسالت او در هدایت فرعون، آیتی الهی و درس‌آموز

وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ

عبارت «وَ فِی مُوسیٰ» عطف بر جملۀ «تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً» است؛ یعنی،«و فی قصة موسی آیة».

2- موسی(ع)، رسول و فرستادۀ خداوند

وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ

3- نخستین مأموریت موسی(ع)، حرکت به سوی فرعون بود.

وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ

4- «فِرْعَوْنَ» ، محور حاکمیت کفر در عصر موسی

وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ

از این‌که موسی(ع) قبل از تبلیغ تودهای مردم، مأموریت یافته بود تا به سوی فرعون حرکت کند، به دست می‌آید که فرعون بر مجموعۀ نظام اجتماعی آن عصر حاکمیت داشت.

5- تمرکز اقتدار در شخص فرعون، مانع تلاش و تبلیغ موسی(ع) در میان توده‌ها*

وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ

با این‌که پیامبران به سوی توده‌های مردم مبعوث شده‌اند، موسی(ع) در نخستین مأموریت، به سوی فرعون فرستاده شد.

از این نکته می‌توان برداشت یاد شده را به دست آورد.

6- لزوم هدف قرار دادن مرکز اصلی قدرت کفر، برای اصلاح توده‌ها *

وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ

موسی(ع) مأموریت یافته بود تا مستقیماً با فرعون روبه‌رو شود و او را از کفر و حق‌ستیزی باز دارد و خداوند این حقیقت رابرای ما بازگو کرده است از این نکته مطلب یاد شده احتمال می‌رود.

7- رسالت موسی(ع) به سوی فرعون، همراه با دلایل قاطع و روشن

أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

«سلطان»به معنای حجت و برهان است.

8- تجهیز پیامبران از سوی خداوند به معجزاتی روشن و قاطع، برای پیشبرد اهداف هدایتی خویش

أَرْسَلْنٰاهُ ... بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

در صورتی که مراد از حجت و برهان (سلطان) حجت حسی باشد، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

9- لزوم مجهز بودن به امکانات نیرومند و دلایل متقن، در تبلیغ دین

أَرْسَلْنٰاهُ ... بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

فعل الهی، در این مورد رهنمودی به هدایتگران است که آنان برای پیشبرد هدف، باید در کار خویش ابزار و امکانات بایسته را، در نظر داشته باشند.

10- وضوح و روشنی، از ویژگی‌های بارز دلایل و معجزات موسی(ع)

أَرْسَلْنٰاهُ ... بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

تنها وصفی که خداوند در این آیه برای دلایل موسی(ع) آورده است، «مُبِینٍ» می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ امامت؛ انبیاء؛ برهان؛ تبلیغ؛ رسالت؛ عبرت؛ فرعون؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ هدایت

[سوره الذاریات (51): آیه 39]

فَتَوَلّٰی بِرُکْنِهِ وَ قٰالَ سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (39)

39

ولی [فرعون] با ارکان [حکومت]خود روی برتافت و گفت: [او] ساحر یا دیوانه است.

1- روی‌گردانی فرعون با تمام وجود، از پذیرش رسالت موسی(ع)

أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ ... فَتَوَلّٰی بِرُکْنِهِ

«رکن» در این‌جا می‌تواند به معنای ارکان وجود و کنایه از اعراض کامل و همه‌جانبه باشد.

2- فرعون، مانع توجه و گرایشِ نیروهای تحت امر خویش، به پیام و رسالت موسی(ع)

فَتَوَلّٰی بِرُکْنِهِ

در صورتی‌که «باء»برای تعدیه و «رکن»کنایه از نیروهای حکومتی باشد، معنای آیه چنین می‌شود: «فجعل رکنه متولین».

3- نگرانی فرعون، از نفوذ سخنان موسی(ع) در دل ارکان حکومت خویش

فَتَوَلّٰی بِرُکْنِهِ

4- نقش مهم رهبری کفر، در گمراهی و انحراف ارکان جامعه

فَتَوَلّٰی بِرُکْنِهِ

در صورتی‌که مراد از «رکن»، ارکان جامعه بوده و «باء» برای تعدیه باشد، از منتسب شدن انحراف ارکان جامعه، به شخص فرعون، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

5- اقتدار حکومت فرعون، اغواگر او و بازدارندۀ وی از پذیرش پیام روشن موسی(ع)

فَتَوَلّٰی بِرُکْنِهِ

در صورتی که «باء»برای بیان سببیت یا استعانت و «رکن» کنایه از ارکان اقتدار حکومت فرعونی باشد، استفاده می‌شود که فرعون به اتکای همین نیروها، به مبارزه با موسی(ع) پرداخت و از پذیرش دعوت او سر بر تافت.

6- اتهام سحر و جنون از سوی فرعون به موسی(ع)، پس از مشاهده دلایل و برهان‌های روشن رسالت آن حضرت

أَرْسَلْنٰاهُ ... بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ ... وَ قٰالَ سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ

7- سعی فرعون، در موجّه جلوه دادن حق‌ناپذیری خود

فَتَوَلّٰی ... وَ قٰالَ سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ

نسبت‌دادن سحر و جنون از سوی فرعون به موسی(ع)، به‌رغم روشنی دلایل رسالت آن حضرت، نشانگر تلاشی است که او

برای سرپوش گذاشتن بر حق‌ناپذیری خود به کار بسته است.

8- آشفتگی و سردرگمی فرعون، در انکار دلایل روشن موسی(ع)

وَ قٰالَ سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ

سحر و جنون، فاصله بسیاری از یکدیگر دارند؛ زیرا سحر، نوعی تبحّر و جنون سراسر آشفتگی و اشمئزازآور است و میان این دو سنخیتی نیست. از این رو سخن فرعون، نشانگر اضطراب شدید او در موضع‌گیری علیه منطق روشن موسی(ع) است.

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ امامت؛ ایمان؛ تحیر؛ جامعه؛ جنون؛ حکومت؛ رسالت؛ سحر؛ ضلالت؛ فرعون؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ لجاجت؛ موسی(ع)

[سوره الذاریات (51): آیه 40]

فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی اَلْیَمِّ وَ هُوَ مُلِیمٌ (40)

40

پس او و سپاهیانش را گرفتیم و آنان را در دریا افکندیم، در حالی‌که او در خور سرزنش بود.

1- اقدام الهی، به کیفر دادن فرعون و لشکریان او، پس از اتمام‌حجت بر ایشان

أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ . فَتَوَلّٰی بِرُکْنِهِ ...

فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ

2- یاوران خط کفر، دارای سرنوشتی مشترک با پیشوایان کافر خویش

فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ

3- ارتش و سپاه فرعون، متشکل از چند لشکر

وَ جُنُودَهُ

برداشت یاد شده، از جمع آمدن واژه «جنود»(لشکریان) به‌دست می‌آید.

4- افکنده شدن فرعون و لشکریانش در دریا، با حقارت و ذلت و به ارادۀ الهی

فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ

واژۀ «فَنَبَذْنٰاهُمْ» اشعار به فروافکندن همراه با ذلت و حقارت دارد؛ زیرا «نبذ»اختصاصاً در دور ریختن اشیایی به‌کار می‌رود که فاقد ارزش است. در این‌جا گفته می‌شود: «نبذته نبذ النعل الخلق» (آن را چون کفش کهنه دور انداختم).

5- شکوه و اقتدار حکومت فرعونی، امری ناچیز و مقهور قدرت خداوند بود.

فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ

6- ارتشیان و نظامیان، چون دیگر اقشار

جامعه، مسؤول رفتار خویش‌اند و نمی‌توانند خود را چشم بسته در اختیار رهبران سیاسی خود - هرچند کافر و باطل قرار دهند.

فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ

تصریح به نابودی نظامیان فرعون در کنار وی - با آن‌که آنان در تحت فرمان او بودند - می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

7- فرجام حق‌ناپذیری فرعون، فرجامی ملامت‌بار

فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ وَ هُوَ مُلِیمٌ

«مُلِیمٌ» بر کسی اطلاق می‌شود، که سزاوار سرزنش باشد.

8- قدرت‌های فرعونی و حق‌ناپذیر، محکوم به سرزنش شدن و تحقیر در گسترۀ تاریخ *

فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ وَ هُوَ مُلِیمٌ

تعبیر «وَ هُوَ مُلِیمٌ» می‌تواند نظر به ملامت شدن قدرت‌های حق‌ناپذیر از سوی اندیشه‌ورزان و نظارت‌گران تاریخ بشر، داشته باشد.

9- سرزنش فرعون نسبت به خویش، در واپسین لحظات زندگی کفرآلود خود*

فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ وَ هُوَ مُلِیمٌ

در صورتی‌که واژۀ «مُلِیمٌ» به معنای ملامت کردن (متعدی) باشد، برداشت یاد شده به دست می‌آید. یعنی:«و هو ملیم نفسه».

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ امامت؛ تاریخ؛ حق؛ حکومت؛ دریا؛ ذلت؛ سپاه؛ عجز؛ فرعون؛ قوم فرعون؛ کفر؛ کیفر؛ ملامت؛ ندامت

[سوره الذاریات (51): آیه 41]

وَ فِی عٰادٍ إِذْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ اَلرِّیحَ اَلْعَقِیمَ (41)

41

و در قوم عاد [نیز نشانه‌ای برجای گذاشتیم،] آن‌گاه که آن باد مُهلک را بر آنان فرستادیم.

1- سرگذشت کفرآلود قوم عاد و سرنوشت شوم آنان، عبرت‌آموز برای آدمیان

وَ فِی عٰادٍ إِذْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ

سیاق آیات شریفه در بیان سرنوشت عبرت‌آموز ملت‌های حق‌ستیز و نمایانگر نشانه‌های قدرت و قهر الهی است.

بنابراین عبارت «وَ فِی عٰادٍ» مانند «وَ فِی مُوسیٰ» عطف بر جملۀ «تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً» و به تقدیر «و فی عاد آیة» می‌باشد.

2- کفر و حق‌ستیزی قوم عاد، منتهی به عذاب الهی با بادی ویرانگر

وَ فِی عٰادٍ إِذْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ

3- عوامل حیات آفرین طبیعت، مایۀ نابودی ملت‌ها در نتیجۀ کفر و گناه

أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ

تعبیر «الرِّیحَ الْعَقِیمَ» (باد نازا) می‌رساند که باد، آثار مختلفی دارد و اصولاً در نظام طبیعت، یکی از عوامل گسترش حیات به شمار می‌آید. اما همین نیروی طبیعی به ارادۀ الهی و در نتیجۀ کفر مردم، نه تنها زایندۀ حیات نخواهد بود؛ بلکه زدایندۀ آن خواهد شد.

4- عوامل نظام طبیعت، در خدمت تحقق ارادۀ خداوند

أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که خداوند برای مجازات قوم عاد، نیروی طبیعی‌باد را به کار گرفته است.

5- «عن علیّ‌بن‌أبی‌طالب رضی‌اللّه عنه قال: «الرِّیحَ الْعَقِیمَ» النَکْبٰاء؛ ⁽¹⁾

از امام‌علی(ع) دربارۀ سخن خداوند: «إِذْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ» روایت شده که فرمود: مقصود از «الرِّیحَ الْعَقِیمَ» بادی است که از مسیر خود خارج شده باشد».

6- «عن أبی جعفر(ع) قال: الریح العقیم تخرج من تحت الأرضین السبع و ما خرج منها شیء قط إلّاعلی قوم عاد حین غضب اللّه علیهم فأمر الخزّان أن یخرجوا منها بقدر مثل سعة الخاتم ... ؛ ⁽²⁾

از امام‌باقر(ع) روایت شده که «ریح عقیم» از زیر زمین‌های هفتگانه خارج می‌شود و تاکنون چیزی از آن خارج نشده؛ مگر برای قوم عاد. آن‌گاه که خداوند بر آنان غضب کرد، پس خزانه‌داران آن باد را امر کرد که از آن باد به اندازه‌ای که از وسعت مثل انگشتری خارج می‌شود، بر قوم عاد خارج کنند ...».

کلیدواژه‌ها:

امت؛ باد؛ بارداری؛ تاریخ؛ عاد؛ عبرت؛ عذاب؛ قوم عاد؛ کفر؛ گناه

[سوره الذاریات (51): آیه 42]

مٰا تَذَرُ مِنْ شَیْءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلاّٰ جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ (42)

42

هیچ چیزی را بر جای نمی‌گذاشت مگر این‌که وقتی بر آن می‌وزید آن را مانند استخوانِ پوسیده و نرم می‌کرد.

1- باد وزیده بر قوم عاد، از میان برندۀ تمامی مظاهر حیات بود.

اَلرِّیحَ الْعَقِیمَ . مٰا تَذَرُ مِنْ شَیْءٍ

2- تبدیل اجساد قوم عاد به استخوان‌هایی پوسیده، با وزش باد عذاب

و مٰا تَذَرُ مِنْ شَیْءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلاّٰ جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ

«رمیم» به استخوانی گفته می‌شود که پوسیده شده باشد.

3- باد وزیده بر قوم عاد، دارای خاصیتی سوزاننده و متلاشی کننده مظاهر حیات *

مٰا تَذَرُ مِنْ شَیْءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلاّٰ جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ

تعبیر «مٰا تَذَرُ مِنْ شَیْءٍ» می‌رساند که این باد بر هر جسمی که می‌وزید، آن را مانند حرارت آتش پوسانده و اجزای آن را در معرض متلاشی شدن، قرار می‌داد.

کلیدواژه‌ها:

استخوان؛ باد؛ بدن؛ تاریخ؛ خاکستر؛ عذاب؛ قوم عاد

[سوره الذاریات (51): آیه 43]

وَ فِی ثَمُودَ إِذْ قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتّٰی حِینٍ (43)

43

و در قوم ثمود [نیز نشانه‌ای برجای نهادیم،] آن‌گاه که به آنان گفته شد: تا چندی[از زندگی دنیا] بهره برید.

1- سرگذشت قوم ثمود و سرنوشت شوم آنان، عبرت‌آموز برای آدمیان

وَ فِی ثَمُودَ

«فِی ثَمُودَ» عطف بر «تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً» است؛ یعنی،«و فی ثمود آیة ...».

2- اتمام‌حجت خداوند بر قوم ثمود، با اعطای مهلتی محدود به ایشان

قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتّٰی حِینٍ

3- ثمودیان،مجاز به‌بهره‌برداری‌از امکانات زندگی در مدت مهلت داده‌شده

قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتّٰی حِینٍ

4- قطعی شدن عذاب بر ثمودیان، پس از آسیب رساندن به ناقۀ صالح

وَ فِی ثَمُودَ إِذْ قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتّٰی حِینٍ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ استدراج؛ تاریخ؛ ثمود؛ شتر؛ صالح(ع)؛ ضرر؛ عبرت؛ عذاب؛ قوم ثمود

[سوره الذاریات (51): آیه 44]

فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ اَلصّٰاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ (44)

44

پس، از فرمان پروردگارشان سرپیچی کردند؛ در نتیجه صاعقه آنان را در حالی که نظاره می‌کردند فرو گرفت.

1- نزول عذاب بر قوم ثمود، در پی سرکشی از فرمان پروردگار

فَعَتَوْا ... فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ

2- سرپیچی از فرمان پروردگار، در پی دارندۀ عذاب او

فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ

3- اوامر و دستورهای الهی، در راستای رشد و تکامل آدمیان است.

أَمْرِ رَبِّهِمْ

اضافۀ «أَمْرِ» به«رب»- به جای هر وصف دیگر - می‌رساند که امر الهی از مقام ربوبیت و در راستای رشد و تکامل آدمیان، صادر شده است.

4- صاعقۀ فراگیر و نیرومند، عامل نابودی قوم ثمود

فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ

5- فراگیری صاعقه بر قوم ثمود، در عین هشیاری و در مقابل چشمان آنان

فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ

6- نظاره‌گری قوم ثمود، بر مرگ دشوار و ناگزیر خویش، نوعی عذاب برای آنان بود. *

فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ

تصریح به «وَ هُمْ یَنْظُرُونَ» - در پی «أخذتهم ...» - ظاهراًبه منظور بیان شدت ابتلا و گرفتاری قوم ثمود است.

7- «رب»از اسما و صفات خداوند

فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ

کلیدواژه‌ها:

امر الهی؛ تاریخ؛ رب/اسما و صفات؛ صاعقه؛ عذاب؛ قوم ثمود؛ کیفر؛ گناه؛ نگاه

[سوره الذاریات (51): آیه 45]

فَمَا اِسْتَطٰاعُوا مِنْ قِیٰامٍ وَ مٰا کٰانُوا مُنْتَصِرِینَ (45)

45

آن‌گاه نه توانستند به پا خیزند و نه از کسی یاری بطلبند.

1- ناتوانی و بی‌پناهی کامل قوم ثمود، در برابر صاعقۀ عذاب

فَمَا اسْتَطٰاعُوا مِنْ قِیٰامٍ وَ مٰا کٰانُوا مُنْتَصِرِینَ

2- سرعت و شدت صاعقه، از بین برندۀ توان تصمیم‌گیری ثمودیان

فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ ... فَمَا اسْتَطٰاعُوا مِنْ قِیٰامٍ

3- عذاب الهی به هنگام نزول، گریزناپذیر و غیرقابل دفاع برای انسان‌ها

فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ ... وَ مٰا کٰانُوا مُنْتَصِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

صاعقه؛ عجز؛ عذاب؛ قوم ثمود؛ نصرت

[سوره الذاریات (51): آیه 46]

وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ (46)

46

و قوم نوح را پیش‌تر [هلاک کردیم]، زیرا آنان مردمی نافرمان بودند.

1- قوم نوح، از پیشین‌ترین اقوام هلاک شده بشر در نتیجۀ فسق و گناه

وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

2- عبرت نیاموختن قوم لوط، عاد، ثمود و فرعونیان از سرنوشت شوم قوم نوح

وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ

خداوند سرگذشت قوم نوح را پس از قوم لوط و ... ذکر کرده است؛ با این‌که سرگذشت این قوم از نظر زمانی قبل از آنها واقع شده است. این نکته می‌تواند بیانگر معنای یاد شده باشد.

3- قوم نوح، دارای فسقی مستمر و فراگیر

وَ قَوْمَ نُوحٍ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

«کٰانُوا» دلالت بر دیرینه داشتن فسق قوم نوح دارد و واژۀ «قَوْماً» می‌رساند که فسق آنان، مخصوص گروهی از ایشان نبوده؛ بلکه تمامی آنان را دربرگرفته بود.

4- جامعه فرو رفته در فسق و گناه، در معرض عذاب الهی قرار دارد.

وَ قَوْمَ نُوحٍ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

بیان سرنوشت قوم نوح و علت نابودی آنان، در مقام هشدار به همه امت‌ها است که بدانند، هرگاه علت نزول عذاب در قومی فراهم آید، آنها نیز چون قوم نوح مبتلا خواهند شد.

کلیدواژه‌ها:

امت؛ تاریخ؛ ثمود؛ عاد؛ عبرت؛ عذاب؛ فسق؛ قوم فرعون؛ قوم لوط؛ قوم نوح؛ گناه

[سوره الذاریات (51): آیه 47]

وَ اَلسَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا بِأَیْدٍ وَ إِنّٰا لَمُوسِعُونَ (47)

47

و آسمان را با قدرتی [وصف‌ناپذیر] بنا کردیم، و بی‌گمان ما قدرتمندیم.

1- خداوند، بناکنندۀ آسمان

وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا

2- بنای آسمان، نمود قدرت و توانایی عظیم خداوند

وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا بِأَیْدٍ

«أید»در اصل جمع «ید» است و در معانی قدرت و نعمت نیز به‌کار می‌رود. مراد از «أید» در آیه شریفه، معنای اول (قدرت) است؛ یعنی،«و السّماء بنیناها بقوة». نکره آمدن «أید» نیز، بیانگر عظمت قدرت الهی است.

3- خداوند، آفریدگاری بی‌نیاز و توانا

وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا ... وَ إِنّٰا لَمُوسِعُونَ

«موسع»(مفرد«موسعون») به معنای غنیِ قدرتمند است؛

یعنی،«إنّا لذو واسعة فی القدرة و الغنی».

4- مطالعۀ بنای شگفت آسمان، راهنمای انسان به عظمت قدرت و بی‌نیازی آفریدگار آن

وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا بِأَیْدٍ

5- نابودی اقوام کفرپیشه تاریخ، امری آسان برای بنیانگذار بنای شگفت و عظیم آسمان

فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ ... وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا بِأَیْدٍ وَ إِنّٰا لَمُوسِعُونَ

در آیات پیشین سخن از هلاکت اقوام کفرپیشه تاریخ بود و در این آیه، سخن از قدرت مطلق و بی‌بدیل او است. از ارتباط این آیات، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

6- آسمان، منشأ رزق نعمت روزافزون خداوند بر خلق *

وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا بِأَیْدٍ وَ إِنّٰا لَمُوسِعُونَ

احتمال دارد که تعبیر «لَمُوسِعُونَ» - پس از بیان بنای آسمان - اشاره به بذل نعمت گسترده خدا بر خلق داشته باشد که به صورت باران از آسمان، تابش نور آفتاب و ... بر اهل زمین فرو می‌ریزد.

7- نظام آسمان‌ها، همچنان در حال گسترش، به تدبیر و اراده خداوند

وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا بِأَیْدٍ وَ إِنّٰا لَمُوسِعُونَ

«لَمُوسِعُونَ» - چنانکه برخی گفته‌اند - می‌تواند بدین معنا باشد که ما آسمان را بنا نهادیم و همچنان بر وسعت و گستردگی آن می‌افزاییم.

8- «عن أبی‌جعفر(ع): الید فی کلام العرب القوّة و النعمة قال: ... «وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا بِأَیْدٍ» أی بقوّة ... ؛ ⁽¹⁾

از امام‌باقر(ع) روایت شده است:«ید» در کلام عرب به معنای قوت و نعمت است. خدای عزّوجلّ فرمود: «وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا بِأَیْدٍ» یعنی با قوت ...».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اسما و صفات؛ امت؛ خلقت؛ رزق؛ کفر؛ موسع/اسما و صفات؛ نعمت

[سوره الذاریات (51): آیه 48]

وَ اَلْأَرْضَ فَرَشْنٰاهٰا فَنِعْمَ اَلْمٰاهِدُونَ (48)

48

و زمین را گستردیم و چه خوب گستراننده‌ایم.

1- گستردگی زمین و آمادگی آن برای آسایش بشر، به تدبیر و ارادۀ خداوند

وَ الْأَرْضَ فَرَشْنٰاهٰا

«فرش»(مصدر «فرشنا») و«مهد»(مصدر«ماهدون») در اصل به معنای پهن کردن و گستردن چیزی برای نشستن بر آن و یا خوابیدن است؛ یعنی،«و الأرض بسطناها وسطحناها لتستقروا علیها و تسکنوها فنعم الباسطون نحن».

2- هماهنگی نظام طبیعت با نیازهای بشر، برنامه‌ریزی شده از سوی خدای توانمند و نه پدیده‌ای اتفاقی

وَ الْأَرْضَ فَرَشْنٰاهٰا فَنِعْمَ الْمٰاهِدُونَ

گستردگی صفحۀ زمین و «مهد» بودن آن برای بشر، بیانگر هماهنگی نظام طبیعت بانیاز بشر به آسایش است. این‌که خداوند، «فَرَشْنٰاهٰا» را با ضمیر متکلم آورده، برای جلب توجه انسان به دخالت تدبیر الهی در پیدایش این هماهنگی است.

3- مطالعه در گستردگی سطح زمین و آرامش آن، راهگشای انسان به تدبیر بهینۀ خدای جهان

وَ الْأَرْضَ فَرَشْنٰاهٰا فَنِعْمَ الْمٰاهِدُونَ

تعبیر «فَنِعْمَ الْمٰاهِدُونَ» ، انسان را به این حقیقت توجه می‌دهد که در تدبیر بهینۀ خداوند، بیندیشد و نمود این تدبیر عالی را در گستردگی سطح زمین و آرامش آن، مطالعه کند.

4- مهیّا گشتن سطح زمین برای زندگی، پس از شکل‌گیری بنای آسمان (نظام کرات) *

وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا ... وَ الْأَرْضَ فَرَشْنٰاهٰا

ترتب لفظی «وَ الْأَرْضَ ...» بر «وَ السَّمٰاءَ ...»، می‌تواند بیانگر ترتیب حقیقی و تقدّم بنیان آسمان بر سامان زمین باشد.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ آسمان؛ جهان؛ زمین؛ زندگی؛ طبیعت؛ ماهد/اسما و صفات

[سوره الذاریات (51): آیه 49]

وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (49)

49

و از هر چیزی دو گونه [نر و ماده] آفریدیم، باشد که شما متذکّر شوید.

1- خداوند، اشیا را جفت (نر و ماده) آفریده است.

وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ

2- زوجیت، قانونی حاکم بر نظام جهان و همۀ مظاهر آن

وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ

3- حاکمیت قانون زوجیت بر موجودات جهان، به تدبیر الهی و شایان تأمل و درس‌آموزی

وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

4- اهمیت نظام زوجیت، در جهان

وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ

از این‌که خداوند، مسألۀ زوجیت را به رخ بشر کشیده است، اهمیت آن استفاده می‌شود؛ زیرا چه بسا اصولاً زایندگی و حیات متوالی بر پهنۀ زمین، معلول نظام زوجیت باشد.

5- توجه به قوانین و تدبیرهای خداوند در هستی، مایۀ بیداری آدمیان

وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

6- قوانین و پدیده‌های هستی، هدفمند و حکیمانه

وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

«لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ» هدف برای «مِنْ کُلِّ شَیْءٍ ...» است. از این بیان الهی استفاده می‌شود که اصولاً قوانین و پدیده‌های جهان، هدفی را دنبال می‌کنند و این هدف ارزشی و حکیمانه است.

7- طرح مسائل طبیعی در قرآن، به منظور خداشناسی و پندآموزی است.

وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا بِأَیْدٍ وَ إِنّٰا لَمُوسِعُونَ ... وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

طرح مسائل مربوط به طبیعت و قوانین حاکم بر آن (مانند توسعه نظام آسمان‌ها و حاکمیت قانون زوجیت بر جهان)، در سلسله آیاتی که درصدد بیان قدرت و تدبیر خداوند بر جهان و در مقام پندآموزی به انسان‌ها است، می‌تواند بیانگرحقیقت یاد شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

جهان؛ خلقت؛ ذکر؛ زوجیت؛ عبرت؛ قرآن

[سوره الذاریات (51): آیه 50]

فَفِرُّوا إِلَی اَللّٰهِ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ (50)

50

پس به سوی خدا بگریزید، که من از سوی او برای شما اخطار کننده‌ای آشکارم.

1- توجه به آیات الهی، عامل گریز انسان از شرک و کفر و شتاب به سوی خداوند

فَفِرُّوا إِلَی اللّٰهِ

در آیات پیشین سخن از نشانه‌های خداوند بود و «فاء» در «فَفِرُّوا» می‌رساند که نتیجۀ توجه به نشانه‌های الهی حرکت پر شتاب به سوی خداوند، برای گریز از مهلکۀ کفر و شرک است.

2- خداوند، تنها ملجأ و پناهگاه واقعی آدمیان

فَفِرُّوا إِلَی اللّٰهِ

3- لزوم استمداد از خداوند و پناه جستن به او، برای مصون ماندن از کفر و گناه

فَفِرُّوا إِلَی اللّٰهِ

4- دل سپردن به غیر خدا، مایۀ هلاکت انسان

فَفِرُّوا إِلَی اللّٰهِ

فرار، همواره از هلاکت به سوی پناهگاهی صورت می‌گیرد که در آن ایمنی است. اگر خداوند تنها ملجأ ایمنی‌بخش باشد، معنای آن این خواهد بود که جز او نه تنها ایمنی‌بخش نیست؛ بلکه باید از آن گریخت.

5- کافر، هر لحظه در معرض انتقام الهی و نیازمند بازگشت هر چه سریع‌تر به سوی خداوند

فَفِرُّوا إِلَی اللّٰهِ

در آیات پیشین انتقام الهی در مورد اقوام کفرپیشه مطرح شده بود. احتمال دارد مخاطب آیه شریفه، کافران باشند که شدیداً در معرض کیفر الهی قرار دارند و نیازمند آن هستند که در اولین فرصت به سوی خداوند شتاب گیرند.

6- پیامبر(ص)، اخطار دهنده‌ای از جانب خداوند به آدمیان

إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ

مراد از «مِنْهُ» اخطار از جانب خداوند است.

7- مأموریت پیامبر(ص)، انذار خلق از عذاب الهی با بیانی روشن و بی‌ابهام

إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از «مِنْهُ» ، این باشد که پیامبر(ص)، مردم را از عذاب الهی (من عذابه) بیم دهد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ ذکر؛ رسالت؛ شرک؛ عذاب؛ کفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ نصرت

[سوره الذاریات (51): آیه 51]

وَ لاٰ تَجْعَلُوا مَعَ اَللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ (51)

51

و با خدا معبودی دیگر قرار ندهید، که من از سوی او برای شما اخطار کننده‌ای آشکارم.

1- ممنوع بودن شرک و معبود گرفتن غیر خدا

وَ لاٰ تَجْعَلُوا مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

2- لزوم توحید و اخلاص در عبادت به هنگام روی‌آوردن به خداوند

فَفِرُّوا إِلَی اللّٰهِ ... وَ لاٰ تَجْعَلُوا مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

3- انسان، همواره در معرض ابتلا به شرک و نیازمند حفظ بینش توحیدی خویش

فَفِرُّوا إِلَی اللّٰهِ ... وَ لاٰ تَجْعَلُوا مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

هشدار همیشگی قرآن، به (لاتجعلوا مع اللّه ...) می‌رساند که انسان همیشه در معرض شرک‌پیشگی قرار دارد و باید خود را از ابتلای به آن دور نگه دارد و به خدا پناه برد.

4- پیامبر(ص)، انذارگر و بیم دهندۀ

آدمیان از عواقب شوم شرک

وَ لاٰ تَجْعَلُوا مَعَ اللّٰهِ ... إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ

5- هشدارهای پیامبر(ص)، روشن و در جهت منافع آدمیان

إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ

لام در «لَکُمْ» بیانگر انتفاع است.

6- انذارهای روشن پیامبر(ص)، اتمام حجت بر خلق و سدّ کنندۀ راه هر گونه عذر و بهانه

إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ . وَ لاٰ تَجْعَلُوا مَعَ اللّٰهِ ... إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ

7- «اله» از اسما و صفات خداوند

وَ لاٰ تَجْعَلُوا مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اخلاص؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ توحید؛ رسالت؛ شرک؛ عبادت؛ محمّد(ص)

[سوره الذاریات (51): آیه 52]

کَذٰلِکَ مٰا أَتَی اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ قٰالُوا سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (52)

52

بدین سان هیچ پیامبری برای کسانی که پیش از اینان بودند نیامد مگر این‌که گفتند: ساحر یا دیوانه است.

1- تکذیب و اتهام، شیوۀ همیشگی اقوام و جوامعِ کفرپیشه و شرک‌آلود در برابر فرستادگان الهی

کَذٰلِکَ مٰا أَتَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ قٰالُوا سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ

2- تکذیب پیامبران، شیوه‌ای ارتجاعی است.

کَذٰلِکَ مٰا أَتَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ قٰالُوا

از آن جا که معمولاً منکران انبیا سخن خود را در قالب تقلید از پیشینیان مطرح می‌کنند، تعبیر «مٰا أَتَی ...» می‌تواند در مقام تحقیر ایشان باشد و دیرینۀ کفر را در گذشته‌های جوامع دور از تمدن باز نمایاند.

3- دلجویی خداوند از پیامبر(ص)، دربرابر حق‌ستیزی و اتهام‌های ناروای کافران

کَذٰلِکَ مٰا أَتَی ... إِلاّٰ قٰالُوا سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ

4- اتهام سحر و جنون، موضع همیشگی کافران در برابر رسولان الهی

مٰا أَتَی الَّذِینَ ... إِلاّٰ قٰالُوا سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ

1- اتهام سحر یا جنون، از سوی کافران به پیامبراکرم(ص)

کَذٰلِکَ مٰا أَتَی ... إِلاّٰ قٰالُوا سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ

ضمیر «مِنْ قَبْلِهِمْ» به کافران عصر پیامبر(ص) بازمی‌گردد؛ یعنی، اگر اینان تو را به سحر و جنون متهم می‌کنند، مطلب تازه‌ای نیست؛ زیرا پیشینیان نیز، همین شیوه را داشته‌اند.

6- آشفتگی و سردرگمی کافران، در انکار دلایل روشن پیامبران الهی

إِلاّٰ قٰالُوا سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ

سحر و جنون فاصله بسیاری از یکدیگر دارد؛ زیرا سحر نوعی تبحر و جنون سراسر آشفتگی و اشمئزاز آور است و میان این دو سنخیتی نیست . از این رو سخن کافران، نشانگر اضطراب شدید آنان درموضع‌گیری علیه منطق روشن پیامبران است.

کلیدواژه‌ها:

ارتجاع؛ افترا؛ امت؛ انبیاء؛ تحیر؛ تکذیب؛ جنون؛ حق؛ دلداری؛ رسالت؛ سحر؛ سخن؛ شرک؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الذاریات (51): آیه 53]

أَ تَوٰاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طٰاغُونَ (53)

53

آیا یکدیگر را به این [سخن] سفارش کرده بودند؟ [نه،] بلکه آنان مردمی طغیانگر بودند.

1- موضع‌گیری همگون کافران علیه پیامبران در طول تاریخ، تداعی‌گر تبانی آنان بر مواضع یکسان و از شگفتی‌های تاریخ است.

أَ تَوٰاصَوْا بِهِ

«تواصی»(مصدر «تَوٰاصَوْا» ) به معنای سفارش کردن برخی به بعضی دیگر است و استفهام در «أَ تَوٰاصَوْا بِهِ» برای تعجب است. در آیۀ شریفه، از موضع‌گیری یکسان کافران تاریخ در برابر رسولان الهی - از آن جهت که گویا آنان همدیگر را بر این امر توصیه و سفارش کرده بودند - اظهار تعجب شده است.

2- روحیۀ طغیان و سرکشی، ریشۀ اصلی مواضع همگون کافران علیه پیامبران

أَ تَوٰاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طٰاغُونَ

3- موضع‌گیری علیه خط رهبران الهی، بارزترین نمود طغیان و سرکشی است.

أَ تَوٰاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طٰاغُونَ

برداشت یاد شده از آن‌جا است که خداوند، تنها وصفی را که برای تکذیب کنندگان پیامبران آورده، وصف طغیان است.

کلیدواژه‌ها:

امامت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ دشمنی؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ طغیان؛ کفر

[سوره الذاریات (51): آیه 54]

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمٰا أَنْتَ بِمَلُومٍ (54)

54

پس، از آنان روی بگردان که تو در خورِ سرزنش نیستی.

1- سلب مسؤولیت از پیامبر(ص)، در مورد تبلیغ و هدایت کافران طغیانگر

بَلْ هُمْ قَوْمٌ طٰاغُونَ . فَتَوَلَّ عَنْهُمْ

2- پیامبر(ص)، موظف به اتمام حجت بر کافران، و نه مجبور ساختن آنان به پذیرش دین

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ

«فاء» می‌رساند که علت سلب مسؤولیت از پیامبر(ص) این است که بر کافران حجت تمام گشته و آنان از سر طغیان کفر می‌ورزند و نه به‌خاطر نادانی.

3- سرزنش نشدن پیامبر(ص)، بر روی‌گردانی از کافران لجوج

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمٰا أَنْتَ بِمَلُومٍ

4- احساس مسؤولیت شدید پیامبر(ص)، برای هدایت مردم، حتی دشمنان لجوج خویش

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمٰا أَنْتَ بِمَلُومٍ

تأکید «فَمٰا أَنْتَ بِمَلُومٍ» پس از ترخیص «فَتَوَلَّ عَنْهُمْ» شدت احساس مسؤولیت پیامبر(ص) را در کار خویش می‌رساند.

5- ملامت مبلغان دینی از سوی خداوند، در صورت کوتاهی در هدایت خلق *

فَمٰا أَنْتَ بِمَلُومٍ

با توجه به مفهوم «فَمٰا أَنْتَ بِمَلُومٍ» روی‌گردانی رهبران الهی، از هدایت کافران، در همه جا مجاز نیست و در صورتی که بی‌اذن الهی ترک تکلیف کنند، مورد ملامت خواهند بود.

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اکراه؛ انسان؛ تبلیغ؛ دین؛ رسالت؛ طغیان؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ ملامت؛ هدایت

[سوره الذاریات (51): آیه 55]

وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ اَلذِّکْریٰ تَنْفَعُ اَلْمُؤْمِنِینَ (55)

55

و تذکّر ده که تذکّر برای مؤمنان سودمند است.

1- پیامبر(ص)، موظف به ادامه دادن تذکر و هشدار، در عین اصرار نورزیدن بر هدایت حق‌ستیزان

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ ... وَ ذَکِّرْ

2- بیدارگری و تذکر مردم به ارزش‌های

الهی، تکلیفی همیشگی برای مبلغان دینی

وَ ذَکِّرْ

3- تذکر و بیدار باش به مؤمنان، همواره و در همه شرایط به حال آنان سودمند خواهد بود.

وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْریٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ

4- برخورداری از روحیۀ ایمان، زمینه‌ساز بهره‌وری از هشدارهای پیامبر(ص)

وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْریٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ

5- مؤمنان، همواره نیازمند تذکر و بیدار باش، برای استواری بر طریق حق

وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْریٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ

فعل مضارع «تَنْفَعُ» ، استمرار بهره‌وری مؤمنان از تذکرهای پیامبر(ص) را می‌رساند و فرمان الهی به ادامۀ تذکر، نیاز مؤمنان را افاده می‌کند.

کلیدواژه‌ها:

انذار؛ انسان؛ ایمان؛ تبلیغ؛ حق؛ محمّد(ص)؛ موعظه

[سوره الذاریات (51): آیه 56]

وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ (56)

56

و جنّ و انس را نیافریدم جز برای این‌که مرا پرستش کنند.

1- هدف خداوند، از آفرینش جن و انس، رسیدن آنان به مرتبۀ عبودیت و معرفت او است.

وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ

واژۀ «لِیَعْبُدُونِ» - به دلالت التزامی - اشاره به حقیقت معرفت دارد؛ زیرا اصولاً عبودیت واقعی و ستایش حق، جز در پرتو معرفت تحقق نمی یابد.

2- هدف‌مندی کار خداوند، در آفرینش موجودات

وَ مٰا خَلَقْتُ ... إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ

از این‌که خداوند، برای آفرینش جن و انس، هدفی را معین کرده، استفاده می‌شود که فعل الهی، هدفدار است؛ و گرنه بیان یک مورد دلیلی نداشت.

3- جن، موجودی شعورمند و دارای تکلیف، همچون انسان

وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ

از این‌که «جن»در کنار«انس»قرار گرفته و هدفی همسان برایشان در نظرگرفته شده است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

4- پرستش خداوند، مهم‌ترین موضوع مورد تذکر پیامبر(ص) به خلق

وَ ذَکِّرْ ... وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ

با توجه به ارتباط آیه با آیۀ قبل، از انحصار هدف خلقت در پرستش خداوند، مطلب مزبور استفاده می‌شود.

5- انسان، همواره نیازمند توجه به هدف آفرینش

وَ ذَکِّرْ ... وَ مٰا خَلَقْتُ ... إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ

از این‌که بعد از تذکر - که وظیفۀ همیشگی و مستمر پیامبر(ص) است - موضوع هدف آفرینش به آدمیان یادآوری شده، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

6- آفرینش جن، قبل‌از آفرینش‌انسان‌ها*

وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که تقدم لفظی جن بر انس، دال بر تقدم خارجی باشد.

7- پرستش خداوند، عالی‌ترین مرتبۀ تکامل جن و انس

وَ مٰا خَلَقْتُ ... إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ

«لام»در «لِیَعْبُدُونِ» برای بیان غایت است. با توجه به این‌که افعال الهی و اهداف او، گزاف نیست و کمال را به دنبال دارد، مطلب مذکور استفاده می‌شود.

8- کافران و روی‌گردانان از عبادت خداوند، دور ماندگان از هدف آفرینش و عنایت حق *

وَ مٰا خَلَقْتُ ... إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ

از این‌که هدف الهی از آفرینش انسان، پرستشگری حق دانسته شده، استفاده می‌شود که کافران از هدف عالی خلقت - که مورد نظر حق بوده - دور مانده‌اند.

9- «عن أبی‌بصیر قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ: «وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ» قال خلقهم لیأمرهم بالعبادة؛ ⁽¹⁾

ابی‌بصیر گوید: از امام‌صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ:

«وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ» پرسیدم، فرمود:

خداوند آنان را آفرید تا آنها را به عبادت فرمان دهد».

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ انسان؛ تکلیف؛ جن؛ جهان؛ خلقت؛ شعور؛ عبادت؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الذاریات (51): آیه 57]

مٰا أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ یُطْعِمُونِ (57)

57

از آنان هیچ رزقی نمی‌خواهم، و نمی‌خواهم به من خوراک دهند.

1- خداوند، بی‌نیاز از رزق و عطایای بندگان خویش

مٰا أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ

2- عبادت و بندگی خلق به درگاه خداوند،

فاقد کمترین سود برای ذات بی‌نیاز او

وَ مٰا خَلَقْتُ ... إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ . مٰا أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ

تعبیر «مٰا أُرِیدُ ...» - در پی «إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ» - می‌رساند که حتی عبادت خلق نیز به خاطر آن نیست که نیازی از خدا را برآورده می‌سازد.

3- عبادت خلق به درگاه خداوند، سودمند به حال خود آنان

وَ مٰا خَلَقْتُ ... إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ . مٰا أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ

4- خداوند، بی‌نیاز مطلق است.

و مٰا أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ یُطْعِمُونِ

تعبیر «رزق»با تنوین تنکیر، می‌رساند که خداوند به هیچ نوع از روزی - چه کم و چه زیاد، چه مادی و چه معنوی و چه ... - نیاز ندارد.

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ رزق؛ عبادت؛ خوردنی‌ها

[سوره الذاریات (51): آیه 58]

إِنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلرَّزّٰاقُ ذُو اَلْقُوَّةِ اَلْمَتِینُ (58)

58

قطعاً خداست که بسیار عطا کننده و صاحب قوّت و توانمند است.

1- خداوند، یگانه روزی‌دهنده در نظام هستی

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزّٰاقُ

ضمیر فصل «هُوَ» ، تأکید و اختصاص را افاده می‌کند.

2- رازقیت یگانۀ خداوند در نظام وجود، دلیل بی‌نیازی مطلق او از خلق

وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ یُطْعِمُونِ . إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزّٰاقُ

3- خداوند، دارای قدرت و نیرویی استوار و کاستی‌ناپذیر

ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ

«متین»(سخت و استوار)، می‌تواند وصف برای «ذُو الْقُوَّةِ» و یا خبر دیگر برای «إِنَّ» باشد. برداشت یاد شده بر پایۀ احتمال اول است.

4- خداوند، نیرومند (ذُو الْقُوَّةِ) و استوار (متین) است.

ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ

5- کاستی نیافتن نیرو و توان الهی، با روزی‌دهی گستردۀ او به خلق

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزّٰاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ

از ارتباط میان دو بخش آیه و این‌که خداوند پس از طرح رازقیت خود به نیروی کاستی‌ناپذیر خویش اشاره کرده است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

6- قدرت و نیروی پایان‌ناپذیر الهی،

پشتوانه روزی‌دهی او به خلق

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزّٰاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ

از ارتباط میان دو بخش آیه، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

7- تمام قدرت‌ها و واسطه‌های فیض در نظام هستی، در مالکیت و سیطرۀ یگانه خداوند

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ ... ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ

تعبیر «ذُو الْقُوَّةِ» - به جای «القوی» - می‌تواند اشاره به این حقیقت داشته باشد که خداوند، نه تنها قوی است؛ بلکه هر نوع توان و قدرتی که در نظام وجود یافت شود، مملوک و مقهور او است.

8- «رزاق»، «ذُو الْقُوَّةِ» و «متین» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزّٰاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ توحید؛ جهان بینی؛ رزق؛ فیض؛ قدرت؛ قوی/اسما و صفات؛ متین/اسما و صفات

[سوره الذاریات (51): آیه 59]

فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحٰابِهِمْ فَلاٰ یَسْتَعْجِلُونِ (59)

59

پس برای آنان که ستم کرده‌اند، سهمی [از عذاب] مانند سهمِ هم مسلکانشان خواهد بود. از این‌رو خواهان شتابِ من [در فرستادنِ عذاب] نباشند.

1- کافران و ستمکاران، دارای بهره‌ای عظیم از عذاب الهی، همانند کافران و ستم‌پیشگان گذشتۀ تاریخ

فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحٰابِهِمْ

«ذَنُوبِ» در معانی «دلو بزرگ چاه هنگامی که از آب پر شده باشد» و نیز «نصیب و بهره» به کار می‌رود. در آیۀ شریفه مراد معنای دوم است. گفتنی است که تعبیر «نصیبی عظیم» در برداشت یاد شده، از نکره آمدن «ذَنُوباً» استفاده شده است.

2- کافران و اعراض‌کنندگان از عبادت خداوند، ستمکار و ظالم‌اند.

وَ مٰا خَلَقْتُ ... إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ ... فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً

با توجه به ارتباط آیه با آیات پیش - که در زمینۀ هدف آفرینش و عبودیت بندگان به درگاه خداوند بود - مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

3- نقش خود ظالمان در ابتلا به کیفر و نقمت، به جای بهره‌وری از روزی و نعمت خداوند

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزّٰاقُ ... فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً

از این‌که «ظلم»به خود افراد نسبت داده شده و کیفر به عنوان پیامد کار خودشان، مطرح گشته است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

4- کیفر کافران و ستم‌پیشگان، سنت تغییرناپذیر الهی در طول تاریخ

فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحٰابِهِمْ

از مجموع آیۀ شریفه، استفاده می‌شود که مجازات امت‌های گذشته، منحصر به آنان نبوده است؛ بلکه قانونی کلی است که شامل تمام ستم‌پیشگان می‌شود.

5- قوت کاستی ناپذیر خداوند، نویدی به مؤمنان و تهدیدی برای کافران است.

ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ . فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ

تأکید بر قدرت الهی (ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ) از یک سو نوید به عبادت‌گران و از سوی دیگر تهدید برای ظالمانی است که در کیفر الهی استعجال دارند و مهلت الهی را به معنای ضعف او می‌پندارند.

6- فرجام شوم کافران و ستمگران هلاک شدۀ تاریخ، هشداری به کفرپیشگان و ظالمان هر عصر

فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحٰابِهِمْ

آیات پایانی این سوره، در مقام نتیجه‌گیری از آیات گذشته است که به تفصیل سرنوشت هلاکت‌بار کافران گذشتۀ تاریخ را بیان داشته است. از این نکته استفاده می‌شود که تعبیر «مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحٰابِهِمْ» ، در واقع تذکر و هشداری نهایی به کافران هر عصر است.

7- کافران عصر بعثت، درخواست‌کنندۀ عذاب الهی، از سر استهزا و ناباوری

لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً ... فَلاٰ یَسْتَعْجِلُونِ

نهی الهی (فَلاٰ یَسْتَعْجِلُونِ) می‌رساند که کافران، ناباورانه تقاضاکنندۀ نزول عذاب بوده‌اند.

8- تعجیل کافران در نزول عذاب، ناشی از بی‌توجهی آنان به نابودی یاران گذشتۀ خویش

فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحٰابِهِمْ فَلاٰ یَسْتَعْجِلُونِ

از «فَلاٰ یَسْتَعْجِلُونِ» استفاده می‌شود که کافران، ناباورانه تقاضای عذاب می‌کردند و اگر آنان به راستی در سرنوشت یاران گذشتۀ خویش تأمل می‌کردند، هرگز چنین ناباورانه مجازات الهی را به استهزا نمی‌گرفتند.

9- مجازات الهی در حق کافران، در پی مهلت‌ها و دارای زمان و برنامه‌ای خاص

فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً ... فَلاٰ یَسْتَعْجِلُونِ

تعبیر «فَلاٰ یَسْتَعْجِلُونِ» می‌رساند که خداوند در مجازات کافران عجله ندارد؛ بلکه براساس مصلحت به ایشان مهلت داده و طبق برنامه و زمانی خاص آن را به اجرا درمی‌آورد.

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ استهزاء؛ اسلام؛ انذار؛ ایمان؛ بشارت؛ سنتهای خدا؛ ظلم؛ عبادت؛ عجله؛ عذاب؛ غفلت؛ کفر؛ کیفر

[سوره الذاریات (51): آیه 60]

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ اَلَّذِی یُوعَدُونَ (60)

60

پس وای بر کسانی که کفر ورزیده‌اند از آن روزی که به آن تهدید می‌شوند.

1- کفرپیشگان، دارای سرنوشتی تأسف‌بار هنگام فرا رسیدن وعده‌های خداوند

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذِی یُوعَدُونَ

2- کفر به خداوند و روی‌گردانی از عبادت او، ظلمی بدفرجام

لِیَعْبُدُونِ ... فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً ... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ

برداشت یاد شده از آن‌جا است که در آیه و آیۀ قبل، کفر و ظلم هم سنخ شناخته شده و در قبال «لِیَعْبُدُونِ» مطرح گشته است.

3- قیامت، روزِ سختِ کیفر الهی، برای کافران ستم‌پیشه

لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذِی یُوعَدُونَ

مراد از «یَوْمِهِمُ ...»، می‌تواند روز قیامت و یا روز نزول عذاب بر کافران در دنیا باشد. برداشت یاد شده بر پایۀ احتمال اول است.

4- آخرت پر شرر کافران، دستاورد خود ایشان است.

فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً ... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ

از انتساب «یوم»به ضمیری که به کافران بازمی‌گردد، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

5- کافران، در معرض عذاب دنیوی، افزون بر کیفر سخت و حتمی آخرت

فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحٰابِهِمْ ... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذِی یُوعَدُونَ

در صورتی‌که «یَوْمِهِمُ ...» نظر به روز قیامت و آیۀ قبل (مثل ذنوب أصحابهم) نظر به کیفرهای دنیوی داشته باشد، برداشت مذکور استفاده می‌شود.

6- کیفر کافران، در پی اتمام‌حجت بر ایشان با هشدارهای مکرر

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذِی یُوعَدُونَ

تعبیر «یُوعَدُونَ» (با فعل مضارع) بیانگر وعیدهای مستمر و مکرر است که قبل از مجازات و کیفر کافران، به ایشان داده شده است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اتمام حجت؛ ظلم؛ عبادت؛ عذاب؛ قیامت؛ کفر؛ کیفر؛ وعده؛ وعده ویل

سورۀ طور آیۀ 1 تا 49

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان،

[سوره الطور (52): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . وَ اَلطُّورِ (1)

1 سوگند به کوه طور،

1- سوگندِ خداوند، به کوه طور

وَ الطُّورِ

«طور»در لغت به مطلق کوه گفته می‌شود و در آیۀ شریفه ممکن است همین معنا مراد باشد. و نیز می‌تواند خصوص طور واقع در شبه جزیرۀ سینا اراده شده باشد. برداشت یاد شده بر پایۀ احتمال دوم است.

2- کوهِ طور، مکانی مقدس

وَ الطُّورِ

از این‌که طور سینا، مورد سوگند خداوند قرار گرفته است، تقدس آن استفاده می‌شود.

3- لزوم زنده نگه داشتن یاد رویدادهای خاطره‌انگیز دینی *

وَ الطُّورِ

در صورتی که مراد از «الطُّورِ» کوه طور (محل وحی بر موسی(ع)) باشد، مورد سوگند قرار گرفتن آن در حقیقت وسیله‌ای برای زنده نگه داشتن این واقعیت تاریخی است.

4- بهره‌گیری قرآن، از باورهای ارزشی و راستین اهل‌کتاب، در گرایش دادن آنان به اسلام *

وَ الطُّورِ

با توجه به این‌که کوه طور، در باور اهل‌کتاب (یهود و نصارا) محل نزول وحی و سرزمین مقدس و این باور از نظر قرآن به جا بوده است؛ سوگند خوردن به آن، قلب اهل‌کتاب را مجذوب پیام قرآن می‌ساخته است.

5- سوگند خداوند، به کوه‌ها

وَ الطُّورِ

برداشت یاد شده با توجه به این احتمال است که مراد از «طور»، مطلق کوه باشد.

6- نقش مهم کوه‌ها، در نظام زمین و

طبیعت

وَ الطُّورِ

در صورتی که «طور»به معنای مطلق کوه باشد، از مورد قسم قرار گرفتن آن، اهمیت آن در نظام زمین، استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ اهل کتاب؛ بسمله؛ دین؛ رحمت؛ طور؛ قرآن؛ قسم؛ کوه؛ کوه طور؛ هدایت

[سوره الطور (52): آیه 2]

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ (2)

2

و سوگند به کتابی نوشته شده،

1- سوگند خداوند، به کتاب نگاشته شده (تورات)

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

در صورتی که مراد از «طور» در آیۀ قبل کوه طور باشد «وَ الطُّورِ» قرینه بر این است که مراد از «کِتٰابٍ مَسْطُورٍ» ، تورات می‌باشد که به صورت الواح نوشته شده بر موسی در طور سینا نازل شده است.

2- اهمیت تورات، در میان کتب آسمانی پیشین

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

در صورتی که مراد از «کِتٰابٍ مَسْطُورٍ» تورات باشد، سوگند الهی به این کتاب از میان کتب آسمانی دیگر، نشانگر اهمیت ویژۀ آن است.

3- نزول کتاب آسمانی به صورت نوشته در الواح، از ویژگی‌های تورات *

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

در صورتی که مراد از «کِتٰابٍ مَسْطُورٍ» تورات باشد، وصف «مَسْطُورٍ» بیانگر این است که سایر کتاب‌های آسمانی به صورت نوشته در الواح نازل نمی‌شده است؛ زیرا همیشه شیء را به مختصات آن توصیف می‌کنند.

4- نقش مهم کتاب‌های آسمانی و قوانین الهی، در تعالی فرهنگ بشر *

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

خداوند با سوگند خوردن به تورات و یا کتاب‌های آسمانی - در صورتی‌که مراد مطلق کتاب باشد - در حقیقت بشر را به اهمیت این کتاب‌ها در فکر و فرهنگ بشر توجه داده است.

5- سوگند خداوند، به نامۀ اعمال آدمیان

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

برخی از مفسران مراد از «کِتٰابٍ مَسْطُورٍ» را نامۀ اعمال دانسته‌اند. برداشت یاد شده بر پایۀ این احتمال است.

کلیدواژه‌ها:

تورات؛ قرآن؛ قسم؛ کتاب‌های آسمانی؛ نامه عمل

[سوره الطور (52): آیه 3]

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ (3)

3

در صفحه‌ای گشوده،

1- کتاب نازل شده بر موسی(ع) (تورات)، تدوین‌یافته بر پوستی پهن و گسترده

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ

«رَقٍّ» به معنای پوست است؛ پوستی که برای نوشتن در آن مهیّا شده باشد (المصباح‌المنیر). «منشور» معادل «مبسوط» (باز و گسترده) و مقابل/«مطوی» (پیچیده و لوله شده) است.

ظرف «فِی رَقٍّ» متعلق به «مَسْطُورٍ» در آیۀ قبل است؛ یعنی، کتابی که در پوستی باز و گسترده نوشته شده و تدوین یافته است.

2- اعمال آدمیان، مدون در صحیفه‌ای باز و گسترده

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ . فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ

برداشت یاد شده بر این اساس است که مراد از «کِتٰابٍ مَسْطُورٍ» نامۀ اعمال باشد.

کلیدواژه‌ها:

تورات؛ نامه عمل

[سوره الطور (52): آیه 4]

وَ اَلْبَیْتِ اَلْمَعْمُورِ (4)

4

و سوگند به این خانۀ آباد [خدا]،

1- سوگند خداوند، به کعبه

وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ

«واو»در «وَ الْبَیْتِ ...» برای قسم و مقصود از «بیت معمور» (خانۀ آباد) کعبه است.

2- کعبه، مکانی مقدس و والا

وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ

برداشت یاد شده به این دلیل است که کعبه، مورد سوگند خداوند قرار گرفته است.

3- آبادانی کعبه و روی آوردن خلق به آن، در تاریخ پیش از اسلام

وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ

در صورتی که «بیت المعمور»کعبه باشد؛ آوردن وصف «الْمَعْمُورِ» می‌تواند اشاره به آوازۀ بلند و آبادانی کعبه در گذشته تاریخ داشته باشد.

4- لزوم اقبال خلق به کعبه و آباد نگه‌داشتن‌آن

وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ

توصیف کعبه به «بیت معمور»، می‌تواند دستوری از جانب خداوند به مردم باشد که باید کعبه را همواره آباد نگه دارند و از

آن روی نگردانند.

5- «بیت المعمور» نام دیگر کعبه

وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ

تعبیر «وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ» - به جای «و الکعبة» - می‌تواند بدان جهت باشد که در آن زمان، کعبه به این نام نیز خوانده می‌شده است.

کلیدواژه‌ها:

آبادانی؛ بیت المعمور؛ تاریخ؛ خانه؛ زیارت؛ قرآن؛ قسم؛ کعبه

[سوره الطور (52): آیه 5]

وَ اَلسَّقْفِ اَلْمَرْفُوعِ (5)

5

و سوگند به این سقف برافراشته،

1- سوگند خداوند، به سقف برافراشته (آسمان)

وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ

«مرفوع»؛ یعنی، بلند و برافراشته شده. مراد از «سقف مرفوع» ظاهراً آسمان است که همچون سقفی بلند، بر فراز آدمیان بر افراشته شده است.

2- نظام عالی آسمان، جلوه‌گاه عظمت خداوند و شایان تأمل و تدبر

وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ

سوگند، همواره به امور مهم تعلق می‌گیرد و خداوند با سوگند به آسمان رفیع، بشر را به اهمیت آن متوجه ساخته است.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ تدبر؛ قرآن؛ قسم؛ قسم‌های قرآن

[سوره الطور (52): آیه 6]

وَ اَلْبَحْرِ اَلْمَسْجُورِ (6)

6

و سوگند به این دریای آکنده،

1- سوگند خداوند، به دریای سرشار از آب

وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ

«سجر» در معانی پرکردن و شعله‌ور کردن به کار می‌رود.

بنابراین «مسجور»یا به معنای «مملو»(پر شده) و یا به معنای شعله‌ور شده است، برداشت یاد شده براساس معنای اول است.

2- دریای خروشان جلوه‌ای از عظمت و قدرت الهی و شایان تأمل و اندیشه

وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ

«سجر»(شعله‌ور کردن) گاهی استعاره از التهاب و خروشیدن است (مفردات راغب). بنابراین«بحر مسجور»؛ یعنی، دریای خروشان. گفتنی است که با توجه به این‌که سوگند، همواره به

امور مهم و در خور تأمل تعلق می‌گیرد، خداوند با سوگند به‌دریای خروشان، بشر را به عظمت و قابل تأمل و تدبر بودن آن توجه داده است.

کلیدواژه‌ها:

تدبر؛ جهنم؛ دریا؛ قدرت؛ قرآن؛ قسم؛ موج

[سوره الطور (52): آیه 7]

إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ (7)

7

که عذاب پروردگارت قطعاً واقع شدنی است.

1- تحقق عذاب الهی برای تکذیب‌گران، حتمی و غیر قابل تردید است.

إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ

متعلق «لَوٰاقِعٌ» حذف شده و به قرینۀ آیات بعد - که دربارۀ تکذیب‌گران است - تقدیر آن باید چنین باشد:«إن عذاب ربک لواقع علی المکذبین».

2- ایجاد نظام تشریع و تکوین، گواه حتمی بودن مجازات کافران تکذیب‌گر

وَ الطُّورِ . وَ ... إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ

در آیات پیشین، تعبیر «وَ کِتٰابٍ ...»، اشاره به نظام تشریع و تعبیر «وَ السَّقْفِ ...» اشاره به قدرت خداوند در نظام تکوین دارد. از ارتباط این دو با «إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ» مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

3- اتمام‌حجت خداوند از طریق کتاب‌های آسمانی، هموارکنندۀ راه مجازات کافران *

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ ... إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ

در آیات پیشین سخن از «کِتٰابٍ مَسْطُورٍ» (تورات یا کتاب‌های آسمانی) به میان آمده است. ارتباط «إِنَّ عَذٰابَ ...» با «کِتٰابٍ مَسْطُورٍ» ، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

4- ربوبیت الهی، مقتضی مجازات کافران و حق‌ستیزان

إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ

از اضافۀ «عَذٰابَ» به «رب»، مطلب مذکور استفاده می‌شود.

5- دلجویی خداوند از پیامبر(ص)، در قبال هجوم کافران و تکذیب‌گران

إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ

از این‌که پس از تأکیدهای فراوان، خداوند روی سخن را به پیامبر(ص) متوجه ساخته و به آن حضرت اطمینان می‌دهد که عذاب کافران قطعی است؛ می‌توان مطلب یاد شده را استفاده نمود.

6- «رب»از اسما و صفات خداوند

إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ تکذیب؛ حق؛ دلداری؛ رب/اسما و صفات؛ عذاب؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ کیفر؛ محمّد(ص)

[سوره الطور (52): آیه 8]

مٰا لَهُ مِنْ دٰافِعٍ (8)

8

و هیچ بازدارنده‌ای برای آن نیست.

1- وجود نداشتن کمترین مانع، برای کیفر کافران و عذاب کردن آنان از سوی خداوند

عَذٰابَ رَبِّکَ ... مٰا لَهُ مِنْ دٰافِعٍ

2- قدرت الهی در نظام هستی، نافذ و بدون کمترین مزاحم

مٰا لَهُ مِنْ دٰافِعٍ

3- ناباوری کافران نسبت به تحقق مجازات‌های الهی، عاملی مهم در حق‌ناپذیری آنان *

وَ الطُّورِ ... إِنَّ عَذٰابَ ... مٰا لَهُ مِنْ دٰافِعٍ

تأکید، معمولاً در مواردی صورت می‌گیرد که مسألۀ تأکید شده، مورد انکار یا غفلت باشد.

کلیدواژه‌ها:

تکذیب؛ عذاب؛ کفر؛ کیفر

[سوره الطور (52): آیه 9]

یَوْمَ تَمُورُ اَلسَّمٰاءُ مَوْراً (9)

9

روزی که آسمان، سخت به حرکت درآید.

1- حرکت سریع و بی‌سابقۀ اجرام آسمانی، در آستانۀ رخداد قیامت

یَوْمَ تَمُورُ السَّمٰاءُ مَوْراً

«مور»(مصدر «تَمُورُ» ) در معانی «حرکت سریع»و «اضطراب و نا آرامی» به‌کار می‌رود. برداشت یاد شده با توجه به معنای نخست آن است.

2- تحولات شگفت و ناهنجار در نظام طبیعت، در آستانۀ رستاخیز

یَوْمَ تَمُورُ السَّمٰاءُ مَوْراً

برداشت یاد شده بر این اساس است که «تَمُورُ» در معنای اضطراب و ناآرامی به‌کار رفته باشد.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ جهان؛ فَلَک؛ قیامت

[سوره الطور (52): آیه 10]

وَ تَسِیرُ اَلْجِبٰالُ سَیْراً (10)

10

و کوه‌ها به شدّت روان شوند.

1- زمین همچون آسمان، دست‌خوش تحولات عظیم در آستانۀ قیامت

یَوْمَ تَمُورُ السَّمٰاءُ ... وَ تَسِیرُ الْجِبٰالُ

2- به حرکت در آمدن کوه‌ها، در آستانۀ رستاخیز

وَ تَسِیرُ الْجِبٰالُ سَیْراً

3- حرکت کوه‌های زمین در آستانۀ رستاخیز، حرکتی عجیب و نامعهود

وَ تَسِیرُ الْجِبٰالُ سَیْراً

مفعول مطلق «سَیْراً» ، می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده داشته باشد.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ زمین؛ قیامت؛ کوه

[سوره الطور (52): آیه 11]

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ (11)

11

پس در آن روز وای بر تکذیب‌کنندگان!

1- برپایی قیامت، در پی تحولات عظیم و دگرگونی نظام هستی

یَوْمَ تَمُورُ ... وَ تَسِیرُ الْجِبٰالُ ... فَوَیْلٌ

تفریع «فَوَیْلٌ» بر حوادث مطرح شده در آیات پیشین، بیانگر مطلب یاد شده است.

2- قیامت، روزی بس سخت و ناگوار، برای تکذیب‌کنندگان آن

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

مراد از «مکذبین» - به قرینۀ آیۀ 14 - تکذیب‌کنندگان قیامت است.

3- ترسیم رخدادهای پراضطراب هستی در آستانۀ قیامت، هشداری به تکذیب‌کنندگان آن است.

یَوْمَ تَمُورُ ... وَ تَسِیرُ الْجِبٰالُ ... فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

4- تکذیب قیامت، بزرگ‌ترین جرم محکومان دادگاه رستاخیز

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

از این‌که تنها وصفی که برای محکومان روز قیامت آورده شده، عنوان «تکذیب قیامت» است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

انذار؛ تکذیب؛ جهان؛ سختی؛ قیامت؛ گناه؛ ویل

[سوره الطور (52): آیه 12]

اَلَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ (12)

12

همانان که در باطلی [عمیق فرو رفته و] به بازی سرگرمند.

1- تکذیب‌کنندگان قیامت، عناصری فرو رفته در باطل و سرگرم هوسرانی

لِلْمُکَذِّبِینَ . اَلَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ

«خَوْضٍ» به معنای وارد شدن در کارهای بیهوده و باطل و «لعب» (مصدر «یَلْعَبُونَ» ) به معنای سرگرمی و هوسرانی است.

2- باطل‌گرایی و سرگرم شدن به پوچی‌ها، عامل اصلی تکذیب وحی و قیامت

اَلَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ

از این‌که «الَّذِینَ هُمْ ...» به عنوان تنها وصف «المکذبین»آمده است؛ نقش اصلی آن در تکذیب حق استفاده می‌شود.

3- تلاش کافران، برای خدشه‌دار ساختن قرآن، کاری بازیگرانه و بی‌فرجام

اَلَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ

برداشت یاد شده بنابراین نکته است که مراد از «خَوْضٍ» ، نقد و انتقادهایی باشد که کافران از سر تکذیب نسبت به قرآن انجام می‌دهند و اطلاق لعب بر این عمل از آن جهت باشد که نتیجه‌ای، عاید آنان نمی‌شود.

4- توجه به سختی فرجام دین‌ستیزان، بازدارندۀ انسان از فرو رفتن در پوچی‌های زندگی دنیوی

فَوَیْلٌ ... لِلْمُکَذِّبِینَ . اَلَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ

تذکر خداوند به دین‌ستیزان (الذین هم فی خوض)، در حقیقت هشداری به گرفتاران در پوچی دنیا است تا به فرجام آن بیندیشند و از پوچی به درآیند.

کلیدواژه‌ها:

باطل؛ تکذیب؛ حق؛ دنیا؛ دین؛ ذکر؛ غفلت؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ لهو و لعب؛ وحی؛ هوا پرستی

[سوره الطور (52): آیه 13]

یَوْمَ یُدَعُّونَ إِلیٰ نٰارِ جَهَنَّمَ دَعًّا (13)

13

روزی که به شدّت به سوی آتش دوزخ رانده می‌شوند.

1- قیامت روز رانده شدن تکذیب‌گران، با شدت و خشونت به سوی آتش دوزخ

یَوْمَ یُدَعُّونَ إِلیٰ نٰارِ جَهَنَّمَ دَعًّا

«دع»(مصدر مجهول «یُدَعُّونَ» ) به معنای رانده شدن همراه با تندی و خشونت است و ضمیر «یُدَعُّونَ» به «مکذبین» بازمی‌گردد.

2- ذلیل بودن و مقهوریت تکذیب‌گران، در صحنۀ قیامت

یَوْمَ یُدَعُّونَ إِلیٰ نٰارِ جَهَنَّمَ دَعًّا

3- آتش دوزخ، فرجام تکذیب‌کنندگان آن

فَوَیْلٌ ... لِلْمُکَذِّبِینَ ... یَوْمَ یُدَعُّونَ إِلیٰ نٰارِ جَهَنَّمَ دَعًّا

4- آتش، وسیلۀ عذاب در دوزخ

یَوْمَ یُدَعُّونَ إِلیٰ نٰارِ جَهَنَّمَ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ تکذیب؛ جهنم؛ خشونت؛ ذلت؛ عذاب؛ قیامت

[سوره الطور (52): آیه 14]

هٰذِهِ اَلنّٰارُ اَلَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ (14)

14

[و به آنان می‌گویند:] این است همان آتشی که آن را تکذیب می‌کردید.

1- مواجه گشتن تکذیب‌گران، با حقایق مورد انکار خویش در قیامت

هٰذِهِ النّٰارُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

2- پافشاری مستمر تکذیب‌گران در دنیا، بر انکار قیامت و عذاب دوزخ

هٰذِهِ النّٰارُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

جملۀ «کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ» ماضی استمراری و بیانگر آن است که کافران تکذیب‌گر؛ هرگز حاضر نشده‌اند حقایق مربوط به جهان آخرت را بپذیرند؛ بلکه مصرانه آن را انکار می‌کنند.

3- سخن ملامت‌بار و استهزاآمیز مأموران الهی نسبت به تکذیب‌گران، به هنگام روبه‌رو شدن آنان با آتش دوزخ

هٰذِهِ النّٰارُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

جملۀ «هٰذِهِ النّٰارُ ...»، می‌تواند گفتار الهی و یا سخن مأموران خداوند (همانان که تکذیب‌گران را به عنف و قهر به سوی دوزخ رانده‌اند) باشد. برداشت یاد شده بر پایۀ احتمال دوم است.

4- انکار معاد، عمده‌ترین محور مخالفت کافران با پیام دین

هٰذِهِ النّٰارُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

از سرزنش شدن کافران، به خاطر تکذیب دوزخ و حقیقت قیامت، مطلب مزبور استفاده می‌شود.

5- یادآوری مواضع انکارآمیز تکذیب‌کنندگان قیامت‌ازسوی مأموران الهی، به‌هنگام مواجهۀ آنان با آتش دوزخ

هٰذِهِ النّٰارُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ استهزاء؛ تکذیب؛ جهنم؛ دین؛ سخن؛ قیامت؛ کفر؛ لجاجت؛ معاد؛ ملامت

[سوره الطور (52): آیه 15]

أَ فَسِحْرٌ هٰذٰا أَمْ أَنْتُمْ لاٰ تُبْصِرُونَ (15)

15

پس آیا این سحر است یا شما [آن را] نمی‌بینید [چنان‌که در دنیا حق را نمی‌دیدید]؟

1- استهزا شدن تکذیب‌گران در آستانۀ دوزخ، به وسیلۀ یادآوری سخنان کفرآلودشان به ایشان

أَ فَسِحْرٌ هٰذٰا

استفهام در «أَ فَسِحْرٌ هٰذٰا» برای تهکم و استهزا است.

2- تکذیب‌کنندگان قیامت، ناتوان از توجیه تکذیب‌گری‌های خود به هنگام مشاهدۀ آتش دوزخ

أَ فَسِحْرٌ هٰذٰا أَمْ أَنْتُمْ لاٰ تُبْصِرُونَ

3- اتهام سحر و ساحری به پیامبران و وحی، زشت‌ترین موضع‌گیری تکذیب‌گران علیه آنان *

أَ فَسِحْرٌ هٰذٰا

اختصاص به ذکر یافتن موضوع «سحر»، بیانگر مطلب یاد شده است.

4- کافران، به دروغ مدعی قابل درک نبودن حقایق وحی *

أَ فَسِحْرٌ هٰذٰا أَمْ أَنْتُمْ لاٰ تُبْصِرُونَ

عبارت «أَمْ أَنْتُمْ لاٰ تُبْصِرُونَ» در حقیقت تکرار همان سخن کافران است که در دنیا نسبت به حقایق دین می‌گفتند و مدعی بودند که ما در سخنان وحی حقیقتی نمی‌یابیم.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ استهزاء؛ افترا؛ انبیاء؛ بصیرت؛ جهنم؛ دروغ؛ سؤال و جواب؛ سحر؛ عجز؛ قیامت؛ کافران؛ وحی

[سوره الطور (52): آیه 16]

اِصْلَوْهٰا فَاصْبِرُوا أَوْ لاٰ تَصْبِرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْکُمْ إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (16)

16

به آتش آن بسوزید؛ خواه صبر کنید یا صبر نکنید برای شما یکسان است؛ جز این نیست که در برابر آنچه می‌کردید سزا داده می‌شوید.

1- فرمان ملامت‌بار خداوند به تکذیب‌کنندگان قیامت، برای چشیدن حرارت دوزخ و تحمّل رنج آن

اِصْلَوْهٰا

«صلی النار»؛ یعنی، چشیدن حرارت آتش و تحمل رنج آن.

عبارت «اصْلَوْهٰا» (نظیر آیۀ قبل) می‌تواند کلام خداوند و یا سخن مأموران الهی باشد. در برداشت یاد شده، احتمال اول مورد نظر است.

2- قرار و بی‌قراری تکذیب‌گران در آتش دوزخ، بی‌تأثیر در تغییر کیفر آنان

فَاصْبِرُوا أَوْ لاٰ تَصْبِرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْکُمْ

3- صبر در طریق تقوا و آزمون‌های زندگی دنیوی، دارای اثر است و نه صبر در آتش دوزخ.*

فَاصْبِرُوا أَوْ لاٰ تَصْبِرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْکُمْ

احتمال دارد که یادآوری صبر در چنین آیه‌ای، اشاره داشته باشد به این‌که به جای صبر بر آتش دوزخ - که تأثیری ندارد - شایسته است که آدمیان، صبر را در همین دنیا و در طریق تقوا، به‌کار گیرند که منشأ آثار فراوان است.

4- حکم مجازات کافران در قیامت، غیرقابل تغییر و تجدید نظر

فَاصْبِرُوا أَوْ لاٰ تَصْبِرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْکُمْ

5- کیفر دوزخ برای تکذیب‌کنندگان دین، بازتاب قهری عملکرد مستمر خود آنان

إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

6- آتش دوزخ، تجسّم و عینیت اعمال ناروای خود کافران برای ایشان *

إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

تعبیر «تُجْزَوْنَ مٰا» - به جای «تجزون بما» - بیانگر این معنا است که خود عمل، جزا واقع می‌شود و این در صورتی است که عمل ناروا تجسّم پیدا کند.

7- عذاب دوزخ، ستمی از سوی کافران به خویش و نه از جانب خداوند

إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

8- اصرار و مداومت بر کفر وحق‌ناپذیری، درپی‌دارندۀ عذاب آتش دوزخ

إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

فعل «کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» ، ماضی استمراری و بیانگر اصرار و مداومت شخص، بر عمل است.

کلیدواژه‌ها:

امر الهی؛ تجسم اعمال؛ تکذیب؛ جهنم؛ حق؛ دین؛ صبر؛ ظلم؛ عذاب؛ عمل؛ قیامت؛ کفر؛ کیفر؛ ملامت

[سوره الطور (52): آیه 17]

إِنَّ اَلْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ (17)

17

همانا تقواپیشگان در باغ‌ها و در نعمت‌هایی فراوانند.

1- بهشت، جایگاه حتمی تقواپیشگان

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

2- باغ‌های بهشت، پوشیده از درختان

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ

«جنة»(مفرد «جَنّٰاتٍ» ) به باغ پوشیده از درختان گفته می‌شود.

3- بهشت تقواپیشگان، سرشار از نعمت است.

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

واژۀ «نَعِیمٍ» به معنای نعمت بسیار و فراوان است.

4- تقوا، اصلی‌ترین شرط ورود به بهشت و بارزترین ویژگی بهشتیان

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

5- بی‌تقوایی و هواپرستی، بزرگ‌ترین مشکل تکذیب‌کنندگان دین در قیامت

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ ... هٰذِهِ النّٰارُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ ... إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

در این آیات، «متقین»جبهۀ مقابل«مکذبین»قرار گرفته است.

از این تقابل مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

6- مقایسۀ فرجام نیک تقواپیشگان با سرنوشت شوم کافران، شیوۀ بهینۀ هدایت خلق

اِصْلَوْهٰا ... إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

از این‌که خداوند در هدایت خلق، به ترسیم هر دو فرجام پرداخته است؛ مطلب یاد شده برداشت می‌شود.

7- بهشت، متشکل از باغ‌های بسیار با درختانی انبوه و نعمت‌های گسترده و گوناگون

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ باغ؛ بهشت؛ تقوا؛ تکذیب؛ درخت؛ دین؛ قیاس؛ کفر؛ نعمت؛ هدایت؛ هوا پرستی

[سوره الطور (52): آیه 18]

فٰاکِهِینَ بِمٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ وَ وَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ عَذٰابَ اَلْجَحِیمِ (18)

18

به آنچه پروردگارشان به آنان داده است شیرین‌کام‌اند، و پروردگارشان آنان را از عذاب آتش برافروخته مصون داشته است.

1- شادمانی تقواپیشگان در بهشت، از عطایای پروردگار به آنان

فٰاکِهِینَ بِمٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ

«فاکه»(از مصدر «فکاهه») به معنای شادمان و شرین‌کام است.

2- بهشت و نعمت‌های گستردۀ آن، مایۀ بهره‌وری و لذت کامل بهشتیان - و نه مانند امکانات محدود و ناقص دنیوی *

فٰاکِهِینَ بِمٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ

ممکن است که «فٰاکِهِینَ» ، تعریض به امکانات دنیا داشته باشد که معمولاً بشر قادر به بهره‌وری کامل از آنها نیست و لذت آن، آمیخته با محرومیت‌ها است.

3- شادمانی و شیرین‌کامیِ بهشتیان، فضل الهی در قبال تعهد و تقوای ایشان

إِنَّ الْمُتَّقِینَ ... فٰاکِهِینَ بِمٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ

4- بهشت، جلوۀ ربوبیت خداوند، در حق تقواپیشگان

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ ... آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ

مطرح ساختن ربوبیت خداوند، در مقام اعطای بهشت به پرهیزکاران و نیز اضافۀ «رب»به«هم»، مطلب یاد شده را افاده می‌کند.

5- یاد نعمت‌ها و تعظیم عطایای خداوند، نقل مجلس انس متقین، در بهشت *

فٰاکِهِینَ بِمٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ

در معنای «فٰاکِهِینَ» گفت و گوهای دوستانه در مجالس انس آورده شده است.

6- رهایی از عذاب دوزخ در پرتو ربوبیت خداوند، خود نعمتی بزرگ برای تقواپیشگان

وَ وَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

7- بهشتیان، مسرور و شادمان از لطف پروردگار خویش، به خاطر رهایی از دوزخ

فٰاکِهِینَ بِمٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ وَ وَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

8- «جحیم»، از نام‌های دوزخ

وَ وَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

9- آتش‌دوزخ، سخت برافروخته و ملتهب

عَذٰابَ الْجَحِیمِ

«جحمه»(مبدأ اشتقاق «جحیم») به شدت افروختگی و التهاب آتش اطلاق می شود.

10- تقواپیشگان، مورد حفاظت خداوند از گرفتاری به جهنم، در قبال تلاش آنان برای حفظ ارزش‌های الهی در دنیا

إِنَّ الْمُتَّقِینَ ... وَ وَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

با توجه به این‌که ریشۀ «متقین» و «وَقٰاهُمْ» از یک ماده می‌باشد، ممکن است تعبیر «وَقٰاهُمْ» اشاره به مطلب مزبور داشته باشد.

11- اعتراف متقین به نقش اصلی ربوبیت خداوند، در هدایت آنان به بهشت و نجات از دوزخ

فٰاکِهِینَ بِمٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ وَ وَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

قید «بِمٰا آتٰاهُمْ ...» می‌رساند که پارسایان بهشتی، در عین برخورداری از نعمت‌ها، گرفتار غفلت نشده و مغرور به تقوای خود نمی‌باشند؛ بلکه توجه دارند که به هر نعمتی رسیده‌اند و از هر بلایی که رهیده‌اند جز در پرتو امداد و رهنمودهای رشد آفرین خداوند و الطاف او نبوده است.

12- ربوبیت و تکامل‌بخشی خداوند، دارای تداوم حتی درجهان آخرت

فٰاکِهِینَ بِمٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ وَ وَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

در صورتی‌که اضافۀ «رب»به«هم»، بیانگر ربوبیت قبلی و فعلی خداوند نسبت به بهشتیان باشد - و نه صرفاً به لحاظ گذشته - معلوم می‌گردد که جریان تکامل بخشی در جهان آخرت نیز تداوم دارد. گفتنی است که تربیت کردن - که در واژۀ «رب» هست - عبارت است از ایجاد حالتی در شیء پس از حالت قبل، تا زمانی که به حد تمام و کمال برسد.

(مفردات راغب)

13- «رب» از اسما و صفات خداوند

آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ وَ وَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ اقرار؛ انسان؛ بهشت؛ پاداش؛ تقوا؛ جحیم؛ جهنم؛ رب/اسما و صفات؛ سرور؛ عذاب؛ فضل خدا؛ لذت؛ نعمت

[سوره الطور (52): آیه 19]

کُلُوا وَ اِشْرَبُوا هَنِیئاً بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (19)

19

بخورید و بیاشامید، گوارایتان باد. [این] در برابر اعمالی است که انجام می‌دادید.

1- تقواپیشگان، مورد تکریم و دعوت الهی برای بهره‌وری آزاد از نعمت‌های بهشتی

کُلُوا وَ اشْرَبُوا

2- خوردن و آشامیدن بهشتیان، همراه با پیام «گوارا باد» به ایشان

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً

جملۀ «کُلُوا وَ اشْرَبُوا» مقول قول محذوف است؛ یعنی،«یقال لهم کلوا ... هَنِیئاً» .

3- نعمت‌های بهشت، گوارا و بی‌هیچ ناخالصی و رنج و زیان

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً

«هنییء» (معادل گوارا) به امری گفته می‌شود که رنج و تعب در پی نداشته باشد. «هَنِیئاً» در آیه شریفه، صفت برای مصدر محذوف است؛ یعنی،«کلوا و اشربوا أکلاً و شرباً هینئاً».

4- انسان در بهشت، دارای ویژگی‌های موجود مادی است و از خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها لذت می‌برد.

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً

5- بهره‌وری متقین از نعمت‌های گوارای بهشت، پاداش عملکرد نیک و مداوم خود آنان

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

تعبیر «کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» ، ماضی استمراری و دلالت بر مداومت پارسایان بر اعمال نیک دارد.

6- عملکرد دنیوی آدمیان، ملاک اصلی سعادت و شقاوت اخروی ایشان

إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ... هَنِیئاً بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

واژۀ «کُنْتُمْ» (با فعل ماضی) اشاره به جهان گذشته (دنیا) دارد و تصریح به اعمال دنیوی، می‌رساند که تأثیر اصلی در سعادت و شقاوت عمل آدمی، در دنیا است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آشامیدنیها؛ احترام؛ بهشت؛ پاداش؛ تقوا؛ خوردن؛ رستگاری؛ شقاوت؛ عمل؛ عمل صالح؛ لذت

[سوره الطور (52): آیه 20]

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَ زَوَّجْنٰاهُمْ بِحُورٍ عِینٍ (20)

20

[این] در حالی است که بر تخت‌هایی ردیف هم تکیه کرده‌اند، و آنان را با حوریانی فراخ چشم قرین کرده‌ایم.

1- بهشتیان، دارای مجالس انس و تکیه زده بر تخت‌های چیده شده در کنار هم

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ

«اتکاء»(مصدر «مُتَّکِئِینَ» ) به معنای تکیه زدن و «سُرُرٍ» (جمع «سریر») به معنای تخت‌ها است. «مَصْفُوفَةٍ» (صفت «سُرُرٍ» ؛ یعنی، چیده شده در کنار هم.

2- بهشتیان، دارای همسرانی نیکو، با چشمانی سیاه و زیبا

وَ زَوَّجْنٰاهُمْ بِحُورٍ عِینٍ

«حور»(جمع«حورا») به معنای سیاه چشمان و «عِینٍ» (جمع «عیناء») و به معنای فراخ چشمان و کنایه از زیبا چشمان است.

3- همسران زیبا، نمود لطف الهی به بهشتیان

وَ زَوَّجْنٰاهُمْ بِحُورٍ عِینٍ

4- بهشتیان، دارای تمایلات جنسی و نیازهای عاطفی در بهشت

وَ زَوَّجْنٰاهُمْ بِحُورٍ عِینٍ

1- معاد آدمیان در آخرت، معادی جسمانی

کُلُوا وَ اشْرَبُوا ... مُتَّکِئِینَ عَلیٰ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَ زَوَّجْنٰاهُمْ بِحُورٍ عِینٍ

کلیدواژه‌ها:

بهشت؛ تخت؛ حورالعین؛ رنگ؛ زیبایی؛ سیاهی؛ معاد

[سوره الطور (52): آیه 21]

وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ اِتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ مٰا أَلَتْنٰاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْءٍ کُلُّ اِمْرِئٍ بِمٰا کَسَبَ رَهِینٌ (21)

21

و کسانی‌که ایمان آورده و فرزندانشان در ایمان از آنان پیروی کرده‌اند، فرزندانشان را به آنان ملحق می‌کنیم و از عملشان هیچ نمی‌کاهیم. هر کسی در گرو دستاورد خویش است.

1- نوید الهی به ملحق گشتن نسل مؤمن تقواپیشگان، به ایشان در بهشت

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ

2- ایمان، محور پیوند نسل‌ها به یک دیگر، در جهان آخرت

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ

3- انسان مؤمن، در اندیشۀ سعادت نسل خویش در پرتو ایمان *

أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ

نوید در جایی صورت می‌گیرد که آدمی در انتظار و اشتیاق امر مورد نوید باشد. این‌که خداوند ملحق شدن نسل مؤمنان را به آنان نوید داده، نشانگر آن است که اشخاص مؤمن در آرزوی سعادت نسل خویش‌اند و این آرزویی به جا است.

4- پیوندهای عاطفی، باقی میان مؤمنان و نسل ایشان در بهشت

أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ

نوید به ملحق شدن ذریۀ مؤمنان به آنان در بهشت، می‌رساند که مؤمنان در بهشت نیز به نسل خود دلبسته‌اند و از قرار گرفتن آنان در کنار خویش احساس لذت می‌کنند.

5- پیوند نسبی - علاوه بر عمل نیک خود انسان - دارای تأثیر در تعالی جایگاه اخروی وی

أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ

نسل مؤمنان، به جایگاه عالی نیاکان خویش ملحق می‌شوند و ارتقای درجه می‌یابند؛ در حالی که اگر مقام نیکانشان در درجۀ آنان تأثیر نمی‌گذاشت، آنها با ایمان و عمل خویش جز به

مرتبه‌ای پایین‌تر، دست نمی‌یافتند.

6- اصل ایمان، شرط بهره‌وری فرزندان، از مزیت پیوستن نسل‌ها به پدارن بهشتی خود

وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ

7- الحاق اعضای مؤمن خانوادۀ بهشتیان به ایشان، تبلور لطف و فضل الهی در حق آنان

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ

8- تبعیت در ایمان، محوری بایستۀ پیروی از پدران

وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ

در قرآن، معمولاً پیروی از پدران منفی شمرده شده است؛ ولی در این آیه یکی از محورهایی که پیروی از پدران ارزش به‌شمار آمده، محور ایمان است.

9- پیوستن مؤمنان، به درجۀ عالی پدران بهشتی خود، تفضل الهی و نه مایۀ کم شدن از مقام پدر آنان و کاسته شدن از عمل آنان

أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ مٰا أَلَتْنٰاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْءٍ

جملۀ «مٰا أَلَتْنٰاهُمْ ...» معادل «ما نقصناهم»است و ضمیرهای «هم»به «الَّذِینَ آمَنُوا» بازمی‌گردد. مقصود این است که خداوند، در ملحق کردن ذریۀ بهشتیان به آنان، از منزلت و درجۀ پدران چیزی نمی‌کاهد؛ بلکه بر درجۀ ذریه می‌افزاید.

10- هر انسانی، تنها در گرو اعمال خویش و ملازم با آن

کُلُّ امْرِئٍ بِمٰا کَسَبَ رَهِینٌ

11- عمل انسان، تنها محور سعادت و شقاوت وی

کُلُّ امْرِئٍ بِمٰا کَسَبَ رَهِینٌ

12- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ» قال: قصرت الأبناء عن عمل الأباء فألحقوا الأبناء بالأباء لتَقَرّ بذٰلک أعینهم؛ ⁽¹⁾

از امام‌صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ «وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ» روایت شده که فرمود: فرزندان از نظر عمل از پدرانشان کمترند؛ ولی برای چشم‌روشنی پدران مؤمن، فرزندانشان را به پدرانشان ملحق می‌کنند».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اطاعت؛ ایمان؛ بهشت؛ تقوا؛ رستگاری؛ شقاوت؛ عمل؛ عمل صالح؛ فرزند؛ فضل خدا؛ نسب

[سوره الطور (52): آیه 22]

وَ أَمْدَدْنٰاهُمْ بِفٰاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمّٰا یَشْتَهُونَ (22)

22

و از هر نوع میوه و گوشتی که دلخواهشان باشد، پی‌درپی به آنان عطا می‌کنیم.

1- بهره‌مندی تقواپیشگان، از میوه‌ها و گوشت‌های مورد تمایل خویش در بهشت، علاوه بر نعمت‌های سرشار دیگر

فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ ... وَ أَمْدَدْنٰاهُمْ بِفٰاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمّٰا یَشْتَهُونَ

2- کاستی نیافتن میوه‌ها و غذاهای بهشتی، با بهره‌وری اهل‌بهشت

وَ أَمْدَدْنٰاهُمْ بِفٰاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمّٰا یَشْتَهُونَ

«مد»(ریشۀ «أمددنا») به معنای جریان داشتن است. بنابراین در معنای «امداد» پیوستگی و استمرار نهفته است.

3- میوه و گوشت، دو غذای مهم در بهشت

وَ أَمْدَدْنٰاهُمْ بِفٰاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ

4- نبود محدودیت برای بهشتیان، در رسیدن به مشتهیات و خواسته‌های خویش

وَ أَمْدَدْنٰاهُمْ بِفٰاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمّٰا یَشْتَهُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آزادی؛ بهشت؛ تقوا؛ غذا؛ گوشت؛ میوه؛ نصرت؛ نعمت

[سوره الطور (52): آیه 23]

یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ (23)

23

در آن‌جا، جام باده را از دست یکدیگر می‌کشند، به گونه‌ای که در آن نه یاوه‌گویی است و نه گناه.

1- دست به دست شدن جام‌های شراب، میان متقین در بهشت

یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً

«تنازع» (مصدر «یَتَنٰازَعُونَ» ) به معنای گرفتن است و «کأس» به جامی که حاوی شراب باشد گفته می‌شود. احتمال دارد مراد، گرفتن جام شراب از دست خدمتکاران (غلمان) باشد و نیز می‌تواند گرفتن آن از دست یکدیگر باشد.

2- سرخوشی بهشتیان در مجالس انس، با ربودن جام‌های‌شراب ازدست یکدیگر

یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً

3- شراب‌های بهشت، مبرا از کمترین پیامد بیهوده‌گویی و دستیازی به گناه

لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

بهشت؛ تقوا؛ جام؛ خمر؛ سرور؛ گناه

[سوره الطور (52): آیه 24]

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ غِلْمٰانٌ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَکْنُونٌ (24)

24

و نوجوانانی که مخصوص آنانند، [برای پذیرایی] برگردشان می‌گردند؛ گویی آنان[از درخشندگی] مرواریدِ نهفته [در صدف]اند.

1- خدمت‌کاران جوان و زیبارو، در طواف متقین بهشتی برای پذیرایی از آنان

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ غِلْمٰانٌ لَهُمْ

«غلام»(مفرد «غِلْمٰانٌ» ) به نوجوانی گفته می‌شود که تازه پشت لبش سبز شده باشد.

2- خدمت‌کاران زیباروی تقواپیشگان، موجوداتی بهشتی

غِلْمٰانٌ لَهُمْ

نکره آمدن «غِلْمٰانٌ» می‌رساند که این خدمتکاران، مخلوقاتی بهشتی‌اند و نه از نوع خدمت‌کاران دنیوی متقین؛ و گرنه باید «غلمانهم» گفته می‌شد.

3- خدمت‌کاران بهشتی، چونان مرواریدهای نهفته در صدف

غِلْمٰانٌ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَکْنُونٌ

4- خدمت نوجوانان زیباروی بهشتی، برای تقوا پیشگان از سر شوق و پروانه وار

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ غِلْمٰانٌ لَهُمْ

تعبیر «یَطُوفُ» ، حرکت پروانه‌وار و مشتقانه را افاده می‌کند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ بهشت؛ تشبیهات؛ تقوا؛ زیبایی؛ قرآن؛ مروارید

[سوره الطور (52): آیه 25]

وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَسٰاءَلُونَ (25)

25

و برخی از آنان به برخی دیگر روی می‌آورند و [از گذشتۀ یکدیگر] می‌پرسند.

1- گفت وگوی بهشتیان و پرسش آنان از احوال یکدیگر

وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَسٰاءَلُونَ

2- پرسش بهشتیان از یکدیگر، دربارۀ چگونگی راهیابی‌شان به بهشت

وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَسٰاءَلُونَ

از آنچه در آیۀ بعد آمده است، محتوای سؤال - به‌گونه‌ای که یاد شد - استفاده می‌شود.

3- راهیابی به بهشت، امری مهم برای بهشتیان و سرگذشت هر فرد در این باره برای ایشان شنیدنی است.

وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَسٰاءَلُونَ

سؤال، معمولاً نسبت به چیزی صورت می‌گیرد که برای فرد مهم و شنیدنی باشد.

کلیدواژه‌ها:

بهشت؛ سؤال و جواب

[سوره الطور (52): آیه 26]

قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ (26)

26

[و در پاسخ یکدیگر] می‌گویند: ما پیش‌تر در میان خانوادۀ خود [از عذاب خدا]بیمناک بودیم.

1- متقین، در دنیا همواره در اندیشه آخرت و نگران از فرجام اخروی خویش

قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ

«اشفاق»در معنای «ترس و نگرانی» و «خیرخواهی شدید» به کار می‌رود (القاموس المحیط). در آیۀ شریفه اگر «فِی أَهْلِنٰا» متعلق به «کُنّٰا» باشد، واژۀ «مُشْفِقِینَ» ظهور در معنای اول و اگر متعلق به «مُشْفِقِینَ» باشد، ظهور در معنای دوم دارد.

برداشت یاد شده بر پایۀ احتمال اول است.

2- ارزش توجه انسان به خداوند و آخرت و ترس داشتن از عاقبت کار خویش

قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ

3- توجه به خداوند و دغدغۀ آخرت، در تمامی لحظات زندگی، عامل اصلی راهیابی متقین به بهشت

یَتَسٰاءَلُونَ . قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا ... مُشْفِقِینَ

در صورتی که «یَتَسٰاءَلُونَ» سؤال از علت رهیابی به بهشت باشد، «إِنّٰا کُنّٰا ...» بیانگر علت آن خواهد بود. از این‌که پارسایان در محیط پرشور خانواده از یاد آخرت غافل نشده‌اند، استفاده می‌شود که در سایر شرایط به طریق اولی غافل نبوده‌اند.

4- اهتمام تقواپیشگان به سعادت اخروی خانوادۀ خویش و خیرخواهی شدید نسبت به آنان

قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ

5- لزوم‌احساس مسؤولیت مؤمنان، نسبت به سعادت و فرجام خویشاوندان خود

قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ

از این‌که احساس مسؤولیت نسبت به خویشاوندان، عامل رهیابی به بهشت معرفی شده است؛ اهمیت و ضرورت آن استفاده می‌شود.

6- تأکید بهشتیان، به نقش عملکرد دنیوی آنان در سعادت اخروی ایشان

قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ایمان؛ بصیرت؛ بهشت؛ ترس؛ تقوا؛ خانواده؛ خویشاوندی؛ خیر و شر؛ ذکر؛ رستگاری؛ سخن؛ عمل

[سوره الطور (52): آیه 27]

فَمَنَّ اَللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ اَلسَّمُومِ (27)

27

پس خدا بر ما نعمت ارزانی داشت و ما را از عذابِ باد سوزان [جهنّم] مصون داشت.

1- اذعان متقین در بهشت، به نقش لطف الهی در رهایی آنان از عذاب دوزخ و ورود ایشان به بهشت

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ السَّمُومِ

2- توجه تقواپیشگان به خدا و مسؤولیت‌های خود، زمینه‌ساز جلب رحمت الهی

إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ . فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا

3- بهره‌مندی از لطف و رحمت خداوند، منوط به شایستگی اعمال خود انسان

إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ . فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا

از ارتباط «فَمَنَّ اللّٰهُ ...» با «کُنّٰا قَبْلُ ...»، استفاده می‌شود که عمل خود انسان زمینه‌ساز بهره‌وری او از رحمت الهی است.

4- بهشتیان، قدردان لطف الهی‌اند؛ نه مغرور به عمل خویش.

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ السَّمُومِ

توجه پارسایان به امتنان الهی و تکیه آنان بر لطف حق، می‌رساند که آنان تنها عمل خویش را مایۀ سعادت نمی‌دانند و مغرور به کردار خود نیستند.

5- انسان‌ها، بدون لطف و رحمت خداوند، در معرض ابتلا به عذاب دوزخ‌اند.

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ السَّمُومِ

6- وجود بادهای داغ و سوزان در دوزخ

وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ السَّمُومِ

«سموم»به باد داغ و سوزانی گفته می‌شود که همچون «سم»در اجزای بدن تأثیر می‌گذارد.(مفردات راغب)

7- سپاس‌گزاری متقین از خداوند، به خاطر رهایی‌شان از عذاب بادهای سوزان و کشندۀ دوزخ

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ السَّمُومِ

8- «عن النبیّ(ص) قال: لو فتح اللّه من عذاب السموم علی أهل الأرض مثل الأنملة أحرقت الأرض و من علیها؛ ⁽¹⁾

از پیامبر اکرم(ص) روایت شده که فرمود: اگر خداوند از عذاب سموم [روزنه‌ای] به‌اندازۀ یک سرانگشت به روی اهل زمین باز کند، زمین و هر کس روی آن است را می‌سوزاند».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اقرار؛ اللّه؛ باد؛ بهشت؛ تقوا؛ جهنم؛ ذکر؛ رحمت؛ شکر؛ عذاب؛ عمل صالح؛ منت

[سوره الطور (52): آیه 28]

إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ إِنَّهُ هُوَ اَلْبَرُّ اَلرَّحِیمُ (28)

28

ما از پیش او را می‌خواندیم. به یقین اوست که نیکوکار و مهربان است.

1- دعا و نیایش به درگاه خداوند، زمینه‌ساز راهیابی انسان به بهشت و رهایی از دوزخ

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ السَّمُومِ . إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ

2- متقین، دستیابی خود به بهشت را مرهون دعاها و نیایش‌های خود به درگاه خداوند می‌دانند.

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا ... إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ

3- تقواپیشگان، هماره به یاد خدا و ملتجی به او در زندگی خویش

إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ

تعبیر «کُنّٰا ... نَدْعُوهُ» استمرار دعا و التجا را افاده می‌کند.

4- خداوند، یگانه مبدأ نیکی (برّ) و رحمت گسترده (رحیم)، در نظام وجود

إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ

ضمیر فصل «هُوَ» بیانگر حصر است.

5- ستایش تقواپیشگان از نیکی‌های خداوند، در مجالس انس خویش در بهشت

یَتَسٰاءَلُونَ ... إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ

6- توجه انسان به نیکی و رحمت گستردۀ خداوند، مایۀ گرایش به پرستش او و التجا به درگاهش

نَدْعُوهُ إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ

از ارتباط «نَدْعُوهُ» با «إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ» و بیان تعلیلی «إِنَّهُ هُوَ ...»، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

7- نیکی‌های گستردۀ خداوند به خلق،

نشأت یافته از رحمت بی‌کران او است؛ و نه معلول نیاز و چشمداشت.

هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ

توصیف «الْبَرُّ» به صفت «الرَّحِیمُ» ، می‌رساند که نیکی‌های خداوند از سر رحمت است؛ نه مانند نیکی خلق که برای جلب منافع مادی یا معنوی است و یا دستکم رهانیدن خود از شکنجۀ وجدان.

8- راهیابی متقین به بهشت، جلوه‌ای از نیکی و رحمت گستردۀ خداوند

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ السَّمُومِ ... إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ

9- «بر»و«رحیم»از اسما و صفات خداوند

إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ

کلیدواژه‌ها:

ابرار؛ بّر/اسما و صفات؛ بهشت؛ تقوا؛ جهنم؛ دعا؛ ذکر؛ رحمت؛ عبادت؛ مدح

[سوره الطور (52): آیه 29]

فَذَکِّرْ فَمٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِکٰاهِنٍ وَ لاٰ مَجْنُونٍ (29)

29

پس تذکّر بده که تو به لطف پروردگارت نه کاهنی و نه دیوانه.

1- پیامبر(ص)، موظف به ادامه دادن هشدارها و تذکرهای خویش، بدون نگرانی از اتهام‌های کافران

فَذَکِّرْ

از ذیل آیۀ شریفه استفاده می‌شود که پیامبر(ص)، نبایست به اتهام‌های مشرکان بیندیشد؛ بلکه وظیفۀ آن حضرت ادامه دادن به تبلیغ خویش است.

2- توجه به تأثیر حق در نفوس مستعد، به‌رغم عناد کافران، مشوق رهبران الهی به تداوم تبلیغ

إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ ... فَذَکِّرْ فَمٰا أَنْتَ ... بِکٰاهِنٍ

فاء در «فَذَکِّرْ» ، تکلیف تذکر را متفرع بر آیات پیشین کرده است. در آن آیات سخن از حق‌ناپذیری برخی از مردم و حق‌پذیری و قدرشناسی گروهی دیگر به میان آمده بود.

3- انسان، نیازمند تذکر و هشدار برای حرکت در مسیر صلاح

فَذَکِّرْ

4- ترسیم فرجام نیک متقین و سرنوشت شوم تکذیب‌کنندگان دین، از وظایف رهبران الهی

فَذَکِّرْ

ظاهراً موضوع تذکر، مطالبی است که در آیات پیشین در مورد فرجام نیک مؤمنان و سرنوشت شوم کافران آمده است.

5- پیامبر(ص)، مصون از هر گونه کهانت و جنون، درپرتو عنایت پروردگار خویش

فَمٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِکٰاهِنٍ وَ لاٰ مَجْنُونٍ

6- پیامبراکرم(ص)، مورد عنایت ویژۀ پروردگار و برخوردار از نعمت خاصۀ او

فَمٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِکٰاهِنٍ وَ لاٰ مَجْنُونٍ

«باء»در «بِنِعْمَةِ» برای ملابست و «بِنِعْمَةِ رَبِّکَ» حال از ضمیر «أنت» است؛ یعنی،«حالکونک مصاحباً نعمت ربّک».

7- اتهام کهانت و جنون به پیامبر(ص)، از سوی کافران

فَمٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِکٰاهِنٍ وَ لاٰ مَجْنُونٍ

8- تناقض آشکار، در موضع‌گیری کافران علیه پیامبر(ص)

فَمٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِکٰاهِنٍ وَ لاٰ مَجْنُونٍ

با توجه به این‌که «کهانت»خود شیوه‌ای پیچیده و در اختیار تعدادی از افراد بوده و با جنون هرگز جمع نمی‌شود؛ متهم گشتن پیامبر(ص) به کهانت و جنون، نشانگر سردرگمی کافران و تناقض گویی آشکار آنان است.

9- «کهانت»، امری مذموم و نکوهیده *

فَمٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِکٰاهِنٍ

از این‌که وجود نعمت الهی، عامل مصونیت از کهانت شمرده شده است؛ نوعی تنافر میان آن دو، استفاده می‌شود؛ یعنی، کاهن به دور از رحمت الهی است.

10- «رب»از اسما و صفات خداوند

بِنِعْمَةِ رَبِّکَ

کلیدواژه‌ها:

اصلاح؛ افترا؛ امامت؛ انسان؛ تبلیغ؛ تقوا؛ تکذیب؛ جنون؛ حق؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ کفر؛ کهانت؛ محمّد(ص)؛ نعمت

[سوره الطور (52): آیه 30]

أَمْ یَقُولُونَ شٰاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ اَلْمَنُونِ (30)

30

آیا می‌گویند: [او] شاعری است که انتظار مرگش را داریم؟

1- نسبت دادن پیامبر(ص)، به شعر و شاعری از جمله اتهام‌های مکرر کافران

أَمْ یَقُولُونَ شٰاعِرٌ

2- شیوایی و جاذبۀ محسوس پیام وحی، مورد سوء تعبیر کافران

أَمْ یَقُولُونَ شٰاعِرٌ

کافران، به جای آن که موزون بودن و شیوایی سخنان وحی را، طریق هدایت خود قرار دهند، مورد سوء تعبیر قرار داده و نوعی شعر قلمداد کرده‌اند که ناخودآگاه در این نقص‌گیری به

تمجید نشسته‌اند.

3- کافران، آرزومند مرگ پیامبر(ص) یا حادثه‌ای ناگوار که آن حضرت را زمین‌گیر کرده و از دعوت باز دارد.

أَمْ یَقُولُونَ ... نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ

«تربص»(مصدر «نَتَرَبَّصُ» ) به معنای انتظار کشیدن و «رَیْبَ» به معنای حادثه است. «منون»در معنای روزگار و مرگ بد، به‌کار می‌رود. بنابراین «رَیْبَ الْمَنُونِ» یا به معنای حوادث روزگار است و یا به معنای حادثۀ مرگ.

4- کافران، مأیوس و ناتوان از مقابله با پیامبر(ص) و پیشگیری از دعوت آن حضرت

نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ

پناه بردن کافران به آرزو و دلبستن به حادثه، نشانۀ یأس آنان از مقابلۀ کارساز با پیامبر(ص) است.

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ افترا؛ امید؛ دشمنی؛ سخن؛ عجز؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ وحی

[سوره الطور (52): آیه 31]

قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّی مَعَکُمْ مِنَ اَلْمُتَرَبِّصِینَ (31)

31

بگو: منتظر باشید که من هم با شما از منتظرانم.

1- رهنمود خداوند به پیامبر(ص)، در مقابله علیه تبلیغات کافران

أَمْ یَقُولُونَ ... قُلْ تَرَبَّصُوا

2- تهدید کافران مکّه از سوی خداوند، به وقوع حوادثی ناگوار و مرگ‌آفرین برای ایشان در آینده

قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِینَ

3- اطمینان بخشی خداوند به پیامبر(ص)، نسبت به رشد دعوت آن حضرت و به خاموشی گراییدن ندای کفر

قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِینَ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ پیروزی؛ تهدید؛ سخن؛ شکست؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الطور (52): آیه 32]

أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلاٰمُهُمْ بِهٰذٰا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طٰاغُونَ (32)

32

آیا عقلشان به آنان چنین فرمان می‌دهد یا آنان مردمی طغیانگرند؟

1- تهمت‌ها و ادعاهای کافران علیه پیامبر(ص)، به دور از عقل و منطق

أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلاٰمُهُمْ بِهٰذٰا

«أَمْ» در «أَمْ تَأْمُرُهُمْ» منقطعه و جمله، به تقدیر استفهام -

استفهام انکاری - است. «احلام»معادل عقول است؛ یعنی،«أم تأمرهم عقولهم». مقصود این است که ایشان تحت تأثیر عقل علیه پیامبر(ص) موضع‌گیری نمی‌کنند؛ بلکه طغیان و سرکشی است که آنان را به این‌کار وامی‌دارد.

2- اهل عقل و اندیشه، تسلیم در مقابل پیام وحی؛ و نه در ضدیت با آن

أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلاٰمُهُمْ بِهٰذٰا

استفهام انکاری، می‌رساند که خردمندان واقعی، هرگز مردم را به ستیزه با پیام وحی دعوت نمی‌کنند.

3- آرزومندان نابودی اسلام و پیامبر(ص)، مردمی طغیانگر و حق‌ستیز

نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ ... أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلاٰمُهُمْ بِهٰذٰا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طٰاغُونَ

4- طغیان و سرکشی، عامل اصلی رویارویی کافران علیه پیامبر(ص) و آرزوی خاموشی پیام وحی

نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ ... أَمْ هُمْ قَوْمٌ طٰاغُونَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ افترا؛ ایمان؛ حق؛ دشمنی؛ سؤال و جواب؛ طغیان؛ عقل؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ وحی

[سوره الطور (52): آیه 33]

أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لاٰ یُؤْمِنُونَ (33)

33

آیا می‌گویند: قرآن را خود ساخته و به خدا نسبت داده است؟ [چنین نیست،] بلکه نمی‌خواهند ایمان بیاورند.

1- اتهام کافران به پیامبر(ص)، در ابداع قرآن از نزد خود و نسبت دادن آن به خداوند

أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ

«تقول»؛ یعنی، به دروغ چیزی را به کسی نسبت دادن (المصباح‌المنیر). مقصود کافران این است که قرآن، کلام خداوند نیست و پیامبر(ص) به دروغ آن را به او نسبت می‌دهد.

2- تلاش کافران، برای بشری جلوه دادن قرآن و نفی اعجاز از آن

أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ

3- لجاجت و پافشاری بر کفر، ریشۀ مبارزۀ کافران علیه قرآن

أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

4- دلایل حقانیت قرآن، متجلی در متن آن برای حق‌جویان

أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

«بَلْ لاٰ یُؤْمِنُونَ» ؛ یعنی، اینان نمی‌خواهند ایمان بیاورند؛ و گرنه حقانیت قرآن و الهی بودن آن، بدان اندازه پنهان نیست که آنها درک نکنند.

کلیدواژه‌ها:

اعجاز قرآن؛ افترا؛ ایمان؛ تکذیب؛ دروغ؛ دشمنی؛ سخن؛ قرآن؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)

[سوره الطور (52): آیه 34]

فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ إِنْ کٰانُوا صٰادِقِینَ (34)

34

اگر راست می‌گویند، سخنی مانند آن بیاورند.

1- دعوت خداوند، از منکران قرآن برای هماوردی با مضامین بلند آن

فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ

2- پیام قرآن، پیامی نو و بی‌نظیر برای همیشۀ تاریخ

فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ

در واژۀ «حدیث»، نوین بودن پیام قرآن نهفته است.«تحدی» قرآن، برای همیشۀ تاریخ است و بی‌نظیر ماندن آن نیز همیشگی خواهد بود.

3- بشر، ناتوان از آوردن سخنی نو و پرطراوت چون قرآن

فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ

امر در «فَلْیَأْتُوا» برای تعجیز و بیان ناتوانی بشر از آوردن سخنی مانند قرآن است.

4- عجز آدمیان از آوردن سخنی همچون قرآن، برترین گواه بر الهی بودن آن

فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ إِنْ کٰانُوا صٰادِقِینَ

5- ناتوانی کافران از هماوردی با قرآن، نشانگر بی‌صداقتی آنان در اتهام‌هایشان

إِنْ کٰانُوا صٰادِقِینَ

6- قرآن، برهان صدق پیامبر(ص) و معجزۀ جاوید او

فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ إِنْ کٰانُوا صٰادِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

اعجاز قرآن؛ انسان؛ تحدی؛ تکذیب؛ دروغ؛ عجز؛ قرآن؛ کفر؛ گواهی؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ وحی

[سوره الطور (52): آیه 35]

أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ أَمْ هُمُ اَلْخٰالِقُونَ (35)

35

آیا از هیچ آفریده شده‌اند یا خود آفرینندۀ خویشند؟

1- خداوند، خواهان تأمل و اندیشیدن انسان دربارۀ نحوۀ پیدایش خود

أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ

پرسش در آیۀ شریفه در حقیقت برای واداشته شدن انسان به اندیشه و تفکر صورت گرفته است.

2- پیدایش انسان، بدون هیچ علت و مبدأ پدیدآورنده، امری محال و نامعقول است.

أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ

«شَیْءٍ» می‌تواند کنایه از علت فاعلی باشد. بنابراین «مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ» ؛ یعنی، بدون علت و عامل پدیدآورنده.

3- نیاز پدیده و شیء ممکن به علت پدید آورنده، امری بدیهی و قابل فهم برای همگان

أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ

از این‌که خداوند این مسأله را با پرسشی ساده و همراه با اعجاب و انکار مطرح کرده است؛ استفاده می‌شود که شبهه در نیاز معلول به علت، برای عقل سلیم شگفت انگیز بوده و شک در امر بدیهی است.

4- نقش خود انسان در پیدایش و خلقت خویش، امری محال و نامعقول است.

أَمْ هُمُ الْخٰالِقُونَ

در آیۀ شریفه دو فرض مطرح شده است: 1- این‌که پیدایش انسان بی‌علت باشد؛ 2- این‌که انسانِ معدوم، در پیدایش خویش نقش داشته باشد که هر دوی آنها محال عقلی است. از این رو آیۀ شریفه با استفهام انکاری ادا شده است.

5- پیدایش موجودات، متکی به مبدئی بی‌نیاز و قائم به ذات است.

أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ أَمْ هُمُ الْخٰالِقُونَ

از مجموع آیۀ شریفه استفاده می‌شود که پدیده، نیازمند به علتی است که آن علت، خود پدیده و وابسته به غیر نباشد؛ زیرا در غیر این صورت پرسش انکاری همچنان باقی خواهد بود (چگونه معلولی بی‌علت پدید آمده است).

6- خلقت انسان بدون هیچ هدف ارزشمند، امری نامعقول است.

أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که واژۀ «شَیْءٍ» ، کنایه از غایت و هدف باشد.

7- هدفداری خلقت انسان، مستلزم بعثت رسولان و هدایت آدمیان به سوی اهداف بایسته

أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ

چنانچه عبارت «مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ» به معنای«من غیر غایة» باشد؛ از ارتباط مسأله هدفداری خلقت انسان با آیات پیشین - که دربارۀ حقانیت رسالت پیامبر(ص) و قرآن بود - مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

8- پندار باطل مشرکان، در امتیاز آنان بر دیگران و بی‌نیازی از هدایت و ارشاد *

أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ

معنای «أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ» ، می‌تواند این باشد که آیا مشرکان مکه، خود را تافتۀ جدابافته‌ای در آفرینش می‌بینند که دیگران نیاز به هدایت دارند و اینان بی‌نیازند؟! بر این مبنا تقدیر آیۀ شریفه چنین می‌شود: «أم خلقوا من غیر شیء خلق منه غیرهم».

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ انسان؛ باطل؛ تفکر؛ تکبر؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ هدایت

[سوره الطور (52): آیه 36]

أَمْ خَلَقُوا اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بَلْ لاٰ یُوقِنُونَ (36)

36

آیا آسمان‌ها و زمین را آفریده‌اند؟ [نه،] بلکه خواهان یقین نیستند.

1- آفرینش آسمان‌ها و زمین، مخصوص خداوند و غیر او فاقد کمترین تأثیر درآن

أَمْ خَلَقُوا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

2- آفرینش آسمان‌ها و زمین، نشانی از آفریدگار شایستۀ عبادت و اطاعت

أَمْ خَلَقُوا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

خداوند با این پرسش، کافران را به خالقیت خویش توجه داده است؛ تا از این طریق آنان دست از لجاج بردارند و به اطاعت و عبادت او بگروند.

3- توجه و ایمان به آفرینش هستی به وسیلۀ خداوند، متقضی گردن نهادن به دستورات او

أَمْ خَلَقُوا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

خداوند، برای به اطاعت واداشتن کافران، آنان را به خالقیت خویش تذکر داده‌است؛ زیرا پذیرش خالقیت خداوند، مسلتزم اطاعت او است.

4- لجاجت و عناد، مانع درس‌آموزی کافران از آفرینش هستی

أَمْ خَلَقُوا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بَلْ لاٰ یُوقِنُونَ

عبارت «بَلْ لاٰ یُوقِنُونَ» بیانگر این نکته است که موضع‌گیری ناباورانۀ کافران دربارۀ قرآن و پیامبر(ص) برخاسته از یقین علمی آنان نیست؛ بلکه صرفاً از روی ستیزه‌جویی و لجبازی می‌باشد.

5- موضع‌گیری‌های کافران در قبال قرآن

و پیامبر(ص)، متکی به پندار - و نه دلیل یقینی -

أَمْ خَلَقُوا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بَلْ لاٰ یُوقِنُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اطاعت؛ ایمان؛ توحید؛ جهان؛ جهان بینی؛ خلقت؛ دشمنی؛ ذکر؛ زمین؛ سؤال و جواب؛ عبرت؛ قرآن؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ یقین

[سوره الطور (52): آیه 37]

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَبِّکَ أَمْ هُمُ اَلْمُصَیْطِرُونَ (37)

37

آیا خزانه‌های پروردگارت نزد آنان است یا خود [بر همه چیز] تسلّط دارند؟

1- گنجینه‌های نعمت و رحمت، در انحصار خداوند جهان

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَبِّکَ

2- یگانه مالک گنجینه‌های وجود، دارای اختیار در اعطای رسالت به برگزیدگان خود

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَبِّکَ

از ارتباط آیات - که در زمینه اثبات حقانیت رسالت پیامبر(ص) و رد منکران آن است - مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

3- مظاهر وجود و نعمت‌های هستی، دارای منابع و خزاینی نزد پروردگار

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَبِّکَ

4- بشر، فاقد کمترین سلطه بر خزاین هستی و ادارۀ نظام وجود

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَبِّکَ أَمْ هُمُ الْمُصَیْطِرُونَ

5- توجه انسان به فقر و مقهور بودن خویش در برابر خداوند، مقتضی سرنهادن به فرمان او

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَبِّکَ أَمْ هُمُ الْمُصَیْطِرُونَ

پرسش های انکاری، درصدد به رخ کشیدن فقر و مقهوریت انسان در برابر خداوند است.

6- «رب»از اسما و صفات خداوند

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَبِّکَ

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ انبیاء؛ انسان؛ جهان؛ خزائن خدا؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ سؤال و جواب؛ فقر؛ نعمت

[سوره الطور (52): آیه 38]

أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ یَسْتَمِعُونَ فِیهِ فَلْیَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ (38)

38

آیا نردبانی دارند که [بر آن بالا روند و وحی را] بر آن بشنوند؟ [اگر چنین است،]باید شنوندۀ آنان دلیل روشنی [بر ادّعای خود] بیاورد.

1- دستیابی به حقایق وحی جز از طریق پیامبران، امری ناممکن برای بشر

أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ یَسْتَمِعُونَ فِیهِ

2- ادعاهای کافران، بی‌اساس و فاقد دلیل متقن

فَلْیَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

«سلطان»، به معنای حجت و برهان است.

3- ادعای دریافت وحی و ارتباط با عالم غیب، نیازمند دلیل قاطع و روشن

فَلْیَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

4- رسالت پیامبران، همراه با دلایل قطعی و آشکار

فَلْیَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

لازمۀ دعوت از کافران برای ارائۀ دلیل، این است که پیامبر(ص) نیز، برای اثبات رسالت و ارتباط خود با عالم بالا، دلیل قاطع و روشن ارائه کند.

5- ارزش و اعتبار هر عقیده و ادعا، مبتنی بر ارائۀ دلیل و اقامۀ برهان

فَلْیَأْتِ ... بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

6- عالم غیب و مبدأ وحی، فراتر از نظام طبیعت *

أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ

کلمۀ «سُلَّمٌ» (نردبان)، معمولاً برای دستیابی به مراتب عالی و برتر، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ برهان؛ جهان؛ سؤال و جواب؛ غیب؛ کفر؛ گوش؛ نبوت؛ نردبان؛ وحی

[سوره الطور (52): آیه 39]

أَمْ لَهُ اَلْبَنٰاتُ وَ لَکُمُ اَلْبَنُونَ (39)

39

آیا دختران برای خداست و پسران برای شما؟

1- شرک‌پیشگان، مورد توبیخ الهی به خاطر اعتقاد به وجود دخترانی برای خداوند

أَمْ لَهُ الْبَنٰاتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ

2- فرشتگان، دختران خدا در نظر مشرکان، به‌رغم بیزاری خودشان از داشتن دختر و افتخارشان به پسران

أَمْ لَهُ الْبَنٰاتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ

مشرکان، از داشتن دختر عار داشتند. خداوند براساس همین پندار غلط، با ایشان محاجه کرده است؛ که اگر به‌راستی دختران ننگ‌اند، چرا دختران را به خداوند نسبت داده و تنها خود را مالک پسران می‌دانید؟!

3- اعتقاد عرب جاهلی، به امتیاز و برتری مردان بر زنان

أَمْ لَهُ الْبَنٰاتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ

از این‌که خداوند، مشرکان را مدعی اختصاص پسران به خویش شمرده است؛ استفاده‌می‌شود که آنان، از داشتن دختر احساس ننگ می‌کرده‌اند.

4- مشرکان، گرفتار عقایدی خرافی و فاقد هرگونه برهان و دلیل

فَلْیَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ . أَمْ لَهُ الْبَنٰاتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ

از ارتباط آیه با آیۀ قبل، مطلب یاد شده استفاده می‌شود. بدین معنا که این آیه، ارائه دهندۀ نمودی از بی‌برهانی کافران در اعتقادات خویش است.

5- ذهن خرافه‌پرست مشرکان، بدون تمایل به کلام ناب و بی‌خرافه وحی *

أَمْ لَهُ الْبَنٰاتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ

با توجه به این‌که آیات شریفه، در مقام تأیید و تحکیم رسالت پیامبر(ص) است؛ بیان اعتقاد خرافی کافران در آیۀ مورد بحث، می‌تواند اشاره به یکی از عوامل عمدۀ سرپیچی کافران از پذیرش رسالت (خرافه‌پرستی آنان) داشته باشد.

6- برتری پسران و مردان بر دختران و زنان، اندیشه‌ای پوچ و فاقد دلیل و برهان قطعی و روشن

فَلْیَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ . أَمْ لَهُ الْبَنٰاتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ

یادآوری برتر دانستن پسر بر دختر از سوی مشرکان، پس از بیان پوچی و بی‌پایگی عقاید آنان، می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

باطل؛ پسر؛ جاهلیت؛ دختر؛ زن؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ مرد؛ ملائکه؛ ملامت؛ وحی

[سوره الطور (52): آیه 40]

أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (40)

40

آیا تو [برای رسالت خود] مزدی از آنان درخواست می‌کنی که آنان از غرامتی[بزرگ] گرانبارند؟

1- تبلیغ پیامبر(ص)، رایگان و بدون کمترین توقع اجر و مزد از مردم

أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً

2- توبیخ کافران از سوی خداوند، به خاطر موضع‌گیری علیه دعوت حق و بی‌چشمداشت پیامبر(ص)

أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً

3- مزد طلبی از مردم در برابر تبلیغ دین، زمینه‌ساز روی‌گردانی آنان از پذیرش آن

أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ

4- دلبستگی عمیق انسان‌ها، به مال

أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ

5- توجه شریعت به خصلت‌های درونی مردم، در تنظیم برنامه‌های تبلیغی خود *

أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که خداوند چون دلبستگی شدید مردم به مال را می‌دانسته است، پیامبران را از درخواست مزد مادی از مردم، دور داشته است.

6- لزوم پرهیز مبلغان دینی، از عوامل خنثی‌کنندۀ آثار تبلیغ *

أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ

گرچه پیام اصلی آیۀ شریفه، مذمت کافران حق‌گریز است؛ اما به‌طور غیر مستقیم این هشدار را به مبلغان دینی داده است که مزد خواهی از مردم برای خویش، مانع دین‌پذیری مردم خواهد بود.

7- تکالیف مالی مورد درخواست دین، در جهت منافع خود مردم است؛ و نه پاداشی به رسالت پیامبر(ص). *

أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ

با توجه به این‌که در شریعت تکالیف مالی هست، از «أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً» استفاده می‌شود که آن تکالیف به عنوان مزد پیامبر(ص) نمی‌باشد؛ چه این‌که آنها در نیازها و منافع خود جامعه اسلامی مصرف می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

اجر؛ انسان؛ تبلیغ؛ تکلیف؛ حق؛ دین؛ سؤال و جواب؛ کفر؛ مال؛ محمّد(ص)؛ ملامت

[سوره الطور (52): آیه 41]

أَمْ عِنْدَهُمُ اَلْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ (41)

41

آیا غیب نزد آنان است و آنان [از عالم غیب] می‌نویسند؟

1- کافران، محروم از پشتوانۀ غیبی و گرفتار وهم در اندیشه‌های باطل خویش

أَمْ یَقُولُونَ شٰاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ ... أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ

2- مبارزه با پیام غیب، با اتکا بر منابع

ظنی و بشری، مبارزه‌ای بی‌فرجام

أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ

آیۀ شریفه تعریضی دارد به مشرکان که با مشتی حدس و گمان، به مبارزه با غیب مکتوب (قرآن) برخاسته‌اند و به بی‌فرجامی چنین مبارزه‌ای نیندیشیده‌اند.

3- هر برنامه و عقیده‌ای، بدون اتکا به برهانی عقلی یا منبعی غیبی، فاقد اعتبار است.

أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ

در آیات پیشین، اثبات شد که کافران در انکار رسالت پیامبر(ص)، هیچ برهان عقلی و علمی ندارند. در این آیه مطرح شده است که آنان در گفتار خود، به منبع غیبی هم متکی نیستند؛ پس چنین اندیشه‌ای قابل پذیرش نیست.

کلیدواژه‌ها:

امداد غیبی؛ باطل؛ برهان؛ سؤال و جواب؛ غیب؛ قرآن؛ کفر؛ نوشتن

[سوره الطور (52): آیه 42]

أَمْ یُرِیدُونَ کَیْداً فَالَّذِینَ کَفَرُوا هُمُ اَلْمَکِیدُونَ (42)

42

آیا می‌خواهند [برای از بین بردن حق] نیرنگی به‌کار برند؟ [بدانند که] کافران خود گرفتار نیرنگ خواهند شد.

1- اتهام‌های کافران، علیه دین و پیامبر(ص) ناشی از مکر و حلیه آنان

أَمْ یُرِیدُونَ کَیْداً

2- کافران، در اندیشۀ ایجاد وقفه در روند گسترش دین، با طرح مسائل بی‌اساس علیه پیامبر(ص)

أَمْ یُرِیدُونَ کَیْداً

در آیات پیشین، سخن از اتهام‌های مشرکان علیه پیامبر(ص) و بررسی علل آن اتهام‌ها بود. در ادامۀ این بررسی، خداوند به اندیشۀ ناسالم و مکرآلود کافران اشاره می‌کند که آنچه آنان می‌گویند، ناشی از ابهام شخصیت پیامبر(ص) نیست؛ بلکه دقیقاً ترفندی خائنانه است.

3- افشاگری خداوند، در مورد اهداف خائنانه و توطئه‌گرانۀ مشرکان علیه جان پیامبر(ص)

نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ ... أَمْ یُرِیدُونَ کَیْداً

ممکن است عبارت «یُرِیدُونَ ...» نظر به توطئۀ «دار الندوه» داشته باشد.

4- مکر و توطئۀ کافران علیه دین و پیامبر(ص)، شکست‌پذیر و گریبانگیر خود آنان

فَالَّذِینَ کَفَرُوا هُمُ الْمَکِیدُونَ

5- دلجویی خداوند از پیامبر(ص) و

حامیان دین، در قبال توطئه‌گران

فَالَّذِینَ کَفَرُوا هُمُ الْمَکِیدُونَ

کافران، علیه دین و پیامبر(ص) توطئه می‌کنند؛ ولی خداوند اطمینان داده است که تنها اشخاصی که در این میان ضرر می‌کنند، خود کافران‌اند؛ نه پیامبر(ص) و مؤمنان.

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ خیانت؛ دلداری؛ دین؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ شکست؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مکر

[سوره الطور (52): آیه 43]

أَمْ لَهُمْ إِلٰهٌ غَیْرُ اَللّٰهِ سُبْحٰانَ اَللّٰهِ عَمّٰا یُشْرِکُونَ (43)

43

آیا جز خدا معبودی دارند؟ منزّه است خدا از این که به او شرک ورزند.

1- سرزنش مشرکان از سوی خداوند، به خاطر مبارزۀ آنان با یگانه معبود هستی

أَمْ لَهُمْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ

آیۀ شریفه در مقام توبیخ منکران پیامبر(ص) و دین است.

به این‌که مگر کافران به خداوندی جز خدای یگانه دست‌یافته‌اند که با اتکا بر او، با دین الهی مبارزه می‌کنند.

2- خداوند، یگانه معبود به حق هستی است.

أَمْ لَهُمْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ

3- ساحت خداوندِ هستی، مبرّا از آلودگی و شرک

سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

4- «إِلٰهٌ» از اسما و صفات خداوند

أَمْ لَهُمْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تنزیه؛ توحید؛ جهان بینی؛ سؤال و جواب؛ سبحان/اسما و صفات؛ شرک؛ ملامت

[سوره الطور (52): آیه 44]

وَ إِنْ یَرَوْا کِسْفاً مِنَ اَلسَّمٰاءِ سٰاقِطاً یَقُولُوا سَحٰابٌ مَرْکُومٌ (44)

44

و اگر پاره‌ای از آسمان را ببینند که [برای نابودی آنان] فرو می‌افتد، می‌گویند:

ابری متراکم [و باران‌زا] است.

1- ناباوری کفرپیشگان به حقانیت وعده‌های الهی، حتی با مشاهدۀ نمودهای عینی عذاب و سقوط سنگی از آسمان بر آنان

وَ إِنْ یَرَوْا کِسْفاً ... یَقُولُوا سَحٰابٌ مَرْکُومٌ

2- سطحی‌نگری و توجیه‌گری کافران، نسبت به آیات هشداردهندۀ الهی، مانع

عبرت‌آموزی آنان است.

وَ إِنْ یَرَوْا کِسْفاً مِنَ السَّمٰاءِ سٰاقِطاً یَقُولُوا سَحٰابٌ مَرْکُومٌ

از این‌که کافران، با وجود مشاهدۀ نشانه‌های عینی عذاب، آن را پدیده‌ای طبیعی و بی‌خطر می‌انگارند؛ استفاده می‌شود که حتی نمایاندن نمودهای اعجازی، مایۀ عبرت آنان نخواهد بود.

3- کفر و لجاجت، مانع درک حقیقت نشانه‌های الهی

وَ إِنْ یَرَوْا ... یَقُولُوا سَحٰابٌ

آنچه حقیقتاً پاره‌های عذاب را در چشم کافران تکه‌های متراکم ابر جلوه می‌دهد، لجاجت و حق‌ستیزی آنان است.

4- چشمداشت خیر و برکت از نمودهای کیفر و عذاب الهی، نشان جهل عمیق کافران *

وَ إِنْ یَرَوْا کِسْفاً ... یَقُولُوا سَحٰابٌ مَرْکُومٌ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «سَحٰابٌ مَرْکُومٌ» ، اشاره به بُعد خیر آفرینی ابرها داشته باشد؛ یعنی، کورباطنی کافر به حدی است که پاره‌های عذاب را ابرهای رحمت می‌پندارد.

5- دلایل حسّی نیز همانند برهان‌های عقلی، بی‌تأثیر در روح حق‌ستیز کفرپیشگان

وَ إِنْ یَرَوْا کِسْفاً مِنَ السَّمٰاءِ سٰاقِطاً یَقُولُوا سَحٰابٌ مَرْکُومٌ

سقوط پاره‌های سنگ از آسمان، دلیلی حسی است و خداوند می‌فرماید: کافران نه تنها براهین عقلی را بی‌تأمل رد می‌کنند؛ که حتی دلایل حسی را نیز با توجیهی، وارونه جلوه می‌دهند.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ ابر؛ امید؛ جهل؛ حق؛ دین؛ سنگ؛ شناخت؛ عبرت؛ عذاب؛ کفر؛ لجاجت

[سوره الطور (52): آیه 45]

فَذَرْهُمْ حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ اَلَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ (45)

45

پس رهایشان کن تا به روزی که در آن دچار مرگ می‌شوند برسند.

1- رهنمود الهی به پیامبر(ص)، در وانهادن کفرپیشگان لجوج به خود و اصرار نورزیدن در هدایت آنان

فَذَرْهُمْ

2- تحریف عینی‌ترین حقایق از سوی کافران، دلیل عدم ضرورت ارشاد آنان

وَ إِنْ یَرَوْا ... یَقُولُوا سَحٰابٌ مَرْکُومٌ . فَذَرْهُمْ

از ارتباط دو آیه، استفاده می‌شود که چون کافران مصمم بر کفراند، تکلیف تبلیغ - پس از اتمام حجت بر آنان - از پیامبر(ص) ساقط است.

3- وظیفۀ پیامبر(ص)، اتمام حجت بر کافران لجوج و حق‌ناپذیر است؛ و نه

پافشاری بر هدایت آنان.

فَذَکِّرْ ... فَذَرْهُمْ

در آیات پیشین، پیامبر(ص) موظف به تذکر و تبلیغ شد؛ ولی پس از بیان حقایق، فرمان «فَذَرْهُمْ» پایان وظیفۀ تبلیغ را به آن حضرت اعلام می‌دارد.

4- سنت الهی، بر عدم تعجیل، در کیفر کافران

فَذَرْهُمْ حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ

5- فرجام شوم و هلاکت‌بار، درکمین کافران [در دنیا، هنگام مرگ و یا در آخرت]

یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ

تعبیر «الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ» (روزی که در آن بیهوش خواهند افتاد)، نشان دهندۀ سختی حال کافران به هنگام واقعۀ عذاب است. گفتنی است که مراد از روز عذاب، می‌تواند روز عذاب استیصال، یا روز عذاب قیامت و یا هنگام مرگ باشد.

6- لحظۀ مرگ، لحظۀ آغاز مجازات کافران

فَذَرْهُمْ حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ

در صورتی که «یَوْمَهُمُ ...» به معنای لحظۀ مرگ باشد؛ معنای آیه چنین می‌شود: رهایی و آزادی کافران در زندگی دنیوی است و مرگ، پایانی بر این رهایی می‌باشد.

7- کفرورزی، دارای فرجامی سخت و هلاکت‌بار

فَذَرْهُمْ حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اتمام حجت؛ استدراج؛ تحریف؛ دنیا؛ رسالت؛ سنتهای خدا؛ صاعقه؛ عذاب؛ کفر؛ کیفر؛ محمّد(ص)؛ مرگ

[سوره الطور (52): آیه 46]

یَوْمَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ (46)

46

روزی که نه نیرنگشان به کارشان می‌آید و نه یاری می‌شوند.

1- کافران لجوج، بی‌بهره از تزویرهای خویش و بی‌نصیب از یاری هر پشتیبان، هنگام سر رسیدن وقت مجازاتشان

یَوْمَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ

2- مرگ، لحظۀ کوتاه شدن دست کافران از تدبیرهای خویش و نقطه‌های امید

فِیهِ یُصْعَقُونَ . یَوْمَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً

در صورتی که «یَوْمَهُمُ الَّذِی ...» در آیۀ قبل، نظر به لحظۀ مرگ داشته باشد، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

3- تجلی توحید و ظهور حاکمیت یگانۀ

حق، در صحنۀ قیامت

یَوْمَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ

برداشت یاد شده با توجه به دو مطلب زیر به دست می‌آید:

1- «یَوْمَ لاٰ یُغْنِی ...» نظر به قیامت داشته باشد 2- این‌که هیچ نیرویی در قبال نیروی حق، کارساز نیست.

4- نبودن کمترین یاور و شفیع، برای کافران در قیامت

وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که «یَوْمَ لاٰ یُغْنِی ...» نظر به قیامت داشته باشد. در این صورت تعبیر «وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ» حکایت از نفی شفیع می‌کند.

5- توجه به فرجام شوم کفر، مانع گرایش انسان به آن و عامل دلگرمی مؤمنان

یَوْمَ لاٰ یُغْنِی ... وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ

آیۀ شریفه تهدیدی برای کافران و دلجویی برای اهل ایمان در قبال حق‌ستیزی کفرپیشگان است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ امید؛ ایمان؛ توحید؛ دلداری؛ ذکر؛ شفاعت؛ قیامت؛ کفر؛ کیفر؛ مرگ؛ مکر؛ نصرت

[سوره الطور (52): آیه 47]

وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذٰاباً دُونَ ذٰلِکَ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ (47)

47

و قطعاً برای کسانی‌که ستم کرده‌اند عذابی جز این خواهد بود، ولی بیشترشان نمی‌دانند.

1- ظالمان، گرفتار عذاب دنیوی و برزخ، علاوه بر عذاب‌های اخروی

یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ ... وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذٰاباً دُونَ ذٰلِکَ

در صورتی که «یَوْمَهُمُ ...» در دو آیۀ پیش، نظر به روز قیامت داشته باشد، «ذٰلِکَ» در این آیه اشاره به عذاب اخروی خواهد بود و «دُونَ ذٰلِکَ» (به غیر آن عذاب) نظر به عذاب دنیا یا برزخ خواهد داشت.

2- شرک‌ورزیدن به خدا و انکار دین و پیامبر(ص)، ظلم است.

وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذٰاباً

برداشت یاد شده از آن جا است که عنوان «ظَلَمُوا» در آیۀ شریفه، بر منکران پیامبر و مشرکان اطلاق شده است.

3- ظلم، در پی‌دارندۀ عذاب و کیفر الهی

وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذٰاباً

وصف «ظَلَمُوا» مشعر به علیت است.

4- بیشتر ظالمان، بی‌خبر از کیفرهای دنیوی و اخروی خویش

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

5- برخی از کافران، مصرّ بر کفر خویش، به‌رغم آگاهی کامل از نتایج شوم آن

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

مفهوم «أَکْثَرَهُمْ» این است که اقلیتی آگاه و معاند وجود دارند که به‌رغم آگاهی داشتن، گام در مسیر کفر می‌نهند.

6- کافران، گرفتار کیفرهای دنیوی و بیشتر آنان، غافل از منشأ گرفتاری‌های خویش *

لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذٰاباً ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

در صورتی که «عَذٰاباً دُونَ ذٰلِکَ» نظر به کیفر دنیوی داشته باشد، احتمال می‌رود که «أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ» به این معنا باشد که کافران به‌رغم ابتلا به این کیفرهای الهی، معمولاً توجه ندارند که علت آن، کفر ایشان است.

7- کیفرهای دنیوی و برزخی کافران، سبک‌تر از کیفر اخروی آنان *

وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذٰاباً دُونَ ذٰلِکَ

برداشت یاد شده بنابراین نکته است که «دُونَ» به معنای پایین‌تر و خفیف‌تر باشد و «دُونَ ذٰلِکَ» اشاره به عذاب دنیوی یا برزخی داشته باشد.

8- بلاهای دنیوی، هشداری به ظالمان؛ ولی بیشتر ایشان بی‌خبر از پیام هشداری آن *

وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذٰاباً دُونَ ذٰلِکَ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

در صورتی که «دُونَ ذٰلِکَ» به معنای عذاب های خفیف دنیوی در قبال عذاب سنگین آخرت باشد، ممکن است سبکی این عذاب‌ها برای مجال دادن به ظالمان برای انابه باشد؛ ولی افسوس که بیشتر ستمگران این درس‌ها را نمی‌آموزند.

9- کافران ظالم، دارای عذابی فزون‌تر از کافران دیگر *

وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذٰاباً دُونَ ذٰلِکَ

برداشت یاد شده بنابراین نکته است که «ظالم»بر همۀ کافران اطلاق نشده باشد؛ بلکه کافران دو گروه باشد. گروهی که فقط کفر می‌ورزند و گروهی که علاوه بر کفر اقدام‌های ظالمانه و توطئه‌گرانه علیه دین دارند. این گروه علاوه بر کیفر کفر، عذاب دیگری در قبال ظلمشان خواهند دید.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ تکذیب؛ جهل؛ دنیا؛ دین؛ شرک؛ ظلم؛ عذاب؛ کفر؛ کیفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ مصیبت

[سوره الطور (52): آیه 48]

وَ اِصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ (48)

48

و در برابر حکم پروردگارت شکیبا باش که تو قطعاً زیر نظر مایی؛ و هنگامی که بر می‌خیزی، پروردگارت را همراه با ستایش او تنزیه کن.

1- فرمان پایداری و شکیبایی از سوی خداوند به‌پیامبر(ص)،درراستای تبلیغ دین

وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ

مراد از «لِحُکْمِ رَبِّکَ» می‌تواند حکم رسالت و تبلیغ دین باشد.

در این صورت پیامبر(ص) مأمور شده است تا در برابر اذیت و آزار تکذیب‌کنندگان، صبر پیشه کند و تحمل خویش را از دست ندهد.

2- تبلیغ دین و انجام رسالت الهی، نیازمند شکیبایی

وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ

3- پیامبر(ص)، در پرتو ربوبیت ویژۀ الهی و در منظر عنایت و حمایت او

وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنٰا

4- فرمان‌های الهی، جلوه‌ای از ربوبیت او در راه رشد و تعالی پیامبر(ص) و پیروان آن حضرت

وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ

اضافۀ «حکم» به «رب»، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

5- پیامبر(ص)، نیازمند رهنمود و دلجویی از جانب خداوند برای پایداری در طریق تبلیغ

وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنٰا

چنانکه گفته شد: تعبیر «بِأَعْیُنِنٰا» پیامدار حمایت می‌باشد، از این تعبیر و از فرمان «وَ اصْبِرْ» مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

6- توجه مبلغان دینی به حضور حمایت و لطف الهی، مایۀ شکیبایی آنان بر مشکلات راه

وَ اصْبِرْ ... فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنٰا

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که پیامبر(ص) به عنوان مبلغ وحی مورد هجوم کافران، قرار گرفته و خداوند برای پایداری بخشیدن به او نظارت و حمایت خویش را به آن حضرت یادآور شده است.

7- موضع‌گیری تکذیب‌گران در برابر پیامبر(ص) و مهلت دهی خداوند به آنان و تأخیر در مجازات آنان، قضای الهی و مقتضای ربوبیت او است.

وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ

«حکم» به معنای قضا است. با توجه به ارتباط آیه با آیات پیشین، می‌توان گفت که مراد از «لِحُکْمِ رَبِّکَ» قضای الهی دربارۀ تکذیب‌کنندگان و افعال آنان است.

8- وانهادن کافران و تحمل عداوت آنان، تکلیفی الهی برای پیامبر(ص)

فَذَرْهُمْ ... وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ

بنابراین‌که «وَ اصْبِرْ» عطف بر «فَذَرْهُمْ» باشد، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

9- پیامبر(ص)، مأمور تسبیح و حمد پروردگار، هم زمان با آغاز هر تلاش

وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ

دربارۀ «حِینَ تَقُومُ» چندین احتمال از سوی مفسران مطرح شده است. به نظر می‌رسد ارتباط «وَ سَبِّحْ» با «وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ

رَبِّکَ» می‌تواند قرینه باشد بر این‌که مراد، هنگام‌برخاستن پیامبر(ص) برای انجام تبلیغ و رسالت است.

10- التجا به پروردگار، هنگام حرکت در مسیر دین و مسؤولیت، ضامن شکیبایی و موفقیت

وَ اصْبِرْ ... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ

از ارتباط «وَ سَبِّحْ» با «وَ اصْبِرْ» ، می‌توان به مطلب یاد شده ره برد.

11- لزوم تنزیه خداوند از کاستی‌ها، همراه با ستایش او بر جلوه‌های عالی پروردگاری‌اش

وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ

«باء»در «بِحَمْدِ» برای مصاحبت است. از ارتباط «سَبِّحْ بِحَمْدِ» با «رب»مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

12- دستور اقامۀ نماز ظهر به پیامبر(ص) *

وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «سَبِّحْ بِحَمْدِ ...»، نماد نماز و «حِینَ تَقُومُ» نظر به برخاستن از خواب نیمروز باشد که بر زوال شمس و هنگام نماز ظهر، منطبق می‌گردد.

13- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ ... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ امر الهی؛ تبلیغ؛ تسبیح؛ تکذیب؛ تکلیف؛ تنزیه؛ توفیق؛ حمد؛ خواب؛ دشمنی؛ دلداری؛ دین؛ ذکر؛ رب /اسما و صفات؛ رسالت؛ صبر؛ عمل؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ نماز؛ نماز ظهر

[سوره الطور (52): آیه 49]

وَ مِنَ اَللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ اَلنُّجُومِ (49)

49

و پاره‌ای از شب و هنگام پشت کردنِ ستارگان [نیز] او را تنزیه کن.

1- پیامبر(ص)،موظف به‌تسبیح پروردگار، در بخشی از شب (سحرگاهان)

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ

«مِنَ» در «مِنَ اللَّیْلِ» تبعیضیه است؛ یعنی، بخشی از شب (سحرگاهان).

2- پیامبر(ص)، موظف به تسبیح خداوند در بین الطلوعین

وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ

مراد از «إِدْبٰارَ النُّجُومِ» ، (زمان عقب نشینی ستارگان) وقتی است که فجر طلوع می‌کند؛ زیرا با طلوع فجر، کم‌کم ستارگان پنهان می‌شوند و چنین به نظر می‌رسد که آنها عقب نشینی می‌کنند. در نقطۀ مقابل آن غروب آفتاب است که به نظر می‌رسد ستارگان کم‌کم به پیش می‌آیند

و خود را نشان می‌دهند.

3- تسبیح و حمد پروردگار، در تکاپوی روزانه و آرامش شب و سحرگاهان، شکیبایی آفرین برای مؤمنان *

وَ اصْبِرْ ... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ . وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ

برداشت یاد شده با توجه به نکات زیر است: 1- «حِینَ تَقُومُ» اشاره به تلاش‌های روزانه «وَ مِنَ اللَّیْلِ ...» نظر به لحظه‌های آرام شب داشته باشد. 2- آیۀ شریفه را با «وَ اصْبِرْ ...» - که در آیۀ قبل آمده - ملاحظه کنیم.

4- دستور نماز مغرب، عشا و صبح، به پیامبر(ص) *

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ

برداشت یاد شده بنابراین نکته است که «مِنَ اللَّیْلِ» ، نظر به نماز مغرب و عشا و «إِدْبٰارَ النُّجُومِ» نظر به نماز صبح داشته باشد، چه این‌که «حِینَ تَقُومُ» در آیۀ شریفۀ قبل می‌تواند نظر به نماز نیمروز داشته باشد. بر این اساس نمازهای پنجگانه در این دو آیه، مورد اشاره قرار گرفته است.

5- «عن زُرارة، عن أبی‌جعفر(ع) قال: قلت له ... «وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ» قال: رکعتان قبل الصبح ... ؛ ⁽¹⁾

زراره گوید: به امام‌باقر(ع) عرض کردم: ... [مراد از تسبیح در] «إِدْبٰارَ النُّجُومِ» چیست؟ فرمود: مراد دو رکعت نماز قبل از صبح است».

6- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله تعالی «وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ» هو الوتر آخر اللیل؛ ⁽²⁾

از امام‌باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند تعالی «وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ» روایت شده است: [مراد نماز] وتر در آخر شب است».

کلیدواژه‌ها:

امر الهی؛ ایمان؛ تسبیح؛ تکلیف؛ حمد؛ روز؛ ستاره؛ سحر؛ شب؛ صبر؛ محمّد(ص)؛ نماز؛ نماز عشا؛ نماز مغرب

سورۀ نجم آیۀ 1 تا 62

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان،

[سوره النجم (53): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . وَ اَلنَّجْمِ إِذٰا هَویٰ (1)

1 سوگند به آن ستاره هنگامی که فرو شود،

1- سوگند الهی، به هر ستاره آن‌گاه که غروب می‌کند.

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ

«نجم»به معنای ستاره است و «الف و لام» آن جنس و مفید عموم است؛ یعنی،«اقسم بکلّ نجم إذا هوی». «هُوِیّ» (مصدر «هَویٰ» ) به معنای فرو افتادن است و در آیۀ شریفه بر غروب کردن اطلاق شده است.

2- غروب ستارگان، نمودی از قدرت و تدبیر آفریدگار جهان

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ

از آن جا که سوگند، به چیزی یاد می‌شود که دارای اهمیت و پیامدار معنایی باشد می‌توان گفت که سوگند الهی به غروب ستارگان، برای توجه دادن بشر به تنظیم‌گر نظام آنها است.

3- مظاهر طبیعت، شایان تأمل و درس‌آموزی است.

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ

سوگند به ستارگان، در حقیقت سوگند به مظهری از مظاهر طبیعت است که در ظهور و افول خویش برای انسان درس و پیام دارد.

4- سوگند خداوند به شهاب سنگ‌ها، هنگامی که سقوط می‌کنند. *

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ

برخی از مفسران «نجم»را - به قرینۀ «إِذٰا هَویٰ» (آن‌گاه که سقوط کند) - به معنای شهاب گرفته‌اند.

5- سوگند خداوند به قرآن، به هنگام نزول آیات آن *

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ

برداشت یاد شده، بدان احتمال است که مراد از «نجم» - چنان‌که برخی از مفسران گفته‌اند - قرآن باشد؛ زیرا آیات قرآن«نجوما» (جداجدا و به تدریج) نازل شده است.

6- قرآن، ستارۀ هدایت برای انسان‌ها *

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ

در صورتی‌که مراد از «نجم»قرآن باشد، اطلاق «نجم» بر قرآن می‌تواند به منظور مطلب یاد شده باشد.

7- سوگند الهی به ستارۀ ثریا هنگامی‌که غروب کند.

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ

«نجم»بر ستارۀ ثریا نیز اطلاق می‌شود (قاموس‌المحیط).

گفتنی است «ال» در «النَّجْمِ» بنابراین اطلاق، برای عهد است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ بسمله؛ رحمت؛ ستاره؛ شهاب؛ طبیعت؛ غروب؛ قرآن؛ قسم؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ هدایت

[سوره النجم (53): آیه 2]

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ (2)

2

که همنشین شما [محمّد] نه گمراه شده و نه به راه کج رفته است.

1- پیامبر(ص)، مبرّا از گمراهی و عقاید باطل

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

«ضلال»(مصدر «ضَلَّ» ) به معنای منحرف شدن از راهی است که انسان را به مقصود می‌رساند و «غی»(مصدر «غَویٰ» ) بر نادانی‌ای اطلاق می‌شود که برخاسته از رأی فاسد و عقیدۀ باطل باشد.

2- شهادت خداوند بر گمراه نبودن پیامبر(ص) و مبرّا بودن آن حضرت از جهل و رأی فاسد

وَ النَّجْمِ ... مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

3- پیامبر(ص)، شخصیتی آشنا و شناخته شده برای مردم مکه

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ

خطاب در «مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ» متوجه مردم مکه است و «صاحب»از ریشه«صحبت» (ملازم و همدم بودن) مشتق است. بنابراین «صٰاحِبُکُمْ» ؛ یعنی، کسی که با شما همدم است و در میان شما زندگی می‌کند و شما از تمام حالات و رفتار او آگاهی دارید.

4- اتهام گمراهی و جهل به پیامبر(ص) از سوی مشرکان

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

آیۀ شریفه در رد این دیدگاه مشرکان است که پیامبر(ص) را متهم به گمراهی و جهل می‌کردند.

5- حضور همیشگی پیامبر(ص) در میان مردم، گواه روشنی برای آنان بر مبرّا بودن ساحت آن حضرت از گمراهی و فسادرأی

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

آوردن وصف«صاحب»(همدم، همنشین) برای پیامبر(ص) و اضافۀ آن به«کم»، پیامدار این معنا است که رسول‌اکرم(ص) همیشه با شما بوده و این حضور خود گواهی است بر پاکی و درستی آن حضرت در طول عمرشان.

6- پیامبر(ص)، ستاره‌ای هدایتگر، بدون کمترین انحراف و گمراهی

وَ النَّجْمِ ... مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

از ارتباط مقسم‌به با مقسم‌علیه (یعنی از ارتباط «وَ النَّجْمِ» با «مٰا ضَلَّ» ) استفاده می‌شود که اگر ستارگان به ارادۀ الهی راهنمای بشر در کرۀ خاک‌اند و کسی را گمراه نمی‌سازند پیامبر الهی نیز به ارادۀ خدا هدایتگری است قویم و بی‌کمترین خطا.

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ تنزیه؛ جهل؛ شرک؛ ضلالت؛ گواهی؛ محمّد(ص)؛ مکه؛ هدایت

[سوره النجم (53): آیه 3]

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ اَلْهَویٰ (3)

3

و از روی هوس سخن نمی‌گوید.

1- تأکید خداوند، بر اصالت سخنان پیامبر(ص) و متکی نبودن پیام‌های آن حضرت به هوای نفس

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

2- عصمت پیامبر(ص)، در گفتار و رهنمودهای خویش

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

3- تضمین عصمت پیامبر(ص)، در تمامی عمر از سوی وحی

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ . وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

خداوند، با خبر دادن از حال و آینده - با عبارت «مٰا یَنْطِقُ ...» - در حقیقت عصمت پیامبر(ص) را در طول حیات ایشان تضمین نموده است؛ چنان که با «مٰا ضَلَّ ...» گذشتۀ آن حضرت را مبرّا از گمراهی دانسته است.

4- گذشته زندگی هر فرد، از ملاک‌های قابل اتکا در داوری نسبت به آیندۀ وی *

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

یاد شدن «مٰا ضَلَّ» (با صیغۀ ماضی) قبل از «وَ مٰا یَنْطِقُ» (با ساختار مضارع) - که بیانگر استمرار است و نظر به آینده دارد - می‌تواند به مطلب یاد شده اشاره داشته باشد؛ یعنی، کسی که از آغاز تا کنون پاک و شایسته بوده، در آینده نیز پاک خواهد زیست.

5- هوای نفس، منشأ اصلی سخنان باطل و القای مفاهیم گمراه‌کننده

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

از این‌که «الْهَویٰ» به خصوص نفی گشته و عوامل دیگر یاد نشده است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

6- لزوم احراز سلامت عملی، فکری و روحی رهبران، در اعتماد به ایشان *

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ . وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

خداوند، برای جلب اعتماد مردم به پیامبر(ص) سه نکته را بیان فرموده است: 1- عدم گمراهی در زندگی (ما ضلّ) 2- عدم انحراف در فکر (ماغویٰ)؛ 3- مغلوب نبودن در برابر هوای نفس (و ماینطق عن الهویٰ).

کلیدواژه‌ها:

امامت؛ باطل؛ تبلیغ؛ سخن؛ صدق؛ ضلالت؛ عصمت؛ محمّد(ص)؛ وحی؛ هوا پرستی

[سوره النجم (53): آیه 4]

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ (4)

4

این [قرآن] جز وحیی که به او می‌شود نیست.

1- سخنان و پیام‌های پیامبر(ص)، تنها نشأت یافته، از مبدأ وحی

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ . إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ

2- راه نداشتن کمترین سخن متکی بر هوا و هوس، در قلمرو پیام‌ها و رهنمودهای پیامبر(ص)

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ . إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ

3- پیامبر(ص)، وحی را به گونه‌ای مستمر و تدریجی دریافت می‌کرد.

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ . إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ

فعل مضارع «یُوحیٰ» دال بر تدریج استمرار است.

کلیدواژه‌ها:

عصمت؛ محمّد(ص)؛ وحی

[سوره النجم (53): آیه 5]

عَلَّمَهُ شَدِیدُ اَلْقُویٰ (5)

5

آن فرشتۀ پرقدرت به او آموخته است؛

1- قرآن، تعلیم داده شده به پیامبر(ص)، به وسیلۀ جبرئیل

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ

مراد از «شَدِیدُ الْقُویٰ» جبرئیل است؛ گرچه برخی این احتمال را مطرح کرده‌اند که مراد از آن خداوند است لکن تعبیرهای «فاستوی ، دنا، تدلی و ...» با این احتمال سازگار نیست.

2- جبرئیل، فرشته‌ای بس مقتدر و نیرومند

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ

3- مفاهیم وحی و قرآن، متکی به مبدأی مقتدر و بس نیرومند

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ

4- اتکای پیامبر(ص) به مبدأ مقتدر وحی، بازدارندۀ آن حضرت از هر انحراف و هواپرستی *

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ ... عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ

با توجه به ارتباط این آیه با آیات پیشین احتمال می‌رود که‌وصف «شَدِیدُ الْقُویٰ» در تأکید عدم گرایش پیامبر(ص)، به هوای نفس آمده باشد.

5- جبرئیل، دارای توانایی‌های بی‌شمار و در حد اعلا

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ

«الْقُویٰ» جمع همراه با «ال» است و افادۀ عموم می‌کند.

بنابراین «شَدِیدُ الْقُویٰ» ؛ یعنی، کسی که در او همۀ توانایی‌ها، در حدی شدید وجود دارد.

کلیدواژه‌ها:

تعلیم؛ جبرئیل(ع)؛ ضلالت؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ وحی؛ هوا پرستی

[سوره النجم (53): آیه 6]

ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَویٰ (6)

6

که صاحب عقلی کامل است. [تعلیم بدین‌گونه بود] که آن فرشته [به دریافت وحی] قیام کرد.

1- جبرئیل، فرشته‌ای صاحب کمال عقل و درایت

ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَویٰ

یکی از معانیی که واژۀ «مِرَّةٍ» بر آن اطلاق می‌شود،«عقل» است. نکره آمدن «مِرَّةٍ» نیز برای تفخیم و به تقدیر«ذو مرة کاملة» است.

2- روی آوردن جبرئیل به سوی پیامبر(ص)، جهت تعلیم قرآن به آن حضرت

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ ... فَاسْتَویٰ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «فَاسْتَویٰ» به تقدیر «فاستوی إلیه»باشد یعنی آهنگ پیامبر کرد.

3- تجلی جبرئیل، برای پیامبر(ص) در سیمای واقعی خویش به هنگام تعلیم وحی

ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَویٰ

محتمل است مراد از «فَاسْتَویٰ» ، ظاهر شدن فرشته وحی به شکل اصلی آن، برای پیامبر(ص) باشد.

کلیدواژه‌ها:

تعلیم؛ جبرئیل(ع)؛ عقل؛ قرآن؛ محمّد(ص)

[سوره النجم (53): آیه 7]

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ اَلْأَعْلیٰ (7)

7

در حالی‌که در«افق اعلی» بود.

1- عزیمت جبرئیل از بالاترین افق هستی، به سوی پیامبر(ص) جهت ابلاغ قرآن به آن حضرت

فَاسْتَویٰ . وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

ضمایر در این آیات، به «شَدِیدُ الْقُویٰ» (جبرئیل) بازمی‌گردد.

2- عالم هستی، دارای مراتب و آفاق گوناگون است.

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

ظاهراً «افق اعلی»اشاره به برترین مرتبه هستی دارد.

3- جایگاه جبرئیل، در برترین مرتبه و افق هستی قرار دارد.

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

4- دریافت پیام وحی به وسیلۀ جبرئیل از مقام الوهیت و آوردن آن برای پیامبر(ص)

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

مراد از «افق اعلی»می‌تواند مقام الوهیت باشد که جبرئیل از آن‌جا وحی را دریافت کرده، به زمین می‌آورد و به پیامبر(ص) می‌رساند.

5- ظهور جبرئیل با سیمای اصلی خود، بر پیامبر(ص) در افق بالای آسمان *

فَاسْتَویٰ . وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

6- عروج پیامبر(ص)، تا افق بالای آسمان *

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

برخی از مفسران برآنند که ضمیر «هُوَ» در آیۀ شریفه، مربوط به پیامبر(ص) است. برداشت یاد شده براساس این دیدگاه است.

کلیدواژه‌ها:

افق اعلی؛ جبرئیل(ع)؛ جهان؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ معراج؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره النجم (53): آیه 8]

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی (8)

8

سپس نزدیک شد و فرود آمد،

1- جبرئیل برای ابلاغ وحی، به پیامبر(ص) خود را به آن حضرت نزدیک و نزدیک‌تر کرد.

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی

«دَنٰا» ؛ یعنی، نزدیک شد و «فَتَدَلّٰی» ؛ یعنی، آویخت و این کنایه از شدت نزدیکی است. ضمیر فاعل در «دَنٰا» و «فَتَدَلّٰی» به جبرئیل بازمی‌گردد.

2- نزدیک و نزدیک‌تر شدن پیامبر(ص)، به مبدأ وحی در افق اعلی برای دریافت قرآن*

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ . ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی

برداشت یاد شده بر این اساس است که ضمیر فاعلی به پیامبر(ص) بازمی‌گردد.

کلیدواژه‌ها:

افق اعلی؛ تقرب؛ جبرئیل(ع)؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ معراج؛ وحی

[سوره النجم (53): آیه 9]

فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ (9)

9

تا [فاصلۀ او با پیامبر] به اندازۀ دو کمان یا نزدیک‌تر شد.

1- جبرئیل برای وحی کردن قرآن به پیامبر(ص)، خود را آن قدر به آن حضرت نزدیک کرد که فاصلۀ میان وی و حضرت به اندازۀ دو کمان یا کمتر از آن رسید.

فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ

«قٰابَ» معادل «مقدار»و «قٰابَ قَوْسَیْنِ» به معنای اندازۀ دو کمان است.

2- راهیابی پیامبر(ص) به نهایت نزدیکی و عالی‌ترین مرتبۀ تقرب به خداوند*

فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ

در صورتی که ضمایر غایب در آیات پیشین، مربوط به پیامبر(ص) باشد، مطلب یاد شده استفاده می‌شود. گفتنی است که تعبیر «قٰابَ قَوْسَیْنِ» کنایه از شدت نزدیکی و تقرب آن حضرت، به خداوند به هنگام دریافت وحی است.

3- «عن ثابت‌بن‌دینار، قال: سألت زین‌العابدین علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی‌طالب ... قلت: فقول اللّه عزّوجلّ «ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ» قال:

ذاک رسول‌اللّه(ص) دنا من حجب النور فرأیٰ ملکوت السّماوات ثمّ تدلّیٰ فنظر من

تحته إلیٰ ملکوت العرش حتّیٰ ظنّ أنّه فی القرب من الأرض کقاب قوسین أو أدنیٰ؛ ⁽¹⁾

ثابت بن دینار گوید: از امام‌سجاد(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ» پرسیدم، فرمود: آن رسول خدا است که به حجاب‌های نور نزدیک شد.

پس باطن آسمان‌ها را مشاهده نمود و از زیر آن به باطن عرش نظر افکند تا آن که گمان نمود در نزدیکی به زمین، فاصلۀ دو کمان یا نزدیک‌تر را دارد».

کلیدواژه‌ها:

تقرب؛ جبرئیل(ع)؛ قاب قوسین؛ محمّد(ص)؛ معراج؛ وحی

[سوره النجم (53): آیه 10]

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ (10)

10

پس به بندۀ خدا وحی کرد آنچه وحی کرد.

1- جبرئیل، آن‌گاه که خود را کاملاً به پیامبر(ص) نزدیک کرد، حقایق عظیمی را به آن حضرت وحی نمود.

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ

حرف «فاء» می‌رساند که این وحی، پس از «دَنٰا فَتَدَلّٰی ...» صورت گرفته است. عبارت «مٰا أَوْحیٰ» دلالت بر تفخیم دارد، و ضمیر فاعلی در «فَأَوْحیٰ» به جبرئیل باز می‌گردد.

2- جبرئیل، واسطۀ وحی الهی به پیامبران

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ

3- تقرب فزاینده پیامبر(ص) به خداوند، زمینۀ قابلیت آن حضرت برای دریافت مفاهیم عالی وحی *

ثُمَّ دَنٰا ... فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ

در صورتی‌که ضمایر آیات پیشین (هو ... دنا ...) به پیامبر(ص) بازگردد، از ترتب «فَأَوْحیٰ ...» بر «دَنٰا فَتَدَلّٰی» مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

4- «عبودیت»، عالی‌ترین عنوان پیامبر(ص)، در اوج تقرب به خداوند

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی ... فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ

به‌کار رفتن وصف «عبد»برای پیامبر(ص) - در پی ترسیم جایگاه قرب آن حضرت - بیانگر مطلب یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ تقرب؛ جبرئیل(ع)؛ عبادت؛ محمّد(ص)؛ وحی

[سوره النجم (53): آیه 11]

مٰا کَذَبَ اَلْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ (11)

11

دل او آنچه را دید اشتباه ندید.

1- شهود قلبی پیامبر(ص)، جبرئیل را به هنگام وحی

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ

2- ره نیافتن هیچ گونه خطا و کجی در مشاهدات قلبی پیامبر(ص)

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ ... مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ

3- قلب، جایگاه رؤیت حقایق نامحسوس

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ

4- وحی و مشاهدات پیامبر(ص)، مورد تصدیق قلبی آن حضرت

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ

برداشت یاد شده بنابراین نکته است که «مٰا رَأیٰ» اشاره به وحی و معارف دیگری نیز باشد که آیات پیشین، از آن حکایت می‌کند.

5- پیامبر(ص)، مصون از هر گونه خطا، به هنگام دریافت وحی

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ

در صورتی‌که مراد از «مٰا رَأیٰ» وحی باشد، تعبیر «مٰا کَذَبَ ...» نشانگر راه نیافتن هیچ‌گونه خطا و انحراف به هنگام دریافت وحی است.

6- ارزش والای قلب و ادراکات باطنی، در مقایسه با دیگر منابع شناخت

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ

با توجه به این‌که در آیه، رؤیت معارف والا به قلب نسبت داده شده است؛ ارزش بی‌مانند قلب در میان منابع شناخت استفاده می‌شود.

7-«محمّدبن‌الفُضَیل قال: سألت أباالحسن(ع) هل رأی رسول‌اللّه(ص) ربَّه عزّوجلّ؟ فقال: نعم بقلبه رآه، أما سمعت اللّه عزّوجلّ یقول: «مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ» أی لم‌یره بالبصر و لٰکن رأه بالفؤاد؛ ⁽¹⁾

محمدبن‌فضیل گوید: از امام‌رضا(ع) پرسیدم: آیا رسول‌خدا(ص) خدای عزّوجلّ را دید؟ فرمود: آری با قلب خود دیده؛ آیا نشنیده‌ای [سخن] خدای عزّوجلّ را که می‌فرماید: «مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ» . آن حضرت با چشم سر خدا را ندید؛ بلکه با دیدۀ دل او را دید».

کلیدواژه‌ها:

ایمان؛ تکذیب؛ جبرئیل(ع)؛ درک؛ شناخت؛ عصمت؛ قلب؛ محمّد(ص)؛ وحی

[سوره النجم (53): آیه 12]

أَ فَتُمٰارُونَهُ عَلیٰ مٰا یَریٰ (12)

12

پس آیا با او بر سر آنچه می‌بیند مجادله می‌کنید؟

1- مجادلات و اظهار تردیدهای مشرکان، دربارۀ وحی و مشاهدات قلبی پیامبر(ص)

أَ فَتُمٰارُونَهُ عَلیٰ مٰا یَریٰ

«ممارات و مراء»(مصدر «تمارون») معادل «مجادله و جدال» است؛ یعنی،«أفتجادلونه علی ما یری».

2- بحث و جدل مشرکان با پیامبر(ص) در عینی‌ترین حقایق مورد شهود آن حضرت، امری نکوهیده و سرزنش‌بار

أَ فَتُمٰارُونَهُ عَلیٰ مٰا یَریٰ

استفهام در «أَ فَتُمٰارُونَهُ» برای توبیخ است.

3- بی‌ثمر بودن انکار معارف شهودی، با جدل و استدلال

أَ فَتُمٰارُونَهُ عَلیٰ مٰا یَریٰ

سرزنش مشرکان از سوی خداوند، به خاطر بحث و جدال دربارۀ مشاهدات باطنی پیامبر(ص)، نشانگر آن است که این‌گونه امور جدل‌پذیر نیست.

4- استمرار و پیوستگی مشاهدات قلبی پیامبر(ص)

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ . أَ فَتُمٰارُونَهُ عَلیٰ مٰا یَریٰ

تغییر سیاق از ماضی (رأیٰ) به مضارع (یریٰ) می‌تواند اشاره به استمرار و پیوستگی مشاهدات بر قلب پیامبر(ص) داشته باشد.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ جدل؛ درک؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ شک؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ وحی

[سوره النجم (53): آیه 13]

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ (13)

13

و قطعاً او را در یک نزول دیگر نیز دید،

1- پیامبر(ص)، فرشتۀ وحی (جبرئیل) را یک‌بار دیگر نیز دید.

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ

«نَزْلَةً» مرادف «مِرَّةٍ» است؛ یعنی،«مرّة اخری» (یک‌بار دیگر).

2- جبرئیل، برای نشان دادن خود به پیامبر(ص) از افق اعلی بر آن حضرت نازل شد.

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ ... وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ

به‌کارگیری «نَزْلَةً» - از ریشه «نزول»(فرود آمدن) -

نشان می‌دهد که رؤیت جبرئیل، در صورتی بود که او از مقام خود پایین بیاید و خود را به پیامبر(ص) برساند.

کلیدواژه‌ها:

افق اعلی؛ جبرئیل(ع)؛ محمّد(ص)

[سوره النجم (53): آیه 14]

عِنْدَ سِدْرَةِ اَلْمُنْتَهیٰ (14)

14

در کنار «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» ،

1- پیامبر(ص)، جبرئیل را بار دیگر در کنار «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» مشاهده کرد.

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ . عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ

2- «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» ، در مکانی فروتر از افق اعلی (مقام جبرئیل) قرار دارد.

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی ... وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ . عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ

به‌کار رفتن واژۀ «نَزْلَةً» - از مادۀ«نزول»(فرود آمدن) - نشانگر آن است که جایگاه اصلی جبرئیل (افق اعلی) بسی فراتر از جایگاه «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» قرار دارد.

3- «سئل عبداللّه‌بن‌مسعود، «وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ» قال: قال رسول‌اللّه رأیت جبرئیل عند سدرةالمنتهیٰ؛ ⁽¹⁾

از عبدالله‌بن‌مسعود دربارۀ «وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ» سؤال شد، گفت: رسول‌خدا(ص) فرمود: جبرئیل را در نزد «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» دیدم».

کلیدواژه‌ها:

افق اعلی؛ جبرئیل(ع)؛ سدرة المنتهی؛ محمّد(ص)

[سوره النجم (53): آیه 15]

عِنْدَهٰا جَنَّةُ اَلْمَأْویٰ (15)

15

که «جَنَّةُ الْمَأْویٰ» در کنار آن است؛

1- «جَنَّةُ الْمَأْویٰ» ، در مجاورت «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» قرار دارد.

عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ . عِنْدَهٰا جَنَّةُ الْمَأْویٰ

ضمیر «عِنْدَهٰا» به «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» بازمی‌گردد.

2- بهشت، اقامتگاه نهایی و محلی راحت و آرام برای اهل آن است.

عِنْدَهٰا جَنَّةُ الْمَأْویٰ

«مأوی»در لغت به جایی گفته می‌شود که حیوان، شبانگاه به آن بازمی‌گردد و استراحت می‌کند.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ بهشت؛ جنة المأوی؛ سدرة المنتهی

[سوره النجم (53): آیه 16]

إِذْ یَغْشَی اَلسِّدْرَةَ مٰا یَغْشیٰ (16)

16

آن‌گاه که «سِدْرَةِ» را پوشانده بود آنچه پوشانده بود.

1- «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» ، در پوششی خاص به هنگام نزول بار دیگر جبرئیل بر پیامبر(ص) در کنار آن

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ ... إِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ مٰا یَغْشیٰ

2- تأثیر حضور جبرئیل بر «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» ، به هنگام نشان دادن خود به پیامبر(ص)

إِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ مٰا یَغْشیٰ

به کار رفتن واژۀ «إِذْ» نشان می‌دهد که «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» ، همیشه غرق در آن پوشش نبوده؛ بلکه به هنگام حضور جبرئیل چنان ویژگی را می‌یافت.

3- اندیشۀ بشر، ناتوان از درک برخی حقایق عالم

إِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ مٰا یَغْشیٰ

از این‌که پوشش «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» ، به صورت مبهم (آنچه می‌پوشاند) آمده است؛ مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ جبرئیل(ع)؛ درک؛ سدر؛ سدرة المنتهی؛ عجز؛ محمّد(ص)

[سوره النجم (53): آیه 17]

مٰا زٰاغَ اَلْبَصَرُ وَ مٰا طَغیٰ (17)

17

چشم او نه منحرف شد و نه از حدّ درگذشت.

1- دیدۀ دل پیامبر(ص)، عاری از هر گونه خطا و انحراف

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ ... مٰا زٰاغَ الْبَصَرُ وَ مٰا طَغیٰ

2- ره نیافتن هیچ‌گونه خطا و انحراف در مشاهدات قلبی پیامبر(ص)، در دیدن جبرئیل در «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ»

مٰا زٰاغَ الْبَصَرُ وَ مٰا طَغیٰ

مراد از «الْبَصَرُ» در آیۀ شریفه - به قرینۀ «مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ» - دیده دل است؛ و نه چشم سر.

3- «عن النبیّ(ص)... و کان توفیقاً من ربّی أن غمضت عینی فکَلَّ بصری و غشی عن النظر، فجعلت أبصر بقلبی کما أبصر بعینی بل أبعد و أبلغ، فذلک قوله تعالی «مٰا زٰاغَ الْبَصَرُ وَ مٰا طَغیٰ . لَقَدْ رَأیٰ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِ الْکُبْریٰ»

و إنّما کنت أبصر مثل خیط الابر نوراً بینی و بین ربّی ... ؛ ⁽¹⁾

از رسول‌خدا(ص) روایت شده [که در توصیف معراج خود فرمود:] توفیقی از پروردگارم بود که چشمم را ببندم. دیده‌ام ناتوان و از نگاه پوشیده شد، در آن حال با قلب خود بسان چشم؛ بلکه بهتر و دورتر را می‌دیدم و این سخن خدای تعالی است، که می‌فرماید: «مٰا زٰاغَ الْبَصَرُ وَ مٰا طَغیٰ . لَقَدْ رَأیٰ ...» و من نوری مانند نخ سوزن، بین‌خود و خدا می‌دیدم».

کلیدواژه‌ها:

جبرئیل(ع)؛ چشم؛ درک؛ سدرة المنتهی؛ عصمت؛ محمّد(ص)؛ معراج

[سوره النجم (53): آیه 18]

لَقَدْ رَأیٰ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِ اَلْکُبْریٰ (18)

18

به یقین برخی از بزرگ‌ترین آیات پروردگارش را دید.

1- پیامبر(ص)، شاهد آیات و نشانه‌های برتر الهی در کنار «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ»

لَقَدْ رَأیٰ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِ الْکُبْریٰ

2- آیات و نشانه‌های ربوبی، در عظمت و بزرگی مختلف است (برخی بزرگ‌تر از برخی دیگر است).

رَأیٰ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِ الْکُبْریٰ

در صورتی که «الْکُبْریٰ» صفت تخصیصی «آیٰاتِ» باشد، به دست می‌آید که آیات ربوبی، بر دو دستۀ بزرگ و بزرگ‌تر تقسیم می‌شود.

3- مشاهدۀ آثار بزرگ ربوبی خداوند، آخرین دستاورد پیامبر(ص) در کنار «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ»

لَقَدْ رَأیٰ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِ الْکُبْریٰ

4- پیامبر(ص)، با عظمت وجودی، تنها شاهد برخی از آیات الهی در «سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ»

لَقَدْ رَأیٰ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِ الْکُبْریٰ

با توجه به آمدن «مِنْ» تبعیضیه، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

5- در جهان هستی، نشانه‌های بزرگی از ربوبیت الهی وجود دارد که جلوه‌گر شدن آنها برای انسان‌ها، حتی پیامبر خاتم(ص)، ممکن و مقدور نیست.

لَقَدْ رَأیٰ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِ الْکُبْریٰ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ درک؛ رب/اسما و صفات؛ سدرة المنتهی؛ محمّد(ص)

[سوره النجم (53): آیه 19]

أَ فَرَأَیْتُمُ اَللاّٰتَ وَ اَلْعُزّٰی (19)

19

پس به من خبر دهید، آیا «لات»و «عزی»،

1- سرزنش مشرکان مکه از سوی خداوند، به خاطر پرستش خدایان (لات، عزّی، و منات) بدون هیچ برهان و پشتوانۀ علمی

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی . وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

آیات پیشین - به ضمیمۀ استفهام انکاری در «أَ فَرَأَیْتُمُ» - اشاره به آن دارد که رهنمودهای پیامبر(ص) متکی به شهود بود؛ اما مشرکان در دعاوی خویش از هرگونه دلیل و برهان بی‌بهره بودند.

2- فراخوانی مشرکان از سوی خداوند، به اندیشه و تأمل دربارۀ پوچی مکتب شرک

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

از واژۀ «أَ فَرَأَیْتُمُ» مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

3- نمادهای شرک و بت‌پرستی، فاقد هر گونه خاصیت و کارایی

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی . وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

سیاق سرزنش آمیز «أَ فَرَأَیْتُمُ» ، نشانگر مطلب یاد شده است.

4- «لات» و «عزی»در مرتبه بالاتر از «مَنٰاةَ» ، در نزد عرب جاهلی *

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

از تقدیم «لات و عزی»و توصیف منات به «الثّٰالِثَةَ» (سومی)، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

بت؛ تفکر؛ جاهلیت؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ عرب؛ عزی/بت؛ لات/بت؛ ملامت؛ منات/بت

[سوره النجم (53): آیه 20]

وَ مَنٰاةَ اَلثّٰالِثَةَ اَلْأُخْریٰ (20)

20

و دیگر، «منات»که سوّمین آنهاست [دختران خدایند]؟

1- «لات»، «عزی»و «مَنٰاةَ» مهم‌ترین خدایان مورد پرستش مردم جزیرةالعرب

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

از یاد کردن نام این سه بت، می‌توان مطلب یاد شده را به‌دست آورد.

2- «مَنٰاةَ» سومین بت مورد پرستش مردم جزیرةالعرب

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

3- «مَنٰاةَ» ، در مرتبه‌ای پایین‌تر از

«لات»و«عزی»در نزد عرب جاهلی

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی . وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

از تأخیر «مَنٰاةَ» و توصیف آن به «الثّٰالِثَةَ» (سومی)، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

بت؛ جاهلیت؛ عرب؛ عزی/بت؛ لات/بت؛ منات/بت

[سوره النجم (53): آیه 21]

أَ لَکُمُ اَلذَّکَرُ وَ لَهُ اَلْأُنْثیٰ (21)

21

آیا پسر از آنِ شما و دختر از آنِ اوست؟

1- مشرکان صدراسلام، به خاطر اعتقادشان به دختر داشتن خداوند - به‌رغم امتیاز و برتری پسر در نزد ایشان - مورد توبیخ و سرزنش الهی

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

2- مزیت پسران بر دختران، از عقاید عرب جاهلی

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

3- اعراب جاهلی، معتقد به دختر بودن فرشتگان

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی ... أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

از ارتباط میان آیات، می‌توان استفاده کرد که مشرکان، فرشتگان را دختران خدا و بت‌ها را مظهری برای آنها می‌پنداشتند. بدین جهت اسامی مؤنث برای بت‌ها، (لات و ...) برمی‌گزیدند.

4- مشرکان، گرفتار تناقض در عقاید وباورهای خویش

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

مشرکان، از سویی خداوندگاری خدا را پذیرفته بودند و از سوی دیگر - با آن که مرد را بر زن برتر می‌دانستند - فرشتگان را دختران خدا می‌پنداشتند؛ اما برای خویش فقط پسر می‌خواستند.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ پسر؛ جاهلیت؛ دختر؛ شرک؛ فرزند خدا؛ ملائکه؛ ملامت

[سوره النجم (53): آیه 22]

تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزیٰ (22)

22

در این صورت، این تقسیمی ناعادلانه است.

1- اعتقاد مشرکان مبنی بر دختر داشتن خداوند، باوری ناروا و ناسازگار با مبانی

ارزشی خود آنان

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ . تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزیٰ

مشرکان پسر را بر دختر ترجیح می‌دادند، خداوند تقسیم آنان را در نسبت دادن دختر، به او و برگزیدن پسر برای خویشتن، تقسیمی غیر عادلانه دانسته و آن را نامتناسب با مبانی ارزشی خود آنان معرفی کرده است.

2- باورهای غلط مشرکان، حربه‌ای علیه خود آنان از سوی خداوند

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ ... تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزیٰ

خداوند، در مقام تخطئۀ دختر داشتن خویش، باورهای غلط مشرکان را به رخ آنان کشیده و از آن حربه‌ای علیه خودشان ساخته است.

3- استفاده از جدل و به‌کارگیری مبانی باطل‌گرایان علیه خود آنان، از روش‌های قرآن در احتجاج با اهل شرک

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ . تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزیٰ

با توجه به این‌که خداوند مبنای ارزشی مشرکان را در تبعیض بین پسران و دختران علیه خود آنان به کار گرفته است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ اسما و صفات؛ باطل؛ جدل؛ شرک؛ فرزند خدا؛ قرآن

[سوره النجم (53): آیه 23]

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ اَلظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی اَلْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ اَلْهُدیٰ (23)

23

اینها جز نام‌هایی بیش نیستند که شما و پدرانتان آنها را نام برده‌اید و خدا هیچ دلیلی دربارۀ آنها نازل نکرده است. آنان جز از گمان و هوای نفس خود پیروی نمی‌کنند، و حال آن‌که هدایت از جانب پروردگارشان برایشان آمده است.

1- خدایان دروغین مشرکان، پوچ و بی‌بهره از هر گونه هویت واقعی

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا

2- شرک و بت‌پرستی، دارای پیشینۀ تاریخی در میان مردم عرب جاهلی

سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ

3- تأثیر عقاید و باورهای خرافی نیاکان، در گرایش‌های انحرافی آیندگان *

سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که ذکر «آبٰاؤُکُمْ» اشاره به این داشته باشد که مشرکان، تحت تأثیر عقاید خرافی نیاکان خویش، به بت‌پرستی گرویدند.

4- شرک و بت‌پرستی، برخاسته از خیال‌پردازی و موهوم‌گرایی بشر و فاقد هرگونه پشتوانۀ منطقی

سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ

از تأکید خداوند بر این‌که بت‌ها جز نام‌های ساخته و پرداختۀ بشر چیزی نیستند؛ می‌توان به دست آورد که خیال‌پردازی و موهوم‌گرایی انسان، او را به وادی شرک کشانیده است.

5- عجز و ناتوانی مشرکان، از ارائه هرگونه دلیل و سند الهی، بر خداوندگاری معبودهای خویش

مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ

«سُلْطٰانٍ» ، به معنای حجت و دلیل است.

6- ارزشمندی باورها و عقاید انسانی، در گرو ریشه داشتن آن در وحی و معارف الهی است.

مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ

خداوند، در مقام تخطئۀ مشرکان، این نکته را گوشزد می‌کند که باورهای آنان از سر چشمۀ علم و حکمت الهی نشأت نگرفته است. در نتیجه از مفهوم آیۀ شریفه می‌توان نتیجه گرفت که ارزشمندی عقاید انسانی، وابسته به سرچشمه گرفتن آن از علوم الهی است.

7- یقین و برهان، تنها شالودۀ مطمئن برای دستیابی به عقاید و باورها

مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ

از تخطئۀ مشرکان در مبتنی ساختن عقاید و باورهایشان بر حدس و گمان - و نه یقین و برهان - مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

8- شرک و باورهای خرافی مشرکان، برخاسته از هوا و هوس و اغراض آلوده آنان

إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ

9- مشرکان، مردمی خودبین، هواپرست و منفعت‌طلب

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ ... إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ

با توجه بدین نکته که حتی شرک مشرکان، برخاسته از هواپرستی و منفعت‌خواهی آنان است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود. گفتنی است که در آیۀ «أَ لَکُمُ الذَّکَرُ ...»، نمودی از این خودبینی ارائه شده است.

10- هواپرستی، انگیزۀ اصلی بی‌توجهی انسان‌به‌دلیل و برهان،درتحصیل معارف

مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ

با توجه به ارتباط بین صدر آیۀ شریفه با «وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ» - که علت بی‌توجهی مشرکان به یقین و برهان را بازگو می‌کند - مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

11- تأثیر منش و شخصیت آدمی، در شکل‌گیری معارف و باورهای وی

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا ... إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ

معرفی کردن روحیه هواپرستانه مشرکان به عنوان عامل اصلی گرایش آنان به شرک، می‌تواند نشانگر این باشد که صفات شخصیتی انسان، در باورها و معارف وی تأثیر به سزایی دارد.

12- مشرکان، گرفتار هواپرستی و پیروی از حدس و گمان، به‌رغم تجلی انوار هدایت الهی در حق ایشان

إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ

13- نکوهش مضاعف هواپرستی و پیروی از حدس و گمان، در شرایط وضوح و تجلی حقیقت

إِنْ یَتَّبِعُونَ ... وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ

ضمیمه شدن ذیل آیۀ شریفه، می‌تواند بیانگر این باشد که هواپرستی و متابعت مشرکان از حدس و گمان در شرایط وضوح حقیقت، دارای زشتی فزون‌تری است.

14- خداوند، خواهان هدایت تمامی انسان‌ها، در راستای تعالی و رشد آنان

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ

ذکر «رب» و اضافۀ آن به «هم»- که به مشرکان بازمی‌گردد - مشعر به مطلب یاد شده است.

15- وحی و رسالت، برنامۀ کامل هدایت و در راستای رشد و تعالی بشر

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ

بنابراین‌که «الْهُدیٰ» اشاره به وحی و رسالت باشد، برداشت مزبور به دست می‌آید.

16- انسان‌ها، فاقد هر عذر و بهانه، در پیشگاه پروردگار خویش پس از آمدن وحی

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا ... وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ

17- «رب» از اسما و صفات خداوند

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اللّه؛ انسان؛ بت؛ برهان؛ پیروی؛ تاریخ؛ جاهلیت؛ حق؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ ظن؛ عجز؛عذر؛ علم؛ غرور؛ ملامت؛ نامگذاری؛ نبوت؛ نیاکان؛ وحی؛ هدایت؛ هوا پرستی؛ یقین

[سوره النجم (53): آیه 24]

أَمْ لِلْإِنْسٰانِ مٰا تَمَنّٰی (24)

24

مگر انسان هر چه آرزو کند خواهد داشت؟ [هرگز چنین نیست].

1- عجز و ناتوانی انسان، در دستیابی به تمامی تمنیات و آرزوهای خویش

أَمْ لِلْإِنْسٰانِ مٰا تَمَنّٰی

استفهام در عبارت «أَمْ لِلْإِنْسٰانِ» انکاری است؛ یعنی، «لیس للإنسان ما تمنی».

2- ناکامی مشرکان، در برآمدن آرزوها و خواسته‌های‌شان از بت‌ها

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی ... أَمْ لِلْإِنْسٰانِ مٰا تَمَنّٰی

از ارتباط آیه با آیات پیشین، چنین استفاده می‌شود که مشرکان، از بت‌ها انتظارات و توقعاتی داشتند و در این آیه از نافرجامی آن تمنیات سخن به میان آمده است.

3- وحی و رسالت، در راستای رشد و تکامل انسان؛ و نه برآوردن تمنیات هواپرستانۀ او *

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ . أَمْ لِلْإِنْسٰانِ مٰا تَمَنّٰی

برداشت یاد شده بدان احتمال است که: الف) مراد از «الْهُدیٰ» در آیۀ پیش، وحی و رسالت باشد. ب) آیۀ «أَمْ لِلْإِنْسٰانِ ...» با «وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ ...» مرتبط باشد؛ یعنی، انسان نباید انتظار آن را داشته باشد که آمال هواپرستانه‌اش، در شریعت ارضا شود.

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ انسان؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ عجز؛ نبوت؛ وحی

[سوره النجم (53): آیه 25]

فَلِلّٰهِ اَلْآخِرَةُ وَ اَلْأُولیٰ (25)

25

زیرا دنیا و آخرت فقط از آنِ خداست.

1- ولایت و مالکیت مطلقۀ دنیا و آخرت، از آن خداوند است.

فَلِلّٰهِ الْآخِرَةُ وَ الْأُولیٰ

2- فرجام یافتن آرزوها، وابسته به اراده و مشیت الهی است.

أَمْ لِلْإِنْسٰانِ مٰا تَمَنّٰی . فَلِلّٰهِ الْآخِرَةُ وَ الْأُولیٰ

فاء تفریع در «فَلِلّٰهِ» می‌تواند بیانگر این نکته باشد که انسان، به آرزوهای خویش جز از طریق خداوند - که مالک هر دو جهان است - نخواهد رسید.

3- حاکمیت مطلقۀ خداوند بر دو گیتی، پشتوانۀ نفوذ مشیت او در گسترۀ حیات

أَمْ لِلْإِنْسٰانِ مٰا تَمَنّٰی . فَلِلّٰهِ الْآخِرَةُ وَ الْأُولیٰ

ذکر حاکمیت خداوند بر دو گیتی، می‌تواند نشانگر این باشد که در پرتو آن، ارادۀ خداوند نافذ بر هستی است؛ چه با تمنیات

انسان همساز باشد یا نباشد.

4- آخرت، روز ظهور و تجلی حاکمیت مطلقۀ خداوند بر هستی *

فَلِلّٰهِ الْآخِرَةُ وَ الْأُولیٰ

تقدیم آخرت بر دنیا، می‌تواند ناظر به مطلب یاد شده باشد.

5- توجه به حاکمیت مطلقۀ الهی بر حیات، گرایش دهندۀ انسان به واقع‌نگری در آرزوها*

أَمْ لِلْإِنْسٰانِ مٰا تَمَنّٰی . فَلِلّٰهِ الْآخِرَةُ وَ الْأُولیٰ

یادکرد حاکمیت مطلقۀ خداوند بر هستی - در پی ذکر تمنیات و آروزهای انسان - می‌رساند که ایمان به ولایت الهی بر دو گیتی، با آرزوپروری و خیال‌پردازی‌انسان مخالفت کرده و او را به واقع‌نگری سوق می‌دهد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ اللّه؛ دنیا؛ ذکر؛ مشیت خدا؛ ولایت

[سوره النجم (53): آیه 26]

وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ لاٰ تُغْنِی شَفٰاعَتُهُمْ شَیْئاً إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ أَنْ یَأْذَنَ اَللّٰهُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْضیٰ (26)

26

و چه بسیار فرشتگانی در آسمان‌ها هستند که شفاعتشان به هیچ وجه کارساز نیست مگر پس از آن که خدا برای هر که بخواهد و خشنود باشد اجازه دهد.

1- فرشتگان، فاقد قدرت مستقل در شفاعت

وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ ... إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ أَنْ یَأْذَنَ اللّٰهُ

2- آسمان، مرکز و جایگاه بسیاری از فرشتگان

وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ

3- مشرکان، در امید واهی شفاعت فرشتگان از آنان *

وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ لاٰ تُغْنِی شَفٰاعَتُهُمْ شَیْئاً

برداشت یاد شده بدین احتمال است که ذکر این آیه - پس از یادکرد عقاید مشرکان - بدان جهت باشد که آنان، بت‌ها را تمثال فرشتگان دانسته و با پرستش بت‌ها، انتظار شفاعت را از فرشتگان داشته‌اند.

4- مشرکان، معتقد به عظمت برتر خداوند، در مقایسه با فرشتگان و معبودهای خویش

وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ لاٰ تُغْنِی شَفٰاعَتُهُمْ شَیْئاً

از این‌که مشرکان از بت‌ها و یا فرشتگان، تمنای شفاعت در پیشگاه پروردگار را داشته‌اند، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

5- فرشتگان، با تمامی عظمت مقام در

عالم ملکوت، نیازمند اذن الهی در شفاعت

وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ لاٰ تُغْنِی شَفٰاعَتُهُمْ شَیْئاً إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ أَنْ یَأْذَنَ اللّٰهُ

بنابراین‌که «فِی السَّمٰاوٰاتِ» کنایه از علوّ مقام باشد برداشت یاد شده به دست می‌آید.

6- کثرت شمار فرشتگان، در عالم ملکوت

وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ

با توجه به این‌که «کَمْ» خبریه و برای کثرت است، مطلب یاد شده استفاده می شود.

7- امکان شفاعت، در پیشگاه خداوند، در صورت تحقق اذن او

لاٰ تُغْنِی شَفٰاعَتُهُمْ شَیْئاً إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ أَنْ یَأْذَنَ اللّٰهُ

8- نیازمندی وساطت و شفاعت در پیشگاه خداوند به اذن او، نمودی از حاکمیت مطلقۀ الهی در دو گیتی

فَلِلّٰهِ الْآخِرَةُ وَ الْأُولیٰ . وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ ... إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ أَنْ یَأْذَنَ اللّٰهُ

ارتباط دو آیه، می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده داشته باشد.

9- شفاعت شفیعان، منوط به مشیت و رضایت خداوند است.

لاٰ تُغْنِی شَفٰاعَتُهُمْ شَیْئاً إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ أَنْ یَأْذَنَ اللّٰهُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْضیٰ

بنابراین‌که مراد از«من»در «لِمَنْ یَشٰاءُ» شفاعت‌کنندگان باشد، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

10- تفاوت مراتب و درجات فرشتگان الهی در قرب به خداوند *

وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ ... إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ أَنْ یَأْذَنَ اللّٰهُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْضیٰ

برداشت یاد شده با توجه به دو نکتۀ زیر به دست می‌آید: الف) مراد از «من»در «لِمَنْ یَشٰاءُ» شفاعت کنندگان (فرشتگان) باشد؛ ب) ذکر «لِمَنْ یَشٰاءُ» ناظر بدان باشد که برخی از فرشتگان، از مقبولیت شفاعت برخوردارند.

11- تأثیر شفاعت فرشتگان، منوط به مشیت و رضایت الهی، در حق شفاعت‌شوندگان

إِلاّٰ ... لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْضیٰ

بنابراین‌که مراد از «من» در «لِمَنْ یَشٰاءُ» شفاعت‌شوندگان باشد، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

12- تحصیل رضایت الهی، شرط بهره‌مندی از شفاعت شفیعان

لاٰ تُغْنِی شَفٰاعَتُهُمْ شَیْئاً إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ أَنْ یَأْذَنَ اللّٰهُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْضیٰ

برداشت یاد شده با توجه به دو نکتۀ زیر به دست می‌آید: الف) مراد از «من»در «لِمَنْ یَشٰاءُ» شفاعت شوندگان باشد؛ ب) ذکر «یَرْضیٰ» ناظر بدان باشد که برای تعلق مشیت الهی، می‌باید رضایت او جلب شود.

13- شفاعت، امری قانون‌مند و ضابطه‌دار

مِنْ بَعْدِ أَنْ یَأْذَنَ اللّٰهُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْضیٰ

از این‌که شفاعت، نیازمند اذن خداوند است و شافع و یا شفاعت‌شونده بایستی مرضی خداوند باشند، مطلب مزبور استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اذن الهی؛ اللّه؛ امید؛ تقرب؛ رضای خدا؛ شرک؛ شفاعت؛ مشیت خدا؛ ملائکه

[سوره النجم (53): آیه 27]

إِنَّ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَیُسَمُّونَ اَلْمَلاٰئِکَةَ تَسْمِیَةَ اَلْأُنْثیٰ (27)

27

همانا کسانی‌که به آخرت ایمان ندارند، فرشتگان را به نام دختران می‌خوانند.

1- برگزیدن نام‌های زنانه برای فرشتگان، نمودی از باور مشرکان، به دختر بودن فرشتگان برای خداوند

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ ... إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ تَسْمِیَةَ الْأُنْثیٰ

از ارتباط بین آیات، استفاده می‌شود از آن جایی که مشرکان فرشتگان را دختران خدا می‌انگاشتند، نام‌های زنانه را برای آنان برمی‌گزیدند.

2- مشرکان، در عین باور داشتن وجود فرشتگان، گرفتار عقاید خرافی در مورد آنان

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ تَسْمِیَةَ الْأُنْثیٰ

3- بی‌اعتقادی مشرکان صدراسلام، نسبت به جهان واپسین

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ

4- ناباوری به معاد، زمینه‌ساز پیدایش و رشد عقاید خرافی و انحرافی در دین

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ تَسْمِیَةَ الْأُنْثیٰ

از این‌که عدم ایمان به آخرت، موضوع برای عقاید انحرافی و خرافی مشرکان قرار داده شده است، مطلب بالا استفاده می‌شود.

5 - پیروی ازهوا وگمان وآرزوپردازی‌های بی‌حاصل، از ویژگی‌های ناباوران به آخرت

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا ... إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ ... أَمْ لِلْإِنْسٰانِ مٰا تَمَنّٰی ... إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ

ارتباط آیات، نشانگر این است که منکران آخرت، از ویژگی‌های یاد شده برخوردارند.

6- نقش محوری ایمان به آخرت،

در تصحیح باورها، گرایش‌ها و رفتارهای انسان

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ ... إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ

از مفهوم آیۀ شریفه، به ضمیمۀ ارتباط آن با آیات پیشین - که ویژگی‌های شخصیتی مشرکان را بازگو می‌کند - می‌توان مطلب یاد شده را به دست آورد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اصلاح؛ ایمان؛ پیروی؛ تکذیب؛ دختر؛ دین؛ شرک؛ ظن؛ عمل؛ کفر؛ معاد؛ ملائکه؛ نامگذاری؛ هوا پرستی

[سوره النجم (53): آیه 28]

وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ اَلظَّنَّ وَ إِنَّ اَلظَّنَّ لاٰ یُغْنِی مِنَ اَلْحَقِّ شَیْئاً (28)

28

در حالی که هیچ علمی به آن ندارند و جز از گمان پیروی نمی‌کنند، و قطعاً گمان به هیچ وجه از [شناخت] حق بسنده نیست.

1- اظهارات مشرکان در مورد فرشتگان، بی‌بهره از واقعیت و متکی بر حدس و گمان

لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ ... وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ

2- حقیقت «ملایک»، غیر قابل دسترسی برای انسان با حدس و گمان

لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ ... وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ

3- پندارگرایی و گمان محوری، شالودۀ هویت مشرکان بی‌باور به آخرت

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ

با توجه به حصر در «إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ» ، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

4- ناباوران نسبت به آخرت، گرفتار توهمات و خرافات در معارف اعتقادی خویش

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که «ظن»در آیۀ شریفه، مفهوم گستردۀ لغوی آن را دارد؛ که حتی شامل توهمات و احتمالات ضعیف نیز می‌شود.

5- کارایی نداشتن حدس و گمان، برای دستیابی انسان به حق و حقیقت

وَ إِنَّ الظَّنَّ لاٰ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً

6- لزوم اتکای معارف و عقاید، بر شالودۀ یقین و برهان؛ و نه حدس و گمان

وَ إِنَّ الظَّنَّ لاٰ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ برهان؛ پیروی؛ تکذیب؛ شرک؛ ظن؛ ملائکه؛ یقین

[سوره النجم (53): آیه 29]

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ اَلْحَیٰاةَ اَلدُّنْیٰا (29)

29

پس، از هر کس که از یاد ما روی گردانده و جز زندگی دنیا را نخواسته است اعراض کن.

1- پیامبر(ص)، مکلف به اعراض از مشرکان دنیامحور و خداگریز

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

2- دنیامداری و پندارگرایی، مانع اصلی نفوذ تبلیغ پیامبر(ص) در مشرکان

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ ...

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰی

از فای تفریع در «فَأَعْرِضْ» ، استفاده می‌شود که بی‌اعتقادی مشرکان به آخرت و نیز اتکای آنان بر حدس و گمان، موجب شده بود که آنان قابلیت خود را برای تأثیرپذیری از رهنمودهای پیامبر(ص)، از دست بدهند.

3- اعراض از یاد خدا و دنیامداری، دو پدیده به هم پیوسته و تفکیک‌ناپذیر

تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

4- دنیاگرایی، بازتاب اعراض از یاد خدا *

تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

برداشت یاد شده بدین احتمال است که تقدیم عبارت «عَنْ مَنْ تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا» ، اشاره به نقش روی‌گردانی از یاد خدا در فریفتگی انسان به دنیا داشته باشد.

5- محرومیت انسان از هدایت و معارف وحی، نتیجۀ روی‌گردانی از یاد خدا و دنیازدگی

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

ذکر «عَنْ مَنْ تَوَلّٰی ...» به جای «عنهم»، نشانگر آن است که اوصاف یاد شده، عامل محرومیت مشرکان از قبول دعوت و تبلیغ پیامبر(ص) بوده است.

6- متمرکز کردن علایق و گرایش‌ها در امور دنیوی، امری نکوهیده؛ و نه صرف بهره‌وری از دنیا

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ ... وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

حصر در آیۀ شریفه، مفید مطلب یاد شده است.

7- تمایل طبیعی پیامبر(ص) به هدایت تمامی انسان‌ها، حتی دنیاپرستان روی‌گردان از یاد خدا

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

امر در «فَأَعْرِضْ» نشانگر آن است که چنان تمایل طبیعی (هدایت تمامی انسان‌ها) در پیامبر(ص) وجود داشته است.

8- لزوم رعایت استعداد و قابلیت افراد، در استفاده از فرصت‌ها و امکانات تبلیغی

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

تکلیف پیامبر(ص) به روی‌گردانی از خدافراموشان دنیامحور، می‌تواند نشانگر این باشد که رهبران و مبلغان الهی، نباید قابلیت‌ها را نادیده انگاشته وفرصت‌های خویش را در مواضع بی‌ثمر، هدر دهند.

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ تبلیغ؛ تکلیف؛ دنیا؛ دین؛ ذکر؛ شرک؛ غفلت؛ محمّد(ص)؛ ملامت؛ هدایت

[سوره النجم (53): آیه 30]

ذٰلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ اَلْعِلْمِ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اِهْتَدیٰ (30)

30

این است نهایتِ آگاهی آنان. به یقین پروردگار تو، خود به حال کسی که از راه او منحرف شده داناتر است، و او به کسی که هدایت یافته [نیز] داناتر است.

1- افق دید و نگرش مشرکان خداگریز، محصور در محدودۀ دنیا و مظاهر آن

وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا. ذٰلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ

«ذٰلِکَ» اشاره به دنیاگرایی مشرکان دارد؛ یعنی، دنیاگرایی منتهای دانش آنان است.

2- گرایش‌های مادی و معنوی انسان، متأثر از محدوده دید و بینش او است.

وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا. ذٰلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ

عبارت «ذٰلِکَ مَبْلَغُهُمْ ...»، می‌تواند جنبۀ تعلیلی برای دنیامداری مشرکان داشته باشد؛ یعنی، چون آنان از درک معارف معنوی عاجزاند، بنابراین تمامی همت خویش را در دنیا و مظاهر آن خلاصه کرده‌اند.

3- اندیشۀ محدود مشرکان، مانع از تأثیر پیام وحی در آنان

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ ... ذٰلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ

در صورتی‌که «ذٰلِکَ مَبْلَغُهُمْ ...» بیانگر فلسفۀ تکلیف اعراض برای پیامبر(ص) باشد، مفاد آن چنین می‌شود: چون محدوده دانش مشرکان از دنیا فراتر نمی‌رود، بنابراین از درک معارف معنوی عاجزاند. پس از آنان روی بگردان؛ زیرا پیام‌های الهی در عناصری مانند آنان تأثیر ندارد.

4- خرافات و موهومات، اوج دید و

نگرش مشرکان دنیاگرا

لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ تَسْمِیَةَ الْأُنْثیٰ وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ ...

ذٰلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ

برداشت یاد شده بنابراین نکته است که «ذٰلِکَ» اشاره به عقاید خرافی مشرکان در مورد دختر انگاشتن ملائکه برای خداوند، داشته باشد.

5- اندیشه خرافی مشرکان در مورد فرشتگان، برخاسته از افق محدود دانش و بینش آنان

لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ تَسْمِیَةَ الْأُنْثیٰ ... ذٰلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ

با توجه به این‌که موضوع اصلی آیات پیشین، طرد و نقد اندیشۀ خرافی مشرکان دربارۀ دختر انگاشتن فرشتگان برای خداوند بود؛ می‌توان استفاده کرد که عبارت «ذٰلِکَ مَبْلَغُهُمْ ...»، فلسفۀ رواج این عقیدۀ خرافی را در میان آنان تبیین می‌کند.

6- هدایت‌یافتگان و گمراهان، تحت احاطۀ علمی کامل خداوند

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدیٰ

7- هدایت‌ناپذیری مشرکان خداگریز، موجب فرمان الهی به پیامبر(ص) در روی‌گردانی از تبلیغ و هدایت آنان

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰی ... إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ

با توجه به این‌که جملۀ «إِنَّ رَبَّکَ ...» تعلیل برای «فَأَعْرِضْ ...» است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

8- مکلف نبودن پیامبر(ص) به هدایت گمراهان حق‌ناپذیر، نمودی از ربوبیت خداوند در حق آن حضرت

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰی ... إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ

ذکر «رَبَّکَ» پس از تعیین محدودۀ تبلیغ برای پیامبر(ص)، می‌تواند ناظر به مطلب مزبور باشد.

9- خداگریزی و دنیامحوری، بارزترین نمود انحراف و گمراهی

تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ... هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ

10- «رب»از اسما و صفات خداوند

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ

کلیدواژه‌ها:

امر الهی؛ انسان؛ دنیا؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سبیل اللّه؛ شرک؛ ضلالت؛ غفلت؛ محمّد(ص)؛ منت؛وحی

[سوره النجم (53): آیه 31]

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ لِیَجْزِیَ اَلَّذِینَ أَسٰاؤُا بِمٰا عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ اَلَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی (31)

31

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است فقط از آنِ خداست، تا سرانجام‌کسانی را که بدی کرده‌اند در برابر عملشان سزا دهد و به آنان که نیکی کرده‌اند بهترین پاداش را عطا کند.

1- گسترۀ آفرینش (آسمان‌ها، زمین و ...)، تحت مالکیت مطلقۀ الهی

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

2- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

3- علم گسترده و قدرت مطلقۀ خداوند، پشتوانه حتمی بودن نظام جزا و پاداش او

هُوَ أَعْلَمُ ... وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ ... لِیَجْزِیَ

4- پاداش و کیفر الهی، بر محور عملکرد نیک و بد آدمی قرار دارد.

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا بِمٰا عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی

5- خداگریزی و دنیامداری، سرچشمۀ اصلی بدکرداری در انسان

تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ... لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا بِمٰا عَمِلُوا

از ارتباط آیات شریفه، استفاده می‌شود که منشأ عملکرد ناشایست، گرایش‌های خداگریزانه و دنیامحورانه است.

6- رعایت عدالت، در نظام کیفر و جزای الهی

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا بِمٰا عَمِلُوا

7- تفضل الهی، نمایان و متبلور در پاداش به نیک‌کرداران

وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی

صیغه تفضیلی«الحسنی»، نشانگر آن است که نیک‌کرداران، بیشتر از شایستگی و استحقاق خویش، از پاداش‌های الهی بهره‌مند خواهند شد.

8- توجه به نظام مجازات و پاداش الهی در آخرت، گرایش دهندۀ انسان به نیکی‌ها و بازدارندۀ وی از زشتی‌ها

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا بِمٰا عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی

9- جزای عادلانه به بدکرداران و پاداش برتر و افزون بر استحقاق به نیکوکاران، عملی ارزشمند و خداپسندانه

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا بِمٰا عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی

10- «عن زیدبن وَهْب إنّ علیّاً(ع) قال:

... و لاٰکنّه جعل الدنیا دار الأعمال و جعل الآخرة دار الجزاء و القرار «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا بِمٰا عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی» ... ؛ ⁽¹⁾

زیدبن‌وهب گوید: امام‌علی(ع) فرمود: ... خداوند دنیا را خانۀ عمل و آخرت را منزل جزا و آرامش قرار داده است «تا بدکاران را به کیفر بدی‌هایشان برساند و نیکوکاران را پاداش نیک دهد» ... .»

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ آسمان؛ احسان؛ اللّه؛ پاداش؛ جهان؛ دنیا؛ ذکر؛ زمین؛ عدل؛ عمل؛ غفلت؛ فضل خدا؛ کیفر؛ نیکوکاری

[سوره النجم (53): آیه 32]

اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ اَلْإِثْمِ وَ اَلْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اَللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ اَلْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ اَلْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اِتَّقیٰ (32)

32

همانان که از گناهان بزرگ و از گناهان بسیار زشت - جز گناهان اتّفاقی - دوری می‌کنند. بی‌تردید، پروردگارت [نسبت به آنان] آمرزشی گسترده دارد. او آن‌گاه که شما را از زمین پدید آورد و هنگامی که شما در شکم مادرانتان جنین بودید، به شما داناتر بود؛ پس خود را بی‌عیب نشمرید، او به تقواپیشگان داناتر است.

1- پرهیز پیوسته و مستمر از زشتی‌ها و گناهان کبیره، از ویژگی‌های بارز نیک‌کرداران

وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا ... الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ

استمرار، از فعل مضارع «یَجْتَنِبُونَ» استفاده می‌شود.

2- نیک‌کرداری به همراه اجتناب از گناهان کبیره، شرط برخورداری از پاداش الهی

وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی . اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ

ذکر «الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ ...» - به دنبال «الَّذِینَ أَحْسَنُوا» - می‌تواند بیانگر شرط دوم برای بهره‌مندی انسان، از پاداش الهی باشد.

3- گناهان‌کبیره، دارای مراتب متفاوت *

یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ

برداشت یاد شده بدین احتمال است که ذکر «الْفَوٰاحِشَ» - به دنبال «کَبٰائِرَ الْإِثْمِ» - از قبیل ذکر خاص بعد از عام باشد.

بنابراین«فواحش»عبارت است از گناهان‌کبیره‌ای که قبحی فزون‌تر دارند.

4- تأثیر ویرانگر و مخرب گناهان‌کبیره، در فرجام و سرنوشت انسان

وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی . اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ

5- لغزش‌های کوچک پرهیزکنندگان از گناهان‌کبیره، مورد بخشش خداوند

اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ ... إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ

«لمم»در معانی گناه صغیره و گناهی که انسان هر از گاهی مرتکب آن شود، اطلاق می‌گردد. برداشت یاد شده بر پایۀ معنای اول است.

6- گناهان اتفاقی در زندگی اجتناب‌کنندگان از کبائر، مورد عفو و اغماض الهی

اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ ... إِلاَّ اللَّمَمَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از «اللَّمَمَ» در آیۀ شریفه، گناهانی باشد که انسان به‌طور اتفاقی مرتکب آن می‌شود.

7- انسان‌ها، حتی محسنان، در معرض ارتکاب لغزش‌ها و خطاهایند.

وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا ... الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ

8- پروردگار، دارای مغفرت گسترده و عفو بی‌کران

إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ

9- بخشش گناهان کوچک و یا گناهانی که انسان هر از گاهی مرتکب آن می‌شود، نمود از تفضل و گستردگی عفو الهی است.

اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ ... إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ

با توجه به معانی واژۀ «اللَّمَمَ» و ارتباط عبارت «إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ» با آن، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

10- آگاهی کامل و قدرت نامحدود خداوند، آمیخته با خطاپوشی و مغفرت گستردۀ او

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ ... وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ ... إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ

از ارتباط آیات شریفه، می‌توان استفاده کرد که خداوند در عین آگاهی کامل به عملکرد انسان‌ها و قدرت نامحدود او بر مجازات آنان، از کاستی‌های ایشان درمی‌گذرد.

11- احسان و عملکرد نیک آدمی، کفّاره خطاهای کوچک او *

وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا ... الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ ... إِلاَّ اللَّمَمَ

برداشت یاد شده بدین احتمال است که بخشودگی لغزش‌ها و خطاهای کوچک محسنان، در اثر عملکرد نیک آنان صورت گرفته باشد.

12- خطاپوشی از لغزش‌های کوچک خطاکاران، رهنمود الهی به پیامبر(ص) و مبلغان دینی

اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ ... إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ

واژۀ «إِنَّ رَبَّکَ» می‌تواند تعریض به این باشد که پیامبر(ص) ورهبران‌الهی نیز باید این‌شیوه را برگزینند.

13- انسان، در طول حیات خویش، تحت احاطۀ علم گستردۀ الهی است.

هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ

14- ضعف و فتور طبیعی انسان، عامل مغفرت بی‌کران الهی نسبت به وی

إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ

15- خاک و عناصر آن، مادۀ اصلی پیدایش انسان به ارادۀ الهی

إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ

16- مخفی‌ترین دورۀ رشد و پیدایش انسان (دورۀ جنین)، آشکار و نمایان در پیشگاه خداوند

هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ ... وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ

17- تأثیرات ناخواسته دورۀ جنینی در شخصیت انسان، عامل خطاپوشی و مغفرت الهی، نسبت به وی *

إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ ... وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ

عبارت «إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ ...» می‌تواند توضیح و تعلیل برای «إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ» باشد. بدین معنا که انسان در دورۀ جنین، خواه ناخواه تأثیراتی می‌پذیرد و آثار آن بر خداوند نمایان و آشکار است. ازاین‌رو خداوند با عفو و اغماض با او برخورد می‌کند.

18- لزوم اجتناب از دعوی بی‌گناهی و پاکی، در برابر خداوندِ آگاه به آشکار و نهان انسان‌ها

هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ ... فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ

19- خودستایی، زاییده غفلت انسان از علم احاطه‌دار خداوند

هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ ... فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ

تفریع «فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ» بر «هُوَ أَعْلَمُ ...»، نشانگر آن است که تزکیه نفس و ستایش‌های دروغین انسان از خویش، نتیجۀ غفلت او از علم نامحدود خداوندی است.

20- ستایش از خویشتن و دعوی پاکی، با وجود زمینه‌های طبیعی آلودگی به گناه، امری ناروا و ناشایست *

هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ ... وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ

ذکر «أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ» و «أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ» احتمالاً برای آن است که انسان خاکی - که دوران جنینی را گذرانده و از عوامل مختلف تأثیر پذیرفته است - چگونه می‌تواند ادعای پاکی و خطاناپذیری، داشته باشد.

21- خداوند، آگاه به تقواپیشگان راستین

فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ

22- مبادرت به نیکی و پرهیز از گناه و زشتی، تجلی تقواپیشگی است.

وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی . اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ ... هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ

ارتباط آیات شریفه، نشانگر آن است که مراد از «من اتقی» همان «الَّذِینَ أَحْسَنُوا ...» می‌باشد.

23- «رب» و «وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ

24- «دخل عَمْروبن‌عُبَیْد علی أبی‌عبداللّه(ع) ... قال احبّ أن أعرف الکبائر من کتاب‌اللّه عزّوجلّ فقال: نعم، أکبر الکبائر الإشراک باللّه ... و بعده الإیاس من رَوْح اللّه ... ثمّ الأمن من مکر اللّه ... و منها عقوق الوالدین ... و قتل النفس ... و قذف المحصَنة ... و أکل مال الیتیم ... و الفرار من الزَّحْف ... و أکل الربا ... و السحر ... و الزنا ... و الیمین الغَمُوس الفاجرة ... و الغُلول و منع الزکاة المفروضة... و شهادة الزور و کتمان الشهادة... و شرب الخمر... و ترک الصلاة... و نقض العهد و قطیعة الرحم ... ؛ ⁽¹⁾

عمروبن‌عبید (از علمای عامه) وارد بر امام‌صادق(ع) شد و گفت: دوست دارم گناهان‌کبیره را از قرآن بشناسم. امام فرمود:

آری، بزرگ‌ترین گناه کبیره شرک به خداوند است، ... سپس ناامیدی از رحمت خدا ... سپس ایمن بودن از مکر خدا ... و از جمله کبائر آزار پدر و مادر ... ، کشتن نفس محترمه ... ، نسبت ناروا به زنان پاکدامن ... ، خوردن مال یتیم به ناحق ... ، فرار از میدان جنگ ... ، رباخواری ... ، سحر ... ، زنا ... ، قسم دروغ ظالمانه ... ، خیانت در مال (1) ... ، جلوگیری از زکات واجب ... ، شهادت دروغ، کتمان شهادت حق .. ، خوردن خمر (مشروب مست‌کننده)، ترک نماز از روی عمد ... ، پیمان‌شکنی و قطع‌رحم ... است».

(1) بعضی غلول را به معنای خیانت در غنائم و اموال عمومی گرفته‌اند.

25- «إسحاق بن عمّار قال: قال أبوعبداللّه(ع) ... و سألته عن قول اللّه عزّوجلّ «الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ

اَلْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ» قال: الفواحش الزنیٰ و السرقة و «اللَّمَمَ» الرجل یلُمّ بالذنب فیستغفر اللّه منه؛ ⁽¹⁾

اسحاق‌بن‌عمار گوید: از امام‌صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ» پرسیدم: فرمود: «فواحش»زنا و سرقت است و «لَمَمْ» گناهی است که شخص پس از اقدام به آن استغفار نماید [و از خدا عفو و آمرزش بطلبد]».

کلیدواژه‌ها:

احسان؛ استغفار؛ انسان؛ پاداش؛ تبلیغ؛ تزکیه؛ تقوا؛ تکفیر؛ جنین؛ خاک؛ خلقت؛ رب/اسما و صفات؛ رحم؛زمین؛ شکم؛ صغیره؛ عجز؛ عفو؛ عمل؛ غفلت؛ غیب؛ قضا و قدر؛ کبیره؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مغفرت؛ واسع/اسما و صفات

[سوره النجم (53): آیه 33]

أَ فَرَأَیْتَ اَلَّذِی تَوَلّٰی (33)

33

اینک به من خبر ده، آیا آن کسی که روی گردانید،

1- روی‌گردانان از راه حق و هدایت، مورد توبیخ و سرزنش خداوند

أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلّٰی

2- سرزنش الهی، نسبت به دریغ کنندگان از انفاق

أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلّٰی

احتمال دارد که مراد از «تَوَلّٰی» - به قرینۀ آیات بعد - اعراض و روی‌گردانی از انفاق باشد. برداشت یاد شده بر این اساس است.

3- خودداری از انفاق، نمودی از دنیامداری و بی‌تقوایی

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰی ... لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ...

فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ . أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلّٰی

در صورتی‌که مراد از «تَوَلّٰی» اعراض از انفاق باشد، از تفریع «أَ فَرَأَیْتَ ...» بر آیات پیشین، می‌توان استفاده کرد که دریغ‌ورزان از انفاق، در زمرۀ دنیامداران بی‌تقوا قرار دارند.

کلیدواژه‌ها:

انفاق؛ تقوا؛ حق؛ دنیا؛ سؤال و جواب؛ ملامت؛ هدایت

[سوره النجم (53): آیه 34]

وَ أَعْطیٰ قَلِیلاً وَ أَکْدیٰ (34)

34

و اندکی [ مال] بخشید و دست بداشت،

1- قطع انفاق به دیگران، پس از اقدام به آن، امری مذموم و نکوهیده است.

أَ فَرَأَیْتَ ... وَ أَعْطیٰ قَلِیلاً وَ أَکْدیٰ

2- ارزش انفاق در استمرار و مداومت بر آن است.

أَ فَرَأَیْتَ ... وَ أَعْطیٰ قَلِیلاً وَ أَکْدیٰ

از این‌که قطع انفاق پس از مبادرت به آن، مورد نکوهش قرار گرفته است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

3- دلبستگی شدید دنیامداران به اموال و دارایی، در هنگام انفاق و احسان به دیگران نمایان می‌شود.*

وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ... وَ أَعْطیٰ قَلِیلاً

ذکر «قَلِیلاً» می‌تواند اشاره به آن باشد که کافران دنیامدار در صورت تمایل به احسان، تنها بخش ناچیزی از اموال خویش را انفاق می‌کنند.

4- آسیب‌پذیری شدید انسان، در حوزۀ مسائل مالی (انفاق)

فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ ... وَ أَعْطیٰ قَلِیلاً وَ أَکْدیٰ

برداشت یاد شده از آن‌جا است که خداوند، در عبارت «فَلاٰ تُزَکُّوا ...» انسان را از غرور وفریفتگی به خویشتن برحذر داشته و بلافاصله در عبارت «أَ فَرَأَیْتَ ...» یکی از لغزشگاه‌های وی را - که مسائل مالی است - بیان می‌دارد.

5- خداگریزی، زمینه‌ساز ترک مداومت بر اعمال نیک *

تَوَلّٰی . وَ أَعْطیٰ قَلِیلاً وَ أَکْدیٰ