تفسیر راهنما جلد 17

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ زخرف آیۀ 1 تا 89

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان،

[سوره الزخرف (43): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . حم (1)

1

حا، میم.

حم

1- «المرویّ عن أئمّتنا - علیهم‌السّلام - أنّها من المتشابهات الّتی استأثر اللّه تعالیٰ بعلمها و لایعلم تأویلها إلّاهو؛ ⁽¹⁾

از امامان ما(ع) روایت شده است: این‌ها (حروف مقطعه که سوره‌ها با آنها آغاز می‌شود) از متشابهاتی است که خدا علم آنها را به خود اختصاص داده و تأویل آنها را غیر از او کسی نمی‌داند».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ بسمله؛ حروف مقطعه؛ رحمت؛ علم؛ قرآن؛ محکم و متشابه

[سوره الزخرف (43): آیه 2]

وَ اَلْکِتٰابِ اَلْمُبِینِ (2)

2

قسم به این کتاب روشنگر.

1- قرآن، کتابی روشن و به دور از هرگونه ابهام

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

«إبانة»(مصدر «مبین») دو کاربرد دارد: لازم و متعدی. کلمۀ مبین، در استعمال لازم به معنای روشن و در کاربرد متعدی به معنای روشنگر است. برداشت یاد شده بر پایۀ استعمال اول می‌باشد.

2- کتابت و تدوین آیات قرآن در زمان پیامبر(ص)

وَ الْکِتٰابِ

اطلاق «کتاب»(نوشته و نگارش یافته) بر قرآن یا بدان سبب است که آیه‌های آن، پس از نزول نوشته می‌شده و یا توصیه‌ای است از جانب خداوند که باید به صورت نوشته در آید. بر

اساس هر دو احتمال می‌توان برداشت فوق را استفاده نمود.

3- قرآن، کتابی قابل فهم و مفاهیم آن قابل دستیابی برای همگان

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

از توصیف قرآن به «مبین»(روشن)، مطلب بالا استفاده می‌شود.

4- قرآن، کتابی مقدس و ارجمند نزد خداوند

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

واو در «وَ الْکِتٰابِ» واو قسم است. یعنی «أقسم بالقرآن» سوگند خوردن خداوند به قرآن، نشان از ارجمندی و قداست آن در پیشگاه او دارد.

5- سوگند خداوند به قرآن

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

1- پیام‌های دینی برای مردم، باید روشن و به دور از ابهام باشد.

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

از این‌که خداوند، قرآن را با وصف «مبین»می‌ستاید، می‌توان استفاده کرد که روشنی برنامۀ تبلیغی، امری پسندیده و ارزشمند است.

7- قرآن، روشنگر راه هدایت

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «مبین» به معنای روشنگر (از «إبانة» متعدی مشتق) باشد.

8- رسایی و بلاغت، از ابعاد عظمت قرآن

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

از این که قرآن با وصف «کتاب مبین»، مورد سوگند الهی قرار گرفته است می‌توان مطلب یاد شده را به دست آورد.

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ تقدیس؛ دین؛ قرآن؛ قسم؛ کتاب/قرآن؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 3]

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (3)

3

که ما آن را قرآنی عربی قرار دادیم، باشد که عقل خود را به‌کار گیرید.

1- قرآن، کتابی نازل شده به زبان عربی از سوی خداوند

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا

2- نزول قرآن به زبان عربی، زمینۀ سهولت فهم آن برای مردم عصر پیامبر(ص) و جامعه‌های عرب زبان

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

«عَرَبِیًّا» اگر به معنای زبان عربی باشد، خطاب در «لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» خاص بوده و تنها شامل مردم عرب زبان می‌شود؛ یعنی، ما قرآن را به زبان عربی قرار دادیم به آن امید که شما مردم عرب در آن بیندیشید. و اگر «عَرَبِیًّا» به معنای فصیح و شیوا باشد، خطاب در «لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» عام بوده و فراگیرندۀ همۀ انسان‌ها می‌شود؛ یعنی، ما قرآن را شیوا و گیرا قرار دادیم، بدان امید که شما انسان‌ها بدان جذب شده و در آن تعقل و اندیشه نمایید. برداشت یاد شده بر پایۀ احتمال اول است.

3- زبان عربی، دارای جایگاهی ویژه در انتقال مفاهیم بلند و معارف نیازمند اندیشه و تعقل

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

4- قرآن، کتابی فصیح و دارای پیامی روشن و بدون ابهام

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا

برداشت یاد شده با توجه به معنای دیگر «عربی» - که فصاحت است - به دست می‌آید. در مفردات راغب آمده: «العربی :

الفصیح البین من الکلام»؛ یعنی، عربی به سخنی گفته می‌شود که شیوا، روشن و بدون ابهام باشد.

5- بهره‌گیری از معارف وحی، نیازمند تعقل و خردورزی

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ ... لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

1- فصاحت قرآن، موجب جلب توجه اعراب عصر پیامبر(ص) و واداشتن آنان به‌اندیشه و تعقل

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

7- مفاهیم وحی، قبل از نزول در قالب واژگان عرب، مفاهیمی فراتر از عقل بشر بوده است.

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

از این که فلسفۀ عربی بودن قرآن، خردورزی در آن قرار داده شده است، مطلب بالا استفاده می‌شود.

8- پیام‌های دینی، اگر با زبانی فصیح و قالبی متناسب ارائه شود، ذهن و اندیشه انسان‌ها را به خود جذب می‌کند.

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

این نکته که قرآن به واسطۀ فصاحتش، زمینۀ تعقل و جذب اذهان را فراهم می‌کند، نشانگر آن است که اگر پیام‌های دینی، این ویژگی را داشته باشند، در جذب مخاطب موفق خواهند بود.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ انسان؛ تبلیغ؛ تعلیم؛ تفکر؛ دین؛ زبان عربی؛ عجز؛ عرب؛ عربی؛ عقل؛ قرآن؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره الزخرف (43): آیه 4]

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ اَلْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ (4)

4

و به یقین، آن در امّ‌الکتاب (لوح محفوظ) نزد ما بلند مرتبه و حکمت‌آمیز است.

1- قرآن، دارای حقیقتی متعالی و مکتوب در «لَوْحٍ مَحْفُوظٍ» ، قبل از نزول به زبان عربی

إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا ... وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا

مراد از «أُمِّ الْکِتٰابِ» لوح محفوظ است.

2- لوح محفوظ در نزد خداوند است.

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ

3- لوح محفوظ، «أُمِّ الْکِتٰابِ» (ریشه و اصل کتاب‌های آسمانی) است.

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا

«ال» در «أُمِّ الْکِتٰابِ» ، «ال» جنس و مفید استغراق است؛ یعنی، مادرِ همۀ کتاب‌ها.

4- حقیقت ملکوتی قرآن، فراتر از حد درک و دریافت عادی بشر

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ

جملۀ «إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ» تأکیدی برای عبارت پیشین است؛ یعنی، قرآن دارای چنان مرتبه بلندی است که اگر ما آن را از «أُمِّ الْکِتٰابِ» به زبان عربی بر نمی‌گرداندیم و برای زمینیان نازل نمی‌کردیم، دستیابی به معارف آن برای هیچ انسانی مقدور نبود.

5- قرآن، کتابی آمیخته به حکمت است.

وَ إِنَّهُ ... لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ

«حَکِیمٌ» به معنای «ذو الحکمة» (دارای حکمت، آمیخته به حکمت) است.

6- قرآن، در أُمِّ الْکِتٰابِ (لوح محفوظ)، دارای حقیقتی واحد و بسیط

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ ... حَکِیمٌ

کلمۀ «حَکِیمٌ» می‌تواند به معنای محکم باشد و «محکم»به مصنوعی گفته می‌شود که عناصر و اجزای تشکیل‌دهندۀ آن، باهم پیوندی ناگسستنی داشته باشند؛ بر این مبنا توصیف قرآن موجود در أُمِّ الْکِتٰابِ به «محکم» - با توجه به این‌که قرآن نازل شده دارای کلمات، آیات و سوره‌های مفصل و مجزا از یکدیگر است - اشاره به این نکته دارد که قرآن موجود در امّ‌الکتاب، حقیقتی واحد، بدون تجزیه و تفصیل و دارای هویتی بسیط است.

7- حقیقت قرآن، نزد خداوند است و بشر تنها بهره‌مند از جلوه‌های آن حقیقت ملکوتی است.

وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ ام الکتاب؛ انسان؛ حکمت؛ علم؛ فهم؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ لوح محفوظ؛ وحی

[سوره الزخرف (43): آیه 5]

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ اَلذِّکْرَ صَفْحاً أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ (5)

5

آیا [شما را به حال خود رها می‌کنیم و]تذکر [به وسیلۀ قرآن]را به سبب این که قومی اسرافکارید از شما بازمی‌داریم؟

1- افراط و زیاده‌روی مردم عصر بعثت در مخالفت با پیامبر(ص)، مانع لطف خدا در فرستادن وحی نبود.

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ

با توجه به مقام آیه - که مسألۀ وحی را مطرح می‌کند - مراد از «اسراف»، افراط و زیاده‌روی در مخالفت با وحی خواهد بود.

2- مخالفت سرسختانه و افراطگرانۀ مشرکان عصر بعثت، با قرآن

أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ

3- ارادۀ خداوند در نزول وحی، متأثر از واکنش‌های مردم نیست.

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ

4- قرآن، بیدارکنندۀ آدمیان از غفلت و بی‌توجهی

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ

به کارگیری «ذکر»به جای «قرآن»، حاکی از این است که قرآن، بیدارگر خفتگان و یادآور غافلان است.

5- «ذکر»، از نام‌های قرآن است.

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ

1- عنایت خداوند به هدایت تمامی انسان‌ها، حتی مشرکان ستیزه‌جو

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ

آیۀ شریفه، نشانگر لطف و رحمت الهی است؛ بدین صورت که خداوند، حتی با مخالفت فراوان مشرکان، از فرو فرستادن قرآن دریغ نورزید.

7- مبلغان الهی، نباید به خاطر مخالفت گروهی از مردم، از تبلیغ و هدایت‌گری باز بمانند.

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ

8- وجود زمینۀ بیداری و هدایت در تمامی انسان‌ها، حتی منحرفان ستیزه‌گر

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ

از این گفته که مخالفت شدید مشرکان، مانع از ادامۀ نزول وحی بر آنان نخواهد شد، استفاده می‌شود که در تمامی انسان‌ها، زمینۀ هدایت و تأثیر پذیری از وحی وجود دارد.

9- اسراف و استفادۀ بی‌رویه از نعمت‌های

الهی، امری ناشایست *

أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ

برداشت یاد شده بدین احتمال است که مراد از اسراف، اسراف مصطلح باشد.

10- مخالفان پیامبر(ص) در صدر اسلام، متشکل از گروهی ثروتمند و اسرافگر

أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ

11- جوامع اسرافگر، مستحق محرومیت از برکات و الطاف الهی

أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ

آیۀ شریفه، نشانگر آن است که مسرفان، استحقاق محرومیت از نزول وحی را دارند؛ ولی لطف بی‌کران الهی موجب شده است که وحی ادامه یابد.

کلیدواژه‌ها:

اراده؛ اسراف؛ اسلام؛ اعتدال؛ انسان؛ تبلیغ؛ دین؛ ذکر/قرآن؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ علم؛ عمل؛ غفلت؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ ملامت؛ نعمت؛ وحی؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 6]

وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا مِنْ نَبِیٍّ فِی اَلْأَوَّلِینَ (6)

6

و چه بسیار پیامبرانی که در میان پیشینیان فرستادیم.

1- تاریخ گذشتۀ بشر، شاهد ارسال پیامبرانی بسیار از سوی خداوند

وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا مِنْ نَبِیٍّ فِی الْأَوَّلِینَ

2- رسالت پیامبراکرم(ص)، در ادامۀ سنت الهی بر بعثت پیامبران

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ ... وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا مِنْ نَبِیٍّ فِی الْأَوَّلِینَ

3- هدایت بشر، سنت همیشگی و تغییرناپذیر خداوند

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ ... وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا مِنْ نَبِیٍّ فِی الْأَوَّلِینَ

4- بشر، همواره نیازمند وحی و هدایت‌های آسمانی است.

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ ... وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا مِنْ نَبِیٍّ فِی الْأَوَّلِینَ

فرستاده شدن پیامبران فراوان در امت‌های پیشین، نشانگر آن است که انسان هیچ یک از دوره‌های تاریخ، بی‌نیاز از وحی الهی نبوده است و نیز تجربه‌های به دست آمده از رخدادها و تحولات پیش آمده در گذر زمان باعث بی‌نیازی بشر از وحی و رهنمودهای آسمانی نخواهد شد.

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ انسان؛ تاریخ؛ تعجب؛ رسالت؛ سنتهای خدا؛ محمّد(ص)؛ نبوت؛ وحی؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 7]

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (7)

7

و هیچ پیامبری به سویشان نمی‌آمد مگر این‌که او را مسخره می‌کردند.

1- تمامیِ پیامبران در طول تاریخ، با استهزا و تمسخر مخالفان مواجه بوده‌اند.

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

2- پیامبران، رو به سوی مردم و در حرکت به جانب ایشان و نه در انتظار آمدن مردم نزد آنان

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ نَبِیٍّ

تعبیر «یَأْتِیهِمْ» می‌رساند که پیامبران به سراغ مردم می‌رفته‌اند و آن‌گونه نبوده است که آنان انتظار داشته باشند، مردم احساس نیاز کرده و به طرف آنان آیند.

3- مخالفان پیامبران، فاقد استدلال و متکی به تمسخر و استهزا

إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

4- دلجویی خداوند از پیامبر(ص)، در برابر تمسخر و استهزای مشرکان

وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا ... وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

خداوند با بیان شیوۀ همیشگی کافران در برابر انبیا، در حقیفت پیامبراکرم(ص) را مورد تفقد و دلجویی قرار داد تا آن حضرت از مخالفت و حرکت‌های تمسخرآمیز منکران رسالت، نگران نباشد.

5- مواجهۀ استهزاآمیز کافران با پیامبران در طول تاریخ، باعث تغییر سنت الهی و سلب هدایت از امت‌های دیگر نمی‌شود.

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ ... وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا مِنْ نَبِیٍّ ... إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

1- شناخت تاریخ و آگاهی از موضع‌گیری‌های همگون کافران در برابر پیامبران، مانع نگرانی و دلسردی رهبران دینی است.

وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا ... إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ اسلام؛ امامت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ دلداری؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ علم؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الزخرف (43): آیه 8]

فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً وَ مَضیٰ مَثَلُ اَلْأَوَّلِینَ (8)

8

و ما قوی‌پنجه‌تر از اینان را هلاک کردیم و داستان پیشینیان گذشت.

1- اراده خداوند، حاکم بر تحولات تاریخ

فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً

2- مؤاخذۀ هلاکت‌بار ملت‌های کفرپیشه و مقتدر پیشین از سوی خداوند

فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً

3- قدرت‌های مادی، با تمامیِ اقتدار و شکوه، ناتوان از مقابله با قوانین و مشیت‌های خداوند

فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً وَ مَضیٰ مَثَلُ الْأَوَّلِینَ

یادآوری نابودی جوامع مقتدر شرک‌پیشه، می‌تواند نشانگر این نکته باشد که قدرت ظاهری و مادی، نمی‌تواند در مقابل خشم و قهر الهی مقاومت کند.

4- مشرکان و مخالفان پیامبر(ص)، معتقد به اقتدار و متکی به نیرومندی خود

أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ ... فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً

از یادآوری هلاکت اقوامی نیرومندتر از مردم مکه، استفاده می‌شود که مکیان، به قدرت خویش مغرور بوده و آن را غیر قابل زوال می‌پنداشتند.

5- خودبزرگ‌بینی و توهم اقتدار و نیرومندی، از عوامل حق‌ناپذیری و وحی‌ستیزی

فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً

تذکر «فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ ...» در حقیقت هشدار به کسانی است که با احساس توانمندی، پنداشته‌اند که می‌توانند از مجازات حق ستیزی گریخته و ایمن بمانند.

6- بی‌توجهی به پیام وحی و استهزای آن، از جمله عوامل نابودی جوامع در طول تاریخ

کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً وَ مَضیٰ مَثَلُ الْأَوَّلِینَ

از ارتباط دو آیه، استفاده می‌شود که استهزای پیام وحی از سوی جوامع شرک‌پیشه، موجب نابودی آنان شده است.

7- صاحبان قدرت و شوکت، مخالفان اصلی پیامبر(ص) در مکه

فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً

با توجه به واژۀ «أَشَدَّ» - که افعل التفضیل است - استفاده می‌شود که مخالفان پیامبر(ص) در مکه، به نوعی از قدرت ظاهری برخوردار بودند.

8- نابودی تمدن‌ها و جوامع حق‌ناپذیر،

سنت الهی است.

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ نَبِیٍّ ... فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً

طرح بعثت پیامبران در طول تاریخ و مواجه شدن آنان با مخالفت و استهزا و یادآوری نابودی مخالفان، می‌تواند اشاره به سنت بودن این جریان داشته باشد.

9- توجه به هلاکت و انقراض تمدن‌های با شکوه گذشته، مایۀ عبرت قدرتمندان

فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً

یادآوری نابودی جوامع پیشین به مردم مکه، می‌تواند در راستای تنبه و عبرت آموزی آنان باشد.

10- تاریخ، منبع شناخت سنت‌های الهی در جوامع انسانی است.

وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا ... فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً

اشاره به سرگذشت پیامبران و سرنوشت مخالفان آنان، می تواند بیانگر این نکته باشد که نگرش در تاریخ، خود راهی برای شناخت سنت‌های الهی در جوامع است.

11- یادآوری مکرر سرنوشت مخالفان پیامبران، در راستای زدایش روحیۀ مخالفت و طغیان در میان انسان‌ها است.

فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً وَ مَضیٰ مَثَلُ الْأَوَّلِینَ

عبارت «مَضیٰ مَثَلُ الْأَوَّلِینَ» ، می‌تواند بدین معنا باشد که داستان انبیا و مخالفان ایشان، در آیات دیگری بیان شده است.

ذکر «مَضیٰ مَثَلُ الْأَوَّلِینَ» در پایان آیۀ شریفه، می‌تواند اشاره بدین نکته باشد که: «ما مکرراً سرنوشت آنان را یادآور شدیم تا شاید شما پند گیرید».

کلیدواژه‌ها:

امت؛ تاریخ؛ تکبر؛ تمدن؛ جامعه؛ حق؛ دشمنی؛ ذکر؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ شناخت؛ طغیان؛ عبرت؛ قدرت؛قصه در قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا؛ مکه؛ وحی

[سوره الزخرف (43): آیه 9]

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ اَلْعَزِیزُ اَلْعَلِیمُ (9)

9

و اگر از آنان بپرسی: آسمان‌ها و زمین را چه کسی آفریده است؟ حتماً خواهند گفت: آن عزّتمند دانا آنها را آفریده است.

1- اعتقاد و اقرار مشرکان عصرت بعثت، به آفریدگاری، عزت و دانایی خداوند

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ ... لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ

2- مشرکان مکه، با نبوت پیامبر(ص) و پیام توحیدی آن حضرت در ستیز بودند، نه منکر وجود آفریدگار عزیز و دانای جهان.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ ... لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ

با توجه به آیات پیشین - که نوعی خطاب و عتاب نسبت به منکران پیامبر(ص) دارد - برداشت یاد شده به‌دست می‌آید.

3- نشانه‌های آفریدگاری، عزت (قاهر بودن) و دانایی خدای جهان، غیر قابل انکار، حتی برای مشرکان

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ ... لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ

4- مشرکان مکه، گرفتار شرک در زمینه‌هایی غیر از زمینۀ خالقیت خداوند

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ

5- اصل توحید و یگانگی آفریدگار هستی، امری بدیهی و مورد پذیرش فطرت تمامی آدمیان

لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ

از اعتراف مشرکان به یگانگی آفریدگار جهان هستی، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

6- گفتار و روش کافران، با ادراک‌های عقلی و فطری آنان همساز نیست.

وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ ... لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ

خداوند در این آیه می‌فرماید: اگر از مشرکان و دین ناباوران سؤال شود که آفریدگار هستی کیست؟ آنان به دلیل عقل یا اعتقاد خود می‌گویند: «آفریدگار آن، خدای عزیز و دانا است».

در حالی‌که اگر آنان به راستی لوازم این باور را می‌فهمیدند، جا نداشت که وحی قرآنی را مورد خدشه قرار دهند.

7- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد است.

السَّمٰاوٰاتِ

8- جهان آفرینش، جلوه‌ای از قدرت شکست‌ناپذیر و علم گستردۀ خداوند است.

خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ

9- «عزیز»و«علیم»، از اسما و صفات خداوند

خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اسلام؛ اقرار؛ تاریخ؛ توحید؛ جهان؛ خلقت؛ دشمنی؛ زمین؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ شرک؛ عزت؛ عزیز/اسما و صفات؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ فطرت؛ قدرت؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الزخرف (43): آیه 10]

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَلْأَرْضَ مَهْداً وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (10)

10

همان کسی که زمین را برای شما آرامشگاهی ساخت و در آن برای شما راه‌هایی قرار داد، باشد که راه یابید.

1- خداوند زمین را - علی‌رغم حرکت پیوستۀ آن - گاهواره‌ای آرام برای انسان قرار داده است.

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً

به‌کارگیری عنوان «گاهواره»اشاره به حرکت زمین دارد.

2- زمین، در ابتدای خلقت قابل سکونت نبود.*

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ ... الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً

ذکر «جَعَلَ لَکُمُ» پس از بیان خلقت آسمان‌ها و زمین، می‌تواند اشاره به این نکته داشته باشد که زمین در ابتدا، غیر قابل سکونت بوده و سپس جایگاه مناسبی برای زندگی شده است.

3- تدارک راه‌های طبیعی در زمین برای هدایت انسان، نعمتی خدادادی است.

وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

4- پیدایش شرایط زیست در کرۀ زمین، نمود قدرت و دانایی آفریدگار هستی

اَلْعَزِیزُ الْعَلِیمُ . اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

5- بهره‌وری انسان از موهبت‌های طبیعی، هدف اصلی از خلقت هستی

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً

کلمۀ «لَکُمُ» (برای شما) و تکرار آن، می‌تواند اشاره به این نکته داشته باشد که هدف از آفرینش نعمت‌های زمین از سوی خداوند، بهره‌وری انسان از آنها است.

6- خداوند، فراهم‌آورندۀ زمینه‌های هدایت و انسان خود انتخاب‌کنندۀ آن است.

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ ... لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

7- نظام قانون‌مند طبیعت، گذرگاه ره‌یابی انسان به حیات معنوی و هدایت

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ ... لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

برداشت یاد شده بنابراین نکته است که منظور از «تَهْتَدُونَ ...» هدایت معنوی و معرفتی باشد؛ و نه صرفاً دست‌یابی به منافع و مقاصد طبیعی.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اسما و صفات؛ انسان؛ تاریخ؛ توحید؛ جبر و اختیار؛ جهان؛ خلقت؛ راه‌رها؛ زمین؛ زندگی؛ سکونت؛ علم؛ قدرت؛ گهواره؛ نعمت؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 11]

وَ اَلَّذِی نَزَّلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ (11)

11

و همان کسی که از آسمان آبی به اندازه نازل کرد، پس به وسیلۀ آن سرزمینی مرده را زنده کردیم. این‌گونه [از گورها]بیرون آورده می‌شوید.

1- نزول باران، نعمتی الهی و براساس تقدیر منظم و اندازۀ معین

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ

واژۀ «قدر»(قید «نَزَّلَ» ) می‌تواند به معنای اندازه باشد؛ یعنی، باران را به اندازۀ معین نازل می‌کند. هم‌چنین می‌تواند به معنای تقدیر و برنامه باشد؛ یعنی، باران براساس تقدیر و برنامه منظم نازل می‌شود.

2- جهان طبیعت، مجموعه‌ای برنامه‌دار و قانونمند

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ

با الغای خصوصیت از مورد - که نزول باران را؛ دارای برنامه معرفی کرده است - قانون‌مندی نظام طبیعت استفاده می‌شود.

3- قوانین طبیعی مربوط به نزول باران، نمودی از عزت و دانایی مطلق خداوند

خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ ... وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ

4- خرّمی و حیات زمین، وابسته به نزول باران است.

نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً

5- عوامل طبیعی، در خدمت اجرای مشیت و ارادۀ الهی است.

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً

1- بهار طبیعت و سرسبزی زمین پس از مرگ و پژمردگی، دلیلی محسوس و روشن بر امکان معاد

فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ

7- تبیین حقایق و معارف والا، با بیانی ساده و همه فهم، روش هدایتی قرآن

وَ الَّذِی نَزَّلَ ... فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ اراده؛ باران؛ جهان؛ حیات؛ دین؛ رنگ؛ زمین؛ عزت؛ علم؛ قبر؛ قرآن؛ قضا و قدر؛ مشیت خدا؛معاد؛ نعمت؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 12]

وَ اَلَّذِی خَلَقَ اَلْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ اَلْفُلْکِ وَ اَلْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ (12)

12

و همان کسی که همۀ انواع موجودات را آفرید و برای شما از کشتی‌ها و دام‌ها چیزهایی قرار داد که بر آنها سوار می‌شوید.

1- خدا، آفریدگار همۀ انواع و اقسام موجودات هستی

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا

کلمه «ازواج»می‌تواند به معنای اصناف و می‌تواند به معنای جفت‌ها باشد. بر اساس معنای اول، «وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا» یعنی و او همان کسی است که همۀ انواع موجودات را آفرید.

2- آفرینش انواع موجودات هستی، نمودی از عزت و دانایی مطلق الهی است.

خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ ... وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا

ارتباط این آیه با دو آیۀ قبل، گویای برداشت یاد شده است.

3- خداوند، تمامی جهان هستی را زوج و دارای جفت آفریده است.

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا

در صورتی که «أزواج»به معنای جفت‌ها باشد. آیه شریفه - با توجه به تعبیر از مخلوقات به «ازواج» - اشاره به این است که همۀ پدیده‌های جهان جفت آفریده شده‌اند.

4- وحدت حقیقی، مخصوص آفریدگار هستی است.

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ

از توصیف مخلوقات به «أزواج»، استفاده می‌شود که وحدت حقیقی مخصوص خداوند است و تمام مخلوقات او جفت آفریده شده‌اند.

5- مرکب قرار گرفتن کشتی‌ها و چهارپایان، از نعمت‌های الهی برای انسان است.

وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ

1- توان انسان در ساختن کشتی و دریانوردی و به خدمت گرفتن حیوانات،

پرتوی از علم و عزت آفریدگار هستی است.

خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ ... وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ

ارتباط دو آیه، نشانگر آن است که خداوند درصدد بیان جلوه‌های عزت و دانایی خود در نظام هستی است.

کلیدواژه‌ها:

انعام؛ توحید؛ جهان؛ حیوان؛ خلقت؛ دریا؛ عزت؛ علم؛ کشتی؛ نعمت

[سوره الزخرف (43): آیه 13]

لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اِسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ اَلَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ (13)

13

تا بر پشت آنها قرار گیرید، سپس نعمت پروردگارتان را آن‌گاه که بر آنها قرار گرفتید به یاد آورید و بگویید: منزّه است آن کسی که این را برای ما مسخّر کرد و ما بر آن توانا نبودیم.

1- بهره‌وری انسان از موهبت‌های طبیعی (کشتی و حیوانات)، زمینه‌ساز توجه وی به نعمت‌دهنده بودن خداوند

وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ ... لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ

2- توجه به آفرینندۀ نعمت‌ها، به دنبال بهره‌وری از آن، امری طبیعی و فطری است.

لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ

3- تسلط بر موهبت‌های طبیعی و صنعتی، نباید به غرور و غفلت انسان بینجامد.

وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ ... لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ

4- نعمت‌های گستردۀ الهی در پهنۀ زمین، پرتوی از ربوبیت خداوند نسبت به انسان

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا ... ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ

5- هماهنگی نعمت‌های الهی و ذخایر و امکانات زمین با نیازهای انسان، نشانی از ربوبیت خداوند است.

وَ الَّذِی خَلَقَ ... ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ

1- رفاهمندان و برخورداران از نعمت، در خطر غفلت از یاد خدا

ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ

قید «إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ» ، می‌تواند ناظر به نکتۀ یادشده باشد.

7- لزوم تنزیه خداوند، از هرگونه عیب، نقص و شریک به هنگام بهره‌مندی از نعمت‌ها

وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا

8- تسبیح و تنزیه خداوند، نوعی شکر و سپاس‌گزاری نسبت به او است.

تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ ... وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا

9- تعلیم شیوۀ شکر و سپاس‌گزاری هنگام تسلط بر موهبت‌های طبیعی، از سوی خداوند

ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ ... وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا

10- بازگو کردن نعمت‌های الهی، امری لازم در جهت شکرگزاری

ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ ... وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا

در آیۀ شریفه پس از مسألۀ یادآوری شکر نعمت الهی، بازگو کردن آن طلب شده است. (و تقولوا...). از این نکته استفاده می‌شود که بازگو کردن نعمت از مراحل اساسی شکر آن است.

11- دستاوردهای بشری در زمینۀ تسخیر طبیعت و موجودات، مرهون توفیق و امداد الهی است؛ نه توانایی انسان.

وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ

«إقرآن» (مصدر «مُقْرِنِینَ» )، به معنای قدرت داشتن و توانا بودن بر چیزی است.

12- رام بودن طبیعت برای انسان، لازمۀ قطعی آفرینش آنها نبوده و به تدبیر خداوند صورت گرفته است.

لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ... سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ

13- اعتراف به عجز و ناتوانی خویشتن در برابر خداوند، نمودی از روحیۀ شکر و سپاس در انسان

سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ

14- «رب»از اسما و صفات خداوند

ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اشراف؛ اقرار؛ انسان؛ تسبیح؛ تسخیر؛ تعلیم؛ تکبر؛ تنزیه؛ توحید؛ حیوان؛ خلقت؛ دنیا؛ ذکر؛رب /اسما و صفات؛ شرک؛ شکر؛ طبیعت؛ عجز؛ غفلت؛ فطرت؛ کشتی؛ نصرت؛ نعمت

[سوره الزخرف (43): آیه 14]

وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ (14)

14

و به راستی که ما به سوی پروردگارمان بازخواهیم گشت.

1- انسان‌های متذکر و متوجه به نعمت‌های الهی و تدبیر خداوندی، معترف به معاد و رستاخیز

وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا ... وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ

2- لزوم یادآوری سفر آخرت، هنگام مسافرت و سوار شدن بر مرکب

وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ ... إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا ... وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ

3- معاد و بازگشت به سوی خداوند، لازمۀ ربوبیت مدبرانۀ او نسبت به انسان و جهان

وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ

از آیۀ قبل استفاده شد که هماهنگی طبیعت با نیازهای انسان یک اتفاق نیست؛ بلکه براساس تدبیر و ربوبیت خاص و عالمانه شکل یافته است. اکنون در این آیه نتیجه می‌گیرد که وجود همان ربوبیت حسابگر و آگاه، مستلزم آن است که حرکت انسان در طبیعت، بی‌فرجام نباشد و از حیطه تدبیر و ربوبیت خداوند خارج نشود؛ بلکه به سوی او بازگردد و در حلقۀ فرمان الهی تداوم یابد.

4- خداوند، منتهای حرکت و سیر وجودی انسان است.

وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ

5- فناناپذیری گوهر وجودی انسان پس از مرگ

وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ

از به کار رفتن واژۀ «انقلاب»، استفاده می‌شود که انسان با مرگ نابود نمی‌شود.

6- مرگ در زندگی انسان، آغاز یک تحول و انقلاب است؛ و نه پایان وجود.

وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ

7- یاد معاد هنگام برخورداری از امکانات و بهره‌مندی از نعمت‌ها، زمینه‌ساز زدایش غرور و غفلت

ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا ... وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ

توصیه به یادآوری معاد پس از برخورداری از نعمت‌های خداوند، می‌تواند اشاره به تأثیر آن در زدایش غرور و غفلت باشد.

8- شکر نعمت‌های دنیوی، استفاده از آن در مسیر حیات اخروی است.

وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ ... ثُمَّ تَذْکُرُوا ... وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اقرار؛ انسان؛ تکبر؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ ذکر؛ رب /اسما و صفات؛ سفر؛ شکر؛ غفلت؛ مرگ؛ معاد؛ نعمت

[سوره الزخرف (43): آیه 15]

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ (15)

15

[و مشرکان] برای او از میان بندگانش جزئی قرار دادند، به راستی که انسان، کفران‌پیشه‌ای آشکار است.

1- اعتقاد جاهلانۀ مشرکان عصر بعثت، به وجود فرزند برای خدا

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً

ضمیر فاعلی «جَعَلُوا» - به قرینۀ آیات پیشین - مربوط به مشرکان معاصر پیامبراکرم(ص) است و «جُزْءاً» - با توجه به آیۀ بعد - کنایه از فرزند می‌باشد.

2- فرزند، بخشی از وجود پدر و مادر است.

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً

3- اعتقاد مشرکان به وجود ترکیب و تجزیه در ذات الهی

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً

به کار رفتن واژۀ «جزء»به جای«ولد»، اشاره به باور جاهلانۀ مشرکان در جسمانی بودن و ترکیب خدا دارد.

4- فرشتگان، بندگان خدا هستند؛ نه فرزندان او.

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً

مراد از «عباد» - به قرینۀ فرازهای بعد - فرشتگان هستند که شرک پیشه‌گان عصر بعثت، آنان را فرزندان خدا می‌پنداشتند.

5- بخشی از وجود خدا دانستن مخلوقات، امری شگفت و متناقض

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا ... وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً

عبد و مخلوق خداوند، نمی‌تواند جزء وجود او به‌حساب آید؛ زیرا هیچ موجودی نمی‌تواند خالق خود و یا خالق اجزای وجود خود باشد. بنابراین دو تعبیر «عِبٰادِهِ» و «جُزْءاً» ، اشاره به وجود یک تناقض در این تفکر دارد. هم چنین آیۀ شریفه می‌تواند نظر به اعتقاد مسیحیان در باب تثلیث نیز داشته باشد.

6- کفران و ناسپاسی انسان در برابر خداوند، امری علنی و پوشش ناپذیر

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ

7- پرستش مخلوقات خدا (فرشتگان) و فرزند او انگاشتن آنان، اقدامی ناسپاسانه و کفرآمیز

وَ جَعَلُوا لَهُ ... إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ

با توجه به فضای آیات، می‌توان استفاده کرد که مشرکان مکه فرشتگان را فرزند خدا می‌دانستند و آنان را مورد پرستش قرار می‌دادند. خداوند، پس از یاد کردن نعمت‌های خویش، این پندار را نمونه بارز ناسپاسی می‌شمارد.

8- قرار دادن مخلوق خداوند در کنار او و جزء وی به شمار آوردن آن، کفری آشکار و سرپوشی رسوا بر خرد آدمی و واقعیت هستی است.

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ

واژۀ «کفور»و «مُبِینٌ» با توجه به ریشۀ آنها - که یکی پوشیدن و مخفی داشتن حق و دیگری آشکار بودن و پوشش ناپذیری است - می‌تواند اشاره به خردناپذیر بودن و متناقض بودن مطلب مورد ادعای مشرکان داشته باشد.

9- بی‌توجهی به نعمت‌های الهی، و تدبیر او در همسازی طبیعت با نیازهای آدمی، نمودی آشکار از کفر و ناسپاسی انسان

وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ ... إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ

10- شرک، نمودی از کفر و ناسپاسی انسان، در برابر خالق یگانۀ هستی است.

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ

کلیدواژه‌ها:

ابن اللّه؛ اسلام؛ اسما و صفات؛ انسان؛ شرک؛ فرزند؛ کفر؛ ملائکه؛ ناسپاسی؛ نعمت؛ والدین

[سوره الزخرف (43): آیه 16]

أَمِ اِتَّخَذَ مِمّٰا یَخْلُقُ بَنٰاتٍ وَ أَصْفٰاکُمْ بِالْبَنِینَ (16)

16

آیا خدا از آنچه می‌آفریند دخترانی برگرفته و پسران را ویژۀ شما ساخته است؟!

1- مشرکان عصر جاهلی، فرشتگان را دختران خدا می‌پنداشتند.

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً ... أَمِ اتَّخَذَ مِمّٰا یَخْلُقُ بَنٰاتٍ

مراد از «مِمّٰا یَخْلُقُ» - به قرینۀ فرازهای بعد - فرشتگان هستند.

2- اعتقاد به دختر داشتن خدا، در عین برتر دانستن پسر، تناقضی آشکار در باورهای جاهلی

أَمِ اتَّخَذَ مِمّٰا یَخْلُقُ بَنٰاتٍ وَ أَصْفٰاکُمْ بِالْبَنِینَ

آیۀ شریفه، در مقام نکوهش از مشرکان، به این نکته اشاره می‌کند که به پندار شما دختر از مقام پایین‌تر و پست‌تری برخوردار است؛ پس چگونه خود را بر خدا ترجیح داده و سهم او را دختر و سهم خود را پسر می‌دانید؟!

3- فرشتگان، مخلوق و آفریده‌های خدایند؛ و نه فرزندان و اجزای وجود او.

أَمِ اتَّخَذَ مِمّٰا یَخْلُقُ بَنٰاتٍ

4- خداوند، همواره در حال افاضۀ فیض و آفرینش جدید

مِمّٰا یَخْلُقُ بَنٰاتٍ

آمدن تعبیر «یَخْلُقُ» - به جای«خلق» - می‌رساند که کار آفرینش همواره ادامه دارد.

5- مشرکان جاهلی، با وجود اعتقاد به مخلوق بودن فرشتگان، آنان را دختر خدا می‌پنداشتند.

أَمِ اتَّخَذَ مِمّٰا یَخْلُقُ بَنٰاتٍ

لحن آیۀ شریفه نشان می‌دهد که مشرکان مکه، مخلوق بودن فرشتگان را پذیرفته بودند و خداوند آنان را مورد سرزنش قرار می‌دهد که چگونه در میان مخلوقات، آنچه راکه خود نمی‌پسندند، به او نسبت می‌دهند.

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ باطل؛ پسر؛ جاهلیت؛ خلقت؛ دختر؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ فرزند خدا؛ ملائکه

[سوره الزخرف (43): آیه 17]

وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمٰا ضَرَبَ لِلرَّحْمٰنِ مَثَلاً ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ (17)

17

در صورتی که هرگاه یکی از آنان را به دختر - که به خدای رحمان نسبت می‌دهد - بشارت دهند، چهره‌اش سیاه می‌شود در حالی‌که اندوه و خشم خود را فرو می‌خورد.

1- خشم و ناراحتی شدید عرب جاهلی، به هنگام اطلاع یافتن از تولد فرزندی دختر برای او

وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ ... وَ هُوَ کَظِیمٌ

2- پسر مایۀ سرور و مباهات و دختر موجب ننگ و عار، در میان عرب جاهلی

وَ أَصْفٰاکُمْ بِالْبَنِینَ . وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمٰا ضَرَبَ لِلرَّحْمٰنِ مَثَلاً ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ

3- زن، موجودی بی مقدار در دیدگاه عرب جاهلی

وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ ... وَ هُوَ کَظِیمٌ

4- در دیدگاه مشرکان مکه فرشتگان، دختران خدا و همانند او در صفات

وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمٰا ضَرَبَ لِلرَّحْمٰنِ مَثَلاً

با توجه به این‌که «مثل»در آیه به معنای شبیه است، می‌توان گفت که مشرکان مکه معتقد به همسانی فرشتگان

با خدا بوده‌اند.

5- اعتقاد به فرزند داشتن خداوند، ناسازگار با رحمت مطلقۀ الهی است.*

بِمٰا ضَرَبَ لِلرَّحْمٰنِ مَثَلاً

ذکر «رحمن»در آیۀ شریفه، می‌تواند بیانگر این نکته باشد که خداوندی که رحمتش عام و گسترده است، چگونه می‌تواند برای خویش فرزندانی برگزیند و طبعاً عمدۀ رحمت خویش را متوجه آنان سازد.

6- مشرکان عصر بعثت، فرشتگان را موجوداتی شبیه خداوند در رحمت می‌دانستند.

بِمٰا ضَرَبَ لِلرَّحْمٰنِ مَثَلاً

با توجه به کلمۀ «رحمن»و «مَثَلاً» ، مطلب بالا قابل برداشت است.

7- مشرکان مکه، خداوند را با نام «رحمن»می‌شناختند و یاد می‌کردند.

بِمٰا ضَرَبَ لِلرَّحْمٰنِ مَثَلاً

محتمل است که واژۀ «رحمن»در آیۀ شریفه، به‌خاطر بار معنایی آن نیامده باشد؛ بلکه صرفاً نقل قول ساده‌ای از کلام عرب جاهلی باشد که به جای «الله»- یا هر صفت دیگر برای خداوند - کلمۀ «رحمن»را به‌کار می‌بردند.

8- «رحمن»از اسما و صفات خداوند

بِمٰا ضَرَبَ لِلرَّحْمٰنِ مَثَلاً

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ بشارت؛ پسر؛ تشبیهات؛ جاهلیت؛ حزن؛ دختر؛ ذلت؛ رحمت؛ زن؛ سرور؛ سیاهی؛ شرک؛ صورت؛غضب؛ فرزند خدا؛ قرآن؛ ملائکه

[سوره الزخرف (43): آیه 18]

أَ وَ مَنْ یُنَشَّؤُا فِی اَلْحِلْیَةِ وَ هُوَ فِی اَلْخِصٰامِ غَیْرُ مُبِینٍ (18)

18

آیا [پسر سهم آنان است و] دختر که در زیور و آرایش رشد می‌یابد و در مجادله بیان روشن ندارد [سهم خداست]؟

1- زن، در فرهنگ جاهلیت پرورش یافته در زینت و تجمل، و فرودست در میدان جدال و درگیری‌های کلامی

أَ وَ مَنْ یُنَشَّؤُا فِی الْحِلْیَةِ وَ هُوَ فِی الْخِصٰامِ غَیْرُ مُبِینٍ

لحن آیۀ شریفه به گونه‌ای است که به اعتقاد و باور عرب جاهلی یا موقعیت زن در محیط و فرهنگ خاص آنان اشاره دارد.

2- شیفتگی به تجمل و زینت، علاقۀ طبیعی زنان

أَ وَ مَنْ یُنَشَّؤُا فِی الْحِلْیَةِ

تعبیر «یُنَشَّؤُا فِی الْحِلْیَةِ» که به معنای پرورش یافتن در

زینت است، اشاره به علاقۀ طبیعی و وابستگی زنان به آرایش و زیور دارد.

3- زن، اساساً برای کارهای دشوار و خشن و جدال و درگیری آفریده نشده است.

وَ هُوَ فِی الْخِصٰامِ غَیْرُ مُبِینٍ

محتمل است که آیۀ شریفه این مطالب را به جهت مماشات و بازگویی‌باور مشرکان، مطرح نکرده باشد؛ بلکه به عنوان یک واقعیت بدان پرداخته باشد.

4- لطافت طبیعی زن و فرودستی او در میدان جدال و درگیری، دو عامل‌آسیب پذیری و دو نقیصه برای زن در فرهنگ خشن جاهلی

وَ هُوَ فِی الْخِصٰامِ غَیْرُ مُبِینٍ

در آیۀ قبل (و إذا بشّر أحدهم...) ناراحتی عرب جاهلی از داشتن دختر بیان شده‌است. این آیه می‌تواند اشاره به علت آن ناراحتی داشته باشد؛ یعنی، این دو ویژگی از نظر عرب جاهلی، نقص زن به حساب می‌آمد.

5- عرب جاهلی، خود بیزار از داشتن دختر؛ ولی معتقد به وجود دختر برای خداوند

أَ وَ مَنْ ... وَ هُوَ فِی الْخِصٰامِ غَیْرُ مُبِینٍ

1- بی رغبتی به زیورآلات، توان‌مندی و فرادستی در میدان بحث و درگیری، خصلت‌های دیرینۀ مردان

أَ وَ مَنْ یُنَشَّؤُا فِی الْحِلْیَةِ

با توجه به قرینۀ مقابله، استفاده می‌شود که مردان نوعاً دارای ویژگی‌های ذکر شده در آیه نیستند.

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ تزیین؛ جاهلیت؛ جدل؛ خشونت؛ دختر؛ رشد؛ زن؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ قدرت؛ مرد

[سوره الزخرف (43): آیه 19]

وَ جَعَلُوا اَلْمَلاٰئِکَةَ اَلَّذِینَ هُمْ عِبٰادُ اَلرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ (19)

19

و فرشتگان را که بندگان خدای رحمانند دختر پنداشتند. آیا شاهد آفرینش آنان بوده‌اند؟! به یقین گواهی آنان نوشته می‌شود و از آن بازخواست می‌شوند.

1- مشرکان عصر جاهلیت، معتقد به مؤنث بودن فرشتگان

وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِکَةَ ... إِنٰاثاً

2- بندگی خداوند، ویژگی اصلی فرشتگان

اَلَّذِینَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ

از این‌که خداوند در مقام معرفی فرشتگان، صفت عبودیت را به آنان نسبت داده است، مطلب بالا استفاده می‌شود.

3- توجه فرشتگان به رحمت گستردۀ الهی، عامل عبادت همیشگی آنان به درگاه حق *

اَلْمَلاٰئِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ

ذکر «عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ» به جای «عباد الله»و امثال آن، می‌تواند نشانگر این نکته باشد که ملائکه با توجه به رحمت گستردۀ خداوند، به عبادت او روی آورده‌اند.

4- آفرینش فرشتگان، براساس رحمت الهی است.

هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ

5- توجه به رحمت گستردۀ الهی، زمینه‌ساز گرایش به عبودیت و بندگی او *

اَلْمَلاٰئِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ

با الغای خصوصیت از فرشتگان، مطلب بالا استفاده می‌شود.

6- نسبت دادن جنسیتی خاص به فرشتگان، ادعایی بی دلیل و غیرقابل اثبات

وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِکَةَ ... إِنٰاثاً أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ

7- نکوهش خداوند، نسبت به باورهای بی‌دلیل مشرکان جاهلی

وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِکَةَ ... إِنٰاثاً أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ

8- باورها و اعتقادات، باید از علم و یقین سرچشمه گرفته و متکی بر دلیل و برهان باشد.

وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِکَةَ ... أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ

عبارت «أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ» نشانگر آن است که هرگونه باور و اعتقادی، بایستی برخاسته از علم و یقین باشد.

9- فرشتگان، آفریده و مخلوق خدا

أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ

10- مشرکان، به خاطر ادعاهای بی‌دلیل و فاقد منطق، مورد بازخواست و مؤاخذه خداوند قرار می‌گیرند.

سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ

11- گفته‌ها و باورهای انسان، مورد ثبت و ضبط قرار می‌گیرد.

سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ

12- ادعاها و گواهی‌های بدون پشتوانۀ علمی، دارای مسؤولیت و مورد بازخواست

سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ

13- انسان، مسؤول باورها و اعمال خویش

سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ

14- «رحمن»از اسما و صفات خداوند

اَلَّذِینَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ برهان؛ جاهلیت؛ خلقت؛ دختر؛ ذکر؛ رحمت؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ شرک؛ عبادالرحمان؛ عبادت؛عمل؛ گواهی؛ ملائکه؛ ملامت؛ نوشتن؛ یقین

[سوره الزخرف (43): آیه 20]

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ اَلرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ (20)

20

و گفتند: اگر خدای رحمان می‌خواست ما آنان را نمی‌پرستیم، آنان به این [مطلب]علمی ندارند و تنها حدس می‌زنند.

1- فرشتگان، مورد پرستش و احترام مشرکان عرب جاهلی

وَ قٰالُوا ... مٰا عَبَدْنٰاهُمْ

2- مشرکان با دستاویز قرار دادن مشیت الهی، پرستش و کرنش نسبت به ملائکه را توجیه می‌کردند.

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ

3- مشرکان عرب جاهلی، معتقد به خداوند رحمان و مرتبت والای او در مقایسه با دیگر خدایان

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ

از این‌که مشرکان، عبادت دیگر خدایان را در گرو مشیت خدای رحمان دانسته‌اند، مطلب بالا استفاده می‌شود.

4- مشیت الهی و نقش آن در عمل انسان، مورد پذیرش مشرکان عصر جاهلی

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ

5- تصور جاهلانه و غلط مشرکانِ عرب جاهلی از «مشیت الهی»

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ ... مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ

1- تمسّک به «مشیت الهی»، برای توجیه اعمال نادرست خود، نشانۀ ناآگاهی و جهل انسان است.

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ ... مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ

7- حدس و گمان، سرچشمۀ اصلی باورهای خرافی و جاهلانه

إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ

8- ظن و گمان در حوزۀ مسائل اعتقادی، بی‌ارزش و بدون اعتبار است.

مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ

9- هرگونه ادعا در حوزۀ مسائل اعتقادی، باید مستند به علم و آگاهی باشد.

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ ... مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ

کلیدواژه‌ها:

جاهلیت؛ جهل؛ رحمت؛ سخن؛ شرک؛ ظن؛ عبادت؛ علم؛ عمل؛ مشیت خدا؛ ملائکه

[سوره الزخرف (43): آیه 21]

أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِکُونَ (21)

21

آیا به آنان پیش این [قرآن] کتابی داده‌ایم که به آن تمسّک می‌جویند؟

1- اعتقاد به دختر بودن و الوهیت فرشتگان، سخنی گزاف و غیر مستند به کتاب‌های آسمانی

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً ... أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِکُونَ

2- شرک، فاقد پشتوانۀ عقلی و نقلی است.

مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ ... أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً

3- کتاب‌های آسمانی، معیاری برای سنجش باورها و تفکیک عقاید درست از نادرست

أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِکُونَ

خداوند برای تخطئۀ اعتقاد مشرکان به الوهیت فرشتگان، این نکته را متذکر می‌شود که این سخن در هیچ‌یک از کتاب‌های آسمانی نیامده است. از این نکته برداشت می‌شود که کتاب‌های آسمانی، محور و معیار تشخیص اعتقادات حق از باورهای باطل و نادرست است.

4- حس، عقل و وحی، ابزار اصلی دریافت معارف صحیح *

أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ ... مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ ... أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً

محتمل است که آیات سه‌گانه، اشاره به این نکته داشته باشد که مشرکان در ادعای خویش، به هیچ‌یک از منابع اصلی معرفت (حس، عقل و وحی) متکی نیستند و در نتیجه می‌توان استفاده کرد که ابزار شناخت، وحی، حس و عقل می‌باشد.

5- کتاب‌های آسمانی، منادی توحید و پیراسته از عقاید و باورهای خرافی و شرک‌آلود

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ ... أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً مِنْ قَبْلِهِ

آیۀ شریفه پس از طرح عقاید شرک‌آلود و خرافی مشرکان می‌گوید: این اندیشه‌ها در هیچ یک از کتاب‌های پیشین نیامده است. از این نکته مطلب بالا استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

تنزیه؛ توحید؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ شناخت؛ عقل؛ قرآن؛ کتاب؛ کتاب‌های آسمانی؛ وحی

[سوره الزخرف (43): آیه 22]

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ (22)

22

[نه،] بلکه گفتند: ما پدرانمان را بر آیینی یافته‌ایم و ما بر آثارشان ره یافتگانیم.

1- سنت نیاکان، تنها دلیل مشرکان بر پرستش فرشتگان

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً ... بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ

2- پیروی از نیاکان، امری موجه و دلیلی قانع‌کننده در فرهنگ عرب جاهلی

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا ... آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ

3- قوم‌گرایی، پایۀ اصلی فرهنگ و اعتقاد عرب جاهلی

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ

از این‌که عرب‌های جاهلی تنها به عقاید نیاکان خویش تکیه می‌کردند و آن را موجب هدایت می‌دانستند، قوم‌گرایی آنان استفاده می‌شود.

4- پرستش فرشتگان، سنتی دیرینه و آیینی سابقه‌دار در تاریخ عرب جاهلی

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ

واژۀ «أُمَّةٍ» ، بیانگر آیین و مذهب است.

5- تقلید کورکورانه و تعصبات قومی، سدی در برابر حق‌گرایی است.

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیین؛ پیروی؛ تقلید؛ جاهلیت؛ حق؛ حمیت؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ ملائکه؛ نیاکان

[سوره الزخرف (43): آیه 23]

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ (23)

23

و بدین‌گونه در هیچ شهری پیش از تو اخطار کننده‌ای نفرستادیم مگر این‌که خوشگذرانانشان گفتند: ما پدرانمان را بر آیینی یافته‌ایم و ما از آثارشان پیروی خواهیم کرد.

1- تمامی پیامبران الهی در طول تاریخ، مواجه با مخالفت مردمان مرفه و خوش‌گذران

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا

2- دلداری خداوند به پیامبراکرم(ص)، در مسیر مبارزه با مشکلات رسالت

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ

3- اقتدا به آیین نیاکان، تکیه‌گاه افراد مرفه و خوش‌گذران، در مخالفت با پیامبران الهی

مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ ... مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ

4- وجود نظام طبقاتی، در جوامع عصر بعثت و پیش از آن

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ ... إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا

5- گرایش به مادی‌گرایی و دنیاطلبی، قدرت اندیشه (خرد) را تضعیف و آدمی را به سوی تقلید کورکورانه سوق می‌دهد.

وَ کَذٰلِکَ ... إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا

1- پیروی و تقلید از نیاکان، عامل استمرار آیین شرک در میان ملت‌ها

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ ... إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ

با توجه به آیات پیشین - که در زمینۀ نفی شرک است - مطلب بالا استفاده می‌شود.

7- تقلید کورکورانه و تعصبات قومی، از عوامل مهم گمراهی و انحرافات اعتقادی در طول تاریخ

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا ... وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

8- قدرتمندان و ثروتمندانِ سرمست، تشکیل‌دهندۀ جبهه اصلی مخالفان پیامبران

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ

قٰالَ مُتْرَفُوهٰا

«مترف» (از مادۀ «ترفة») به معنای فزونی و بسیاری نعمت است. با توجه به این‌که بسیاری از دارندگان نعمت، غرق در شهوات و هواهای نفسانی می‌شوند، واژۀ «مترف» به معنای کسانی‌که به نعمت مغرور شده و سرمستی و طغیان کرده‌اند به‌کار می‌رود.

9- پیامبران الهی، در راه ایفای رسالت خود، مواجه با مشکلاتی همگون و مشابه

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ ... إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا

10- «انذار» مهم‌ترین عنصر تبلیغی در متن رسالت پیامبران الهی

مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ

11- پیام فرستادگان الهی، ناسازگار با منافع طبقات مرفه

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ ... إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا

از این‌که همواره مرفهان در برابر پیام انبیا موضع می‌گرفتند، مطلب بالا استفاده می‌شود.

12- اقتدا به آثار پیشینیان در زمینۀ مسائل اعتقادی، شیوه‌ای غلط و ناکارآمد

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا ... وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

13- آثار فکری و اعتقادی پیشینیان، سزاوار تحقیق و بازنگری است؛ و نه سزاوار پیروی و تقلید.

عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

از لحن انتقادی آیۀ شریفه نسبت به پیروی از آثار نیاکان، برداشت بالا استفاده می‌شود.

14- تأثیر اقتدار مادی انسان، در جهت‌گیری‌های فکری و اعتقادی وی

إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا

15- شرک در طول تاریخ، دارای ریشه در مادیت و قوم‌گرایی

إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ

16- انسان، با چشم‌پوشی از هدایت وحی، فرو غلتیده در سنت‌های قومی و تقلیدهای محیطی

إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیین؛ اسوه؛ اشراف؛ انبیاء؛ انذار؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تقلید؛ حمیت؛ دلداری؛ دنیا؛ رسالت؛ سخن؛ شرک؛ شناخت؛ ضلالت؛ عقل؛ عمل؛ قدرت؛ قریه؛ مال؛ محمّد(ص)؛ نیاکان؛ وحی؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 24]

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ (24)

24

[پیامبرشان] گفت: هر چند آیینی هدایت‌کننده‌تر از آنچه پدرانتان را بر آن یافته‌اید برای شما آورده باشم؟ گفتند: ما آنچه را که شما بدان فرستاده شده‌اید منکریم.

1- بازگو کردن فضیلت و برتری مکتب توحیدی بر آیین اجدادی مشرکان، روش تمامی پیامبران

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ

ضمیر فاعلی«قال»مربوط به یکایک پیامبران است.

2- تمسک پیامبران به استدلال و خرد، در قبال قوم‌گرایی و آیین تقلیدی منکران

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ

3- ملاک صحیح انتخاب دین و آیین، برخورداری از هدایت برتر است؛ نه چیز دیگر.

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ

4- التزام عملی تمامی پیامبران، به جدال احسن و رعایت عواطف و احساسات اجتماعی

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ

از تعبیر «بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ» این نکته استفاده می‌شود که پیامبران، نمی‌خواستند عواطف مشرکان را جریحه‌دار کنند.

بلکه در این راستا پسندیده‌ترین شیوه را در جدال و بحث (جدال احسن) برگزیده‌اند.

5- لزوم توجه مبلغان دینی، به احساسات عمومی و پرهیز از جریحه‌دار ساختن آن*

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ

1- علاقۀ شدید پیامبران الهی، نسبت به هدایت و رستگاری انسان‌ها

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ

پیامبران، در برابر مخالفت‌های مؤکد قوم خویش (إنّا وجدنا ...

إنّا علیٰ آثارهم) با لحنی نرم و ملایم آنان را به مسیر آیین توحید فرامی‌خواندند، از این مطلب، شیفتگی شدید آنان به هدایت انسان‌ها استفاده می‌شود.

7- هدایت و رستگاری کامل، تنها در پرتو تعالیم وحی و پیامبران الهی است.

أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ

8 - اصرار و پافشاری مرفهان خوش‌گذران بر کفر و شرک، در برابر پیام ملاطفت‌آمیز و توحیدی پیامبران

قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... قٰالَ أَ وَ لَوْ ... قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

9- عناصر قدرتمند و مرفّه، سردمداران انحراف و کفر در جوامع کافر و شرک‌پیشه

قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

از این‌که در جوامع شرک پیشه، تنها سخن مرفهان ذکر گردیده - با آن‌که اندیشۀ شرک مختص آنان نبوده است - می‌توان استفاده کرد که آنان، نقش اصلی را در تعیین گرایش‌های جامعه داشته‌اند.

10- عنصر رفاه و استکبار، مایۀ انکار تمامی پیامبران و مقابله با همۀ ادیان الهی

قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

11- پیروی از سنت‌های جاهلی، عامل اصلی ایمان نیاوردن کافران و موضع‌گیری در برابر پیامبران

إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ ... قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

12- محتوای پیام وحی، محور اصلی درگیری مستکبران تاریخ دربرابر پیامبران

قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

از این‌که مترفان در پاسخ دعوت انبیا، مخالفت خویش را با پیام آنان ابراز کردند، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

13- اهتمام طبقۀ مرفه جوامع، به حفظ سنت‌های قومی و ابقای باورهای کهن

إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ ... قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

برداشت یاد شده بدین احتمال است که ذکر «إِنّٰا» و تکرار آن، اشاره به خصیصۀ مرفهان باشد که منافع آنان در حفظ باورهای خرافی کهن و اندیشه شرک می‌باشد و در نتیجه پایبندی ایشان را به آنها می‌رساند.

کلیدواژه‌ها:

ارتجاع؛ استکبار؛ اشراف؛ امامت؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ پیروی؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ توحید؛ جامعه؛ جاهلیت؛ جدل؛ حمیت؛ دین؛ رسالت؛ رستگاری؛ رفاه؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ سنت؛ ضلالت؛ قدرت؛ کفر؛لجاجت؛ مهربانی؛ وحی؛ هدایت؛ نیاکان

[سوره الزخرف (43): آیه 25]

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُکَذِّبِینَ (25)

25

پس، از آنان انتقام گرفتیم. پس بنگر که عاقبت تکذیب‌کنندگان چگونه بود؟

1- تکذیب‌کنندگان و مخالفان پیامبران، گرفتار خشم و انتقام الهی در گذشتۀ تاریخ

قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ

2- انتقام الهی از کافران، پس از احتجاج و اتمام‌حجت بر آنان

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا ... قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ ... فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ

3- هشدارهای پیامبران، تحقق‌پذیر در مورد کافران و قابل مشاهده در تاریخ ملت‌ها

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا ... مِنْ نَذِیرٍ ... فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ

4- تاریخ بشر، شاهد حمایت‌ها و پشتیبانی‌های خداوند از جبهۀ توحید و راه انبیا

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ ... فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ

5- ضعف و ناکارآمدی قدرت‌های مادی، در برابر انتقام و عذاب الهی

قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ

1- یادآوری سرنوشت شوم تکذیب‌کنندگان آیات حق، هشداری جدی برای مشرکان عصر بعثت و مایۀ تحکیم روحیۀ استقامت و پایداری پیامبر(ص) و مؤمنان

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

7- سرنوشت شوم وناگوار تکذیب‌کنندگان پیامبران، مایۀ عبرت برای همگان

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

8- فرجام امور، ملاک ارزیابی حق و باطل است؛ نه جلوه‌های ناپایدار مادی.

قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

9- تاریخ امت‌های پیشین، درس‌آموز برای انسان‌ها

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

10- مخالفان و تکذیب‌کنندگان انبیای الهی، در زندگی دنیایی نیز دارای فرجامی بد و عبرت‌آموزاند.

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اتمام حجت؛ استقامت؛ انبیاء؛ انتقام؛ انذار؛ ایمان؛ باطل؛ تاریخ؛ تکذیب؛ توحید؛ حق؛ دنیا؛ عبرت؛ قدرت؛ کفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مغضوبان

[سوره الزخرف (43): آیه 26]

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ (26)

26

و [یاد کن] هنگامی را که ابراهیم به پدر خود و قومش گفت: من از آنچه شما می‌پرستید بیزارم.

1- اعلان برائت حضرت ابراهیم(ع) از شرک و بت‌پرستی پدر و قوم خود

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ

2- داستان مبارزۀ ابراهیم(ع) با شرک و بت‌پرستی، داستانی زنده و درس‌آموز برای همیشۀ تاریخ

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ

کلمۀ «إِذْ» در محل نصب و مفعول‌به برای فعل محذوف است؛ یعنی،«و اذکر إذ قال...» (یاد کن زمانی را که...).

3- پدر و قوم ابراهیم(ع)، پیرو آیین شرک و بت پرستی بودند.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ

4- آیین شرک، مورد نفرت و انزجار عمیق ابراهیم(ع)

إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ

به‌کارگیری کلمۀ «بَرٰاءٌ» (مصدر «برء») به جای «بری» حاکی از شدت تنفر و انزجار است.

5- ابراهیم(ع)، نمونۀ انسان آزاد از تعصبات قومی و جاهلی

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ

ذکر داستان ابراهیم(ع) و اعلان موضع آن حضرت در برابر عقاید شرک‌آمیز جامعۀ خویش - پس از یادکرد پیروی کورکورانۀ مشرکان از نیاکان خود - می‌تواند در جهت ارائۀ الگوی آزاداندیشی و برکنار بودن از تعصبات غلط قومی و جاهلی باشد.

6- لزوم موضع‌گیری قاطعانه در برابر عقاید و باورهای غلط جامعه، حتی در برابر نزدیک‌ترین خویشاوندان

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ

7- ابراهیم(ع)، نماد شجاعت و اسوۀ مبارزه با شرک و بت‌پرستی

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ

از یادآوری داستان ابراهیم(ع)، اسوه بودن آن حضرت در مبارزه با بت‌پرستی و از موضع‌گیری ایشان در برابر جامعۀ خویش - حتی نزدیک‌ترین خویشاوندان خود - شجاعت آن حضرت استفاده می‌شود.

8- روابط قومی و خویشاوندی، نباید بر

گرایش‌های اعتقادی انسان اثر بگذارد.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ

با توجه به آیات پیشین، طرح داستان ابراهیم(ع) در راستای ارائه نمادی از تأثیرناپذیری از عقاید و باورهای باطل قومی، صورت گرفته است.

9- مسؤولیت ویژۀ انسان مؤمن در برابر هدایت و ارشاد بستگان نزدیک خود *

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ

تقدیم «لِأَبِیهِ» می‌تواند توجه بیشتر ابراهیم(ع) به هدایت پدر را برساند؛ که از آن اولویت هدایت و ارشاد بستگان نزدیک استفاده می‌شود.

10- اشیای جامد و فاقد شعور، مورد پرستش قوم ابراهیم(ع)

إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ

کلمۀ «ما»بیشتر در غیر ذوی‌العقول به‌کار می‌رود.

کلیدواژه‌ها:

آزر؛ ابراهیم(ع)؛ اسوه؛ اصل برائت؛ انسان؛ باطل؛ بت؛ پدر؛ تولی؛ حمیت؛ خویشاوندی؛ سخن؛ شجاعت؛شرک؛ عبادت؛ عبرت؛ قصه در قرآن؛ قوم ابراهیم؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 27]

إِلاَّ اَلَّذِی فَطَرَنِی فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ (27)

27

بلکه آن کسی را [می‌پرستم] که مرا آفریده است و البته او مرا هدایت خواهد کرد.

1- ابراهیم(ع)، منادی توحید و یکتاپرستی

إِلاَّ الَّذِی فَطَرَنِی فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ

2- تنها معبودی شایستۀ پرستش است که سامان‌بخش وجود انسان و آفریدگار سرشت آدمی است.

إِلاَّ الَّذِی فَطَرَنِی

3- خداوند، خالق و آفریدگار ذات و سرشت انسان

إِلاَّ الَّذِی فَطَرَنِی

4- اعتقاد پدر و قوم ابراهیم(ع) به پرستش خداوند در کنار پرستش بت‌ها و عناصر بی‌جان*

بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ ... إِلاَّ الَّذِی فَطَرَنِی

برداشت یاد شده، براین پایه استوار است که «إِلاَّ» در استثنای متصل به‌کار رفته باشد.

5- خداوند، به دلیل خالقیت و آفرینندگی‌اش، شایستۀ عبادت و پرستش است.

إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ . إِلاَّ الَّذِی فَطَرَنِی

6- هدایت انسان‌ها، از شؤون خالقیت خداوند است.

اَلَّذِی فَطَرَنِی فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ

7- اعتقاد راسخ ابراهیم(ع)، به برخوردار شدن از هدایت الهی در پرتو برائت از شرک و بت‌پرستی

إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ ... فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ

8- تمامی انسان‌ها، حتی پیامبران بزرگ الهی، نیازمند امداد و هدایت الهی‌اند.

فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ

9- انسان یکتاپرست و گام نهاده در مسیر حق، همواره مورد حمایت و برخوردار هدایت‌های نوین الهی

فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ

10- انسان یکتاپرست و دلبسته به خدای یکتا، همواره متکی به او و امیدوار به رهگشایی‌های او

فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ

11- ایمان به توحید و پرستش خدای یگانه، آغاز راه بوده و در ادامۀ آن انسان نیازمند راهنمایی از سوی خداوند است.

إِلاَّ الَّذِی فَطَرَنِی فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ

12- شأن هدایت‌گری،شایستۀ آفریدگاری که سرشت انسان را پدید آورده و از خواست‌ها و نیازهای او آگاه است.

إِلاَّ الَّذِی فَطَرَنِی فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ

تفریع هدایت بر جنبۀ آفریدگاری و سرشت‌آفرینی خداوند، حکایت از مطلب یاد شده دارد.

13- ادراک فطری انسان از خداوند، نیازمند تکمیل و تقویت به وسیلۀ هدایت وحیانی*

إِلاَّ الَّذِی فَطَرَنِی فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ

از سخن ابراهیم(ع)، استفاده می‌شود که آن‌حضرت قبل از برخورداری از هدایت‌های ویژه و فزون‌تر، با دلایل عقلی و فطری ره به خدا برده بود؛ اما آن را کافی نمی‌دانست و منتظر هدایتی فزون‌تر بود. این هدایت می‌توانست از ناحیۀ وحی یا به صورت دیگر در اختیار او قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها:

آزر؛ ابراهیم(ع)؛ امید؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ بت؛ توحید؛ تولی؛ خالق؛ خلقت؛ شرک؛ عبادت؛ علم؛ فطرت؛قوم ابراهیم؛ نصرت؛ وحی؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 28]

وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ (28)

28

و [ابراهیم] این [کلمه] را در میان نسل خود کلمه‌ای ماندنی قرار داد، باشد که آنان [به توحید]بازگردند.

1- بقای آیین توحید در نسل ابراهیم(ع)، ره‌آورد تلاش آن حضرت برای استمرار بخشیدن به آن

وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ

ضمیر فاعلی «جَعَلَهٰا» به ابراهیم(ع) باز می‌گردد.

2- اهتمام ابراهیم(ع)، به هدایت نسل پس از خویش

وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ

3- تلاش انسان برای هدایت نسل‌های آیندۀ خویش، اقدامی پسندیده و روشی ابراهیمی است.

وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ

4- کلمۀ توحید، کلمه‌ای ماندگار در نسل ابراهیم(ع)، به اراده و لطف الهی

إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ . إِلاَّ الَّذِی فَطَرَنِی ... وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ

محتمل است فاعل «جعل» - به قرینۀ آیۀ بعد - خداوند باشد.

5- استمرار دین توحیدی در نسل ابراهیم(ع)، پاداش الهی به آن حضرت در قبال تلاش‌های او در مسیر اعتلای کلمۀ توحید

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ

در صورتی که ضمیر فاعلی «جَعَلَهٰا» به خداوند باز گردد، آیه شریفه در مقام بیان لطف الهی در برابر مجاهدت‌ها و تلاش‌های حضرت ابراهیم(ع) خواهد بود.

6- خداوند، حافظ و نگاهبان آیین توحید در گسترۀ تاریخ

وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً

7- استمرار کلمۀ «توحید»در نسل ابراهیم(ع) و در پهنۀ قرن‌ها، تدبیری خداوندی و به منظور بازگشت مشرکان هر نسل به توحید

وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

8- وجود افرادی شرک‌پیشه، در نسل ابراهیم(ع)

لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

با توجه به رجوع ضمیر «هم»به نسل ابراهیم(ع)، استفاده می‌شود که برخی از آنان آلوده به شرک بودند؛ بنابراین مفاد آیه این می‌شود که توحید در گروهی از نسل ابراهیم باقی ماند تا

زمینۀ آن شود که گروه دیگر آنان نیز به توحید بازگردند.

9- نسل ابراهیم(ع)، پرچمدار توحید در طول تاریخ

وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ

10- تأثیر عملکرد پدران، در سرنوشت نسل‌های آینده آنان

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ

ذکر باقی‌ماندن توحید در نسل ابراهیم(ع) - پس از بیان اعلام شجاعانۀ برائت از شرک و روی‌آوردن آن حضرت به توحید - می‌تواند اشاره به نقش پدران در سرنوشت نسل‌های بعد داشته باشد.

11- توبیخ عرب عصر بعثت، از سوی خداوند بر ترک آیین نیاکان یکتاپرست خویش و روی‌آوردن به شرک

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا ... وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ

12- «سُلَیْم بن قَیْس قال: خرج علینا علیّ‌بن‌أبی‌طالب(ع) ... فقال ... و العلم فی عِقبنا إلیٰ أن تقوم السّاعة ثمّ قرأ «وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ» ثمّ قال: کان رسول‌اللّه(ص) عقب إبراهیم و نحن أهلَ‌البیت عقب إبراهیم(ع) و عقب محمد(ص)؛ ⁽¹⁾

سلیم بن قیس می‌گوید: علی(ع) به سوی ما بیرون آمد و فرمود: ... علم در نسل ما است تا برپایی قیامت. سپس آیۀ «وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ» را تلاوت نمود، و فرمود: رسول خدا(ص) از نسل ابراهیم(ع) است و ما اهل‌بیت از نسل ابراهیم(ع) و محمد(ص) هستیم».

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اراده؛ اهل بیت(ع)؛ پاداش؛ توبه؛ توحید؛ جاهلیت؛ خلافت الهی؛ دین؛ سخن؛ شرک؛ عمل؛ فرزند؛ قضا و قدر؛ محمّد(ص)؛ ملامت؛ نیاکان؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 29]

بَلْ مَتَّعْتُ هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی جٰاءَهُمُ اَلْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِینٌ (29)

29

بلکه اینان و پدرانشان را بهره‌مند ساختم تا این که حق (قرآن) و پیامبری آشکار به سویشان آمد.

1- بهره‌مندی مشرکان مکه از موهبت‌های الهی، به‌رغم بی‌اعتنایی آنان به آیین توحیدی ابراهیم(ع)

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ . بَلْ مَتَّعْتُ

هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ

کلمۀ «هٰؤُلاٰءِ» - با توجه به این که در آیات پیشین سخن از ابراهیم(ع) و نسل آن حضرت بود و با توجه به این‌که مشرکان مکه از نسل او به شمار می‌آمدند، - اشاره به آنان (مشرکان مکه) دارد.

2- پیامبراکرم(ص)، استمراردهندۀ خط توحید ابراهیمی در جامعۀ بشری

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... بَلْ مَتَّعْتُ هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی جٰاءَهُمُ الْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِینٌ

3- بعثت پیامبراسلام(ص)، تحقق ارادۀ الهی به استمرار آیین توحیدی در نسل ابراهیم(ع)

وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ ... حَتّٰی جٰاءَهُمُ الْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِینٌ

4- مهلت الهی به کافران و مشرکان، برای اتمام‌حجت بر آنان

بَلْ مَتَّعْتُ هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی جٰاءَهُمُ الْحَقُّ

5- مردم‌مکّه پیش‌از بعثت پیامبراکرم(ص) و نزول قرآن، برهه‌ای طولانی در شرک و بت‌پرستی بسر می‌بردند.

بَلْ مَتَّعْتُ هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی جٰاءَهُمُ الْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِینٌ

1- قرآن، سخنی سراسر حق و حقیقت

حَتّٰی جٰاءَهُمُ الْحَقُّ

مراد از«حق»قرآن است.

7- رسالت پیامبراکرم(ص)، روشن و بدون ابهام

جٰاءَهُمُ ... وَ رَسُولٌ مُبِینٌ

«مُبِینٌ» از «ابانه»لازم، به معنای روشن و از «ابانه»متعدی، به معنای روشنگر است، برداشت یاد شده بر اساس معنای اول می‌باشد.

8- روشنی بیان و صراحت کامل پیامبر(ص)، در تبلیغ آیین توحیدی

وَ رَسُولٌ مُبِینٌ

در صورتی‌که «مُبِینٌ» به معنای روشنگر باشد، وضوح و صراحت بیان پیامبر(ص) استفاده می‌شود.

9- لزوم به‌کارگیری بیان روشن و رسا، در تبلیغ معارف دینی

وَ رَسُولٌ مُبِینٌ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اتمام حجت؛ اراده؛ استدراج؛ بت؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ حق؛ خلافت الهی؛ دین؛ رسالت؛ شرک؛ قرآن؛کفر؛ محمّد(ص)؛ مکه؛ نبوت؛ نعمت؛ نیاکان

[سوره الزخرف (43): آیه 30]

وَ لَمّٰا جٰاءَهُمُ اَلْحَقُّ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ وَ إِنّٰا بِهِ کٰافِرُونَ (30)

30

و هنگامی که حقّ به سویشان آمد، گفتند: این سحر است و ما منکر آنیم.

1- انکار لجاجت‌آمیز وحی و قرآن، از سوی مشرکان مکه

وَ رَسُولٌ مُبِینٌ . وَ لَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ وَ إِنّٰا بِهِ کٰافِرُونَ

2- مشرکان، قرآن را سحر قلمداد کردند.

وَ لَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ

3- قرآن، دارای تأثیری شگرف در میان مردم عصر نزول

قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ

سحر خواندن قرآن از سوی مشرکان، نشانگر تأثیر عمیق آن در مردم است.

4- اعتراف ناخودآگاه مشرکان مکه، به تأثیر خارق‌العادۀ قرآن در مخاطبان خود

قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ

اگر مشرکان، شاهد چنین تأثیر شگرف و خارق‌العاده قرآن نبودند، دلیلی نداشت که آن را سحر معرفی کنند.

5- اقدام مشرکان مکه به جنگ تبلیغاتی علیه پیامبر(ص)، به دلیل ناتوانی از مقابلۀ منطقی با آن حضرت

وَ لَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ

1- روی‌آوری به اتهام و جنگ روانی تبلیغی، شیوۀ مخالفان پیام حق

وَ لَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ اقرار؛ تبلیغ؛ تکدی؛ تکذیب؛ جنگ؛ حق؛ رسالت؛ سحر؛ سخن؛ شرک؛ قرآن؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ وحی

[سوره الزخرف (43): آیه 31]

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا اَلْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ اَلْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ (31)

31

و گفتند: چرا این قرآن بر مردی بزرگ از این دو شهر [مکّه و طایف] نازل نشده است؟

1- توقع بی‌جای مشرکان مکه در لزوم انتخاب پیامبر، از میان اشراف «مکه»و «طائف»

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ

عموم مفسران مراد از «قریتین» را مکه و طائف دانسته‌اند.

2- انتقاد جاهلانۀ مشرکان مکه به نزول وحی بر محمد(ص) و نه فردی از اشراف

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ

3- ثروت و اشرافیت، ملاک تمامی ارزش‌ها - حتی ارزش‌های دینی - در نگاه مشرکان مکه

لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ ... عَظِیمٍ

مشرکان در مقام اعتراض به پیامبر(ص) اظهار می‌داشتند: اگر وحی اصالت داشت، می‌بایست بر اشراف نازل می‌شد. از این نکته استفاده می‌شود که ملاک ارزش برای آنان، مال و مقام بوده است.

4- اظهار شگفتی و ناباوری مشرکان مکه، نسبت به نزول وحی بر فردی عادی و غیراشرافی

لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ

با توجه به اعتراض مشرکان مکه که چرا پیامبر، از میان اشراف و ثروتمندان برگزیده نشد، فقر و تنگدستی پیامبر(ص) به‌دست می‌آید.

5- بهانه جویی‌های پیاپی و گوناگون مشرکان مکه، در برابر پیامبر(ص) و قرآن

قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ ... وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ

از این‌که مشرکان مکه گاهی قرآن را به سحر متهم می‌کردند و گاهی فقر و تنگدستی پیامبر(ص) را بهانه قرار می‌دادند، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

6- درونمایه‌های فرهنگ طبقاتی و مادی مردم مکه، زمینه‌ساز گرایش آنان به کفر و شرک

إِنّٰا بِهِ کٰافِرُونَ ... وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ

با توجه به این‌که آیۀ شریفه پس از بیان کفر مشرکان (إنّا به کافرون) روحیۀ مادی‌گرایانه آنان را بازگو می‌کند، تأثیر این بینش در انحراف و کفر استفاده می‌شود.

7- دنیاگرایی و مال‌پرستی، عامل اساسی در مخالفت با حق

لَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ ... لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ

با توجه به توضیح برداشت قبل و الغای خصوصیت از مورد (مشرکان مکه)، مطلب بالا به‌دست می‌آید.

8- مکه و طائف، دو شهر مهم جامعه عصر بعثت، نزد عرب جاهلی

وَ قٰالُوا ... عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ

9- «عن الهادی علیّ بن محمّد(ع): ...

«... عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ» ؛ یعنی، بذٰلک امیّةبن‌أبی‌الصلت وأبامسعودالثّقفی؛ ⁽¹⁾

از امام‌هادی(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی «... عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ» روایت شده که فرمود: مقصود امیةبن‌ابی‌صلت و ابومسعود ثقفی است».

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ امیة بن ابی صلت؛ بهانه جویی؛ تاریخ؛ تفکر؛ ثورت؛ حق؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ شرک؛ طائف؛ قرآن؛ قریه؛ کفر؛ مال؛ محمّد(ص)؛ مرد؛ مکه؛ وحی؛ عروه بن مسعود ثقفی

[سوره الزخرف (43): آیه 32]

أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنٰا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ رَفَعْنٰا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ (32)

32

آیا آنان رحمت پروردگارت (نبوّت) را تقسیم می‌کنند؟ ماییم که معیشت آنان را در زندگی دنیا میانشان تقسیم کرده‌ایم و بعضی از آنان را به درجاتی بر بعضی دیگر برتری داده‌ایم تا برخی از آنان برخی دیگر را به خدمت گیرند، و رحمت پروردگارت از آنچه گرد می‌آورند بهتر است.

1- انتخاب پیامبر و تعیین جایگاه رسالت و وحی، تنها در حوزۀ اراده و انتخاب الهی است.

أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ

مراد از «رَحْمَتَ رَبِّکَ» - با توجه به آیۀ قبل - نبوت است.

2- منوط دانستن نبوت و رسالت، به اشرافیت و توانمندی‌های مادی، امری نامعقول

لَوْ لاٰ نُزِّلَ ... أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ

از استفهام توبیخی «أَ هُمْ» استفاده می‌شود که هیچ نوع ارتباطی بین دستیابی به مقام نبوت و برخورداری از امکانات مادی، وجود ندارد.

3- تعیین روزی و تقسیم معیشت دنیایی آدمیان، تنها در اختیار خداوند است.

نَحْنُ قَسَمْنٰا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

4- توانمندی مادی انسان‌ها، دلیل شرافت و لیاقت معنوی آنان نزد خداوند نیست.

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ ... نَحْنُ قَسَمْنٰا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ ... لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً

قرآن در مقام نفی تفکر خرافی مشرکان عرب (لزوم اعطای نبوت به ثروتمندان و اشراف)، این نکته را متذکر می‌شود که تفاوت آدمیان در بهره‌های مادی، نشانگر تفاوت آنها در مقامات معنوی نیست؛ بلکه اختلافات معیشتی در راستای سامان‌بخشی به نظام اجتماع است.

5- هر انسانی در زندگی مادی خویش، دارای سهمی از قبل تعیین شده است.

نَحْنُ قَسَمْنٰا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

1- طبقات اجتماعی و تفاوت سطح زندگی آنان، بسته به تدبیر الهی و تابع تقدیر و برنامه‌ریزی او است.

وَ رَفَعْنٰا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ

7- تأثیر نداشتن تلاش آمیخته با حرص و ولع انسان‌ها، در دستیابی آنان به‌بهره‌وری بیشتر مادی در صورت عدم تقدیر قبلی آن از سوی خداوند

نَحْنُ قَسَمْنٰا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ

ذکر ضمیر «نَحْنُ» و تقدم آن بر «قَسَمْنٰا» - که نقش بی‌چون و چرای خداوند در تقسیم معیشت را بازگو می‌کند - بیانگر مطلب یاد شده است.

8- طبقات مختلف اجتماعی و تفاوت سطح زندگی آنان، در جهت گردش نظام اجتماعی و بهره‌وری انسان‌ها از نیروی خدماتی یکدیگر است.

وَ رَفَعْنٰا بَعْضَهُمْ ... بَعْضاً سُخْرِیًّا

9- تفاوت سطح معیشت و جایگاه اجتماعی انسان‌ها، مبتنی بر حکمت و تدبیر الهی است.

وَ رَفَعْنٰا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا

بیان تفاوت سطح زندگی انسان‌ها همراه با فلسفۀ آن، نشانگر آن است که این کار از روی حکمت صورت گرفته است.

10- جامعۀ بی‌طبقه، امری خیالی و موجب اختلال و به هم ریختن نظام اجتماعی است.

وَ رَفَعْنٰا بَعْضَهُمْ ... لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا

این‌که خداوند اصل تفاوت را به خویشتن نسبت می‌دهد و سپس فایدۀ آن را در گردش نظام اجتماعی بیان می‌دارد، سستی و بی‌پایگی اندیشۀ جامعۀ بی‌طبقه را می‌رساند.

11- اجیر شدن و اجیر گرفتن و بهره‌وری انسان‌ها از توان یکدیگر، امری مجاز و مشروع

لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا

با توجه به واژۀ «سُخْرِیًّا» (استخدام شده) و این‌که خداوند آن را فلسفۀ عمل خویش قرار داده، مطلب یاد شده برداشت می‌شود.

12- ضرورت بهره‌گیری از توان نیروهای مختلف انسانی، در ساختن اقتصاد و جامعه‌ای پایدار

نَحْنُ قَسَمْنٰا بَیْنَهُمْ ... لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا

13- حفظ سلامت و تعادل اجتماعی، در

پرتو به‌کارگیری توانایی‌ها و استعدادهای مختلف نیروهای انسانی

نَحْنُ قَسَمْنٰا بَیْنَهُمْ ... لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا

از حکمت الهی و برتری خداوند در برنامه‌ریزی - که به طور غیر مستقیم از آیه استفاده می‌شود - می‌توان مطلب مذکور را نتیجه گرفت.

14- نیاز متقابل و ارتباط ناگسستنی انسان‌ها با یکدیگر در زندگی اجتماعی

وَ رَفَعْنٰا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا

15- نبوت و رسالت، تبلور رحمت الهی بر انسان‌ها

لَوْ لاٰ نُزِّلَ ... أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ ... وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ

از آن‌جا که آیات پیشین در مورد رسالت پیامبر(ص) بوده است، معلوم می‌شود که مراد از «رَحْمَتَ رَبِّکَ» نبوت است.

16- وحی و رسالت، دارای ارزشی والا و غیرقابل قیاس با اندوخته‌های مادی

أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ ... وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ

17- دستیابی پیامبر(ص)، به منصب رسالت در پرتو برخورداری آن حضرت از ربوبیت ویژۀ الهی

وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ

اضافۀ «رب»به کاف خطاب گویای برداشت یاد شده است.

18- مال و اندوخته‌های مادی، نمی‌تواند با موهبت‌ها و ارزش‌های معنوی برابری کند.

وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ

19- «رب»از اسما و صفات خداوند

أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ ... وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ

کلیدواژه‌ها:

اجاره؛ اختلاف؛ اراده؛ اشراف؛ اقتصاد؛ انبیاء؛ انسان؛ برگزیدگی؛ تسخیر؛ جامعه؛ حرص؛ حُکم؛ حکمت؛حیات؛ خیر و شر؛ دنیا؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ رزق؛ زندگی؛ سؤال و جواب؛ عدل؛ قدرت؛ قضا و قدر؛ مال؛ محمّد(ص)؛ نبوت؛ وحی

[سوره الزخرف (43): آیه 33]

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ اَلنّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ (33)

33

و اگر نه این بود که همۀ مردم [در کفر]امتی واحد گردند، برای خانه‌های کسانی که به خدای رحمان کفر می‌ورزند، سقف‌هایی از نقره قرار می‌دادیم و نیز نردبان‌هایی که بر آنها بالا روند.

1- گرایش تمامی انسان‌ها به کفر، در صورت برخورداری همۀ کافران از رفاه و نعمت

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا ... سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ

مراد از «أُمَّةً وٰاحِدَةً» ممکن است کافر شدن تمام انسان‌ها باشد.

2- خداوند، به منظور جلوگیری از گرایش عمومی انسان‌ها به کفر، زندگی تمامی کافران را سرشار از امکانات رفاهی و تجملی نساخت؛ بلکه فقر و غنا را نیز در میان ایشان تقسیم کرد.

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا ... سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ

3- خداوند، توانا بر مرفه ساختن زندگی کافران، تا جایی که سقف خانه‌های خود را از نقره بسازند و دارای پلکان‌هایی باشند که بر آن بالا بروند.

لَجَعَلْنٰا ... لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ

4- پیشگیری خداوند از گسترش فضای کفر و بی‌اختیار شدن انسان‌ها و برهم‌خوردن زمینه‌های انتخاب

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً

مراد از «أُمَّةً وٰاحِدَةً» شدن مردم، ممکن است مجذوب شدن آنان به کفر و در نتیجه بر هم خوردن زمینه‌های اختیار و انتخاب باشد.

5- جاذبه و فریبندگی شدید دنیا و امکانات تجمّلی آن برای تمامی انسان‌ها

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا ... سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ

از این‌که در فرض رفاه تمامی کافران، کفر سراسر جهان را فرا می‌گرفت، این نکته استفاده می‌شود که جاذبۀ دنیا، چنان شدید است که تمامی انسان‌ها را به وادی کفر می‌کشاند تا به امکانات دنیایی دست پیدا کنند.

6- بهره‌مندی از اوج رفاه و ثروت، بدون اسباب و علل، ناسازگار با قانون بهره‌گیری از ابزار و وسایل در تأمین معیشت *

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا ... مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ

برداشت بالا بدان احتمال است که مراد از «امت واحده» تساوی انسان‌ها در برابر بهره‌گیری از اسباب و وسایل در تأمین معیشت باشد.

7- تدبیرهای الهی و قوانین اجتماعی، دارای حاکمیت بی‌چون و چرا بر زندگی انسان

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً

8- دستیابی انسان به مال و ثروت، تنها در پرتو استفادۀ وی از قوانین طبیعی و اجتماعی است.

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً

چنانچه مراد از«امت واحده» تساوی انسان‌ها در برابر بهره‌گیری از اسباب و وسایل در تأمین معیشت باشد، مفاد آیه این خواهد شد که اگر نه این بود که همۀ مردم امت واحده هستند و در برابر قوانین طبیعت یکسانند، ما برای کافران استثنا قائل شده و آنها را از ثروت چشمگیری بهره‌مند می‌ساختیم؛ ولی همه با هم یکسانند و هر شخصی چه مؤمن باشد و چه کافر، تنها از ابزار مادی باید بهره بگیرد.

9- ایمان و کفر، نقشی در ایجاد رفاه و ثروت برای آدمی ندارد.*

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ

10- واگذاری مزایا، امکانات و بهره‌وری‌های زندگی دنیایی به کافران، امری نادرست و زمینۀ گرایش نسل‌ها به کفر

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ

11- «رحمن»از اسما و صفات خداوند

لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ

12- [اسحاق‌بن‌غالب] «قال: سمعت أباعبداللّه(ع) یقول: فی هٰذه الآیة: «وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ» قال: لو فعل لکفر النّاس جمیعاً؛ ⁽¹⁾

اسحاق‌بن‌غالب می‌گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که دربارۀ آیۀ «وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ» فرمود: اگر چنین می‌کرد (یعنی اگر خدا به کافران آن قدر ثروت می‌داد که آنان حتی سقف خانه‌هایشان را از نقره بسازند)، در آن صورت همۀ مردم به کفر روی می‌آوردند».

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ امت؛ انسان؛ ایمان؛ جبر و اختیار؛ حیات؛ خانه؛ دنیا؛ رحمت؛ رفاه؛ سقف؛ فقر؛ قدرت؛ کفر؛مال؛ مکر؛ نردبان؛ نعمت؛ نقره

[سوره الزخرف (43): آیه 34]

وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْوٰاباً وَ سُرُراً عَلَیْهٰا یَتَّکِؤُنَ (34)

34

و برای خانه‌هایشان درها و تخت‌هایی [از نقره قرار می‌دادیم]که بر آنها تکیه کنند.

1- خداوند، توانا بر مرفه ساختن یکایک کافران تا جایی که خانه‌های خود را مجلل و دارای درب‌ها و ورودی‌های متعدد بسازند.

لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ ... وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْوٰاباً

2- شکوه بخشیدن به زندگی تمامی کافران تا جایی که آنان در خانه‌های مجلل خویش بر تخت‌هاتکیه زنند در حیطۀ قدرت و توانایی خداوند

لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ ... وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْوٰاباً وَ سُرُراً عَلَیْهٰا یَتَّکِؤُنَ

کلیدواژه‌ها:

تخت؛ خانه؛ درب؛ قدرت؛ کفر

[سوره الزخرف (43): آیه 35]

وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذٰلِکَ لَمّٰا مَتٰاعُ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ (35)

35

و هرگونه زینتی [برای آنان فراهم می‌کردیم]. و همۀ اینها چیزی جز متاع زندگی دنیا نیست، و آخرت نزد پروردگارت از آنِ تقواپیشگان است.

1- خداوند، توانا بر قرار دادن همه گونه زینت و تجمل در اختیار یکایک کافران

لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ ... وَ زُخْرُفاً

«زخرف»به معنای مطلق زینت آمده است.

2- طلا و نقره، نماد تجمل و اشرافی‌گری در دوره‌های تاریخ

سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ ... وَ زُخْرُفاً

عده‌ای از لغویان«زخرف»را طلا دانسته‌اند. بر این اساس، ذکر طلا و نقره به عنوان نمادهای زیور و تجمل، بیانگر مطلب

یاد شده است.

3- زندگی مجلل و با شکوه دنیا، حقیر و ناچیز در برابر نعمت‌های اخروی

لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ ... وَ إِنْ کُلُّ ذٰلِکَ لَمّٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

4- حیات اخروی، در پیشگاه خداوند، امری بس ارزشمند و مخصوص تقواپیشگان است.

وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ

5- اهمیت نقش تقوا، در دستیابی انسان به ارزش‌های اخروی

وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ

1- حضور در جوار قرب ربوبی، غیرقابل قیاس با والاترین نعمت‌های دنیوی

وَ إِنْ کُلُّ ذٰلِکَ ... وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ

از «عِنْدَ رَبِّکَ» ، حضور در جوار قرب ربوبی استفاده شده است.

7- مؤمنان تقواپیشه، بهره‌مند از فیض حضور الهی در سرای جاودان آخرت*

عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ

8- افق دید کافران، محدود به زندگی کوتاه دنیا است.

لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ ... لَمّٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ

خداوند در این آیه، توانایی خویش را بر ایجاد یک زندگی آکنده از تجمل برای کافران، بیان کرده و سپس حضور در جوار ربوبی را مطرح نموده است. از این مطلب استفاده می‌شود که کافران تنها در محدودۀ تنگ زندگی دنیا می‌اندیشند.

9- «رب»از اسما و صفات خداوند

عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اثاث؛ اشراف؛ ایمان؛ تزیین؛ تقرب؛ تقوا؛ دنیا؛ رب /اسما و صفات؛ زندگی؛ طلا؛ کفر؛ نعمت؛ نقره

[سوره الزخرف (43): آیه 36]

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ اَلرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ (36)

36

و هر کس از یاد خدای رحمان اعراض کند، برای او شیطانی قرار می‌دهیم که همدم او باشد.

1- روی‌گردانان از یاد خدا، تحت سلطۀ نیرویی شیطانی و اغواگر

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً

«عشو»(مصدر یَعْشُ ) هر گاه با «عَنْ» به کار رود به معنای

اعراض و روی برگرداندن از چیزی و روی آوردن به غیر آن است. (صحاح اللغة)

2- همدمی با شیطان، کیفر الهی برای اعراض‌کنندگان از یاد او

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً

«قیض»به معنای«آورد، مقدر کرد» است. بنابر این «نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ» یعنی برای او شیطانی قرار می‌دهیم که قرین و همدم او باشد.

3- یاد خداوند، ایمنی‌بخش انسان از سلطۀ شیطان و همدمی با او

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ

4- دلبستگی به تجملات زندگی دنیایی، عامل روی‌گردانی از یاد خدا است.

وَ إِنْ کُلُّ ذٰلِکَ لَمّٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ

5- تمامی موجودات هستی، حتی شیاطین، مسخر خدا و محکوم ارادۀ اویند.

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً

از این‌که خداوند، تسلط شیطان را بر غافلان از یاد خودش، به خود نسبت داده (نُقَیِّضْ) ، مطلب بالا استفاده می‌شود.

6- ایمان‌آورندگان به قرآن و پیام وحی، ایمن از سلطۀ شیاطین

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً

مراد از «ذِکْرِ» ، - به قرینۀ آیات پیشین - قرآن است.

7- قرآن، مظهر و نمود کامل رحمت الهی برای انسان‌ها است.

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ

تعبیر «ذکر رحمن» برای قرآن اشاره به آن دارد که آن، از سرچشمۀ نامتناهی رحمت الهی، نازل شده و در اختیار بشر قرار گرفته است.

8- گمراهی انسان و تسلط شیطان بر وی، نتیجۀ عملکرد تباه‌کنندۀ خود او است.

وَ مَنْ یَعْشُ ... نُقَیِّضْ لَهُ

9- روی‌گردانان از یاد خدا و پیام وحی، هر یک گرفتار شیطان خاص خویش

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ

مفرد آوردن«شیطان»ممکن است اشاره به این جهت داشته باشد که هر فردی، برای خود شیطانی خاص دارد.

10- «رحمن»از اسما و صفات خداوند

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ

11- «عن أمیرالمؤمنین(ع): من تصدّیٰ بالإثم أعشیٰ عن ذکر اللّه تعالیٰ و من ترک

الأخذ عمّن أمر اللّه بطاعته قیّض له شیطاناً فهو له قرین؛ ⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده: هر کس مرتکب گناه شود از یاد خدای تعالی روی‌گردان شده و کوردل گردد و هر کس ترک کند گرفتن [معارف دین] را از کسی که خداوند به اطاعت او فرمان داده است، خدا شیطانی را بر او می‌گمارد که همدم او باشد».

کلیدواژه‌ها:

اراده؛ تسخیر؛ دنیا؛ دوستی؛ ذکر؛ رحمت؛ سلطه؛ شیطان؛ ضلالت؛ عمل؛ غفلت؛ قرآن؛ کیفر؛ گناه

[سوره الزخرف (43): آیه 37]

وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ اَلسَّبِیلِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (37)

37

و قطعاً شیاطین آنان را از راه منحرف می‌کنند، و آنها می‌پندارند که هدایت یافته‌اند.

1- شیاطین، مانع بازگشت انسان‌های غافل از یاد خدا، به راه حق

وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ

«الف و لام»، در «السَّبِیلِ» عوض از مضاف الیه است یعنی «عن سبیل الحق».

2- یاد خدا، راه رسیدن انسان به کمال واقعی است.

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ... لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ

«الف و لام» در «السَّبِیلِ» می‌تواند برای عهد ذکری و اشاره به «ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ» - در آیۀ قبل - باشد.

3- قرآن، راه حرکت انسان به سوی خداوند است.

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ... لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ

با توجه به توضیح برداشت قبل و این‌که مراد از «ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ» قرآن باشد، مطلب یاد شده به‌دست می‌آید.

4- خداجویی، گرایش فطری در نهاد هر انسان است.

وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ

از این مطلب که شیاطین مانع بازگشت اعراض‌کنندگان از یاد خدا هستند، استفاده می‌شود که انسان‌ها - حتی غافلان و حق‌گریزان - زمینه و تمایل به روی‌آوردن به سوی خدا را دارند.

5- خداگریزان، بر اثر نادانی و گمراهی، خودرا هدایت‌یافته و راه‌جسته می‌پندارند.

وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ

6- احساس هدایت‌یافتگی در اوج گمراهی، نتیجۀ سلطۀ طولانی و هموارۀ شیاطین بر خداگریزان است.

وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ ... وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ

از فعل مضارع «یصدون» - که دال بر استمرار است - و نیز ارتباط «لَیَصُدُّونَهُمْ ...» با «یَحْسَبُونَ ...»، مطلب بالا استفاده می‌شود.

7- بازدارندگان انسان از راه حق و سدکنندگان مسیر هدایت، شیطان‌اند.

نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً ... وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ

8- یاد خدا، راهبر آدمی به سعادت و هدایت واقعی است.

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ... لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ

ذکر «یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ» تعریض به آن دارد که خداگریزان، از هدایت به دورند، در نتیجه به قرینۀ مقابله استفاده می‌شود که یادکنندگان خدا به هدایت دست می‌یابند.

9- شیطان، جلوه‌دهندۀ گمراهی به عنوان راه هدایت

وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ

ذکر پندار هدایت‌یافتگی، مبین این نکته است که شیطان افرادی این چنین را با وعدۀ هدایت و رستگاری می‌فریبد و باطل را در شکل واقعی آن به ایشان نمی‌نمایاند.

10- شمار شیاطین، بسیار و متنوع به گوناگونی گمراهی‌ها و متعدد به تعدد گمراهان

نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً ... وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ تقرب؛ جهل؛ ذکر؛ رستگاری؛ سبیل اللّه؛ سلطه؛ شیطان؛ صد سبیل؛ ضلالت؛ ظن؛ فطرت؛ قرآن؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 38]

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ اَلْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ اَلْقَرِینُ (38)

38

تا آن‌گاه که نزد ما آید، [به همدم خود] گوید: ای کاش، میان من و تو فاصلۀ شرق و غرب بود، که چه بد همدمی هستی.

1- انسان گمراه و غفلت‌زده، در روز قیامت گرفتار حسرت و آرزومند عدم همنشینی با عناصر شیطانی گمراه‌کننده

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ

2- حضور انسان‌های گمراه و عوامل

شیطانی گمراه‌کنندۀ آنان، در قیامت و در محضر خداوند

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا

3- رویارویی گمراهان و عوامل شیطانی گمراه‌کنندۀ آنان، در قیامت

قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ

تعبیر «بَیْنِی وَ بَیْنَکَ» خطاب رو در رو را می‌رساند.

4- اظهار نفرت گمراهان، از شیاطین و وسوسه‌گران خویش و آرزوی دور بودن از آنان در قیامت، بسان فاصلۀ شرق وغرب

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ

5- قیامت، عرصۀ حضور انسان در پیشگاه الهی است.

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا

1- قیامت، عرصۀ ظهور حقایق، برای انسان‌ها

وَ یَحْسَبُونَ ... حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ

7- قیامت، عرصۀ رنگ باختن پندارهای دروغین گمراهان و فریب‌خوردگان

وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ . حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا

8- شیاطین نیز، همچون آدمیان در قیامت محشور خواهند شد.

قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ

از خطاب «بَیْنَکَ» استفاده می‌شود که شیاطین نیز در روز قیامت محشور خواهند شد.البته برداشت یاد شده در صورتی است که منظور از «شیاطین»، شیاطین جن یا اعم از شیاطین جن و انس باشد.

9- مشاهدۀ شیاطین در قیامت و همنشینی با آنان، خود نوعی عذاب برای گمراهان است.

قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ

10- قابل رؤیت بودن شیاطین برای انسان‌ها در قیامت

قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ

در صورتی‌که منظور از شیاطین، شیاطین جن و ابلیس باشد، تعبیر «بَیْنَکَ» حکایت از رویارویی و گفت‌وگوی حضوری دارد.

11- خداگریزان تا روز قیامت، خود را اهل هدایت می‌پندارند.

وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ . حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ

از کلمۀ «حَتّٰی» - که برای غایت است - استفاده می‌شود که گمراهان، تا روز قیامت، خود را بر هدایت می‌پندارند.

12- همنشینی شیاطین با ترک‌کنندگان یاد

خدا در روز واپسین

فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ ... حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا ... فَبِئْسَ الْقَرِینُ

به قرینۀ «فَبِئْسَ الْقَرِینُ» ، می‌توان گفت: غایت در «حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا» نقطۀ نهایی قرین بودن را نمی‌رساند؛ بلکه بعد از «حَتّٰی» نیز مانند قبل از آن است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ انسان؛ حسرت؛ حشر و نشر؛ خلافت الهی؛ دوستی؛ شیطان؛ ضلالت؛ غفلت؛ قیامت؛ مشرق؛مغرب

[سوره الزخرف (43): آیه 39]

وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ اَلْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی اَلْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ (39)

39

و امروز [آرزوی دوری از شیاطین] هرگز برای شما سودمند نیست، زیرا ستم کرده‌اید [با شیاطین]در عذاب شریک خواهید بود.

1- اظهار پشیمانی و چاره‌جویی گمراهان در قیامت، دستاوردی برای آنان نخواهد داشت.

وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ

برداشت یاد شده بر این پایه استوار است که فاعل «لن ینفع»، گفتار سابق کافران باشد. آنان در قیامت آرزو می‌کنند که میان آنها و شیاطین فاصله افتد؛ ولی این آرزو سودی نخواهد بخشید.

2- توبه و اقرار به خطاها، تنها در فرصت زندگی دنیا دارای تأثیر است؛ و نه در آخرت.

وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ

3- خدافراموشی و روی‌گرداندن از یاد او، ظلم و ستم آدمی به خویشتن است.

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ... إِذْ ظَلَمْتُمْ

از ارتباط آیه شریفه با جملۀ «وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ...» استفاده می‌شود که اعراض از یاد خدا، ظلم بر خویشتن است.

4- ظلم آدمی به خویشتن، مایۀ ابتلای او به عذاب اخروی و نبود راه رهایی برای وی

وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ

5- روی‌گردانی از یاد خدا، گناهی نابخشودنی است.

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ... وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ

با توجه به توضیح برداشت قبل و به‌کار رفتن «لَنْ» ، استفاده می‌شود که اعراض کنندگان از یاد خدا، هرگز در قیامت مورد عفو قرار نخواهند گرفت.

6- کفر به قرآن و روی‌گردانی از آن، ظلم و گناهی غیرقابل بخشش است.

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ... وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی الْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ

برداشت یاد شده بر این مبنا است که مراد از «ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ» در آیۀ قبل، قرآن باشد.

7- شیاطین و پیروان آنها، شریک یکدیگر در عذاب آخرت

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً ... أَنَّکُمْ فِی الْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ

8- گمراه‌کنندگان و گمراه‌شدگان، شریک یکدیگر در عذاب اخروی

أَنَّکُمْ فِی الْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ

9- شیاطین، مکلّف به تکالیفی الهی و مورد مؤاخذه و مجازات در روز قیامت

نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً ... أَنَّکُمْ فِی الْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ

عذاب شدن شیاطین، می‌تواند دال بر تکلیف آنان باشد.

10- همدمی منحرفان با شیاطین در دوزخ، تأثیری در تخفیف عذاب و یا آرامش آنان نخواهد داشت.

وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی الْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که عبارت «أَنَّکُمْ فِی ...» فاعل«لن ینفع» باشد، یعنی «لن ینفعکم الیوم اشتراککم فی العذاب».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اقرار؛ پیروی؛ پیشمانی؛ تکلیف؛ توبه؛ دنیا؛ شیطان؛ ضلالت؛ ظلم؛ عذاب؛ غفلت؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ نفس

[سوره الزخرف (43): آیه 40]

أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ اَلصُّمَّ أَوْ تَهْدِی اَلْعُمْیَ وَ مَنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (40)

40

پس آیا تو می‌توانی [حقّ را] به کَران بشنوانی یا کوران و کسانی را که در گمراهی آشکاری هستند هدایت کنی؟

1- روی‌گردانی از یاد خدا، موجب از دست دادن زمینه‌های هدایت‌پذیری

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ... أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِی الْعُمْیَ

از این‌که اعراض‌کنندگان از یاد خدا، افرادی کر و کور معرفی شده‌اند، استفاده می‌شود که نتیجۀ«خدا فراموشی»سلب قابلیت هدایت است.

2- اهتمام و تلاش پیامبر(ص) برای هدایت تمامی انسان‌ها، حتی حق‌گریزان

أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِی الْعُمْیَ

از لحن آیۀ شریفه - که به صورت استفهام انکاری بیان شده است - استفاده می‌شود که پیامبر(ص) در مسیر هدایت دیگران تلاش فراوانی داشتند تا بدان‌جا که آن حضرت خواهان هدایت خدافراموشانِ همدم شیطان نیز بوده است.

3- کسانی‌که زمینه هدایت‌پذیری را از دست داده‌اند، تلاش پیامبر(ص) نیز برای هدایت آنان بی‌ثمر خواهد بود.

أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِی الْعُمْیَ

4- وجود استعداد و قابلیت، شرط بهره‌مندی از پیام حق

أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِی الْعُمْیَ

5- روی‌گردانی از یاد خدا، ضلالت و گمراهی آشکار است.

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ... وَ مَنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

از ارتباط آیه، با جملۀ «وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ» - در آیات پیشین - مطلب بالا استفاده می‌شود.

6- سلامت روح و اندیشه، شرط لازم برای دریافت و پذیرش پیام وحی

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ... أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ ... وَ مَنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

در آیۀ شریفه قابلیت نداشتن برای هدایت، گمراهی آشکار شمرده شده است. از این نکته می‌توان استفاده کرد که برای دریافت و پذیرش حق، وجود قابلیت روحی و فکری برای هدایت، ضرورت دارد.

7- از دست دادن استعداد هدایت پذیری، آشکارترین نوع ضلالت و گمراهی است.

أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِی الْعُمْیَ وَ مَنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

جملۀ «وَ مَنْ کٰانَ ...» گویا به منزلۀ عطف تفسیری برای قسمت قبل است؛ یعنی، شخصی که حق را نشنود و راه هدایت را نبیند، در گمراهی آشکار است.

8- گوش و چشم، از ابزار شناخت حق

أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِی الْعُمْیَ

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ ایمان؛ تفکر؛ چشم؛ حق؛ روح؛ سؤال و جواب؛ شناخت؛ ضلالت؛ کری؛ کوری؛ گوش؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 41]

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ (41)

41

پس اگر تو را [از این جهان] ببریم قطعاً از آنان انتقام خواهیم گرفت.

1- گمراهان و مخالفان پیامبر(ص)، در آرزوی فقدان و رحلت آن حضرت

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ

سیاق آیات قبل و بعد، گویای آن است که کافران و منکران رسالت در آرزوی فقدان پیامبر(ص) بودند؛ با این گمان که با درگذشت آن حضرت، آنان قادر به پیشبرد اهداف خویش خواهند بود. آیه شریفه در صدد پاسخ گویی به این توهم است.

2- وجود پیامبر در جامعه، مهلتی به گمراهان برای حق‌شنوی و مایۀ تأخیر انتقام الهی از ایشان

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ

3- پندار مشرکان عصر بعثت، خاموش شدن فروغ دین و آیین نبوی، با رحلت پیامبر(ص)

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ

چنانکه گفته شد: آیۀ شریفه، در پاسخ توهم مشرکان است که می‌پنداشتند با رحلت پیامبر(ص)، تمامی مسائل خاتمه خواهد یافت.

4- حمایت خداوند از مکتب حق، وابسته به حیات پیامبران و رهبران الهی نیست.

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ

مفاد آیۀ شریفه این است که: حتی در صورت رحلت پیامبر(ص) ما انتقام خویش را از مخالفان خواهیم گرفت. از این نکته، استفاده می‌شود که حمایت خداوند از آیین حق، مستمر بوده و وابسته به حیات پیامبران و رهبران الهی نمی‌باشد.

5- مرگ و حیات تمامی انسان‌ها، حتی پیامبران، به ارادۀ خداوند است.

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که خداوند بردن را - که مقصود از آن در این‌جا میراندن است - به خود نسبت داده است.

6- مرگ، مرحله‌ای از حرکت وجودی انسان است؛ نه فنا و نابودی.

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ

به‌کار رفتن واژۀ «بردن» در مورد مرگ، بیانگر این است که مرگ نابودی نیست؛ بلکه انتقال از مرحله‌ای به مرحلۀ دیگر است.

7- تهدید کفّار حق‌ناپذیر مکّه به انتقام گرفتن از آنان، از سوی خداوند

فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ

8- انتقام گرفتن از مشرکان و کافران حق‌ناپذیر، سنت تخلّف‌ناپذیر الهی است.

فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ

9- «منتقم» از اسما و صفات خداوند

فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ اراده؛ اسلام؛ امامت؛ انبیاء؛ انتقام؛ حیات؛ دین؛ رسالت؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ ضلالت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ منتقم/اسما و صفات؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 42]

أَوْ نُرِیَنَّکَ اَلَّذِی وَعَدْنٰاهُمْ فَإِنّٰا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ (42)

42

یا آنچه را که بدان تهدیدشان کرده‌ایم به تو نشان می‌دهیم؛ زیرا ما بر [نابودی]آنان قدرت‌داریم.

1- تهدید کفّار مکّه به عذاب دنیوی، از سوی خداوند

أَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذِی وَعَدْنٰاهُمْ

2- انتقام الهی، گریبان‌گیر کافران حق‌ستیز، در حیات و یا پس از رحلت پیامبر(ص)

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ ... أَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذِی وَعَدْنٰاهُمْ

3- حضور رهبران الهی در جوامع، مانع از تحقق انتقام الهی نسبت به کافران حق‌گریز نخواهد بود.

أَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذِی وَعَدْنٰاهُمْ

4- روی‌گردانی از یاد خدا، موجب استحقاق کیفر دنیوی است.

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ... فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ . أَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذِی وَعَدْنٰاهُمْ

5- تأخیر خداوند در انتقام گرفتن از حق‌گریزان، مهلتی به ایشان و احترامی به وجود پیامبر(ص)

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ ... فَإِنّٰا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ

از آیۀ قبل استفاده شد که اگر پیامبر رحلت کند، خداوند از مخالفان حق‌ستیز او انتقام خواهد گرفت. مفهوم این سخن آن است که حضور پیامبر(ص) مانع تسریع در انتقام است؛ ولی این مانع، قطعی نیست و خداوند می‌تواند حتی در زمان حضور پیامبر(ص)، مخالفان دین را مجازات کند.

6- کیفر دنیوی خداوند دربارۀ مشرکان، پس از اتمام‌حجت بر آنان است.

أَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذِی وَعَدْنٰاهُمْ

از این‌که خداوند تحقق کیفر خویش را پس از ابلاغ وعدۀ

عذاب به مشرکان (وعدناهم) مطرح می‌کند، مطلب بالا استفاده می‌شود.

7- انسان‌ها هر چند مقتدر و توانمند باشند، مقهور قدرت مطلق خداوند هستند.

فَإِنّٰا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ

8- خداوند، به انتقام گرفتن از حق‌ستیزان - چه در دنیا و چه در آخرت - توانا است.

فَإِنّٰا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ

9- «مقتدر»از اسما و صفات خداوند

فَإِنّٰا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اتمام حجت؛ استدراج؛ امامت؛ انتقام؛ انسان؛ حق؛ دنیا؛ شرک؛ قدرت؛ قدیر/اسما و صفات؛ کفر؛کیفر؛ محمّد(ص)؛ وعده

[سوره الزخرف (43): آیه 43]

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (43)

43

پس به آنچه به تو وحی شده است، تمسّک کن، که تو بر راهی راست قرار داری.

1- پیامبر(ص)، از جانب خداوند مأمور تمسک به پیام وحی و پایداری در راه دعوت به آن

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ

2- خداوند، حامی و نگاهبان پیام وحی، و پیامبر(ص) موظف به انجام وظیفۀ ابلاغ

فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... فَإِنّٰا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ . فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ

3- مخالفت‌های کافران با پیام وحی و تأخیر کیفر دنیایی آنان، نبایستی پیامبر(ص) و مؤمنان را در تبلغ دین سست گرداند.

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ ... فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ

از تفریع این آیه بر آیات پیشین - که مسألۀ اعراض کافران از وحی و کیفر آنان را مطرح کرده بود - مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

4- قرآن، وحی الهی بر پیامبر(ص) بوده و آن حضرت در محتوای آن نقشی نداشته است.

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ

5- پیامبر(ص) و رهبران الهی، موظف به ابلاغ پیام وحی و عمل به رسالت خود و نگرانی نداشتن نسبت به عکس‌العمل و فرجام مخالفان

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ ... فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ

1- لزوم برخوردی استوار و به دور از هرگونه ضعف و سستی، در مقام تبلیغ معارف دینی

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ

7- راه پیامبر(ص)، راهی مستقیم و به‌دور از هرگونه کژی و انحراف

إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

8- تمسک‌جویندگان به قرآن و وحی، در صراط مستقیم الهی‌اند.

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی ... إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

9- اطمینان و باور به حقانیت راه و حرکت خویش، عامل استواری و پایداری انسان است.

فَاسْتَمْسِکْ ... إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

خداوند، پس از دستور تمسک به پیام وحی، این حقیقت را بیان می‌کند که ای پیامبر! تو در راه راست قرار داری. از این مطلب می‌توان استفاده کرد که باور به راستی و درستی مسیر، در تمسک و پایداری انسان به آن، نقشی به‌سزا دارد.

10- خدافراموشان، گرفتار بیراهه‌ها و راه‌های پرپیچ و خم در زندگی معنوی و اعتقادی خویش

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ ... إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

آیات پیشین، در ارتباط با اعراض‌کنندگان از یاد خدا بود و جملۀ «إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ» تعریضی است به آنان که شما از راه مستقیم به‌دورید.

11- استقامت و پایداری در مسیر دین، امری دشوار و نیازمند به تأیید الهی است.

فَاسْتَمْسِکْ ... إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

از لحن آیۀ شریفه که برای دلداری و تقویت روحیۀ پیامبر(ص) است، مطلب بالا برداشت می‌شود.

12- تأیید پیامبر(ص) و درستی راه و حرکت آن حضرت از سوی خداوند

إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

13- رهبران الهی، در ایفای رسالت خویش و گذر از دشواری‌ها، نیازمند اطمینان و تأییدهای خداوندی‌اند.

فَاسْتَمْسِکْ ... إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ امامت؛ امر الهی؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تکلیف؛ دنیا؛ دین؛ سختی؛ سستی؛ صراط مستقیم؛ ضلالت؛ غفلت؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ وحی

[سوره الزخرف (43): آیه 44]

وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ (44)

44

و به‌راستی که این [وحی] برای تو و قوم تو تذکاری است، و به‌زودی از آن بازخواست خواهید شد.

1- قرآن، مایۀ تذکر و یادآوری برای پیامبر(ص) و قوم آن حضرت است.

وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ

2- همۀ انسان‌ها، حتی پیامبر(ص) نیازمند تذکر و یادآوری‌های وحی

وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ

3- «ذکر»از نام‌های قرآن

وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ

4- قرآن، موجب عظمت و آوازۀ نام پیامبر(ص) و قوم عرب *

وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ

برداشت یاد شده با توجه به دو احتمال زیر است: الف) مراد از «ذکر»بلندآوازگی و شهرت نام باشد؛ ب) مقصود از«قوم»، قوم عرب باشد که در پرتو قرآن توانستند به قدرت و بلندآوازگی دست‌یابند.

5- عظمت مسلمانان در پرتو تعالیم وحی و قرآن *

وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ

مقصود از«قوم»، ممکن است امت پیامبر(ص) باشد.

6- مسؤولیت پیامبر(ص) و امت آن حضرت در برابر نعمت نزول قرآن

وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ

برداشت بالا بدین احتمال است که مراد از «قوم»امت پیامبر(ص) باشد.

7- قیامت، رخدادی غیر قابل تخلف و گریزناپذیر

وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ

8- پایبندی و استقامت پیامبر(ص) و مسلمانان در مسیر وحی، از مسائل مهم مورد سؤال در قیامت

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ ... وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ

9- قیامت، عرصۀ بازخواست وحسابرسی

وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ

10- نام و آوازۀ نیک، نعمتی است خدادادی و دارای مسؤولیت.*

وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ ... وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ

برداشت بالا بدان احتمال است که منظور از «ذکر»یاد و نام خوش باشد؛ و نه تذکر و یادآوری.

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ انسان؛ حسابرسی؛ ذکر؛ ذکر/قرآن؛ سؤال و جواب؛ عرب؛ فطرت؛ قرآن؛ قریش؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ نعمت؛ وحی

[سوره الزخرف (43): آیه 45]

وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنٰا أَ جَعَلْنٰا مِنْ دُونِ اَلرَّحْمٰنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ (45)

45

و از آن پیامبران ما که پیش از تو فرستادیم بپرس، آیا غیر از خدای رحمان معبودانی قرار داده‌ایم که مورد پرستش قرار گیرند؟

1- تمامی پیامبران و ادیان آسمانی، مبلغ توحید و مخالف شرک و چندگانه‌پرستی بوده‌اند.

وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنٰا ... آلِهَةً یُعْبَدُونَ

2- دعوت پیامبر(ص)، استمرار خط توحیدی پیامبران پیشین است.

وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنٰا أَ جَعَلْنٰا مِنْ دُونِ الرَّحْمٰنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ

آیۀ شریفه در مقام بیان این نکته است که دعوت توحیدی پیامبر(ص)، امری بی‌سابقه نیست، بلکه پیامبران و ادیان آسمانی گذشته نیز همین پیام را تبلیغ می‌کردند.

3- «توحید»، محور مشترک مسلمانان با پیروان دیگر ادیان آسمانی است.

وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا ... آلِهَةً یُعْبَدُونَ

برداشت یاد شده بدین احتمال است که مراد از «وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا» پرسش از امت‌های پیامبران گذشته باشد. در این صورت استفاده می‌شود که پیروان ادیان آسمانی گذشته، خویشتن را یکتاپرست می‌دانند و در نتیجه می‌توان گفت توحید قدر مشترک تمامی ادیان است.

4- موقعیت ممتاز و برجستۀ اهل‌کتاب در جامعۀ عرب عصر بعثت

وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنٰا

حَکَم قرار دادن اهل‌کتاب دربارۀ شرک و توحید، نشانی از موقعیت برجستۀ آنان دارد.

5- هم‌آوایی و هماهنگی ادیان آسمانی در دعوت به توحید، از نشانه‌های صدق مکتب توحیدی اسلام

وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا

1- خداوندِ دارای رحمت گسترده و مطلق،

تنها موجود شایستۀ پرستش است.

أَ جَعَلْنٰا مِنْ دُونِ الرَّحْمٰنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ

7- «رحمن»از اسما و صفات خداوند

أَ جَعَلْنٰا مِنْ دُونِ الرَّحْمٰنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ انبیاء؛ اهل کتاب؛ بت؛ پیروی؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ توحید؛ دین؛ رحمت؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ شرک؛عبادت؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان

[سوره الزخرف (43): آیه 46]

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (46)

46

و همانا موسی را با معجزات خود به سوی فرعون و اشراف قوم او فرستادیم، پس گفت: من فرستادۀ پروردگار جهانیانم.

1- خداوند، موسی(ع) را به‌سوی فرعون و درباریانش فرستاد.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

2- دعوت موسی(ع)، همراه با آیات و معجزاتی متعدد از سوی خداوند

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا

مقصود از «آیات»به قرینۀ سیاق، معجزات می‌باشد.

3- جهت‌گیری مبارزه با گمراهی و فساد، نخست باید متوجه کانون‌های اصلی آن باشد.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

از این‌که موسی(ع)، فرعون و درباریان وی را مخاطب اولیه خویش قرار داد، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

4- در تبلیغ دین، نخست باید به رفع موانع و اصلاح پایگاه‌ها و عناصر اصلی جامعه پرداخت.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

5- نقش جدی درباریان و اطرافیان فرعون، در انحراف و گمراهی مردمان

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

از این‌که «ملأ»در برنامۀ تبلیغی موسی(ع) هم طراز فرعون قرار گرفته‌اند، نقش اساسی آنان در انحراف مردم به‌دست می‌آید.

6- حکومت فرعونی، حکومتی اشرافی و مبتنی بر اقتدار اشراف

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

کلمۀ «ملأ»در قرآن مجید، معمولاً به طبقۀ اشراف و ثروتمندان

اطلاق می‌شود.

7- معجزات پیامبران، عطا شده از سوی خداوند به ایشان

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا

اضافۀ «آیات»به «نا»، بیانگر مطلب یاد شده است.

8- نقش مؤثر حاکمان و نظام حکومتی، در تغییر و تحول باورها و شیوۀ رفتار مردم

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

مبعوث شدن موسی(ع) برای هدایت فرعون و درباریان وی، ممکن است از آن جهت باشد که تغییر اعتقادی و رفتاری آنان، می‌توانست تحول گسترده‌ای در جامعۀ عصر موسی ایجاد کند.

9- رسالت موسی(ع)، رسالتی دشوار و نیازمند آیات، دلایل و تأییدهای متعدد

بِآیٰاتِنٰا

10- اقرار به یگانگی خداوند و اعلام پیامبری خویش، نخستین سخن موسی(ع) در برابر فرعون و فرعونیان

فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

11- شهامت و شجاعت در ابلاغ رسالت، از صفات برجستۀ پیامبران الهی

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا ... فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

از این‌که موسی(ع) در کانون قدرت ستمگر عصر خویش، یک تنه نوای توحید سر می‌دهد و نیز با الغای خصوصیت از مورد، مطلب بالا استفاده می‌شود.

12- دعوت به توحید ربوبی، برجسته‌ترین عنصر در رسالت حضرت موسی(ع)

فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

از این‌که موسی(ع) در اولین گام رسالت خویش، از ربوبیت خداوند سخن به میان آورده است، مطلب بالا استفاده می‌شود.

13- جامعۀ فرعونی، گرفتار شرک در ربوبیت خداوند *

فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

14- اقدام سریع و بی‌درنگ موسی(ع) به انجام رسالت الهی خویش، پس از فرمان خداوند به او

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ

از حرف «فاء»، می‌توان استفاده کرد که موسی(ع) پس از دریافت رسالت خویش، بی‌درنگ و بدون تأخیر به انجام آن اقدام نمود.

15- فرستادن رسولان از سوی خداوند، جلوه‌ای از ربوبیت او بر جهان هستی است.

فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

از اضافۀ «رَسُولُ» به «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» ، مطلب بالا قابل برداشت است.

16- جهان هستی، متشکل از عالم‌های متعدد

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

17- ربوبیت خدا، گسترده بر سراسر عوالم هستی

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

18- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اصلاح؛ اقرار؛ امر الهی؛ انبیاء؛ بنی اسرائیل؛ تبلیغ؛ تکلیف؛ توحید؛ جامعه؛ حکومت؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سختی؛ سخن؛ شجاعت؛ ضلالت؛ عالم؛ عمل؛ فرعون؛ فساد؛ قصه در قرآن؛ قوم فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره الزخرف (43): آیه 47]

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ (47)

47

پس همین که با معجزات ما به سویشان آمد، ناگهان به آنها خندیدند.

1- ارائۀ معجزات از سوی موسی(ع)، به فرعون و درباریانش

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا

2- برخورد استهزاآمیز فرعونیان با معجزات موسی(ع)

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ

3- ابلاغ رسالت از سوی موسی(ع)، همراه با معجزات متعدد

فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا

4- «معجزه»نشانه‌ای الهی بر حقانیت رسالت و پیام توحیدی موسی(ع)

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا

در قرآن به‌جای واژۀ «معجزه»، «آیات و نشانه»به‌کار رفته است که بیانگر مطلب یاد شده است.

5- فرعون و درباریان وی، افرادی سبک‌سر و هوچی‌گر

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ

برخورد سریع و استهزاآمیز فرعونیان، حاکی از سبک‌سری و هوچی‌گری آنان است.

6- جدی نگرفتن پیام حق و برخورد هوچی‌گرانه با آن، شیوۀ مستمر فرعونیان

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ

فعل مضارع «یَضْحَکُونَ» مفید استمرار است.

7- پیام و دعوت انبیای الهی، همراه با معجزه و برهان

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا

با الغای خصوصیت از مورد، مطلب یاد شده و مطالب بعد، قابل استفاده است.

8- اعیان و اشراف هر جامعه، افرادی مغرور و ناشنوا در برابر سخنان حق

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ ... إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ

9- قدرتمندان و اشراف، تشکیل‌دهندۀ جبهۀ اصلی مخالفت با پیامبران الهی

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ ... إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ استهزاء؛ اشراف؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ تکبر؛ حق؛ حکومت؛ خنده؛ فرعون؛ قصه در قرآن؛ قوم فرعون؛معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الزخرف (43): آیه 48]

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلاّٰ هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ (48)

48

و هیچ معجزه‌ای به آنان نشان نمی‌دادیم مگر این‌که از معجزۀ دیگر بزرگ‌تر بود، و [به‌وسیلۀ بعضی از آن معجزات]به عذاب گرفتارشان کردیم، شاید بازگردند.

1- معجزات موسی(ع) از نظر اهمیت، دارای مراتب و هر یک مهم‌تر از معجزۀ قبلی او بود.

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلاّٰ هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا

2- معجزات موسی(ع)، هر یک به تنهایی آیتی بزرگ و کافی برای اثبات حقانیت رسالت آن حضرت

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلاّٰ هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا

جملۀ «هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا» ممکن است کنایه از اهمیت و بزرگی هر یک از معجزات باشد (بدون در نظر گرفتن ترتیب در بزرگی)؛ چنان‌که در فارسی نیز برای بیان کامل بودن افراد گفته می‌شود: «یکی از دیگری برتر».

3- نقش اساسی ارادۀ الهی، در ارائۀ معجزات از سوی پیامبران

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ

اسناد «ارائه» به خداوند (نُرِیهِمْ) ، مطلب یاد شده را می‌رساند.

4- لجاجت و عناد شدید فرعونیان،

در مخالفت با پیام موسی(ع)

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلاّٰ هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا

ارائه معجزات پیاپی و یکی از دیگری مهم‌تر، نشان دهندۀ لجاجت و عناد شدید فرعونیان می‌باشد.

5- خداوند و پیامبران، خواستار هدایت تمامی انسان‌ها و اتمام‌حجت بر آنان

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلاّٰ هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا

برداشت یاد شده از آنجا است که خداوند، آیات و معجزات متعددی را به دست پیامبران ارائه کرده و در اثبات حقانیت پیامبران و هدایت مردم به یک معجزه اکتفا ننموده است.

6- ابتلای فرعونیان، به عذابی سخت و دردناک، در پی انکار لجاجت‌آمیز دلایل و معجزات موسی(ع)

وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ

7- مجازات‌های دنیوی حق‌ستیزان از سوی خداوند، به منظور هدایت و اصلاح آنان است؛ نه انتقام.

وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

8- عذاب‌های الهی بر کافران، پس از اتمام‌حجت و ارائۀ آیات به ایشان

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ ... وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ

9- استهزا و تمسخر آیات‌الهی،درپی‌دارندۀ عذاب‌ها و گرفتاری‌های دنیایی

إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ ... وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ

10- ابتلای فرعونیان به گرفتاری‌ها و عذاب‌های دنیایی، نمودی از آیات و نشانه‌های خداوند در حق آنان

وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ ... وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ

عطف «وَ أَخَذْنٰاهُمْ ...» با واو و تعلیل به «لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» نشان می‌دهد که ابتلای فرعونیان به گرفتاری‌ها و عذاب دنیایی نیز از جملۀ معجزات موسی(ع) بوده است.

11- ابتلا به مصائب و سختی‌ها، زمینه‌ساز توبه و بازگشت انسان‌ها به سوی حق

وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

12- فطرت اولیۀ انسان‌ها، توحید، خداپرستی و حق‌پذیری است.

لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

از سیاق آیات پیشین - که دربارۀ توحید و شرک است - و نیز از واژۀ«رجوع»استفاده می‌شود که انسان‌ها به توحید گرایش فطری دارند.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ آیه؛ اتمام حجت؛ اراده؛ استهزاء؛ اللّه؛ امتحان؛ انبیاء؛ انسان؛ تکذیب؛ توبه؛ توحید؛ حق؛ دشمنی؛ دنیا؛ رسالت؛ سختی؛ عذاب؛ فرعون؛ فطرت؛ قوم فرعون؛ کفر؛ کیفر؛ لجاجت؛ مصیبت؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 49]

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا اَلسّٰاحِرُ اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ (49)

49

و گفتند: ای ساحر، پروردگارت را به آنچه با تو عهد کرده است برای ما بخوان [تا عذاب را از ما بردارد، که در آن صورت] قطعاً هدایت تو را خواهیم پذیرفت.

1- متهم شدن موسی(ع)، به سحر و افسون‌گری از سوی فرعونیان

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ

2- استمرار یافتن مواضع خصمانه و حق‌ستیزانۀ فرعونیان در مقابل موسی(ع)، حتی پس‌از گرفتارآمدن آنان به‌عذاب الهی

إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ ... وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ ... وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ

فرعونیان پس از گرفتار شدن به عذاب‌های متعدد، نیز همچنان راه کج خویش را ادامه داده و موسی(ع) را ساحر می‌نامیدند.

3- آشنایی مردم عصر موسی(ع)، با مقولۀ سحر و آثار شگفت آن

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ

متهم کردن موسی(ع)، به سحر پس از مشاهدۀ آیات شگفت الهی، نشان می‌دهد که فرعونیان مشابه آن کارها را در توان ساحران می‌دیدند.

4- اتهام ساحری و جادوگری به پیامبران، ترفندی از سوی مخالفان ایشان

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ

5- ساحران، دارای موقعیت و احترام در میان جامعۀ فرعونی *

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ

محتمل است که خطاب «یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ» ، استهزایی نباشد؛ بلکه برای احترام ادا شده باشد. و مؤید آن، ذیل آیۀ شریفه است که فرعونیان از موسی(ع) تقاضای رفع عذاب کردند.

6- درخواست عاجزانۀ فرعونیان از موسی(ع)، در رفع عذاب از آنان

وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ ... ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ

7- فرعونیان، گرفتار تناقض فکری و رفتاری در برابر دعوت موسی(ع)

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ

فرعونیان، از یک سو موسی(ع) را ساحر می‌خوانند و از سوی دیگر برای رفع بلا دست به دامان او می‌شوند و این خود نمایانگر تشتت و تناقضی است که بدان گرفتار آمده‌اند.

8- غرور و تبختر فرعونیان، در اوج درماندگی و احساس نیاز به موسی(ع)

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ

9- اصرار و لجاجت فرعونیان، در نپذیرفتن ربوبیت مطلقۀ الهی، حتی پس از گرفتار آمدن به عذاب

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ

فرعونیان به جای «ربنا» «رَبَّکَ» گفته‌اند؛ با این‌که موسی(ع) خداوند را «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» معرفی کرد. از این مطلب اعتراف نکردن به ربوبیت مطلقه و در نتیجه لجاجت آنان استفاده می‌شود.

10- وعدۀ خداوند به موسی(ع)، دربارۀ رفع عذاب فرعونیان، در صورت روی‌آوردن آنان به حق

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ

به قرینۀ ذیل این آیه و آیۀ بعد، به دست می‌آید که مراد از «بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ» ، وعدۀ خداوند به رفع عذاب از فرعونیان در صورت پذیرش هدایت است.

11- «رب»از اسما و صفات خداوند

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ

12- فرعونیان پس از گرفتاری به عذاب الهی به موسی(ع) وعده دادند که در صورت رفع عذاب، ایمان خواهند آورد.

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ

13- فرعونیان پس از گرفتاری به عذاب الهی، اظهار ایمان کرده و خود را مردمی هدایت‌یافته قلمداد کردند.*

وَ قٰالُوا ... إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ

جملۀ «إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ» ممکن است خبر از تسلیم شدن در برابر هدایت‌های الهی باشد. در این صورت مفاد آیه این است که فرعونیان پس از نزول عذاب، ادعای ایمان کرده و از موسی(ع) خواستند که خداوند نیز به عهدش در رفع عذاب از آنان، وفا کند.

کلیدواژه‌ها:

احترام؛ افترا؛ انبیاء؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ تکبر؛ تکذیب؛ حق؛ دشمنی؛ رب/اسما و صفات؛ سحر؛سخن؛ عجز؛ عذاب؛ عهد؛ غرور؛ فرعون؛ قصه در قرآن؛ قوم فرعون؛ لجاجت؛ موسی(ع)؛ نصرت؛ وعده؛هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 50]

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ اَلْعَذٰابَ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ (50)

50

پس هنگامی که [به دعای موسی] عذاب را از آنان برداشتیم، یکباره پیمان خود را شکستند.

1- پاسخ مثبت موسی(ع) به تقاضای فرعونیان و دعای او برای رفع عذاب از ایشان

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ ... فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ

از ارتباط این آیه با آیۀ قبل، استفاده می‌شود که در آیۀ شریفه ایجاز و حذفی صورت گرفته است. بدین صورت که آنان از حضرت موسی(ع) درخواست دعا کردند و او خواستۀ آنها را اجابت نمود.

2- سعۀ صدر و پیگیری حضرت موسی(ع)، در تبلیغ و هدایت مردم

اُدْعُ لَنٰا ... فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ

با آن که فرعونیان حضرت موسی(ع) را ساحر می‌خواندند و پیام او را به مسخره و استهزا می‌گرفتند؛ اما آن حضرت در راستای هدایت آنان و برای نجاتشان از عذاب، دعا کرد.

3- اجابت دعای موسی(ع) از سوی خداوند، در زمینۀ رفع عذاب از فرعونیان

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ ... فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ

4- نزول عذاب و نیز برطرف ساختن آن، تنها در اختیار خداوند است.

وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ ... فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ

5- پیمان‌شکنی سریع فرعونیان، پس از برطرف شدن عذاب و بلا از ایشان

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ

«نکث»(مصدر «یَنْکُثُونَ» ) در اصل به معنای نقض و شکستن است که به صورت استعاره در مورد پیمان شکنی، به‌کار رفته است.

6- فرعون و فرعونیان، مردمانی پیمان‌شکن و فرصت‌طلب

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ

7- پیمان‌شکنی، امری نکوهیده است.

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ

8- دعا به درگاه خداوند، دارای تأثیر در رهایی انسان از مشکلات و سختی‌ها

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ ... فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ

9- خداگرایی انسان، به هنگام سختی‌ها و شداید و خداگریزی وی در شرایط رفاه و آسایش

وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ ... ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ ... إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ . فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ

10- انسان‌های مستکبر و حق‌ستیز، تأثیرناپذیر از آیات اعجازی و کیفری

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ . وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ ... وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ ... فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ

کلیدواژه‌ها:

استکبار؛ ایمان؛ تبلیغ؛ دعا؛ ذکر؛ رفاه؛ سختی؛ شرح صدر؛ عذاب؛ عهد؛ فرعون؛ قصه در قرآن؛ قوم فرعون؛کفر؛ ملامت؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 51]

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ اَلْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ (51)

51

و فرعون در میان قوم خود ندا کرد و گفت: ای قوم من، آیا پادشاهی مصر از آنِ من نیست و حال آن که این نهرها از زیر [کاخ‌های] من جاری است؟ آیا نمی‌بینید؟

1- نظرخواهی و اقرارطلبی فرعون از قوم خویش، دربارۀ حاکمیت و فرمانروایی او بر سرزمین مصر

یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ

2- مباهات فرعون، به قلمرو حکومت و میزان قدرت خویش

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ ...

أَ فَلاٰ یُبْصِرُونَ

3- پدید آمدن زمینه‌های گرایش قبطیان به موسی(ع) و ایمان آوردن به دعوت او *

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ

برداشت یاد شده با توجه به دو نکته است: الف) مراد از «قَوْمِ» ، قبطیان است؛ زیرا مسلّماً فرعون بنی‌اسرائیل را قوم خویش خطاب نمی‌کرد. ب) تبلیغات فرعونی نشان‌دهندۀ آن است که زمینه‌های گسترده برای پیوستن به موسی(ع) در میان قبطیان به وجود آمده بود و بدین جهت فرعون احساس خطر کرده و با سفسطه‌بازی و به رخ کشیدن قدرت و مکنت خویش، می‌خواست جلوی نفوذ موسی(ع) را در افکار مردم مصر بگیرد.

4- بیم و نگرانی فرعون از گسترش و تأثیر پیام موسی(ع) در میان مردم مصر

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ ... أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

تبلیغات فرعون، در جهت جلوگیری از نفوذ پیام موسی(ع)، نشانگر نگرانی فرعون از گسترش آن است.

5- رسالت موسی(ع)، متوجه قبطیان نیز بوده است.

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ

1- استفادۀ فرعون از احساسات و عواطف قومی، در جهت مبارزه با موسی(ع)

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ

به‌کار رفتن تعبیر «یٰا قَوْمِ» (ای قوم من) در تبلیغات فرعون، حاکی از بهره‌گیری فرعون از احساسات قومی و نژادی مردم مصر (قبطیان) است.

7- حکومت فرعونی در عصر موسی(ع)، حکومتی فردی و استبدادی بود.

أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ

با توجه به این‌که فرعون خود را فرمانروای مطلق و بی‌چون و چرای مصر می‌داند، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

8- فرعون، معتقد به حق بی‌بدیل و بی‌شریک خود نسبت به حکومت بر مصر

أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ

9- پذیرش توحید ربوبی، ناسازگار با بنیان حاکمیت فرعون

أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ

فرعون، برای نفی پیام موسی(ع) - که توحید ربوبی است - تلاش می‌کند تا با اقرار گرفتن از مردم، حاکمیت خود را بر مصر تثبیت کند؛ زیرا با پذیرش توحید، آن را در خطر می‌دید.

10- آب‌های زراعی و آشامیدنی مردم مصر، از قصر و اراضی فرعون عبور می‌کرده است.*

وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

11- کاخ فرعون، مشرف و مسلط بر جریان رود نیل *

وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی

12- تقسیم و توزیع آب نیل در میان مردم مصر، تحت فرمان و مقررات فرعون بود.

وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

مراد از «مِنْ تَحْتِی» ممکن است آن باشد که آب نیل تحت فرمان من است و قهراً نظام تقسیم آن را من اداره می‌کنم.

13- فرعون در صدد ایجاد رعب و هراس در میان قوم خویش (قبطیان) *

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی ... أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

از یادکرد فرمانروایی مطلق و نیز ذکر در اختیار داشتن سرچشمه معیشت قبطیان به‌وسیلۀ فرعون، مطلب بالا قابل برداشت است.

14- اهمیت آب در جامعۀ فرعونی عصر موسی(ع)

وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آشامیدنیها؛ استبداد؛ ایمان؛ باطل؛ تاریخ؛ ترس؛ تعلیم؛ تفاخر؛ حکومت؛ رسالت؛ رود نیل؛ سؤال و جواب؛ غرور؛ فرعون؛ قدرت؛ قصر؛ قوم فرعون؛ مال؛ مصر؛ موسی(ع)؛ نهر

[سوره الزخرف (43): آیه 52]

أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هٰذَا اَلَّذِی هُوَ مَهِینٌ وَ لاٰ یَکٰادُ یُبِینُ (52)

52

بلکه من بهترم از این کسی که بی‌مقدار است و نمی‌تواند [مقصود خود را]درست بیان کند.

1- استکبار و فخرفروشی فرعون، در برابر حضرت موسی(ع)

أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هٰذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ

2- جامعۀ فرعونی، دارای نظامی طبقاتی و مبتنی بر اشرافی‌گری

أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هٰذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ

3- لکنت زبان و نقص گفتاری موسی(ع)، به هنگام طرح دعوت در برابر فرعون*

وَ لاٰ یَکٰادُ یُبِینُ

4- تلاش فرعون برای حقیر نمایاندن موسی(ع) و تحقیر جایگاه و موقعیت اجتماعی آن حضرت

أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هٰذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ

5- قوم و نژاد بنی‌اسرائیل، مردمی حقیر در نظر فرعونیان

مِنْ هٰذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ

تعبیر به «مَهِینٌ» ، ممکن است ناظر به شخصیت ظاهری موسی(ع) و فاصله داشتن او از طبقات اشراف و ثروتمندان باشد و نیز ممکن است اشاره به نژاد موسی(ع) باشد که از بنی‌اسرائیل بوده و فرعونیان خود را سرور ایشان می‌پنداشتند.

6- قدرت و مکنت، تنها ملاک ارزش در دیدگاه فرعون و فرعونیان

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ ... أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هٰذَا الَّذِی

برداشت یاد شده با توجه به دو نکتۀ زیر است: الف) فرعون پس از یادآوری فرمانروایی و ثروت خویش، موسی(ع) را غیر قابل قیاس با خود می‌داند و این نشان‌دهندۀ بینش فرعون در زمینۀ ملاک ارزش است. ب) سخنرانی فرعون و تکیه وی بر قدرت و مکنت، نشان می‌دهد که در جامعۀ قبطی چنین دیدگاهی وجود داشته است.

7- موسی(ع)، دارای ظاهری ساده و به دور از تشریفات و تشخص اشرافی

اَلَّذِی هُوَ مَهِینٌ

خوار شمردن موسی(ع) از سوی فرعون، نشان می‌دهد که آن حضرت ظاهری ساده و پیراسته داشته و همین نکته مستمسک فرعون قرار گرفته است.

8- فرعون، مدعی ناتوانی موسی(ع) از بیان مقاصد و اثبات مطالب خویش

وَ لاٰ یَکٰادُ یُبِینُ

کلیدواژه‌ها:

بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ تفاخر؛ حکومت؛ سؤال و جواب؛ عجز؛ فرعون؛ قدرت؛ قصه در قرآن؛ قوم فرعون؛ مال؛ موسی(ع)

[سوره الزخرف (43): آیه 53]

فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ اَلْمَلاٰئِکَةُ مُقْتَرِنِینَ (53)

53

[اگر او لایق پیامبری است] پس چرا دستواره‌هایی زرّین بر او افکنده نشده یا فرشتگان قرین یکدیگر همراه او نیامده‌اند؟

1- آراسته نبودن موسی(ع) به دستبندهای زرّین، دلیل بطلان رسالت او از نظر فرعون

فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ

«أَسْوِرَةٌ» (جمع/«سوار») به معنای دستبندها است.

2- استفادۀ مردان از دستبند طلا، نشانگر سیادت و ریاست در جامعۀ فرعونی بود.

فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ

با توجه به واژۀ «أُلْقِیَ» ، می‌توان استفاده کرد که فرعونیان از رسولان الهی انتظار داشتن«نشانه»را داشتند و نشانۀ آن زمان، دستبند طلا بوده است.

3- زینت و تجمل مردان به طلا، ارزشی فرعونی *

قٰالَ ... فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ

4- «طلا»، نماد اشرافی‌گری و تجمل در جامعۀ فرعونی

فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ

از تکیۀ فرعون بر زیورآلات طلا، مطلب بالا قابل برداشت است.

5- مال و قدرت، تنها ملاک ارزش انسان، از نگاه مخالفان پیامبران در طول تاریخ

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ ... فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ

1- همراه نبودن فرشتگان با موسی(ع)، دستاویزی برای‌فرعون در انکار رسالت او

فَلَوْ لاٰ ... أَوْ جٰاءَ مَعَهُ الْمَلاٰئِکَةُ مُقْتَرِنِینَ

«مُقْتَرِنِینَ» حال برای ملائکه و تأکیدکنندۀ معنای «مَعَهُ» است.

7- فرستادگان و نمایندگان پادشاهان به دربار فرعون، دارای ملازمان و همراهان*

أَوْ جٰاءَ مَعَهُ الْمَلاٰئِکَةُ

اعتراض فرعون به تنها آمدن موسی(ع) و این‌که چرا ملازم و همراهی از فرشتگان ندارد، می‌تواند اشاره به این مطلب داشته باشد که در آن عصر، نمایندگان پادشاهان با همراه و ملازم می‌آمدند.

8- وجود فرشتگان، مورد اعتقاد و پذیرش فرعونیان

أَوْ جٰاءَ مَعَهُ الْمَلاٰئِکَةُ

برداشت یاد شده بر این اساس است که سخن فرعون، از روی اعتقاد و باور باشد، و نه از باب مماشات با موسی(ع).

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ انبیاء؛ بهانه جویی؛ تزیین؛ تکذیب؛ دستبند؛ ریاست؛ سؤال و جواب؛ طلا؛ فرعون؛ قدرت؛ قوم فرعون؛ مال؛ مرد؛ ملائکه؛ موسی(ع)

[سوره الزخرف (43): آیه 54]

فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطٰاعُوهُ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ (54)

54

پس قوم خود را [با این نیرنگ] به سبک مغزی سوق داد و آنان هم از او اطاعت کردند، چرا که مردمی نافرمان بودند.

1- فرعون با تبلیغات گمراه‌کننده، مردم مصر را تحمیق کرده، به اطاعت از خویش واداشته بود.

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ ... فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ

استخفاف (مصدر «استخف») به معنای: به خفّت واداشتن و به جهل و سبک مغزی سوق دادن است.

2- تأثیر حاکمان، در هدایت و گمراهی مردمان

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ ... فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ

3- سرسپردگی و اطاعت کورکورانه، دارای ریشه در کوته‌فکری وسطحی‌نگری انسان‌ها

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ ... فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطٰاعُوهُ

4- فقر فرهنگی، مایۀ ترویج و پایداری حکومت‌های استبدادی

فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطٰاعُوهُ

5- تعقل و اندیشه، مانع از تأثیر تبلیغات سوء و گمراه‌کننده در انسان

فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطٰاعُوهُ

1- زبون ساختن انسان‌ها و ممانعت از رشد و تکامل اندیشۀ آنان، روش جباران و حکومت‌های فاسد تاریخ

فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطٰاعُوهُ

7- تسلیم کورکورانه در برابر قدرت‌های ستم‌پیشه، نشانۀ خفت و سبک مغزی انسان است.

فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطٰاعُوهُ

از تفریع «فَأَطٰاعُوهُ» بر «فَاسْتَخَفَّ» ، مطلب بالا استفاده می‌شود.

8- نقش اساسی و مؤثر تبلیغات در هدایت و گمراهی انسان‌ها

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ ... فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطٰاعُوهُ

از این‌که فرعون توانست با تبلیغات خویش، قوم خود را به اطاعت وادارد، مطلب بالا استفاده می‌شود.

9- فسق و نافرمانی در برابر خدا، دارای ریشۀ مستحکم و دیرینه در جامعۀ فرعونی

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

«فسق»به معنای خارج شدن از طاعت و به تعبیر دیگر عبارت از نافرمانی است، مقصود از «فسق»در آیه، نافرمانی در برابر خدا می‌باشد. گفتنی است: واژۀ «کٰانُوا» بیانگر آن است که قوم فرعون، دارای پیشینۀ دیرین نافرمانی بوده‌اند.

10- نافرمانی ریشه‌دار جامعۀ فرعونی، زمینه‌ساز تأثیرپذیری آنان از تبلیغات غلط و گمراه‌کننده

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

«إِنَّهُمْ» جنبۀ تعلیل برای قسمت اول آیۀ شریفه دارد.

11- نافرمانی در برابر خدا و مخالفت با پیامبران، موجب فرورفتن در منجلاب حکومت‌های طاغوتی

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

12- پیروی از طاغوت، گناه و فسق است.

فَأَطٰاعُوهُ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

13- فسق‌پیشگی، زمینه‌ساز از بین رفتن توان تفکر و اندیشه در انسان

فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

چنانچه جملۀ «إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ» تعلیل برای «فَاسْتَخَفَّ» باشد، به دست می‌آید که تسلیم نشدن در برابر خدا، مایۀ خفت و سبک مغزی انسان می‌گردد و توان تفکر و اندیشه را از او سلب می‌کند.

کلیدواژه‌ها:

استبداد؛ اطاعت؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ تفکر؛ تقلید؛ حکومت؛ ذلت؛ ضلالت؛ ظلم؛ عقل؛ فرعون؛ فساد؛ فسق؛ قوم فرعون؛ گناه؛ مصر؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 55]

فَلَمّٰا آسَفُونٰا اِنْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ (55)

55

پس هنگامی که ما را به خشم آوردند از آنان انتقام گرفتیم و همۀ آنها را غرق کردیم.

1- فرعونیان با اطاعت کورکورانه از فرعون، خشم و عذاب الهی را برای خویش فراهم آوردند.

فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ

فعل «أسف»(مجرد «آسف») دو معنا دارد: «حزن»و «غضب»، «آسفوا»، متعدی«اسف»ی به معنای«غضب»است و «فَلَمّٰا آسَفُونٰا» یعنی، پس هنگامی که ما را به خشم آوردند.

2- پیروی از جباران و ستم‌پیشگان، درپی‌دارندۀ خشم و عذاب الهی است.

فَأَطٰاعُوهُ ... فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ

3- خشم و انتقام خداوند از انسان‌ها، ناشی از عملکرد خود آنان است.

فَأَطٰاعُوهُ ... فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ

4- پیروان ستمگران، همانند آنان مستحق عذاب الهی‌اند.

فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ

5- غرق شدن و نابودی تمامی فرعونیان، در پی انتقام الهی از ایشان

فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ

1- مایۀ افتخار و اقتدار فرعونیان (آب)، عامل هلاکت و نابودی ایشان

وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی ... انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ

7- عوامل طبیعی در خدمت تحقق ارادۀ الهی

وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی ... فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ

8- عذاب الهی، بر جوامع حق‌ستیز، فراگیر و گسترده است.

فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ

9- هلاکت و نابودی، فرجام ملت‌های ذلت‌پذیر و پیرو کفر و ستم

فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ ... فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ

از این‌که فرعونیان با ضعف و زبونی در برابر دستگاه جبار فرعونی سرانجام به هلاکت رسیدند، مطلب بالا استفاده می‌شود.

10- ارادۀ خداوند، حاکم بر تحولات تاریخ

فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ

11- «[عن] أبی‌عبداللّه(ع) فی قول‌اللّه عزّوجلّ: «فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا» قال: إنّ اللّه تبارک و تعالیٰ لایأسف کأسفنا و لٰکنّه خلق أولیاء لنفسه یأسفون و یرضون ...فجعل رضاهم لنفسه رضیً و سخطهم لنفسه سخطاً ... ؛ ⁽¹⁾

از امام‌صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ: «فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا» روایت شده که فرمود: خداوند مثل ما انسان‌ها تأسف ندارد و لکن او برای خود اولیایی خلق نموده که حالات تأسف و رضایت دارند و ... و خشم و رضایت آنان را خشم و رضایت خود قرار داده است».

کلیدواژه‌ها:

اراده؛ اطاعت؛ انتقام؛ پیروی؛ تفاخر؛ تقلید؛ حسرت؛ حق؛ ذلت؛ ظلم؛ عذاب؛ عمل؛ غرق؛ غضب؛ فرعون؛قوم فرعون؛ کفر

[سوره الزخرف (43): آیه 56]

فَجَعَلْنٰاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلاً لِلْآخِرِینَ (56)

56

و آنان را گذشتگانی [از عذاب‌شدگان] و مایۀ عبرتی برای آیندگان قرار دادیم.

1- سرنوشت فرعونیان در تاریخ، مایۀ عبرت برای آیندگان

فَجَعَلْنٰاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلاً لِلْآخِرِینَ

2- بیان فرجام فرعونیان، هشداری به مستکبران و اشراف مشرک مکه

فَجَعَلْنٰاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلاً لِلْآخِرِینَ

3- نابودی قدرت‌های جبار، با تمامی اقتدار و شکوه، سنت حتمی الهی است.

فَجَعَلْنٰاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلاً لِلْآخِرِینَ

معرفی کردن سرنوشت فرعونیان به عنوان عبرتی برای آیندگان، نشانگر آن است که چنین سرنوشتی، در انتظار همۀ جباران تاریخ است.

4- تاریخ، راهنمای آدمی به سنت‌های تخلف‌ناپذیر الهی است.

فَجَعَلْنٰاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلاً لِلْآخِرِینَ

5- مکتب حق در رویارویی با مخالفان، همواره مورد حمایت خداوند بوده است.

اِنْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ ... فَجَعَلْنٰاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلاً لِلْآخِرِینَ

1- انتقام و عذاب الهی، براساس ملاک و در راستای عبرت‌آموزی بشر

اِنْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ ... فَجَعَلْنٰاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلاً لِلْآخِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

استکبار؛ اشراف؛ انتقام؛ تاریخ؛ دشمنی؛ دین؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ شناخت؛ ظلم؛ عبرت؛ عذاب؛ فرعون؛قوم فرعون؛ مکه

[سوره الزخرف (43): آیه 57]

وَ لَمّٰا ضُرِبَ اِبْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ (57)

57

و هنگامی‌که [از سوی مشرکان] دربارۀ [عیسی]پسرمریم مَثَلی زده شد [مبنی بر این که اگر مشرکان با معبودان خود به دوزخ می‌روند عیسی نیز که معبود واقع شده است به دوزخ می‌رود.]ناگهان قوم تو در پی آن فریاد به تمسخر برداشتند.

1- مجادلۀ مشرکان مکه دربارۀ عیسی(ع)، اقدامی در جهت تخطئۀ آیات قرآن

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً

تأمل در آیات بعد، نشان می‌دهد که مَثَل مذکور در این آیه، از ناحیۀ مشرکان و برای توجیه روی‌آوری آنان به پرستش بت‌ها و انکار مورد عذاب واقع شدن معبودهای شرک بوده است؛ چنان‌که در آیۀ بعد می‌فرماید: «مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً ...».

2- تأکید قرآن بر بندگی و عبودیت عیسی(ع) در برابر خداوند، مورد تمسخر و استهزای مشرکان

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ

محتمل است مراد از «لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً» تکیۀ قرآن بر بندگی عیسی باشد؛ به این قرینۀ که در آیات بعد مسأله عبودیت عیسی(ع) نیز تکیه شده است: (إنّ هو الّا عبد انعمنا علیه و جعلناه مثلاً...).

3- موضع‌گیری استهزاآمیز مشرکان مکه، نسبت به بیان قرآن دربارۀ تولد و زندگی عیسی‌بن‌مریم(ع)

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ

«صدید»(مصدر «یَصِدُّونَ» ) به معنای خندیدن و فریاد کشیدن و سر و صدا راه انداختن است. این امور معمولاً به هنگام استهزا، تحقق پیدا می‌کند.

4- عیسی(ع)، فرزند مریم است و نه خدا.

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ

5- هوچی‌گری و تبلیغات منفی، از ابزارهای مقابلۀ مشرکان مکه با پیامبراکرم(ص)

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ... إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ

1- یادکرد داستان عیسی(ع) در قرآن،

اقدامی هدایتگرانه و مثلی درس‌آموز

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً

با توجه به کاربرد واژۀ «مثل» - که داستان عیسی(ع) را به عنوان نمونه و سرمشق ذکر کرده است - برداشت بالا به‌دست می‌آید.

7- عیسی‌بن‌مریم(ع)، شخصیتی شناخته شده و نامی‌آشنا برای مردم عصر بعثت

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ

8- موضع‌گیری عجولانه و مسخره‌آمیز در برابر مسائل، امری نکوهیده و ناپسند

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ

با توجه به واژۀ «إِذٰا» (ناگهان) استفادۀ می‌شود که مشرکان بدون تأمل و تعقل در برابر داستان عیسی(ع)، موضع‌گیری می‌کردند و خداوند این را مورد سرزنش قرار داده است.

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ تکذیب؛ جدل؛ خنده؛ ذکر؛ شرک؛ عبادت؛ عبرت؛ عجله؛ عمل؛ عیسی(ع)؛ فرزند خدا؛ قرآن؛ قریش؛ قصه در قرآن؛ مادر؛ مثلهای قرآن؛ مریم(س)؛ ملامت؛ ولادت؛ هدایت

[سوره الزخرف (43): آیه 58]

وَ قٰالُوا أَ آلِهَتُنٰا خَیْرٌ أَمْ هُوَ مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (58)

58

و گفتند: آیا معبودان ما بهترند یا او؟ آنان این مثل را جز از روی جدال برای تو نزدند، بلکه آنان مردمی ستیزه‌گرند.

1- مجادلۀ مشرکان مکه با پیامبر(ص)، در مقایسۀ معبودهای خویش با عیسی(ع)

وَ قٰالُوا أَ آلِهَتُنٰا خَیْرٌ أَمْ هُوَ

2- مشرکان مکه، دارای معبودهایی متعدد

أَ آلِهَتُنٰا خَیْرٌ

3- وجود اعتقاد و باور به الوهیت عیسی(ع) در جامعۀ عصر بعثت

وَ قٰالُوا أَ آلِهَتُنٰا خَیْرٌ أَمْ هُوَ

4- مشرکان مکه، معتقد به برتری فرشتگان بر عیسی(ع)*

وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِکَةَ ... وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ ...

أَ آلِهَتُنٰا خَیْرٌ أَمْ هُوَ

از آیۀ نوزده و بیست همین سوره استفاده می‌شود که مصداق مورد نظر مشرکان از«آلهة»ملائکه بوده است.

5- مباحثات و مجادلات بی‌پایه و بی‌مبنا، امری ناشایست و نکوهیده

مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً

لحن نکوهش‌آمیز آیۀ شریفه، بیانگر مطلب بالا است.

6- مقایسۀ میان بت‌ها و عیسی بن مریم(ع)، حرکتی جدلی از سوی مشرکان مکه

مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً

در مکتب پیامبر(ص) سخن از الوهیت عیسی(ع) به میان نیامده بود تا مشرکان او را با آلهۀ خود مقایسه کنند، بنابر این مقایسۀ میان بتها و عیسی‌بن مریم صرفاً یک حرکت جدلی و مغالطه‌آمیز بوده است زیرا بیان قرآن دربارۀ تولد و مرگ عیسی(ع) هیچ گونه شائبۀ الوهیت ندارد تا مشرکان او را با «آلهة» خود مقایسه کنند.

7- فهم نادرست و بیان مغالطه‌آمیز مشرکان، از نظریۀ قرآن دربارۀ عیسی‌بن‌مریم(ع)

مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً

چنانکه گفته شد، بیان قرآن دربارۀ تولد، زندگی و مرگ عیسی(ع)، شائبۀ الوهیت ندارد تا مشرکان او را با آلهۀ خود مقایسه کنند.

8- مشرکان مکه، مردمانی ستیزه‌جو و بی‌منطق

بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ

9- روحیۀ پرخاشگری و ستیزه‌جویی عامل برخوردهای غیرمنطقی

مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ

جملۀ «بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ» نشان‌دهندۀ روحیۀ ستیزه‌جویی و به منزلۀ تعلیل برای جملۀ «مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً» است که دلالت بر رفتار غیرمنطقی مشرکان دارد.

10- روحیۀ خصومت‌ورزی و تصمیم به مقابله با یک اندیشه، مایۀ کج‌فهمی و برداشت نادرست از پیام‌های آن

مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ

با توجه به این‌که اساساً قرآن درصدد نفی الوهیت عیسی(ع) بوده است، فهم واژگون مشرکان از پیام قرآن و اقدام آنان به مقایسه میان خدایان خود و الوهیت عیسی(ع)، ناشی از خصومت‌ورزی آنان با پیامبر(ص) و قرآن می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

بت؛ برهان؛ جدل؛ دشمنی؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ شرک؛ شناخت؛ عیسی(ع)؛ قیاس؛ مثلهای قرآن؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ ملامت

[سوره الزخرف (43): آیه 59]

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ (59)

59

او نیست مگر بنده‌ای که بر او نعمت ارزانی داشتیم و او را سرمشقی برای بنی‌اسرائیل قرار دادیم.

1- عبودیت و بندگی خداوند، بارزترین ویژگی حضرت عیسی(ع)

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ

2- اعتقاد به الوهیت عیسی(ع)، باوری موهون و خرافی و ناسازگار با شخصیت واقعی آن حضرت

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ

3- حضرت عیسی(ع)، بهره‌مند از نعمت‌های ویژۀ الهی

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ

4- عبودیت و بندگی خداوند، زمینه‌ساز دستیابی انسان به موهبت‌های خاص الهی است.

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ

از این‌که خداوند در ابتدا مسألۀ عبودیت عیسی(ع) و سپس اعطای نعمت به آن حضرت را مطرح می‌کند، مطلب یاد شده قابل استفاده است.

5- نبوت، مرتبتی والا و از نعمت‌های ارجمند خدادادی است.

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ

مراد از نعمت در «أَنْعَمْنٰا» ممکن است خصوص نبوت باشد.

6- بندگی خدا، بارزترین ویژگی پیامبران الهی

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ

با الغای خصوصیت از مورد آیۀ شریفه، مطلب بالا به‌دست می‌آید.

7- تنها امتیاز عیسی(ع) بر سایر بنی‌اسرائیل، عبودیت محض او برای خدا و برخورداری آن حضرت از نعمت خدادادی نبوت بود.

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ

8- حضرت عیسی(ع)، نمونه و سرمشقی الهی برای بنی‌اسرائیل

وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ

9- بنی‌اسرائیل، موظف به پیروی از عیسی(ع) در عصر رسالت آن حضرت

وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ

این‌که عیسی(ع) مثل و سرمشقی برای بنی‌اسرائیل قرار داده شده، نشانگر این حقیقت است که آنان موظف به پیروی از آن حضرت بوده‌اند.

10- پیامبران، سرمشق اعتقاد و عمل برای جوامع خویش

وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ

11- چگونگی تولد و زندگی عیسی(ع)، پیامدار آموزه‌هایی چند برای بنی‌اسرائیل

وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ

برداشت یاد شده بدین احتمال است که مراد از مثل قرار گرفتن عیسی(ع)، نحوۀ خلقت و آفرینش آن حضرت باشد.

12- عیسی(ع)، پیامبری مبعوث شده برای بنی‌اسرائیل *

وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ

برداشت یاد شده بدین احتمال است که ذکر «مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ» از این باب باشد که عیسی(ع) تنها برای بنی‌اسرائیل مبعوث شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

اسوه؛ اطاعت؛ انبیاء؛ باطل؛ بنی اسرائیل؛ تکلیف؛ عبادت؛ عبرت؛ عیسی(ع)؛ مثلهای قرآن؛ منت؛ نبوت؛نعمت؛ ولادت

[سوره الزخرف (43): آیه 60]

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰا مِنْکُمْ مَلاٰئِکَةً فِی اَلْأَرْضِ یَخْلُفُونَ (60)

60

و اگر می‌خواستیم به جای شما فرشتگانی قرار می‌دادیم که در زمین جانشین[شما] شوند.

1- خداوند، توانا بر جایگزین ساختن فرشتگان وحی‌پذیر، به جای انسان‌های وحی‌ستیز

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰا مِنْکُمْ مَلاٰئِکَةً فِی الْأَرْضِ یَخْلُفُونَ

با توجه به آیات پیشین که در مورد مخالفت مشرکان مکه با پیام وحی بود، استفاده می‌شود که آیۀ شریفه درصدد اثبات مطلب بالا است. گفتنی است که «من در «مِنْکُمْ» بدلیه است یعنی به جای شما.

2- پیامبران، موجوداتی از سنخ انسان‌ها و نه فرشتگان

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰا مِنْکُمْ مَلاٰئِکَةً فِی الْأَرْضِ

برداشت یاد شده بدین احتمال است که آیۀ شریفه پاسخی باشد به انتظار مشرکان مکه که توقع فرشته بودن پیامبر را داشتند.

کلمه «لَوْ» بیانگر آن است که خدا، این کار را نخواسته است.

3- تبدیل ماهیت انسانی به فرشتۀ مجرد، امری ممکن برای خداوند

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰا مِنْکُمْ مَلاٰئِکَةً

گروهی از مفسران آیۀ شریفه را ناظر بدین معنا دانسته‌اند که اگر خداوند بخواهد، می‌تواند فرزندان انسان را فرشته قرار دهد که جانشین او در زمین گردند.

4- خداوند، می‌تواند انسان‌ها را خوی فرشتگی بخشد و آنان را مطیع و فرمانبر خویش قرار دهد.

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰا مِنْکُمْ مَلاٰئِکَةً فِی الْأَرْضِ یَخْلُفُونَ

محتمل است مراد از «لَجَعَلْنٰا مِنْکُمْ مَلاٰئِکَةً» این باشد که، می‌توانیم خوی عصیان و طغیان را از شما باز گیریم و شما را همانند ملائکه مطیع و فرمانبردار خود قرار دهیم. علامه در «المیزان»این احتمال را پذیرفته‌اند.

5- خداوند، قادر به آفرینش انسان‌هایی فرشته صفت هم‌چون عیسی(ع) *

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰا مِنْکُمْ مَلاٰئِکَةً

گروهی از مفسران منظور از این آیه را، ایجاد انسان‌هایی فرشته صفت دانسته‌اند که در صدد رفع استبعاد مشرکان نسبت به قدرت ویژۀ انسان‌هایی هم‌چون عیسی(ع) است که می‌توانست مردگان را زنده کند و بیماران را شفا بخشد.

6- بعید شمردن شیوۀ آفرینش عیسی(ع)، نشأت یافته از بی‌توجهی به قدرت بی‌نهایت خداوند است.

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً ... إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا ... وَ لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰا مِنْکُمْ مَلاٰئِکَةً

برداشت یاد شده با توجه به دو نکته است: الف) «لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ» نظر به جنبۀ خلقت عیسی(ع) دارد. ب) این آیه در مقام رفع استبعاد و انکار مشرکان مکه و مفاد آن این است که: برای خداوندی که قادر به آفرینش تمامی انسان‌ها به صورت ملک است، خلقت عیسی(ع) بدون پدر، امری ساده می‌باشد.

7- نبوت و رسالت، امری برخاسته از مشیت و ارادۀ خداوند است.

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰا مِنْکُمْ مَلاٰئِکَةً

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ اراده؛ انبیاء؛ انسان؛ بشر؛ جانشینی؛ خلقت؛ زمین؛ عیسی(ع)؛ غفلت؛ قدرت؛ مشیت خدا؛ ملائکه؛نبوت

[سوره الزخرف (43): آیه 61]

وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا وَ اِتَّبِعُونِ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ (61)

61

و قطعاً عیسی [از این جهت که مرده را زنده می‌کرد] وسیلۀ علم به قیامت است، پس هرگز در قیامت شکّ نکنید و از من پیروی کنید، که این راهی است راست.

1- معجزۀ عیسی(ع) در احیای مردگان، دلیلی آشکار بر امکان معاد

وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ

ضمیر در «إِنَّهُ» به عیسی(ع) برمی‌گردد. آن حضرت از آن جهت دلیل بر امکان معاد است که می‌توانسته مردگان را زنده کند.

2- ظهور عیسی(ع)، نشانۀ قطعی بر وقوع قیامت *

وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ

محتمل است آیه ناظر به حضور مجدد عیسی(ع) در آخرالزمان بر روی زمین باشد. که در این صورت مفاد آیۀ شریفه این خواهد بود که ظهور عیسی(ع) از «اشراط الساعه» می‌باشد.

3- آفرینش عیسی(ع)، دلیلی بس روشن و آشکار بر امکان برپایی قیامت

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ

مقصود از آیۀ شریفه می‌تواند این باشد که آفرینش شگفت عیسی(ع) به ارادۀ خداوند، نشانگر قدرت و توانایی او بر برپایی قیامت است.

4- تردید و استبعاد مشرکان مکه، در امکان وقوع قیامت

وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا

5- قیامت، رخدادی قطعی و تردیدناپذیر

وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا

1-«الساعة»، نامی از نام‌های قیامت

وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ

7- تردید در رخداد قیامت، نشانگر عدم شناخت قدرت کامل خداوند است.

وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا

آفرینش شگرف عیسی(ع)، نشانه‌ای بر قدرت خداوند است و از آن جا که این آفرینش دلیل بر امکان معاد شمرده شده، می‌توان استفاده کرد که تردید در مورد قیامت، ناشی از غفلت نسبت به قدرت بی‌همتای خداوند است.

8- جوامع بشری، موظف به پیروی از دستورات الهی و تعالیم پیامبر(ص)

وَ اتَّبِعُونِ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

9- پیروی راستین از پیامبران پیشین، تجلّی‌یافته در تبعیت از پیامبراکرم(ص)

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ اتَّبِعُونِ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

10- اطاعت کامل از دستورات وحی، تنها در پرتو باور و یقین به قیامت میسّر خواهد بود.

وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا وَ اتَّبِعُونِ

ارتباط دو قسمت آیۀ شریفه «وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا» و «اتَّبِعُونِ» نشانگر آن است که اعتقاد به قیامت، زمینه‌ساز پیروی کامل از دستورات خداوند است.

11- راه وحی و پیامبر(ص)، تنها راه مستقیم و به‌دور از کژی و انحراف است.

وَ اتَّبِعُونِ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

12- انسان به سرشت خویش جستجوگر راه راست است.*

وَ اتَّبِعُونِ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

تعبیر «هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ» می‌تواند پاسخی به روح جستجوگر آدمی باشد.

13- صراط مستقیم و راه راست، تنها یک راه است.

هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ اطاعت؛ الساعة؛ انسان؛ پیروی؛ تکلیف؛ جهل؛ حیات؛ خلقت؛ شرک؛ شک؛ صراط مستقیم؛ عیسی(ع)؛ فطرت؛ قدرت؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ مردگان؛ معاد؛ معجزه؛ وحی؛ یقین

[سوره الزخرف (43): آیه 62]

وَ لاٰ یَصُدَّنَّکُمُ اَلشَّیْطٰانُ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ (62)

62

و مبادا شیطان شما را منحرف کند، بی‌تردید او برای شما دشمنی آشکار است.

1- تلاش پیوستۀ شیطان، برای بازداشتن انسان از پذیرش دین

وَ اتَّبِعُونِ ... وَ لاٰ یَصُدَّنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ

2- تلاش شیطان، برای ایجاد شک و تردید در اعتقاد به قیامت

فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا ... وَ لاٰ یَصُدَّنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ

3- پیروی از شیطان، عامل انحراف و بازماندن از صراط مستقیم

وَ اتَّبِعُونِ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ . وَ لاٰ یَصُدَّنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ

4- شیطان، دشمن آشکار آدمیان

إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

5- راه شیطان، در تضاد با درک فطری انسان

إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

واژۀ «مُبِینٌ» می‌رساند که انسان، برای درک دشمنی شیطان و نادرستی وسوسه‌ها و القائات وی، نیاز به تأمل فراوان ندارد؛ بلکه به آسانی با ذخایر فطری و عقلی خود آن را در می‌یابد.

6- توجه به دشمنی ریشه‌دار و آشکار شیطان، بازدارندۀ انسان از پیروی او

وَ لاٰ یَصُدَّنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ پیروی؛ دشمنی؛ دین؛ ذکر؛ شک؛ شیطان؛ صد سبیل؛ صراط مستقیم؛ ضلالت؛ عقل؛ فطرت؛ قیامت

[سوره الزخرف (43): آیه 63]

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ اَلَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (63)

63

و هنگامی که عیسی با دلایل روشن آمد گفت: به راستی من حکمت را برای شما آورده‌ام، و [آمده‌ام]تا برخی از چیزهایی را که در آن اختلاف دارید برای شما بیان کنم، پس از خدا پروا بدارید و از من اطاعت کنید.

1- رسالت عیسی(ع)، متکی به ادله و براهین آشکار

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ

«بینات»(جمع «بینة») به معنای دلایل و حجت‌های روشن و آشکار است.

2- ادعای نبوت از سوی پیامبران، با دلایل روشن، قانع‌کننده و خردپذیر، همراه بود.

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ

3- عیسی(ع)، دارای معجزات گوناگون و متعدد

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ

در صورتی که مراد از «بینات»، معجزات باشد، برداشت بالا به‌دست می‌آید.

4- محتوای آموزه‌های عیسی(ع) و دیگر پیامبران الهی، حکیمانه، غیرقابل خدشه و تردیدناپذیر

قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ

مراد از«حکمت»در «جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ» ، معارف و احکام متقن و قطعی است.

5- یهودیان، گرفتار اختلافات پردامنۀ مذهبی در عصر بعثت عیسی(ع)

لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ

1- رفع اختلافات دینی، از اهداف عمدۀ رسالت عیسی(ع)

لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ

7- حل همۀ اختلافات بشری، خارج از محدودۀ رسالت پیامبران

وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ

عیسی(ع) نقش خود را رفع برخی از اختلافات می‌داند. از این نکته استفاده می‌شود که رفع تمامی اختلافات بشری، در راستای اهداف انبیا نیست.

8- پیامبران در تلاش و کوشش برای رفع اختلافات و ایجاد همبستگی و همزیستی اجتماعی

وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ

9- همسازی ادیان آسمانی با منطق و خرد، موجب توانمندی آنان در حل اختلافات

قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ

ارتباط دو قسمت آیۀ شریفه، نشانگر آن است که عیسی(ع)، با تکیه بر حکیمانه بودن دعوت خویش، نقش خود را در حل اختلافات تبیین می‌کند.

10- اختلافات و ناهمگونی‌ها، شاخص جوامع محروم از حکمت و آگاهی

قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ

حضرت عیسی(ع) می‌فرماید: من با حکمت آمدم و به دنبال آن در جهت رفع اختلافات شما قدم برمی‌دارم. این گفتار نشان می‌دهد که جامعۀ اختلاف‌زدۀ یهودیان آن روز فاقد حکمت و آگاهی بوده‌اند.

11- قابلیت نداشتن جامعۀ عصر عیسی(ع)، برای دریافت و پذیرش تمامی حقایق *

وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ

این سخن حضرت عیسی(ع) که:«من آمده ام تا برخی از اختلافات شما رای بیان کنم»، می‌تواند نشانگر عدم قابلیت آنان برای دریافت تمامی حقایق باشد، زیرا محدودیتی از ناحیۀ خود حضرتش نمی‌توان فرض کرد.

12- پیام عیسی(ع) و رسولان الهی، رعایت تقوا و اطاعت از آنها است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

13- التزام به حقایق حکمت‌آمیز و دست برداشتن از اختلافات، جلوه‌ای از تقوای الهی است.

قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

14- اطاعت از رهبران الهی، تضمین‌کنندۀ وحدت اجتماعی

وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ اختلاف؛ اطاعت؛ اللّه؛ انبیاء؛ برهان؛ تاریخ؛ ترس؛ تعلیم؛ تقوا؛ حق؛ حکمت؛ دین؛ رسالت؛ رهبر؛ علم؛ عیسی(ع)؛ مسیحیت؛ معجزه؛ نبوت؛ یهود

[سوره الزخرف (43): آیه 64]

إِنَّ اَللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ (64)

64

همانا خداست که پروردگار من و پروردگار شماست، پس او را بپرستید که این راهی است راست.

1- پیام اصلی و بنیادین عیسی(ع)، دعوت مردم به توحید در ربوبیت و پرستش خداوند یکتا است.

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ

2- شرک و اعتقاد به ربوبیت جز خداوند، نتیجۀ سست‌اندیشی و دور ماندن از حکمت

قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ ... إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ

3- یهودیان در عصر عیسی(ع)، گرفتار شرک در ربوبیت و دور ماندن از پرستش پروردگار یگانه

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ

از تأکید عیسی(ع) بر ربوبیت الهی، مطلب بالا استفاده می‌شود.

4- وجود باورهای افراطی و غلوآمیز دربارۀ عیسی(ع)، در عصر خود آن حضرت *

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ

تأکید بر تعبیر «رَبِّی» ، می‌تواند در راستای تخطئۀ گرایش‌ها و باورهای غلوآمیز مردم آن زمان و یا برای جلوگیری از آن باشد.

5- اقدام پیشگیرانۀ عیسی(ع) در مورد عقاید افراطی و غلوآمیز مردم دربارۀ وی در آینده

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ

1- تنها خداوندی که ربوبیت جهان هستی را عهده‌دار است، شایستۀ عبادت و پرستش می‌باشد.

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ

7- عبودیت و بندگی، نماد و نتیجۀ حق‌شناسی انسان در برابر پروردگاری خداوند است.

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ

از تفریع «فَاعْبُدُوهُ» بر «إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ» می‌توان استفاده کرد که باور به ربوبیت یگانه الهی، آدمی را به مسؤولیت و وظیفۀ عبودیت و بندگی رهنمون می‌سازد.

8- ربوبیت الهی، محور اصلی اختلافات یهودیان در عصر عیسی(ع)

اَلَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ ... إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ

از ارتباط این آیه با آیۀ قبل، به دست می‌آید که آنچه مورد اختلاف یهودیان بوده است، مسألۀ ربوبیت الهی می‌باشد.

9- پرستش خدای یگانه، مایۀ اتحاد و همبستگی در جوامع انسانی

وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ ... إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ

از آن‌جا که حضرت عیسی(ع) رسالت خود را «حل اختلافات» بیان داشت و در پی آن مسألۀ ربوبیت یگانۀ خداوند و عبادت او را مطرح کرد، مطلب بالا استفاده می‌شود.

10- عبودیت و بندگی انسان به درگاه پروردگارِ یگانه، تنها راه مستقیم و طریق رستگاری است.

فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ

11- «رب»از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ اختلاف؛ اللّه؛ باطل؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ تفکر؛ توحید؛ حق؛ حکمت؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ رستگاری؛ شرک؛ صراط مستقیم؛ عبادت؛ عیسی(ع)؛ غلوّ؛ یهود

[سوره الزخرف (43): آیه 65]

فَاخْتَلَفَ اَلْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ (65)

65

ولی از میان آنان احزاب اختلاف کردند، پس وای بر کسانی که ستم کردند از عذاب روزی دردناک!

1- بنی‌اسرائیل، گرفتار اختلافات جدید پس از ظهور عیسی(ع)

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ

از فاء تفریع استفاده می‌شود که پس از ظهور عیسی(ع)، اختلافات نوینی (غیر از اختلافات قبل) بروز کرد.

2- شخصیت عیسی(ع)، مورد اختلاف بنی‌اسرائیل پس از بعثت آن حضرت *

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ ... فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ

برداشت یاشد شده بدین احتمال است که مورد اختلاف، شخصیت عیسی(ع) بوده است که عده‌ای دربارۀ ایشان اندیشه‌های غلوآمیز پیدا کردند و گروهی وی را به بدترین اتهامات متهم کردند.

3- وجود گروه‌ها و احزاب مختلف اجتماعی و قومی در جامعۀ

عصر عیسی(ع)

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ

جملۀ «فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ» گویای این نکته است که مردمان در عصر عیسی(ع)، به گروه‌ها و احزاب مختلفی تقسیم شده بودند که بعد از بعثت آن حضرت، گرفتار اختلافاتی نوین شدند.

4- قیامت، روزی بس سخت و دشوار برای ستمگران

مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ

بنابراین‌که «أَلِیمٍ» صفت «یَوْمٍ» باشد، برداشت بالا استفاده می‌شود.

5- ستم‌پیشگان، گرفتار عذابی دردناک در قیامت

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ

1- افراط و تفریط دربارۀ شخصیت عیسی(ع)، کاری ستمگرانه و در پی دارندۀ عذاب طاقت‌فرسای قیامت

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا

7- نافرمانی در برابر دعوت پیامبران و روی‌آوری به شرک، ظلم آدمی به خویشتن

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ... فَاعْبُدُوهُ ... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ

8- تفرقه‌گرایان در دین و راه انبیا، انسان‌هایی ستمگر و مستحق عذاب اخروی

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ ... فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اختلاف؛ انبیاء؛ بنی اسرائیل؛ حزب؛ دین؛ سختی؛ شرک؛ ظلم؛ عذاب؛ عیسی(ع)؛ غلوّ؛ قیامت؛ گناه؛ نفس؛ ویل؛ یوم الیم

[سوره الزخرف (43): آیه 66]

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ اَلسّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ (66)

66

آیا جز قیامت را انتظار می‌برند که ناگهان در حال بی‌خبری بر آنان در رسد؟

1- هشدار الهی به ستم‌پیشگان غافل، از وقوع ناگهانی قیامت

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ

2- وقوع قیامت، امری ناگهانی و بدون اطلاع مردمان

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ

3- «السّٰاعَةَ» ، نامی از نام‌های قیامت

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً

4- ستم‌پیشگان و دین‌ستیزان، غفلت‌زدگان از یاد قیامت‌اند.

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ... هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ

5- لزوم توجه و آمادگی انسان، برای رخداد قیامت

هَلْ یَنْظُرُونَ

از لحن نکوهش‌آمیز آیۀ شریفه، نسبت به غفلت‌کنندگان از قیامت، مطلب بالا استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

الساعة؛ دین؛ سؤال و جواب؛ شعور؛ ظلم؛ غفلت؛ قیامت

[سوره الزخرف (43): آیه 67]

اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ اَلْمُتَّقِینَ (67)

67

در آن روز، دوستان برخی دشمن برخی دیگرند، مگر تقواپیشگان.

1- تبدیل شدن دوستی‌های غیرخدایی، به عداوت و دشمنی در قیامت

اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ

2- مودّت و دوستی تقواپیشگان، پابرجا و مستحکم حتی در قیامت

اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ

3- تقوا، عامل حفظ و ثبات دوستی‌ها و مودّت‌ها است.

اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ

4- آشکار شدن آثار زیانبار دوستی و مودّت بی‌تقوایان در روز قیامت

اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ

دوستانی که دوستی خویش را بر غیر تقوا بنا نهاده‌اند، در قیامت خواهند فهمید که چه اثرات شومی را به واسطۀ آن متحمل شده‌اند و در نتیجه با یکدیگر دشمن خواهند شد.

5- دوستی‌های بنا شده بر بی‌تقوایی، دارای باطنی عداوت‌خیز و دشمنی‌پرور

اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ

برداشت یاد شده بدین احتمال است که آیۀ شریفه اشاره به کشف باطن این‌گونه دوستی‌ها در قیامت داشته باشد.

6- عمیق‌ترین روابط مودّت‌آمیز بدون پشتوانۀ معنویت و تقوا، محکوم به گسستن و نابودی است.

اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ

واژۀ «الْأَخِلاّٰءُ» (جمع «خلیل») از مادۀ «خلة»گرفته شده

است که به معنای مودّت و دوستی می‌باشد. ریشۀ اصلی آن «خلال»به معنای فاصله میان دو شیء است که به دلیل نفوذ محبت و دوستی در عمق قلب آدمی، این واژه در مورد دوستان به‌کار می‌رود، در «لسان العرب»آمده است: «خلیل» به کسی گفته می‌شود که هیچ خللی در دوستی او نیست و دوستیش تام و کامل است.

7- لزوم رعایت معیارهای ارزشی و معنوی در انتخاب دوست

اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ

8- تأثیر مهم روابط صمیمانه و ماهیت دوستان، در موضع‌گیری‌های دینی انسان و فرجام اخروی او

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ ... الْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ

با توجه به ارتباط این آیه با آیات پیشین - که در زمینۀ اختلاف گروهی و احزاب دربارۀ عیسی(ع) و دین الهی بود - مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

9- «قال أمیرالمؤمنین(ع): النّاس إخوان فمن کانت اخوّته فی غیر ذات اللّه فهی عداوة و ذٰلک قوله عزّوجلّ: «الْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ» ؛ ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(ع) فرمود: مردم با یکدیگر برادرند، پس کسی‌که برادری او برای غیر خدا باشد، آن دشمنی است و این است سخن خداوند عزّوجلّ: در آن روز، دوستان برخی دشمن برخی دیگرند، مگر تقواپیشگان».

10- «عن علیّ(ع) قال: فی ... خلیلین کافرین ... أمّا الکافران فتخالّا بمعصیة اللّه و تباذلاٰ علیها و توادّا علیها فمات أحدهما قبل صاحبه فأراه اللّه تبارک و تعالیٰ منزله فی النّار فقال: یا ربّ فلان خلیلی کان یأمرنی بمعصیتک و ینهانی عن طاعتک فثبّته علی ما ثبّتنی علیه من المعاصی حتی تُریَه ما أرَیتنی من العذاب فیلتقیان عند اللّه یوم القیامة یقول کلّ واحد منهما لصاحبه:

جزاک اللّه من خلیل شرّاً کنت تأمرنی بمعصیة اللّه و تنهانی عن طاعة اللّه قال ثمّ قرأ(ع) «الْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ» ... ؛ ⁽²⁾

از علی(ع) روایت شده که دربارۀ دو دوست کافر فرمود: ... اما آن دو کافر، دوستی آنان در نافرمانی خداوند بوده و در این نافرمانی به یکدیگر کمک کرده و دوستی نموده بودند یکی از آنان قبل از دوست دیگری می‌میرد و خدای تبارک و تعالی جایگاهش را در آتش به او نشان می‌دهد؛ می‌گوید:

پروردگارا! فلانی دوست من بود و مرا به نافرمانی تو دستور می‌داد و از طاعت تو نهی می‌کرد. پس او را بر همان چیزی ثابت قدم بدار که مرا بر آن نگه داشت تا به او نشان دهی عذابی راکه به من نشان دادی، پس در روز قیامت همدیگر را ملاقات می‌کنند و هر یک از آنان به دوست خود می‌گوید: خداوند تو را به عنوان «دوست»، جزای شرّ بدهد! مرا به نافرمانی خدا

دستور می‌دادی و از اطاعت خدا نهی می‌کردی. راوی گوید:

سپس حضرت آیۀ «الْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ» را تلاوت فرمود...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ تقوا؛ دشمنی؛ دوستی؛ ضرر؛ قیامت؛ کفر

[سوره الزخرف (43): آیه 68]

یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ اَلْیَوْمَ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (68)

68

[خدا به آنان می‌گوید:] ای بندگان من، امروز نه ترسی بر شماست و نه غمگین می‌شوید؛

1- تقواپیشگان، بندگان خاص و راستین خداوند

إِلاَّ الْمُتَّقِینَ . یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ

از این‌که خداوند، متقین را بندۀ خود خوانده است (یا عباد)، مطلب بالا استفاده می‌شود.

2- گفت‌وگوی مستقیم و بی‌واسطۀ خداوند، با تقواپیشگان در قیامت

یٰا عِبٰادِ

3- بندگی و عبودیت، بالاترین مرتبۀ کمال وجودی انسان

إِلاَّ الْمُتَّقِینَ . یٰا عِبٰادِ

4- بشارت خداوند به تقواپیشگان، مبنی بر مصونیت آنان از هرگونه خوف و اندوه در قیامت

یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

5- قیامت، صحنه‌ای پر بیم و اندوه و هول‌انگیز

یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

از تأکید خداوند بر نفی خوف و اندوه برای تقواپیشگان در قیامت، مطلب بالا قابل برداشت است.

6- عبودیت و تقوای الهی، موجب امنیت روحی و آرامش روانی انسان در قیامت

اَلْمُتَّقِینَ . یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

7- سیطرۀ وحشت و هراس بر غیر متقین در قیامت

یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

از این‌که خوف و حزن تنها از تقواپیشگان نفی شده است، به‌دست می‌آید که غیر آنان گرفتار بیم و اندوه خواهند بود.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرامش؛ امنیت؛ انسان؛ بشارت؛ ترس؛ تقوا؛ حزن؛ سخن؛ عبادت؛ قیامت

[سوره الزخرف (43): آیه 69]

اَلَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ (69)

69

همانان که به آیات ما ایمان آوردند و تسلیم [حقّ] بودند.

1- ایمان به آیات الهی و تسلیم محض بودن در برابر خداوند، دو ویژگی بارز بندگان خاص خداوند است.

یٰا عِبٰادِ ... الَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

2- ایمان به آیات الهی و تسلیم بودن در برابر خداوند، حقیقت عبودیت و بندگی است.

یٰا عِبٰادِ ... الَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

3- تقواپیشگان، به آیات الهی ایمان آورده و در برابر ارادۀ الهی تسلیم‌اند.

إِلاَّ الْمُتَّقِینَ . یٰا عِبٰادِ ... الَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

4- ایمان و تسلیم همیشگی در برابر ارادۀ الهی، موجب امنیت و آرامش روحی انسان در قیامت

یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ ... وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

5- ارزش ایمان، به همراهی آن با عمل است.

اَلَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

1- تقوا، ایمان و تسلیم، سه عنصر مرتبط باهم و ارزشمند

إِلاَّ الْمُتَّقِینَ ... الَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرامش؛ آیات خدا؛ امنیت؛ ایمان؛ تسلیم؛ تقوا؛ عبادت؛ عمل

[سوره الزخرف (43): آیه 70]

اُدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ تُحْبَرُونَ (70)

70

شما و همسرانتان در حالی‌که شادمان گردانده می‌شوید به بهشت درآیید.

1- راه‌یابی به بهشت، فرجام نیک ایمان به آیات الهی و تسلیم بودن در برابر حق

اَلَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ . اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ

2- همسری متکی بر ایمان و تقوا، پایدار تا قیامت و ورود به بهشت

إِلاَّ الْمُتَّقِینَ ... ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ

با توجه به این‌که در آیه 67 بیان شده بود که تمامی دوستان با

یکدیگر دشمن خواهند شد، جز تقواپیشگان، قید «متقی» برای همسران استفاده می‌شود؛ زیرا رابطه زن و شوهری یکی از مصادیق دوستی‌ها است که در صورتی که طرفین متقی باشند، دوستی آنان تا قیامت پایدار خواهد ماند.

3- دعوت خداوند از تقواپیشگان، برای ورود آنان همراه با همسرانشان به بهشت

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ

4- همراهی اهل تقوا در بهشت با همسران دنیوی خویش، پاداش الهی برای آنان

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ

5- وجود رابطه و دلبستگی میان همسران متقی، در جهان آخرت و در بهشت

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ

1- انسان با تقوا، انسانی وفادار به همسر و دلبسته به او

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ

خداوند، به عنوان نوید به اهل تقوا فرموده است:

همراه همسران وارد بهشت شوید، از این بشارت روشن می‌شود که مؤمنان دلبسته به همسر بوده و در انتظار این نوید بوده‌اند.

7- ورود به بهشت، تنها در پرتو تقوا و بندگی خداوند میسر است.

إِلاَّ الْمُتَّقِینَ . یٰا عِبٰادِ ... ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ

8- پرهیزگاران با چهره‌ای سرشار از شادی و سرور، وارد بهشت می‌شوند.

إِلاَّ الْمُتَّقِینَ ... ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ تُحْبَرُونَ

«حبر»(مصدر مجهول «تُحْبَرُونَ» ) به معنای شادمان گردانده شدن است، شادمانی و سروری که اثر آن در چهره نمایان گردد.

9- راه‌یابی تقواپیشگان به بهشت، همراه با همسران دنیایی خود، مایۀ شادمانی عمیق آنان

إِلاَّ الْمُتَّقِینَ ... ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ تُحْبَرُونَ

محتمل است شادمانی بهشتیان به واسطۀ آن باشد که در بهشت نیز با همسرشان همدم خواهند بود.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ ازدواج؛ ایمان؛ بهشت؛ پاداش؛ تقوا؛ حق؛ سرور؛ عبادت

[سوره الزخرف (43): آیه 71]

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوٰابٍ وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ اَلْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ اَلْأَعْیُنُ وَ أَنْتُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (71)

71

ظرف‌هایی زرّین[پر از خوردنی] و تنگ‌هایی [از طلا پر از نوشیدنی] بر آنان می‌گردانند، و در آن جا هر چه دلشان بخواهد و چشم‌هایشان از آن لذّت ببرد[برایشان]خواهد بود، و شما در آن جاودانه خواهید بود.

1- پذیرایی خادمان بهشتی از پرهیزگاران، با نوشیدنی‌هایی در جام‌های زرین

إِلاَّ الْمُتَّقِینَ ... یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوٰابٍ

«صحاف» (جمع «صحفه») به معنای گستردن و در این‌جا به معنای ظرف‌های بزرگ و وسیع است. «أَکْوٰابٍ» نیز به معنای ظرف‌های آب است که دسته ندارند (منظور همان «جام»یا «قدح»است). گفتنی است که در آیۀ شریفه حذفی صورت گرفته است؛ بدین صورت:«یطاف علیهم بصحاف من ذهب و أکواب من ذهب ...».

2- ظرف‌ها و جام‌های بهشتیان، از جنس طلا است.

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوٰابٍ

3- در بهشت، خوردن و آشامیدن از ظرف‌های طلا ممنوعیتی ندارد.

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوٰابٍ

4- دسترسی بهشتیان به طعام و نوشیدنی بدون هیچ‌گونه رنج و تلاش

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوٰابٍ

از مجهول آمدن «یُطٰافُ» استفاده می‌شود که ظرف‌های غذا و جام‌های نوشیدنی، بدون تلاش بهشتیان در اختیار آنان قرار می‌گیرد.

5- انسان، در بهشت به خوردن و آشامیدن نیاز دارد و از آن لذت می‌برد.

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوٰابٍ

1- مأموران الهی، خدمت‌گذاران اهل‌تقوا و همسران آنان در بهشت

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ ... یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوٰابٍ

مجهول آمدن «یُطٰافُ» بیانگر آن است که پذیرایی از بهشتیان توسط خدمت‌گذارانی صورت می‌گیرد که از جانب خدا برای آن گمارده شده‌اند.

7- تمامی زیبایی‌ها و لذت‌های مورد تمایل اهل‌تقوا، آماده برای آنان در بهشت

وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ

8 - تنها بهشت، محل تأمین تمامی خواسته‌ها و لذت‌های انسان

وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ

تقدیم «فِیهٰا» اشعار به این نکته دارد که تمایلات وجودی انسان، به‌طور کامل تنها در بهشت تأمین می‌شود.

9- خواهش‌ها و کشش‌های درونی انسان، همراه با او حتی در بهشت و جهان آخرت

وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ

از این‌که انسان حتی در بهشت دارای شهوات و خواهش‌ها است، مطلب بالا استفاده می‌شود.

10- منظره‌های زیبا و دلنشین بهشت، مسحورکنندۀ چشم نظاره‌گران

وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ

11- لذت‌های چشم، از برجسته‌ترین لذت‌های انسان است.*

وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ

برداشت یاد شده بنابراین احتمال است که «تَلَذُّ الْأَعْیُنُ» از باب ذکر خاص پس از عام بوده و برای بیان اهمیت لذت‌های چشم آورده شده باشد.

12- مؤمنان متقی، در بهشت جاویدان‌اند.

وَ أَنْتُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

13- خوردن، آشامیدن، تجمل، زیبایی، داشتن همدم و همراهانی موافق، از مهم‌ترین جاذبه و دلبستگی‌های انسان و وسیلۀ آزمون او

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ ... وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ

برداشت یاد شده با توجه به دو نکته است: الف) موارد بالا در این آیات بیان شده و تخصیص به ذکر یافته است. ب) خداوند به اهل‌تقوا نوید داده است که اگر در این زمینه‌ها کنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهی نگذرند، در بهشت به همۀ آنها دست خواهند یافت.

14- نعمت‌های بهشتی، تمام‌ناشدنی و پایان‌ناپذیر

وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ وَ أَنْتُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

از جاودانگی تقواپیشگان در بهشت (أنتم فیها خالدون) و فراهم بودن تمامی خواسته‌ها و لذت‌های آنان (و فیها ما تشتهیه الأنفس)، استفاده می‌شود که نعمت‌های پایان‌ناپذیر است.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آشامیدنیها؛ امتحان؛ انسان؛ بهشت؛ تقوا؛ جام؛ چشم؛ خلافت الهی؛ خوردن؛ رفاه؛ زیبایی؛ طلا؛ ظرف؛لذت؛ نعمت

[سوره الزخرف (43): آیه 72]

وَ تِلْکَ اَلْجَنَّةُ اَلَّتِی أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (72)

72

و این است آن بهشتی که در برابر آنچه انجام می‌دادید به شما عطا شده است.

1- بهشت با نعمت‌های‌فراوان وپایان‌ناپذیر آن، پاداش عملکرد پرهیزگاران

وَ تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

2- پایداری و مداومت در اعمال نیک، مایۀ راه‌یابی به بهشت

وَ تِلْکَ الْجَنَّةُ .. بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

با توجه به واژۀ «کُنْتُمْ» - که دلالت بر استمرار دارد - استفاده می‌شود برای دستیابی به نعمت بهشتی، باید در انجام اعمال نیک مداومت داشت.

3- نعمت‌های بهشتی، تفضل الهی و افزون بر استحقاق آدمی است.*

وَ تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی أُورِثْتُمُوهٰا

«ارث» در لغت به مالی که بدون عوض و زحمت به دست آید گفته می‌شود، تعبیر «أُورِثْتُمُوهٰا» در مورد بهشت در کنار عبارت «بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» که نقش عمل را در رسیدن به بهشت بیان می‌کند. نشانگر آن است که عمل - تنها - زمینه‌ای برای دستیابی به بهشت است و نعمت‌های بی‌کران الهی در آن، تفضل خداوند است.

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ انسان؛ بهشت؛ پاداش؛ تقوا؛ خلافت الهی؛ عمل؛ عمل صالح؛ فضل خدا؛ میراث؛ نعمت

[سوره الزخرف (43): آیه 73]

لَکُمْ فِیهٰا فٰاکِهَةٌ کَثِیرَةٌ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ (73)

73

برای شما در اینجا میوه‌های فراوان خواهد بود که از آنها می‌خورید.

1- بهره‌وری متقین در بهشت، از میوه‌های فراوان آماده شده برای ایشان

لَکُمْ فِیهٰا فٰاکِهَةٌ

2- میوه‌های بهشت، چندان فراوان‌اند که تقواپیشگان تنها از بخشی از آن بهره می‌برند.

لَکُمْ فِیهٰا فٰاکِهَةٌ کَثِیرَةٌ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ

از «مِنْهٰا» - که برای تبعیض است - استفاده می‌شود که مؤمنان تنها از گوشه‌ای از نعمت‌های بهشت استفاده می‌کنند.

3- معاد انسان، جسمانی است.

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ ... مِنْهٰا تَأْکُلُونَ

مجموعۀ آیات گذشته، ظهور در جسمانی بودن معاد دارد.

4- سخن گفتن مستقیم و بی‌واسطه خداوند

با بهشتیان در آخرت، نشانۀ تکریم آنان از سوی خداوند

یٰا عِبٰادِ ... ادْخُلُوا الْجَنَّةَ ... لَکُمْ فِیهٰا فٰاکِهَةٌ

کلیدواژه‌ها:

بهشت؛ تقوا؛ خوردن؛ سخن؛ معاد؛ میوه

[سوره الزخرف (43): آیه 74]

إِنَّ اَلْمُجْرِمِینَ فِی عَذٰابِ جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ (74)

74

به یقین، مجرمان در عذاب جهنّم ماندگارند.

1- مجرمان، در عذاب جهنم ماندگاراند.

إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذٰابِ جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ

2- جرم و گناه‌پیشگی، عامل ورود به جهنم و ماندگاری در عذاب

إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذٰابِ جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ

3- کفر و شرک، جرمی نابخشودنی

إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذٰابِ جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ

ارتباط این آیه با آیات پیشین - که در مورد کافران و مشرکان بود - بیانگر آن است که مشرکان، مجرمانی‌اند که قابل بخشش نیستند و در جهنم برای همیشه ماندگاراند.

کلیدواژه‌ها:

جهنم؛ خلافت الهی؛ شرک؛ عذاب؛ کفر؛ گناه

[سوره الزخرف (43): آیه 75]

لاٰ یُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ (75)

75

[عذاب] از آنان تخفیف نمی‌یابد و آنان در آن جا ناامید خواهند بود.

1- عذاب دوزخ، عذابی همیشگی و تخفیف‌ناپذیر، برای مجرمان

لاٰ یُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ

«تفتیر»(مصدر مجهول «یُفَتَّرُ» ) به معنای تخفیف و تقلیل یافتن است.

2- اندوه سنگین و یأس‌آلود مجرمان در جهنم

لاٰ یُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ

«إبلاس»(مصدر «مُبْلِسُونَ» ) به معنای اندوه ناشی از یأس است. (مفردات راغب)

3- کفر و گناه‌پیشگی، موجب عذاب پیوسته و اندوه پایان‌ناپذیر در قیامت

إِنَّ الْمُجْرِمِینَ ... وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ امید؛ جهنم؛ حزن؛ خلافت الهی؛ عذاب؛ کفر؛ گناه

[سوره الزخرف (43): آیه 76]

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا هُمُ اَلظّٰالِمِینَ (76)

76

و ما به آنان ستم نکردیم، بلکه آنان خود ستمکار بودند.

1- جاودانگی مجرمان در دوزخ، نتیجۀ ظلم آنان به خودشان

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ

2- خداوند، منزّه از ظلم به انسان‌ها

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ

3- انسان، خود باعث دوزخی شدن خویش است؛ نه خداوند.

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا هُمُ الظّٰالِمِینَ

4- گناه‌پیشگی و ظلم مستمر، باعث دوزخی شدن انسان

إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذٰابِ جَهَنَّمَ ... وَ لٰکِنْ کٰانُوا هُمُ الظّٰالِمِینَ

5- انسان، خود تعیین‌کنندۀ سرنوشت اخروی خویش است.

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا هُمُ الظّٰالِمِینَ

1- گام نهادن آدمی در وادی کفر، شرک و گناه، در حقیقت ظلم آدمی به خویشتن است.

إِنَّ الْمُجْرِمِینَ ... وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا هُمُ الظّٰالِمِینَ

به‌کار رفتن واژۀ «ظالم»به جای «مجرم»، حاکی از آن است که جرم و گناه بیان شده در آیات پیشین، همان ظلم و ستم آدمی به خویش است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ تنزیه؛ جهنم؛ خلافت الهی؛ شرک؛ ظلم؛ قضا و قدر؛ کفر؛ گناه؛ نفس

[سوره الزخرف (43): آیه 77]

وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ قٰالَ إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ (77)

77

و ندا می‌کنند: ای مالک، [بگو:] پروردگارت جان ما را بستاند. می‌گوید: قطعاً شما ماندگارید.

1- التجای دوزخیان به نگهبانان دوزخ، برای وساطت میان ایشان و پروردگار

وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ

2- جایگاه دوزخیان، دور از محل استقرار نگهبانان دوزخ

وَ نٰادَوْا

تعبیر «نٰادَوْا» به جای «قالوا»می‌تواند اشاره به این نکته باشد که دوزخیان با فاصلۀ بسیار تقاضای وساطت مالک دوزخ را دارند.

3- دوزخیان، عاجزانه در تمنای مرگ و نابودی، برای رهایی یافتن از عذاب

کٰانُوا هُمُ الظّٰالِمِینَ . وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ

4- شدت عذاب، وادارندۀ مجرمان به استقبال از مرگ در جهنم.

وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ

5- جهنم، دارای نگهبان و سرپرستی معین و مشخص

وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ

خطاب «یٰا مٰالِکُ» از سوی جهنمیان، بیانگر این است که جهنم دارای نگهبان مشخصی است.

6- دوزخیان، محروم از گفت‌وگوی مستقیم با خداوند *

وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا

از این‌که جهنمیان برای رفع عذاب از خود، نگهبانان جهنم را واسطه قرار می‌دهند، مطلب بالا قابل برداشت است.

7- دوزخیان، آگاه به مقام ویژۀ موکّل دوزخ در پیشگاه خداوند

وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ

از درخواست وساطت جهنمیان از فرشتۀ موکّل دوزخ و نیز به‌کار بردن عبارت «رَبُّکَ» ، مطلب بالا استفاده می‌شود.

8- گسترۀ قدرت الهی در جهان واپسین، مورد باور تمامی انسان‌ها حتی دوزخیان

وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ

از این‌که جهنمیان نجات خود را به دست خداوند می‌بینند و فرشتگان را به شفاعت می‌طلبند، استفاده می‌شود که حتی دوزخیان نیز در قیامت به قدرت الهی باور دارند.

9- تمنای دوزخیان برای رهایی از عذاب، تمنایی بی‌جا و غیر قابل پذیرش

وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ ... قٰالَ إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ

10- مرگ و فنا، در دوزخ راه ندارد.

لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ ... إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ

11- ماندگاری در جهنم، نتیجۀ ظلم و ستم‌پیشگی است.

کٰانُوا هُمُ الظّٰالِمِینَ ... إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ

با توجه به واژۀ «مٰاکِثُونَ» و ارتباط این آیه با آیات قبل، استفاده می‌شود که خلود، نتیجۀ ظلم مجرمان است.

12- «رب»از اسما و صفات خداوند

لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ

13- «قال السیّد (رض): أقول: و فی الحدیث، إنّ أهل النار إذا دخلوها و رأوا أنکالها ... فیومّلون ... لیخفّ عنهم بعض العذاب ... فإذا یئسوا من خزنة جهنّم رجعوا إلیٰ مالک مقدّم الخُزّان و أمّلوا أن یخلّصهم من ذٰلک الهوان کما قال جلّ جلاله «وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ» ... فیحبس عنهم الجواب أربعین سنة... ثمّ یجیبهم کما قال اللّه فی کتابه المکنون. «قٰالَ إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ» ... ؛ ⁽¹⁾

سیدبن طاووس گوید: در حدیث است که دوزخیان زمانی که داخل آتش شده و عذاب‌های آن‌جا را می‌بینند ... آرزو می‌کنند ... تا مقداری از عذاب از آنان برداشته شود و وقتی از مأموران جهنم مأیوس می‌شوند، سراغ مالک دوزخ که [رتبۀ] او بر همۀ مأموران مقدم است، رفته و آرزو می‌کنند که او آنها را از این ذلت رهایی دهد؛ همان طور که خداوند جل جلاله می‌فرماید: «وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ ...». جواب آنان چهل سال داده نمی‌شود؛... سپس همان‌گونه که خدا در کتاب محفوظ خود فرموده چنین جواب می‌دهد: «قٰالَ إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ» ... .

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ ایمان؛ جهنم؛ خلافت الهی؛ رب/اسما و صفات؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ ظلم؛ عذاب؛ قدرت؛ گناه؛ مرگ؛ نصرت؛ نگهبانی

[سوره الزخرف (43): آیه 78]

لَقَدْ جِئْنٰاکُمْ بِالْحَقِّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ (78)

78

همانا ما حق را برای شما آوردیم، لیکن بیشترتان از حق کراهت داشتید.

1- ابتلای مجرمان به عذاب دوزخ، پس از ابلاغ حق و اتمام‌حجت الهی بر ایشان در دنیا است.

إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ . لَقَدْ جِئْنٰاکُمْ بِالْحَقِّ

2- حق‌گریزی و تنفر از پیام حق، ویژگی بارز بیشتر مجرمان ستم‌پیشه

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ

3- اعراض و روی‌گردانی از پیام حق، موجب جاودانگی در آتش جهنم

إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ ... أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ

4- حق‌پذیری، تنها رمز سعادت و رهایی انسان از فرجام شوم اخروی

لَقَدْ جِئْنٰاکُمْ بِالْحَقِّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ

تکرار لفظ «حق»و اکتفا نکردن به ضمیر، می‌تواند اشاره به این نکته داشته باشد که تنها حق‌پذیری، می‌تواند تعیین کنندۀ سر

نوشت انسان باشد.

5- حق‌گریزی، ظلم آدمی به خویشتن است.

وَ لٰکِنْ کٰانُوا هُمُ الظّٰالِمِینَ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ

از ارتباط آیات می‌توان استفاده کرد که ظلم و ستم مجرمان، چیزی جز حق‌گریزی آنان نیست.

6- پذیرش پیام حق رسولان الهی، مایۀ سعادت انسان و رهایی از عذاب دوزخ است؛ نه التجا به فرشتگان در قیامت.

وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ قٰالَ إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ . لَقَدْ جِئْنٰاکُمْ بِالْحَقِّ

این آیۀ شریفه در حقیقت مکمل آیۀ قبل و بیانگر فلسفۀ عدم پذیرش التجای مجرمان به فرشتگان خازن دوزخ است.

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ ایمان؛ جهنم؛ حق؛ خلافت الهی؛ رستگاری؛ ظلم؛ عذاب؛ گناه؛ ملائکه؛ نفس

[سوره الزخرف (43): آیه 79]

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ (79)

79

آیا امری را استوار ساخته اند؟ [اگر چنین است]ما نیز امری را استوار می‌سازیم[و نیرنگشان را بی‌اثر می‌کنیم].

1- توطئه‌های پی‌درپی و جدی مشرکان، نسبت به پیامبر(ص) و تصمیم قطعی آنان برای انکار حق

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً

«إبرام»(مصدر «أَبْرَمُوا» ) در اصل به معنای تابیدن و محکم کردن است و در این‌جا مراد از آن - به قرینۀ شأن نزول و آیۀ بعد - تصمیم جدی مشرکان بر توطئه‌چینی علیه پیامبر(ص) می‌باشد.

2- اصرار و لجاجت مشرکان در مخالفت با دعوت پیامبر(ص)، نمودی از حق‌گریزی آنان

أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ . أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً

3- حمایت‌های جدی و مکرر خداوند از پیامبر(ص) و اسلام، در برابر سرسختی و حق‌ستیزی دشمنان

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ

4- تقویت روحیۀ پیامبر(ص) از سوی خداوند، در برابر اقدامات توطئه‌آمیز مشرکان

فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ

5- منکران دین و رسالت‌پیامبران، رودررو با ارادۀ خداوند و ناتوان از مقابله با آن

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ

1- تهدید مشرکان مکه از سوی خداوند، در برابر توطئه‌چینی‌های آنان علیه پیامبر(ص)

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ

کلیدواژه‌ها:

اراده؛ اسلام؛ انبیاء؛ تکذیب؛ تهدید؛ حق؛ دشمنی؛ دلداری؛ دین؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ عجز؛ لجاجت؛ محمّد(ص)

[سوره الزخرف (43): آیه 80]

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ (80)

80

آیا می‌پندارند که ما راز آنان و نجوایشان را نمی‌شنویم؟ چرا، [می‌شنویم]و فرستادگان ما نزدشان حاضرند و [اسرار و نجوایشان را]ثبت می‌کنند.

1- تصور ناقص انسان از خداوند و گسترۀ علم او، زمینه‌ساز فروغلتیدن وی در دام حق‌ستیزی و مبارزه با پیامبران

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً ... أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ

2- باورهای شرک پیشگان و حق‌ستیزان، مبتنی بر حدس و گمان و فاقد دلایل مستند

أَمْ یَحْسَبُونَ

3- هشدار خداوند به مشرکان، در مورد توطئه‌های پنهانی آنان

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ

4- خداوند، آگاه به هر سرّ و شنوندۀ هر نجوا

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ

5- توطئه‌های مخفیانه مشرکان مکه، علیه پیامبراکرم(ص)

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ

1- رفتار پنهان و آشکار دین‌ستیزان، تحت نظارت مستقیم خداوند و نیز در نظرگاه کاتبان و مأموران الهی

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ

7- مأموران الهی برای ثبت اعمال، همیشه در کنار انسان و ناظر بر اعمال او

بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ

8- ثبت اعمال خلق، به وسیلۀ مأموران الهی

بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ

با الغای خصوصیت از مورد آیۀ شریفه، برداشت بالا به‌دست می‌آید.

9- تهدید حق‌ستیزان از سوی خداوند، به محاکمه نهایی و مشاهدۀ جزای خویش در فرجام

بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ

فعل «یَکْتُبُونَ» از یک سو می‌رساند که خداوند، همیشه حق‌ستیزان را به مجرد وقوع جرم جزا نمی‌دهد و از سوی دیگر افاده می‌کند که تأخیر جزای آنان سبب غفلت نمی‌شود؛ زیرا فرشتگان آن را ثبت می‌کنند و در محاکمه نهایی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

10- نظارت خداوند بر اعمال بندگان، دارای نظامی مستحکم و خدشه‌ناپذیر

فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ . أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ

از ارتباط دو آیه، مطلب بالا استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تهدید؛ حق؛ دین؛ سرّ؛ شرک؛ ظن؛ عذاب؛ علم؛ عمل؛ غیب؛ گوش؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ نجوا؛ نوشتن

[سوره الزخرف (43): آیه 81]

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ اَلْعٰابِدِینَ (81)

81

بگو: اگر برای خدای رحمان فرزندی بود، من اوّلین پرستندگان [آن] بودم.

1- پیامبر(ص)، رسانندۀ پیام خدا و بیان‌کنندۀ استدلال‌های او، برای انسان‌ها

قُلْ

2- مشرکان عصر بعثت، معتقد به وجود فرزند، برای خدای رحمان

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعٰابِدِینَ

3- باور مشرکان عصر بعثت به رحمانیت خدای هستی و شناخت آنان نسبت به خداوند با نام «رحمن»

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ

4- اعتقاد به وجود فرزند برای خدا، اعتقادی باطل و بی‌دلیل

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعٰابِدِینَ

از آیۀ شریفه چنین استفاده می‌شود که اگر خدای رحمان فرزندی می‌داشت، پیامبراکرم(ص) نخستین کسی بود که به او

احترام می‌گذاشت؛ ولی چون پیامبر(ص) تنها از خدای یگانۀ بدون فرزند سخن می‌گوید، نتیجه می‌گیریم که خداوند فرزندی ندارد و این استدلالی علیه اعتقاد باطل مشرکان است.

5- گزاره‌های ادیان آسمانی، گزاره از واقعیت‌ها است، نه امور اعتباری و پنداری.

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعٰابِدِینَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که اگر در واقعیت هستی برای خداوند فرزند وجود داشت، دین هرگز آن را نفی نمی‌کرد. پس اگر آن را نفی می‌کند، به دلیل این است که در واقعیت هستی، چنان چیزی وجود ندارد.

6- پیامبر(ص)، در عقیدۀ توحیدی خویش تنها متکی به دلیل و برهان قاطع بود.

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعٰابِدِینَ

پیام آیۀ شریفه به مشرکان این است که اگر پیامبر(ص)، سخن از توحید به میان می‌آورد، هیچ دلیلی جز واقع‌گرایی ندارد؛ زیرا آن حضرت در عمل نشان داده است که در میدان عبادت و پرستش، سخت‌کوش و بی‌نظیر است و شخصی مانند ایشان نمی‌تواند از عبادت حق روی برتابد. بنابراین اگر شرک را نمی‌پذیرد، تنها دلیلش این است که واقعیتی برای آن نمی‌بیند.

7- «رحمن»از اسما و صفات خداوند

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ

کلیدواژه‌ها:

باطل؛ برهان؛ تعلیم؛ توحید؛ رحمت؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ شرک؛ فرزند خدا؛ محمّد(ص)

[سوره الزخرف (43): آیه 82]

سُبْحٰانَ رَبِّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ رَبِّ اَلْعَرْشِ عَمّٰا یَصِفُونَ (82)

82

منزّه است خداوندگار آسمان‌ها و زمین که صاحب عرش است، از آنچه او را به آن وصف می‌کنند.

1- پروردگار آسمان‌ها و زمین، منزه از داشتن فرزند و توصیف‌های شرک‌آلود

سُبْحٰانَ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ ... عَمّٰا یَصِفُونَ

2- عظمت و هماهنگی تدبیر آسمان‌ها و زمین و عرش، نشان‌دهندۀ حاکمیت خدای یگانه بر هستی است.

سُبْحٰانَ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

3- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ

4- آسمان‌ها، زمین و عرش، تحت ربوبیت

عالی و بی‌نقص خداوند

سُبْحٰانَ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ

5- عرش، حقیقتی فراتر از آسمان‌ها و زمین

سُبْحٰانَ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ

تکرار «رَبِّ» و ذکر جداگانه «عرش» (رَبِّ الْعَرْشِ) می‌تواند بیانگر عظمت یاد شده باشد.

6- فرزندداری و دل‌مشغولی به فرزند، ناسازگار با مقام ربوبیت عام الهی *

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ ... سُبْحٰانَ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ

یادکرد «رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ ...» در پی نفی فرزند از خدا، ممکن است اشاره به این نکته داشته باشد که فرزند، برای پدر وابستگی‌آور است و خداوندی که دارای ربوبیت عام می‌باشد، نفس ربوبیت عامش گواه بی‌فرزندی او است.

7- بینش‌های شرک‌آلود، ناتوان از توصیف بایستۀ خدا

سُبْحٰانَ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ ... عَمّٰا یَصِفُونَ

7- پروردگار گسترۀ هستی، فراتر از دسترسی اندیشۀ بشر و منزّه از توصیف‌های خلق

سُبْحٰانَ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمّٰا یَصِفُونَ

برداشت یاد شده بنابراین نکته است که «سُبْحٰانَ ...

عَمّٰا یَصِفُونَ» نظر به همۀ خلق داشته باشد و از آن جهت که عام است، شامل مشرکان نیز بشود.

8- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ انسان؛ برهان نظم؛ تنزیه؛ توحید؛ جهان؛ رب/اسما و صفات؛ زمین؛ شرک؛ عجز؛ عرش؛ فرزند خدا

[سوره الزخرف (43): آیه 83]

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ اَلَّذِی یُوعَدُونَ (83)

83

حال [که به راه نمی‌آیند] آنان را رها کن تا در یاوه‌گویی فرو روند و به بازی سرگرم باشند تا آن روز [موعود]خود را که به آن تهدید می‌شوند دیدار کنند.

1- رهنمود خداوند به پیامبر(ص) مبنی بر وانهادن مشرکان حق‌ناپذیر در باتلاق یاوه‌گویی‌ها و فلسفه‌های پوچ و بازیگرانۀ خویش

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا

2- جواز وانهادن گمراهان به خود، پس از اتمام‌حجت بر آنان و حق‌ناپذیری ایشان

فَذَرْهُمْ

«فاء» در «فَذَرْهُمْ» ، می‌رساند که پس از اتمام‌حجت ادامۀ تبلیغ ضروری نیست.

3- راه کفر و شرک، آمیخته با یاوه‌گرایی و سرگرمی‌های پوچ و بدفرجام

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ

4- تلاش‌های گسترده و به ظاهر چشمگیر کافران در طول زندگی، امری عبث و نافرجام

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ

آمدن تعبیر «یَلْعَبُوا» در پی «یَخُوضُوا» ، می‌رساند که ژرف‌کاوی مشرکان در زندگی دنیایی، در حقیقت فرو رفتن در عمق پوچی و بیهودگی است و دستاوردهای آنان - هرچند به ظاهر چشمگیر باشد - در حقیقت جز بازی چیزی نیست.

5- فرورفتگان در زندگی مادی و سرمستان بازی و بیهودگی، ناتوان از توصیف بایستۀ پروردگار

سُبْحٰانَ ... عَمّٰا یَصِفُونَ . فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا

با توجه به ارتباط دو آیه، می‌توان استفاده کرد که اهل بازی و بیهودگی، قادر به توصیف حق نیستند. در این صورت وصف «یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا» می‌تواند مشعر به علیت باشد.

6- انسانِ بیهوده‌گرای حق‌ستیز، فاقد ارج و منزلت در پیشگاه خداوند

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا

تعبیر «فَذَرْهُمْ» دربردارندۀ معنای تحقیر است.

7- قیامت، پایان بازیگری و بیهوده‌گرایی‌های کافران حق‌ستیز

یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ مراد از «یَوْمَهُمُ ...» روز قیامت است.

8- قیامت، صحنۀ حقیقت و واقعیت است؛ نه بازیگری و هوسرانی.

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ

9- قیامت، روز کیفر مشرکان به‌خاطر ستیزه‌گری‌های آنان با پیام حق

حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ

10- قیامت، روز انسان و محصول تلاش و عملکرد او است.

حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی

11- منتهی شدن نظام دنیا به جهان آخرت و قیامت، وعدۀ مکرر خداوند به خلق

یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ

از فعل مضارع «یُوعَدُونَ» - که دلالت بر استمرار می‌کند - مطلب بالا استفاده می‌شود.

12- برخورد بازیگرانه و تمسخرآمیز دین‌ناباوران با مسأله قیامت

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اتمام حجت؛ استهزاء؛ امر الهی؛ تجسم اعمال؛ حق؛ دنیا؛ دین؛ شرک؛ ضلالت؛ عجز؛ عمل؛ قیامت؛کفر؛ کیفر؛ لهو و لعب؛ محمّد(ص)؛ وعده

[سوره الزخرف (43): آیه 84]

وَ هُوَ اَلَّذِی فِی اَلسَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی اَلْأَرْضِ إِلٰهٌ وَ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْعَلِیمُ (84)

84

و او است که در آسمان معبود است و در زمین معبود است، و اوست که حکیم و داناست.

1- الوهیت خداوند، فراگیر و گسترده در آسمان و زمین

وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلٰهٌ

2- ربوبیت یگانۀ خداوند بر هستی، نمایانگر الوهیت مطلق و فراگیر او است.

سُبْحٰانَ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلٰهٌ

تذکر به ربوبیت خداوند در آسمان‌ها و زمین - که در آیات پیشین مطرح گردید - زمینه‌ساز طرح وحدانیت الوهی حق نیز می‌باشد؛ زیرا معبود واقعی کسی است که ربّ، مدیر و مدبر عالم هستی است.

3- توحید و یکتاپرستی، محور اصلی اختلاف پیامبر(ص) با مشرکان

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ ... فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا ... وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلٰهٌ

آیات پیشین به ضمیمۀ تکرار واژۀ «إِلٰهٌ» ، نشانگر آن است که سخن اصلی پیامبر(ص) در برابر مشرکان، تأکید بر توحید و یکتا پرستی بوده است.

4- اعتقاد مشرکان به تقسیم کارهای آسمان و زمین، میان خدا و فرزندی که برای او تصویر کرده‌اند.*

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ ... وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلٰهٌ

برداشت بالا بدان احتمال است که میان این آیه و آیۀ «إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ» (آیۀ 81) بدین‌گونه ارتباط باشد که مشرکان علاوه بر اعتقاد به فرزندداری خدا، بر این باور بوده‌اند که الوهیت آسمان و زمین میان او و فرزندش تقسیم شده، خدا

معبود در آسمان و فرزندش در زمین است. گفتنی است که این آیات ردی بر هر دو دیدگاه است.

5- تنها خداوند، دارای حکمت و دانایی مطلق در آسمان‌ها و زمین

وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ

قالب جملۀ «هُوَ الْحَکِیمُ ...» قالب قصر است یعنی اوست که حکیم و داناست.

6- الوهیت یگانه و بی‌شریک خداوند، بر هستی، همراه با کاردانی و آگاهی ژرف

وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلٰهٌ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ

7- توجه به حکمت و علم مطلق و گسترده خدا، مستلزم بی‌نیاز شمردن او از شریک و مشاور

وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلٰهٌ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ

تذکر به حکمت و علم گستردۀ خدا، در پایان جمله‌ای که نفی‌کنندۀ شرک و اثبات‌کنندۀ توحید است، می‌تواند بیانگر مطلب بالا باشد.

8- «اله»،«حکیم»و«علیم»از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اختلاف؛ اله/اسما و صفات؛ توحید؛ حکمت؛ حکیم/اسما و صفات؛ ذکر؛ زمین؛ شرک؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ فرزند خدا؛ محمّد(ص)

[سوره الزخرف (43): آیه 85]

وَ تَبٰارَکَ اَلَّذِی لَهُ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ عِنْدَهُ عِلْمُ اَلسّٰاعَةِ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (85)

85

و بلندمرتبه و والا است آن کسی که حاکمیّت آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است از آن اوست، و علم قیامت تنها نزد اوست و فقط به سوی او بازگردانده می‌شوید.

1- یگانه فرمانروای آسمان‌ها و زمین و مجموعۀ هستی، شایان ستایش و تمجید است.

وَ تَبٰارَکَ الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

فعل «تَبٰارَکَ» معادل«تقدس» و «تنزه»است (قاموس) و در مقام ستایش خداوند به‌کار می‌رود.

2- خدا، ذاتی جاودان و حاکمیت یگانه او

بر نظام هستی، پاینده و زوال‌ناپذیر

وَ تَبٰارَکَ الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا

«تَبٰارَکَ» می‌تواند مشتق از «برک»به معنای «ثبت»و اخبار از پایندگی و جاودانگی باشد.

3- حکمت و علم گستردۀ خداوند، پشتوانۀ فرمانروایی زوال‌ناپذیر او بر نظام هستی

وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ . وَ تَبٰارَکَ الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا

4- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد

لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ

5- آگاهی به زمان برپایی قیامت مختص خداوند است.

لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ

از تقدم خبر بر مبتدا، حصر استفاده می‌شود.

6- «السّٰاعَةِ» ، نامی از نام‌های قیامت

وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

7- بازگشت حتمی و قهری آدمیان، به سوی فرمانروای هستی (خداوند)

وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

مجهول آمدن «تُرْجَعُونَ» ، قهری بودن معاد را می‌رساند. یعنی شما را به سوی او باز می‌گرادنند چه بخواهید چه نخواهید.

8- مسألۀ معاد، مهم‌ترین عقیده پس از توحید و یگانه‌پرستی

لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

طرح مسأله قیامت و معاد، پس از تبیین فرمانروایی یگانۀ خداوند، بیانگر مطلب بالا است.

9- تحولات آیندۀ نظام هستی، از قبل برنامه‌ریزی شده و مورد آگاهی خداوند

لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ ... وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ

خداوند، پس از بیان فرمانروایی مطلق خویش، مسألۀ علم به قیامت را مطرح کرده است. از این مطلب استفاده می‌شود که برپایی قیامت، جزئی از برنامه‌های الهی در قلمرو فرمانروایی خویش است که پیشاپیش آن را در نظر گرفته و بدان آگاه است.

10- توجه به الوهیت و فرمانروایی جاویدان خداوند و نیز تداوم زندگی انسان در آخرت، زمینه‌ساز گرایش انسان به حق

وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ ... وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

با توجه به این‌که آیات پیشین در رد منکران توحید بود، استفاده می‌شود که طرح فرمانروایی خدا بر هستی در دنیا و آخرت، هشداری به حق‌ستیزان است تا به خود آیند و به حق بگروند.

11- حقیقت قیامت، بازگشت انسان‌ها به‌سوی خداوند است.

وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

12- «تَبٰارَکَ» از اسما و صفات خداوند

تَبٰارَکَ الَّذِی ...

در قاموس المحیط آمده: «تَبٰارَکَ» : ... صفة خاصة بالله تعالی (واژه «تَبٰارَکَ» صفت ویژه خدای متعالی است).

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ الساعة؛ انسان؛ تقویم؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ حق؛ حکمت؛ خلافت الهی؛ دین؛ ذکر؛زمین؛ زندگی؛ علم؛ قیامت؛ مدح؛ معاد

[سوره الزخرف (43): آیه 86]

وَ لاٰ یَمْلِکُ اَلَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ اَلشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ (86)

86

و کسانی که جز خدا می‌خوانند اختیار شفاعت ندارند، مگر کسانی که از روی آگاهی به حق شهادت دهند.

1- هر ملجأ و نقطۀ امیدی، جز خداوند، فاقد کارایی و قدرت شفاعت و امدادرسانی در آخرت

وَ لاٰ یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَةَ

ارتباط این آیه با ذیل آیۀ قبل - که در مورد قیامت بود - قرینه‌ای است بر این که مراد از شفاعت در آیۀ شریفه شفاعت اخروی است.

2- معبودهای دروغین مشرکان، ناتوان از شفاعت و یاری رساندن به آنان در آخرت

وَ لاٰ یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَةَ

«دعا»(مصدر «یَدْعُونَ» ) در این آیه به معنای پرستش است.

3- اهل حق و حقیقت، قادر به شفاعت دیگران در قیامت

وَ لاٰ یَمْلِکُ ... الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

«مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ» وصف برای شافع است؛ نه شفاعت‌شونده.

4- دارندگان حق شفاعت، آگاه به استحقاق و عدم استحقاق آدمیان، برای برخورداری از شفاعت

وَ لاٰ یَمْلِکُ ... الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

عبارت «وَ هُمْ یَعْلَمُونَ» وصف برای شفاعت‌کنندگان راستین است. برداشت یاد شده بر این اساس است که «یَعْلَمُونَ» ناظر به استحقاق شفاعت باشد.

5- شفاعت اخروی، متکی بر علم و آگاهی است؛ نه بیهوده و بدون ملاک.

إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

1- دلبستگی بیهوده به شفاعت غیرخدا، از عوامل گمراهی است.

وَ لاٰ یَمْلِکُ ... الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ

خداوند، برای بازداشتن مشرکان از گمراهی، به آنان یادآور شده است که معبودهای دروغین آنها هرگز قدرت شفاعت ندارند. پس از ایشان قطع امید کنند و به حق روی آورند.

7- ایمان متکی بر علم و آگاهی، دارای ارزش و اهمیت

مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

تعبیر «وَ هُمْ یَعْلَمُونَ» بیانگر متکی بودن شهادت بر علم و آگاهی و مصداق مورد نظر از «الحق»، ایمان به خدا و دیگر حقایق است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ امید؛ ایمان؛ حق؛ شفاعت؛ ضلالت؛ عجز؛ علم؛ قیامت؛ گواهی

[سوره الزخرف (43): آیه 87]

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اَللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ (87)

87

و اگر از آنان بپرسی: چه کسی آنان را آفریده است، قطعاً خواهند گفت: خدا. پس چگونه [از حق]منحرف می‌شوند؟

1- اعتقاد مشرکان مکه، به خالقیت خداوند و توحید در آفرینش

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ

از آیۀ شریفه استفاده می‌شود که شرک مشرکان، در ناحیۀ خالقیت خداوند نبوده است؛ بلکه آنان در ربوبیت، تدبیر، کارگشایی امور و وساطت برای تقرب به خدا، گرفتار شرک بوده‌اند.

2- روی آوردن به غیر خدا، با وجود اعتقاد به خالقیت یگانۀ او، انحرافی آشکار و امری ملامت‌بار

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ

«إفک»(مصدر «یُؤْفَکُونَ» ) به معنای روی‌گرداندن و انحراف از مسیر طبیعی است.

3- توحید، امری فطری و شرک انحراف از فطرت انسانی است.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ

در صورتی‌که آیۀ شریفه را مستقل از قبل بدانیم و ضمیر «هم» به مطلق بشر بازگردد، استفاده می‌شود که توحید در فطرت و سرشت انسان نهفته است.

4- اعتقاد به یگانگی خالق، مستلزم اعتقاد به یگانگی معبود و «رب»

یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ

مشرکان در ربوبیت الهی، قائل به شرک بودند و خداوند برای تبیین بطلان اعتقاد آنان، به ایشان یادآور شده که شما معتقد به یگانگی خالق هستید و پذیرش شرک در ربوبیت، با آن تناقض دارد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ توحید؛ خلقت؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ شرک؛ ضلالت؛ فطرت؛ ملامت

[سوره الزخرف (43): آیه 88]

وَ قِیلِهِ یٰا رَبِّ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ لاٰ یُؤْمِنُونَ (88)

88

و [خدا آگاه است] از این سخن پیامبر که[می‌گوید]: پروردگارا، اینان گروهی هستند که ایمان نمی‌آورند.

1- خداوند، آگاه به شکوۀ پیامبر(ص) از قوم حق‌ناپذیر خویش

وَ قِیلِهِ یٰا رَبِّ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ لاٰ یُؤْمِنُونَ

«قیل»، مصدر برای«قال»و عطف بر «السّٰاعَةِ» است؛ یعنی، «و عنده علم قیله». ضمیر «قبله» به پیامبر(ص) باز می‌گردد.

2- یأس و ناامیدی پیامبر(ص)، از ایمان آوردن مشرکان مکه

وَ قِیلِهِ یٰا رَبِّ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ لاٰ یُؤْمِنُونَ

3- التجای پیامبر(ص) به پروردگار خویش، در مشکلات ابلاغ رسالت

وَ قِیلِهِ یٰا رَبِّ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ لاٰ یُؤْمِنُونَ

4- نظارت الهی بر موضع‌گیری مشرکان علیه پیامبر(ص)، پشتوانۀ مجازات و محاکمه آنان

وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ... وَ قِیلِهِ یٰا رَبِّ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ لاٰ یُؤْمِنُونَ

عطف «قِیلِهِ» بر «السّٰاعَةِ» در دو آیۀ قبل گویای ارتباط این آیه با «إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» در آن آیه است و از مجموع دو آیه، براشت یاد شده استفاده می‌شود.

5- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

وَ قِیلِهِ یٰا رَبِّ

کلیدواژه‌ها:

امید؛ ایمان؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ شرک؛ علم؛ کیفر؛ محمّد(ص)

[سوره الزخرف (43): آیه 89]

فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَ قُلْ سَلاٰمٌ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (89)

89

اکنون [که از هدایتشان نومیدی،] از آنان روی بگردان و بگو: سلام [بر شما]! به‌زودی [نتیجۀ سرکشی خود را]خواهند دانست.

1- رهنمود خدا به پیامبر(ص)، در وانهادن مشرکان حق‌ناپذیر به حال خویش

فَاصْفَحْ عَنْهُمْ

2- پیامبر(ص)، مأمور ترک مناظره و منازعه با مشرکان لجوج مکه و دعوت ایشان به مسالمت اجتماعی با مسلمانان

فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَ قُلْ سَلاٰمٌ

امر در «قُلْ سَلاٰمٌ» به قرینه جمله بعد (فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ) فرمان تحیت و درود فرستادن نیست بلکه - همانگونه که مفسران گفته‌اند - امر به ترک مناظره با مشرکان و دعوت آنان به مسالمت است.

3- سعی در هدایت گمراهان، پس از یأس از حق‌پذیری آنان، لازم نیست.

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ لاٰ یُؤْمِنُونَ . فَاصْفَحْ عَنْهُمْ

4- پیامبراکرم(ص)، در تمامی مراحل رسالت خویش، محتاج به کسب تکلیف از درگاه الهی بود.

وَ قِیلِهِ یٰا رَبِّ ... فَاصْفَحْ عَنْهُمْ

5- حق‌ناپذیران لجوج، شاهد بازتاب کفر و شرک خویش در فرجامی نه چندان دور

فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

1- قیامت، آینده‌ای محتوم و نه چندان دور

فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

7- دلجویی خداوند از پیامبراکرم(ص)، در قبال حق‌ناپذیری مشرکان

فَاصْفَحْ عَنْهُمْ ... فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

8- همزیستی اجتماعی و مسالمت‌انگیز، کمترین انتظار دین از بشر

فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَ قُلْ سَلاٰمٌ

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ امید؛ جدل؛ حق؛ دلداری؛ دین؛ سخن؛ شرک؛ ضلالت؛ علم؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ هدایت

سورۀ دخان آیۀ 1 تا 59

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان

[سوره الدخان (44): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . حم (1)

1

حا، میم.

1- «المرویّ عن أئمّتنا - علیهم‌السّلام - انّها من المتشابهات الّتی استأثر اللّه تعالیٰ بعلمها و لایعلم تأویلها إلّاهو؛ ⁽¹⁾

از امامان ما(ع) روایت شده است: این‌ها (حروف مقطعه که سوره‌ها با آنها آغاز می‌شود) از متشابهاتی است که خداوند علم آنها را به خود اختصاص داده و تأویل آنها را غیر از او کسی نمی‌داند»، برداشت یاد شده بر پایۀ کار برد اول می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ بسمله؛ تکرار در قرآن؛ حروف مقطعه؛ رحمت؛ قرآن

[سوره الدخان (44): آیه 2]

وَ اَلْکِتٰابِ اَلْمُبِینِ (2)

2

قسم به این کتاب روشنگر.

1- قرآن، کتابی روشن و به دور از هرگونه ابهام

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

«إبانة»(مصدر«مبین») به صورت لازم و متعدی به‌کار می‌رود. «مبین» در کاربرد لازم به معنای روشن و در کاربرد متعدی به معنای روشنگر است، برداشت یاد شده بر پایۀ کاربرد اول می‌باشد.

2- قرآن، روشنگر راه هدایت است.

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «مبین» از إبانۀ متعدی مشتق باشد.

3- قرآن،کتابی ارجمند و والا، نزد خداوند

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

«واو»در «وَ الْکِتٰابِ» واو قسم است. سوگند خوردن خداوند به قرآن، نشان از ارجمندی و قداست آن در پیشگاه او دارد.

4- رسایی و بلاغت بیان، از ابعاد عظمت قرآن

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

از این‌که قرآن با وصف «کتاب مبین»مورد سوگند الهی قرار گرفته است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

5- آسانی فهم و معارف قرآن برای انسان

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

وصف «مبین»برای قرآن، نشانگر آن است که درک ظاهر معارف قرآن، چندان دشوار نیست.

6- سخن روشن و به دور از ابهام، دارای اهمیتی ویژه در انجام رسالت تبلیغی و دینی

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

توصیف قرآن - که پیام تبلیغی است - به وصف «مبین»، اشعار به مطلب یاد شده دارد.

7- سوگند خداوند به قرآن

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

8- انجام کتابت و جمع‌آوری قرآن، در عهد پیامبراکرم(ص) *

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ

اطلاق «کتاب»(نوشته) بر قرآن، می‌تواند حاکی از آن باشد که آیات قرآن در زمان رسول‌خدا(ص) و پس از نزول، مکتوب می‌شده است.

کلیدواژه‌ها:

بلاغت قرآن؛ تاریخ قرآن؛ تبلیغ؛ جمع قرآن؛ فصاحت قرآن؛ قرآن؛ کتابت قرآن؛ کتاب/قرآن؛ هدایت

[سوره الدخان (44): آیه 3]

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ (3)

3

که ما آن را در شبی مبارک نازل کردیم. همانا ما اخطارکننده‌ایم.

1- نزول قرآن از سوی خداوند، در شبی مبارک و ارجمند (شب قدر)

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ

2- «شب قدر»، شبی مبارک و دارای خیر پایدار

لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ

مراد از «لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ» ، شب قدر است.

3- نزول قرآن، با بیانی بلیغ و روشنگر

برای همگان، جلوه‌ای از عظمت الهی

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ . إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ

از ارتباط دو آیه و نیز تکرار ضمیرهای متکلم مع الغیر - که اشاره به عظمت الهی دارد - می‌توان به مطلب بالا ره برد.

4- قرآن، کتابی عظیم و ارجمند، در پیشگاه خداوند

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ

این که شبی برکت زا برای نزول قرآن برگزیده شده، خود نشانی از عظمت و ارجمندی قرآن در نزد خداوند است.

5- تفاوت زمان‌ها، از جهت ارزش و برکت

لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ

1- قرآن، حقیقتی نازل شده از مرتبتی والا و رفیع

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ

7- نزول قرآن از جایگاه رفیع، به منظور آسانی دستیابی خلق به معارف قرآن*

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ . إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ

از ارتباط دو آیه، می‌توان استفاده کرد که نزول قرآن از مقام اصلی آن، برای این بوده است که بتواند قالبی رسا و روشن پیدا کند و در دسترس فهم همگان قرار گیرد.

8- قرآن، وسیلۀ ابلاغِ انذارها و هشدارهای الهی به مردم

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ ... إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

9- هشدار و انذار خلق، از اهداف اصلی نزول قرآن

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ ... إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

10- انسان‌ها، از گذشته‌ای دور برخوردار از انذارها و هشدارهای الهی

إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

تعبیر «کُنّٰا» (با ساختار ماضی بعید) و «مُنْذِرِینَ» (با کاربرد وصفی)، می‌تواند بر این نکته دلالت داشته باشد که انسان‌ها از گذشته‌ای دور، مورد انذارهای الهی بوده‌اند.

11- «عن حُمران انّه سأل أبا جعفر(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ «إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ» قال: نعم هی لیلة القدر و هی فی کلّ سنة فی شهر رمضان فی العشر الأواخر فلم‌ینزل القرآن إلّافی لیلةالقدر ... ؛ ⁽¹⁾

از حمران روایت شده است که از امام باقر(ع) در بارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ» سؤال کرد؛ حضرت فرمود: آری آن شب مبارک، همان شب قدر است و آن در هر سال در ماه رمضان، در دهۀ آخر آن است، و قرآن نازل نگشته مگر در شب قدر...».

کلیدواژه‌ها:

انذار؛ انسان؛ برکت؛ بلاغت قرآن؛ خیر و شر؛ شب قدر؛ قرآن؛ لیلة القدر؛ نزول قرآن

[سوره الدخان (44): آیه 4]

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ (4)

4

در آن شب هر امری حکمت‌آمیز فیصله می‌یابد؛

1- شب قدر، شب تقدیر، و مشخص شدن همۀ امور حکیمانه و لازم الاجرا

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

«فرق»(مصدر مجهول «یُفْرَقُ» ) به معنای فیصله یافتن و مشخص شدن است. «حَکِیمٍ» یعنی «ذو الحکمة» (حکمت‌آمیز)، مقصود از امر حکمت‌آمیز، امری است که وقت آن فرا رسیده و باید اجرا شود و تأخیر آن خلاف حکمت است.

2- شب قدر، شب ترسیم تفصیلی امور مجمل و حقایق بسیط

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

برداشت یاد شده بنابراین که نکته است که از واژۀ «یُفْرَقُ» ، معنای تجزیه و تفصیل اراده شده باشد؛ زیرا امور این جهان دارای دو مرحله است: مرحلۀ اجمال و ابهام که از آن تعبیر به «حَکِیمٍ» شده و مرحله تفصیل و بسط که از آن تعبیر به «یُفْرَقُ» شده است.

3- برنامه‌ها و تقدیرهای الهی در شب قدر، متوجه امور مهم و زیربنایی

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

محتمل است مراد از «حَکِیمٍ» ، امور مهم و زیربنایی باشد؛ بویژه با توجه به مادۀ حکمت که به معنای استحکام و استواری آمده است.

4- پایداری و خلل‌ناپذیری امور، پس از تقدیر در شب قدر *

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

مراد از «أَمْرٍ حَکِیمٍ» ، ممکن است امور مستحکمی باشد که در نتیجۀ تفریق و تقدیر، تحقق آن حتمی شده و بی‌چون و چرا صورت خواهد گرفت.

5- تقدیر امور هستی در شب قدر، نمودی از برکات سرشار الهی در این شب

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ ... فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

1- شب قدر، شب سرنوشت

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

با این‌که در معنای آیۀ شریفه، احتمال‌های مختلفی رخ می‌نماید؛ اما پیام مشترک همۀ آنها مطلب یاد شده است. به علاوه که ارتباط این آیه با وصف «مُبٰارَکَةٍ» در آیۀ قبل، مؤید آن است.

7- قرآن، بیانگر و در بر دارندۀ همۀ مسائل مهم *

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ . إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ ... فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

خداوند، از سویی قرآن را کتابی روشن و روشنگر و از سویی دیگر نزول آن را در شبی مبارک - که تقدیر امور هستی در آن صورت می‌پذیرد - معرفی می‌نماید. تقارن دو امر یاد شده، این احتمال را تقویت می‌کند که مقدرات کلی الهی در هستی، در قرآن موجود و بیان شده است.

8- نزول قرآن در شب قدر، خود نمودی از تقدیر امور مهم در آن شب

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ ... فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

تطبیق کلی «فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ» بر «إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ» ، بیانگر مطلب یاد شده است.

9- «عن أبی‌عبداللّه(ع): ... إذا کانت لیلة ثلاث و عشرین «فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ» ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: ...هرگاه شب بیست سوم [ماه رمضان] فرا رسد، هر کار با حکمتی فیصله می‌یابد»... .

کلیدواژه‌ها:

برکت؛ جهان؛ شب قدر؛ قرآن؛ قضا و قدر؛ ماه رمضان؛ نزول قرآن

[سوره الدخان (44): آیه 5]

أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ (5)

5

امری که از نزد ماست. همانا ما فرستندۀ [پیامبران] هستیم؛

1- قرآن حقیقتی مستحکم، خلل‌ناپذیر و نازل شده از سوی خداوند

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ ... أَمْرٍ حَکِیمٍ ... أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا

کلمۀ «أَمْراً» می‌تواند حال برای ضمیر مفعولی «أَنْزَلْنٰاهُ» باشد.

در این صورت از ارتباط آن با «أَمْرٍ حَکِیمٍ» در آیۀ قبل، مطلب بالا استفاده می‌شود.

2- حقایق نازل شده از جانب خداوند، برخوردار از استحکام و نمود کاردانی و حکمت

یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ . أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا

«أَمْراً» می‌تواند به فعل مقدر (مانند «أعنی») منصوب شده باشد و یا حال برای «أمر»و یا ضمیر «أَنْزَلْنٰاهُ» در آیات قبل به‌شمار آید. در هر صورت از ارتباط دو آیه، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

3- تقدیر و تدبیر تمامی زوایا و ابعاد هستی در شب قدر، امری مهم و تنها از سوی خدا امکان‌پذیر است.

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ . أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا

برداشت یاد شده با توجه به سه نکتۀ زیر است: الف) «أَمْراً» حال برای تفریق مستفاد از آیۀ قبل فرض شده است؛ ب) تنوین «أَمْراً» دال بر عظمت و تفخیم است؛ ج) «مِنْ عِنْدِنٰا» در سیاق آیه، نوعی حصر را افاده می‌کند.

4- قرآن حقیقتی الهی و نازل شده از سوی او

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ ... أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ

از انتساب مکرر نزول قرآن به خداوند، مطلب بالا استفاده می‌شود.

5- نزول کتاب و فرستادن رسولان از سوی خداوند برای بشر، دیرینه و دارای سابقۀ طولانی

إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ

دیرینگی نزول کتاب و فرستادن رسولان از عبارت «کُنّٰا ...» استفاده می‌شود. در این صورت پیام آیۀ شریفه، نفی استبعاد نسبت به نزول قرآن است؛ یعنی، این تنها قرآن نیست که از سوی ما فرود آمده است؛ بلکه از دیر زمان نظیر آن را فرو فرستاده‌ایم.

6- شب قدر، شب نزول کتاب‌های آسمانی پیشین بر پیامبران *

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ ... إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ

عبارت «إِنّٰا کُنّٰا ...» می‌تواند به مجموع «إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ» نظر داشته باشد؛ یعنی، ما قرآن را در شب قدر، نازل کردیم و این امر در مورد کتاب‌های آسمانی پیشین نیز تحقق یافته است.

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ انبیاء؛ جهان؛ حکمت؛ شب قدر؛ قرآن؛ قضا و قدر؛ کتاب‌های آسمانی؛ لیلة القدر؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره الدخان (44): آیه 6]

رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّهُ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (6)

6

که رحمتی از جانب پروردگار توست. به یقین اوست که شنوا و داناست.

1- نزول قرآن، جلوه‌ای از رحمت الهی و در جهت رشد، تعالی و تکامل خلق

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ ... رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ

«رَحْمَةً» مفعول لأجله و علت برای «إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ» است. وصف «رب»می‌رساند که آن نزول و این رحمت، در جهت ربوبیت خلق است.

2- پیامبر، واسطه در فیض ربوبی خداوند برای خلق

رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ

3- فرستادن رسولان، رحمتی از جانب خداوند بر خلق

إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ . رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ

«رَحْمَةً» می‌تواند ناظر به علت ارسال رسل (انّا کنّا مرسلین) باشد.

4- بهره‌وری پیامبر(ص) از رحمت و ربوبیت الهی، بیش از همۀ خلق *

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ ... رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ

اضافۀ «رب»به«ک»- که خطاب به پیامبر(ص) است - می‌تواند از آن جهت باشد که پیامبر(ص)، عالی‌ترین بهره را از قرآن و ربوبیت الهی برده است.

5- هشدارها و انذارهای خداوند بر خلق، جلوۀ رحمت و ربوبیت او نسبت به آنان

إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ ... رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ

با توجه به این‌که در آیات پیشین، پس از بیان نزول قرآن به وصف انذارگری حق تصریح شده است (إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ) ؛ عبارت «رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ» ، می‌تواند علت و خاستگاه این انذارگری را تبیین کند.

6- تقدیر و مشخص ساختن امور در شب قدر، براساس رحمت پروردگار به خلق

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ ... رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ

«رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ» ممکن است در مقام بیان دلیل «فِیهٰا یُفْرَقُ ...» باشد؛ یعنی، تقدیر و فیصله دادن امور مهم، برای رحمت‌رسانی خداوند به مردم است.

7- شنوایی و دانایی مطلق، تنها از آن خداوند است.

إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

8- نزول قرآن و تقدیر و تدبیر امور خلق، متکی بر آگاهی عمیق خداوند از نیاز آنان است.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ ... فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ ... إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

جملۀ «إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» می‌تواند تعلیل برای «إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ ...» باشد.

9- «رب»،«سمیع»و«علیم»از اسما و صفات خداوند

إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ انذار؛ جهان؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ سمیع/اسما و صفات؛ شب قدر؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ فیض؛ قرآن؛ قضا و قدر؛ گوش؛ محمّد(ص)؛ نبوت؛ نزول قرآن

[سوره الدخان (44): آیه 7]

رَبِّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ (7)

7

خداوندگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است، اگر اهل‌یقین هستید.

1- فرستندۀ قرآن و رسولان، همان پروردگار یگانۀ آسمان‌ها و زمین و موجودات است.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ ... إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ ... رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا

2- نظام تشریع و تکوین، متکی به پروردگار یگانۀ هستی

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ ... رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ ... رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا

عبارت «رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ ...» بدین جهت بعد از «رَبِّکَ» آمده است تا بیان کند که پروردگارِ نازل‌کنندۀ شریعت بر پیامبراکرم(ص)، همان پروردگار آسمان‌ها و زمین است و جز او پروردگاری نیست.

3- آسمان‌ها و زمین و سراسر نظام هستی، نمودار ربوبیت عالی و خدشه‌ناپذیر خداوند است.

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ

4- تدبیر بایسته نظام هستی از سوی خداوند، گواه علم و آگاهی ژرف و مطلق او است.

إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا

5- اهل یقین، قادر به درک و شناخت ربوبیت یگانۀ خداوند بر نظام هستی

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ

جواب شرط در جملۀ «إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ» حذف شده است یعنی «ان کنتم من اهل الایقان علمتم انه رب السماوات...» .

6- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ

7- مطالعۀ نظام و کیفیت ادارۀ هستی، زمینه‌ساز راهیابی انسان به مرحلۀ یقین

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ

از مطرح شدن مسأله یقین، پس از ذکر ربوبیت خداوند بر جهان هستی، مطلب یاد شده قابل برداشت است.

8- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ انبیاء؛ توحید؛ جهان؛ حُکم؛ رب/اسما و صفات؛ زمین؛ علم؛ قرآن؛ نبوت؛ نزول قرآن؛یقین

[سوره الدخان (44): آیه 8]

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحْیِی وَ یُمِیتُ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ اَلْأَوَّلِینَ (8)

8

هیچ معبودی جز او نیست. زندگی می‌بخشد و می‌میراند. پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شماست.

1- تنها خداوند، شایسته پرستش است.

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

2- ربوبیت یگانۀ خداوند بر هستی، خود گواه الوهیت بی‌همتای او است.

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

3- زندگی و مرگ، تنها در قلمرو ارادۀ خداوند یکتا است.

یُحْیِی وَ یُمِیتُ

4- زندگی و مرگ، هر دو در جهت تکامل انسان و دارای روندی همسو و نه متعارض

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ ... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحْیِی وَ یُمِیتُ

از ارتباط «هُوَ یُحْیِی وَ یُمِیتُ» با «رَبِّ» - که قبل و بعد از آن یاد شده است - استفاده می‌شود که حیات و مرگ، هر دو در جهت تکامل انسان بوده و برخلاف تصور برخی مذاهب، مرگ امری شرّ نیست و خاستگاهی جز ارادۀ خداوند حیات‌آفرین ندارد.

5- پروردگار هستی، دارای ربوبیتی بی‌شریک و یگانه در گسترۀ تاریخ آفرینش

رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ

در آیات پیشین، سخن از این بود که گسترۀ نظام وجود، جز یک پروردگار ندارد و در «عرض» او خدایی نیست. در این‌جا تعبیر «رَبُّکُمْ وَ رَبُّ ...»، بیانگر یگانگی ربوبیت خداوند در «طول»زمان‌های متمادی و ادوار آفرینش است.

6- بنیادهای علمی و عقلی توحید ربوبی، شایستۀ اعتماد و اتکا است؛ نه باورهای موهوم فرهنگ شرک.

رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ

در آیات پیشین، دلایل علمی و عقلی توحید ربوبی مورد اشاره قرار گرفته است و از آن‌جا که یکی از بهانه‌های مشرکان در نفی توحید، استناد به شیوه و باور پیشینیان بوده است؛ تعبیر «رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ» - در پی آن استدلال‌های عقلی و علمی - می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

7- «رَبُّ» از اسما و صفات خداوند

رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ

کلیدواژه‌ها:

اراده؛ ایمان؛ توحید؛ رب/اسما و صفات؛ زندگی؛ شرک؛ مرگ؛ نیاکان؛ هو/اسما و صفات

[سوره الدخان (44): آیه 9]

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ (9)

9

[کافران این را باور ندارند،] بلکه آنان در شکّی [عمیق] به بازی مشغولند.

1- کافران و منکران وحی، گرفتار بازی در فضای شک و تردید

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ

این آیه در حقیقت پاسخی به این پرسش است که: چرا علی‌رغم دلایل روشن بر حقانیت وحی و رسالت پیامیران، گروهی به کفر و انکار وحی می‌گرایند؟

2- جدی نگرفتن حقایق و برخورد بازیگرانه با هستی، ریشۀ حق‌ناپذیری منکران وحی و رسالت

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ

تعبیر «یَلْعَبُونَ» بیانگر این نکته است که کافران، علاوه بر سست اندیشی، گرفتار نوعی بازیگری و دلبستگی کودکانه به مظاهر مادی و جدی نگرفتن حقایق هستند.

3- مخالفت با پیام اصول وحی، ریشه در انحرافات روحی و روانی فرد دارد؛ نه پیچیدگی و ابهام مفاهیم آن.

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ

«شَکٍّ» و «لعب» - آن هم شکی که دستمایۀ بازی و سرگرمی و بحث و لجاج قرار گیرد - از موانع رسیدن به حق و اقرار به آن می‌باشد و ویژگی چنین شکی، بیماری روحی است.

4- سرگرمی در میدان تردید و توقف در وادی شک و مصمم نبودن برای رسیدن به یقین، مایۀ محرومیت انسان از درک پیام مستدل وحی

إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ ... بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ

تعبیر «فِی شَکٍّ» استقرار در شک را می‌رساند؛ به علاوه آن‌که «یَلْعَبُونَ» آن را تأکید می‌کند. از مقابلۀ این آیه با «إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ» ، مطلب بالا استفاده می‌شود.

5- ماندگار شدن در شک و تردید نسبت به حقایق دین، سرچشمۀ نگاه بازیگرانه به هستی و انسان

إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ ... فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ

6- زندگی، تلاش و استدلال‌های منکران وحی، حرکتی بازیگرانه و فاقد بنیادهای متقن

فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ

کلیدواژه‌ها:

بیماری؛ تکذیب؛ جهان؛ حق؛ دین؛ شک؛ ضلالت؛ کفر؛ لهو و لعب؛ نبوت؛ وحی

[سوره الدخان (44): آیه 10]

فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی اَلسَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ (10)

10

پس منتظر روزی باش که آسمان دودی آشکار بر می‌آورد،

1- تهدید شدن کافران سست‌اندیش و بیهوده‌گرا، به فرجامی سخت و جانکاه

فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ

تعبیر «بِدُخٰانٍ مُبِینٍ» ، می‌تواند حکایت از عذاب دنیوی و نیز سختی‌های صحنۀ قیامت داشته باشد.

2- دلداری خداوند، به پیامبر(ص) در برابر حق‌ناپذیری کافران

فَارْتَقِبْ

3- تهدید مشرکان حق‌ستیز مکه، از سوی خداوند به عذابی دنیوی و تیره‌کنندۀ زندگی

فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ

برداشت یاد شده بنابراین نکته است که «دخان مبین»، کنایه از تیره روزی و عذاب دنیوی باشد، چه این که برخی از مفسران این آیه را پاسخی به دعای پیامبر(ص) دانسته‌اند که از خداوند خواست تا برای بیدار شدن مشرکان، آنان را به قحطی‌ای همچون دوران یوسف مبتلا کند.

4- آکنده شدن فضا از دودی تیره و غلیظ، در آستانۀ برپایی قیامت

فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ

بنابراین که آیۀ شریفه، در مورد علایم روز قیامت باشد، برداشت بالا به‌دست می‌آید.

5- نفوذ دودهای غلیظ به جو زمین از سمت آسمان، در قیامت [و یا در آستانۀ آن]

یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ

در صورتی که آیۀ شریفه مربوط به قیامت باشد؛ از تعبیر «تَأْتِی السَّمٰاءُ» استفاده می‌شود که منشأ و خاستگاه آن دودها، فضا است؛ نه این که از دل زمین پدید آمده باشد.

6- به‌کارگیری تهدید از سوی خداوند، پس از ارائۀ منطق و برهان و تأثیرناپذیری کافران از آن

فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ

«فاء» تفریع، تهدید را متفرع بر حق‌ستیزی کافران و عدم تأثیر

منطق و برهان بر آنان کرده است.

7- «روی عن علیّ(ع): إنّه دخان تأتی من السّماء قبل قیام السّاعة یدخل فی أسماع الکفرة حتّیٰ یکون رأس الواحد کالرّأس الحنیذ و یعتری المؤمن منه کهیئة الزّکام و تکون الأرض کلّها کبیت أُوقِد فیه لیس فیه خِصاص و یمتدّ ذٰلک أربعین یوماً ... ؛ ⁽¹⁾

از امام علی(ع) [دربارۀ «دخان» در آیۀ «یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ» ] روایت شده است: این دودی است که از آسمان پیش از برپایی قیامت آشکار می‌شود و در گوش‌های کافران فرومی‌رود؛ به طوری که سر آنان مثل سر کباب‌شده (سوخته‌شده) خواهد شد. ولی این دود مؤمنان را به حالت زکام درمی‌آورد و زمین در آن روز مثل خانه‌ای می‌گردد که در آن، آتش افروخته‌اند و در آن روزنه‌ای نیست و آن دود چهل روز طول می‌کشد».

کلیدواژه‌ها:

آخرالزمان؛ آسمان؛ اتمام حجت؛ تهدید؛ دلداری؛ دنیا؛ دود؛ روز؛ شرک؛ عذاب؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الدخان (44): آیه 11]

یَغْشَی اَلنّٰاسَ هٰذٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ (11)

11

که مردم را فرامی‌گیرد. این عذابی دردناک است.

1- پیشگویی خداوند، از درد و رنج فراگیر مردم مکه هنگام گرفتاری آنان به عذاب الهی در دنیا

یَغْشَی النّٰاسَ هٰذٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

چنانچه این آیات در مورد عذاب دنیوی باشد، برداشت یاد شده قابل استفاده است.

2- فراگیر شدن عذاب الهی نسبت به همۀ انسان‌ها، در صورت نزول

یَغْشَی النّٰاسَ

3- دودهای متراکم قیامت، شکنجه‌آور، دردآفرین و در بر گیرندۀ تمامی کفرپیشگان

یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ . یَغْشَی النّٰاسَ هٰذٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

ممکن است این آیات در مورد عذاب اخروی باشد.

4- تیرگی تمام جهان، در آستانۀ قیامت *

یَغْشَی النّٰاسَ

کلیدواژه‌ها:

جهان؛ دنیا؛ دود؛ سختی؛ عذاب؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ کیفر؛ مکه

[سوره الدخان (44): آیه 12]

رَبَّنَا اِکْشِفْ عَنَّا اَلْعَذٰابَ إِنّٰا مُؤْمِنُونَ (12)

12

[می‌گویند:] پروردگارا، این عذاب را از ما بردار که ما ایمان آورده‌ایم.

1- روی‌آوری کافران به درگاه خداوند، به هنگام گرفتار آمدن در عذاب

رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذٰابَ

2- اظهار ایمان و اقرار به ربوبیت خداوند از سوی کافران، در تنگناهای ابتلا و عذاب

رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذٰابَ

3- نقش بلاها، در بیرون آمدن انسان، از غفلت و بازگشت به سوی خداوند

رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذٰابَ إِنّٰا مُؤْمِنُونَ

4- پایان یافتن تردیدها و سست انگاری‌های منکران وحی، با تحقق وعده‌های الهی در قیامت

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ ... فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ ... إِنّٰا مُؤْمِنُونَ

بنابراین‌که آیات پیشین در رابطه با قیامت باشد، برداشت بالا به‌دست می‌آید.

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ ایمان؛ تکذیب؛ رب/اسما و صفات؛ شک؛ عذاب؛ غفلت؛ قیامت؛ کفر؛ مصیبت؛ وحی؛ وعده

[سوره الدخان (44): آیه 13]

أَنّٰی لَهُمُ اَلذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ (13)

13

کجا این تذکّر برایشان سودمند است در صورتی که پیامبری روشنگر به سویشان آمد.

1- اظهار ایمان و التجا به خداوند، پس از مشاهدۀ عذاب، اقدامی دیر هنگام و بی‌ثمر برای کافران

أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ

برداشت بالا بنابراین نکته است که تعبیر «أنی لکم الذکری»، درصدد بی‌ثمر خواندن ایمان کافران باشد.

2- ایمان آوردن به حق از روی منطق و دلیل، دارای ارزش و اعتبار است؛ نه اظهار ایمان از روی ناگزیری و مشاهدۀ عذاب.

رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذٰابَ إِنّٰا مُؤْمِنُونَ . أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ

لحن توبیخی آیۀ شریفه می‌رساند که ایمان انتخابی براساس

دلایل روشن، سزاوار مقام انسانی است؛ نه اقرار به ایمان از روی ناگزیری و مشاهدۀ عذاب.

3- بی‌ثمری اظهار ایمان، پس از مشاهدۀ عذاب، منوط به اتمام حجت قبل از آن

أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ

4- اظهار ایمان کافران، در تنگنای عذاب ادعایی دروغین و غیر قابل اعتماد

أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ

محتمل است تعبیر «أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ» درصدد نفی اثر نباشد؛ بلکه در مقام تحلیل و تفسیر ادعای ایمان کافران در شرایط عذاب باشد، به این که اینان هر چند مدعی ایمان می‌شوند؛ اما آنان کجا و ایمان کجا؟ آنان راهی به سوی ایمان باز نگذاشته‌اند.

5- رسالت فرستادگان الهی، همراه با دلایل روشن و قانع‌کننده

أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ

«إبانة»(مصدر «مُبِینٌ» ) دو کاربرد دارد: لازم و متعدی.

«مُبِینٌ» در کاربرد لازم به‌معنای روشن و در استعمال متعدی به معنای روشنگر است. برداشت یاد شده براساس احتمال اول است.

6- ستیز کافران با منطق روشن رسولان الهی، گواه بی‌اساس بودن ایمان اضطراری آنان

أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ

در صورتی که «أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ» در صدد بیان پوچی ادعای ایمان کافران باشد؛ تعبیر «وَ قَدْ جٰاءَهُمْ ...» بیانگر فلسفۀ پوچی ادعای آنان خواهد بود؛ یعنی، آنان که منطق روشن رسولان را نپذیرفتند، چگونه با مشاهدۀ عذابی، می‌توانند به ایمان راستین رسیده باشند.

7- نزول عذاب بر کافران، پس از ارائه دلایل روشن و اتمام حجت بر ایشان

یَغْشَی النّٰاسَ هٰذٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ ... وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ انبیاء؛ ایمان؛ برهان؛ حق؛ دروغ؛ دشمنی؛ رسالت؛ عذاب؛ کفر؛ موعظه؛ یقین

[سوره الدخان (44): آیه 14]

ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قٰالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ (14)

14

ولی از او روی‌گرداندند و گفتند: دیوانه‌ای است که او را تعلیم داده‌اند.

1- توبیخ مشرکان مکه از سوی خداوند، به خاطر روی‌گردانی از پیامبراکرم(ص)، به رغم دلایل آشکار آن حضرت

وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ . ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ

2- اتهام مشرکان مکه به پیامبر(ص)، دربارۀ الهی نبودن سخنان آن حضرت و دریافت و آموزش مطالب از دیگران

وَ قٰالُوا مُعَلَّمٌ

3- اتهام جنون به پیامبر(ص) از سوی مشرکان مکه

وَ قٰالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ

4- مشرکان مکه، مدعی تأثیرپذیری پیامبر(ص) از عوامل مرموز

وَ قٰالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ

واژۀ مجنون ممکن است به معنای جن‌زده و متأثر از عوامل مرموز و ناپیدا باشد.

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ تعلم؛ جنون؛ شرک؛ محمّد(ص)؛ ملامت

[سوره الدخان (44): آیه 15]

إِنّٰا کٰاشِفُوا اَلْعَذٰابِ قَلِیلاً إِنَّکُمْ عٰائِدُونَ (15)

15

ما عذاب را مدّتی کوتاه [که دوران عمرتان است] از شما بر می‌داریم، ولی شما قطعاً [به سوی ما]باز خواهید گشت.

1- اخبار خداوند از رفع محدود عذاب دنیوی مشرکان مکه و بازگشت دوبارۀ آن در قیامت

إِنّٰا کٰاشِفُوا الْعَذٰابِ قَلِیلاً إِنَّکُمْ عٰائِدُونَ

برداشت یادشده بر این اساس است که عذابی که در آیات پیشین از آن یاد شده، عذاب دنیوی باشد. در این صورت معنای آیه چنین می‌شود: ما عذاب دنیوی را برای زمانی اندک برخواهیم‌داشت؛ یعنی، در دنیا که اصولاً مجالی اندک است عذاب را از شما برمی‌داریم؛ اما انتقام به قیامت موکول خواهد شد.

2- برداشتن عذاب همچون نزول آن، به مشیت و ارادۀ الهی بستگی دارد.

رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذٰابَ ... إِنّٰا کٰاشِفُوا الْعَذٰابِ

از اسناد کشف عذاب به خداوند، مطلب بالا استفاده می‌شود.

3- آنان که با مشاهدۀ عذاب اظهار ایمان کنند، با اندک فرجه‌ای به کفر و شرک خویش باز می‌گردند.

إِنّٰا کٰاشِفُوا الْعَذٰابِ قَلِیلاً إِنَّکُمْ عٰائِدُونَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از«عود» در «إِنَّکُمْ عٰائِدُونَ» بازگشت به کفر باشد.

کلیدواژه‌ها:

اراده؛ ارتداد؛ ایمان؛ دنیا؛ شرک؛ عذاب؛ قرآن؛ مشیت خدا

[سوره الدخان (44): آیه 16]

یَوْمَ نَبْطِشُ اَلْبَطْشَةَ اَلْکُبْریٰ إِنّٰا مُنْتَقِمُونَ (16)

16

روزی که با بیشترین صولت [به کیفر مجرمان] دست می‌گشاییم، [آن روز]ما انتقام خواهیم گرفت.

1- قیامت، روزی مهیب و پرصولت

یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْریٰ

«بطش»(مصدر «نَبْطِشُ» ) در اصل به معنای گرفتن با شدّت و صولت است و مراد از آن در آیۀ شریفه مؤاخذه و انتقام شدید و مهیب الهی است.

2- انتقام اصلی خداوند از کفر پیشگان، موکول به روز قیامت

یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْریٰ إِنّٰا مُنْتَقِمُونَ

مراد از «یوم»در آیه، ممکن است روز قیامت باشد.

3- جدی نگرفتن پیام‌های وحی و بازی انگاشتن حقایق، درپی دارندۀ کیفری سخت و حتمی

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ ... یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْریٰ إِنّٰا مُنْتَقِمُونَ

4- بلاها و سختی‌های دنیا، در مقایسه با دشواری‌های قیامت، امری اندک و ناچیز

یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْریٰ

در صورتی که آیۀ‌شریفه نظر به قیامت داشته باشد، تعبیر «الْبَطْشَةَ الْکُبْریٰ» می‌نمایاند که مؤاخذه‌ها و بلاهای دنیوی، هرچه باشند در مقابل مؤاخذه‌های اخروی کم و کوچک به شمار می‌آیند.

5- جنگ بدر، میدان انتقام الهی از مشرکان و ضربه‌ای سخت و شکننده بر جبهۀ شرک *

یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْریٰ إِنّٰا مُنْتَقِمُونَ

طبق نظر مفسران، ممکن است این آیه نظر به جنگ بدر داشته باشد. این در صورتی است که عذاب ذکر شده در آیات پیشین را عذاب دنیوی بدانیم.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استدراج؛ اسلام؛ انتقام؛ بدر/غزوه؛ تاریخ؛ ترس؛ تعلیم؛ دنیا؛ شرک؛ شکست؛ قصه در قرآن؛ قیامت؛کفر؛ کیفر؛ وحی

[سوره الدخان (44): آیه 17]

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ (17)

17

و همانا پیش از آنان قوم فرعون را آزمودیم و پیامبری بزرگوار برایشان آمد.

1- آزمون الهی از انسان‌ها، سنتی مستمر و دارای پیشینۀ دور در تاریخ امت‌ها

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ

«فتنة»در اصل به عمل گداختن طلا و نقره در آتش به منظور جداسازی ناخالصی‌ها از آن، گفته می‌شود و مقصود از آن در آیه، آزمودن می‌باشد.

2- قوم فرعون، از جمله امت‌های آزموده شده از سوی خداوند و دارای سرنوشتی عبرت آموز

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ

«فتنة»(مصدر «فَتَنّٰا» ) در اصل به معنای گداختن در آتش است و مقصود از آن در آیۀ بالا، آزمودن می‌باشد.

3- وجود نوعی مشابهت در عملکرد، میان مشرکان مکه و فرعونیان در حق‌ستیزی و مقابله با رسول الهی

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ

تعبیر «قَبْلَهُمْ» ، نوعی ارتباط و همگونی میان مشرکان مکه و فرعونیان را می‌رساند.

4- آمدن رسول الهی، زمینۀ آزمون امت‌ها و ظهور میزان خالص بودن و ناخالصی‌آنان

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا ... وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ

ارتباط میان «فَتَنّٰا» و «جٰاءَهُمْ رَسُولٌ» و ریشۀ لغوی واژۀ «فتنة» - که به معنای گداختن در کوره، برای جدا ساختن ناخالصی‌ها است - گویای برداشت یاد شده است.

5- موسی(ع)، پیامبری گرامی و ارجمند در پیشگاه خداوند

وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ

1- موسی(ع)، پیامبری برخوردار از اخلاق و اعمالی شایسته و ارزشمند

وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ

وصف «کَرِیمٌ» هنگامی که در توصیف خداوند به کار رود، بیانگر احسان و انعام آشکار او است و چون در مقام توصیف انسان به کار رود، نشانگر اخلاق و افعال شایستۀ او است (مفردات راغب).

کلیدواژه‌ها:

امت؛ امتحان؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تقرب؛ حسن خلق؛ حق؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ عبرت؛ عمل صالح؛ فرعون؛ قوم فرعون؛ کرامت؛ موسی(ع)

[سوره الدخان (44): آیه 18]

أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اَللّٰهِ إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (18)

18

[و گفت:] که بندگان خدا (بنی‌اسرائیل) را به من باز گردانید، من برای شما پیامبری امینم.

1- رهایی بنی‌اسرائیل از نظام فرعونی، یکی از مهم‌ترین خواسته‌های موسی(ع) از فرعونیان

أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اللّٰهِ

مراد از «عِبٰادَ اللّٰهِ» بنی‌اسرائیل است، از این که خداوند در رأس همۀ سخنان موسی درخواست آزادی بنی‌اسرائیل را مطرح ساخته اهمیت آن استفاده می‌شود.

2- بنی‌اسرائیل، گرفتار سلطۀ فرعونیان و ناتوان از رها ساختن خویش

أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اللّٰهِ

3- استثمار و برده ساختن بندگان خدا، از مهم‌ترین انحراف ها و فسادهای جامعۀ فرعونی

أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اللّٰهِ

از این‌که خداوند، قبل از هر پیام دیگر، درخواست آزادی بنی‌اسرائیل را از زبان موسی(ع) مطرح کرده است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

4- آزادسازی بنی‌اسرائیل و ترک بهره‌کشی ظالمانه از آنان، یکی از محورهای آزمایش الهی برای فرعونیان

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ ... أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اللّٰهِ

از ارتباط «أَنْ أَدُّوا» با «وَ لَقَدْ فَتَنّٰا» ، مطلب بالا استفاده می‌شود.

5- تذکر موسی(ع) به فرعونیان، نسبت به خیراندیشی خود در پیشنهاد رهایی بنی‌اسرائیل

أَنْ أَدُّوا ... إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

لام در «لَکُمْ» برای منفعت و «رَسُولٌ أَمِینٌ» تأکیدی بر رعایت امانت در نصیحت است؛ یعنی، بنی‌اسرائیل را رها کنید و بدانید که در این پیشنهاد، منفعت واقعی شما نهفته است و من در این سخن صداقت دارم.

6- درخواست رهایی بنی‌اسرائیل از سوی موسی(ع)، نشأت‌یافته از رسالت آن حضرت و نه انگیزه‌های قومی و طبقاتی

أَنْ أَدُّوا ... إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

از تأکید موسی(ع) بر «إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ» استفاده می‌شود که آنچه آن حضرت به فرعونیان پیشنهاد کرده، نه از آن جهت است که با بنی‌اسرائیل پیوند نژادی و طبقاتی دارد؛ بلکه صرفاً در این سخن، پیامداری امین از جانب خداوند است.

7- پیام موسی(ع) برای انسان‌ها، عبودیت آنان به درگاه خدا و پایبندی به وظایف بندگی است.*

أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اللّٰهِ

«عِبٰادَ اللّٰهِ» ممکن است منادا به حذف حرف ندا و مفعولٌ‌به «أَدُّوا» . محذوف باشد یعنی «ادوا الی الطاعة یا عباد الله».

کلیدواژه‌ها:

استثمار؛ امتحان؛ بردگی؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ حمیت؛ خیر و شر؛ رسالت؛ سلطه؛ عبادت؛ عجز؛ قصه در قرآن؛ قوم فرعون؛ موسی(ع)

[سوره الدخان (44): آیه 19]

وَ أَنْ لاٰ تَعْلُوا عَلَی اَللّٰهِ إِنِّی آتِیکُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ (19)

19

و این‌که بر خدا برتری نجویید که من دلیلی روشن برای شما آورده‌ام.

1- هشدار موسی(ع) به فرعونیان، در برتری نجستن بر خداوند و روی برنتافتن از فرمان‌های او

وَ أَنْ لاٰ تَعْلُوا عَلَی اللّٰهِ

2- مخالفت با فرمان‌های رسولان الهی، نمودی از استکبار و برتری‌جویی بر خداوند است.

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . وَ أَنْ لاٰ تَعْلُوا عَلَی اللّٰهِ

از این‌که موسی(ع) پس از معرفی خود به عنوان رسول امین الهی، فرعونیان را از برتری‌جویی بر خدا برحذر می‌دارد، مطلب یاد شده قابل برداشت است.

3- پرهیز از استثمار و بهره‌کشی ظالمانه از خلق، نخستین گام به سوی ایمان و خداجویی

أَنْ أَدُّوا ... وَ أَنْ لاٰ تَعْلُوا عَلَی اللّٰهِ

در صورتی‌که «أَنْ لاٰ تَعْلُوا ...» دعوت به عبودیت و توحید در پی دعوت به ترک استثمار بنی‌اسرائیل باشد؛ از ارتباط این دو دعوت و تقدم «أَنْ أَدُّوا ...» مطلب بالا استفاده می‌شود.

4- بهره‌کشی ظالمانه از بندگان الهی، برتری‌جویی و گردنکشی در برابر خداوند است.

أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اللّٰهِ ... وَ أَنْ لاٰ تَعْلُوا عَلَی اللّٰهِ

بنابراین‌که عطف «أَنْ لاٰ تَعْلُوا ...» بر «أَنْ أَدُّوا» تفسیری باشد، برداشت بالا به‌دست می‌آید.

5- موسی(ع)، ارائه‌دهندۀ برهانی آشکار، بر صدق خویش در دعوی رسالت

إِنِّی آتِیکُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

1- ادعای رسالت، باید همراه با دلایل روشن و قانع‌کننده باشد.

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ ... إِنِّی آتِیکُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

7- معجزات پیامبران، دلایل روشن و آشکار بر صدق نبوت آنان

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ ... إِنِّی آتِیکُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

بنابراین‌که مراد از «سلطان» معجزه باشد، با الغای خصوصیت از مورد آیه، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

8- معجزات و دلایل نیرومند موسی(ع)، پشتوانۀ آن حضرت در برخورد مقتدرانه با فرعونیان

أَنْ أَدُّوا ... وَ أَنْ لاٰ تَعْلُوا ... إِنِّی آتِیکُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

تعبیر «إِنِّی ...» در مقام تعلیل است؛ یعنی، موسی(ع) به دلیل بهره‌مندی از «سلطان مبین»، به فرعونیان فرمان «أَنْ أَدُّوا» و «أَنْ لاٰ تَعْلُوا» می‌دهد.

کلیدواژه‌ها:

استثمار؛ استکبار؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ بردگی؛ برهان؛ طغیان؛ قدرت؛ قوم فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره الدخان (44): آیه 20]

وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ (20)

20

و من به پروردگار خود و پروردگار شما پناه می‌برم از این‌که مرا طرد کنید.

1- تصمیم فرعونیان به طرد کردن موسی(ع) در پی ابلاغ پیام الهی به آنان

وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ

«رجم» (مصدر «تَرْجُمُونِ» )، در اصل به معنای سنگسار کردن است و مراد از آن در آیه طرد کردن می‌باشد.

2- موسی(ع)، متکی به حمایت پروردگار در قبال هجوم و تهدید فرعونیان

وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ

3- تأکید موسی(ع)، بر توحید و ربوبیت یگانۀ خداوند در قبال جامعۀ فرعونی

وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ

تکرار «رب»، اشاره به مطلب بالا دارد.

4- انسان بی اتکا به پروردگار، ناتوان از مبارزه با ظلم و کفر

وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ

موسی(ع) با این که در سیر دعوت به توحید و رهایی بندگان برای رفع استثمار و ترویج توحید، از «سلطان مبین» برخوردار بود؛ با این حال خویش را در برابر هجوم دشمنان نیازمند به حمایت و امداد پروردگار می‌دید.

5- تنها پروردگار جهان، پناهگاه انسان، در سختی‌ها و دشواری‌های زندگی است.

وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ

6- فرعونیان، در صدد سنگسار کردن موسی(ع) پس از شنیدن پیام‌های او

وَ إِنِّی عُذْتُ ... أَنْ تَرْجُمُونِ

برداشت بالا بنابراین نکته است که مراد از «رجم»در «أَنْ تَرْجُمُونِ» سنگسار کردن باشد.

7- شیوۀ فرعونیان، سنگسار کردن مخالفان عقیدتی و سیاسی خود بوده است.*

وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ

گفته شد مراد از «رجم»، می‌تواند سنگسار کردن باشد، بر این اساس، این که موسی(ع) مسألۀ «رجم» را به میان کشیده، یا از آن جهت است که زمزمۀ آن میان فرعونیان آغاز شده بود و یا این که در قوانین عمومی آنان، چنین رایج بوده است. که مخالفان را سنگسار می‌کردند. برداشت بالا بنابر احتمال دوم است.

8- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ استبداد؛ افترا؛ انسان؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ توحید؛ تهدید؛ جهان‌بینی؛ دشمنی؛ رب/اسما و صفات؛ رجم؛سختی؛ ظلم؛ عجز؛ قوم فرعون؛ کفر؛ کینه؛ موسی(ع)

[سوره الدخان (44): آیه 21]

وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ (21)

21

و اگر مرا باور ندارید از من کناره بگیرید.

1- درخواست آزادی بیان، پیشنهاد موسی(ع) به فرعونیان پس از یأس از ایمان‌آوردن آنان

وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ

«فَاعْتَزِلُونِ» ، کنایه از این است که اگر خود اهل ایمان نیستید، لااقل متعرض من نباشید تا آزادانه پیامم را به مردم برسانم.

2- ایمان به رسالت فرستادگان الهی، جلوه‌ای از ایمان به خداوند است.

وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی

با توجه به این که رسالت پیامبران، دعوت مردم به سوی خدا و ایمان آوردن به او است و در آیۀ بالا موسی(ع) به جای ایمان به خدا، ایمان به خودش را مطرح کرده و با الغای خصوصیت از مورد، مطلب یادشده استفاده می‌شود.

3- دعوت رسالت موسی(ع)، شامل قوم فرعون و غیر محدود به بنی‌اسرائیل

وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی

4- برنامۀ موسی(ع)، پیشبرد رسالت خویش با منطق و نه جنگ و ستیز

وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ

تعبیر «فَاعْتَزِلُونِ» می‌نمایاند که موسی(ع)، با وجود در دست داشتن معجزات و «سلطان مبین»، خواهان درگیری و ستیز نبوده است.

5- پیامبران، خواهان هدایت مردم با تبلیغ آزاد و نه حرکت‌های تعرضی وتهاجمی *

وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ

با الغای خصوصیت از شخص موسی(ع)، تعبیر «فَاعْتَزِلُونِ» می‌نمایاند که خط رسالت براساس تهاجم استوار نبوده است؛ بلکه آزادی بیان را تضمین‌کنندۀ پیشرفت رسالت خویش می‌دانسته است.

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ امید؛ انبیاء؛ ایمان؛ تبلیغ؛ رسالت؛ قصه در قرآن؛ قوم فرعون؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره الدخان (44): آیه 22]

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ (22)

22

پس پروردگار خود را خواند که اینان مردمی گناهکارند.

1- تداوم اقدامات خصمانۀ فرعونیان علیه موسی(ع)

فَاعْتَزِلُونِ . فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ

فاء در «فَدَعٰا» فاء فصیحه است و دلالت بر فعل محذوف (همچون «أصروا علی آذاه») دارد؛ یعنی، فرعونیان از اذیت و آزار موسی(ع) دست بر نداشتند و بدین جهت آن حضرت به درگاه الهی شکایت کرد.

2- شکوای موسی(ع)، به درگاه الهی، از رفتار فرعونیان

وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ ... فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ

3- نفرین موسی(ع) به درگاه پروردگار، پس از ناامیدی از هدایت فرعونیان

وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا ... فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ

«دعا»در مقام شکایت، دربردارندۀ درخواست مجازات است.

4- جامعۀ فرعونی، جرم‌پیشه و غوطه‌ور در گناه و انحراف

أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ

5- فراگیری فساد و غوطه‌وری مردم در جرم و گناه، مانع نفوذ منطق مستدل وحی در ایشان

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ

دعای موسی(ع)، شکوه‌ای از روی یأس و ناامیدی از ایمان فرعونیان به درگاه خداوند بود. تعبیر «أَنَّ هٰؤُلاٰءِ ...» بیانگر علت ناامیدی موسی(ع) از تأثیر سخنانش در فرعونیان می‌باشد.

6- ربوبیت‌الهی، مقتضی التجا و روی‌آوری به درگاه او

فَدَعٰا رَبَّهُ

از این‌که موسی(ع) در دعای خویش، به ربوبیت الهی توسل می‌جوید، مطلب بالا استفاده می‌شود.

7- «رب»از اسما و صفات خداوند

فَدَعٰا رَبَّهُ

کلیدواژه‌ها:

امید؛ حق؛ دشمنی؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ ضلالت؛ فساد؛ قوم فرعون؛ گناه؛ موسی(ع)؛ نفرین؛ وحی؛هدایت

[سوره الدخان (44): آیه 23]

فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ (23)

23

پس [به او گفتیم:] بندگان مرا شبانه کوچ ده زیرا شما [از سوی فرعونیان] مورد تعقیب قرار خواهید گرفت.

1- اجابت دعای موسی(ع)، از سوی خداوند در مورد مجازات فرعونیان

فَدَعٰا رَبَّهُ ... فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً

2- موسی(ع)، مأمور خارج ساختن شبانه و مخفیانۀ بنی‌اسرائیل از مصر

فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً

«إسراء»(مصدر «أسر») به معنای کوچ دادن در شب است و «لَیْلاً» تأکید آن می‌باشد.

3- رعایت جوانب امنیتی و حفاظتی در گریز بنی‌اسرائیل از نظام فرعونی

فَأَسْرِ ... لَیْلاً

4- لزوم توجه مؤمنان به ابعاد حفاظتی در مبارزۀ خویش علیه کفر

فَأَسْرِ ... لَیْلاً

5- بنی اسرائیلِ گرفتار در چنگال فرعونیان، مورد عنایت و عطوفت پروردگار

فَأَسْرِ بِعِبٰادِی

به‌کار رفتن تعبیر «عبادی»در حق بنی‌اسرائیل، بیانگر مطلب یادشده است.

6- عوامل و اسباب طبیعی، مورد توجه، در تدبیر و برنامه‌های الهی

فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً

خداوند در هر شرایطی، قادر به عملی ساختن برنامه‌هایش می‌باشد. با این حال در رهاسازی بنی‌اسرائیل از چنگال فرعونیان، نقش عوامل‌طبیعی (لیلاً) را نادیده نگرفته است.

7- ممانعت فرعونیان، از مهاجرت بنی‌اسرائیل و خروج آنان از سرزمین مصر

فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً

8- هشدار خداوند به موسی(ع)، در غافل نبودن از تعقیب فرعونیان نسبت به بنی‌اسرائیل

فَأَسْرِ ... إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

9- گریز علنی بنی‌اسرائیل از قلمرو فرعونیان، امری غیرقابل تحمل برای نظام فرعونی

إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

10- مهاجرت علنی بنی‌اسرائیل از سرزمین مصر، امری غیرممکن برای آنان

فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

11- هجرت از سرزمین کفر، پس از ناامیدی از هدایت کافران و ناتوانی از ایفای وظایف، امری ضروری و بایسته

وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ ... فَأَسْرِ بِعِبٰادِی

تکلیف هجرت، پس از شکوۀ موسی(ع) از فراگیری جرم در فرعونیان و نفوذناپذیری آنان در برابر حق و ادامۀ تعرض‌های آنان نسبت به بنی‌اسرائیل، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

امنیت؛ امید؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ تعقیب؛ دعا؛ رسالت؛ شب؛ قصه در قرآن؛ قوم فرعون؛ کفر؛ مصر؛ موسی(ع)؛ هجرت؛ هدایت

[سوره الدخان (44): آیه 24]

وَ اُتْرُکِ اَلْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ (24)

24

و دریا را [پس از آن‌که با عصا شکافتی و از آن عبور کردی] به صورت شکافته واگذار [تا فرعونیان وارد آن شوند]، زیرا آنان سپاهی غرق‌شدنی هستند.

1- دستور خداوند به موسی(ع) و بنی‌اسرائیل، در عبور از دریا و وانهادن آن به صورت شکافته، به حال خویش

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً

«رهو»، مصدر به معنای مفعول است یعنی شکافته.

2- عبور بنی‌اسرائیل از دریا، در شرایط آرامش و بدون تلاطم آب*

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً

کلمۀ «رَهْواً» به معنای حرکت آرام نیز آمده است.

3- اطمینان بخشی خداوند به موسی(ع) و بنی‌اسرائیل، در به سلامت عبور کردن آنان از دریا و غرق شدن فرعونیان

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ

هر چند عبارت «وَ اتْرُکِ ...» معنای فرمان را در خود نهفته دارد؛ اما قرین شدن «رَهْواً» می‌نمایاند که خداوند با بیان این صفت، در صدد اطمینان بخشی و ایجاد آرامش در

روح‌موسی(ع) و اطرافیان آن حضرت بود.

4- محل عبور موسی(ع) و بنی‌اسرائیل از دریا، گذرگاهی وسیع و گسترده دامن

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً

برداشت یادشده بر این اساس است که «رَهْواً» به معنای راه وسیع باشد؛ همان‌گونه که راغب در«مفردات»آن را پذیرفته است.

5- لشگر فرعون، در تعقیب بنی‌اسرائیل پس از عبور آنان از دریا

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ

تعقیب، از واژۀ «جُنْدٌ» استفاده شده است.

6- ورود گستردۀ لشگر فرعون به دریا، به منظور تعقیب بنی‌اسرائیل

إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ

از این‌که غرق شدن به لشگر نسبت داده شده است، فراوان بودن تعداد کشته‌شدگان استفاده می‌شود.

7- قوای نظام فرعونی، محکوم به نابودی و ناتوان از پایداری در برابر ارادۀ الهی

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ

8- عوامل‌طبیعی، در خدمت تحقق ارادۀ الهی

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ

خداوند، دریا را برای بنی‌اسرائیل گذرگاهی آرام قرار داد و همان دریا را غرق‌گاه فرعونیان ساخت.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اراده؛ امر الهی؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ تعقیب؛ تکلیف؛ دریا؛ رسالت؛ رود نیل؛ عجز؛ غرق؛ فرعون؛قوم فرعون؛ موسی(ع)

[سوره الدخان (44): آیه 25]

کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (25)

25

چه بسیار باغ‌ها و چشمه سارهایی که برجای نهادند،

1- برجای ماندن باغ‌ها و چشمه‌های فراوان، از فرعونیان غرق شده در دریا

کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

2- سرزمین فرعونیان (مصر)، حاصلخیز و دارای باغ‌ها و چشمه‌ساران

کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

کلیدواژه‌ها:

آثار باستانی؛ باغ؛ چشمه؛ رنگ؛ قوم فرعون؛ مصر