تفسیر راهنما جلد 15

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ سبأ آیۀ 1 تا 54

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان

[سوره سبإ (34): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی لَهُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ لَهُ اَلْحَمْدُ فِی اَلْآخِرَةِ وَ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْخَبِیرُ (1)

1 ستایش از آنِ خداست که آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است ملک اوست، و در آخرت نیز ستایش از آنِ اوست، و اوست که حکیم و آگاه است.

1- تمامی حمدها و ستایش‌ها، از آنِ خداوند است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

«ال» در «الْحَمْدُ» برای جنس بوده و مفید استغراق است.

2- خداوند، واجد همۀ کمال‌ها است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

حمد، در برابر کمال است و اختصاص دادن همۀ حمدها به خداوند، حکایت از آن دارد که او دارای همۀ کمال‌ها است.

3- تمامی آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، از آنِ خدا است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

4- عالم، آسمان‌های متعددی دارد.

لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

5- تمامی حمدها و ستایش‌ها در آخرت، از آنِ خداوند است.

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی الْآخِرَةِ

6- تنها خداوند، شایستۀ حمد و ستایش است.

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی الْآخِرَةِ

تقدیم خبر و معرفه بودن مبتدا، دلالت بر حصر دارد.

7- مالکیت مطلق خدا بر موجودات و حکمت و آگاهی او، جلوه‌ای از کمال‌های او است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ ...

وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ

از آن‌جایی که حمد در برابر کمال است، آوردن صفت‌های مالکیت، حکمت و آگاهی پس از بیان اختصاص داشتن همۀ حمدها به خداوند، می‌تواند به منظور القای نکتۀ یاد شده باشد.

8- مالکیت مطلق خداوند بر موجودات عالم، مقتضی اختصاص داشتن همۀ ستایش‌ها به او است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

صلۀ موصول «الَّذِی» که «مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ» است می‌تواند تعلیل برای «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» باشد.

9- «حکیم»و «خبیر»از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ اللّه؛ حکیم/اسما و صفات؛ حمد؛ خبیر/اسما و صفات؛ زمین؛ علیم/اسما و صفات؛ مالک/اسما و صفات

[سوره سبإ (34): آیه 2]

یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ اَلسَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا وَ هُوَ اَلرَّحِیمُ اَلْغَفُورُ (2)

2

آنچه در زمین فرو می‌رود و آنچه از آن بیرون می‌آید و آنچه از آسمان فرود می‌آید و آنچه در آن بالا می‌رود همه را می‌داند، و اوست که مهربان و بسیار آمرزنده است.

1- هر آنچه در زمین فرو می‌رود و هر آنچه از آن برمی‌آید، در حیطۀ علم خداوند است.

لِلّٰهِ الَّذِی ... یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا

«ولوج»در لغت به معنای داخل شدن در تنگنا است (مفردات راغب) و یا مطلق داخل شدن است.

2- خداوند، به آنچه از آسمان نازل می‌شود و آنچه در آسمان‌ها بالا می‌رود، علم دارد.

لِلّٰهِ الَّذِی ... یَعْلَمُ ... وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا

3- خداوند به تمامی حرکت‌ها و سکون‌های موجودات، احاطۀ علمی کامل دارد.

یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا

علم خداوند به ورود چیزی در زمین و یا خروج اشیایی از آن

و نیز علم او به آنچه از آسمان نازل می‌شود و یا به سمت آن بالا می‌رود، کنایه از احاطۀ علمی او به همه تحولات و حرکات و سکنات اشیا است.

4- فرود آمدن موجوداتی از آسمان به سوی زمین و بالا رفتن موجوداتی از ناحیۀ زمین به سوی آسمان

وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا

5- احاطۀ علمی خداوند به همۀ جنبش‌ها و سکون‌های موجودات، مقتضی اختصاص داشتن همۀ ستایش‌ها و حمدها به او است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی لَهُ ... یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا

عبارت «یَعْلَمُ مٰا» می‌تواند حال برای ضمیر «لَهُ» در «لَهُ الْحَمْدُ» باشد. بنابراین، معنا چنین می‌شود: حمد برای کسی است که مالک همۀ موجودات است؛ در حالی‌که از همه چیز خبر دارد.

6- آگاهی خداوند از مردگان و اجزای آنان که در دل زمین قرار می‌گیرند.

یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ

احتمال دارد به قرینۀ این‌که در آیۀ بعد سخن از انکار و وقوع قیامت است، مراد از «مٰا یَلِجُ» مردگان و یا اجزای متلاشی شدۀ آنان باشد.

7- خداوند، بسیار مهربان و آمرزنده است.

وَ هُوَ الرَّحِیمُ الْغَفُورُ

8- رحمت خداوند، منشأ آمرزش‌گری او است.

وَ هُوَ الرَّحِیمُ الْغَفُورُ

9- «رحیم»و«غفور» از اسما و صفات خداوند است.

وَ هُوَ الرَّحِیمُ الْغَفُورُ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ باران؛ تگرگ؛ حمد؛ رحمت؛ زمین؛ علیم/اسما و صفات؛ غیب؛ مردگان؛ مغفرت

[سوره سبإ (34): آیه 3]

وَ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا اَلسّٰاعَةُ قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عٰالِمِ اَلْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی اَلْأَرْضِ وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ (3)

3

و کافران گفتند: قیامت برای ما نخواهد آمد. بگو: چرا، سوگند به پروردگارم که دانای غیب است، حتماً برای شما خواهد آمد. هموزن ذرّه‌ای نه در آسمان‌ها و نه در زمین از او پوشیده نیست، و چیزی کوچک‌تر از آن و بزرگ‌تر از آن وجود ندارد مگر این‌که در کتابی آشکار [ \لوح محفوظ] ثبت است.

1- کافران، مدعی غیر قابل تحقق بودن روز قیامت هستند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ

2- کافران، وعدۀ تحقق روز قیامت را وعده‌ای نادرست می‌دانند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ

لازمۀ انکار قیامت از سوی کافران، این است که به آنان وعده‌ای مبنی بر وقوع قیامت داده شده باشد.

3- «السّٰاعَةُ» ، از نام‌های قیامت است.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ

4- کافران، وعدۀ قیامت را به استهزا می‌گرفتند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ

تعبیر به «لاٰ تَأْتِینَا» یا به جهت این است که قیامت از جمله امور زمانی است و یا به جهت به سخره و استهزا گرفتن آن می‌باشد.

برداشت یاد شده، براساس احتمال دوّم است.

5- پیامبر(ص)، مأمور پاسخ‌گویی به کافران دربارۀ حتمی بودن قیامت

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ قُلْ بَلیٰ

6- سوگند پیامبر(ص) به پروردگار، بر قطعی بودن تحقق روز قیامت

قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ

7- تحقق روز قیامت، مقتضای ربوبیت خداوند است.

وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ

8- کافران، مردمانی ناخوشایند خداوند

قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... قُلْ

از این‌که خداوند، خود به جواب مستقیم به کافران اقدام نکرده و به پیامبر(ص) دستور داده است تا آن حضرت جواب بگوید، به دست می‌آید که خداوند خوش ندارد با آنان سخن بگوید.

9- فرمان خداوند به پیامبر(ص) مبنی بر اعلام این‌که او تحت ربوبیت خدا قرار دارد.

قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی

10- سخن گفتن همراه با ادای سوگند، دارای تأثیری قابل توجه حتی در دیدگاه کافران

قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی

این‌که خداوند به پیامبر(ص) دستور می‌دهد که آن حضرت سخن خود را همراه با سوگند به کافران بگوید، به خاطر تأثیر زیاد آن است.

11- کمترین ذره‌ها، چه در آسمان‌ها باشند و چه در زمین، از خداوند پنهان نیستند.

لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ

«عزب»در لغت به معنای دور و غایب بودن آمده است (مفردات راغب).

12- زمان وقوع قیامت، امری غیبی و در اختیار خدا است.

قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عٰالِمِ الْغَیْبِ

13- ربوبیت خداوند، مقتضی داشتن علم غیب و احاطۀ علمی بر همۀ موجودات

وَ رَبِّی ... عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ ... وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ

14- احاطۀ علمی خداوند به ذرات پراکنده در زمین، پشتوانۀ تحقق معاد و حیات مجدد انسان‌ها

یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ ... لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ

توجه دادن به این حقیقت که خداوند از اجزای پراکنده اطلاع دارد، اشعار به امکان تحقّق معاد است.

15- علم خداوند به ذرات ریز دوردست، ناشی از غیب دانی او است.

عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ

16- در عالم، آسمان‌های متعددی وجود دارد.

اَلسَّمٰاوٰاتِ

17- اشیای بزرگ و کوچک عالم، در کتاب مبین الهی (لوح محفوظ) ثبت می‌باشند.

وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ

مقصود از «کِتٰابٍ مُبِینٍ» لوح محفوظ است.

18- کوچکی و بزرگی و ریزی و درشتی اشیا، تفاوتی در تعلق علم خدا به آنها ندارد.

لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ ... وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ

19- لوح محفوظ، مرکز اطلاعات همۀ موجودات است.

وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ

20- اطلاعات موجود در لوح محفوظ، اطلاعاتی واضح و روشن است.

إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ

«مُبِینٍ» (صفت «کِتٰابٍ» ) به چیزی گفته می‌شود که خالی از هرگونه ابهام باشد. ذکر این صفت برای کتاب، می‌تواند از این جهت باشد که آنچه در کتاب (لوح محفوظ) هست، روشن و واضح می‌باشد.

21- «عٰالِمِ الْغَیْبِ» از اسما و صفات خداوند است.

عٰالِمِ الْغَیْبِ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ استهزاء؛ الساعة؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ تکذیب؛ حیات؛ ذره؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ زمین؛سؤال و جواب؛ سخن؛ علیم/اسما و صفات؛ غیب؛ قسم؛ قیامت؛ کفر؛ لوح محفوظ؛ مثقال؛ محمّد(ص)؛معاد؛ مغضوبان؛ نامگذاری؛ وعده؛ یقین

[سوره سبإ (34): آیه 4]

لِیَجْزِیَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ (4)

4

[آری، قیامت فرا می‌رسد] تا خدا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند سزا دهد. اینانند که آمرزش و رزقی ارجمند خواهند داشت.

1- فلسفۀ برپایی قیامت، پاداش دادن به مؤمنان دارای عمل صالح است.

لَتَأْتِیَنَّکُمْ ... لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

«ل»در «لِیَجْزِیَ» ، تعلیل برای فعل «تأتی» در آیۀ قبل است.

2- توأم بودن ایمان و عمل صالح، درپی‌دارندۀ پاداش در قیامت

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

3- خداوند، پاداش مؤمنان دارای عمل صالح را خواهد داد.

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا

ضمیر فاعلی «لِیَجْزِیَ» به «عٰالِمِ الْغَیْبِ» بازمی‌گردد.

4- انسان‌ها، نقشی تعیین کننده در تأمین سعادت اخروی خود دارند.

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

«جزءا»، پاداش در مقابل عمل است که به اضافۀ «مغفرت» و «رِزْقٌ کَرِیمٌ» حکایت از سعادت می‌کند. گفتنی است که نسبت ایمان و عمل‌صالح به انسان‌ها، حکایت از نقش آنها در حقیقت یاد شده دارد.

5- مؤمنان دارای عمل صالح، قطعاً مشمول آمرزش خداوند خواهند بود.

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ

6- انسان‌های مؤمن نیز در معرض لغزش و نیازمند آمرزش‌اند.*

اَلَّذِینَ آمَنُوا ... أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ

این‌که خداوند فرموده است: برای مؤمنان قطعاً مغفرتی وجود دارد، به ملازمه دلالت بر وجود لغزش می‌کند و اگر نه آمرزیدن معنا نداشت.

7- مؤمنان دارای عمل صالح، قطعاً از روزی کریمانه‌ای در قیامت برخوردار خواهند بود.

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ ... رِزْقٌ کَرِیمٌ

8- روزی مؤمنان دارای عمل صالح در قیامت، از هرگونه رنج و منّتی به دور است.

اَلَّذِینَ آمَنُوا ... أُولٰئِکَ لَهُمْ ... رِزْقٌ کَرِیمٌ

مقصود از رزق کریم - چنان که در روح‌المعانی آمده است - روزی بی‌رنج و بی‌منّت است؛ زیرا روزی‌ها یا با تلاش خود انسان‌ها به دست می‌آید که همراه با زحمت است و یا از سوی دیگران می‌رسد که نوعاً توأم با نوعی منّت می‌باشد؛ ولی روزی خدا چنین نیست.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ رزق؛ رستگاری؛ رفاه؛ عمل؛ عمل صالح؛ قیامت؛ گناه؛ مغفرت

[سوره سبإ (34): آیه 5]

وَ اَلَّذِینَ سَعَوْا فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ (5)

5

و آنان که پیشدستی کنان در [ابطال] آیات ما می‌کوشند، برایشان عذابی دردناک از بدترین عقوبت خواهد بود.

1- فلسفۀ وقوع‌قیامت، کیفردادن به کسانی است که بر ضد آیات خدا تلاش می‌کنند.

لَتَأْتِیَنَّکُمْ ... لِیَجْزِیَ الَّذِینَ ... وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ

1- کافران، تلاش‌گران بر ضد آیات الهی‌اند.

اَلَّذِینَ آمَنُوا ... أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ ... وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیٰاتِنٰا ... أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ

به قرینۀ مقابلۀ «الَّذِینَ سَعَوْا» با «الَّذِینَ آمَنُوا» ، به دست می‌آید که مراد از آنان همان کافران‌اند.

3- تلاش‌گران بر ضد آیات الهی، قطعاً عذابی دردناک خواهند داشت.

وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیٰاتِنٰا ... أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ ... أَلِیمٌ

4- عذاب تلاش‌کنندگان بر ضد آیات خدا، عذابی بس بد و دردناک است.

وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیٰاتِنٰا ... لَهُمْ عَذٰابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ

5- تلاش‌گران بر ضد آیات قرآن، عذابی دردناک و بد خواهند داشت.

وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیٰاتِنٰا ... لَهُمْ عَذٰابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ

به قرینۀ آیۀ بعد، می‌توان گفت که مراد از «آیات»در این آیه، آیات قرآن است.

6- تلاش‌کنندگان بر ضد آیات خدا، درصددند تا آنها را بی‌اثر ساخته و در بین مردم از کارآیی بیندازند.

اَلَّذِینَ سَعَوْا فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ

«عجز»(ریشۀ«معاجز») مقابل قدرت است (مفردات راغب).

چیزی که کافران درصدد ناتوان ساختن آن بودند، همان آیات الهی است و مقصود از این ناتوانی، بی‌اثر ساختن و از کارایی انداختن آنها در دل و نفوس مردم می‌باشد.

7- تلاش‌گران بر ضد آیات خدا - به زعم خود - درصدد ناتوان جلوه دادن خدا هستند.

اَلَّذِینَ سَعَوْا فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ

از جمله معناهایی که برای «مُعٰاجِزِینَ» ذکر شده، این است که افراد یاد شده در این آیه، به گمان خود تلاش می‌کنند تا خدا را از ایجاد قیامت ناتوان جلوه دهند (مفردات راغب).

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ آیه؛ حق؛ عجز؛ عذاب؛ قیامت؛ کفر؛ مکر؛ نزول قرآن

[سوره سبإ (34): آیه 6]

وَ یَرَی اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْعِلْمَ اَلَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ اَلْحَقَّ وَ یَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَمِیدِ (6)

6

و کسانی‌که از دانش برخوردارند می‌دانند که آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده حقّ است و به راه آن [خدای]عزّتمند و ستوده هدایت می‌کند.

1- عالمان (آشنایان به معارف آسمانی)، آنچه را که از جانب خداوند به پیامبر(ص)

نازل شده است، حق می‌دانند.

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ

2- قرآن، کتابی نازل شده از جانب خدا و سراسر حق و حقیقت در دیدگاه عالمان

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ

مراد از «الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ» قرآن کریم است.

3- نزول قرآن بر پیامبر(ص)، پرتوی از ربوبیت خدا است.

اَلَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ

4- کافران، افرادی فاقد علم و دانش‌اند.

قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ ... وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ

به قرینۀ مقابله با آیۀ «الَّذِینَ سَعَوْا» - که کافران بودند - ذکر «أُوتُوا الْعِلْمَ» نشان می‌دهد که آنان فاقد چنین صفتی‌اند.

5- عالمان، قرآن را کتابی می دانند که همواره هدایت‌گر مردمان به راه خدا است.

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ ... وَ یَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ

6- علم، عطیه‌ای از جانب خداوند است.

یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ

آمدن تعبیر «أُوتُوا الْعِلْمَ» به جای «یعلمون»و یا «العلماء»، نشان‌دهندۀ این نکته است که علم، امری اعطایی است. گفتنی است که منشأ علم اگرچه در آیه مشخص نشده؛ اما به دلیل این‌که مبدأ همۀ امور خداوند است، می‌توان گفت که علم منشأیی الهی دارد.

7- لازمۀ علم و آگاهی، قضاوت صحیح و واقع‌بینانه دربارۀ تعالیم نازل شده از جانب خداوند است.

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ

8- هدایت قرآن، منجر به عزت و ستودگی می‌شود.

یَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ

ذکر دو صفت «عزیز»و «حمید» به جای سایر صفات خداوند (به عنوان مضاف‌الیه «صراط») اشعار دارد به این‌که راهی که قرآن انسان‌ها را به آن رهنمون می‌کند، راه خدایی است که عزت و ستودگی دارد و طی‌کنندگان آن راه هم آن دو صفت را به دست خواهند آورد.

9- کسانی که تلاش می‌کنند تا خداوند را - به زعم خود - ناتوان جلوه دهند، هرگز بر این کار قادر نخواهند بود.

اَلَّذِینَ سَعَوْا فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ ... الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ

آوردن صفت «عزیز»(شکست‌ناپذیر) در پایان این آیه،

احتمال دارد اشاره به آیه قبل باشد که در آن بیان شده است که:

«کسانی درصددند تا خداوند را عاجز و ناتوان در کارش - برپایی قیامت - جلوه دهند».

10- «رب»، «عزیز» و «حمید»از اسما و صفات خداوند است.

اَلْعَزِیزِ الْحَمِیدِ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ جهل؛ حق؛ حمد؛ دشمنی؛ رب/اسما و صفات؛ عزیز/اسما و صفات؛ قضا؛ مدح؛ نعمت؛ وحی؛ هدایت

[سوره سبإ (34): آیه 7]

وَ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ (7)

7

و کافران گفتند: آیا شما را به مردی راهنمایی کنیم که به شما خبری عجیب می‌دهد که وقتی [زیر خاک] کاملاً متلاشی شدید، دوباره در آفرینشی جدید قرار خواهید گرفت؟

1- استهزای پیامبر(ص) از سوی کافران، به خاطر هشدار آنان به قیامت و معاد

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ

استفهام در «هَلْ نَدُلُّکُمْ» ، برای استهزا و تمسخر است.

2- کافران، به خاطر استبعاد معاد، منکر آن بودند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ

از تعبیر «رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ ...» استفاده می‌شود که آنان از طرح مسألۀ معاد شگفت داشتند و چنین امری آنان را به انکار معاد واداشته بود.

3- بازآفرینی انسان‌ها پس از متلاشی شدن و پراکنده گردیدن اجزای بدنشان، امری ناشدنی در دیدگاه کافران

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ

«تمزیق»(مصدر مجهول «مُزِّقْتُمْ» ) به معنای پاره پاره و متلاشی شدن است.

4- برخورد کافران با پیامبر(ص)، برخوردی تحقیرآمیز بود.

هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ

ذکر نکردن شخصیت حقوقی پیامبر(ص) به عنوان رسول خدا

و یا نگفتن نام آن حضرت و آوردن عنوانی به صورت نکره، حکایت از موضوع یاد شده دارد.

5- کافران، به دلیل ناشدنی پنداشتن بازآفرینی انسان‌ها، وقوع قیامت را منکر بودند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ...

إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ

این آیه عطف به آیۀ «وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ ...» است و به منزلۀ اقامۀ دلیل برای آن می‌باشد.

6- سخن گفتن پیامبر(ص) دربارۀ بازآفرینی انسان‌ها در قیامت

رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ

7- منکران وقوع قیامت، در صدد بودند تا با طرح عدم امکان بازآفرینی اجساد قطعه قطعه شدۀ انسان‌ها پس از مرگ، عقیدۀ خود را توجیه کنند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ اسلام؛ انذار؛ انسان؛ بدن؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ حیات؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ عمل؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معاد؛ ملامت

[سوره سبإ (34): آیه 8]

أَفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِی اَلْعَذٰابِ وَ اَلضَّلاٰلِ اَلْبَعِیدِ (8)

8

آیا بر خدا دروغ بسته یا دچار جنون است؟ [چنین نیست،] بلکه کسانی که به آخرت ایمان ندارند در عذاب [روحی] و گمراهی دور و دراز قرار دارند.

1- کافران، اظهارات پیامبر(ص) را دربارۀ تجدید حیات انسان‌ها پس از مرگ، افترای او بر خدا می‌دانستند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ ...

أَفْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

2- کافران، در اظهار نظرشان دربارۀ پیامبر(ص) و تبلیغ آن حضرت از معاد، مردد بودند و نظری ثابت و قطعی نداشتند.

رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ .

أَفْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ

«أَمْ» حرف عطف و برای تردید است؛ یعنی، طبق نظر کافران، پیامبر(ص) یا می‌داند که معاد، شدنی نیست و در عین حال از آن خبر می‌دهد - که افترا به خدا است - و یا از آن خبر ندارد و

سخنی جنون‌آمیز بر زبان جاری می‌سازد.

3- اظهار تعجب کافران از اظهارات پیامبر(ص) دربارۀ تحقق قطعی معاد

یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ .

أَفْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ

همزۀ «أَفْتَریٰ» برای استفهام تعجیبی است و حکایت از اظهار شگفتی کافران از اظهار نظر پیامبر(ص) دربارۀ معاد می‌کند.

4- کافران، بازآفرینی انسان‌ها را - پس از قطعه قطعه و متلاشی شدن - امری ناشدنی می‌دانستند.

هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ ... أَفْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ

کافران مدعی بودند که امر بازآفرینی انسان‌ها در قیامت - که پیامبر(ص) مطرح می‌کند - افترا به خداوند است. احتمال دارد از این جهت باشد که آنان این امر را حتی برای خدا ناشدنی می‌دانستند. ازاین‌رو می‌گفتند اسناد چنین امری به خدا، دروغ بستن به او است.

5- کافران، پیامبر(ص) را به خاطر اظهار امکان بازآفرینی انسان‌ها در قیامت، متهم به جنون می‌کردند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ ... أَمْ بِهِ جِنَّةٌ

6- کافران، امکان بازآفرینی انسان‌ها را پس از قطعه قطعه و پراکنده شدن، امری عقلانی نمی‌دانستند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ . أَفْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ

این‌که کافران به خاطر اظهار امکان تجدید حیات انسان‌ها پس از مرگ، به آن حضرت نسبت جنون دادند؛ به دست می‌آید که احتمالاً آنان چنین اظهاراتی را اصلاً عاقلانه نمی‌دانستند.

7- دفاع خداوند از پیامبر(ص)، به خاطر اتهامی که کافران به آن حضرت نسبت داده بودند.

أَفْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ

«بَلِ» برای اضراب و رد تردیدی است که کافران دربارۀ حضرت رسول(ص) مطرح کردند؛ یعنی، آنچه کافران می‌گویند، هیچ کدام درست نیست.

8- کسانی که به آخرت ایمان نمی‌آورند، گرفتار عذاب خواهند شد.

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِی الْعَذٰابِ

9- کسانی که به عالم آخرت ایمان نمی‌آورند، در گمراهی ژرف‌اند.

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِی الْعَذٰابِ وَ الضَّلاٰلِ الْبَعِیدِ

10- ایمان نیاوردن به آخرت، کیفر دارد و انسان را در گمراهی دور و دراز قرار می‌دهد.

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِی الْعَذٰابِ وَ الضَّلاٰلِ الْبَعِیدِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ افترا؛ اللّه؛ انسان؛ تبلیغ؛ تعجب؛ تکذیب؛ جنون؛ حیات؛ دروغ؛ شک؛ ضلالت؛ عذاب؛ عقل؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معاد؛ نصرت؛ نعمت

[سوره سبإ (34): آیه 9]

أَ فَلَمْ یَرَوْا إِلیٰ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ اَلْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَیْهِمْ کِسَفاً مِنَ اَلسَّمٰاءِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ (9)

9

آیا به این آسمان و زمین که در برابرشان و پشت سرشان است نگاه نکرده‌اند؟ اگر بخواهیم آنان را در زمین فرو می‌بریم یا قطعاتی از آسمان را بر آنها فرو می‌افکنیم. به راستی در این [صحنۀ آفرینش] برای هر بندۀ بازگشت کننده‌ای نشانه‌ای [از قدرت خدا] است.

1- احاطۀ قدرتمندانۀ خداوند بر جهان هستی، دلیل توانایی او بر تحقق معاد

هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ ... أَ فَلَمْ یَرَوْا إِلیٰ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

2- آسمان و زمین، نشانۀ قدرت الهی در مقابل دیدگان انسان‌ها است.

أَ فَلَمْ یَرَوْا إِلیٰ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

3- استفاده از امور محسوس و قابل مشاهده، برای اثبات امور غیبی و دور از دسترس، از شیوه‌های تبلیغی قرآن کریم

رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ ... أَ فَلَمْ یَرَوْا إِلیٰ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

4- هشدار کافران به عالم آخرت از سوی خداوند، مبنی بر این‌که آنان در احاطۀ کامل خداوند قرار دارند و برای آنان راه گریزی نیست.

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... أَ فَلَمْ یَرَوْا إِلیٰ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ

«فا» در «أَ فَلَمْ یَرَوْا» تفریع بر «بَلِ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ...» است.

توجه دادن منکران آخرت به این حقیقت که پیش‌رو و پشت سرشان آسمان و زمین است، کنایه از احاطه همه جانبه خداوند بر آنان است.

5- شگفت‌آور بودن انکار معاد و عالم آخرت، علی‌رغم مشاهدۀ قدرت خدا در آفرینش آسمان و زمین

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... أَ فَلَمْ یَرَوْا إِلیٰ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ

استفهام در «أَ فَلَمْ» تعجیبی است و دلالت می‌کند بر این‌که کفر به آخرت و انکار معاد، علی‌رغم مشاهده این حقیقت که آسمان و زمین، مخلوق خدا بوده و در قبضۀ قدرت او قرار دارند، امر شگفت‌آوری است.

6- دقت نظر در افقهای آسمان و زمین، جهت آگاهی یافتن از قدرت خدا بر تجدید حیات مردگان، مورد تشویق قرآن

رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ ... أَ فَلَمْ یَرَوْا إِلیٰ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ

استفهام توبیخی در «أَ فَلَمْ یَرَوْا» دربردارنده تشویق و تحریک بر اندیشیدن در آسمان‌ها و زمین است.

7- تهدید شدن منکران معاد از سوی خداوند، به فرو بردن آنان در زمین

إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ

8- تهدید شدن منکران معاد از سوی خداوند، به فرو افکندن قطعه‌هایی از آسمان بر سرشان

إِنْ نَشَأْ ... أَوْ نُسْقِطْ عَلَیْهِمْ کِسَفاً مِنَ السَّمٰاءِ

9- مشیت خداوند، حاکم بر تحولات جهان

إِنْ نَشَأْ ... أَوْ نُسْقِطْ عَلَیْهِمْ کِسَفاً مِنَ السَّمٰاءِ

10- احاطۀ آسمان و زمین بر انسان‌ها، از آیه‌های خداوند برای هر بندۀ اهل انابه‌ای است.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ

مشارالیه «ذٰلِکَ» «مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ» است. گفتنی است که «إنابة»(مصدر «مُنِیبٍ» ) به معنای رجوع کننده است و «عَبْدٍ مُنِیبٍ» کسی است که پیوسته رو به خدا دارد.

11- بندگانی که همواره در صدد بازگشت به خدایند، از آیات الهی بهره می‌برند.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ آیات خدا؛ اللّه؛ انابه؛ انذار؛ انسان؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ توبه؛ جهان؛ حیات؛ خلقت؛ زمین؛ عذاب؛ قرآن؛ کفر؛ مردگان؛ مشیت خدا؛ معاد

[سوره سبإ (34): آیه 10]

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً یٰا جِبٰالُ أَوِّبِی مَعَهُ وَ اَلطَّیْرَ وَ أَلَنّٰا لَهُ اَلْحَدِیدَ (10)

10

و بی‌تردید، ما به داود از جانب خود فضلی [بزرگ] دادیم، [و گفتیم:] ای کوه‌ها و ای پرندگان، [در تسبیح خدا] با او همصدا شوید، و آهن را برای او نرم کردیم.

1- داوود(ع)، برخوردار از فضلی ویژه از جانب خداوند

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً

نکره بودن «فَضْلاً» دلالت بر فخامت و عظمت آن می‌کند.

تأکید «مِنّٰا» با نکره آوردن «فَضْلاً» بیانگر ویژه بودن آن است.

2- داوود(ع)، صاحب برتری و فضیلت بر دیگران

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً

«فَضْلاً» با توجه به معنای لغوی آن (زیادت از حد متوسط) می‌تواند به معنای برتری باشد. هم‌چنین می‌تواند به معنای اصطلاحی آن (نعمت و احسان) باشد. برداشت یاد شده بنابر معنای اول است.

3- داوود(ع)، دارای شرافت و امتیازی ویژه در پیشگاه خداوند

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً

«من»در «مِنّٰا» ابتدایی و متعلق به «آتَیْنٰا» است. آوردن عبارت «مِنّٰا» - به رغم این‌که جمله بی‌نیاز از آن است - برای تشریف بوده و حکایت از مقام و منزلت داوود(ع) در پیشگاه خداوند دارد.

4- فرمان خداوند به کوه‌ها، جهت هم صدا شدن با داوود(ع) در تسبیح خداوند

یٰا جِبٰالُ أَوِّبِی مَعَهُ

«أَوِّبِی» (از مصدر «اوب») در اصل به معنای نوعی از بازگشت است (مفردات راغب) و مراد از آن - چنان که مفسران نیز گفته‌اند - تکرار رجوع در تسبیح‌گویی است.

5- هم صدایی کوه‌ها با داوود(ع) در تسبیح‌گویی، از جمله فضیلت‌های اعطا شده از جانب خداوند به آن حضرت

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً یٰا جِبٰالُ أَوِّبِی مَعَهُ

جملۀ «یٰا جِبٰالُ أَوِّبِی مَعَهُ» ، بدل اشتمال و یا بدل کل از کل برای «فَضْلاً» است. بنابراین معنا چنین می‌شود: ما به داوود(ع) فضیلتی دادیم؛ یعنی، گفتیم ای کوه‌ها با او در تکرار تسبیح هم صدا باشید.

6- خداوند، تسخیرکنندۀ پرندگان برای داوود(ع)

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً ... وَ الطَّیْرَ

بنابراین‌که «الطَّیْرَ» عطف به «فَضْلاً» باشد، «ایتای طیر» به

داوود(ع) به معنای مسخّر بودن پرندگان برای داوود(ع) خواهد بود.

7- فرمان خداوند به پرندگان، برای هم صدایی با داوود(ع) در تسبیح‌گویی

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً ... وَ الطَّیْرَ

بنابراین احتمال که نصب «الطَّیْرَ» به خاطر منادا بودن باشد، نکتۀ یاد شده به دست می‌آید. لازم به ذکر است که با احتمال یاد شده، «الطَّیْرَ» عطف به محل «جِبٰالُ» خواهد بود.

8- هم‌صدایی پرندگان با داوود(ع) در تسبیح‌گویی خداوند، فضیلتی اعطا شده از جانب خدا به او

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً ... وَ الطَّیْرَ

9- مسخر بودن پرندگان برای داوود(ع)، فضیلتی اعطایی از جانب خدا به آن حضرت

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً ... وَ الطَّیْرَ

10- خداوند، نرم کنندۀ آهن برای داوود(ع)

وَ أَلَنّٰا لَهُ الْحَدِیدَ

11- نرم شدن آهن برای داوود(ع)، بدون استفاده از آلات ذوب فلز، فضیلتی اعطایی از جانب خداوند به او

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً ... وَ أَلَنّٰا لَهُ الْحَدِیدَ

12- «عن أبی‌عبداللّه(ع): أنّ أمیرالمؤمنین(ع) قال: أوحی اللّه عزّوجلّ إلی داود(ع): إنّک نعم العبد لو لا أنّک تأکل من بیت‌المال و لاتعمل بیدک شیئاً، قال:

فبکی داود(ع) أربعین صباحاً فأوحی اللّه عزّوجلّ إلی الحدید: أن لِنْ لعبدی داود فألااٰن اللّه عزّوجلّ له الحدید فکان یعمل کلّ یوم درعاً فیبیعها بألف درهم فعمل ثلاثمأة و ستّین درعاً فباعها بثلاثمأة و ستّین ألفاً و استغنی عن بیت‌المال؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: امیرالمؤمنین(ع) فرمود:

خداوند به داوود وحی کرد که تو بندۀ خوبی هستی، جز این‌که از بیت‌المال ارتزاق می‌کنی و با دست خود کار نمی‌کنی.

داوود(ع) چهل روز گریست، سپس خداوند به آهن وحی کرد که برای بنده‌ام داوود نرم شو و با این وحی آهن را برای داود نرم کرد و داوود(ع) هر روز زرهی می‌ساخت و آن را هزار درهم می‌فروخت. او 360 زره ساخت و آنها را به 360 هزار درهم فروخت و از بیت‌المال بی‌نیاز گشت».

کلیدواژه‌ها:

آهن؛ اللّه؛ امر الهی؛ پرنده؛ تسخیر؛ داوود(ع)؛ دست؛ رزق؛ زره؛ صدا؛ غنا؛ فضل خدا؛ قصه؛ کوه؛ نعمت؛وحی

[سوره سبإ (34): آیه 11]

أَنِ اِعْمَلْ سٰابِغٰاتٍ وَ قَدِّرْ فِی اَلسَّرْدِ وَ اِعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (11)

11

[و گفتیم] که زره‌هایی فراخ بساز، و بافت آن‌را با گرفتن اندازه یکنواخت کن، و[ای خاندان داود،] کار شایسته کنید که من به آنچه می‌کنید بینایم.

1- فرمان خداوند به داوود(ع)، برای ساختن زره‌های کامل از آهن

وَ أَلَنّٰا لَهُ الْحَدِیدَ . أَنِ اعْمَلْ سٰابِغٰاتٍ

«أَنِ» برای تفسیر بوده و در نقش «أی» است؛ یعنی، ما آهن را برای داوود نرم ساختیم به این معنا که با آهن زره بساز. گفتنی است که «سٰابِغٰاتٍ» در لغت به معنای تام فراخ است (مفردات راغب) و صفت برای موصوف محذوف «دروع» می‌باشد.

2- ممکن شدن زره‌سازی برای داوود(ع) از آهن، فلسفۀ نرم شدن آهن برای آن حضرت

وَ أَلَنّٰا لَهُ الْحَدِیدَ . أَنِ اعْمَلْ سٰابِغٰاتٍ

بنابراین‌که «أَنِ» مصدری باشد، معنا چنین می‌شود: ما آهن را برای داوود نرم کردیم، به منظور ساختن زره‌هایی کامل.

3- فرمان خداوند به داوود(ع) برای ساختن زره‌هایی با حلقه‌های متناسب و به اندازه از آهن

وَ أَلَنّٰا لَهُ الْحَدِیدَ . أَنِ اعْمَلْ سٰابِغٰاتٍ وَ قَدِّرْ فِی السَّرْدِ

«سرد»؛ به معنای سوراخ کردن چیزهای سخت و خشن است، این واژه در مورد آهن استعاره از نظم و یک نواختی می‌باشد.

(مفردات راغب)

4- توصیه به انجام کار صنعتی و متناسب و به اندازه عمل کردن در آن، از جمله تعالیم دینی و در قلمرو آن

أَنِ اعْمَلْ سٰابِغٰاتٍ وَ قَدِّرْ فِی السَّرْدِ

5- آموزش صنعت زره‌سازی به داوود(ع)، از جمله فضیلت‌های اعطا شده از جانب خداوند به او

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً ... أَنِ اعْمَلْ سٰابِغٰاتٍ وَ قَدِّرْ فِی السَّرْدِ

6- وجود صنعت آهنگری و ساخت و ساز ابزار آهنی در عصر داوود(ع)

أَنِ اعْمَلْ سٰابِغٰاتٍ وَ قَدِّرْ فِی السَّرْدِ

7- داوود(ع) و قومش، به انجام اعمال صالح از سوی خداوند مأمور بودند.

وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

8- خداوند، از تمامی کارهایی که انسان‌ها انجام می‌دهند آگاهی دارد.

إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

9- بشارت خداوند به داوود(ع) و قومش، مبنی بر اعطای پاداش عمل صالح به آنان

اِعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

یادآوری آگاه بودن خدا از عمل داوود(ع) و قومش، پس از سفارش آنان به انجام عمل‌صالح، می‌تواند به منظور این حقیقت باشد که عمل‌صالح آنان نادیده گرفته نشده و پاداش خواهد داشت.

10- توجه به آگاهی خداوند از تمامی رفتارها، برانگیزانندۀ انسان‌ها به انجام عمل صالح

وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

یادآوری خداوند به آگاه بودنش از تمامی رفتارهای انسان‌ها - پس از توصیۀ آنان به انجام عمل‌صالح - می‌تواند گویای مطلب یاد شده باشد.

11- پرورش انسان‌های نیک کردار و رواج کارهای شایسته در جامعه، فلسفۀ بهره‌مند شدن از امکانات مادی

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً ... وَ أَلَنّٰا لَهُ الْحَدِیدَ . أَنِ اعْمَلْ سٰابِغٰاتٍ ... وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً

توصیۀ خداوند به انجام عمل‌صالح - پس از اعطای نعمت‌ها و امکانات فراوان به داوود(ع) - در واقع جهت دهندۀ رفتار ایشان و بازگوکنندۀ هدف و فلسفۀ این عطاها و بهره‌مندی‌ها است.

12- «بَصِیرٌ» از اسما و صفات خداوند است.

إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

آهن؛ اللّه؛ امر الهی؛ بشارت؛ بصیر/اسما و صفات؛ تمدن؛ داوود(ع)؛ دین؛ زره؛ صالحان؛ صنعت؛ عمل؛ غیب؛ قصب؛ نعمت

[سوره سبإ (34): آیه 12]

وَ لِسُلَیْمٰانَ اَلرِّیحَ غُدُوُّهٰا شَهْرٌ وَ رَوٰاحُهٰا شَهْرٌ وَ أَسَلْنٰا لَهُ عَیْنَ اَلْقِطْرِ وَ مِنَ اَلْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ مَنْ یَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنٰا نُذِقْهُ مِنْ عَذٰابِ اَلسَّعِیرِ (12)

12

و برای سلیمان باد را [مسخّر کردیم] که سیر آن صبحگاهان [به اندازۀ] یک ماه و عصرگاهان [به اندازۀ] یک ماه بود، و چشمۀ مس را برای او روان ساختیم، و برخی از جنّیان در برابر او به اذن پروردگارش کار می‌کردند، و هر کس از آنها از فرمان ما سرپیچی می‌کرد، از عذاب آتش افروخته به او می‌چشاندیم.

1- مسخّر و رام شدن باد برای سلیمان(ع) از جانب خداوند

وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ

«لِسُلَیْمٰانَ» متعلق به فعل محذوف و «الرِّیحَ» مفعول آن است؛ یعنی«و سخرنا الریح لسلیمان».

2- مسخّر بودن باد برای سلیمان(ع)، فضیلتی اعطا شده از جانب خدا برای او

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا ... فَضْلاً ... وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ

3- بادِ تحت امر سلیمان(ع)، مسیر دو ماهۀ رفت و برگشت را در یک صبح و شام طی می‌کرد.

وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ غُدُوُّهٰا شَهْرٌ وَ رَوٰاحُهٰا شَهْرٌ

4- دیگ‌های بزرگی برای ذوب مس جهت ساختن ابزار مسی، در اختیار سلیمان(ع) قرار داشت.

وَ أَسَلْنٰا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ

«عَیْنَ» به معنای چشمه است و «قطر»؛ یعنی مس، مراد از «چشمه مس»، ظرف‌های بزرگی که مذاب مس داخل آنها بوده است می‌باشد.

5- خداوند، مادۀ مس را به‌گونه‌ای قرار داده که با ذوب شدن به جریان درمی‌آید.

وَ أَسَلْنٰا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ

«أَسَلْنٰا» از«اسالة» به معنای روان ساختیم است.

6- فراهم آمدن امکانات ذوب مس برای سلیمان(ع)، از عطایای خدا به آن حضرت

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا ... فَضْلاً ... وَ لِسُلَیْمٰانَ ... وَ أَسَلْنٰا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ

7- وجود صنعت مسگری در دوران سلیمان(ع)

وَ أَسَلْنٰا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ

8- گروهی از جنیان، مسخّر سلیمان(ع) و تحت اختیار او بودند.

وَ لِسُلَیْمٰانَ ... وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ

9- جنّیان تحت امر و اطاعت سلیمان(ع)، با فرمان خدا به تسخیر او درآمده بودند.

وَ لِسُلَیْمٰانَ ... وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ

10- مسخّر و رام بودن جنّیان برای سلیمان(ع)، از عطایای خدا به آن حضرت

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً ... وَ لِسُلَیْمٰانَ ... وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ

11- ربوبیت خداوند، مقتضی تحت اختیار درآوردن جنّیان برای سلیمان(ع)

وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ

12- تهدید شدن جنیانِ در خدمت سلیمان(ع) به عذاب آتش از سوی خداوند، در صورت سرپیچی از فرمان آن حضرت

وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ ... وَ مَنْ یَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنٰا نُذِقْهُ مِنْ عَذٰابِ السَّعِیرِ

13- در خدمت سلیمان(ع) بودن گروهی از جنّیان، براساس تکلیف الهی بود.

وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ ... وَ مَنْ یَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنٰا نُذِقْهُ

از تهدید به عذاب جنّیان در خدمت سلیمان(ع)، استفاده می‌شود که آنان از سوی خداوند موظف به انجام چنین کاری بوده‌اند.

14- جنّیان، موجوداتی مکلف به انجام تکلیف از سوی خداوند

وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ ... وَ مَنْ یَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنٰا نُذِقْهُ مِنْ عَذٰابِ السَّعِیرِ

15- جنّیان، موجوداتی مختار و توانمند بر سرپیچی از فرمان خداوند

وَ مَنْ یَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنٰا نُذِقْهُ

16- جنّیان، در صورت تخلف از انجام تکلیف، کیفر خواهند شد.

وَ مَنْ یَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنٰا نُذِقْهُ

17- امکان تسخیر جنّیان به وسیلۀ انسان‌ها

وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ

چنانچه «مَنْ یَعْمَلُ» عطف به «الرِّیحَ» باشد، مفید این معنا خواهد بود که جنیان به منظور کار کردن به تسخیر سلیمان(ع) درآمده بودند. بنابراین، استفاده می‌شود که امکان تسخیر جنّیان وجود دارد.

18- جنّیان، موجوداتی با شعور و فهم و توانمند بر انجام کارهای بزرگ

وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ

19- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

بِإِذْنِ رَبِّهِ

کلیدواژه‌ها:

اذن الهی؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ باد؛ تسخیر؛ تکلیف؛ تمدن؛ جن؛ چشمه؛ دیگ؛ رب/اسما و صفات؛ سعیر؛ سلیمان(ع)؛ شام؛ شعور؛ صبح؛ صنعت؛ عذاب؛ فضل خدا؛ قدرت؛ قصه؛ گناه؛ مس؛ نعمت

[سوره سبإ (34): آیه 13]

یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ وَ تَمٰاثِیلَ وَ جِفٰانٍ کَالْجَوٰابِ وَ قُدُورٍ رٰاسِیٰاتٍ اِعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبٰادِیَ اَلشَّکُورُ (13)

13

آنها برای او هر چه می‌خواست، از قبیل محراب‌ها (قلعه‌های نظامی) و تمثال‌ها و کاسه‌هایی در بزرگی همچون حوض‌ها و دیگ‌هایی ثابت می‌ساختند. ای خاندان داود، سپاسگزاری کنید، و از بندگانِ من اندکی سپاس پیشه‌اند.

1- جنّیان در خدمت سلیمان(ع)، هر چه او می‌خواست انجام می‌دادند.

وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ ... یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ

2- جنّیان برای سلیمان(ع)، طبق خواست او قلعه‌های نظامی می‌ساختند.

یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ

«مَحٰارِیبَ» جمع «محراب»است و آن به جایی گفته می‌شود که محل جنگ با دشمن است.

3- جنّیان برای سلیمان(ع) طبق خواست او محل‌هایی برای عبادت بنا می‌کردند.

یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ

«محراب»(مفرد «مَحٰارِیبَ» ) به معنای مسجد نیز آمده است (مفردات راغب).

4- جنّیان، به فرمان سلیمان(ع)، مجسمه و تمثال می‌ساختند.

یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ ... تَمٰاثِیلَ

5- صنعت مجسمه‌سازی، دارای سابقه‌ای طولانی در تاریخ

یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ ... تَمٰاثِیلَ

6- بنای محل‌هایی برای عبادت، دارای تاریخی طولانی

یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ

7- جنّیان، طبق خواست سلیمان(ع)، برای او کاسه‌های بزرگی به اندازۀ حوض می‌ساختند.

یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ ... وَ جِفٰانٍ کَالْجَوٰابِ

«جِفٰانٍ» جمع «جَفُنَة» است و آن به معنای ظرف غذا می‌باشد.

«جواب»مخفف «جوابی» و «جوابی»جمع «جابیة»و جابیة» به معنای حوض است (لسان العرب). بنابراین، «جِفٰانٍ کَالْجَوٰابِ» ؛ یعنی کاسه‌هایی که در بزرگی همچون حوض‌ها است.

8- ساخته شدن دیگ‌های بزرگ ثابت و غیرمنقول، به وسیلۀ جنّیان برای سلیمان(ع)

یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ ... وَ قُدُورٍ رٰاسِیٰاتٍ

9- جنّیان، موجوداتی با شعور و توانمند بر انجام کارهای بزرگ

وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ ... یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ وَ تَمٰاثِیلَ وَ جِفٰانٍ کَالْجَوٰابِ وَ قُدُورٍ رٰاسِیٰاتٍ

10- آل‌داوود، موظف به انجام عمل صالح به منظور ادای شکر به درگاه خداوند

اِعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً

«اعْمَلُوا» مقول قول محذوف است و مفعول «اعْمَلُوا» چیزی همانند «عملا صالحا» محذوف بوده و «شُکْراً» مفعولٌ‌له آن می‌باشد.

11- بسیاری از مردم، کم شکرگزاری می‌کنند.

وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبٰادِیَ الشَّکُورُ

«شکور»صیغۀ مبالغه است و دلالت بر کثرت می‌کند. بنابراین، معنای عبارت «وَ قَلِیلٌ مِنْ ...» چنین می‌شود: کم هستند از بندگان من که زیاد سپاس‌گزاری کنند.

12- شکرگزاری زیاد به درگاه خداوند، امری پسندیده و ارزشمند است.

وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبٰادِیَ الشَّکُورُ

13- انسان‌های دارای عمل‌صالح زیاد، اندک هستند.

اِعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبٰادِیَ الشَّکُورُ

بنابراین‌که «شکر»مفعولٌ‌له «اعْمَلُوا» باشد، «قَلِیلٌ مِنْ عِبٰادِیَ الشَّکُورُ» اشعار به این نکته دارد: کسانی‌که به منظور ادای شکر عمل‌صالح انجام دهند، کم هستند.

14- آل‌داوود موظف به شکرگزاری به درگاه خداوند

اِعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً

بنابراین‌که «شُکْراً» مفعولٌ‌به «اعْمَلُوا» باشد، «اعْمَلُوا» متضمن معنای «اشکروا»خواهد بود. گفتنی است که در برداشت یاد شده، «آلَ دٰاوُدَ» منادا برای حرف ندای محذوف گرفته شده است.

15- سلیمان(ع)، موظف به‌انجام عمل‌صالح به منظور شکرگزاری به درگاه خداوند

وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ ... اعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً

این‌که پس از طرح قصۀ سلیمان(ع) و ذکر فضایلی که خداوند به او داده بود، خطاب «آلَ دٰاوُدَ» آورده شده احتمال دارد به این منظور باشد که سلیمان(ع) را به عنوان عضوی از خاندان داوود(ع)، موظف به انجام عمل صالح کند.

16- آل‌داوود، برخوردار از مکنت و نعمت‌های فراوان خدادادی

اِعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً

توصیۀ خداوند به خاندان داوود مبنی بر انجام عمل صالح به شکرانۀ نعمت‌هایش، گویای برداشت یاد شده است.

17- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ وَ تَمٰاثِیلَ» فقال و اللّه ما هی تماثیل الرّجال و النّساء و لٰکنّها الشّجر و شبهه؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ وَ تَمٰاثِیلَ» روایت شده که فرمود: قسم به خدا این تمثال‌ها، تمثال مردان و زنان نبود، بلکه تمثال درخت و مانند آن بود».

18- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قوله تعالی «اعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً» قال: کانوا ثمانین رجلاً و سبعین امرأة ما أغبّ المحراب رجل واحد منهم یصلّی فیه؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی «اعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً» روایت شده که فرمود: هشتاد مرد و هفتاد زن بودند که هرگز مردی از آنان مواظبت بر نماز را در محل عبادت ترک نکرد [و بدین‌گونه شکر خود را انجام می‌دادند]».

کلیدواژه‌ها:

آل داوود(ع)؛ اقلیت؛ اللّه؛ انسان؛ تکلیف؛ جن؛ درخت؛ سلیمان(ع)؛ شعور؛ شکر؛ صالحان؛ ظرف؛ عمل؛ قصر؛ مال؛ مجسمه‌سازی؛ محراب؛ مسجد؛ نماز

[سوره سبإ (34): آیه 14]

فَلَمّٰا قَضَیْنٰا عَلَیْهِ اَلْمَوْتَ مٰا دَلَّهُمْ عَلیٰ مَوْتِهِ إِلاّٰ دَابَّةُ اَلْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ اَلْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ اَلْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی اَلْعَذٰابِ اَلْمُهِینِ (14)

14

پس هنگامی که مرگ را بر او مقرّر کردیم، هیچ کس - جز موریانه‌ای که عصای او را می‌خورد - آنان را از مرگ وی با خبر نساخت، و هنگامی که به زمین افتاد روشن شد که [جنّیان نمی‌دانند، زیرا] اگر جنّیان غیب می‌دانستند، در عذاب خفّت بار [کارهای سخت] باقی نمی‌ماندند.

1- مرگ سلیمان(ع)، آن‌گاه بر جنیان خدمت‌گزار وی آشکار شد که موریانه‌ها عصای او را خوردند و آن حضرت بر زمین افتاد.

فَلَمّٰا قَضَیْنٰا عَلَیْهِ الْمَوْتَ مٰا دَلَّهُمْ عَلیٰ مَوْتِهِ إِلاّٰ دَابَّةُ

الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

«منسأة» به معنای عصا است (مفردات راغب). مراد از «دَابَّةُ الْأَرْضِ» ، «ارضة» (موریانه) است که از زمین وارد چوب و تخته می‌شود و آن را می‌خورد.

2- مرگ سلیمان(ع) به قضای الهی بود.

فَلَمّٰا قَضَیْنٰا عَلَیْهِ الْمَوْتَ

3- سلیمان(ع) مدتی پس از مرگش، هم‌چنان بر عصای خود تکیه داشت و کسی از آن با خبر نبود.

فَلَمّٰا قَضَیْنٰا عَلَیْهِ الْمَوْتَ مٰا دَلَّهُمْ عَلیٰ مَوْتِهِ إِلاّٰ دَابَّةُ الْأَرْضِ ... لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ

4- گروهی از جنیان، همواره در خدمت و پیشگاه سلیمان(ع) بودند.

فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ

5- خدمت جنیان در دستگاه سلیمان(ع)، همراه با سختی، رنج و خفت بود.

فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ

6- جنیان خدمت‌گزار در دستگاه سلیمان(ع)، از علم غیب برخوردار نبودند.

فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ

7- خدمت در دستگاه سلیمان(ع)، برای جنیان خوشایند نبود.

فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ

8- داشتن علم غیب، موجب آگاهی به حقایق پشت پرده و پنهان می‌شود.

تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ

9- جنیان، از شعور و درایت و احساس عزت و ذلت برخورداراند.

فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ

10- جنیان خدمت‌گزار در دستگاه سلیمان(ع)، از معرفتی به نام علم غیب آگاهی داشتند.

تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ

11- جنیان نیز از رنج، سختی و خفت گریزان‌اند.

تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ

12- سلیمان(ع)، عصایی داشت که بر آن تکیه می‌کرد و پس از مرگش نیز مدتی بر آن تکیه داشت.

فَلَمّٰا قَضَیْنٰا عَلَیْهِ الْمَوْتَ مٰا دَلَّهُمْ عَلیٰ مَوْتِهِ إِلاّٰ دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمّٰا خَرَّ

13- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: ...وَلّی سلیمان مُدبِراً إلی محرابه فقام فیه متّکئاً علی عصاه فقُبض روحه من ساعته، قال فجعلت الجنّ و الإنس یخدمونه و یسعون فی أمره بما کانوا و هم یظنّون أنّه حیّ...

حتّی دبّت الأَرَضة من عصاه فأکلت مِنْسأته فانکسرت و خرّ سلیمان إلی الأرض أفلاتسمع لقوله عزّوجلّ: فلمّا خرّ تبیّنت الجنّ أن لو کانوا یعلمون الغیب ما لبثوا فی العذاب المهین؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: ...سلیمان(ع) به محل عبادت خود بازگشت و در آن جا با تکیه بر عصای خود ایستاد. در همان لحظه روحش قبض شد و جن و انس همان‌گونه که موظف بودند، او را خدمت می‌کردند و در امور او می‌کوشیدند و گمان می‌کردند زنده است ... تا این‌که موریانه عصای او را خورد. آن عصا شکست و سلیمان(ع) بر زمین افتاد آیا نمی‌شنوی سخن خدای عزّوجلّ را (فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ ...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تسخیر؛ جن؛ ذلت؛ روح؛ سختی؛ سلیمان(ع)؛ شعور؛ عصا؛ غیب؛ قصه؛ قضا؛ محراب؛ مرگ؛ موریانه

[سوره سبإ (34): آیه 15]

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اُشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ (15)

15

همانا برای قوم سبا در محل سکونتشان نشانه‌ای [از قدرت و نعمت خدا]وجود داشت: دو باغ از طرف راست و چپ؛ [گفتیم:]از عطای پروردگارتان بهره بَرید و سپاس او بگزارید، که شهری است دلپذیر و پروردگاری است آمرزگار.

1- در سمت راست و چپ شهر سبا، دو باغ بزرگ وجود داشت.

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ

2- وجود دو باغ در بخش راست و چپ شهر سبا، نشانه‌ای از نشانه‌های قدرت و نعمت خدا بود.

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ

3- مردم سبا، مجاز به استفاده از نعمت‌های خدادادی و موظف به شکر به درگاه او

کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ

4- ربوبیت خداوند، مقتضی اعطای روزی به بندگان

مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ

5- شکرگزاری به درگاه خداوند به خاطر اعطای نعمت، امری بایسته و لازم

کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ

6- سرزمین سبا، سرزمینی بس دل‌نواز برای اهل آن بود.

بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ

7- خداوند، پروردگاری بس آمرزنده و بخشایشگر برای مردم سبا

وَ رَبٌّ غَفُورٌ

8- آمرزش‌گری خداوند، برخاسته از ربوبیت او است.

وَ رَبٌّ غَفُورٌ

9- محصولات طبیعی، روزی خدادادی

است.

جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ

10- داشتن سرزمینی آباد و دل‌پذیر، امری مطلوب و پسندیده است.

بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ

11- مردم سبا در مقطعی از تاریخ، از سرزمینی آباد برخوردار بودند، و خطاهایشان نیز از سوی خداوند بخشوده می‌شد.

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ ... بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

12- «رَبٌّ» و «غَفُورٌ» از اسما و صفات خداوند است.

کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ ... وَ رَبٌّ غَفُورٌ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ باغ؛ تکلیف؛ رب/اسما و صفات؛ رزق؛ سبأ/قوم؛ سکونت؛ شکر؛ عمل؛ قریه؛ قصه؛ کشاورزی؛ مغفرت؛ نعمت

[سوره سبإ (34): آیه 16]

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ اَلْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ (16)

16

ولی آنان رویگردان شدند و ما سیل ویرانگر «عرم»را بر آنان فرستادیم و آن دو باغشان را به دو باغی که میوه‌ای تلخ و درخت شوره‌گز و اندکی درخت سدر داشت تبدیل کردیم.

1- مردم سبا، از شکرگزاری به درگاه خداوند روی برگرداندند.

کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ ... فَأَعْرَضُوا

2- به دنبال تمرد قوم سبا از شکرگزاری به درگاه خداوند، سیل بنیان‌کنی با شکستن سد مأرب به راه افتاد و باغ‌های آنان را درهم کوبید.

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ

«عرم»در لغت به معنای/«مسناة»است (مفردات راغب) که اسم آلت بوده و به محلی گفته می‌شود که آب در پشت آن جمع شده باشد. و در اصطلاح به آن سد گفته می‌شود.

3- روی‌گردانی از آیۀ خدا پس از تبیین آن، درپی‌دارندۀ عذاب از جانب خداوند

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ ... فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ

احتمال دارد متعلق «فَأَعْرَضُوا» «آیَةٌ» باشد که در آیۀ قبل از آن سخن گفته شده است.

4- مردم سبا، از صنعت سدسازی برخوردار بودند و با آن، آب ذخیره می‌کردند.

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ

5- رخدادهای طبیعی، از مجاری فعل خداوند است.

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ

این‌که خداوند جاری شدن سیل را (سیلی که باغ‌ها را تبدیل به درختان گز کرد) به خود نسبت داده است، حکایت از نکتۀ یاد شده دارد.

6- دو باغ دل‌نواز قوم سبا، در پی جاری شدن سیل به باغ‌هایی از درختانی با میوه‌های تلخ و گز تبدیل شدند.

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ

«أُکُلٍ» به معنای میوه و «خَمْطٍ» به معنای تلخ است (لسان العرب). «أَثْلٍ» به درخت شوره‌گز گفته می‌شود.

7- در پی از بین رفتن باغ‌های دل‌نواز قوم سبا با سیل بنیان‌کن، مقدار ناچیزی درخت سدر در جای آنها رویید.

وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ

8- تبدیل شدن باغ‌های دل‌پذیر قوم سبا، به منطقه‌ای با درختان بی‌ثمر و یا کم‌ثمر از جانب خداوند بود.

وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ

9- سیلاب بنیان‌کن، عامل درهم کوبیده شدن امکانات رفاهی و آسایش قوم سبا

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ

10- روی‌گردانی از شکر نعمت خدا، موجب از دست دادن آن نعمت است.

کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ ... فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ ... مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آیات خدا؛ اللّه؛ باغ؛ تکلیف؛ خوردن؛ درخت؛ رفاه؛ سبأ/قوم؛ سد مأرب؛ سدر؛ شکر؛ عذاب؛ قصه؛ گناه؛ مزه‌ها؛ مصیبت؛ نعمت

[سوره سبإ (34): آیه 17]

ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ اَلْکَفُورَ (17)

17

این را به سبب آن که ناسپاسی کردند به آنان سزادادیم، و آیا جز کفران پیشه را مجازات می‌کنیم؟

1- راه افتادن سیل بنیان‌کن و درهم کوبیده شدن باغ‌های دل‌پذیر قوم سبا، کیفر ناسپاسی و کفران آنان بود.

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ ... ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا

به قرینۀ بحث شکر در دو آیۀ پیش، احتمال دارد مراد از «کَفَرُوا» کفران باشد.

2- خداوند، مردم سبأ را به خاطر کفرشان با فرستادن سیلی بنیان‌کن مجازات کرد.

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ ... ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا

برداشت یاد شده بنابراین اساس است که «کَفَرُوا» به همان معنای مشهور (کفر ورزیدند) باشد.

3- روی‌گردانی از آیۀ خدا، مجازات الهی را درپی‌دارد.

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ ... فَأَعْرَضُوا ... ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ

4- کیفرهای دنیوی خداوند، ممکن است با ایجاد رخدادهای طبیعی (همانند سیلی بنیان‌کن) تحقق پیدا کند.

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ ... ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ

5- کفران نعمت‌های خداوند، کیفر در پی دارد.

وَ اشْکُرُوا لَهُ ... فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ ...

ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ

6- از دست دادن نعمت و امکانات، نوعی کیفر و مجازات است.

وَ اشْکُرُوا لَهُ ... فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ

7- استفاده از حوادث تاریخی گذشته برای هدایت مردمان، از شیوه‌های هدایتی قرآن کریم

أَ فَلَمْ یَرَوْا ... وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ ... اعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً ...

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ ... کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ ... فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ ... ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ

8- خداوند، جز کفران‌کنندگان را مجازات نمی‌کند.

وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ الْکَفُورَ

استفهام در این آیه، انکاری به معنای نفی بوده و مفید برداشت یاد شده است.

9- کفران نعمت‌های الهی، گناهی بس بزرگ و غیرقابل بخشش در پیشگاه خداوند

وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ الْکَفُورَ

تأکید خداوند بر این‌که تنها کفران‌کنندگان نعمت‌ها، مورد مجازات قرار می‌گیرند، گویای حقیقت یاد شده است.

10- خداوند، جز کافران را مجازات نمی‌کند.

وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ الْکَفُورَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ باغ؛ تاریخ؛ سبأ/قوم؛ سد مأرب؛ عذاب؛ قصه؛ کفر؛ گناه؛ مصیبت؛ نعمت؛ هدایت

[سوره سبإ (34): آیه 18]

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ اَلْقُرَی اَلَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا اَلسَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ (18)

18

و میان مردم سبا و قریه‌هایی که در آنها برکت نهاده بودیم، قریه‌هایی [به هم پیوسته و] نمایان قرار داده و سیر در آنها را [از جهت مسافت] به اندازه مقرّر کرده بودیم [و گفتیم:] شب‌ها و روزها با ایمنی در آنها سیر کنید.

1- در فاصلۀ بین سرزمین سبا و سرزمین شام، مراکز و اماکنی نزدیک به هم وجود داشت که از یکدیگر قابل مشاهده بودند.

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً

مراد از «الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا» طبق گفتۀ نوع مفسران، سرزمین شام است. گفتنی است که مراد از «قُریً ظٰاهِرَةً» مراکزی نزدیک به هم است که امکان مشاهده محلی از محل دیگر وجود داشته است.

2- اتصال سرزمین سباییان به سرزمین شامات از طریق وجود شهرها و روستاها نعمتی برای آنان بود.

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ ... وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا

آیه در ادامۀ قصۀ قوم سبأ و ذکر نعمت‌هایی است که خداوند به آنان اعطا کرده بود و از آنان خواسته بود که در قبال آنها شکرگزاری کنند.

3- سرزمین شامات در عصر سباییان، آباد و بابرکت بود و مراکز گوناگونی برای زیست انسان‌ها داشت.

وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا

4- بین منزل‌گاه‌های راه یمن تا شام در عصر قوم سبأ، تناسب یکسانی وجود داشت.

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ

مراد از تقدیر سیر در آیۀ بالا، این است که در بین راه، منزل‌گاه‌هایی وجود داشت و یا قریه‌ها و شهرها به‌گونه‌ای قرار گرفته بود که فاصله هر کدام با دیگری در تمام راه یکسان بود.

5- بین مردم شام و یمن در دوران قوم سبا، ارتباطهای گوناگونی وجود داشت.

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا ... وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا

6- برکت و آبادانی سرزمین شامات، از ناحیۀ خداوند بود.

اَلْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا

7- منطقۀ بین یمن (محل زندگی قوم سبا) تا شامات در عصر سباییان، در امنیت کامل بود.

سِیرُوا فِیهٰا ... آمِنِینَ

8- مردم سبا، می‌توانستند از یمن تا شام را در هر وقت که بخواهند (شب یا روز) با امنیت کامل سفر کنند.

وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ

9- وجود امنیت در راه‌ها، نعمتی شایستۀ شکرگزاری

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ ... وَ اشْکُرُوا لَهُ ... وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ ... سِیرُوا فِیهٰا ... آمِنِینَ

10- امکانات فراوان و امنیت راه‌ها، نعمت‌هایی خدایی است.

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی ... قُریً ظٰاهِرَةً ... سِیرُوا فِیهٰا ...

آمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امنیت؛ برکت؛ حیات؛ راه‌ها؛ روز؛ سبأ/قوم؛ سفر؛ سکونت؛ شب؛ شکر؛ عمران؛ قریه؛ قصه؛ نعمت

[سوره سبإ (34): آیه 19]

فَقٰالُوا رَبَّنٰا بٰاعِدْ بَیْنَ أَسْفٰارِنٰا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ وَ مَزَّقْنٰاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ (19)

19

پس گفتند: پروردگارا، فاصلۀ میان سفرهای ما را دور کن، و به خود ستم کردند.

ما هم آنان را [موضوع] داستان‌ها ساختیم و به طور کامل آنان را متلاشی کردیم. بی‌شک، در این [رویداد] برای هر صبر پیشۀ سپاسگزاری نشانه‌هایی وجود دارد.

1- مردم سبا، از خداوند خواستار طولانی شدن بین منزل‌گاه‌های سفرشان شدند.

وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً ... فَقٰالُوا رَبَّنٰا بٰاعِدْ بَیْنَ أَسْفٰارِنٰا

2- مردم سبا، به ربوبیت خداوند معتقد بودند.

فَقٰالُوا رَبَّنٰا

3- سباییان، نعمت امنیت راه‌ها و نزدیکی منزل‌گاه‌های سفر را کفران نموده و به خویش ستم روا داشتند.

فَقٰالُوا رَبَّنٰا بٰاعِدْ بَیْنَ أَسْفٰارِنٰا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ

4- برنتابیدن وفور نعمت و امنیت و آسایش، ستم بر خویش است.

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً ... سِیرُوا فِیهٰا ... آمِنِینَ . فَقٰالُوا رَبَّنٰا بٰاعِدْ بَیْنَ أَسْفٰارِنٰا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ

5- قوم سبا، نابود و متلاشی شده و زبانزد و قصۀ مجالس گردیدند.

وَ اشْکُرُوا لَهُ ... فَأَعْرَضُوا ... ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا ... وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ

«أَحٰادِیثَ» (جمع «احدوثة») به معنای خبری است که مردم برای سرگرمی به همدیگر می‌گویند. هم‌چنین به معنای خبری است که به عنوان مثل، به کار می‌رود (مفردات راغب).

6- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

رَبَّنٰا

7- مردم سبأ، به دنبال کفران نعمت‌های خدا و جاری شدن سیل سد مأرب، به طور کلی متلاشی و پراکنده شدند.

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ ... وَ مَزَّقْنٰاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ

«مزق»در لغت به معنای پاره کردن و از بین بردن اثر آمده و در آیه پراکندن در اطراف و اکناف بلاد است (مجمع‌البحرین).

8- کفران نعمت‌های الهی، درپی‌دارندۀ گسیختگی زمام جامعه و از هم فروپاشی آن

وَ اشْکُرُوا لَهُ ... فَأَعْرَضُوا ... وَ مَزَّقْنٰاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ

9- سباییان با ظلم به خویش، باعث از هم فروپاشی کامل خود شدند.

وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ وَ مَزَّقْنٰاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ

10- تارومار شدن کامل قوم سبأ در پی‌کفران آنان، به دست خداوند بود.

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ ... بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ ...

فَقٰالُوا رَبَّنٰا بٰاعِدْ بَیْنَ أَسْفٰارِنٰا ... وَ مَزَّقْنٰاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ

11- تحولات تاریخ، به دست خداوند است.

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ ...

فَجَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ وَ مَزَّقْنٰاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ

12- قصۀ مردم سبا و فروپاشی کامل آنان در پی کفران نعمت‌های الهی، دربردارندۀ آیات خدا برای صبرپیشگان شکرگزار است.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ

13- ماجرای برخورداری اهل سبأ از نعمت‌های فراوان و امنیت و جاری شدن سیل در میان آنان و پراکندگی و متلاشی شدنشان، آیات متعددی از خدا در خود دارد.

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ ... بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ ... فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ ... وَ مَزَّقْنٰاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ

14- حوادث تاریخی، درس‌آموز و آیۀ خداوند است.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ

15- بهره‌وری از آیات الهی برای کسانی میسر است که در سختی فهم آنها، صبر پیشه کنند.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ

این‌که در این آیه، آیات متعدد ماجرای اهل سبأ، برای صبرپیشگان و شکرگزاران دانسته شده است؛ می‌تواند بیانگر این نکته باشد که قبول آیت بودن آنها، نیاز به فهم و معرفتی درخور دارد. به تناسب ذکر صفت صبر، استفاده می‌شود که فهم و قبول آیات خداوندی، احتیاج به صبر دارد.

16- استفاده از آیات الهی برای کسانی میسر است که از روحیۀ شکرگزاری برخوردار باشند.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ ... شَکُورٍ

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ آیات خدا؛ اللّه؛ امت؛ امنیت؛ تاریخ؛ جامعه؛ دعا؛ راه‌ها؛ رب/اسما و صفات؛ رفاه؛ سبأ/قوم؛ سختی؛ سد مأرب؛ سفر؛ سکونت؛ سیل؛ شکر؛ صبر؛ ظلم؛ عبرت؛ قصه؛ نعمت

[سوره سبإ (34): آیه 20]

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِیقاً مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (20)

20

و بی‌تردید، ابلیس گمان خود را [مبنی بر گمراه ساختن آدمیان] بر آنان تحقق بخشید؛ از این رو همه - جز گروهی از مؤمنان - از او پیروی کردند.

1- ابلیس، گمان خود را دربارۀ گمراه کردن انسان‌ها، دربارۀ قوم سبأ تحقق بخشید.

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ

در این‌که مرجع ضمیر «عَلَیْهِمْ» آیا همۀ انسان‌ها هستند و یا قوم سبأ - که در آیات پیش از آنها سخن به میان آمده است - دو احتمال وجود دارد. برداشت یاد شده بنا بر احتمال دوم است. لازم به ذکر است که مراد از ظن ابلیس - چنان‌که مفسران نیز گفته‌اند - تصمیمی است که وی در اغوای مردم داشت و آن را اعلام کرده بود.

2- تصمیم ابلیس بر اغوای مردم، براساس علم و آگاهی نبود و صرفاً مبتنی بر گمان و حدس بود.

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ

تعبیر «ظن»نشانگر این است که ابلیس در بدو امر، نسبت به تواناییش بر اغوای انسانها یقین نداشت، بلکه آن صرفاً بر حدس و گمان استوار بوده است.

3- با پیروی مردم از ابلیس، او گمان و حدسش را دربارۀ اغوای مردم تحقق بخشید.

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ

4- جز گروهی از مؤمنان، همه از ابلیس و دعوت او پیروی کردند.

فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

5- همۀ مردم سبأ، جز گروهی از مؤمنان، از ابلیس تبعیت کردند.

فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

در صورتی که ضمیر فاعلی «اتبعوا» مردم سبأ باشند، استثنا متصل خواهد بود و بر نکتۀ یاد شده دلالت خواهد کرد.

6- گروهی از سباییان، مردمانی مؤمن بودند.

فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

7- در میان مؤمنان نیز افرادی وجود دارند که از ابلیس پیروی می‌کنند.

فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

برداشت یاد شده مبتنی بر تبعیضی بودن «مِنَ» در «مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» است.

8- بیشتر مردم، از ابلیس پیروی می‌کنند.

فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

9- ابلیس، عامل کفران مردم سبأ و برانگیزندۀ آنان به ظلم به نفس

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

در عبارت «صَدَّقَ عَلَیْهِمْ ... ظَنَّهُ» ایجاز به حذف وجود دارد؛ برای این‌که صدق ظن، فرع بر دعوت و جواب مثبت دادن مردم است. بنابراین، معلوم می‌شود که ابلیس از آنان خواسته و آنان نیز او را اجابت نموده و نعمت‌های خدا را کفران کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها:

ابلیس؛ اکثریت؛ انسان؛ ایمان؛ پیروی؛ سبأ/قوم؛ ضلالت؛ ظلم؛ ظن؛ نعمت؛ هدایت

[سوره سبإ (34): آیه 21]

وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ وَ رَبُّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ (21)

21

و او هیچ‌گونه تسلّطی بر آنان نداشت، مگر [از راه وسوسه، آن هم] برای این‌که ما کسانی را که به آخرت ایمان دارند از کسانی‌که دربارۀ آن شک دارند مشخّص سازیم. و پروردگار تو بر هر چیزی نگهبان است.

1- تبعیت مردم از ابلیس، به خاطر سلطۀ او بر آنان نیست.

فَاتَّبَعُوهُ ... وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ

2- ابلیس، سلطۀ گریزناپذیر بر مردم ندارد.

وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ

3- پیروی تابعان ابلیس از وی، بر اساس اختیار و تصمیم خود آنان است.

فَاتَّبَعُوهُ ... وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ

4- باورداران به آخرت، از ابلیس تبعیت نمی‌کنند.

فَاتَّبَعُوهُ ... وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ

5- کسانی که دربارۀ آخرت تردید دارند، از ابلیس پیروی می‌کنند.

فَاتَّبَعُوهُ ... وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ

6- بازشناسی و جداسازی مؤمنان معتقد به آخرت، از تردید داران دربارۀ آن، فلسفۀ توانایی دادن به ابلیس در گمراه کردن مردم

وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ

«لِنَعْلَمَ» در این آیه، متضمن معنای تشخیص و تمییز است.

7- باور به آخرت، بازدارندۀ آدمی از القاپذیری از ابلیس

وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ

8- مبادی شک و معرفت، در اختیار خود انسان است.

إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ

از این‌که در آیه، شک و تردید مذموم شمرده شده و پی‌آمد آن، تبعیت از ابلیس معرفی گردیده است؛ نشان می‌دهد که حصول چنین معرفتی برای انسان در اختیار خود او است. در غیر این صورت، نباید امر مذمومی باشد.

9- تردید - هرچند اندک - دربارۀ اصول عقیده، درپی‌دارندۀ فاجعه‌ای عقیدتی و رفتاری

فَاتَّبَعُوهُ ... وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ لِنَعْلَمَ ... مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ

تنوین «شَکٍّ» برای تقلیل است و دلالت بر ناچیزی و اندکی دارد.

10- عقیده و رفتار، پیوندی وثیق باهم دارند.

فَاتَّبَعُوهُ ... إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ

خداوند متعال در ادامۀ بحث پیروی مردم از ابلیس، فلسفۀ وجودی او را بیان کرده و فرموده است: ما برای ابلیس سلطه‌ای قرار ندادیم و به منظور بازشناسی مؤمنان به آخرت از تردیدداران به آن [او را] قرار دادیم. این مطلب می‌رساند که تردیدداران به آخرت از شیطان تبعیت کردند؛ یعنی، تردید دربارۀ آخرت، در پیروی از شیطان ظهور کرد.

11- خداوند، بر هرچیزی نگهبان و حافظ است.

وَ رَبُّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ

12- ربوبیت خداوند، مقتضی نگهبانی بر هر چیز است.

وَ رَبُّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ

13- پیامبر(ص)، تحت ربوبیت و عنایت

خاص خداوند

وَ رَبُّکَ

14- «رب»و «حَفِیظٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ رَبُّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ابلیس؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پیروی؛ جبر و اختیار؛ حفیظ/اسما و صفات؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛شک؛ ضلالت؛ عجز؛ علم؛ عمل؛ محمّد(ص)

[سوره سبإ (34): آیه 22]

قُلِ اُدْعُوا اَلَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا لَهُمْ فِیهِمٰا مِنْ شِرْکٍ وَ مٰا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِیرٍ (22)

22

بگو: کسانی را که جز خدا [در خور پرستش] می‌پندارید بخوانید [تا حاجتی از شما روا کنند]! آنها نه در آسمان‌ها و نه در زمین هموزن ذرّه‌ای مالک چیزی نیستند و در آن دو شرکت نیز ندارند و از میان آنان هیچ پشتیبانی برای او نیست.

1- پیامبر(ص)، مأمور فراخوان مشرکان به آزمودن ناتوانی خدایانشان از طریق دعای خود

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ

2- خدایان مشرکان، معبودهایی پنداری‌اند.

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ

3- خدایان مشرکان، قادر به پاسخ‌گویی به خواسته‌های آنان نیستند.

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ

«لاٰ یَمْلِکُونَ» در مقام جواب واقع شده است. گویا عبارت این معنا را القا می‌کند که آنان پس از درخواست چه جوابی می‌دهند؟ پاسخ این است که جوابی نمی‌دهند، به دلیل عدم مالکیتشان.

4- خدایان مشرکان، مالک هیچ چیزی - حتی به اندازۀ یک ذرّه - در عالم نیستند.

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ

5- خداوندی می‌تواند پاسخ حاجت‌ها و خواسته‌ها را بدهد که بر همه چیز مالکیت داشته باشد.

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ

6- عدم توانایی بر پاسخ‌گویی به خواسته‌های مشرکان، دلیل بطلان خدایان ادعایی آنان است.

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ

7- عالم، آسمان‌های متعدد دارد.

اَلسَّمٰاوٰاتِ

8- خدایان ادعایی مشرکان، هیچ‌گونه سهم و شرکتی در آسمان‌ها و زمین ندارند.

وَ مٰا لَهُمْ فِیهِمٰا مِنْ شِرْکٍ

9- خدایان ادعایی مشرکان، هیچ‌گونه نقشی در پشتیبانی و امداد به خدا را ندارند.

وَ مٰا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِیرٍ

10- خداوند، مالک مطلق عالم است و خود به تنهایی امور آن را تدبیر می‌کند.

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا لَهُمْ فِیهِمٰا مِنْ شِرْکٍ وَ مٰا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِیرٍ

11- عقیده به مالکیت غیر خدا بر بخشی از عالم و سهیم دانستن غیر او در آن و اعتقاد به کمک غیر خدا به او در تدبیر عالم، مشرکانه است.

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ ... وَ مٰا لَهُمْ فِیهِمٰا مِنْ شِرْکٍ وَ مٰا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِیرٍ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ الهة؛ بت؛ توحید؛ جهان‌بینی؛ ذره؛ رسالت؛ زمین؛ شرک؛ عجز؛ مثقال؛ محمّد(ص)؛ نصرت

[سوره سبإ (34): آیه 23]

وَ لاٰ تَنْفَعُ اَلشَّفٰاعَةُ عِنْدَهُ إِلاّٰ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتّٰی إِذٰا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قٰالُوا مٰا ذٰا قٰالَ رَبُّکُمْ قٰالُوا اَلْحَقَّ وَ هُوَ اَلْعَلِیُّ اَلْکَبِیرُ (23)

23

و در پیشگاه او، شفاعت جز برای کسی که خدا به وی اجازه دهد سود ندارد.[آری، روز قیامت همه در اضطرابند،] تا آن گاه که اضطراب از دلشان زایل شد،[گنهکاران به شفاعت کنندگان] می‌گویند: پروردگارتان چه گفت؟ می‌گویند: حق را گفت، و اوست که بلند مرتبه و بزرگ است.

1- هیچ شفاعتی در پیشگاه خداوند مفید و ثمربخش نیست، مگر به اذن خود او.

وَ لاٰ تَنْفَعُ الشَّفٰاعَةُ عِنْدَهُ إِلاّٰ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ

2- عقیدۀ مشرکان به شفاعت خدایانشان در پیشگاه خدا برای آنان

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ ... وَ لاٰ تَنْفَعُ الشَّفٰاعَةُ عِنْدَهُ إِلاّٰ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ

ذکر عدم فایدۀ شفاعت شفاعت‌کننده‌ای در پیشگاه خداوند به جز شفاعت کسانی‌که خود خدا به آنان اذن داده است؛ می‌رساند که مشرکان اعتقاد داشته‌اند که خدایان ادعایی آنان نقش شفاعت‌کننده دارند. خداوند نیز درصدد رد آن گمان و پندار است.

3- کسی مشمول شفاعت شفیعان قرار می‌گیرد که خداوند اذن و اجازه بدهد.

وَ لاٰ تَنْفَعُ الشَّفٰاعَةُ عِنْدَهُ إِلاّٰ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ

مراد از «من» در «لِمَنْ» احتمال دارد شفیع و یا مشفوع‌له باشد.

بنابر احتمال دوم، برداشت یاد شده به دست می‌آید. گفتنی است که لام «لَهُ» نیز می‌تواند برای تعلیل باشد که در این صورت جمله چنین می‌شود: «إلا لمن وقع الإذن للشفیع لأجله».

4- وجود شفیعانی چند در قیامت و امکان شفاعت کردن آنان از دیگران با اذن خداوند

وَ لاٰ تَنْفَعُ الشَّفٰاعَةُ عِنْدَهُ إِلاّٰ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ

از این‌که خداوند فرمود بدون اذن من شفاعت مفید نیست، می‌توان استفاده کرد که اصل شفاعت در قیامت مسلم است؛ منتها تأثیر آن تنها با اذن الهی خواهد بود.

5- با صدور امر خداوند دربارۀ شفاعت، قلب‌های مضطرب و در هراس، از هراس خالی می‌شود.

حَتّٰی إِذٰا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قٰالُوا مٰا ذٰا قٰالَ رَبُّکُمْ

«فُزِّعَ عَنْ» معنای زوال فزع و هراس را می‌رساند.

(مفردات راغب).

6- شفاعت‌کنندگان قبل از دریافت امر خدا، در حال هراس و اضطراب خواهند بود.*

حَتّٰی إِذٰا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قٰالُوا مٰا ذٰا قٰالَ رَبُّکُمْ

بنابراین‌که مرجع ضمیر «قُلُوبِهِمْ» شفاعت‌کنندگان باشد - که از جملۀ آنان ملائکه‌اند - برداشت یاد شده به‌دست می‌آید.

7- با صدور فرمان خداوند دربارۀ شفاعت، اضطراب شفاعت کنندگان برطرف می‌شود.*

حَتّٰی إِذٰا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قٰالُوا مٰا ذٰا قٰالَ رَبُّکُمْ

8- منتظران شفاعت، پس از خبردار شدن از امر خدا دربارۀ آن، سؤال می‌کنند که پروردگار چه گفته است؟

حَتّٰی إِذٰا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قٰالُوا مٰا ذٰا قٰالَ رَبُّکُمْ

بنابراین‌که فاعل «قٰالُوا» ، «من»در «لِمَنْ» باشد و مراد از آن شفاعت‌شوندگان باشند، نکتۀ یاد شده قابل استفاده است.

گفتنی است که متعلق «مٰا ذٰا قٰالَ» ذکر نشده و به قرینۀ بحث شفاعت، احتمال دارد متعلق آن دربارۀ شفاعت باشد.

9- شفیعان، در پی آگاهی از امر خدا دربارۀ شفاعت، از همدیگر می‌پرسند خداوند چه فرموده است؟م‍

حَتّٰی إِذٰا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قٰالُوا مٰا ذٰا قٰالَ رَبُّکُمْ

10- جواب شفاعت‌کنندگان به سؤال یکدیگر دربارۀ فرمان خداوند، این است که هر آنچه خداوند فرموده، حق است.*

قٰالُوا مٰا ذٰا قٰالَ رَبُّکُمْ قٰالُوا الْحَقَّ

برداشت یاد شده بر این اساس است که مرجع ضمیر فاعلی «قٰالُوا» ی اول و دوم، شفیعان باشد.

11- رتبۀ شفیعان نسبت به یکدیگر، متفاوت است.*

قٰالُوا مٰا ذٰا قٰالَ رَبُّکُمْ قٰالُوا الْحَقَّ

بنابراین‌که مرجع ضمیر هر دو «قٰالُوا» در این آیه، شفاعت‌کنندگان باشد؛ به دست می‌آید که برخی از شفاعت پرسیده‌اند و جای ابهام برای آنان بوده است و برخی دیگر گفتۀ خداوند را حق اعلام کرده‌اند. این نکته نشان می‌دهد که گروه دوم، رتبه‌ای برتر از گروه اوّل دارند.

12- پاسخ شفیعان به سؤال منتظران شفاعت دربارۀ فرمان خداوند نسبت به آن، این است که خدا حق گفته است.

قٰالُوا مٰا ذٰا قٰالَ رَبُّکُمْ قٰالُوا الْحَقَّ

بنابراین‌که مرجع ضمیر فاعلی «قٰالُوا» ی اول، منتظران شفاعت و مرجع ضمیر فاعلی «قٰالُوا» ی دوم، شفاعت‌کنندگان باشد، نکتۀ یاد شده به دست می‌آید.

13- ربوبیت خداوند، مقتضی اظهار حق برای بندگان

قٰالُوا مٰا ذٰا قٰالَ رَبُّکُمْ قٰالُوا الْحَقَّ

14- شفاعت‌کنندگان، معتقد به عالی رتبه و بسیار بزرگ بودن خداوند.

قٰالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ

بنابراین‌که عبارت «وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ» مقول قول «قٰالُوا» باشد و مرجع ضمیر «قٰالُوا» شفاعت‌کنندگان باشد، استفاده می‌شود که آنان چنین عقیده‌ای دارند.

15- اذن خداوند به شفاعت در قیامت، جلوۀ بلندمرتبگی و بزرگی او

لِمَنْ أَذِنَ لَهُ ... وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ

یادآوری دو صفت «الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ» در پایان مسأله اذن خداوند به شفاعت، می‌تواند حاکی از حقیقت یاد شده باشد.

16- «رب»، «علی»و«کبیر»از اسما و صفات خداوند است.

مٰا ذٰا قٰالَ رَبُّکُمْ ... وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اذن الهی؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ بت؛ حق؛ رب /اسما و صفات؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ شفاعت؛ علی/اسما و صفات؛ قلب؛ قیامت؛ کبیر/اسما و صفات؛ گناه

[سوره سبإ (34): آیه 24]

قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ قُلِ اَللّٰهُ وَ إِنّٰا أَوْ إِیّٰاکُمْ لَعَلیٰ هُدیً أَوْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (24)

24

[به مشرکان] بگو: چه کسی از آسمان‌ها و زمین به شما روزی می‌دهد؟ بگو: خدا؛ و بی‌شک، ما یا شما، یا بر هدایتیم و یا در گمراهی آشکاری قرار داریم.

1- پیامبر(ص)، مأمور استدلال برای مشرکان جهت اصلاح عقیده‌شان دربارۀ خداوند

قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

2- پیامبر(ص)، مأمور پرسش از مشرکان دربارۀ منشأ روزیشان جهت هدایت آنان به توحید ربوبی

قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

3- روزی انسان‌ها، از طریق آسمان‌ها و زمین تأمین می‌شود.

قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

4- خداوند، روزی دهندۀ انسان‌ها از طریق منابع آسمانی و زمینی

قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ

5- عوامل طبیعی، مجاری فعل خداوند است.

قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ

«مَنْ» در «مِنَ السَّمٰاوٰاتِ» نشویه است. ذکر آسمان‌ها و زمین به عنوان منبع روزی و سپس ذکر خداوند به عنوان منشأ آن، نشان‌دهندۀ این حقیقت است که خداوند روزی‌دهی خود را از مجاری طبیعی انجام می‌دهد.

6- عالم، آسمان‌های متعدد دارد.

اَلسَّمٰاوٰاتِ

7- استفاده از پرسش برای ایجاد ذهنیت مساعد جهت تفهیم حقیقت به مخاطب، از روش‌های تربیتی قرآن کریم

قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ

8- مشرکان، از پاسخ‌گویی به سؤال «منشأ روزی کیست» ناتوان‌اند.

قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ ... قُلِ اللّٰهُ

تکرار «قُلْ» در آیۀ شریفه و این‌که پیامبر(ص) خود متصدی شد که پاسخ دهد «خداوند منشأ روزی است» نشان می‌دهد که آنان به رغم اعتقادشان به خدایانی غیر از خدا، در جواب این سؤال که «منشأ روزی کیست»خدایان خود را معرفی نکرده و سکوت اختیار می‌کنند. در نتیجه پیامبر(ص)، خود باطن آنان را آشکار می‌سازد.

9- هر یک از حق و باطل، یک راه بیشتر ندارد.

وَ إِنّٰا أَوْ إِیّٰاکُمْ لَعَلیٰ هُدیً أَوْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

10- پیامبر(ص)، مأمور تخریب جزم‌اندیشی مشرکان

وَ إِنّٰا أَوْ إِیّٰاکُمْ لَعَلیٰ هُدیً أَوْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

طرح این نکته که «یا ما و یا شما در هدایت و یا گمراهی هستیم» - با این‌که پیامبر(ص) می‌دانست حقیقت امر چیست - می‌تواند به منظور ایجاد رخنه در فکر طرف مقابل و به اندیشه واداشتن او و در نتیجه تخریب اندیشه‌اش باشد.

11- مؤمنان به پیامبر(ص) همچون خود آن حضرت، در مسیر هدایت‌اند.

وَ إِنّٰا أَوْ إِیّٰاکُمْ لَعَلیٰ هُدیً أَوْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

آوردن ضمیر جمع «نا»به جای «أنا» - که با کلمۀ «قُلْ» دارای سیاق واحدی است - می‌تواند بیانگر این نکته باشد که پیامبر(ص) در صدد همسو جلوه دادن مؤمنان با خودش می‌باشد.

12- راه حق و باطل، غیرقابل جمع باهم

وَ إِنّٰا أَوْ إِیّٰاکُمْ لَعَلیٰ هُدیً أَوْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

13- ارائه و تبلیغ آیین حق با نقد منصفانه

و حق‌طلبانۀ عقاید دینی دیگر، از شیوه‌های تبلیغی قرآن

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... وَ إِنّٰا أَوْ إِیّٰاکُمْ لَعَلیٰ هُدیً أَوْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

این‌که پیامبر(ص) به مشرکان فرمود: یا ما بر حق هستیم و راه هدایت را می‌پیماییم یا شما - با آن‌که پیامبر(ص) مسلّماً بر حق و هدایت بود - نشانگر انصاف و برخورد حق‌طلبانه با عقاید دیگران و شیوه‌ای پسندیده است.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ احتجاج؛ اصلاح؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ تبلیغ؛ تعلیم؛ توحید؛ حق؛ رزق؛ رسالت؛ زمین؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ ضلالت؛ عجز؛ عذاب؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره سبإ (34): آیه 25]

قُلْ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا أَجْرَمْنٰا وَ لاٰ نُسْئَلُ عَمّٰا تَعْمَلُونَ (25)

25

بگو: شما از گناه ما بازخواست نمی‌شوید و ما [نیز] از آنچه شما می‌کنید بازخواست نمی‌شویم.

1- پیامبر(ص) مأمور ابلاغ پیام خداوند به مشرکان، دربارۀ بازخواست نشدن هرکسی از عمل دیگری

قُلْ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا أَجْرَمْنٰا وَ لاٰ نُسْئَلُ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

2- مشرکان، هیچ‌گاه دربارۀ کردار پیامبر و مؤمنان، مورد مؤاخذه قرار نمی‌گیرند.

قُلْ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا أَجْرَمْنٰا

3- پیامبر(ص) و مؤمنان، از کردار مشرکان بازخواست نمی‌شوند.

وَ لاٰ نُسْئَلُ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

4- هر کسی در قیامت پاسخگوی کردار و عمل خویش است.

لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا أَجْرَمْنٰا وَ لاٰ نُسْئَلُ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

5- سفارش خداوند به پیامبر(ص)، برای رعایت ادب در مناظره با مشرکان

لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا أَجْرَمْنٰا وَ لاٰ نُسْئَلُ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

آوردن تعبیر «أَجْرَمْنٰا» برای خود و «تَعْمَلُونَ» برای مشرکان، ناظر به رعایت ادب از جانب پیامبر(ص) می‌باشد.

6- رعایت ادب در گفتار دینی با دشمنان، امری مطلوب و پسندیده است.

قُلْ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا أَجْرَمْنٰا وَ لاٰ نُسْئَلُ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

از سفارش خداوند به پیامبر(ص) مبنی بر رعایت ادب مناظره با مشرکان، نکتۀ یاد شده استفاده می‌شود.

7- پیامبر(ص) در صدد تحمیل عقیدۀ

خود به دیگران نبود؛ بلکه در صدد القای آن از راه تصحیح اندیشه بود.

قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ ... قُلِ اللّٰهُ

8- نادیده گرفتن خطاهای طرف مقابل در گفتار دینی با او و خود را هم سنگ او دانستن به منظور جلب نظر وی، امری پسندیده است.

قُلْ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا أَجْرَمْنٰا وَ لاٰ نُسْئَلُ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

مفسران برآنند که آوردن فعل ماضی «أَجْرَمْنٰا» آن هم از مادۀ جرم - که دلالت بر تحقق جرم می‌کند - و ذکر فعل مضارع «تَعْمَلُونَ» برای مشرکان - که خطای محرزی دارند - به دستور خداوند و برای جلب نظر آنان بوده است.

9- انسان‌ها در قیامت، دربارۀ عملشان مورد مؤاخذه و پرسش قرار خواهند گرفت.

قُلْ لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا أَجْرَمْنٰا وَ لاٰ نُسْئَلُ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ حسابرسی؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ عمل؛ قیامت؛ گناه؛ محمّد(ص)

[سوره سبإ (34): آیه 26]

قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا رَبُّنٰا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ وَ هُوَ اَلْفَتّٰاحُ اَلْعَلِیمُ (26)

26

بگو: ما را پروردگارمان گرد می‌آورد، سپس میان ما به حق حکم می‌کند، و اوست آن حکم کنندۀ دانا.

1- پیامبر(ص)، مأمور ابلاغ کلام خداوند به مشرکان دربارۀ داوری نهایی خداوند بین آنان و آن حضرت

قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا رَبُّنٰا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ

«فتح»به معنای نصرت، پیروزی، حکم و داوری است (مفردات راغب). در این آیه -\به قرینۀ مقام - مراد از آن معنای سوم است.

2- ربوبیت خداوند، مقتضی گردآوردن انسان‌ها در قیامت و داوری نهایی بین جریان حق و باطل

قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا رَبُّنٰا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ

3- داوری خداوند بین پیامبر(ص) و مشرکان، بر اساس حق است.

ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ

4- تحقق قیامت، به منظور جدا شدن و شفاف گردیدن صفوف حق‌مداران از باطل‌گرایان است.

قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا رَبُّنٰا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ

5- ملاک و معیار داوری در نزد خداوند، حق است.

ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ

6- هشدار خداوند به مشرکان دربارۀ عاقبت و آخرتشان

قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا رَبُّنٰا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ

7- خداوند، سرانجام همگان را در روزی گردهم خواهد آورد.

قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا رَبُّنٰا

8- داوری خداوند، بر اساس علم و آگاهی او است.

وَ هُوَ الْفَتّٰاحُ الْعَلِیمُ

9- «رب»،«فتاح»و«علیم»از اسما و صفات خداوند است.

یَجْمَعُ بَیْنَنٰا رَبُّنٰا ... وَ هُوَ الْفَتّٰاحُ الْعَلِیمُ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ باطل؛ بت؛ تبلیغ؛ جامع/اسما و صفات؛ حشر و نشر؛ حق؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سخن؛ شرک؛ علیم/اسما و صفات؛ فتاح/اسما و صفات؛ قدر؛ قضا؛ قیامت؛ محمّد(ص)

[سوره سبإ (34): آیه 27]

قُلْ أَرُونِیَ اَلَّذِینَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَکٰاءَ کَلاّٰ بَلْ هُوَ اَللّٰهُ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (27)

27

بگو: آنهایی را که به عنوان شریکانی به خدا ملحق کرده‌اید به من نشان دهید[تا ببینم درخور پرستش‌اند یا نه؟] چنین نیستند، بلکه خداست که عزّتمند و حکیم[و درخور پرستش] است.

1- پیامبر(ص)، مأمور ابلاغ پیام الهی به مشرکان دربارۀ باطل بودن خدایان ادعایی‌شان

قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَکٰاءَ

2- خدایان شرک پیشگان، موجوداتی‌اند که خود مشرکان آنها را شریک خدا تلقی کرده‌اند.

قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَکٰاءَ

3- درخواست پیامبر(ص) از مشرکان، برای نمایاندن هویت و جایگاه خدایانشان به او، جهت ارزیابی حقانیت آنان

قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَکٰاءَ

4- ارزیابی منطقی براساس ملاک‌های شناخته شده جهت تشخیص حقانیت، شیوه‌ای قرآنی است.

قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَکٰاءَ

درخواست پیامبر(ص) از مشرکان، برای ارائۀ خدایان ادعایی‌شان صرفاً جهت به نمایش گذاشتن آنها نیست؛ بلکه به منظور ارزیابی آنان است و این‌که آیا آنها واجد صفات الوهیت و ربوبیت هستند، یا خیر؟ بنابراین از آیه استفاده می‌شود که شیوۀ پسندیده در اثبات حقانیت و یا عدم آن، ارزیابی منطقی است.

5- خدایان ادعایی مشرکان، هرگز شریک برای خدا نیستند.

قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَکٰاءَ کَلاّٰ

6- خداوند، یگانه و یکتا است و شریکی ندارد.

قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَکٰاءَ کَلاّٰ بَلْ هُوَ اللّٰهُ

7- رعایت تدریج در اثبات بطلان عقیدۀ طرف مقابل، شیوه‌ای قرآنی است.

قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ ... وَ إِنّٰا أَوْ إِیّٰاکُمْ لَعَلیٰ هُدیً أَوْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . قُلْ لاٰ تُسْئَلُونَ ... قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا ... قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَکٰاءَ کَلاّٰ بَلْ هُوَ اللّٰهُ

8- پیامبر(ص) برای اثبات حقانیت توحید و بطلان شرک، از روش مدارا و تدریج استفاده می‌کرد.

قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ ... وَ إِنّٰا أَوْ إِیّٰاکُمْ لَعَلیٰ هُدیً أَوْ فِی ضَلاٰلٍ ... لاٰ تُسْئَلُونَ عَمّٰا أَجْرَمْنٰا ... یَجْمَعُ بَیْنَنٰا رَبُّنٰا ... قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَکٰاءَ کَلاّٰ بَلْ هُوَ

9- مشرکان، ناتوان از ارائۀ تصویری درست و قابل قبول از حقیقت و جایگاه خدایان ادعایی خود

قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَکٰاءَ کَلاّٰ بَلْ هُوَ اللّٰهُ

از این‌که جوابی از سوی مشرکان نقل نشده و خود خداوند زعم و پندار آنان را رد کرده است، به دست می‌آید که آنان به خوبی می‌دانستند که حقیقت خدایان ادعایی‌شان قابل ارائه نیست.

10- عزت و حکمت خداوند، مقتضی نداشتن هرگونه شریکی است.

کَلاّٰ بَلْ هُوَ اللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

11- «عزیز»و«حکیم»از اسما و صفات خداوند

هُوَ اللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ اللّه؛ باطل؛ بت؛ تبلیغ؛ توحید؛ جهان‌بینی؛ حق؛ حکیم/اسما و صفات؛ رسالت؛ شرک؛ شناخت؛عجز؛ عزیز/اسما و صفات؛ محمّد(ص)؛ وحی

[سوره سبإ (34): آیه 28]

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ کَافَّةً لِلنّٰاسِ بَشِیراً وَ نَذِیراً وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ (28)

28

و ما تو را که مژده دهنده و اخطار کننده‌ای، جز برای همۀ مردم نفرستادیم، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

1- رسالت پیامبر(ص)، برای همۀ مردم بوده و جهانی است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ کَافَّةً لِلنّٰاسِ

«کَافَّةً» حال برای ضمیر مفعولی «أَرْسَلْنٰاکَ» و یا حال برای ناس است (طبق قول کسانی‌که تقدم حال بر ذوالحال را جایز می‌دانند).

2- مأموریت پیامبر(ص) از جانب خداوند، بشارت و انذار است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ ... بَشِیراً وَ نَذِیراً

3- رسالت پیامبر(ص)، الهی بود.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ

4- بیشتر مردم، از رسالت جهانی پیامبر(ص) بی‌خبراند.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ کَافَّةً لِلنّٰاسِ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

متعلق «لاٰ یَعْلَمُونَ» تعیین نشده است؛ ولی به قرینۀ این‌که سخن از رسالت جهانی پیامبر(ص) می‌باشد، متعلق «لاٰ یَعْلَمُونَ» می‌تواند همان رسالت جهانی باشد.

5- موضع‌گیری بیشتر مشرکان علیه پیامبر(ص)، به دلیل ناآگاهانه بودن آن، فاقد وجاهت و اعتبار است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ کَافَّةً لِلنّٰاسِ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

ذکر «وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ» پس از بیان قلمرو رسالت پیامبر(ص) و نقش آن حضرت، می‌تواند به منظور دفع توهم باشد. آن توهم این است که اکثریت مشرکان با رسالت پیامبر(ص) مخالف‌اند و چنین امری تأثیری منفی در رسالت آن حضرت دارد. خداوند جواب می‌دهد که نظر چنین اکثریتی بی‌فایده است.

6- بیشتر مشرکان، از آنچه پیامبر(ص) به آن بشارت می‌دهد و یا هشدار می‌دهد، بی‌خبراند.

بَشِیراً وَ نَذِیراً وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

متعلق «لاٰ یَعْلَمُونَ» محذوف است و احتمال دارد به قرینۀ ذکر بشارت و انذار در آیه، همین دو باشد. گفتنی است احتمال دارد «ال» در «النّٰاسِ» عهد بوده و مراد از «النّٰاسِ» مشرکانی باشند که از آغاز سوره تا این‌جا از آنان سخن گفته شده است.

کلیدواژه‌ها:

اکثریت؛ اللّه؛ انذار؛ بشارت؛ جهل؛ رسالت؛ محمّد(ص)

[سوره سبإ (34): آیه 29]

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا اَلْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (29)

29

و [با تمسخر] می‌گویند: اگر راست می‌گویید، این وعدۀ [قیامت] کی خواهد بود؟

1- پرسش مداوم مشرکان از پیامبر(ص) و مؤمنان دربارۀ زمان وقوع قیامت

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

مضارع آورده شدن «یَقُولُونَ» دلالت بر استمرار دارد.

2- وعدۀ پیامبر(ص) به مشرکان مبنی بر وقوع قیامت در آینده

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ

3- مشرکان، وعدۀ پیامبر(ص) را دربارۀ وقوع‌قیامت و معاد درست نمی‌دانستند.

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

4- بیشتر مشرکان، وعدۀ پیامبر(ص) را دربارۀ وقوع قیامت باور نداشتند و آن را مورد استهزا قرار می‌دادند.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ

استفهام در «مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ» برای تهکم و استهزا است.

5- مشرکان، پیروان مؤمن پیامبر(ص) را سهیم وهم‌رأی‌او دررسالت می‌دانستند.

مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

جمع آورده شدن «صٰادِقِینَ» ، به این خاطر است که مؤمنان نیز مخاطب مشرکان بوده‌اند. مخاطب قرار دادن مؤمنان و پرسش از زمان وقوع قیامت از آنان، بیانگر نکتۀ یاد شده است.

6- صداقت و راست‌گویی،فضیلتی است که غیر معتقدان به خدا نیز آن را باور دارند.

إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

7- زیر سؤال بردن وقوع قیامت از سوی مشرکان، ناشی از جهل آنان بوده است.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

برداشت یاد شده بنابر عطف «یَقُولُونَ» بر عبارت قبل، از باب عطف مسبب بر سبب است؛ یعنی، بیشتر مردم نمی‌دانند و [به خاطر همین ندانستن]، معاد را زیر سؤال می‌برند.

کلیدواژه‌ها:

اکثریت؛ ایمان؛ پیروی؛ تکذیب؛ جهل؛ راستگویی؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ شرک؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ معاد

[سوره سبإ (34): آیه 30]

قُلْ لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ لاٰ تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سٰاعَةً وَ لاٰ تَسْتَقْدِمُونَ (30)

30

بگو: برای شماست وعدۀ روزی که نه لحظه‌ای از آن باز می‌مانید و نه پیش می‌افتید.

1- پیامبر(ص)، مأمور پاسخ‌گویی به پرسش مشرکان دربارۀ زمان وقوع قیامت

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ ... قُلْ لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ لاٰ تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سٰاعَةً

2- مردم، اجل معینی دارند.

لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ لاٰ تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سٰاعَةً وَ لاٰ تَسْتَقْدِمُونَ

مراد از «مِیعٰادُ» - به قرینۀ آیۀ قبل - احتمال دارد زمان وقوع قیامت باشد. هم‌چنین احتمال دارد وقت تعیین شده برای مرگ هر انسانی باشد. برداشت یاد شده بنابر احتمال دوم است.

3- روز قیامت، روزی بس با عظمت و مهم

لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ

تنوین «یَوْمٍ» بر تعظیم دلالت دارد.

4- اجل تعیین شده مردم، نه لحظه‌ای قابل جلو انداختن است و نه قابل به تأخیر انداختن.

لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ لاٰ تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سٰاعَةً وَ لاٰ تَسْتَقْدِمُونَ

5- زمان وقوع قیامت، تغییر ناپذیر است.

قُلْ لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ لاٰ تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سٰاعَةً وَ لاٰ تَسْتَقْدِمُونَ

6- زمان وقوع قیامت، برای هیچ کس روشن نیست.

یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ ... قُلْ لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که خداوند، به سؤال دربارۀ زمان وقوع پاسخ نداده و تنها به حتمی بودن وقوع آن بسنده کرده است.

7- مصلحت در پنهان ماندن زمان وقوع قیامت است.

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ ... قُلْ لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ

از این‌که خداوند به جای پرداختن به جواب سؤال و روشن کردن وقت وقوع قیامت، تأکید می‌کند که وقوع آن قطعی است و تقدیم و تأخیر ندارد، نکتۀ یاد شده به دست می‌آید.

کلیدواژه‌ها:

اجل؛ انسان؛ جهل؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ مصلحت

[سوره سبإ (34): آیه 31]

وَ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهٰذَا اَلْقُرْآنِ وَ لاٰ بِالَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لَوْ تَریٰ إِذِ اَلظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ اَلْقَوْلَ یَقُولُ اَلَّذِینَ اُسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ (31)

31

و آنان که کفر ورزیده‌اند، گفتند: ما نه این قرآن و نه به آنچه پیش از آن بوده است هرگز ایمان نخواهیم آورد. و [تعجّب می‌کنی]اگر ببینی زمانی را که ستمکاران در پیشگاه پروردگارشان نگاه داشته می‌شوند، درحالی‌که با یکدیگر سخن ردّ و بدل می‌کنند، و آنان که به زبونی کشیده شدند به مستکبران می‌گویند: اگر شما نبودید ما مؤمن بودیم.

1- کافران مکه اعلام کردند که به هیچ رو به قرآن و کتاب‌های پیشینِ‌آسمانی ایمان نمی‌آورند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهٰذَا الْقُرْآنِ وَ لاٰ بِالَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ

2- وجود اطلاعاتی در کتاب‌های آسمانی پیشین دربارۀ پیامبراسلام

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهٰذَا الْقُرْآنِ وَ لاٰ بِالَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ

احتمال دارد غرض کافران از اعلام عدم ایمان به کتاب‌های پیشین، به خاطر وجود اطلاعاتی دربارۀ پیامبراسلام باشد.

3- پیامبر(ص)، به تعالیم کتاب‌های آسمانی پیشین (تورات و انجیل) آگاهی داشته است.

وَ لاٰ بِالَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ

تعبیر از کتاب‌های پیشین آسمانی به «بِالَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ» حکایت از آگاهی پیامبراسلام(ص) از آنها داشته است.

4- مشرکان، مردمانی کفرپیشه‌اند.

قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَکٰاءَ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا

مراد از «الَّذِینَ کَفَرُوا» - چنان‌که مفسران نیز اذعان کرده‌اند - مشرکانی‌اند که در آیات پیش از آنان سخن گفته شده است.

5- مؤمنان، باید به کتاب‌های آسمانی پیشین، همچون قرآن، ایمان بیاورند.

لَنْ نُؤْمِنَ بِهٰذَا الْقُرْآنِ وَ لاٰ بِالَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ

از این‌که کافران به صراحت و قاطعیت اعلام کرده‌اند که به قرآن، تورات و انجیل ایمان نمی‌آورند، استفاده می‌شود که

ایمان به کتاب‌های پیشین نیز لازم است.

6- مبادی ایمان، امری اختیاری است.

لَنْ نُؤْمِنَ

از این‌که مشرکان ادعا کرده‌اند «ما هرگز ایمان نمی آوریم»، به دست می‌آید که ایمان آوردن در اختیار خود انسان است.

7- مشرکان، در قیامت خطاهای خود را به یکدیگر نسبت خواهند داد.

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ الْقَوْلَ

8- مشرکان، مردمانی ظالم‌اند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ ... وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ

9- مؤاخذه شدن مشرکان در پیشگاه خداوند در قیامت

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ

10- مؤاخذه شدن ظالمان در پیشگاه پروردگار در قیامت

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ الْقَوْلَ

11- ظلم، درپی‌دارندۀ مؤاخذه در قیامت

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ

وضع اسم ظاهر «الظّٰالِمُونَ» به جای ضمیر، می‌تواند بیانگر این نکته باشد که ظلم باعث مؤاخذه شدن است.

12- کافران به قرآن، مردمانی ظالم‌اند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهٰذَا الْقُرْآنِ ... وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ

13- کافران به قرآن، در قیامت مورد مؤاخذه قرار خواهند گرفت.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهٰذَا الْقُرْآنِ ... وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ الْقَوْلَ

14- وضعیت کافران به قرآن در قیامت، رقّت‌بار و شگفت‌آور است.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهٰذَا الْقُرْآنِ ... وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ

جواب «لَوْ» محذوف است و عبارت می‌تواند چیزی همانند و لو تری ... لرأیت أمراً عجباً باشد.

15- ربوبیت الهی، مقتضی مؤاخذۀ کافرانِ به قرآن در قیامت

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهٰذَا الْقُرْآنِ ... وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ

16- اعتراض مستضعفان به مستکبران در قیامت، به این‌که آنان مانع ایمانشان

گردیدند.

یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ

17- مستکبران، عاملی برای انحراف مردم از دین الهی و مانع ایمان آنان، از دیدگاه مستضعفان

یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ

18- مستضعفان تابع مستکبران نیز، در صورت انتخاب عقیدۀ کفرآلود، همچون مستکبران مؤاخذه خواهند شد.

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا

19- مستضعفان و مستکبران کافر، هر دو ظالم‌اند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا

خداوند، پس از آن که مشرکان را مردمانی ظالم معرفی کرد به بیان تفصیلی مشاجرۀ آنان پرداخت. این نشان می‌دهد که مشرکان ظالم به دو گروه مستضعف و مستکبر تقسیم می‌شوند.

20- دارندگان روحیۀ استکباری، جمعی از مردم را تضعیف کرده و تابع خود می‌کنند.

یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ

21- امکان گفت‌وگو و مذاکرۀ مردم در صحنۀ قیامت

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ الْقَوْلَ یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا

22- ایمان، عامل نجات در قیامت است.

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ

23- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ

کلیدواژه‌ها:

استضعاف؛ استکبار؛ انجیل؛ انسان؛ ایمان؛ تکذیب؛ تورات؛ جبر و اختیار؛ ذلت؛ رب/اسما و صفات؛ سخن؛ شرک؛ ضلالت؛ ظلم؛ عذاب؛ قرآن؛ قیامت؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ گناه؛ لجاجت؛ محمّد(ص)

[سوره سبإ (34): آیه 32]

قٰالَ اَلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اُسْتُضْعِفُوا أَ نَحْنُ صَدَدْنٰاکُمْ عَنِ اَلْهُدیٰ بَعْدَ إِذْ جٰاءَکُمْ بَلْ کُنْتُمْ مُجْرِمِینَ (32)

32

مستکبران هم به آنان که به زبونی کشیده شدند می‌گویند: آیا ما شما را از هدایت - پس از آن‌که برای شما آمد - منحرف کردیم؟ [نه،] بلکه شما خود مجرم بودید.

1- مستکبران در قیامت، در رد نظر مستضعفان، خود آنان را مردمانی مجرم معرّفی خواهند کرد.

و قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أَ نَحْنُ صَدَدْنٰاکُمْ عَنِ الْهُدیٰ ... بَلْ کُنْتُمْ مُجْرِمِینَ

2- مستکبران در قیامت، اعتراض مستضعفان را در ایجاد گمراهی با قاطعیت تمام رد خواهند کرد.

یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ . قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ ... أَ نَحْنُ صَدَدْنٰاکُمْ ... بَلْ کُنْتُمْ مُجْرِمِینَ

استفهام در «أَ نَحْنُ» انکاری است.

3- مستکبران، در قیامت، خود را مانع حق‌پذیری مستضعفان در دنیا نخواهند دانست.

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أَ نَحْنُ صَدَدْنٰاکُمْ عَنِ الْهُدیٰ بَعْدَ إِذْ جٰاءَکُمْ

4- مستضعفان گمراه و مؤاخذه شده در قیامت، در دنیا از هدایت برخوردار بودند؛ لکن آن را نپذیرفته‌اند.

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أَ نَحْنُ صَدَدْنٰاکُمْ عَنِ الْهُدیٰ بَعْدَ إِذْ جٰاءَکُمْ

5- وجود گروهی مستکبر در جوامع بشری که گروه دیگر را به استضعاف می‌کشانند.

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا

6- آزادی گفت وگو و مذاکره در دادگاه الهی در قیامت

یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا ... قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا

کلیدواژه‌ها:

استضعاف؛ استکبار؛ حق؛ ذلت؛ سخن؛ ضلالت؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ لجاجت؛ هدایت

[سوره سبإ (34): آیه 33]

وَ قٰالَ اَلَّذِینَ اُسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا بَلْ مَکْرُ اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهٰارِ إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً وَ أَسَرُّوا اَلنَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا اَلْعَذٰابَ وَ جَعَلْنَا اَلْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (33)

33

و آنان که به زبونی کشیده شدند به مستکبران می‌گویند: بلکه نیرنگ شب و روز[شما ما را گمراه کرد،] آن‌گاه که به ما فرمان می‌دادید که به خدا کافر شویم و برای او همتایانی قرار دهیم. و هنگامی که عذاب را می‌بینند پشیمانی خود را پنهان می‌دارند؛ و ما غل‌ها را بر گردن کسانی می‌نهیم که کفر ورزیدند. آیا جز به آنچه می‌کردند سزا داده می‌شوند؟

1- مستضعفان در قیامت، بی‌گناه دانستن مستکبران را در گمراه کردن دیگران، مردود شمرده و آنان را عامل اصلی آن معرفی خواهند کرد.

بَلْ کُنْتُمْ مُجْرِمِینَ . وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا بَلْ مَکْرُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ

2- افشاگری مستضعفان در قیامت علیه مستکبران، دربارۀ تلاش شبانه‌روزی آنان در ترویج کفر

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا ... بَلْ مَکْرُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ

اضافۀ «مَکْرُ اللَّیْلِ» مفید معنای «فی»است و سیاق آیه، دلالت می‌کند که مضاف‌الیه «مَکْرُ» چیز محذوفی مثل «کم»است.

بنابراین معنا چنین می‌شود: بلکه مکر شما در طول شب و روز دربارۀ ما، این بود که به خدا کافر شویم.

3- مستضعفان در قیامت، تلاش مکّارانه و شبانه‌روزی مستکبران را، مانع ایمانشان معرفی خواهند کرد.

لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ . قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... بَلْ کُنْتُمْ مُجْرِمِینَ . وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا ... بَلْ مَکْرُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ

4- وجود گروهی مستکبر در جوامع بشری که گروه دیگر را به استضعاف درمی‌آورند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا

5- مستضعان در قیامت، مستکبران را

عامل اصلی شریک گرفتن برای خدا معرفی خواهند کرد.

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً

6- مستضعفان در قیامت، انتخاب کفر و بی‌دینی را تحمیلی از سوی مستکبران معرفی خواهند کرد.

إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً

کاربرد فعل «تَأْمُرُونَنٰا» (از ماده «أمر»و به معنای فرمان و دستور) دلالت می‌کند که مستکبران به صورت دستور آمرانه، مستضعفان را وادار به پذیرش عقیده‌ای می‌کرده‌اند.

7- آزادی گفت وگوی مجرمان با یکدیگر، در صحنۀ دادگاه الهی در قیامت

إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا

8- تأثیر تبلیغات منحرفانه در آسیب زدن به آیین درست و جای‌گزین کردن اعتقاد باطل به جای آن

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً

9- شرک و کفر به خدا، مؤاخذه و کیفر اخروی در پی دارد.

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً

10- ستمگران با دیدن عذاب الهی در قیامت، از انتخاب عقیدۀ کفرآلود، پشیمان شده و آن را مخفی خواهند کرد.

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ

11- مشرکان، به خاطر انتخاب عقیدۀ شرک‌آلود، در قیامت پشیمان شده و آن را پنهان خواهند کرد.

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ

12- مستکبران گمراهگر در قیامت، با دیدن عذاب الهی، از کار خود پشیمان شده و آن را پنهان خواهند کرد.

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا بَلْ مَکْرُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ

برداشت یاد شده بنابراین اساس است که مرجع ضمیر فاعلی «أَسَرُّوا» ، «لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا» باشد.

13- مستکبران گمراهگر در قیامت، نگران فضاحت و بی‌حیثیتی خود هستند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا ... وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا

رَأَوُا الْعَذٰابَ

احتمال دارد پنهان کردن پشیمانی، به خاطر احساس فضاحتی باشد که در قیامت برای مستکبران رخ می‌دهد؛ یعنی، کار خطایی را که اکنون از آن پشیمان شده‌اند، رو نمی‌کنند تا کسی از آنان عیب‌جویی نکند.

14- مشرکان، با مشاهدۀ عذاب الهی، از بی‌آبرویی و فضاحت خود در قیامت نگران خواهند بود

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ

15- عذاب قیامت، سخت، طاقت‌فرسا و فضاحت‌بار است.

وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ

پشیمان شدن از گذشته با مشاهدۀ عذاب، نشانگر این است که عذاب مشاهده شده، عذابی سخت و آبروریز است.

16- مستضعفان گمراه شده از سوی مستکبران، با مشاهدۀ عذاب در قیامت، از کردۀ خود پشیمان خواهند شد.

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا ... وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ

بنابراین‌که ضمیر فاعلی «أَسَرُّوا» به «الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا» برگردد، نکتۀ یاد شده قابل استفاده است.

17- اظهار پشیمانی مستکبران و مستضعفان کافر در قیامت، با مشاهدۀ عذاب

وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ

«أسر»از لغت‌هایی است که دارای دو معنای متضاد بوده (مفردات راغب) و به معنای آشکار کردن نیز می‌آید، برداشت یاد شده بر اساس این معناست.

18- قیامت، روز آشکار شدن حقایق بر انسان‌ها

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ الْقَوْلَ ... لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ ... بَلْ کُنْتُمْ مُجْرِمِینَ ... وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ

19- مستکبران و مستضعفان کافر، در قیامت، در غل‌ها گرفتار خواهند بود.

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً ... وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا

20- پذیرفتن عقیدۀ کفرآلود - ولو با فریب و دستور دیگران - کفر تلقی شده و کیفر دارد.

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً ... وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا

21- خداوند، در قیامت بر گردن کافران غل‌هایی خواهد زد.

وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا

22- پشیمانی در قیامت، مانع کیفر نشده و از آن نمی‌کاهد.

وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ ... وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا

23- عذاب‌های خداوند، متناسب با بدکرداری کیفرشدگان است.

هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

24- کیفر مستکبران و مستضعفان کافر در قیامت، متناسب با کردار بد آنان است.

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

25- گرفتار شدن بدکاران به غل‌ها در قیامت، نتیجۀ اعمال بد خود آنان است.

وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

26- «عن حمّاد بن عیسی عمّن رواه عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: سئل عن قول اللّه تبارک و تعالی: «وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ» قال: قیل له ما ینفعهم أسرار الندامة و هم فی العذاب؟ قال کرهوا شماتة الأعداء؛ ⁽¹⁾

حمّاد بن عیسی گوید: راوی از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای - تبارک و تعالی - «وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ» سؤال کرد: پنهان کردن پشیمانی برای آنان - درحالی‌که گرفتار عذاب هستند - چه سودی دارد؟ حضرت فرمود: آنان سرزنش دشمنان را ناخوش دارند».

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ آخرت؛ استضعاف؛ استکبار؛ اللّه؛ تبلیغ؛ روز؛ سرّ؛ شب؛ ضلالت؛ غل؛ قیامت؛ کفر؛ گردن؛ گناه؛ مکر؛ ندامت

[سوره سبإ (34): آیه 34]

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ (34)

34

و در هیچ شهری اخطار کننده‌ای نفرستادیم مگر این‌که خوشگذرانانشان گفتند: ما به آنچه شما برای آن فرستاده شده‌اید کافریم.

1- نقش پیامبران، انذار و هشدار دادن به مردمان است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ

2- مترفان، به هر پیامبری که از جانب خداوند به سوی مردم مبعوث می‌شد، اعلام می‌کردند که تعالیم او را نمی‌پذیرند.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

3- برخورداری از ثروت و رفاه، موجب پیدایش خصلت حق‌ناپذیری است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

4- تعالیم پیامبران، ناسازگار با ایده و زندگی مترفان و خوشگذرانان

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

ایستادگی همواره مترفان در مقابل تعالیم پیامبران و نپذیرفتن آنها، نشان می‌دهد که آن تعالیم، با ایده و رفتار آنان سازگار نبوده است.

5- مترفان، هیچ تعلیمی از تعالیم آسمانی پیامبران را قبول نداشتند.

قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

برداشت یاد شده از آن جا است که موصول «بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ» اطلاق دارد و شامل هر تعلیمی می‌شود.

6- دلداری خداوند به پیامبر(ص) دربارۀ رویارویی مشرکان با آن حضرت، با ذکر برخوردهای اقوام گذشته با پیامبرانشان

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ تکذیب؛ حق؛ رسالت؛ رفاه؛ سنت؛ قرآن؛ قریه؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره سبإ (34): آیه 35]

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ (35)

35

و گفتند: ما اموال و اولاد بیشتری داریم و هرگز عذاب نخواهیم شد.

1- مترفان، دارایی بیشتر و اولاد زیادتر را ملاک برتری و ارزش می‌دانند.

قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً

2- مشرکان کافر به قرآن، مدعی برتر بودن در اموال و فرزند

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهٰذَا الْقُرْآنِ ... وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً

احتمال دارد مرجع ضمیر فاعلی «قٰالُوا» ، مترفان (در آیۀ قبل) باشد و احتمال دارد به قرینۀ سیاق، «الَّذِینَ کَفَرُوا» (در آیۀ 31) باشد. برداشت یاد شده، بنابر احتمال دوم است.

3- کثرت مال و اولاد، باعث ایجاد خصلت حق‌ناپذیری در مترفان

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً

4- برخورداران از امکانات رفاهی، خود را مأمون از عذاب می‌دانند.

قٰالَ مُتْرَفُوهٰا ... نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

5- مشرکان، خود را مصون از عذاب الهی می‌دانند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

6- مترفان، به خاطر کثرت مال و اولاد، خود را از عذاب در امان می‌دانستند.

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

جملۀ «وَ مٰا نَحْنُ ...» به منزلۀ نتیجۀ عبارت قبلی است و به خاطر روشنی مطلب برای ذهن مخاطب، از «فا»ی تفریع استفاده نشده است.

7- مترفان، خود را مورد عنایت ویژه خدا می‌دانند.

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

به قرینۀ جوابی که خداوند در آیۀ 37 به مترفان داده است، به دست می‌آید که این کلام از ناحیۀ آنان، احتمالاً به منظور نکتۀ یاد شده گفته شده است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امنیت؛ رفاه؛ عذاب؛ فرزند؛ کفر؛ مال

[سوره سبإ (34): آیه 36]

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ اَلرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ (36)

36

بگو: پروردگار من روزی را برای هر که بخواهد وسعت می‌دهد و [یا] تنگ می‌گرداند، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

1- پیامبر(ص)، مأمور ابلاغ پیام خداوند به مردم دربارۀ منشأ قبض و بسط روزی

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

«قدره»(مصدر «یَقْدِرُ» ) به معنای اندازه‌گیری و نیز سخت‌گیری آمده است (مفردات راغب). به قرینۀ «یَبْسُطُ» (توسعه می‌دهد) به دست می‌آید که از «یَقْدِرُ» معنای دوّم مورد نظر است.

2- ربوبیت الهی، مقتضی قبض و بسط روزی بندگان

إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

3- پیامبر(ص)، مورد توجه و عنایت ویژۀ خداوند

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ

سفارش خداوند به پیامبر(ص) مبنی بر اعلام منشأ قبض و بسط روزی بندگان، با عبارت «رَبِّی» آمده است. چنین تعبیری حکایت از این حقیقت می‌کند که خداوند، در صدد معرفی موقعیت پیامبر(ص) در پیشگاه خودش است.

4- قبض و بسط روزی بندگان، بر اساس مشیت خداوند است.

رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

5- بیشتر مردم، دربارۀ منشأ قبض و بسط روزی بندگان، آگاهی ندارند.

إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

6- توسعۀ اقتصادی برخورداران از مال و مکنت، از ناحیۀ خداوند است و نباید آنان به خاطر برخورداری از آنها، خود را برتر بدانند.

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

7- پیامبر(ص)، مأمور اصلاح بینش برخورداران از مال و مکنت دربارۀ منشأ روزی

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً ... قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ

8- در بینش دینی، نگاه به اقتصاد نیز باید جنبۀ معنوی و الهی داشته باشد.

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً ... قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

9- بیشتر مشرکان، دربارۀ منشأ کمی و زیادی مال و مکنت، ناآگاه‌اند.

وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً ... قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

«ال» در «النّٰاسِ» - به قرینۀ آیات پیشین که دربارۀ مشرکان است - می‌تواند عهد بوده و به مشرکان اشاره داشته باشد.

10- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ

کلیدواژه‌ها:

اقتصاد؛ اکثریت؛ اللّه؛ باسط/اسما و صفات؛ تکبر؛ رب /اسما و صفات؛ رزق؛ رسالت؛ مال؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا

[سوره سبإ (34): آیه 37]

وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ لَهُمْ جَزٰاءُ اَلضِّعْفِ بِمٰا عَمِلُوا وَ هُمْ فِی اَلْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ (37)

37

و اموال و اولاد شما چیزهایی نیستند که شما را نزد ما مقرّب سازند، ولی کسانی‌که ایمان بیاورند و کار شایسته کنند، در برابر عملشان پاداش مضاعف خواهند داشت و آنان در غرفه‌های بهشتی در امانند.

1- مال و فرزند - به خودی خود - موجب هیچ قرب و منزلتی برای انسان در پیشگاه خداوند نمی‌شود.

وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ

«زُلْفیٰ» مفعول‌مطلق «تقرب» است و چون در سیاق نفی آمده، دلالت بر عموم می‌کند. گفتنی است که «زُلْفیٰ» به معنای منزلت نیز است (مفردات راغب).

2- مال و اولاد، هیچ‌گاه باعث در امان ماندن انسان از عذاب الهی نمی‌شود.

نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ ...

وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ

3- انسان‌ها، حتی مترفان، داشتن قرب و منزلت در پیشگاه خدا را شایق و دوستداراند.

نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ

4- آنچه موجب قرب و منزلت آدمی در پیشگاه خداوند است، ایمان و عمل‌صالح می‌باشد.

وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً

5- پاداش مؤمنان دارای عمل‌صالح، دوچندان است.

إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ

6- مؤمنان دارای عمل‌صالح، همواره در غرفه‌های بهشت،درامنیت خواهند بود.

إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ... وَ هُمْ فِی الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ

7- در بهشت، غرفه‌های گوناگون و متعددی برای یک مؤمن دارای عمل‌صالح هست.

وَ هُمْ فِی الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ

8- ایمن بودن از هر گزند و خطری، مطلوب و پسندیده است.

وَ هُمْ فِی الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ

9- مؤمنان دارای عمل‌صالح، از عذاب الهی درامان‌اند.

وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ ... وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ ... تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا ... إِلاّٰ مَنْ آمَنَ ... وَ هُمْ ... آمِنُونَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «آمِنُونَ» در این آیه، تعریض به «مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ» در آیۀ 35 باشد.

10- ثمربخشی هر یک از ایمان و عمل‌صالح، منوط به توأم بودن آن دو است.

إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ

11- مال و فرزند در صورتی می‌توانند نقش معنوی داشته باشند، که با ایمان و عمل صالح همراه باشند.

وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً

12- «عن أبی‌بصیر قال: ذکرنا عند أبی‌جعفر(ع) من الأغنیاء من الشّیعة فکأنّه کره ما سمع فیهم قال: یا أبامحمّد إذا کان المؤمن غنیًّا رحیماً وَ صُولاً له معروف إلی أصحابه أعطاه اللّه أجر ما ینفق فی البرّ، أجره مرّتین ضِعفین لأنّ اللّه تعالی یقول فی کتابه: «وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ بِمٰا عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ» ؛ ⁽¹⁾

ابی‌بصیر گوید: نزد امام باقر(ع) صحبت از برخی اغنیای شیعه بدگویی کردیم. و گویا امام(ع) از شنیدن سخنان ما ناخشنود گردید و فرمود: ای ابامحمد! (کنیۀ ابوبصیر) آن‌گاه که مؤمن، ثروتمند و مهربان و اهل صلۀ‌رحم باشد و نیکی به یاران کند، خداوند پاداش آنچه را که در نیکی انفاق نموده است، دو برابر عطا نماید؛ زیرا خداوند متعال در قرآنش می‌فرماید: «وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی ...»».

13- «عن أمیرالمؤمنین(ع): ...إذا کان یوم القیامة حسبت لهم حسناتهم ثم أعطاهم بکل واحدة عشر أمثالها إلی سبعمائة ضعف قال الله عزوجل : ... «فَأُولٰئِکَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ بِمٰا عَمِلُوا ...» ... ؛ ⁽²⁾

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده است:... هرگاه قیامت برپا شود، [خداوند عزوجل] برای مؤمنان حسناتشان را حساب می‌کند و برای هر یک حسنه، ده برابر تا هفتصد برابر پاداش می‌دهد. خدا می‌فرماید: ... «فَأُولٰئِکَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ بِمٰا عَمِلُوا ...» ...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امنیت؛ انسان؛ ایمان؛ بهشت؛ پاداش؛ تقرب؛ حسابرسی؛ حسنه؛ رفاه؛ صالحان؛ عذاب؛ فرزند؛ قصر؛ قیامت؛ مال؛ نعمت

[سوره سبإ (34): آیه 38]

وَ اَلَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ أُولٰئِکَ فِی اَلْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ (38)

38

و کسانی‌که پیشدستی‌کنان در [ابطال] آیات ما می‌کوشند، اینان احضارشدگان در عذاب خواهند بود.

1- کسانی‌که همواره بر ضد آیات الهی تلاش می‌کنند، کیفر خواهند دید.

وَ الَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیٰاتِنٰا ... أُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ

2- تلاش‌گران بر ضد آیات خدا، در پی بی‌اثر ساختن و از کارآیی انداختن آنها در میان مردم‌اند.

وَ الَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ

«مُعٰاجِزِینَ» حال برای ضمیر فاعلی «یَسْعَوْنَ» است.

«مُعٰاجِزِینَ» از ریشه «عجز» است که مقابل توان و قدرت استعمال می‌شود (مفردات راغب) و مراد از آن در آیۀ شریفه، به عجز درآوردن است؛ یعنی، آیات را به‌گونه‌ای جلوه می‌دهد که از اثر ساقط شود.

3- تلاش‌گران بر ضد آیات الهی، در صدد ناتوان جلوه دادن خدا هستند.

وَ الَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ

متعلق «مُعٰاجِزِینَ» ذکر نشده و به قرینۀ «آیٰاتِنٰا» می‌تواند خدا باشد؛ یعنی، آنان بر ضد آیات الهی تلاش می‌کنند تا از آنها برای اثبات ناتوانی خداوند استفاده کنند.

4- حضور دائمی تلاش‌گران بر ضد آیات الهی در عذاب، قطعی است.

وَ الَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیٰاتِنٰا ... أُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ

«محضر» (اسم مفعول از مصدر «احضار») به چیزی گفته می‌شود که همواره حاضر باشد. این نکته مستلزم حضور همیشگی و غایب نبودن در هیچ وقت است.

5- تلاش‌گران بر ضد آیات قرآن، عذابی قطعی خواهند داشت.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهٰذَا الْقُرْآنِ ... وَ الَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیٰاتِنٰا ... أُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ

در این‌که مراد از«آیات»در این آیه، مطلق آیات خدا است و یا آیه‌های قرآن، به قرینۀ این‌که در آیات پیشین از قرآن سخن به میان آمده است، دو احتمال وجود دارد. برداشت یاد شده بنابر احتمال دوم است.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ آیه؛ اللّه؛ تقرب؛ خلافت الهی؛ عجز؛ عذاب؛ عمل؛ قرآن

[سوره سبإ (34): آیه 39]

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ اَلرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ اَلرّٰازِقِینَ (39)

39

بگو: پروردگار من روزی را برای هر کس از بندگانش که بخواهد وسعت می‌دهد و [یا] برای او تنگ می‌گرداند. و هر چه را انفاق کنید او جایگزینی برای آن قرار می‌دهد، و او بهترین عطاکنندگان است.

1- پیامبر(ص)، مأمور ابلاغ پیام خداوند دربارۀ منشأ قبض و بسط روزی انسان‌ها

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ ... وَ یَقْدِرُ لَهُ

«قدر»(مصدر «یَقْدِرُ» ) به معنای اندازه و نیز سخت‌گیری آمده است (مفردات راغب). به قرینۀ «یَبْسُطُ» در این آیه، معنای دوّم مورد نظر است.

2- زیادی و یا کمی روزی بندگان، براساس مشیت خداوند است.

رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ

3- ربوبیت خداوند، متقضی قبض و بسط روزی بندگان

إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ ... وَ یَقْدِرُ

4- پیامبر(ص)، مورد توجه و عنایت ویژۀ پروردگار

إِنَّ رَبِّی

گفتنی است که سفارش خداوند به پیامبر(ص) برای اعلام منشأ قبض و بسط روزی بندگان، با عبارت «إِنَّ رَبِّی» آمده است.

چنین تعبیری، حکایت از این حقیقت می‌کند که خداوند، در صدد معرفی موقعیت پیامبر(ص) در پیشگاه خودش است.

5- مردم، بندۀ خداوند هستند.

یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

6- توجه دادن به این‌که منشأ کمی و زیادی روزی در دست خدا است، برانگیزانندۀ انسان به انفاق

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ ... وَ یَقْدِرُ لَهُ وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ

از تذکر خداوند به این‌که انفاق عوض دارد - پس از یادآوری

این حقیقت که منشأ قبض و بسط روزی خداوند است - برداشت یاد شده به دست می‌آید.

7- وعدۀ خداوند به قرار دادن جایگزین برای اموالی که انفاق می‌شود.

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ

8- خداوند، بهترین روزی‌دهنده است.

وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

9- بهترین روزی‌رسان بودن خداوند، تضمین‌کنندۀ وعدۀ قرار دادن جایگزین برای مال انفاق شده

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

10- بهترین روزی‌رسان بودن خداوند، دلیل اعطای کم و یا زیاد روزی، به هر کس که خود بخواهد.

إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ ... وَ یَقْدِرُ لَهُ ... وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

11- انفاق کردن مال به نیازمندان، مورد تشویق خداوند است.

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

وعدۀ خداوند به قرار دادن جایگزین برای مال انفاق شده و نیز یادآوری این‌که او بهترین روزی‌دهنده‌ها است، دربردارندۀ نوعی تشویق و ترغیب به انفاق است.

12- «خَیْرُ الرّٰازِقِینَ» از اسما و صفات خداوند است.

وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

13- «عن عثمان بن عیسی عمّن حدّثه عن أبی‌عبداللّه(ع) قال ... قلت: قول اللّه عزّوجلّ «وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ» و إنّی أنفق و لا أری خَلَفاً قال: أفتری اللّه عزّوجلّ أخلف وعده؟ قلت: لا قال: فممّ ذالک. قلت:

لا أدری قال: لو أنّ أحدکم اکتسب المال من حِلّه و أنفقه فی حلّه لم‌ینفق درهماً إلّا أخلف علیه؛ ⁽¹⁾

راوی گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: ...سخن خدای عزّوجلّ است که می‌فرماید: «وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ» در حالی‌که من انفاق می‌کنم و هیچ چیزی جایگزین آن ندیدم، فرمود: آیا نظر تو این است که خداوند در وعدۀ خود تخلف می‌کند؟ گفتم نه. فرمود: پس این [توهم تو] از کجا است؟ گفتم نمی‌دانم. فرمود: اگر یکی از شما مالی را از راه حلال کسب کند و در راه حلال انفاق نماید، هیچ درهمی را انفاق نمی‌کند؛ مگر آن که [خدا] جایگزین آن را می‌دهد».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ انفاق؛ باسط/اسما و صفات؛ جهل؛ خیر الرازقین/اسما و صفات؛ رب/اسما و صفات؛ رزق؛ مال؛ مشیت خدا

[سوره سبإ (34): آیه 40]

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ (40)

40

و [یاد کن] روزی را که [خدا] همۀ آنان را محشور می‌کند، سپس به فرشتگان می‌گوید: آیا اینان شما راپرستش می‌کردند؟

1- در روز قیامت، همۀ مشرکان به منظور مؤاخذه و روشن شدن حقایق گردآوری خواهند شد.

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ

2- خداوند، همۀ مشرکان و فرشتگان مورد پرستش آنان را در روز قیامت گرد هم خواهد آورد.

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً

3- خداوند در روز قیامت، از ملائکه خواهد پرسید که آیا از عبادت مشرکان برای آنان، رضایت داشته‌اند؟

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ

جوابی که در آیۀ بعد از قول ملائکه نقل شده، حکایت از این دارد که سؤال از اصل عبادت نبوده است؛ زیرا عبادت مشرکان در اختیار ملائکه نبوده تا آنان دستور به انجام آن داده باشند؛ بلکه سؤال از رضایت ملائکه از این کار است.

4- پرستیده شدن ملائکه از سوی مشرکان در دنیا

وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً ... وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ

5- پرسش خداوند از ملائکه دربارۀ پرستیده شدنشان از سوی مشرکان، با فاصله‌ای از بازآفرینی و گردآوری خواهد بود.

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ ... ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ

«ثُمَّ» برای تراخی است و کاربرد آن در آیه، مفید نکتۀ یاد شده است.

6- اعتقاد مشرکان به وجود فرشتگان

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ ... ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ

7- مؤاخذه در روز قیامت، صرفاً بر اساس آگاهی‌های پیشین خداوند نخواهد بود؛

بلکه ممکن است با حضور طرف‌های ماجرا باشد.

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ ... ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ حشر و نشر؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ عبادت؛ قیامت؛ ملائکه

[سوره سبإ (34): آیه 41]

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ أَنْتَ وَلِیُّنٰا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ اَلْجِنَّ أَکْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (41)

41

می‌گویند: تو [از داشتن شریک] منزّهی، تو ولیّ مایی نه آنها، بلکه آنان جنّیان را می‌پرستیدند و بیشترشان به آنها ایمان داشتند.

1- جواب روشن ملائکه به خداوند، دربارۀ عدم رضایت آنان از پرستیده شدن از سوی مشرکان

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ ... ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ ...

یَعْبُدُونَ . قٰالُوا سُبْحٰانَکَ أَنْتَ وَلِیُّنٰا

2- ملائکه، منکر شایستگی غیر خداوند برای پرستش

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ

اعلام منزّه بودن خداوند از سوی فرشتگان، در جواب این سؤال که «آیا شما مورد پرستش مشرکان بوده اید» می‌تواند ناظر به حقیقت یاد شده باشد.

3- ملائکه، خداوند را از داشتن شریک منزه می‌دانند.

أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ . قٰالُوا سُبْحٰانَکَ

4- گفت وگوی خداوند با فرشتگان در قیامت، دربارۀ اعتقادات مشرکان

ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ ... قٰالُوا سُبْحٰانَکَ

5- ملائکه، منکر وجود موالات بین خود و مشرکان

قٰالُوا ... أَنْتَ وَلِیُّنٰا مِنْ دُونِهِمْ

6- گواهی ملائکه در قیامت، به این‌که مشرکان جن‌پرست بوده‌اند.

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ ... یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ ... قٰالُوا ... بَلْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ الْجِنَّ

7- اخبار ملائکه در قیامت به این‌که بیشتر مشرکان، به جن ایمان داشته‌اند.

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ ... یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ کٰانُوا

یَعْبُدُونَ . قٰالُوا ... بَلْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَکْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ

8- امکان تفاوت داشتن ظاهر و باطن انسان و ناهم‌خوانی باور درونی با رفتار ظاهری

یَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَکْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ

خداوند متعال در مسألۀ عبادت، جن‌پرستی مشرکان را به صورت عام و مطلق ذکر کرده و در ایمان مشرکان به جنیان، اکثریت را مطرح ساخته است. احتمال دارد مطرح کردن ایمان اکثریت در کنار عبادت همه، به خاطر نکتۀ بالا باشد. ملائکه نیز به لحاظ حقیقت یاد شده، چنین چیزی را ابراز کرده باشند.

9- «ولی»از اسما و صفات خداوند

أَنْتَ وَلِیُّنٰا

کلیدواژه‌ها:

اکثریت؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تسبیح؛ تنزیه؛ تولی؛ جن؛ شرک؛ عبادت؛ گواهی؛ ملائکه؛ ولی/اسما و صفات

[سوره سبإ (34): آیه 42]

فَالْیَوْمَ لاٰ یَمْلِکُ بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا وَ نَقُولُ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذٰابَ اَلنّٰارِ اَلَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ (42)

42

پس امروز برای یکدیگر سود و زیانی را در اختیار ندارید، و ما به آنان که ستم کرده‌اند می‌گوییم: بچشید عذاب آتشی را که آن‌را تکذیب می‌کردید.

1- در روز قیامت معبودهای مشرکان، نمی‌توانند هیچ سود و زیانی را برای کسی عهده‌دار شوند.

فَالْیَوْمَ لاٰ یَمْلِکُ بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا

2- تصمیم‌گیر و فرمان‌روای قیامت، خداوند است.

فَالْیَوْمَ لاٰ یَمْلِکُ بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا

3- در روز قیامت، از ملائکه هیچ‌کاری برای عبادت‌کنندگان ادعایی‌شان ساخته نیست.

فَالْیَوْمَ لاٰ یَمْلِکُ بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا

به قرینۀ این‌که مخاطبان در آیات پیشین، ملائکه بودند و خداوند با آنان دربارۀ عبادت مشرکان گفت‌وگو می‌کرد؛ مخاطب «کم»در «بَعْضُکُمْ» می‌تواند ملائکه باشد.

4- عذاب شدن ظالمان با آتش در روز قیامت، به فرمان خداوند

نَقُولُ ... ذُوقُوا عَذٰابَ النّٰارِ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

5- مشرکان، مردمانی ظالم‌اند.

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ ... أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ ... نَقُولُ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا

به قرینۀ سیاق، مراد از «لِلَّذِینَ ظَلَمُوا» همان کسانی‌اند که غیر خدا را می‌پرستیده‌اند.

6- مشرکان، منکر کیفر و عذاب در قیامت

ذُوقُوا عَذٰابَ النّٰارِ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

7- قیامت و عذاب و کیفر آن، مورد تکذیب مستمر مشرکان

ذُوقُوا عَذٰابَ النّٰارِ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

8- انکار قیامت و کیفر و عذاب آن، درپی‌دارندۀ مجازات الهی

ذُوقُوا عَذٰابَ النّٰارِ الَّتِی کُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

کلیدواژه‌ها:

بت‌پرستی؛ تکذیب؛ جهنم؛ عبادت؛ عجز؛ عذاب؛ قیامت؛ کیفر؛ ملائکه

[سوره سبإ (34): آیه 43]

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ وَ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ إِفْکٌ مُفْتَریً وَ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ (43)

43

و چون آیات ما که به خوبی روشن است بر آنان خوانده شود، می‌گویند: این نیست مگر مردی که می‌خواهد شما را از آنچه پدرانتان می‌پرستیدند منصرف کند؛ و می‌گویند: این [قرآن] جز دروغی بربافته نیست. و کافران دربارۀ حقّ - آن گاه که برایشان آمد - گفتند: این جز سحری آشکار نیست.

1- تلاوت آیه‌های روشن و متعدد خدا برای مشرکان، جهت اصلاح عقاید آنان

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ

2- خداوند برای هدایت مردم، برای آنان آیات روشن می‌فرستد.

آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ

3- قرآن، حاوی آیه‌های روشن و قابل فهم برای مردم

تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ

4- مشرکان، به بهانۀ حفظ سنت‌های دینی به یادگار مانده از پدرانشان، در مقابل آیات روشن الهی موضع‌گیری کردند.

إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ

5- مشرکان، پیامبراکرم(ص) را شخصی معمولی می‌دانستند که هدفش بازداشتن مردم از دین و آیین پدرانشان بود.

قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ

تعبیر از پیامبر(ص) به «رَجُلٌ» - آن هم به صورت نکره - حاکی از نکتۀ یاد شده است.

6- مشرکان، سنت‌های دیرپای دینی باقی مانده از پدرانشان را، بسی ارزشمند می‌دانستند.

رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ

7- پافشاری بر تقلید از آیین نیاکان و گذشتگان، از جمله موانع پذیرش دین حق

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ

8- آیین مشرکان، آیینی موروثی بود.

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا ... یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ

9- مشرکان، در صدد تحریک هم فکران خود برای رودررویی با پیامبر(ص) و تعالیم آن حضرت

إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا ... قٰالُوا ... یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ

آوردن ضمیرهای خطاب «کم»می‌تواند برای ایجاد هیجان و ولع در مخاطبان باشد؛ تا آنان با توجه به این‌که آنچه مورد تعرض قرار گرفته آیین پدرانشان است، بیشتر به حرکت درآیند.

10- مشرکان، در صدد تحقیر شخصیت پیامبر(ص) در میان مردم بودند.

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ

آوردن اسم اشاره «هٰذٰا» و نکره بودن «رَجُلٌ» - که تنوین آن برای تحقیر است - دلالت بر نکتۀ یاد شده می‌کند.

11- نقش پیامبر(ص)، تلاوت آیه‌های روشن الهی بر مردم است.

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ ... قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ

مجهول آوردن «تُتْلیٰ» به خاطر واضح بودن تلاوت کننده بوده و «هٰذٰا» و «رَجُلٌ» قرینه است که پیامبر(ص) چنین کاری را انجام می‌داده است.

12- تعالیم قرآن کریم، با آیین و سنت‌های ماندگار از گذشتگان مشرکان، در تعارض آشکار است.

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا ... قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ

13- مشرکان، معتقد بودند قرآن ساخته و پرداخته بشر است نه وحی الهی.

وَ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ إِفْکٌ مُفْتَریً

مشارالیه «هٰذٰا» به قرینۀ «تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا» می‌تواند قرآن باشد. هم‌چنین می‌تواند حاصل تلاوت (قول به توحید) باشد.

برداشت یاد شده بنابر احتمال اول است.

14- مشرکان، پیامبر(ص) را افترازننده به خدا می‌دانستند.

إِلاّٰ إِفْکٌ مُفْتَریً

«إِفْکٌ» ؛ یعنی، بازداشته شدن چیزی از وضعیتی که شایسته است در آن وضعیت باشد. و در دروغ استعمال می‌شود (مفردات راغب). آوردن «مُفْتَریً» به عنوان صفت «إِفْکٌ» ، می‌تواند به این منظور باشد که آنان قرآن را دروغی می‌دانستند که به خدا نسبت داده می‌شود.

15- اتهام بی‌پردۀ کافران، مبنی بر جادوی آشکار بودن قرآن‌کریم

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

16- دل‌بستگی به کفر، عامل ایستادن در مقابل تعالیم قرآن کریم

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

آوردن فاعل ظاهر (الذین کفروا) برای «قٰالَ» - به جای «قٰالُوا» - می‌تواند به خاطر اشاره به نکتۀ یاد شده باشد.

17- مشرکان، مردمانی کافراند.

إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً ... وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا ... وَ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ إِفْکٌ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

18- قرآن کریم در نگاه کافران، فراتر از کلام عادی است و تأثیری در حد سحر دارد.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

از سحر دانستن قرآن، استفاده می‌شود که مشرکان، قرآن را کلامی فراتر از کلام معمولی و دارای تأثیری فوق‌العاده می‌دانستند.

19- قرآن، کتابی حق است و ساخته و پرداختۀ بشر نیست.

وَ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ إِفْکٌ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ

20- کیفر شدن در قیامت، پس از اتمام‌حجت و ارائۀ راه درست و حق به بندگان در دنیا است.

وَ نَقُولُ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذٰابَ النّٰارِ ... وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ

برداشت یاد شده از آن جا است که خداوند پس از نقل عذاب شدن ظالمان، مسألۀ ارائۀ حق و تلاوت آیات الهی بر آنان را مطرح ساخته است.

کلیدواژه‌ها:

آیه؛ ارتجاع؛ افترا؛ اللّه؛ امت؛ باطل؛ تقلید؛ تلاوت؛ حق؛ دروغ؛ دشمنی؛ دین؛ سحر؛ شرک؛ عبادت؛ عذاب؛قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره سبإ (34): آیه 44]

وَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ مِنْ کُتُبٍ یَدْرُسُونَهٰا وَ مٰا أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِنْ نَذِیرٍ (44)

44

این درحالی است که ما هیچ کتابی به آنان نداده‌ایم که آن‌را بخوانند، و پیش از تو هیچ اخطار کننده‌ای به سویشان نفرستادیم.

1- مشرکان، در حالی قرآن را ساخته و پرداختۀ بشر می‌دانستند که هیچ دلیل آسمانی نداشتند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ . وَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ مِنْ کُتُبٍ یَدْرُسُونَهٰا

2- اظهارنظر دربارۀ تعالیم آسمانی، دلایلی نازل شده از جانب خداوند لازم دارد و بدون آن معتبر نیست.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ . وَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ مِنْ کُتُبٍ یَدْرُسُونَهٰا

3- مشرکان، برای حقانیت اعتقادشان هیچ‌گونه دلیل آسمانی دریافت نکرده بودند.

قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ ... وَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ مِنْ کُتُبٍ یَدْرُسُونَهٰا

4- مشرکان مکه، پیش از قرآن، از هیچ کتاب آسمانی برخوردار نبودند.

وَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ مِنْ کُتُبٍ یَدْرُسُونَهٰا

5- عقل به تنهایی، برای قضاوت در حقانیت تعالیم آسمانی و یا عدم آن، کافی نیست.

وَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ مِنْ کُتُبٍ یَدْرُسُونَهٰا

6- خداوند، برای مشرکان مکه قبل از رسول گرامی اسلام، پیامبری مبعوث نکرده بود.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِنْ نَذِیرٍ

7- نقش پیامبران الهی، انذار و هشداردهی به مردم است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِنْ نَذِیرٍ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ برهان؛ تلاوت؛ حق؛ شرک؛ عقل؛ قرآن؛ قریش؛ کتاب‌های آسمانی؛ محمّد(ص)

[سوره سبإ (34): آیه 45]

وَ کَذَّبَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ مٰا بَلَغُوا مِعْشٰارَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلِی فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ (45)

45

و کسانی‌که پیش از اینان بودند [نیز] به تکذیب پرداختند، و اینان به ده یک آن[امکاناتی] که به آنان داده بودیم نرسیده‌اند؛ ولی آنان فرستادگان مرا تکذیب کردند [و من هلاکشان کردم]، پس [بنگر که] انکار و انتقام من چگونه بود.

1- ملت‌های قبل از مشرکان مکه نیز، پیامبران خود را تکذیب کردند.

وَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... فَکَذَّبُوا رُسُلِی

2- تکذیب پیامبران از سوی ملت‌های گذشته، ناشی از روحیۀ حق‌ناپذیری آنان بوده است.

وَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... فَکَذَّبُوا رُسُلِی

تکرار «تَکْذِیبٍ» (کذّب و کذّبوا) ممکن است به خاطر این باشد که «کَذَّبَ» برای تکثیر و «فَکَذَّبُوا» برای تعدیه است. بنابراین استفاده می‌شود که آنان تکذیب پیامبران را دنبال کردند و همواره در پی آن بودند، تا حدی که جزء اخلاقیاتشان شد و از آن پس، براساس این خصلت، هر پیامبری را انکار می‌کردند.

3- آنچه از مال و امکانات در اختیار ملت‌های پیشین قرار داشت، نعمت‌های خدا بوده است.

وَ مٰا بَلَغُوا مِعْشٰارَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ

4- برخورداری ملت‌های کفرپیشه از مال و امکانات فراوان، سبب ایستادگی آنها در مقابل پیامبران و تکذیب آنان شد.

وَ مٰا بَلَغُوا مِعْشٰارَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلِی

جملۀ «وَ مٰا بَلَغُوا ...» حالیه است و «فا» در «فَکَذَّبُوا» عاطفه می‌باشد. ذکر جملۀ حالیه بین معطوف و معطوف‌علیه، می‌رساند که تکذیب پیامبران از سوی ملت‌های دارای امکانات، متأثر از برخورداری آنان بوده است.

5- مشرکان مکه (قریش)، اندازۀ یک دهم برخورداری ملت‌های پیشین را نداشته‌اند.

وَ مٰا بَلَغُوا مِعْشٰارَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ

«مِعْشٰارَ» یک دهم چیزی را می‌گویند (مفردات راغب).

6- امت‌های تکذیب‌گر پیامبران الهی، گرفتار غضب و عذاب الهی شدند.

فَکَذَّبُوا رُسُلِی فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ

«نَکِیرِ» به معنای انکار و مراد از آن غضب الهی و انتقام او است. گفتنی است که نکیر به «ی»محذوف اضافه شده و به منزلۀ «نکیری لهم» می‌باشد.

7- روند تحولات تاریخ، همواره رو به پیشرفت و کمال نبوده است.

وَ مٰا بَلَغُوا مِعْشٰارَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ

8- تهدید شدید مشرکان مکه به عذاب از سوی خداوند، به خاطر موضع‌گیری تکذیبگرانۀ آنان علیه پیامبر(ص)

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ ...

وَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ

9- دلداری خداوند به پیامبر(ص)، با بیان عذاب شدن ملت‌های تکذیب‌کنندۀ پیامبران

وَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ مٰا بَلَغُوا مِعْشٰارَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلِی فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ

10- تکذیب پیامبران الهی از سوی ملت‌ها، موجب محرومیت آنان از مال و امکانات و نعمت‌های خداوند نمی‌شود.

وَ مٰا بَلَغُوا مِعْشٰارَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلِی فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ تکذیب؛ تهدید؛ دلداری؛ رشد؛ شرک؛ عذاب؛ غضب؛ فقر؛ مال؛ محمّد(ص)؛ نعمت

[سوره سبإ (34): آیه 46]

قُلْ إِنَّمٰا أَعِظُکُمْ بِوٰاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مٰا بِصٰاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاّٰ نَذِیرٌ لَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ (46)

46

بگو: من شما را فقط با یک جمله پند می‌دهم و آن این که دو دو و یک یک برای خدا به پا خیزید، سپس بیندیشید [تا بدانید که]همدم شما هیچ‌گونه جنونی ندارد. او فقط اخطار کننده‌ای برای شماست [که]پیش از آمدن عذابی سخت [شما را از آن بیم می‌دهد].

1- رسول‌اکرم(ص)، پیام بسیار مهمی برای مردم داشت و آن قیام مخلصانه برای خدا است.

قُلْ إِنَّمٰا أَعِظُکُمْ بِوٰاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ

«واحدة»به صورت نکره آمده و دلالت بر اهمیت و عظمت موعظه می‌کند.

2- اخلاص در هر کاری، شایسته و لازم است.

أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ

3- مردم، موظف‌اند هر کاری را - چه جمعی باشد و چه فردی - فقط برای رضای خدا انجام دهند.

أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ

«مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ» حال برای ضمیر فاعلی «تَقُومُوا» است و کلمۀ «مَثْنیٰ» کنایه از تعدد می‌باشد.

4- مردم، موظف‌اند همدیگر را در انجام هر کار خالصانه، یاری دهند.

أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ

احتمال دارد «مَثْنیٰ» اشاره به این نکته باشد که مردم در قیام برای خدا باید همدیگر را کمک کنند.

5- مردم، موظف‌اند کارهای خود را برای رضای خدا، یک و یا دو نفره و به دور از غوغا سالاری و هیاهو انجام دهند.

أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ

احتمال دارد سفارش به قیام برای خدا به صورت دو نفری (اقل جمع) و یا یک نفری، به خاطر پرهیز از هیاهو و هرچه خالصانه‌تر شدن آن باشد.

6- دعوت پیامبر(ص) از مردم مکه برای اندیشیدن دربارۀ جنون نسبت داده شده به آن حضرت

ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مٰا بِصٰاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ

مراد از«صاحب»، به قرینۀ «هو»در عبارت بعدی، پیامبر(ص) است.

7- پیامبر(ص)، سالیان درازی در میان مردم زندگی می‌کرد و آنان آن حضرت را به عقل و درایت می‌شناختند.

ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مٰا بِصٰاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ

8- نسبت جنون به پیامبر(ص) از سوی مردم مکه، ناشی از بی‌اندیشگی بوده است.

ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مٰا بِصٰاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ

9- تأثیر انگیزه‌های درونی و نیز جوّ فکری جامعه، بر اندیشه و خردورزی افراد آن

أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا

این‌که خداوند توصیه فرمود: فکر کنید پس از قیام خالصانه به صورت یک و یا دو نفره، نکتۀ یاد شده قابل استفاده است.

گفتنی است که کاربرد «ثُمَّ» - که برای تراخی است - برداشت را تقویت می‌کند.

10- اندیشه و فکر از راه‌های رسیدن به حقیقت است.

ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مٰا بِصٰاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ

11- انگیزه‌های ناخالص نفسانی و جوّ ناسالم فکری جامعه، از موانع شناخت درست حقایق

أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا

توصیه به قیام برای خدا، حاکی از رد انگیزه‌های ناخالص است و «مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ» دعوت به پرهیز از جوّزدگی است. این می‌رساند که ناخالصی و غوغاسالاری، به فهم درست آسیب می‌زند.

12- مشورت و هم‌فکری در راستای اقدام خالصانه برای خدا، امری شایسته و اطمینان بخش‌تر از کار فردی است.

أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ

تقدیم «مَثْنیٰ» بر «فُرٰادیٰ» - بنابراین‌که «مَثْنیٰ» کنایه از استعانت باشد - اشاره به این نکته دارد که استعانت از دیگران برای فهمیدن حقیقت، بهتر از اقدام فردی است.

13- یادآوری مبادی اندیشه جهت نتیجه‌بخش کردن آن، از شیوه‌های تعلیمی قرآن کریم

أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا

سفارش به تفکر با حرف عطف «ثُمَّ» - که برای تراخی است - پس از توصیه به اقدام خالصانه فردی و دو نفره برای خدا، نشان می‌دهد که به دور بودن از هیاهو و انجام کار برای خدا، فکر را دارای ثمر بهتر و بیشتری می‌کند.

14- هشدار دادن به مردم از عذاب شدید الهی، محور اساسی رسالت پیامبر(ص)

إِنْ هُوَ إِلاّٰ نَذِیرٌ لَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ

قصر در «إِنْ هُوَ إِلاّٰ نَذِیرٌ» از نوع قصر اضافی و در رابطه با مسألۀ اتهام جنون به پیامبر(ص) است؛ یعنی، پیامبر(ص) آن‌گونه نیست که شما معرفی می‌کنید؛ بلکه او تنها یک انذارگر است و هدفی جز این ندارد.

15- هشدار پیامبر(ص) به مردم از عذاب الهی، در راستای نفع‌رسانی به آنان است.

إِنْ هُوَ إِلاّٰ نَذِیرٌ لَکُمْ

16- هشدار دادن به مردم از عذابی که در پیش‌رو دارند، در نگاه مردم مکه سخن جنون‌آمیز تلقی می‌شد.

ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مٰا بِصٰاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاّٰ نَذِیرٌ لَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ

17- قیامت، نزدیک است.

إِنْ هُوَ إِلاّٰ نَذِیرٌ لَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ

نفس انذار و صفت «شَدِیدٍ» ، می‌رساند که مراد از «عَذٰابٍ» در آیه عذاب قیامت است و «بَیْنَ یَدَیْ» به معنای قبل با وصف نزدیک بودن بعد آن است؛ بنابراین، معنا چنین می‌شود: انذار کننده از عذابی شدید قبل از وقوع آن که نزدیک است.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اخلاص؛ اسلام؛ اعداد؛ افترا؛ اللّه؛ امت؛ انذار؛ انسان؛ تعاون؛ تفکر؛ تکلیف؛ جنون؛ حق؛ حیات؛ رسالت؛ رضای خدا؛ سبیل اللّه؛ عذاب؛ عقل؛ عمل؛ قرآن؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ مشورت؛ موعظه؛ هوا پرستی

[سوره سبإ (34): آیه 47]

قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اَللّٰهِ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ (47)

47

بگو: من هر مزدی از شما خواستم از آنِ خودتان باشد، مزد من جز بر عهدۀ خدا نیست، و او بر هر چیزی گواه است.

1- پیامبر(ص)، مأمور ابلاغ نداشتن هیچ چشمداشت مادی از مردم، در قبال رسالتش

قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ

این تعبیر که پیامبر(ص) فرمود: هر پاداشی از شما طلب کردم مال خودتان باشد، مقصود از آن این است که از شما انتظار هیچ مزدی ندارم و نمی‌خواهم.

2- پیامبر(ص)، موظف بود تا خاطر مردم را آسوده کند که رسالتش را در قبال مال و جاه انجام نمی‌دهد.

قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ

3- پیامبر(ص)، پاداش‌دهندۀ رسالت خویش را تنها خداوند می‌دانست.

إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ

4- پیامبر(ص)، برای رسالتش پاداش و اجری قائل بود.

مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ ... إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ

5- مبلغان دین، در قبال انجام رسالت دینی، نباید چشمداشتی مادی از مخاطبان داشته باشند.

مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ

6- خداوند، بر همه چیز گواه است.

وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ

7- «شَهِیدٌ» از اسما و صفات خداوند است.

وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ

8- «عن أبی‌جعفر(ع): فی قول اللّه عزّوجلّ: ... «قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ» یقول أجر المودّة الذی لم‌أسألکم غیره فهو لکم تهتدون به و تنجون من عذاب یوم القیامة ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدا «قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ

لکم»روایت شده که فرمود: معنای سخن خدا این است که:

مودتی که من از شما غیر از آن را به عنوان مزد رسالت نخواستم، به نفع خود شما است؛ زیرا به وسیلۀ آن هدایت می‌شوید و از عذاب روز قیامت نجات پیدا می‌کنید ...».

9- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ» و ذٰلک أنّ رسول اللّه سأل قومه أن یودّوا أقاربه و لایؤذوهم و أمّا قوله: «فَهُوَ لَکُمْ» یقول ثوابه لکم؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ» روایت شده که: رسول‌خدا(ص) از قومش خواست [به جای پاداش او]، خویشاوندان وی را دوست داشته باشند و آنان را اذیت نکنند و اما معنای «فَهُوَ لَکُمْ» این است که ثواب آن برای خودتان می‌باشد».

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اذیت؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ اهل بیت(ع)؛ پاداش؛ تبلیغ؛ تکلیف؛ دوستی؛ دین؛ رسالت؛ سخن؛ شاهد/اسما و صفات؛ عذاب؛ قریش؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره سبإ (34): آیه 48]

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاّٰمُ اَلْغُیُوبِ (48)

48

بگو: به یقین، پروردگار من که دانای غیب‌هاست حق را [بر دل‌ها] می‌افکند.

1- پیامبر(ص)، مأمور ابلاغ پیام الهی به مردم است.

قُلْ

2- خداوند، دانای همۀ غیب‌ها و نهان‌هاست.

إِنَّ رَبِّی ... عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

3- ربوبیت خداوند، مقتضی آگاهی همه جانبۀ او از غیب و نهان‌ها است.

إِنَّ رَبِّی ... عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

«عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ» ، خبر دوم «إِنَّ» یا خبر مبتدای محذوف (هو) است که مرجع آن «رَبِّی» است.

4- پیامبر اکرم(ص)، تحت عنایت ویژۀ خداوند

قُلْ إِنَّ رَبِّی

5- تهدید شدن مشرکان از سوی خداوند

إِنَّ رَبِّی ... عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

استفاده از صفت «عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ» در گفت‌وگو با مشرکان،

می‌تواند کنایه از تهدید باشد.

6- خداوند، حق را در قلب‌های شایسته قرار می‌دهد.

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِّ

مراد از «قذف»در «یَقْذِفُ بِالْحَقِّ» القا (افکندن) است و «یَقْذِفُ بِالْحَقِّ» ؛ یعنی، حق را در دلها می‌افکند. گفتنی است: ذکر صفت «عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ» برای خداوند - پس از یادآوری القای حق از جانب خداوند - می‌تواند گویای این حقیقت باشد که چون خداوند به نهان‌های بشر آگاه است، می‌داند که چه کسی شایستگی آن را دارد تا حق را به قلب او القا کند.

7- قرآن، کتابی سراسر حق است.

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِّ

مصداق مورد نظر از «الحق»در آیه، قرآن کریم است.

8- ربوبیت خداوند، مقتضی فرو فرستادن قرآن کریم

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِّ

9- «رب»و «عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ» از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّ رَبِّی ... عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ تبلیغ؛ تهدید؛ حق؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سخن؛ شرک؛ علیم/اسما و صفات؛ غیب؛ قرآن؛ قلب؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن

[سوره سبإ (34): آیه 49]

قُلْ جٰاءَ اَلْحَقُّ وَ مٰا یُبْدِئُ اَلْبٰاطِلُ وَ مٰا یُعِیدُ (49)

49

بگو: حق آمد و باطل نه [چیزی را] آغاز می‌کند و نه باز می‌گرداند.

1- پیامبر(ص)، مأمور ابلاغ پیام الهی به مردم مبنی بر آمدن حق برای آنان

قُلْ جٰاءَ الْحَقُّ

2- قرآن، کتابی سراسر حق است.

قُلْ جٰاءَ الْحَقُّ

با توجه به این‌که آیه در سیاق آیاتی است که دربارۀ قرآن کریم و برخورد مشرکان با آن است، مراد از «الْحَقُّ» قرآن کریم خواهد بود.

3- باطل، پس از ظهور اسلام قابل تجدید حیات و بازگشت نیست.

قُلْ ... وَ مٰا یُبْدِئُ الْبٰاطِلُ وَ مٰا یُعِیدُ

4- با آمدن قرآن، باطل مطلق جایی برای جولان ندارد و نمی‌تواند بروز و ظهور پیدا بکند.

قُلْ جٰاءَ الْحَقُّ وَ مٰا یُبْدِئُ الْبٰاطِلُ وَ مٰا یُعِیدُ

5- با نبود حق، باطل امکان ظهور و تجلی می‌یابد.

قُلْ جٰاءَ الْحَقُّ وَ مٰا یُبْدِئُ الْبٰاطِلُ وَ مٰا یُعِیدُ

6- حق و باطل، باهم قابل جمع نیستند.

قُلْ جٰاءَ الْحَقُّ وَ مٰا یُبْدِئُ الْبٰاطِلُ وَ مٰا یُعِیدُ

7- «عن حمادبن‌عثمان قال: أَولَم إسماعیل فقال له أبوعبداللّه(ع) علیک بالمساکین فأَشْبِعهم. فإنّ اللّه عزّوجلّ یقول: «وَ مٰا یُبْدِئُ الْبٰاطِلُ وَ مٰا یُعِیدُ» ؛ ⁽¹⁾

حمادبن‌عثمان روایت می‌کند که اسماعیل (فرزند امام صادق(ع)) ولیمه‌ای ترتیب داده بود. امام(ع) به او فرمودند: بر تو باد توجه به مساکین، پس آنان را سیر کن؛ زیرا خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: «وَ مٰا یُبْدِئُ الْبٰاطِلُ وَ مٰا یُعِیدُ» ».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ انفاق؛ باطل؛ حق؛ دین؛ رسالت؛ سخن؛ فقر؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ مرگ

[سوره سبإ (34): آیه 50]

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی وَ إِنِ اِهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ (50)

50

بگو: من اگر گمراه شده باشم تنها به زیان خود گمراه شده‌ام، و اگر هدایت یافته باشم به سبب آن است که پروردگارم به من وحی می‌کند. بی‌تردید، او شنوا و نزدیک است.

1- پیامبر(ص)، وظیفه‌دار ابلاغ روشن فرجام گمراهی و بیان منشأ هدایت

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی

2- پندار مشرکان دربارۀ گمراهی پیامبر(ص)

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی

سفارش خداوند به پیامبر(ص) مبنی بر اعلام موضع روشن دربارۀ این‌که به فرض گمراهی او، ضررش عاید خود وی می‌شود؛ احتمال دارد برای رفع توهم و یا اتهام گمراهی به آن حضرت باشد.

3- گمراهی، دارای ضرر و خسارت برای خود گمراه است.

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی

4- پیامد گمراهی هر کس، مربوط به خود او است، نه دیگران.

إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی

5- منشأ گمراهی، خودِ گمراهان‌اند و منشأ هدایت، خداوند است.

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی

برداشت یاد شده به این خاطر است که گمراهی به خود انسان نسبت داده شده؛ ولی منشاء هدایت، خداوند معرفی گردیده است.

6- گمراه شدن پیامبر - بر فرض تحقق آن - مثل گمراهی سایر گمراهان است؛ اما هدایت شدنش از ناحیۀ خداوند است.

إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی

احتمال دارد مراد از «إِنْ ضَلَلْتُ ... وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ ...» این باشد که همۀ گمراهی‌ها، منشأ انسانی دارند و در این نکته پیامبر و غیر پیامبر تفاوتی ندارند؛ اما هدایت جنبۀ الهی دارد.

7- ربوبیت خداوند، مقتضی ارسال وحی به منظور هدایت بندگان است.

وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی

8- پیامبراکرم(ص)، مورد عنایت ویژۀ خداوند

فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی

9- پیامبر(ص)، در ابلاغ تعالیم آسمانی با ملایمت و مدارا عمل می‌کرد و در مخاطبانش حساسیت واکنش‌آمیز ایجاد نمی‌کرد.

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی

این‌که پیامبر(ص) در مقام ابلاغ پیام خداوند به مشرکان، از بازگشت گمراهی فرضی خود سخن به میان می‌آورد و منشأ هدایتش را خداوند معرفی می‌کند و به گمراهی مشرکان نمی‌پردازد؛ حاکی از مدارای او در امر تبلیغ است تا به این صورت، واکنش منفی مشرکان را برنینگیزاند و بتواند به هدفش نایل شود.

10- خداوند، شنوا و نزدیک است.

إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ

11- خداوند، سخنان انسان‌ها را از نزدیک می‌شنود و حجاب بُعد و دوری بین او و بندگانش نیست.

إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ

12- «رب»، «سَمِیعٌ» و «قَرِیبٌ» از اسما و صفات خداوند است.

یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ تبلیغ؛ خسران؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سخن؛ سمیع/اسما و صفات؛ ضرر؛ ضلالت؛ قریب/اسما و صفات؛ محمّد(ص)؛ وحی؛ هدایت

[سوره سبإ (34): آیه 51]

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا فَلاٰ فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ (51)

51

و اگر ببینی زمانی را که [کافران] وحشت زده می‌شوند و گریزی در کار نیست و از مکانی نزدیک بازداشت می‌گردند!

1- مشرکان به هنگام برانگیخته شدن در قیامت، وحشت زده می‌شوند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا

مرجع ضمیر «فَزِعُوا» به قرینۀ آیات قبل - که در آنها سخن از مشرکان بود - مشرکان است. در این‌که زمان فزع آنان چه وقتی است؟ احتمالات چندی (مثل دم مرگ، زمان حشر، عذاب دنیا، غزوۀ بدر و...) وجود دارد. برداشت یاد شده - به قرینۀ آیۀ 54 همین سوره - بنابر احتمال دوم است.

2- برای کافران و مشرکان در قیامت هیچ راه‌گریزی وجود ندارد.

فَلاٰ فَوْتَ

3- برپایی قیامت و رویدادهای آن، امری قطعی و تخلف‌ناپذیر است.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا فَلاٰ فَوْتَ وَ أُخِذُوا

یادآوری وضعیت مشرکان در قیامت با فعل‌های ماضی «فَزِعُوا» و «أُخِذُوا» ، حکایت از قطعی بودن وقوع قیامت و رویدادهای آن دارد.

4- وضعیت وحشت زدگی مشرکان به هنگام برانگیخته شدن در قیامت، امری غیرقابل توصیف است.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا فَلاٰ فَوْتَ

جواب «لَوْ» به قرینۀ «إِذْ فَزِعُوا» ، می‌تواند چیزی محذوف مثل «لرأیت أمرا هائلا»و یا «لرأیت أمرا عجیبا» باشد.

5- هنگامۀ مرگ مشرکان، هنگامه‌ای توصیف‌ناپذیر است.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا

بر این احتمال که زمان فزع، زمان مرگ بوده و جواب «لَوْ» چیز محذوفی مثل «لرأیت أمرا عجیبا» باشد، نکتۀ یاد شده قابل استفاده است.

6- بازداشت و مؤاخذۀ مشرکان در قیامت، دور از دسترس نیست و به آسانی انجام می‌گیرد.

وَ أُخِذُوا مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ

7- با نزول عذاب بر مشرکان، آنان هیچ راه گریزی نخواهند داشت و عذاب به سرعت آنها را فرا خواهد گرفت.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا فَلاٰ فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ

بنابراین‌که زمان فزع، هنگام نزول عذاب و عبارت «أُخِذُوا مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ» کنایه از سرعت عذاب باشد، نکتۀ یاد شده به دست می‌آید.

8- دلداری خداوند به پیامبر(ص)، با ذکر فرجام سخت و ناگوار مخالفان آن حضرت

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا فَلاٰ فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ اللّه؛ تعجب؛ حشر و نشر؛ خوف؛ دشمنی؛ دلداری؛ ذکر؛ شرک؛ عذاب؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ معاد

[سوره سبإ (34): آیه 52]

وَ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ وَ أَنّٰی لَهُمُ اَلتَّنٰاوُشُ مِنْ مَکٰانٍ بَعِیدٍ (52)

52

و می‌گویند: به آن ایمان آوردیم. و چگونه این دستیابی به ایمان از مکانی دور به سودشان خواهد بود؟

1- مشرکان، با تحقق حشر و بعث و مشاهدۀ آن، به آن اظهار ایمان می‌کنند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ

در صورتی که زمان فزع مشرکان، حشر و قیامت باشد؛ مرجع ضمیر «بِهِ» می‌تواند «بعث»(مستفاد از «إِذْ فَزِعُوا» ) باشد.

2- ایمان مشرکان در قیامت، سودی برای آنان ندارد.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... وَ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ وَ أَنّٰی لَهُمُ التَّنٰاوُشُ

«تناوش»(از ریشۀ «نوش») به معنای تناول و دستیابی است؛ یعنی، آنان چگونه می‌توانند از مکانی دور به ایمان دست یابند؟ و مراد از آن بی‌فایده بودن ایمان در غیر زمان و فرصت لازم خودش است.

3- مشرکان، به هنگام نزول عذاب بر آنان، اظهار ایمان می‌کنند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... وَ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ

4- ایمان مشرکان، پس از گرفتاری به عذاب سودی برای آنان ندارد.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ وَ أَنّٰی لَهُمُ التَّنٰاوُشُ

5- مشرکان، در قیامت و یا با مشاهدۀ نزول عذاب، اظهار می‌کنند که به قرآن ایمان دارند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... وَ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ

مرجع ضمیر «بِهِ» ، به قرینۀ آیات پیشین - که دربارۀ قرآن بود - قرآن است.

6- اظهار ایمان مشرکان به پیامبر(ص)، با مشاهدۀ نزول عذاب بر آنان

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ

مرجع ضمیر «بِهِ» ، به قرینۀ «مٰا بِصٰاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ» در آیۀ 46، می‌تواند پیامبر(ص) باشد.

7- ایمان آوردن مشرکان به هنگام مرگ، سودی ندارد.

إِذْ فَزِعُوا ... وَ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ وَ أَنّٰی لَهُمُ التَّنٰاوُشُ

8- جایگاه ایمان ثمربخش، عالم دنیا است، نه آخرت.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... وَ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ وَ أَنّٰی لَهُمُ التَّنٰاوُشُ

9- ایمان، نجات‌بخش آدمی از گرفتاری‌های قیامت است.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا فَلاٰ فَوْتَ ... وَ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آزادی؛ انسان؛ ایمان؛ حشر و نشر؛ دنیا؛ شرک؛ ضرر؛ عذاب؛ قرآن؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ معاد

[سوره سبإ (34): آیه 53]

وَ قَدْ کَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَ یَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ مِنْ مَکٰانٍ بَعِیدٍ (53)

53

و حال آن که قبلاً آن را انکار کردند و از جایی دور تیر به تاریکی می‌افکندند.

1- مشرکان، پیش از نزول عذاب بر آنان، منکر آن بودند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... وَ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ ... وَ قَدْ کَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ

با توجه به ارتباط آیه با آیات قبل، مرجع ضمیر «بِهِ» می‌تواند هر یک از قیامت، عذاب دنیا، مرگ، پیامبر(ص) و قرآن باشد.

2- مشرکان، در دنیا به پیامبر(ص) کافر بودند؛ ولی در قیامت به آن حضرت اظهار ایمان می‌کنند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... وَ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ ... وَ قَدْ کَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ

3- مشرکان به حشر و معاد، کفر ورزیده و منکر آن بودند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... وَ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ ... وَ قَدْ کَفَرُوا بِهِ

4- کفر در دنیا، فزع و نگرانی را در قیامت به دنبال دارد.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... وَ قَدْ کَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ

5- مشرکان، بدون این‌که دربارۀ قیامت و حشر آگاهی داشته باشند، آن را انکار می‌کنند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ ... وَ یَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ

متعلق «یَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ» ذکر نشده و به قرینۀ مقام می‌تواند حشر، پیامبر(ص) و قرآن باشد. برداشت یاد شده بنابر احتمال اول است. گفتنی است که مراد از «یَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ» براساس تخمین و ناآگاهانه اظهار نظر کردن است.

6- نسبت دادن ساختگی بودن قرآن از سوی مشرکان، ناآگاهانه و به دور از علم بوده است.

قٰالُوا مٰا هٰذٰا...

إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ ... وَ قَدْ کَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَ یَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ

7- نسبت دادن جنون به پیامبر(ص) از سوی مشرکان، حدس و گمان و به دور از علم و آگاهی بود.

أَفْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ ... مٰا بِصٰاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ ...

وَ قَدْ کَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَ یَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ

8- نسبت دادن شریک به خداوند از ناحیۀ مشرکان، ناآگاهانه و از روی حدس و تخمین است.

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ ... ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاٰئِکَةِ أَ هٰؤُلاٰءِ إِیّٰاکُمْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ ... وَ قَدْ کَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَ یَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ

9- حدس و تخمین مشرکان دربارۀ حشر و قیامت، بسیار دور از واقعیت بوده است.

وَ قَدْ کَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَ یَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ مِنْ مَکٰانٍ بَعِیدٍ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ افترا؛ اللّه؛ ایمان؛ تکذیب؛ جنون؛ جهل؛ حزن؛ حشر و نشر؛ خوف؛ شرک؛ ظن؛ عذاب؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معاد

[سوره سبإ (34): آیه 54]

وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مٰا یَشْتَهُونَ کَمٰا فُعِلَ بِأَشْیٰاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کٰانُوا فِی شَکٍّ مُرِیبٍ (54)

54

و میان آنان و خواسته‌هایشان جدایی انداخته می‌شود، چنان که پیش‌تر با امثال آنان انجام شد، چرا که آنها سخت در شک بودند.

1- بین مشرکان و لذت‌های دنیوی‌شان، پس از مرگ فاصله می‌افتد.

وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مٰا یَشْتَهُونَ

این‌که مراد از «مٰا یَشْتَهُونَ» چیست احتمال‌های گوناگونی وجود دارد؛ از جملۀ آنها لذت‌ها و مال و اموال دنیایی است.

2- مشرکان صدراسلام و پیشتر از آنها، در پی لذت‌های دنیوی بوده‌اند.

وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مٰا یَشْتَهُونَ

3- با مرگ مشرکان، فرصت ایمان آوردن از آنان گرفته شده و دیگر جایی برای آن نمی‌ماند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ فَزِعُوا ... وَ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ ... وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مٰا یَشْتَهُونَ

احتمال دارد مراد از «مٰا یَشْتَهُونَ» - به قرینۀ ذکر ایمان مشرکان با مشاهدۀ عذاب و یا قیامت در آیات پیشین - علاقه به ایمان باشد.

4- مشرکانِ ملت‌های پیشین نیز، گرفتار عذاب شدند و بین آنان و لذت‌های دنیوی‌شان جدایی برگشت‌ناپذیر افتاد.

وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مٰا یَشْتَهُونَ کَمٰا فُعِلَ بِأَشْیٰاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ

«اشیاع» (جمع «شیعة») به معنای پیروان است و در آیه - به قرینۀ «مِنْ قَبْلُ» - مراد کسانی است که مشابهت فکری با مشرکان بعدی داشته‌اند.

5- مشرکان، همواره در تردید و شکی آمیخته با بدگمانی بودند.

إِنَّهُمْ کٰانُوا فِی شَکٍّ مُرِیبٍ

«شَکٍّ» تردید ذهن به نحو مساوی بین دو چیز و «ریب»شک همراه با تهمت است (الفروق اللغویة).

6- شک و دودلی آمیخته با بدگمانی مشرکان پیشین، به بعث و قیامت باعث گرفتار شدن آنان به عذاب

وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مٰا یَشْتَهُونَ کَمٰا فُعِلَ بِأَشْیٰاعِهِمْ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا فِی شَکٍّ مُرِیبٍ

7- شک و دودلی مداوم در عقیده، امر مطلوب و پسندیده‌ای نیست و پی‌آمد ناگواری دارد.

کَمٰا فُعِلَ بِأَشْیٰاعِهِمْ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا فِی شَکٍّ مُرِیبٍ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ امت؛ ایمان؛ جاهلیت؛ خلافت الهی؛ دنیا؛ شرک؛ شک؛ ظن؛ عذاب؛ قیامت؛ لذت؛ مرگ؛ معاد

سورۀ فاطر آیۀ 1 تا 45

اشاره

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان

[سوره فاطر (35): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ فٰاطِرِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ جٰاعِلِ اَلْمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً أُولِی أَجْنِحَةٍ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ یَزِیدُ فِی اَلْخَلْقِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّ اَللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (1)

1 ستایش از آنِ خداست که پدید آورندۀ آسمان‌ها و زمین است و فرشتگان را که دارای بال‌های دو گانه و سه گانه و چهارگانه‌اند رسول [خود] قرار داده است. هر چه بخواهد بر آفرینش می‌افزاید. به یقین، خدا بر هر چیزی تواناست.

1- همۀ ستایش‌ها، از آنِ خداوند است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

«ال»در «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» جنسیه و مفید استغراق است؛ یعنی،«کلّ حمد للّه».

2- خداوند، سرچشمۀ همۀ کمال‌ها و زیبایی‌ها است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

حمد در برابر زیبایی‌ها و کمال‌ها است و به مقتضای جملۀ «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» هر ستایشی از آنِ خدا است. بنابراین هر کمال و زیبایی، از او نشأت می‌گیرد.

3- تنها خداوند، شایسته و بایستۀ ستایش است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

4- خداوند، خالق آسمان‌ها و زمین است.

فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

5- جهان طبیعت، پدیده‌ای بدیع و بی مانند است.

فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

«فطرت»(مصدر «فٰاطِرِ» ) به معنای «ابتدا»و«اختراع»است (لسان‌العرب)؛ یعنی، ساختن چیزی بدون داشتن سابقه و الگویی از پیش.

6- آفرینش بدیع و بی‌مانند جهان از سوی خداوند، دلیل اختصاص همۀ ستایش‌ها به او است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

توصیف خداوند به «فٰاطِرِ» - پس از اختصاص دادن حمد به او - در واقع توجیهی برای این اختصاص است.

7- جهان طبیعت، دارای آسمان‌های متعدد

اَلسَّمٰاوٰاتِ

8- ملائکه، رسولان و کارگزاران خداوند در امور تکوین و تشریع جهان‌اند.

جٰاعِلِ الْمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً

اطلاق کلمۀ «رُسُلاً» می‌رساند که قلمرو رسالت فرشتگان، شامل تمامی امور تکوین و تشریع می‌شود و اختصاص به امور تشریعی (همچون ابلاغ وحی و دین به پیامبران) ندارد.

9- فرشتگان الهی سه دسته‌اند: دسته‌ای دارای دوبال، دسته‌ای دارای سه‌بال و دسته‌ای دارای چهاربال‌اند.

أُولِی أَجْنِحَةٍ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ

10- توانایی و نقش‌آفرینی ملائکه در جهان متفاوت است.

أُولِی أَجْنِحَةٍ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ

اطلاق پروبال برای فرشتگان، می‌تواند کنایه از توانایی و قدرت جولان آنان در جهان باشد. در مَثَل می‌گویند: فلانی پروبالش سوخته و یا شکسته شده؛ کنایه از این‌که نیروی حرکت و توانایی از او سلب گردیده است.

11- خداوند، توانا بر آفرینش پدیده‌های دیگری طبق مشیت خویش

یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مٰا یَشٰاءُ

12- جهان، با مشیت الهی در حال توسعه و گسترش است.

یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مٰا یَشٰاءُ

13- قدرت و نقش‌آفرینی ملائکه در جهان، با مشیت الهی در حال گسترش و توسعه است.

جٰاعِلِ الْمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً أُولِی أَجْنِحَةٍ ... یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مٰا یَشٰاءُ

محتمل است مقصود از «الْخَلْقِ» فرشتگان و مراد از«ازدیاد» زیاد کردن بال‌های آنان باشد (بال‌ها کنایه از قدرت است).

14- قدرت خداوند، مطلق بوده و او بر انجام هر کاری توانا است.

إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

15- توانایی مطلق خداوند بر انجام هر کاری، دلیلِ امکان آفرینش پدیده‌های نو و توسعه بخشیدن به جهان طبیعت

یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» ، تعلیل برای جملۀ «یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مٰا یَشٰاءُ» می‌باشد.

16- «فٰاطِرِ» ، «جٰاعِلِ» و «قَدِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ ... جٰاعِلِ الْمَلاٰئِکَةِ ... عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ انبیاء؛ بال؛ جاعل/اسما و صفات؛ جهل؛ حمد؛ خلقت؛ زمین؛ زیبایی؛ فاطر/اسما و صفات؛ قدرت؛ قدیر/اسما و صفات؛ مشیت خدا؛ ملائکه

[سوره فاطر (35): آیه 2]

مٰا یَفْتَحِ اَللّٰهُ لِلنّٰاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلاٰ مُمْسِکَ لَهٰا وَ مٰا یُمْسِکْ فَلاٰ مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (2)

2

هر رحمتی که خدا برای مردم بگشاید بازدارنده‌ای برای آن نخواهد بود، و هرچه را باز دارد، پس از او فرستنده‌ای نخواهد داشت، و اوست که عزّتمند و حکیم است.

1- هیچ نیرویی، توانایی جلوگیری از رحمت آفرینی خداوند به بندگانش را ندارد.

مٰا یَفْتَحِ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلاٰ مُمْسِکَ لَهٰا

2- هیچ موجودی، توانایی جلب رحمت منع شدۀ خداوند از مردم را ندارد.

وَ مٰا یُمْسِکْ فَلاٰ مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ

3- هرگونه افاضۀ حق تعالی به خلق، ناشی از رحمت او است.

مٰا یَفْتَحِ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ مِنْ رَحْمَةٍ

برداشت یاد شده، از تعبیر «رَحْمَةٍ» - که دربارۀ هر نوع دادۀ الهی به بندگان است - استفاده می‌شود.

4- خداوند، پیروزمند شکست‌ناپذیر و کارهای او سنجیده و آمیخته به حکمت است.

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

4- توانایی مطلق خداوند بر اعطای رحمت به بندگان و یا منع آن از ایشان، دلیل عزّتمندی او است.

مٰا یَفْتَحِ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلاٰ مُمْسِکَ لَهٰا ... وَ هُوَ الْعَزِیزُ

از توصیف خداوند به عزّتمندی در پایان آیه، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

5- گشایش رحمت و امساک آن از سوی

خداوند، ناشی از حکمت او است.

مٰا یَفْتَحِ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلاٰ مُمْسِکَ لَهٰا ... وَ هُوَ ...

اَلْحَکِیمُ

6- «عزیز» و «حکیم»از اسما و صفات خداوند است.

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ حکیم/اسما و صفات؛ رحمت؛ عجز؛ عزیز/اسما و صفات؛ فیض

[سوره فاطر (35): آیه 3]

یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ اُذْکُرُوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اَللّٰهِ یَرْزُقُکُمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ (3)

3

ای مردم، نعمت خدا را بر خود به یاد آورید؛ آیا جز خدا آفریدگاری هست که از آسمان و زمین به شما روزی دهد؟ معبودی جز او نیست. پس چگونه [از حق]منحرف می‌شوید؟

1- توصیۀ خداوند به همۀ مردم، مبنی بر یادآوردن نعمت‌هایش

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ

2- لزوم به یادآوردن نعمت‌های اعطایی خداوند به انسان‌ها

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ

3- همۀ انسان‌ها (کافران و مؤمنان)، از نعمت‌ها و روزی‌های خداوند برخورداراند.

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ

برداشت یاد شده، به خاطر آمدن واژۀ «ناس»(مردم) و نزول آیۀ شریفه در مکه و در آغاز بعثت - که بیشتر مردم کافر و مشرک بودند - به دست می‌آید.

4- تنها خداوند، خالق جهان و روزی‌دهندۀ انسان‌ها است.

هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اللّٰهِ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

5- خالقیت و رازقیت، دو صفت جداناپذیر خداوند

هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اللّٰهِ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

از این‌که در آیه شریفه، خالقی که روزی‌دهنده نباشد، نفی شده است؛ به دست می‌آید که میان دو صفت «خالقیت»و «رازقیت» ارتباط ناگسستنی وجود دارد و ممکن نیست خدایی خالق باشد؛ ولی رازق نباشد.

6- به یادآوردن نعمت‌های خداوند، موجب درک یگانگی خالقیت و رازقیت و اعتراف به آن است.

اُذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اللّٰهِ یَرْزُقُکُمْ

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که آیۀ شریفه، پیش از طرح مسألۀ خالقیت و رازقیت انحصاری خداوند، به یاد آوردن نعمت‌های الهی را توصیه کرده است.

7- آسمان و زمین، از منابع ارتزاق انسان‌ها و تأثیر گذار در حیات آنان

یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

8- در جهان هستی معبودی جز خدا وجود ندارد.

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

9- خالقیت، رازقیت و الوهیت، از اوصاف و ویژگی‌های خداوند

هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اللّٰهِ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

10- توانایی خداوند بر آفرینش هرچیزی و انجام هر کاری و انحصار خالقیت و رازقیت به او، نشانۀ یکتایی خدا و انحصار الوهیت به او است.

یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ...

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

جملۀ «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» به منزلۀ نتیجه برای مطالبی است که در این آیه و آیۀ قبل آمده است که محور آن، مسألۀ خالقیت و قدرت مطلق خداوند می‌باشد.

11- روی‌گردانی از عبادت خداوند و گرویدن به شرک و بت‌پرستی، در عین مشاهدۀ نشانه‌های قدرت و یگانگی خداوند، عملی شگفت‌آور و بدون توجیه است.

یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مٰا یَشٰاءُ ... هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اللّٰهِ ... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ ... فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ

«أنی»اسم استفهام و به معنای کجا و چگونه است و در این آیه برای تعجب می‌باشد. «إفک»(مصدر «تُؤْفَکُونَ» ) به معنای «صرف»(برگرداندن) است؛ یعنی،«فأنّی تصرفون». گفتنی است که به قرینۀ مقام معنای این جمله چنین می‌شود: پس به کدامین سو برده می‌شوید و چگونه از حق و توحید ربوبی برگردانده می‌شوید؟

12- «خٰالِقٍ» و «إِلٰهَ» از اسما و صفات خداوند

هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اللّٰهِ ... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اسما و صفات؛ اقرار؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ ایمان؛ بت‌پرستی؛ تعجب؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ حیات؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ ذکر؛ رزق؛ زمین؛ شرک؛ شعور؛ عبادت؛ کفر؛ نعمت؛ وجوب

[سوره فاطر (35): آیه 4]

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ وَ إِلَی اَللّٰهِ تُرْجَعُ اَلْأُمُورُ (4)

4

و اگر تو را تکذیب می‌کنند، پیامبرانی هم که پیش از تو بودند تکذیب شدند، و همۀ امور به خدا بازگردانده می‌شود.

1- مشرکان صدراسلام، رسالت پیامبر(ص) را انکار نموده و او را به دروغ‌گویی متهم کردند.

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ

2- انکار رسالت پیامبران و متهم کردن آنان به دروغ‌گویی، سابقه‌دار در تاریخ بشر

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ

3- اندوه پیامبر(ص)، به خاطر تکذیب شدنش از سوی کافران و مشرکان لجوج

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ

از آهنگ آیه شریفه استفاده می‌شود که پیامبر(ص)، به خاطر تکذیب شدنش اندوهگین بود. ازاین‌رو برخی از مفسران جواب شرط «إِنْ یُکَذِّبُوکَ» را محذوف و چنین دانسته‌اند: «إن یکذبوک فلا تحزن و اصبر اذ قد کذب رسل من قبلک».

4- دلداری خداوند به پیامبر(ص)، در برابر مخالفت‌ها و دشمنی‌های کافران و مشرکان لجوج

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ

یادآوری تکذیب شدن پیامبران گذشته برای رسول‌اکرم(ص)، می‌تواند به منظور دلداری ایشان و توصیه به صبر و پایداری به آن حضرت باشد.

5- ترغیب پیامبر(ص) از سوی خداوند به صبر و پایداری در انجام رسالت‌خویش، به رغم تکذیب و مخالفت کافران و مشرکان

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ

6- بازگشت همۀ امور تنها به خداوند است.

وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

7- توجه و اعتقاد به بازگشت همۀ امور به خداوند، موجب پایداری و استقامت در راه خدا

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ ... وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

یاد آوری این حقیقت که همۀ امور به خدا بازمی‌گردد - پس از بیان تکذیب رسالت پیامبران از سوی کافران و استقامت و پایداری آنان - می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اسلام؛ افترا؛ اللّه؛ انبیاء؛ تکذیب؛ حزن؛ دروغ؛ دشمنی؛ دلداری؛ ذکر؛ رسالت؛ سبیل اللّه؛ شرک؛صبر؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ معاد

[سوره فاطر (35): آیه 5]

یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ إِنَّ وَعْدَ اَللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ اَلْغَرُورُ (5)

5

ای مردم، بی‌تردید، وعدۀ خدا حقّ است، پس مبادا زندگی دنیا شما را فریب دهد و مبادا [شیطان] فریبکار شما را به [کَرَم] خدا مغرور کند.

1- همۀ مردم از هر قشری، مخاطبان قرآن‌اند.

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ ... یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ

برداشت یاد شده از معنای لغوی«ناس»(مردم) و نیز تکرار آن در قسمت آغازین سوره، به دست می‌آید.

2- وعده‌های خدا، حق و تخلف‌ناپذیر است.

إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ

3- هشدار خداوند از فریفته شدن به زندگی دنیایی و زرق و برق آن

فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

4- دنیا، زمینۀ فریب و لغزشگاه انسان

فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

5- تکذیب پیامبران و انکار وعده‌های الهی، ناشی از دنیاطلبی و فریفتگی به

زرق و برق آن است.

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ ... إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

از تفریع «فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا» بر جملات پیشین، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

6- هشدار خداوند از فریب خوردن به وسیلۀ عوامل اغواگر (همچون شیطان) دربارۀ خدا و لطف و بخشش او

وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ

«باء»در «بِاللّٰهِ» برای ملابست است که بر سر مضاف مقدر (مانند «بشأن الله») وارد شده است و مراد از «الْغَرُورُ» - به قرینۀ آیۀ بعد - شیطان می‌باشد. طبق نظر مفسران، مقصود از فریب خوردن دربارۀ خدا، می‌تواند این باشد که شیطان انسان را به عفو و بخشش خداوند مغرور می‌سازد و او را به تکرار گناه، روی آوردن به متاع‌های دنیا و غفلت از آخرت سوق می‌دهد.

7- شیطان، موجودی بسیار فریبکار

وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ

«غرور»صیغۀ مبالغه و به معنای بسیار فریبکار است و به قرینۀ آیۀ بعد مقصود از آن شیطان می‌باشد.

8- دین و معارف الهی، در معرض کج فهمی و تحریف معنوی با توطئۀ فریبکاران

وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ

برداشت یاد شده، به خاطر این نکته است که فریب خوردن انسان به وسیلۀ فریبکاران دربارۀ خداوند و دین او، می‌تواند با تحریف معارف الهی و معرفی نادرست آن صورت پذیرد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ تحریف؛ تکذیب؛ حق؛ حیات؛ خطاب‌های قرآن؛ دین؛ شیطان؛ ضلالت؛ غرور؛ مکر؛ نهی؛ وعده

[سوره فاطر (35): آیه 6]

إِنَّ اَلشَّیْطٰانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمٰا یَدْعُوا حِزْبَهُ لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحٰابِ اَلسَّعِیرِ (6)

6

بی‌شک، شیطان دشمن شماست، پس شما هم او را دشمن خود بگیرید. او حزب خود را تنها با این هدف [به گناه] فرا می‌خواند که آنان از اهل آتش برافروخته[دوزخ] شوند.

1- هشدار خداوند به همۀ انسان‌ها، در رابطه با وسوسه و فریبکاری‌های شیطان

إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمْ عَدُوٌّ

2- شیطان، دشمن انسان‌ها است.

إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمْ عَدُوٌّ

3- فرمان خداوند به مبارزه با شیطان، چونان برخورد با دشمن

فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا

4- فریبکاران، دشمنان بشریت‌اند.

وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ ... فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا

5- نقش شیطان، فریب‌کاری و فراخواندن به بدی است.

إِنَّمٰا یَدْعُوا حِزْبَهُ لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحٰابِ السَّعِیرِ

برداشت یاد شده، از آن جا است که در این آیه نسبت به تلاش شیطان، تعبیر «دَعَوْتُ» به کار رفته است.

6- دوزخ، پی‌آمد پاسخ دادن به ندای

شیطان و حرف شنوی از او است.

إِنَّمٰا یَدْعُوا حِزْبَهُ لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحٰابِ السَّعِیرِ

7- طرفداران و پیروان شیطان، گروهی هم سو و هم نوا

إِنَّمٰا یَدْعُوا حِزْبَهُ

از به کار رفتن تعبیر «حزب»دربارۀ طرفداران و پیروان شیطان، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

8- لزوم شناسایی دشمنان و تجهیز برای مقابله با آنان

إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا

هشدار به دشمنی شیطان نسبت به انسان و فرمان به دشمن گرفتن وی، می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

9- کافران و دنیاطلبان، از حزب شیطان‌اند.

فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمْ عَدُوٌّ ... إِنَّمٰا یَدْعُوا حِزْبَهُ

برداشت یاد شده به این خاطر است که آیۀ پیش، از فریفته شدن به دنیا برحذر داشته و آیۀ مورد بحث فریفته شدگان به دنیا را حزب شیطان خوانده است.

10- گرفتار شدن به آتش برافروخته و پرالتهاب دوزخ، سرنوشت و کیفر پیروان حزب شیطان

إِنَّمٰا یَدْعُوا حِزْبَهُ لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحٰابِ السَّعِیرِ

«سعیر»به معنای آتش افروخته و ملتهب است.

11- سعیر، از نام‌های دوزخ

أَصْحٰابِ السَّعِیرِ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آمادگی نظامی؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ پیروی؛ جهنم؛ دشمنی؛ دنیا؛ دوستی؛ سعیر؛ شناخت؛ شیطان؛ ضلالت؛ عذاب؛ کفر؛ وسوسه

[سوره فاطر (35): آیه 7]

اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ (7)

7

آنان که کفر ورزیده‌اند برایشان عذابی سخت خواهد بود، و آنان که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند آمرزش و اجری بزرگ خواهند داشت.

1- کافران، سزاوار عذابی سخت و طاقت‌فرسا

اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ

1- مؤمنانِ دارای عمل صالح، شایستۀ غفران و پاداش الهی‌اند.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ

3- پاداش الهی به مؤمنان، بسی بزرگ است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ

4- سعادت و برخورداری از غفران و اجر بزرگ الهی، در گرو توأم بودن ایمان و عمل صالح است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ

5- کفر و انکار دین الهی، هر چند توأم با عمل کفرآمیز نباشد، موجب عذاب شدید و بدبختی است.

اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که خداوند، سعادت‌مندی مؤمنان را در گرو دو چیز (ایمان و عمل صالح) دانسته است؛ ولی بدبختی و عذاب شدید کافران را صرفاً به کفر آنان مربوط کرده و از عمل کفرآمیز آنان سخن نگفته است.

6- ایمان همراه با عمل‌صالح، از موجبات آمرزش الهی و بهره‌مند شدن از اجر بزرگ خداوند

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ پاداش؛ تکذیب؛ دین؛ رستگاری؛ سختی؛ شقاوت؛ صالحان؛ عذاب؛ عمل؛ کفر؛ مغفرت

[سوره فاطر (35): آیه 8]

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اَللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ (8)

8

پس آیا کسی که بدیِ عملش برای او زینت داده شده و آن‌را خوب می‌بیند[همچون کسی است که هدایت یافته است]؟ بی‌تردید، خدا هر که را بخواهد گمراه و هر که را بخواهد هدایت می‌کند. پس مبادا جانت از غم [گمراهی] آنان از دست برود. قطعاً خدا به آنچه می‌کنند داناست.

1- برخی از انسان‌ها، رفتار زشت خود را زیبا می‌بینند.

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً

1- شیطان، زیبا جلوه‌دهندۀ رفتار زشت مردم در نگاه آنان است.

وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ . إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمْ عَدُوٌّ ... أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً

فعل «زُیِّنَ» مجهول و فاعل آن ذکر نشده است ولی به قرینۀ آیات پیشین، به دست می‌آید که فاعل و تزیین کننده، شیطان می‌باشد.

3- تزیین اعمال زشت و ناروا، از راه‌های اغواگری شیطان و نمودی از دشمنی او نسبت به انسان

وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ . إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمْ عَدُوٌّ ... أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً

4- خوب و زیبا جلوه دادن بدی‌ها و رفتار زشت در نظر مردم، کاری شیطانی و دشمنی با آنان است.

وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ . إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمْ عَدُوٌّ ... أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً

5- گرایش و تمایل انسان به زیبایی و گریز وی از زشتی

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً

از این‌که شیطان برای گمراه کردن مردم، از راه زیبا جلوه دادن اعمال زشت آنان وارد می‌شود، می‌توان مطلب یاد شده را استنباط کرد.

6- خوب و زیبا دیدن، از عوامل برانگیزندۀ انسان به اقدام به هر کاری

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً

7- امکان خطاکردن انسان، در ارزیابی رفتار خود و خوب و بد آن

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً

8- انسان واقع بین، خودشناس و بصیر، با انسان فاقد بصیرت، از نظر سرنوشت و ارزشیابی برابر نیست.

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً

«هُمَزَةٍ» در «أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ ...» استفهام انکاری و «من»، مبتدا است و خبر آن - به قرینۀ مقام «فَإِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ» - جمله‌ای مقدر مانند «کمن لیس کذلک» یا«کمن هداه» می‌باشد؛ یعنی، آیا کسی که اعمالش برای وی زینت داده شود، مانند کسی است که چنین نیست و راه هدایت را پیموده است؟

9- مؤمنان، مردمی واقع‌بین، خودشناس و بصیر و کافران، مردمی خود ناشناس و فاقد بصیرت

اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ الَّذِینَ آمَنُوا ... أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً

برداشت یاد شده براساس این احتمال است که آیۀ شریفه تصویر کنندۀ چهرۀ مؤمنان و کافران باشد که در آیۀ قبل از آنان سخن گفته شد.

10- هدایت و گمراهی انسان، به دست خدا و منوط به مشیت او است.

فَإِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ

گمراهی و هدایت در این آیه، ابتدایی نیست؛ بلکه از باب کیفر و پاداش است؛ یعنی، چون کافران با اختیار خود و از سر لجاجت، راه گمراهی را برگزیدند؛ خداوند هم با ازدیاد گمراهی‌شان، آنان را کیفر می‌دهد (چنان که در مورد مؤمنان عکس آن صادق است)

11- خودپسندی و زیبا دیدن رفتار زشت خویش، جلوۀ گمراهی کافران

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ ... فَإِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که جملۀ «فَإِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ ...» در مقام تعلیل برای «أَ فَمَنْ زُیِّنَ ...» است؛ یعنی، از آن جایی که آنان رفتار زشت خود را زیبا می‌دیدند و به خود پسندی گرفتار آمدند؛ خداوند هر کسی را که بخواهد - مانند این دسته - گمراه خواهد ساخت.

12- عجب و خودپسندی، جلوۀ گمراهی

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ

13- توصیۀ خداوند به پیامبر(ص)، مبنی بر حسرت و اندوه نداشتن بر گمراهی کافران

فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ

14- حسرت و اندوه شدید و همه جانبۀ پیامبر(ص)، بر انحراف و گمراهی مردم کافر

فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ

آمدن «حَسَرٰاتٍ» به صورت جمع به جای «حَسَرٰاتٍ» ، بر کثرت و چند جانبه بودن آن دلالت می‌کند.

15- تمامی رفتار و دست ساخته‌های انسان‌ها، در قلمرو علم خدا است.

إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ

16- نظام کیفر و پاداش خداوند، بر اساس علم همه جانبۀ او به احوال و کردار بندگان است.

اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ

17- توجه و ایمان به آگاهی همه جانبۀ خداوند بر احوال و رفتار کافران و گمراهان، بازدارندۀ آدمی از حسرت و اندوه شدید نسبت به آنان

فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ ...» تعلیل برای جملۀ «فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ» است؛ یعنی، از آن جایی که خداوند بر احوال کافران آگاه است، پس به حال آنان حسرت مخور. این معنا گویای دو مطلب است: 1- چون خدا بر احوال کافران آگاه

است و آنان تحت نظر او قرار دارند، پس باید آنهارا به خدا واگذاشت و بیش از این بر آنان اندوه نخورد. 2- این سخن نوعی دلداری به پیامبر(ص) است.

18- دلداری خداوند به پیامبر(ص) در برابر دشمنی‌ها و کارشکنی‌های کافران گمراه

فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ

19- «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ ایمان؛ بصیرت؛ پاداش؛ تزیین؛ تولی؛ چشم؛ حزن؛ حسرت؛ دشمنی؛ دلداری؛ ذکر؛ راه‌ها؛ زیبایی؛ شیطان؛ صنعت؛ ضلالت؛ عذاب؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ عهد؛ غرور؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا؛ هدایت

[سوره فاطر (35): آیه 9]

وَ اَللّٰهُ اَلَّذِی أَرْسَلَ اَلرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَسُقْنٰاهُ إِلیٰ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنٰا بِهِ اَلْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا کَذٰلِکَ اَلنُّشُورُ (9)

9

و خداست آن‌که بادها را می‌فرستد [و بادها] ابری برمی‌انگیزند، پس آن‌را به‌سوی سرزمینی موات می‌رانیم و زمین را پس از مرگش به‌وسیلۀ آن زنده می‌کنیم. زنده شدن [مردگان] نیز همین‌گونه است.

1- وزش بادها، تحت فرمان خداوند

وَ اللّٰهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ

2- باد، عامل حرکت و تشکیل ابرها

وَ اللّٰهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً

3- ابرها، عامل نزول باران

فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَسُقْنٰاهُ إِلیٰ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ

4- باران، منشأ حیات در زمین

فَسُقْنٰاهُ إِلیٰ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا

5- زمین، بدون آب مرده است.

فَسُقْنٰاهُ إِلیٰ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا

6- عوامل طبیعی، مجرای ارادۀ خداوند در طبیعت است.

وَ اللّٰهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً ... فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که خداوند، احیای

زمین را از راه فرستادن بادها، تشکیل ابرها و نزول باران تقدیر کرده است.

7- تشبیه تجدید حیات انسان‌ها در قیامت، به احیای زمین و پدید آمدن حیات در آن

أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَسُقْنٰاهُ إِلیٰ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا کَذٰلِکَ النُّشُورُ

8- احیای زمین مرده و فاقد حیات و پدید آوردن موجودات زنده در این کره، دلیل قدرت خداوند بر احیای مجدد انسان‌ها در روز رستاخیز

وَ اللّٰهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ ... فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا کَذٰلِکَ النُّشُورُ

9- احیای انسان‌ها در قیامت همچون احیای زمین از راه یک سلسله عوامل و زمینه‌های حیات‌آفرین خواهد بود.

فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا کَذٰلِکَ النُّشُورُ

برداشت یاد شده از تشبیه به کار رفته در آیۀ شریفه به دست می‌آید.

10- نظم حاکم بر پدیده‌های طبیعت، چون حرکت بادها، تشکیل ابرها و نزول باران حیات‌آفرین، دلیل بر قدرت خداوند و یکتایی او

وَ اللّٰهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً ... فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا کَذٰلِکَ النُّشُورُ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آخرت؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ باد؛ باران؛ برهان نظم؛ تشبیهات؛ توحید؛ جهان‌بینی؛ حیات؛ زمین؛ قیامت؛ مردگان؛ مرگ؛ معاد

[سوره فاطر (35): آیه 10]

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ اَلْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ اَلْعِزَّةُ جَمِیعاً إِلَیْهِ یَصْعَدُ اَلْکَلِمُ اَلطَّیِّبُ وَ اَلْعَمَلُ اَلصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ وَ اَلَّذِینَ یَمْکُرُونَ اَلسَّیِّئٰاتِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ مَکْرُ أُولٰئِکَ هُوَ یَبُورُ (10)

10

هر که عزّت می‌خواهد، عزّت یکسره از آنِ خداست. سخن پسندیده تنها به‌سوی او بالا می‌رود، و عمل شایسته آن‌را بالا می‌برد. و کسانی‌که نیرنگ‌های زشت به کار می‌برند عذابی سخت خواهند داشت، و نیرنگ اینان است که نابود می‌گردد.

1- همۀ عزت‌ها از آنِ خدا و تنها به دست او است.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً

«ال»در «الْعِزَّةَ» جنسیه و مفید استغراق است؛ یعنی،«کلّ عزّة

للّه». تقدیم خبر (للّه) بر مبتدا (العزّة)، مفید حصر است.

2- عزت‌طلبان، باید عزت خود را تنها از خدا خواسته و در اسلام جویا شوند.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً

برداشت یاد شده به این خاطر است که جواب شرط «مَنْ کٰانَ ...» مقدر است. تقدیر آن چنین می‌تواند باشد: «من کان یرید العزة فلیطلبها من عند الله» یا «فلیستجب إلی دعوة الإسلام ففیها العزة».

3- اسلام و تعالیم آسمانی، مایۀ عزت و سربلندی است.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً

4- توجه و اعتقاد به عزت‌آفرین بودن خداوند، موجب عزت‌طلبی و آزاداندیشی و سبب دوری از ذلت‌پذیری و پستی است.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً

جملۀ «فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً» تعلیل برای جواب مقدر «مَنْ» می‌باشد؛ یعنی، هر کس طالب عزت است، از خدا جویا شود؛ زیرا همۀ عزت‌ها از آن او است. این معنا می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.

5- عزت و سرافرازی، آرزو و آرمان انسان‌ها

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً

6- عزت و ذلت انسان‌ها، به انتخاب و به دست خود او است.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً

برداشت یاد شده، از واژۀ «یُرِیدُ» به دست می‌آید.

7- انسان، موجودی مختار و انتخاب‌گر

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ

8- تنها سخنان، اندیشه‌ها و عقاید پسندیده و درست، به سوی خدا صعود کرده و مورد پذیرش او قرار می‌گیرد.

إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ

طبق نظر مفسران، مقصود از صعود کلام طیّب به سوی خداوند، قبول شدن و اجر داشتن آن در پیشگاه خداوند است؛ گو این‌که کلام غیر طیّب، شایستۀ صعود به بالا و به پیشگاه خداوند نیست.

9- سخنان، اندیشه‌ها و عقاید اسلامی و قرآنی، سازگار با طبع آدمی و موافق با عقل و فطرت او است.

إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ

«طیب»به معنای چیزی است که مطابق با طبع انسان و لذت بخش باشد؛ مثل غذای مطلوب و لذیذ. بنابراین کلام طیّب ؛ یعنی، سخنی که عقل و فطرت آدمی آن را پسندیده و برای او لذت بخش و دل‌نشین باشد. گفتنی است که مقصود از آن در این آیه، تعالیم آسمانی و وحی الهی می‌باشد.

10- عمل صالح، موجب ارزشمندی ایمان، عقاید و اندیشه‌های درست و سبب باروری آنها است.

إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ

برداشت یاد شده، مبتنی بر این احتمال است که ضمیر فاعلی (در «یرفع») به«عمل صالح»و ضمیر مفعولی (یرفعه) به «الْکَلِمُ الطَّیِّبُ» بازگردد. گفتنی است «رفع»(مانند «صعود») در این آیه، کنایه از ارزشمندی و باروری می‌باشد.

11- لزوم توأم ساختن ایمان، اندیشه و عقیدۀ درست دینی با رفتار مناسب و عمل صالح

إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ

12- ایمان، اندیشه و عقیده درست همراه با عمل‌صالح، موجب تقرب به خداوند است.

إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ

برداشت یاد شده از آن جا است که صعود کلام طیب به پیشگاه رفیع خداوند و پذیرفته شدن عمل صالح در سایۀ این کلام، به معنای صعود معنوی صاحبان این کلام و تقرب آنان به درگاه الهی است.

13- ایمان و عقیدۀ درست همراه با عمل‌صالح، وسیلۀ تحصیل عزت و سربلندی است.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ

برداشت یاد شده، با توجه به ارتباط میان جملۀ مورد بحث با صدر آیۀ شریفه (مسألۀ عزت و صعود کلام و عمل صالح) می‌باشد.

14- مکرها و توطئه‌های سوء کافران، موجب عذاب شدید آنان است.

وَ الَّذِینَ یَمْکُرُونَ السَّیِّئٰاتِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ

15- همۀ مکرها و توطئه‌های سوء کافران و دین‌ستیزان، رو به کسادی و نابودی است.

وَ الَّذِینَ یَمْکُرُونَ السَّیِّئٰاتِ ... وَ مَکْرُ أُولٰئِکَ هُوَ یَبُورُ

«ال» در «السَّیِّئٰاتِ» برای جنس و مفید استغراق و به معنای انواع مکرهای بد است. «بوار»(مصدر «یَبُورُ» ) هم در معنای هلاکت به کار رفته و هم به معنای کسادی مفرط آمده است (لسان العرب). در هر صورت در این آیه، کنایه از عدم تأثیر و بی نتیجه بودن مکرهای کافران می‌باشد.

16- ناکامی انسان، در تلاش برای کسب عزت از غیر خدا

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ ... وَ مَکْرُ أُولٰئِکَ هُوَ یَبُورُ

به قرینۀ صدر آیۀ شریفه - که از عزت خواهی انسان و انحصار عزت‌ها در پیشگاه خداوند سخن گفته بود - به دست می‌آید که یکی از مصادیق شکست مکر کافران، عزت‌طلبی آنان از غیرخدا است.

17- عزت و پیروزی در عرصۀ جدال و ستیزش اندیشه‌ها و عقاید، از آن اندیشه و عقیده‌ای است که بر عقل، فطرت و طبع آدمی استوار باشد.

فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ ... وَ مَکْرُ أُولٰئِکَ هُوَ یَبُورُ

برداشت یاد شده، با توجه به این حقیقت است که مکر شکست خوردۀ کافران، در مقابل کلام طیب خداوند و صعود و موفقیت آن قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تفکر؛ تقرب؛ جبر و اختیار؛ دعا؛ ذکر؛ سخن؛ عجز؛ عذاب؛ عزت؛ عقل؛ عمل؛ فطرت؛ کفر؛ مکر

[سوره فاطر (35): آیه 11]

وَ اَللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوٰاجاً وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اَللّٰهِ یَسِیرٌ (11)

11

و خدا شما را از خاکی [فاقد حیات] سپس از نطفه‌ای آفرید، آن‌گاه شما را زوج‌هایی قرار داد. و هیچ ماده‌ای باردارنمی‌شود و [بار خود را] نمی‌نهد مگر به علم او. و هیچ سالخورده‌ای عمر طولانی نمی‌یابد و از عمرش کم نمی‌شود مگر این‌که در کتابی (لوح محفوظ) ثبت است. به راستی این [کار] بر خدا آسان است.

1- خدا، خالق و آفرینندۀ انسان‌ها

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ

2- خاک، ماده و عنصر نخستین آفرینش انسان‌ها

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ

3- نطفه، خمیر مایه و منشأ آفرینش انسان‌ها است.

خَلَقَکُمْ ... مِنْ نُطْفَةٍ

4- تجلی قدرت خدا در آفرینش انسان از آبی پست و بی‌ارزش (نطفه)

مِنْ نُطْفَةٍ

تنکیر «نُطْفَةٍ» دلالت بر تحقیر می‌کند.

5- عوامل طبیعی، مجرای ارادۀ خداوند

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ

6- خداوند، انسان‌ها را زوج زوج (زن و مرد) آفرید.

ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوٰاجاً

7- همسرگزینی و ازدواج زن و مرد، مطابق با سرشت آدمی و در راستای اصل آفرینش است.

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ... ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوٰاجاً

تأکید خداوند بر این حقیقت که انسان‌ها را جفت جفت و به صورت زن و مرد آفرید، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

8- آفرینش آدم(ع) از خاک و انسان از نطفه و در قالب زن و مرد، از نشانه‌های قدرت خدا و یکتایی او است.

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوٰاجاً

9- احاطۀ علمی خداوند بر باردار شدن زنان و نیز بر نوزادان آنها

وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ

10- مقدار عمر تمامی انسان‌ها و کم و زیاد شدن آن، در نوشته‌ای (لوح محفوظ) ثبت و مشخص است.

وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ

در این‌که مقصود از «کِتٰابٍ» چیست، مفسران اختلاف نظر دارند و چند مصداق برای آن ذکر کرده‌اند؛ یکی از آن مصادیق «لوح محفوظ»است.

11- امکان کم و زیاد شدن عمر طبیعی انسان‌ها

وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ

12- آگاهی کامل خداوند از عمر آدمی و کم و زیاد شدن آن

وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ

13- وجود عواملی چند و بیرون از عوامل طبیعی، برای کم و زیاد شدن عمر انسان‌ها

وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ

بیشتر مفسران بر این عقیده‌اند که این آیه، به عوامل غیر طبیعی اشاره دارد که در کم و زیاد شدن عمر آدمی مؤثر می‌باشد؛ مانند: صلۀ رحم که در ازدیاد عمر طبیعی انسان‌ها و گناه زنا که در کاسته شدن آن و یا مرگ ناگهانی تأثیر می‌گذارد.

14- آفرینش انسان در قالب مرد و زن و آگاهی از بارداری و زایمان زنان و مقدار عمر آدمی، کاری آسان برای خداوند

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ... وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ

15- آفرینش انسان در قالب زن و مرد و آگاهی از بارداری و زایمان زنان و مقدار عمر آدمی، نشانۀ توانایی خداوند بر

برپایی قیامت و احیای مجدد انسان‌ها

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ... إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که این آیه، در سلسله آیاتی قرار دارد که در صدد اثبات قدرت مطلق خدا و نیز توانایی او بر احیای مردگان می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ آسانی؛ ازدواج؛ اللّه؛ انسان؛ بارداری؛ توحید؛ جنین؛ حیات؛ خاک؛ خلقت؛ زایمان؛ زن؛ عمر؛ فطرت؛ قیامت؛ لوح محفوظ؛ مرد؛ مردگان؛ معاد؛ منی

[سوره فاطر (35): آیه 12]

وَ مٰا یَسْتَوِی اَلْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی اَلْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (12)

12

و دو دریا مساوی نیستند؛ این یکی شیرین و خوشکام و نوشیدنش گواراست، و آن یکی شور و تلخ است، و از هر یک گوشتی تازه می‌خورید و زیوری استخراج می‌کنید که آن‌را می‌پوشید؛ و کشتی‌ها را در آن، شکافندۀ آب می‌بینی، تا شما [در طلب معاش] از فضل او بجویید و شاید سپاسگزاری کنید.

1- وجود دو نوع دریا در زمین، با آب‌های متفاوت«شیرین و گوارا»و «شور و تلخ»، از نشانه‌های قدرت و تدبیر خداوند

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ

«عَذْبٌ» به معنای گوارا و «فُرٰاتٌ» به معنای بسیار گوارا و متمایل به شیرین است. «سٰائِغٌ شَرٰابُهُ» ( از «ساغ الشراب فی الحلق») به معنای«سهل انحداره»است؛ یعنی، آبی که به خاطر گوارایی و خوشکامی‌اش، به راحتی از گلو پایین می‌رود.

«اجاج»به معنای بسیار شور و متمایل به تلخی است.

2- وجود دو نوع دریا در زمین با آب‌های متفاوت «شیرین و گوارا»و«شور و تلخ»، از نعمت‌های الهی برای بشر

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ

این آیه ضمن آن که در مقام بیان نشانه‌های قدرت و تدبیر پروردگار است، در صدد بر شمردن نعمت‌های الهی برای بشر نیز می‌باشد.

3- دریاها، از منابع تغذیۀ انسان با گوشت‌های تازه

وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا

«طری» به معنای جدید و تازه است.

4- وجود جواهر و زیور آلات قابل استخراج در دریاها

وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا

«حِلْیَةً» به معنای زیور است.

5- جواز غواصی و استخراج اشیای قیمتی و زینتی دریاها

وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا

6- گرایش انسان‌ها به زیبایی و تزیین با زیورآلات

وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا

آیه شریفه در صدد گزارش از یک واقعیت خارجی است و آن استفادۀ مدام انسان‌ها از زیورآلات دریایی است. این کار حکایت از تمایل و گرایشی است که در درون انسان‌ها وجود دارد.

7- دریاها، بستر حرکت کشتی‌ها برای تجارت و سفر

وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

«ماخرة» (مفرد «مَوٰاخِرَ» ) از مادۀ«مخر»و به معنای شکافندۀ آب‌ها است.

8- استفاده از مظاهر طبیعت، برای خوراک، پوشاک و زیور آلات، مجاز و روا است.

وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا

9- تغذیه با گوشت‌های تازه و استفاده از زیورهای دریایی و کشتیرانی، از فواید دریاها است.

وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا ... وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ

10- گوشت‌های تازۀ دریایی و اشیای تزیینی آن و سهولت کشتیرانی، از نعمت‌های الهی برای بشر

مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ

11- رزق الهی، فضل خدا بر انسان‌هاست.

لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

«إبتغاء»(مصدر «تبتغوا») به معنای تلاش برای دست یافتن به خواسته است و مقصود از «لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ» تلاش برای به دست‌آوردن روزی است. بر این اساس اطلاق فضل بر روزی، بیانگر آن است که همۀ روزی‌های انسان فضل الهی به او است.

12- رزق و فضل الهی، در سایۀ تلاش و کوشش خود انسان به دست می‌آید.

لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

13- لزوم شکرگزاری در برابر نعمت‌های الهی

وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

از این‌که خداوند فلسفۀ ذکر چند نعمت اعطایی خود را، شکرگزاری بندگان دانسته است، به دست می‌آید که شکرگزاری بایسته و لازم است.

14- آثار متفاوت و مشترک آب‌های دریاها و استفادۀ چند منظورۀ انسان‌ها از آن، نشانۀ قدرت و تدبیر خداوند است.

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ ... وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا ... لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که آیۀ شریفه، در سلسله آیاتی قرار دارد که دربارۀ جلوه‌های قدرت و تدبیر خداوند متعال سخن می‌گوید.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آسانی؛ اللّه؛ انسان؛ تجارت؛ تزیین؛ توحید؛ حُکم؛ حیوان؛ خوردن؛ دریا؛ رزق؛ زیبایی؛ سفر؛ شکر؛ طبیعت؛ عمل؛ غواصی؛ فضل خدا؛ کشتی؛ گوشت؛ لباس؛ مزه‌ها؛ نعمت

[سوره فاطر (35): آیه 13]

یُولِجُ اَللَّیْلَ فِی اَلنَّهٰارِ وَ یُولِجُ اَلنَّهٰارَ فِی اَللَّیْلِ وَ سَخَّرَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ذٰلِکُمُ اَللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ اَلْمُلْکُ وَ اَلَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا یَمْلِکُونَ مِنْ قِطْمِیرٍ (13)

13

شب را در روز فرو می‌برد و روز را در شب فرو می‌برد، و خورشید و ماه را مسخّر کرده است، که هر یک برای مدّتی معیّن سیر می‌کنند، این است خدا، پروردگار شما. فرمانروایی فقط برای اوست؛ و آنهایی را که جز او [به عنوان معبود] می‌خوانید، مالک پوست هستۀ خرمایی هم نیستند.

1- در پی هم آمدن شب و روز و جایگزینی مستمر یکی جای دیگری، جلوه‌ای از توانایی و تدبیر خداوند

یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ وَ یُولِجُ النَّهٰارَ فِی اللَّیْلِ

«إیلاج»(مصدر «یُولِجُ» ) به معنای وارد کردن است. وارد کردن شب در روز و روز در شب، می‌تواند کنایه از جابه‌جا کردن شب و روز باشد؛ یعنی، خدا شب را مستمراً به جای روز و روز را مستمراً در جای شب قرار می‌دهد.

2- نوسانات مستمر ساعات شب و روز

(کوتاهی و بلندی آنها) در طول سال، نشانۀ قدرت و ربوبیت خداوند

یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ وَ یُولِجُ النَّهٰارَ فِی اللَّیْلِ

محتمل است مراد از وارد کردن شب در روز، کاستن از مقدار شب و افزودن بر مقدار روز و مقصود از ایلاج روز در شب، کاستن از ساعات روز و افزودن بر ساعات شب باشد، برداشت یاد شده بر این اساس است.

3- خورشید و ماه، مسخر خدا و رام ارادۀ او

وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ

4- حرکت منظم و بی‌وقفۀ خورشید و ماه به ارادۀ خداوند

وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی

فعل مضارع «یَجْرِی» ، دلالت بر استمرار جریان حرکت خورشید و ماه دارد.

5- حرکت خورشید و ماه، تا وقت معینی بوده و زمانی به پایان می‌رسد.

وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی

6- آفرینش جهان هستی چون انسان، دریا، خورشید و ماه، از نشانه‌های خدای یگانه

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوٰاجاً ... وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ ... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ ... ذٰلِکُمُ اللّٰهُ

«ذٰلِکُمُ» اشاره به کسی است که اشیای ذکر شده را آفریده و صاحب خلق و جعل می‌باشد.

7- خدا، پروردگار انسان‌ها

اَللّٰهُ رَبُّکُمْ

8- آفرینش جهان (انسان، دریا، خورشید و ماه)، جلوه‌ای از ربوبیت خدا است.

اَللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ ... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ ... ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ

9- فرمانروایی مطلق جهان، مخصوص خدا است.

اَللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ

تقدیم خبر (له) بر مبتدا (الملک)، دلالت بر حصر می‌کند.

10- آفرینش انسان، دریا، خورشید و ماه، جلوه‌ای از فرمانروایی مطلق خدا بر جهان هستی است.

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ ... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ ... لَهُ الْمُلْکُ

11- معبودهای ادعایی مشرکان، فاقد هرگونه مالکیت؛ حتی به مقدار پوست هستۀ خرما

وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا یَمْلِکُونَ مِنْ قِطْمِیرٍ

«قِطْمِیرٍ» به معنای لفّافه و پوست میان خرما و هستۀ آن است

(لسان‌العرب) البته این تعبیر در آیۀ شریفه، کنایه از بسیار ناچیز بودن است.

12- مالکیت جهان و فرمانروایی بر آن، از اوصاف و ویژگیهای معبود حقیقی و شایستۀ عبادت (خدای یگانه)

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ... الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ ... ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا یَمْلِکُونَ مِنْ قِطْمِیرٍ

13- «رب»از اسما و صفات خداوند

ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اجل؛ اللّه؛ انسان؛ بت‌پرستی؛ پوست؛ جهان؛ خرما؛ خلقت؛ خورشید؛ دریا؛ رب/اسما و صفات؛ روز؛ سال؛ شب؛ شرک؛ عبادت؛ ماه؛ هسته

[سوره فاطر (35): آیه 14]

إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ یَسْمَعُوا دُعٰاءَکُمْ وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اِسْتَجٰابُوا لَکُمْ وَ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ یَکْفُرُونَ بِشِرْکِکُمْ وَ لاٰ یُنَبِّئُکَ مِثْلُ خَبِیرٍ (14)

14

اگر آنها را بخوانید، خواندن شما را نمی‌شنوند، و اگر [به فرض محال] می‌شنیدند شما را اجابت نمی‌کردند، و روز قیامت شرک شما را انکار می‌کنند. و هیچ‌کس مانند [خدای] آگاه تو را باخبر نمی‌کند.

1- ناتوانی معبودهای ادعایی مشرکان، از شنیدن دعا و درخواست انسان‌ها و استجابت آن

إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ یَسْمَعُوا دُعٰاءَکُمْ وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجٰابُوا لَکُمْ

2- دعا و درخواست مشرکان از معبودهای خویش

وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ... إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ یَسْمَعُوا دُعٰاءَکُمْ

3- استجابت دعا و بر آوردن حاجت، تنها در توان ربّ و مالک حقیقی جهان (اللّه) است.

ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ... إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ یَسْمَعُوا دُعٰاءَکُمْ وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجٰابُوا لَکُمْ

4- حضور معبودها در قیامت و انکار و تبرّی آنان از شرک‌ورزی مشرکان

وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُونَ بِشِرْکِکُمْ

5- خداوند، آگاه‌ترین فرد و بهترین

خبردهنده از حقایق امور

وَ لاٰ یُنَبِّئُکَ مِثْلُ خَبِیرٍ

«خَبِیرٍ» صفت مشبهه است و مقصود از آن در آیۀ شریفه خداوند متعال می‌باشد.

6- آگاهی تمامی موجودات از حقایق در مقایسه با آگاهی‌های خداوند، محدود و ناقص است.

وَ لاٰ یُنَبِّئُکَ مِثْلُ خَبِیرٍ

7- «خَبِیرٍ» ، از نام‌ها و اوصاف خداوند

وَ لاٰ یُنَبِّئُکَ مِثْلُ خَبِیرٍ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ بت‌پرستی؛ تکذیب؛ تولی؛ خبیر/اسما و صفات؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ عجز؛ قیامت؛ گوش

[سوره فاطر (35): آیه 15]

یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ أَنْتُمُ اَلْفُقَرٰاءُ إِلَی اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ هُوَ اَلْغَنِیُّ اَلْحَمِیدُ (15)

15

ای مردم، شمایید که به خدا نیازمندید، و خداست که بی‌نیاز و ستوده است.

1- فقر و نیاز شدید و همه جانبۀ تمامی انسان‌ها به خداوند

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ إِلَی اللّٰهِ

تعریف در «الْفُقَرٰاءُ» برای استغراق است و شامل تمامی انسانها و اطلاق فقر و مقید نشدن آن به جهتی خاص، بیانگر همه جانبه بودن فقر و نیاز انسانها به خداوند است.

2- غنا و بی‌نیازی مطلق، حقیقی و کامل، تنها از آنِ خداوند است.

أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ إِلَی اللّٰهِ وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِیُّ

3- نیاز بشر به عبادت خدا و حاجت خواهی از درگاه او

وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ... وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجٰابُوا لَکُمْ ... أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ إِلَی اللّٰهِ

با توجه به آیۀ قبل - که دربارۀ عبادت و حاجت خواهی مشرکان بود - می‌توان استفاده کرد که از مصادیق مورد نظر برای فقر و غنا در این آیه، مسألۀ نیاز بشر به عبادت و بی‌نیازی خداوند از این عبادت است.

4- خداوند، بی‌نیاز از عبادت و ستایش بندگان

إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ یَسْمَعُوا دُعٰاءَکُمْ ... أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ إِلَی اللّٰهِ وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِیُّ

5- نیاز همه جانبۀ انسان به خدا و بی‌نیازی مطلق خداوند، نشانۀ قدرت و یکتایی او

أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ إِلَی اللّٰهِ وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِیُّ

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که این آیه در سلسله آیاتی قرار دارد که در صدد اثبات قدرت و یکتایی خداوند می‌باشد. گفتنی است برخی از مفسران از این آیه، برای یکی از براهین اثبات وجود خدا (برهان امکان و وجوب و فقر و غنا) استفاده کرده‌اند.

6- نیاز بشر به خدا، بیش از هر موجود دیگری است.

أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ إِلَی اللّٰهِ

برخی از مفسران بر این باورند که تأکید خداوند بر فقر و نیاز انسان‌ها به خداوند - با آن که همۀ موجودات عالم به او نیازمند هستند - گویای حقیقت یاد شده است.

7- غنا و بی‌نیازی هیچ کس جز خداوند، قابل ستایش و مدح نیست.

وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ

آمدن صفت حمید، به دنبال صفت غنی، بیانگر برداشت یاد شده است.

8- خداوند، دارای جود و بخشش ستایش‌آفرین

وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ

برداشت یاد شده، به خاطر این نکته است که فرد غنی آن گاه ستایش می‌شود که جود و بخشش داشته باشد؛ و گرنه شایستۀ ستایش نخواهد بود و خداوند این چنین است.

9- غنا و ثروت همراه با جود و بخشش، شایستۀ ستایش و مدح است.

وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ

10- غنا و بی‌نیازی مطلق و ستودنی خداوند، دلیل شایستگی او برای عبادت و حاجت خواهی از او

إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ یَسْمَعُوا دُعٰاءَکُمْ ... وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که این آیه در ردیف آیاتی قرار گرفته که دربارۀ عبادت و حاجت خواهی مشرکان از معبودهای ادعایی خود، بحث می‌کند.

11- «غنی»و«حمید»از اسما و صفات خداوند است.

وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ توحید؛ حمد؛ دعا؛ سخاوت؛ عبادت؛ فقر؛ قدرت؛ مال؛ مدح

[سوره فاطر (35): آیه 16]

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ (16)

16

اگر بخواهد شما را از میان می‌برد و خلقی نو پدید می‌آورد.

1- توانایی خداوند بر نابودی انسان‌ها و آفرینش موجودات جدید به جای آنان

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ

2- انسان‌ها در چنبر قدرت مطلق خداونداند و مرگ و حیاتشان تحت مشیت او است.

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ

3- توانایی خداوند بر نابودی کامل ملّتی و جایگزین کردن مردمی جدید به جای آنان نشانۀ غنا و بی‌نیازی مطلق او از بندگان و عبادت آنان است.

وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ . إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ

برداشت بالا با توجه به این نکته است که آیۀ شریفه، در جهت تبیین مطلب یاد شده در آیۀ قبل (قدرت مطلق خداوند و غنا و بی‌نیازی مطلق و ستودنی او) است.

کلیدواژه‌ها:

امت؛ انسان؛ حاکمیت؛ حیات؛ خلقت؛ عبادت؛ مرگ؛ مشیت خدا

[سوره فاطر (35): آیه 17]

وَ مٰا ذٰلِکَ عَلَی اَللّٰهِ بِعَزِیزٍ (17)

17

و این بر خدا دشوار نیست.

1- نابودی کامل ملت‌ها و جایگزین کردن موجودات جدید به جای آنان، کاری آسان برای خداوند

وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ . وَ مٰا ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ بِعَزِیزٍ

2- هشدار خداوند به مشرکان و کافران لجوج صدراسلام، مبنی بر نابودی کامل آنان و جایگزین کردن مردمی دیگر به جای آنها

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ ... مٰا ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ بِعَزِیزٍ

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ اللّه؛ امت؛ انذار؛ تهدید؛ شرک؛ کفر

[سوره فاطر (35): آیه 18]

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلیٰ حِمْلِهٰا لاٰ یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْءٌ وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ إِنَّمٰا تُنْذِرُ اَلَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ أَقٰامُوا اَلصَّلاٰةَ وَ مَنْ تَزَکّٰی فَإِنَّمٰا یَتَزَکّٰی لِنَفْسِهِ وَ إِلَی اَللّٰهِ اَلْمَصِیرُ (18)

18

و هیچ گنهکاری بار گناه دیگری را بر نمی‌دارد؛ و اگر گرانباری [کسی را]به برداشتن بارش فرا خواند، چیزی از آن برداشته نمی‌شود، هرچند[دعوت شونده] خویشاوند باشد. تو فقط به کسانی می‌توانی اخطار [مؤثّر] کنی که در نهان از پروردگارشان می‌ترسند و نماز بر پا می‌دارند. و هر کس [از گناه]پاک شود، تنها به سود خود پاک می‌شود؛ و بازگشت [همگان]فقط به‌سوی خداست.

1- هیچ‌کس بار گناه دیگری را به دوش نمی‌کشد و مسؤولیت آن را نمی‌پذیرد.

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ

2- بارگناه هر کسی تنها بر دوش خود او خواهد بود.

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ

3- گناه، باری سنگین بر دوش گنهکاران است.

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ... وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ

«وِزْرَ» (مرادف «ثقل») به معنای بارسنگین است و به گناه از آن رو که دارای تبعات و آثار زیانبار سنگینی است، «وِزْرَ» گفته می‌شود.

4- در قیامت، حتی خویشاوندان هم از به دوش کشیدن بارگناه کسان خود، سر باز می‌زنند.

وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلیٰ حِمْلِهٰا لاٰ یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْءٌ وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ

5- بی‌یاوری انسان در قیامت، حتی از سوی خویشاوندان خود

وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلیٰ حِمْلِهٰا لاٰ یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْءٌ وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ

6- پیوندهای عاطفی و خویشاوندی، بی‌تأثیر در سرنوشت انسان در روز رستاخیز

وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلیٰ حِمْلِهٰا لاٰ یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْءٌ وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ

7- انذارها و اخطارهای پیامبر(ص)، تنها در خداترسان و بر پادارندگان نماز مؤثر است.

إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ

8- خداترسی و نماز، از زمینه‌های لازم برای تأثیرپذیری از انذارها و اخطارهای پیامبران

إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ

9- تأثیر انذارها و اخطارها - هرچند به حق و از جانب حق‌مداران باشد - در گرو وجود شایستگی‌ها و زمینه‌های لازم برای پذیرش در نهاد آدمی است.

إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ

10- ارزشمندی خداترسی و دوری از گناه در نهان و به دور از انظار دیگران

اَلَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ

برداشت یاد شده از آمدن قید «بِالْغَیْبِ» به دست می‌آید؛ زیرا ترس از خدا در هر حال مطلوب است. بنابراین آمدن این قید، بیانگر اهمیت و ارزش والای خدا ترسی در خلوت می‌باشد.

11- نماز، مظهر ایمان راستین و خداترسی است.

اَلَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ

یاد کردن از برپایی نماز پس از خداترسی، می‌تواند به عنوان یکی از برجسته‌ترین مصادیق و مظاهر این خداترسی باشد.

12- اعتقاد به ربوبیت الهی، مقتضی خشیت و خداترسی است.

اَلَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ

13- پاکی و دوری از گناه و آلودگی‌ها، به سود بشر

وَ مَنْ تَزَکّٰی فَإِنَّمٰا یَتَزَکّٰی لِنَفْسِهِ

14- بازگشت انسان‌ها، تنها به سوی خداوند است.

وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ

برداشت یاد شده، مبتنی بر این است که آیۀ شریفه تنها ناظر به بازگشت انسان‌ها باشد. گفتنی است تقدیم خبر (إِلَی اللّٰهِ) بر مبتدا (الْمَصِیرُ) ، مفید حصر می‌باشد.

15- تنها خداوند، مقصد و منتهاالیه حرکت تمامی موجودات جهان است.

وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ

محتمل است آیۀ شریفه، ناظر به حرکت و بازگشت همۀ موجودات باشد، برداشت یاد شده بر این اساس است. گفتنی است «مصیر»به معنای «مرجع»است (لسان‌العرب).

16- جهان هستی، هدف‌مند و دارای حرکت تکاملی است.

وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ

«اللّٰهِ» ذات مستجمع صفات کمالیه است. بر این اساس لازمۀ مرجع و مقصد بودن خداوند برای جهان، این است که جهان هدف‌مند بوده و رو به تکامل داشته باشد؛ زیرا حرکت به سوی کمال مطلق، کمال‌آور است.

17- «رب»از اسما وصفات خداوند است.

اَلَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ تزکیه؛ تکلیف؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ حق؛ خوف؛ خویشاوندی؛ رب/اسما و صفات؛ طهارت؛ غیب؛ قدر؛ قظ؛ قیامت؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ معاد؛ نصرت؛ نفس؛ نماز

[سوره فاطر (35): آیه 19]

وَ مٰا یَسْتَوِی اَلْأَعْمیٰ وَ اَلْبَصِیرُ (19)

19

و نابینا و بینا یکسان نیستند.

1- انسان جاهل و کوردل با انسان عالم و روشن‌بین، از نظر شخصیت و سرنوشت، برابر و هم‌سنگ نیستند.

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

واژۀ «أعمی»و «بصیر»در آیۀ شریفه، کنایه از کوردلی و روشن‌بینی است.

2- علم و روشن‌بینی، از فضایل و ارزش‌های انسانی و الهی

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

3- کافران، مردمی کوردل و تاریک‌بین و مؤمنان، انسان‌هایی روشن ضمیر و اهل‌بصیرت

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

آیۀ شریفه، تمثیل برای بیان وضعیت مؤمنان و کافران است.

4- برابر و هم‌سنگ نبودن کافران با مؤمنان

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ ایمان؛ باطل؛ بصیرت؛ جهل؛ چشم؛ علم؛ قلب؛ قیاس؛ کفر

[سوره فاطر (35): آیه 20]

وَ لاَ اَلظُّلُمٰاتُ وَ لاَ اَلنُّورُ (20)

20

و نه تاریکی‌ها و روشنایی.

1- برابر نبودن انسان گمراه و فرورفته در تاریکی و سرگردانی، با انسان راه‌یافته و حقیقت‌شناس

وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ

2- ایمان چون نور، مایۀ هدایت و روشنایی و کفر همچون ظلمت، مایۀ گمراهی و تاریکی

وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ

3- برابر و یکسان نبودن مؤمنان و کافران، از نظر شخصیت و سرنوشت

وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ

4- راه حق و هدایت، یکی است و راه باطل و گمراهی متعدد و گوناگون.

وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ

جمع آوردن «ظلمات»و مفردآوردن «نور»، گویای برداشت یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ ایمان؛ باطل؛ تحیر؛ تشبیهات؛ ضلالت؛ ظلمت؛ قدر؛ قضا؛ قیاس؛ کفر؛ نور؛ هدایت

[سوره فاطر (35): آیه 21]

وَ لاَ اَلظِّلُّ وَ لاَ اَلْحَرُورُ (21)

21

و نه سایۀ [خنک] و باد داغ.

1- ایمان چون سایه، آرام‌بخش و فرح‌زا است و کفر چون بادِ داغ، آزاردهنده و ناراحت کننده.

وَ لاَ الظِّلُّ وَ لاَ الْحَرُورُ

«ظل»به معنای سایه و«حرور»به معنای باد داغ است. گفتنی است در این آیه، ایمان به سایه و کفر به باد داغ تشبیه شده است.

2- برابر و یکسان نبودن مؤمنان با کافران، از نظر شخصیت و سرنوشت.

وَ لاَ الظِّلُّ وَ لاَ الْحَرُورُ

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ ایمان؛ باد؛ تشبیهات؛ حزن؛ سایه؛ سرور؛ قدر؛ قضا؛ قیاس؛ کفر

[سوره فاطر (35): آیه 22]

وَ مٰا یَسْتَوِی اَلْأَحْیٰاءُ وَ لاَ اَلْأَمْوٰاتُ إِنَّ اَللّٰهَ یُسْمِعُ مَنْ یَشٰاءُ وَ مٰا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی اَلْقُبُورِ (22)

22

و زندگان و مردگان [نیز] یکسان نیستند. بی‌تردید، خدا [حق را] به هر که بخواهد می‌شنواند، و تو هرگز نمی‌توانی به آنان که در گورها هستند [حق را]بشنوانی.

1- زندگان با مردگان برابر نیستند.

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَحْیٰاءُ وَ لاَ الْأَمْوٰاتُ

2- مؤمنان، مردمی زنده دل و برخوردار از حیات حقیقی و شایستۀ شأن آدمی

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَحْیٰاءُ وَ لاَ الْأَمْوٰاتُ

3- ایمان، حیات‌آفرین و مایۀ برخورداری از زندگی حقیقی است و کفر، مرگ‌آفرین و سبب نابودی حیات حقیقی آدمی.

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَحْیٰاءُ وَ لاَ الْأَمْوٰاتُ

4- خداوند، هرکس را که بخواهد شنوا و حق‌پذیر می‌سازد.

إِنَّ اللّٰهَ یُسْمِعُ مَنْ یَشٰاءُ

5- قدرت مطلق خداوند، بر فراهم ساختن زمینه‌های هدایت و حق‌پذیری افراد

إِنَّ اللّٰهَ یُسْمِعُ مَنْ یَشٰاءُ

6- هدایت و حق‌پذیری برخی از مردمان، تنها به عنایت و مشیت خداوند است.

إِنَّ اللّٰهَ یُسْمِعُ مَنْ یَشٰاءُ

7- کافران لجوج، مانند مردگان در قبرها، از شنیدن سخن حق ناتوان بوده و هیچ راهی برای هدایتشان نیست.

وَ مٰا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ

در این آیه، کافران لجوج و حق ناپذیر صدراسلام درمکه، به مردگان در قبرها تشبیه شده‌اند که هیچ راهی برای هدایتشان نیست و آنان نیز هیچ زمینه‌ای برای پذیرش ندارند.

8- کارساز نبودن تبلیغ و هدایت‌گری‌های پیامبر(ص)، در برخی از کافران و مشرکان صدراسلام

وَ مٰا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ

9- هدایت نشدن برخی از مردمان به وسیلۀ پیامبر(ص)، ناشی از فقدان بصیرت، شایستگی‌ها و زمینه‌های لازم در

وجود خود آنان بود؛ نه برخاسته از ضعف تبلیغی حضرت رسول(ص)

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ ... الْأَحْیٰاءُ وَ لاَ الْأَمْوٰاتُ ... وَ مٰا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که خداوند در آیات گذشته، کافران را همچون کوردلان و مردگان، فاقد روح حق‌پذیری و دل‌بیدار معرفی کرده بود. آن‌گاه مسألۀ عدم‌توانایی پیامبر(ص) در هدایت کردن آنان را مطرح فرمود.

10- تأثیر تبلیغ و هدایت‌گری‌ها - هرچند از سوی پیامبران باشد - در گرو وجود شایستگی‌ها و زمینه‌های لازم برای پذیرش در نهاد آدمی است.

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ ... الْأَحْیٰاءُ وَ لاَ الْأَمْوٰاتُ ... وَ مٰا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ انسان؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تشبیهات؛ حق؛ حیات؛ شرک؛ ضلالت؛ عجز؛ قبر؛ قلب؛ قیاس؛ کفر؛ گوش؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ مردگان؛ مرگ؛ مشیت خدا؛ نفس؛ هدایت

[سوره فاطر (35): آیه 23]

إِنْ أَنْتَ إِلاّٰ نَذِیرٌ (23)

23

تو جز اخطار کننده نیستی.

1- مسؤولیت پیامبر(ص) در برابر مشرکان و کافران لجوج و حق‌ناپذیر در صدراسلام، تنها انذار و هشدار بود.

وَ مٰا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ . إِنْ أَنْتَ إِلاّٰ نَذِیرٌ

حصر در این آیه - با توجه به آیات پیشین - از نوع حصر اضافی و در ارتباط با کافران و مشرکان لجوج است.

2- پیامبر(ص)، تنها عهده‌دار انجام وظیفه بود؛ نه مأمور به نتیجه.

إِنْ أَنْتَ إِلاّٰ نَذِیرٌ

از این‌که پیامبر(ص) در برابر کافران لجوج و حق‌ناپذیر، تنها عهده‌دار انذار و هشدار بود، می‌توان استفاده کرد که آن حضرت باید تنها به تکلیف خود عمل کند؛ نه آن‌که بخواهد به نتیجۀ مطلوب خود (هدایت شدن کافران) نائل شود.

3- تکلیف مؤمنان و مبلغان دینی، در برابر انسان‌های لجوج و حق‌ناپذیر، تنها انذار و هشدار است.

إِنْ أَنْتَ إِلاّٰ نَذِیرٌ

4- دلداری خداوند به پیامبر(ص)، در برابر مخالفت‌های کافرانِ حق‌ناپذیر

إِنْ أَنْتَ إِلاّٰ نَذِیرٌ

این آیه و آیۀ قبل در مقام دلداری به پیامبر(ص) است.

5- انسان منهای ایمان، با خطرها،

آسیب‌ها و دشواری‌های علاج‌ناپذیر روبه‌رو است.

إِنْ أَنْتَ إِلاّٰ نَذِیرٌ

از این‌که پیامبر(ص) به عنوان منذر و اخطارگر معرفی شده است، به دست می‌آید که بر سر راه انسان‌ها، خطرها و آسیب‌های بسیاری وجود دارد که پیامبر(ص) دربارۀ آنها اخطار و هشدار می‌دهد و اگر انسان از رهنمودهای آن حضرت بهره نگیرد و به ایشان ایمان نیاورد، گرفتار آنها خواهد شد.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تکلیف؛ حق؛ دشمنی؛ دلداری؛ دین؛ سختی؛ شرک؛ ضرر؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)

[سوره فاطر (35): آیه 24]

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاّٰ خَلاٰ فِیهٰا نَذِیرٌ (24)

24

همانا ما تو را که مژده دهنده و اخطار کننده‌ای به حق فرستادیم، و هیچ امّتی نبوده مگر این‌که اخطار کننده‌ای در آن وجود داشته است.

1- پیامبراسلام(ص) فرستادۀ خداوند برای مردمان

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ

2- تعالیم ارائه شده از سوی پیامبر(ص)، سراسر حق است.

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ بِالْحَقِّ

برداشت یاد شده بر این اساس استوار است که«باء» در «بِالْحَقِّ» به معنای «مع»و «بِالْحَقِّ» حال برای ضمیر (ک) باشد. بر این مبنا، مقصود از «الحق» تعالیمی است که پیامبر(ص) به ابلاغ آنها مأمور بود. بنابراین جملۀ «إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ بِالْحَقِّ» ؛ یعنی، ای پیامبر! تو را همراه با تعالیمی که سراسر حق است، به سوی مردم فرستادیم.

3- فرستادن حضرت محمد(ص) به پیامبری، ارسالی به‌جا و بایسته در نظام هدایتی بشر

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ بِالْحَقِّ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که «بِالْحَقِّ» وصف برای «ارسال»محذوف باشد؛ یعنی،«إنّا أرسلناک إرسالاً بالحقّ؛ ای پیامبر! تو را به سوی مردم به رسالت برانگیختیم و این ارسال بحق و بایسته بود».

4- مسؤولیت پیامبر(ص)، تبیین سر انجام نیک مؤمنان و عاقبت شوم کفرپیشگان است.

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً

5- بشارت و انذار، شیوۀ پیامبر(ص) در هدایت مردم

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً

6- تمامی امت‌های گذشته، از پیامبرانی بشارت‌دهنده و انذارگر برخوردار بودند.

وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاّٰ خَلاٰ فِیهٰا نَذِیرٌ

7- اتمام حجت خداوند، بر تمامی انسان‌ها به وسیلۀ پیامبران

وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاّٰ خَلاٰ فِیهٰا نَذِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ بشارت؛ تعلیم؛ تکلیف؛ حق؛ رسالت؛ رستگاری؛ شقاوت؛ قدر؛ قضا؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مرسل/اسما و صفات؛ هدایت

[سوره فاطر (35): آیه 25]

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتٰابِ اَلْمُنِیرِ (25)

25

و اگر تو را تکذیب می‌کنند، کسانی هم که پیش از اینان بودند به تکذیب پرداختند، پیامبرانشان با معجزات روشن و نوشته‌ها و کتاب روشنگر به سویشان آمدند.

1- مشرکان صدراسلام، رسالت پیامبر(ص) را انکار نموده و آن حضرت را به دروغ‌گویی متهم می‌کردند.

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ

2- انکار رسالت پیامبران و متهم کردن آنان به دروغ‌گویی، سابقه‌دار در تاریخ بشر

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ

3- اندوه پیامبر(ص)، به خاطر تکذیب شدنش از سوی کافران و مشرکان لجوج صدراسلام

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ

جواب شرط «إِنْ یُکَذِّبُوکَ» محذوف و تقدیر آن چنین است:

«إن یکذبوک فلا تحزن و اصبر إذ قد کذب الذین من قبلهم»

4- دلداری خداوند به پیامبر(ص)، در برابر مخالفت‌ها و دشمنی‌های کافران و مشرکان لجوج

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ

5- ترغیب پیامبر(ص) از سوی خداوند به صبر و پایداری در انجام رسالت خویش، به رغم تکذیب و مخالفت کافران و مشرکان

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ

6- رسالت پیامبران، متکی بر معجزات و دلایل روشن بود.

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

7- برخی از پیامبران، دارای نوشته‌هایی از تعالیم الهی برای هدایت مردم بودند.

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ ... بِالزُّبُرِ

«زبور»(مفرد «زبر») به معنای نوشته است. آمدن آن با کتاب به طور مستقل، می‌تواند اشاره باشد به نوشته‌هایی که برخی از رسولان الهی - جدا از کتاب آسمانی - داشته‌اند. این نوشته‌ها حاوی یک سلسله مطالب پندآموز و هدایت‌گر بوده است.

8- برخی از رسولان الهی، دارای کتاب آسمانی بودند.

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ ... بِالْکِتٰابِ الْمُنِیرِ

9- کتاب‌های‌آسمانی و تعالیم الهی، دارای حقایقی روشن و قابل فهم برای انسان‌ها

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ ... بِالْکِتٰابِ الْمُنِیرِ

از توصیف کتاب به «منیر»(روشن و روشنگر)، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

10- تکذیب شدن رسالت پیامبران الهی، از روی عمد و لجاجت و باآگاهی از محتوای آن بوده است.

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتٰابِ الْمُنِیرِ

تکذیب شدن پیامبران الهی - به رغم آن که آنان در متن جامعه بودند (جائتهم) و معجزات و دلایل روشنی را به مردم ارائه نموده و کتاب روشنگر و قابل فهمی را به ایشان عرضه می‌کردند - حکایت از حقیقت یاد شده می‌کند.

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ استقامت؛ اسلام؛ افترا؛ انبیاء؛ انسان؛ تاریخ؛ تکذیب؛ تکلیف؛ حزن؛ حق؛ دروغ؛ دشمنی؛ دلداری؛رسالت؛ شرک؛ شعور؛ صبر؛ علم؛ عمل؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ هدایت

[سوره فاطر (35): آیه 26]

ثُمَّ أَخَذْتُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ (26)

26

سپس کسانی را که کفر ورزیدند [به قهر خود] گرفتم. پس [بنگر که] انکار و انتقام من چگونه بود.

1- خداوند، اقوام تکذیب‌گر و کفرپیشۀ تاریخ را - که از سر لجاجت و عمد بر کفر و تکذیب خود پافشردند - با عذاب استیصال نابود کرد.

فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ...

ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِینَ کَفَرُوا

«تنکیر»به معنای انکار (تغییر) است (لسان‌العرب) و مقصود از آن در آیۀ شریفه، تغییر نعمت به نقمت و حیات به مرگ می‌باشد؛ که مجازات کفرپیشگی است.

2- عذاب شدن کافران تکذیب‌گر پس از اتمام‌حجت و ارائۀ معجزات و دلایل آشکار و کتاب‌های روشنگر بوده است.

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ

3- عذاب شدن کافران تکذیب‌گر، بسیار هراس‌انگیز و شگفت‌آور بوده است.

ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ

استفهام در جملۀ «فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ» ، استفهام تعجبی و بیانگر شدت کیفر است.

4- کفرپیشگان تکذیب‌گر، مورد تهدید خداوند و در معرض عذاب الهی

ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ

5- لزوم عبرت گرفتن از سرنوشت جوامع کفرپیشۀ تاریخ

ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ

جملۀ «فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ» به تقدیر«فانظروا کیف کان نکیر» است؛ یعنی، در سرگذشت آنان بنگرید و در عاقبت کارشان مطالعه کنید که عذاب خشم الهی چه بر سرشان آورد.

6- تکذیب پیامبران و مبارزه با آنان، مایۀ هلاکت و نابودی است.

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ ... ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ

کلیدواژه‌ها:

آخذ/اسما و صفات؛ اتمام حجت؛ استدراج؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ تعجب؛ تکذیب؛ تهدید؛ خوف؛ عبرت؛ عذاب؛ قدر؛ قضا؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ لجاجت؛ معجزه

[سوره فاطر (35): آیه 27]

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اَللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا وَ مِنَ اَلْجِبٰالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهٰا وَ غَرٰابِیبُ سُودٌ (27)

27

آیا ندیده‌ای که خدا آبی از آسمان نازل کرده است، پس به وسیلۀ آن میوه‌هایی پدید آورده‌ایم که رنگ‌هایشان مختلف است. و بعضی کوه‌ها دارای رگه‌هایی به رنگ‌های مختلف: سفید و سرخ و سیاه پر رنگ هستند.

1- تشویق و ترغیب خداوند به مطالعه و دقت نظر در مظاهر طبیعت؛ چون

نزول باران و چگونگی پیدایش انواع میوه‌ها

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا

«ثمرة»(مفرد «ثَمَرٰاتٍ» ) به معنای میوه است.

2- خداوند، نازل کنندۀ باران از آسمان

أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

3- آب، عامل پدید آمدن انواع میوه‌ها با رنگ‌های گوناگون

مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا

4- باران حیات‌بخش، نشانۀ قدرت و جلوۀ تدبیر خداوند

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا

5- وجود انواع میوه‌ها با رنگ‌ها، طعم‌ها و خواص گوناگون، از نعمت‌های خداوند برای بشر

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا

برخی از مفسران بر این باورند که اختلاف رنگ میوه‌ها اشاره به طعم‌ها و خواص گوناگون آنها دارد؛ زیرا نوعاً میوه‌های رنگارنگ، طعم‌ها و خواص گوناگونی دارند. گفتنی است این آیه و آیۀ بعد، ضمن تبیین قدرت و یکتایی خداوند، در صدد برشمردن نعمت‌های الهی نیز می‌باشد.

6- نقش سازندۀ تنوع میوه‌ها در تغذیۀ انسان‌ها

ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا

از تصریح خداوند به گوناگونی میوه‌ها، می‌توان برداشت یاد شده را استفاده کرد.

7- عوامل طبیعی، مجرای اراده و فعل خداوند

أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که خداوند، برای بهره‌مند ساختن انسان‌ها از انواع میوه‌ها، باران را سبب پدید آمدن آنها قرار داد.

8- تشکیل رگه‌های مختلف در کوه‌ها به رنگ‌های سفید، سرخ و سیاه پر رنگ، نشانۀ قدرت خداوند

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ ... وَ مِنَ الْجِبٰالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهٰا وَ غَرٰابِیبُ سُودٌ

«جُدَدٌ» (جمع«جدة») در معنای طرق و خطوط استعمال می‌شود. البته در اینجا مقصود از آن، رگه‌های مختلف کوه‌ها می‌باشد. «غربیب»(مفرد «غَرٰابِیبُ» ) به معنای سیاه پر رنگ و «أسود»(مفرد «سود») به معنای سیاه است. آمدن این واژه در کنار «غَرٰابِیبُ» برای بیان شدت سیاهی است.

9- وجود رگه‌های رنگارنگ و گوناگون در کوه‌ها، از نمودهای تدبیر خداوند برای انسان‌ها

وَ مِنَ الْجِبٰالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهٰا وَ غَرٰابِیبُ سُودٌ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ آیات خدا؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ باران؛ جهان؛ حیات؛ خوردن؛ راه‌ها؛ رنگ؛ کوه؛ مخرج/اسما و صفات؛ مزه‌ها؛ میوه؛ نعمت

[سوره فاطر (35): آیه 28]

وَ مِنَ اَلنّٰاسِ وَ اَلدَّوَابِّ وَ اَلْأَنْعٰامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ کَذٰلِکَ إِنَّمٰا یَخْشَی اَللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ اَلْعُلَمٰاءُ إِنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ (28)

28

و همچنین از مردم و جنبندگان و دام‌ها (شتر و گاو و گوسفند) رنگ‌های مختلف وجود دارد. از میان بندگان خدا تنها اهل معرفت از او بیم دارند. به یقین، خدا عزّتمند و آمرزگار است.

1- آفرینش انسان، جنبندگان و دام‌ها (شتر، گاو و گوسفند)، از نشانه‌های قدرت و ربوبیت خداوند

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ ... وَ مِنَ النّٰاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعٰامِ

«أنعام»جمع «نعم»می‌باشد و در مجموع شتر، گاو و گوسفند به کار می‌رود. (مفردات راغب)

2- تنوع رنگ‌ها در انسان‌ها، جنبندگان و دام‌ها، از نعمت‌های الهی

وَ مِنَ النّٰاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعٰامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ

3- نقش سازندۀ دام‌ها برای حیات بشر

وَ مِنَ النّٰاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعٰامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ

از اختصاص به ذکر یافتن دام‌ها - با آن که جزء جنبندگان هستند - برداشت یاد شده به دست می‌آید.

4- مظاهر گوناگون و متنوع طبیعت، جلوۀ عظمت خداوند و سبب خشیت عالمان راستین و اهل معرفت

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... وَ مِنَ النّٰاسِ ...

مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ کَذٰلِکَ إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ

یادآوری خداترسی اهل‌معرفت - پس از برشمردن پدیده‌های گوناگون طبیعت - می‌تواند ناظر به این حقیقت باشد که در آن پدیده‌ها، عظمت خدا چنان جلوه‌گر است که موجب خشیت عالمان و اهل‌معرفت می‌شود. واژۀ «خَشِیتُ» - که در مورد ترسی به کار می‌رود که همراه با تعظیم و ناشی از آگاهی باشد (مفردات راغب) - مؤید همین برداشت است. گفتنی است مقصود از علم در این آیه، آشنایی با علوم مادی همچون

فیزیک، شیمی و ریاضی نیست؛ بلکه آشنایی با معارف و حقایق الهی است که از صاحبان آن به اهل معرفت و عالمان راستین تعبیر می‌شود.

5- تنها عالمان راستین و اهل‌معرفت، خداترس و اهل‌خشیت‌اند.

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... وَ مِنَ النّٰاسِ ...

مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ کَذٰلِکَ إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ

6- خشیت و ترس از خدا، نشانۀ عالمان راستین و اهل‌معرفت است.

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ

7- بی‌پروایی و نترسیدن از خدا، برخاسته از جهل و ناآگاهی نسبت به عظمت پروردگار است.

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ

8- تأثیرپذیری بیشتر عالمان راستین و اهل‌معرفت نسبت به دیگران، از انذارهای پیامبران

إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ ... إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ

برداشت یاد شده از ارتباط میان آیۀ 18 با این آیه، استفاده می‌شود؛ زیرا در آن آیه، اهل‌خشیت به عنوان پذیرندگان انذارهای پیامبران معرفی گشته‌اند و در این آیه، اهل‌معرفت به عنوان اهل‌خشیت شمرده شده‌اند.

9- مطالعه دربارۀ طبیعت، از راه‌های خداشناسی

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... الْأَنْعٰامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ کَذٰلِکَ إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ

10- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و بسیار آمرزنده است.

إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ

11- آگاهی و اعتقاد به عزت‌مندی و آمرزگاری خداوند، منشأ خشیت و خداترسی عالمان راستین و اهل معرفت

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ» ، تعلیل برای «إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ ...» می‌باشد؛ زیرا عزت‌مندی خداوند، نشانگر کمال قدرت او بر انتقام و کیفر است. هم چنین آمرزنده بودن خداوند، آن گاه صادق است که او بر کیفر و عقوبت قادر باشد. بنابراین توجه به این قدرت است که موجب خشیت و خداترسی خواهد شد.

12- آگاهی و اعتقاد به عزت‌مندی و آمرزندگی خداوند، موجب خشیت و خداترسی است.

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ

13- اقتدار و عزت‌مندی خداوند، همراه

با آمرزندگی و مهربانی نسبت به بندگان است.

إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ

14- «عَزِیزٌ» و «غَفُورٌ» از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ

15- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ» قال: یعنی بالعلماء من صدّق فعلُه قولَه، و من لم‌یصدّق فعله قوله فلیس بعالم؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ» روایت شده که فرمود: مقصود از علما کسانی‌اند که فعل آنان قولشان را تصدیق کند و کسی که کارهای او، سخنانش را تصدیق نکند، عالم نیست».

16- «عن علیّ‌بن‌الحسین(ع): ... من عرف اللّه خافه ... و قد قال اللّه: «إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ» ... ؛ ⁽²⁾

از امام سجاد(ع) روایت شده است: ...کسی‌که خدا را بشناسد از او می‌ترسد... خداوند فرمود: «إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ» ...».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ انعام؛ جهل؛ حیات؛ حیوان؛ خلقت؛ خوف؛ دابّة الارض؛ رب/اسما و صفات؛ رنگ؛ سخن؛ شتر؛ شناخت؛ عبادت؛ عزیز/اسما و صفات؛ علم؛ عمل؛ گاو؛ گوسفند؛ مغفرت؛ نعمت؛هدایت

[سوره فاطر (35): آیه 29]

إِنَّ اَلَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اَللّٰهِ وَ أَقٰامُوا اَلصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ (29)

29

کسانی‌که کتاب خدا را تلاوت می‌کنند و نماز را برپا می‌دارند و از آنچه روزیِ آنان کرده‌ایم در نهان و آشکار انفاق می‌نمایند، به تجارتی امید دارند که هرگز از بین نمی‌رود.

1- انس با قرآن و تلاوت مستمر آن، برپایی نماز و انفاق در نهان و آشکار، از اوصاف عالمان راستین و اهل‌معرفت

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ... إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ

کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً

آیۀ شریفۀ در مقام توصیف عالمان خداترس می‌باشد.

2- انس با قرآن و تلاوت پیوستۀ آن، برپایی نماز و انفاق در نهان و آشکار، از نشانه‌های خداترسی است.

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ... إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً

3- ارزش و اهمیت تلاوت قرآن کریم

إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ

قرار گرفتن تلاوت قرآن کریم در ردیف برپایی نماز و انفاق و از اوصاف عالمان راستین و خداترسان، بیانگر برداشت یاد شده است.

4- اهمیت و برتری انفاق پنهانی نسبت به انفاق آشکار

وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً

تقدم لفظی انفاق سرّی بر انفاق آشکار، می‌تواند حکایت از تقدم رتبی آن داشته باشد.

5- امکانات و دارایی‌های انسان، عطای خداوند است.

وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ

6- اعتقاد به خدادادی بودن امکانات و دارایی‌ها، زمینه‌ساز پیدایش روحیۀ انفاق‌گری در انسان

وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً

از هدف‌های یادآوری این حقیقت (خدادادی بودن دارایی‌ها) در بیان لزوم انفاق، می‌تواند تسهیل آن و ایجاد روحیۀ انفاق‌گری در انسان‌ها باشد.

7- گسترۀ دامنۀ انفاق، در تمامی موهبت‌ها، امکانات و دارایی‌های خدادادی است.

وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً

با توجه به کلمۀ «ما»- که افادۀ معنای شمول و عموم می‌کند - برداشت یاد شده به دست می‌آید؛ یعنی، هر نوع دارایی و امکانات زندگی مشمول حکم انفاق می‌باشد.

8- انفاق بخشی از دارایی‌ها و امکانات زندگی - و نه همۀ آنها - توصیۀ خداوند به انفاق‌کنندگان

وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ

برداشت یاد شده بر این اساس استوار است که «من»در «مِمّٰا» (من ما) به معنای«بعض»باشد. بنابراین «مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ ...»؛ یعنی، کسانی‌که بخشی از داریی‌هایشان را انفاق می‌کنند.

9- اسلام در برداندۀ احکام فردی و اجتماعی و تنظیم روابط فرد با خدا و جامعه

وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً

فریضۀ نماز، حکمی فردی و گویای ارتباط میان فرد با خدا است و فریضۀ انفاق، حکمی اجتماعی و حاکی از رابطۀ فرد با جامعه است.

10- اخلاص و انگیزۀ خدایی داشتن، شرط انفاق مقبول و دارای پاداش

وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً

از این‌که عالمان خداترس، در همه حال (نهان و آشکار) انفاق می‌کنند، نشانگر اخلاص آنان است و خداوند از چنین انفاقی ستایش کرده و برای آن پاداش مقرر فرموده است.

11- اخلاص و انگیزۀ خدایی داشتن، از اوصاف عالمان راستین و اهل معرفت

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ... إِنَّ الَّذِینَ ... وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً

12- بشارت به عالمان خداترس، تلاوتگر قرآن، برپادارندۀ نماز و انفاق‌کننده در نهان و آشکار، مبنی بر تجارتی از بین نرفتنی (بهشت‌برین) از ناحیۀ خداوند

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ... إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ

«بوار»(ریشۀ «لَنْ تَبُورَ» ) به معنای شدت کسادی است و از آن جا که کسادی شدید موجب فساد و نابودی می‌شود، این واژه در معنای «هلاک»به کار می‌رود (برگرفته از مفردات راغب).

13- امید داشتن به رحمت و پاداش الهی - نه خود را مستحق آن شمردن - از ویژگی‌های عالمان خداترس، تلاوتگر قرآن، برپادارندۀ نماز و انفاق‌کننده در نهان و آشکار

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ... إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ

14- خداترسی، تلاوت قرآن کریم، برپاداشتن نماز و انفاق در نهان و آشکار، از عوامل امیدواری به لطف و پاداش الهی

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ... إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اسلام؛ اللّه؛ امر الهی؛ امید؛ انفاق؛ بشارت؛ بهشت؛ پاداش؛ تجارت؛ تلاوت؛ جامعه؛ حُکم؛ حیات؛خلافت الهی؛ خوف؛ رحمت؛ رزق؛ سرّ؛ ضرر؛ علم؛ قرآن؛ مال؛ نعمت؛ نماز

[سوره فاطر (35): آیه 30]

لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ (30)

30

تا خدا اجرشان را به طور کامل به آنان بدهد و از فضل خود به آنان فزونی بخشد.

به یقین، او بسیار آمرزنده و سپاسگزار است.

1- عالمان خداترس، به منظور دریافت اجر الهی، به تلاوت قرآن، اقامۀ نماز و انفاق می‌پردازند.

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ... إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ ... لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ

«لِیُوَفِّیَهُمْ» مفعول له برای «یَتْلُونَ» و یا برای بیان عاقبت و فرجام تلاوت قرآن، اقامه نماز و... می‌باشد؛ یعنی، قرآن را تلاوت می‌کنند و ... به خاطر آن که (یا تا سرانجام)، خداوند به آنان پاداش کامل عنایت کند.

2- تلاوت قرآن و انس با آن، برپایی نماز و انفاق در نهان و آشکار، دارای اجر و پاداش الهی

یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ ... لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ

3- عبادت و انجام اعمال صالح به منظور دریافت اجر و پاداش از خداوند، صحیح و مقبول درگاه الهی بوده و با الهی بودن آنها منافات ندارد.

یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا ... لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ

4- عالمان خداترس، تلاوت‌گران قرآن، برپادارندگان نماز و انفاق‌گران، از فضل خداوند و مزد بیش از استحقاق خود برخورداراند.

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ... إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ ... وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ

5- سوداگری با خداوند، دارای سود و برکتی بسیار و بالاتر از انتظار

یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ . لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ

آیۀ شریفه ناظر به تجارت پرسودی می‌باشد که مورد انتظار تلاوت‌کنندگان کتاب الهی و... است و در آیۀ قبل از آن بحث به میان آمده است.

6- اعتقاد به تضمین پاداش کامل و بیش از استحقاق از سوی خداوند، موجب برانگیخته شدن انسان به انجام خالصانۀ اعمال نیک

اَلَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ ... وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً ... لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ

7- خداوند، بسیار آمرزنده و سپاسگزار است.

إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ

8- عالمان خداترس، تلاوت‌گران قرآن، برپادارندگان نماز و انفاق‌کنندگان، برخوردار از آمرزش و دارندۀ نشان سپاس‌گزاری خداوند

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ... إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ ... إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ

9- اعطای اجر کامل و بیش از استحقاق به عالمان خداترس، تلاوت‌گران قرآن، برپادارندگان نماز و انفاق‌کنندگان، برخاسته از صفت آمرزندگی و سپاس‌گزاری خداوند است.

لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ

جملۀ «إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ» در مقام تعلیل برای «لِیُوَفِّیَهُمْ ...» است؛ یعنی، چون خداوند نسبت به بندگانش غفور و شکور است، به آنان پاداش کامل و بیش از استحقاق می‌هد.

10- آمرزندگی و سپاس‌گزاری خداوند نسبت به بندگانش، مقتضی امیدواری به فضل و احسان او است.

یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ . لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ ... إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ

11- خداترسی، تلاوت قرآن، برپاداشتن نماز و انفاق در نهان و آشکار، از اسباب آمرزش گناهان و سپاس‌گزاری خداوند

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ... إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ ... وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ

12- سپاس‌گزاری از عالمان خداترس، تلاوت‌گران قرآن، برپادارندگان نماز و انفاق کنندگان مخلص و گذشت از لغزش‌های آنان، رفتاری ارزشمند و خدایی است.

إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ... إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ ... إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ

چگونگی رفتار خداوند با این دسته از انسان‌ها، می‌تواند برای همگان آموزنده باشد.

13- «غَفُورٌ» و «شَکُورٌ» از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ انفاق؛ ایمان؛ برکت؛ پاداش؛ تجارت؛ تلاوت؛ خوف؛ سرّ؛ شکر؛ شکور/اسما و صفات؛ ضلالت؛ عبادت؛ عفو؛ علم؛ عمل؛ فضل خدا؛ قرآن؛ گناه؛ مغفرت؛ نماز

[سوره فاطر (35): آیه 31]

وَ اَلَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ مِنَ اَلْکِتٰابِ هُوَ اَلْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ إِنَّ اَللّٰهَ بِعِبٰادِهِ لَخَبِیرٌ بَصِیرٌ (31)

31

و آنچه از این کتاب به تو وحی کرده‌ایم حقّ است، در حالی که تصدیق کنندۀ کتاب‌هایی است که پیش از آن بوده است. بی‌تردید، خدا به بندگانش آگاه و بیناست.

1- پیامبراسلام(ص)، دریافت کنندۀ وحی از جانب خداوند

وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ

2- قرآن، کتاب آسمانی و وحی الهی به پیامبر(ص)

وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ

3- کتابت و تدوین آیات قرآن، پس از نزول آن بر پیامبر(ص)

وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ

اطلاق کتابت (نوشته و نگارش) بر قرآن، یا بدان جهت بوده که آیه‌های آن پس از نزول نوشته می‌شده است. و یا توصیه‌ای است از جانب خداوند که باید به صورت نوشته درآید.

4- قرآن، کتابی سراسر حق و پیراسته از هر باطل

مِنَ الْکِتٰابِ هُوَ الْحَقُّ

«ال» در «الْحَقُّ» - نظیر ال در «زید الرجل» - برای استغراق صفات است؛ یعنی، قرآن در حق بودن کامل است و کاستی ندارد.

5- قرآن، تصدیق و تأیید کنندۀ کتاب‌های آسمانی پیشین (تورات، انجیل و...)

مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ

6- وحدت و هم سویی تعالیم قرآن، با تعالیم کتاب‌های آسمانی پیشین

مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ

7- خداوند، به تمامی امور و احوال بندگانش، آگاه و بینا است.

إِنَّ اللّٰهَ بِعِبٰادِهِ لَخَبِیرٌ بَصِیرٌ

8- انتخاب پیامبر(ص) برای دریافت وحی و قرآن کریم، بر اساس آگاهی خداوند، از شایستگی‌ها و ارزش‌های نهفته در وجود آن حضرت بود.

وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ ... إِنَّ اللّٰهَ بِعِبٰادِهِ لَخَبِیرٌ بَصِیرٌ

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ بِعِبٰادِهِ ...» در مقام تعلیل برای «وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ...» بوده و در واقع پاسخ به این پرسش است که چرا به پیامبراسلام(ص) وحی می‌شد.

9- «لَخَبِیرٌ» و «بَصِیرٌ» از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّ اللّٰهَ ... لَخَبِیرٌ بَصِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

آیه؛ اتحاد؛ اللّه؛ انجیل؛ انسان؛ برگزیدگی؛ بصیر/اسما و صفات؛ تاریخ قرآن؛ تنزیه؛ تورات؛ جمع قرآن؛ حق؛خبیر/اسما و صفات؛ رسالت؛ علم؛ قرآن؛ کتاب؛ کتاب‌های آسمانی؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ نوشتن؛ وحی

[سوره فاطر (35): آیه 32]

ثُمَّ أَوْرَثْنَا اَلْکِتٰابَ اَلَّذِینَ اِصْطَفَیْنٰا مِنْ عِبٰادِنٰا فَمِنْهُمْ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ بِإِذْنِ اَللّٰهِ ذٰلِکَ هُوَ اَلْفَضْلُ اَلْکَبِیرُ (32)

32

سپس این کتاب را به آن بندگانمان که برگزیدیم به ارث دادیم؛ پس بعضی از آنان[در عمل به کتاب] به خود ستم می‌کنند و بعضی از آنان میانه رو هستند و بعضی از آنان در کارهای خیر به اذن خدا سبقت می‌گیرند. این است آن فزون‌بخشی بزرگ.

1- مسلمانان، ملتی ممتاز و برگزیدۀ الهی

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا

طبق نظر بیشتر مفسران، مقصود از «الْکِتٰابَ» قرآن و مراد از «الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا» مسلمانان است.

2- قرآن، ارث و موهبت الهی برای جامعه اسلامی

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا مِنْ عِبٰادِنٰا

برداشت یاد شده، از تعبیر ارث دربارۀ اعطای قرآن به دست می‌آید؛ زیرا ارث چیزی است که برای آن تلاشی صورت نگرفته و در نتیجه حقی هم برای دریافت آن به وجود نیامده است.

3- مسلمانان در عمل کردن به قرآن، به سه دستۀ ستمکار، میانه‌رو و پیشتاز تقسیم می‌شوند.

فَمِنْهُمْ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ

4- انسان‌ها در ارتباط با دین الهی و کتاب

آسمانی، به سه دستۀ ستمکار، میانه‌رو و پیشتاز تقسیم می‌شوند.

فَمِنْهُمْ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ

برداشت یاد شده، براین احتمال است که ضمیر «مِنْهُمْ» مربوط به عموم انسانها و مقصود از «الْکِتٰابَ» مطلق کتاب‌های آسمانی باشد.

5- مسلمانان در انجام کارهای خیر، به سه دستۀ ستمکار، میانه‌رو و پیشتاز تقسیم می‌شوند.

فَمِنْهُمْ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ

این برداشت، براساس دیدگاه برخی از مفسران است که اظهار داشته‌اند: قید «بِالْخَیْرٰاتِ» در «سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ» قرینه است بر این‌که ظلم به نفس و میانه‌روی، در مقایسه با «خیرات» سنجیده شده است. و به خاطر آمدن این قید در «سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ» ، از جمله‌های «ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ» و «مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ» حذف شده است.

6- لزوم پیشه ساختن روش متعادل و بدور از افراط و تفریط در زندگی

وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ

هرچند مقصود از اقتصاد، تمسک به قرآن و پیروی از رهنمودهای آن است؛ ولی انتخاب واژۀ «مُقْتَصِدٌ» می‌تواند برای رساندن این معنا باشد که اعتدال و میانه‌روی در امور، خود امری پسندیده و مورد ترغیب خداوند است.

7- پیشتازان در انجام کارهای خیر، از بهترین مردم و والاترین آنان در پیشگاه خداوند

وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ

از تقسیم‌بندی سه‌گانۀ مردم در تمسّک به قرآن و دین‌داری و آمدن گروه پیشتاز در انجام خیرات به عنوان آخرین و قوی‌ترین گروه، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

8- نزدیکی و دوری از قرآن، معیاری برای تعیین ارزش انسان‌ها و سعادت‌مندی آنان

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ ... فَمِنْهُمْ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ

9- پیشتازان در انجام خیرات، مهم‌ترین صفت مسلمانان پیرو قرآن و انسان‌های قرآنی

وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ

10- تمسّک به قرآن و پیروی از رهنمودهای آن، به خیر و صلاح جامعه و ترک آن ظلم به خویشتن است.

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ ... فَمِنْهُمْ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ

11- تفاوت درجات دین‌داری و هدایت‌پذیری انسان‌ها،درفرهنگ قرآن

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ ... فَمِنْهُمْ ظٰالِمٌ ... وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ

از تقسیم شدن مردم در برابر قرآن به سه گروه یاد شده، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

12- اذن خداوند، شرط رسیدن به مقام پیشتازی در دین‌داری، زندگی قرآنی و انجام کارهای خیر

وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ بِإِذْنِ اللّٰهِ

13- انتخاب مسلمانان برای وراثت قرآن و بهره‌مند شدن از آموزه‌های آن، فضل بزرگ خداوند به آنان است.

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا ... ذٰلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ

«ذٰلِکَ» به «اصطفاء»و «ایراث کتاب»(مستفاد از جملۀ «أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا» ) اشاره دارد.

14- توفیق پیشتازی در انجام کارهای خیر، فضل بزرگ الهی است.

وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ بِإِذْنِ اللّٰهِ ذٰلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ

محتمل است «ذٰلِکَ» به «سبق»در «سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ» اشاره باشد.

15- «عن أبی‌جعفر(ع) ...یقول اللّه عزّوجلّ: «ذٰلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ» یعنی القرآن ... ؛ ⁽¹⁾

از امام‌باقر(ع) روایت شده: ...[این‌که] خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: «ذٰلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ» مقصود قرآن است...».

کلیدواژه‌ها:

اذن الهی؛ اعتدال؛ اللّه؛ امت؛ انسان؛ برگزیدگی؛ پیروی؛ توفیق؛ خیر و شر؛ دین؛ رستگاری؛ سابقون؛ ظلم؛عمل؛ فرهنگ آفرینی قرآن؛ فضل خدا؛ قرآن؛ مسلمانان؛ مصلحت؛ نعمت؛ نفس؛ هدایت

[سوره فاطر (35): آیه 33]

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ (33)

33

[پاداش آنان] باغ‌های جاودانه‌ای است که وارد آنها می‌شوند. در آن‌جا با دستواره‌هایی زرّین و با مروارید آراسته می‌شوند، و لباسشان در آن‌جا حریر است.

1- بهشت پاینده، فضل بزرگ الهی

ذٰلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ . جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا

«جَنّٰاتُ» بدل از «الْفَضْلُ الْکَبِیرُ» و «عَدْنٍ» به معنای استقرار و پایندگی است.

2- بهشت پاینده، فرجام تمامی مسلمین (تفریطکننده، میانه‌رو و پیشتاز)

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا

برداشت یاد شده، مبتنی بر این احتمال است که فاعل «یدخلون»سه دستۀ یاد شده در آیۀ پیش باشد؛ یعنی، تمامی مسلمانان - که امت برگزیدۀ خدایند - سرانجام وارد بهشت خواهند شد؛ هرچند برخی از آنان در اثر بعضی از گناهان، بر خود ستم کرده باشند، ولی در نهایت بر اثر شفاعت و عفو عمومی خداوند از بهشت بهره‌مند خواهند شد. گفتنی است آیۀ بعد - که سخن از غفران الهی است - و دو آیۀ بعد - که از کافران سخن گفته و در مقابل «الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا» قرار داده شده است - تأکید کنندۀ همین مطلب است.

3- پیشگامان در انجام کارهای خیر و وارثان قرآن کریم، بهره‌مند از بهشت پاینده

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا

4- بهشتیان، با دستبندهای طلا و با مروارید، آراسته خواهند شد.

یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً

5- طلا و مروارید، بهترین وسایل زینت در بهشت

یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً

آیۀ شریفه در مقام بر شمردن وسایل زینت بهشتیان می‌باشد.

بنابراین اختصاص به ذکر یافتن این وسایل، گویای برداشت یاد شده است.

6- لباس بهشتیان از حریر است.

وَ لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ

7- معاد انسان و بهشت، جسمانی است.

یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

اعتدال؛ انسان؛ بدن؛ بهشت؛ پاداش؛ تزیین؛ حریر؛ خلافت الهی؛ خیر و شر؛ دستبند؛ سابقون؛ طلا؛ عمل؛فضل خدا؛ قدر؛ قرآن؛ قضا؛ لباس؛ مروارید؛ مسلمانان؛ معاد

[سوره فاطر (35): آیه 34]

وَ قٰالُوا اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا اَلْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ (34)

34

و می‌گویند: ستایش خدای را که اندوه را از ما زدود. به راستی پروردگار ما بسیار آمرزنده و سپاسگزار است.

1- سپاسگزاری بهشتیان از خداوند، به خاطر برداشتن حزن و اندوه از ایشان

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ

2- بهشتیان، در کمال آسودگی و به دور از هرگونه حزن و اندوه

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ

3- اندوهگین بودن بهشتیان در دنیا و در عرصۀ قیامت! پیش از ورود به بهشت

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ

لازمۀ برطرف کردن حزن، وجود داشتن آن پیش از آن است.

4- قیامت، عرصۀ حزن‌آور و اندوهگین حتی برای مؤمنان

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ

5- همۀ ستایش‌ها از آنِ خداوند است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

«ال» در «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» به اصطلاح جنسیه و مفید استغراق است؛ یعنی،«کلّ حمد للّه».

6- خداوند، سرچشمه و منشأ همۀ کمال‌ها و زیبایی‌ها است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

حمد در برابر زیبایی‌ها و کمال‌ها است و به مقتضای جملۀ «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» هر ستایشی از آن خدا است. بنابراین هر کمال و زیبایی، از او نشأت گرفته است.

7- تنها خداوند شایسته و بایستۀ ستایش است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

8- خداوند، بسیار آمرزنده سپاس‌گزار است.

إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ

9- سپاس‌گزاری بهشتیان از خداوند، به خاطر آمرزش خطاهای آنان و قدردانی از کارهای نیکشان

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ ... إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ

جملۀ «إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ» بیان دیگری از فلسفۀ سپاس‌گزاری از خداوند است.

10- آمرزندگی و قدردانی از بندگان، از شؤون ربوبیت خداوند است.

إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ

11- «رب»، «غفور»و «شَکُورٌ» از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ ایمان؛ بهشت؛ حزن؛ حمد؛ خیر و شر؛ رب /اسما و صفات؛ رشد؛ رفاه؛ زیبایی؛ سرور؛ شکر؛ شکور/اسما و صفات؛ عمل؛ قیامت؛ گناه؛ مغفرت

[سوره فاطر (35): آیه 35]

اَلَّذِی أَحَلَّنٰا دٰارَ اَلْمُقٰامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا نَصَبٌ وَ لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا لُغُوبٌ (35)

35

همان کسی که مرا را به فضل خود در این سرای اقامت جای داد. در این جا هیچ رنجی به ما نمی‌رسد و ملالی [نیز] در این جا به ما نخواهد رسید.

1- سپاس‌گزاری بهشتیان از خداوند، به خاطر وارد کردن آنان به سرای همیشگی

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ... الَّذِی أَحَلَّنٰا دٰارَ الْمُقٰامَةِ

2- بهشت، سرای همیشگی

دٰارَ الْمُقٰامَةِ

3- بهشت، سرای آسودگی و به دور از رنج و ملال و افسردگی

لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا نَصَبٌ وَ لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا لُغُوبٌ

«نَصَبٌ» به معنای تعب و رنج و «لُغُوبٌ» به معنای عجز و ناتوانی است که غالباً به سبب تعب و مشقت به وجود می‌آید.

گفتنی است که در برداشت یاد شده از آن به افسردگی و ملال تعبیر شده است.

4- اعطای بهشت و سرای پایدار و خالی از رنج و افسردگی، فضل و لطف خداوند به بندگان

لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا نَصَبٌ وَ لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا لُغُوبٌ

5- اعتراف بهشتیان به لطف و تفضل خدا در وارد کردن آنان به بهشت و مستحق نبودن آنها به این نعمت

اَلَّذِی أَحَلَّنٰا دٰارَ الْمُقٰامَةِ مِنْ فَضْلِهِ

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ اللّه؛ بهشت؛ خلافت الهی؛ دارالمقامه؛ رفاه؛ سرور؛ شکر؛ فضل خدا؛ نعمت

[سوره فاطر (35): آیه 36]

وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ لاٰ یُقْضیٰ عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا وَ لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذٰابِهٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ (36)

36

و کسانی که کفر ورزیده‌اند، آتش دوزخ برای آنان خواهد بود؛ نه بر آنان حکم می‌شود تا بمیرند و نه عذابش از آنان تخفیف می‌یابد. این گونه هر ناسپاسی را سزا می‌دهیم.

1- منکران قرآن، کافراند.

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ ... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا

مقصود از کفر در این آیه - به قرینۀ آیات پیشین که دربارۀ قرآن کریم بود - انکار قرآن است.

2- کافران، محکوم به دوزخ‌اند.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ

3- کافران دوزخی، برای همیشه زنده مانده و نمی‌میرند.

لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ لاٰ یُقْضیٰ عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا

4- از عذاب کافران دوزخی، هرگز کاسته نشده و به آنان تخفیف داده نمی‌شود.

لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ ... لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذٰابِهٰا

5- عذاب دائمی و بی‌تخفیف، کیفر تمامی کافران حق‌ناپذیر

کَذٰلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ

«کَفُورٍ» صیغۀ مبالغه از مادۀ «کفر»و یا «کفران»می‌باشد.

برداشت یاد شده مبتنی بر احتمال نخست است.

6- عذاب دائمی و بی‌تخفیف، کیفر ناسپاسان نعمت‌های الهی

کَذٰلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ

7- کفر، ناسپاسی شدید است و کافران، مردمی بس ناسپاس‌اند.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ ... کَذٰلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اللّه؛ تکذیب؛ جهنم؛ حق؛ خلافت الهی؛ سختی؛ عذاب؛ قرآن؛ کفر؛ مرگ؛ نعمت

[سوره فاطر (35): آیه 37]

وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ اَلَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ اَلنَّذِیرُ فَذُوقُوا فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ (37)

37

و آنان در آن‌جا فریاد بر می‌آورند که: پروردگارا، ما را بیرون بیاور تا کاری شایسته غیر از آنچه می‌کردیم انجام دهیم. [می‌گوییم:] آیا [به شما لطف نکردیم و] چندان عمرتان ندادیم که هر کس پندپذیر بود در آن مدّت متذکّر می‌شد؟ و اخطار کننده نیز برای شما آمد. پس بچشید [عذاب را]که برای ستمکاران یاوری نخواهد بود.

1- فریاد استغاثۀ کافران در دوزخ، برای خروج از آن به منظور تصحیح رفتار خود و انجام اعمال نیک

وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ

«اصطراخ»(مصدر «یَصْطَرِخُونَ» ) به معنای فریاد شدید است که غالباً در مورد کمک طلبی به کار می‌رود.

2- عذاب دائمی دوزخ، کیفر کفّار در مقابل اعمال و رفتار ناشایست آنها است.

نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ

3- پشیمانی کفّار در دوزخ از کرده‌های ناشایست خویش و حسرت شدید آنان برای انجام اعمال صالح

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ

آهنگ سخن دوزخیان، به‌گونه‌ای است که نشانگر ندامت شدید آنان بر گذشته‌های خود و حسرتشان برای انجام اعمال نیک است.

4- آخرت، عرصۀ عمل و محلِ تدارک از دست داده‌ها و تصحیح رفتارها نیست.

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ

برداشت یاد شده، از جواب منفی خداوند به درخواست کافران دوزخی به دست می‌آید.

5- رفتار انسان‌ها در دنیا، تعیین‌کنندۀ سرنوشت آنان در آخرت است.

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ

6- انجام اعمال صالح، شرط نجات از دوزخ و آسودگی در آخرت است.

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ

7- مجازات الهی برای کافران، پس از اتمام‌حجت و دادن فرصت مناسب و عمر کافی برای شناخت و پذیرش دین و تعالیم آسمانی خواهد بود.

أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ

8- سرزنش شدید کافران از سوی خداوند در دوزخ، به خاطر استفاده نکردن از فرصت مناسب عمر برای ایمان و دین‌داری

أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ

9- استغاثه و فریادخواهی کافران، در دوزخ بی‌نتیجه است.

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً ... أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ

10- آمدن نذیر و هشدار دهنده از جانب خداوند و اتمام حجت الهی با کافران در دنیا

وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ

11- انذار و اخطار، از شیوه‌های تبلیغی پیامبران

وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ

12- بهره نجستن از عمر و فرصت‌های مناسب، در جهت شناخت دین و عمل به تعالیم آسمانی، محکوم و مورد سرزنش و بازخواست خداوند

أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ

13- ستمگران در قیامت، محروم از هرگونه نصرت و یاری

فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ

14- ستمگران، شایستۀ ترحم و یاری شدن نیستند.

فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ

آیۀ بالا هرچند دربارۀ روز قیامت است؛ ولی می‌توان از آن این مطلب را استنباط کرد که یاری نشدن ظالمان در قیامت، به خاطر عدم شایستگی آنان است و این عدم لیاقت، در دنیا نیز صادق است.

15- کفر و نپذیرفتن دعوت پیامبران، ظلم است و کافران ظالم‌اند.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ ... فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ

16- بهره نبردن از عمر و فرصت‌های

مناسب، در جهت دین‌داری و در سایۀ تعالیم‌آسمانی، ظلم به خویشتن است.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ

برداشت یاد شده به این خاطر است که خداوند کسانی را که به قرآن و کتاب‌های آسمانی ایمان نیاورده‌اند و از انذار پیامبران پند نگرفته و به دعوت آنان پاسخ مثبت نداده‌اند، با عنوان ظالم یاد کرده است.

17- «رب»از اسما وصفات خداوند است.

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آزادی؛ اتمام حجت؛ استغاثه؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ جهنم؛ حسرت؛ خلافت الهی؛ دنیا؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رفاه؛ شناخت؛ صدا؛ ظلم؛ عذاب؛ عمر؛ عمل؛ قدر؛ قضا؛ قیامت؛ کفر؛ملامت؛ مهربانی؛ ندامت؛ نصرت؛ نفس

[سوره فاطر (35): آیه 38]

إِنَّ اَللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (38)

38

بی‌تردید، خدا دانای غیب آسمان‌ها و زمین است. آری، او به آنچه در درون سینه‌هاست داناست.

1- خداوند، به غیب آسمان‌ها و زمین آگاه است.

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

2- وجود حقایقی پنهان از دید انسان‌ها در آسمان‌ها و زمین

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

3- قلمرو علم بشر به حقایق جهان (آسمان‌ها، زمین و...) محدود است.

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

4- جهان، دارای آسمان‌های متعدد

اَلسَّمٰاوٰاتِ

5- خداوند، به نیت‌ها و رازهای دل آدمیان آگاه است.

إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

6- آگاهی خداوند به نیت‌ها و راز دل‌ها، دلیل آگاهی کامل او از حقایق غیبی تمامی جهان

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که جملۀ «إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ» در مقام تعلیل برای «إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ ...» می‌باشد؛ یعنی، چون خداوند به نیت‌ها و راز دل‌ها - که پنهانی‌ترین امور جهان است - آگاه می‌باشد، پس نسبت به امور غیبی جهان نیز آگاه خواهد بود.

7- درخواست نجات از سوی دوزخیان، به منظور انجام اعمال صالح، صادقانه نبوده و آنان باز به رفتار زشت خود ادامه خواهند داد.

فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ . إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

یادآوری علم همه جانبۀ خداوند - پس از رد درخواست کافران - می‌تواند پاسخی به این سؤال باشد که چرا به آنان پاسخ مثبت داده نمی‌شود؟ جواب این است که: خداوند به راز دل‌ها آشنا است و می‌داند که آنان هرگز ایمان نمی‌آورند.

8- آگاهی و ایمان به علم همه جانبۀ خداوند، به تمامی حقایق عالم و رازهای دل آدم، بازدارندۀ انسان از حق‌گریزی و ستم‌کاری

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ ... عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

یادآوری علم همه جانبۀ خداوند در این آیه - پس از نقل سرگذشت ستم‌کاران دوزخی و کافران حق ناپذیر در آیات پیشین - می‌تواند حاکی از مطلب یاد شده باشد.

9- «عالم الغیب» و «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّ اللّٰهَ عٰالِمُ غَیْبِ السَّمٰاوٰاتِ ... إِنَّهُ عَلِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ آسمان؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ جهان؛ جهنم؛ حق؛ خلافت الهی؛ دروغ؛ دعا؛ زمین؛ سرّ؛ ظلم؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ غیب؛ قلب

[سوره فاطر (35): آیه 39]

هُوَ اَلَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ فِی اَلْأَرْضِ فَمَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ وَ لاٰ یَزِیدُ اَلْکٰافِرِینَ کُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاّٰ مَقْتاً وَ لاٰ یَزِیدُ اَلْکٰافِرِینَ کُفْرُهُمْ إِلاّٰ خَسٰاراً (39)

39

اوست آن‌که شما را در زمین جانشین [دیگران] قرار داده است؛ پس هر که کفر ورزد، کفرش تنها به زیان خود اوست؛ و کفر کافران در نزد پروردگارشان چیزی جز دشمنی شدید نسبت به آنان نمی‌افزاید، و کفر کافران جز بر خسارت آنان نخواهد افزود.

1- خداوند، انسان‌ها را جانشین خود در زمین برای چگونه زیستن و هرگونه دخل

و تصرف و بهره جستن از آن قرار داده است.

هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ فِی الْأَرْضِ

«خلافت»به معنای نیابت از غیر است (مفردات راغب). در این‌که مقصود از نیابت چیست، میان مفسران سه دیدگاه وجود دارد: 1- جانشینی انسان‌ها از خداوند در ادارۀ زندگی خویش؛ 2- جانشینی انسان‌ها و ملت‌ها به جای یکدیگر و به ارث بردن تمامی دارایی‌ها و تمدن‌های پیشینیان. 3- جانشینی انسان‌های حاضر از انسان‌های پیش از خلقت آدم(ع).

برداشت یاد شده مبتنی بر دیدگاه نخست است.

2- خداوند امت‌ها و نسل‌های انسان‌ها را جانشین و وارث هم دیگر در زمین قرار داده است.

هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ فِی الْأَرْضِ

3- آدم(ع) و نسل او، جانشین انسان‌هایی که پیش از آنان در زمین می‌زیستند.

هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ فِی الْأَرْضِ

4- نابودی امت‌ها و نسل‌های انسان‌ها، و وراثت و جانشینی دیگران، با ارادۀ خداوند و نشانۀ ربوبیت او است.

هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ فِی الْأَرْضِ

5- پی‌آمد زیان‌بار کفر، متوجه خود کافران است.

فَمَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ

6- هیچ‌کس بار گناه دیگری را بر دوش نمی‌کشد و هر کس مسؤول عقاید و رفتار خویش است.

فَمَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ

7- کفر، ناسازگار با خلافت الهی انسان‌ها و به دور از شأن آنان

هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ فِی الْأَرْضِ فَمَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ

از این‌که خداوند در آغاز، مسألۀ خلافت انسان‌ها را مطرح ساخته و آن گاه پی‌آمد کفر را به آنان یادآور شده است، می‌توان مطلب یاد شده را به دست آورد.

8- کفر، موجب دشمنی شدید خداوند نسبت به کافران است.

وَ لاٰ یَزِیدُ الْکٰافِرِینَ کُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاّٰ مَقْتاً

«مقت»(در مقابل «حب») به معنای دشمنی شدید است.

9- کفر، موجب افزایش خسارت کافران بوده و حاصلی جز آن ندارد.

وَ لاٰ یَزِیدُ الْکٰافِرِینَ کُفْرُهُمْ إِلاّٰ خَسٰاراً

10- کیفر کافران، مقتضای ربوبیت خداوند است.

وَ لاٰ یَزِیدُ الْکٰافِرِینَ کُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاّٰ مَقْتاً

11- «رب»از اسما وصفات خداوند است.

وَ لاٰ یَزِیدُ الْکٰافِرِینَ کُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاّٰ مَقْتاً

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ اللّه؛ امت؛ انسان؛ جاعل/اسما و صفات؛ حیات؛ خسران؛ خلافت الهی؛ دشمنی؛ رب/اسما و صفات؛ ضرر؛ عذاب؛ عمل؛ فرزند؛ کفر؛ گناه؛ نفس

[سوره فاطر (35): آیه 40]

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ شُرَکٰاءَکُمُ اَلَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ أَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ اَلْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً فَهُمْ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ یَعِدُ اَلظّٰالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاّٰ غُرُوراً (40)

40

بگو: آیا دربارۀ این شریکانتان که جز خدا می‌خوانید اندیشیده‌اید؟ به من نشان دهید که چه چیزی از زمین را آفریده‌اند؟ آیا در کار آسمان‌ها شرکتی دارند؟ آیا به آنان کتابی داده‌ایم که از آن [بر ادّعای خود] دلیلی دارند؟ [نه،]بلکه ستمکاران[درمورد شفاعت بت‌ها] جز از روی فریب به یکدیگر وعده نمی‌دهند.

1- پیامبر(ص)، مأمور احتجاج با مشرکان از سوی خداوند، دربارۀ عقاید و معبودهایشان

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ شُرَکٰاءَکُمُ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقُوا

2- پیامبر(ص)، در احتجاج با مشرکان، از آنان خواستار ارائه دلیل عقلی و نقلی روشن بر اثبات درستی عقاید خویش

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ شُرَکٰاءَکُمُ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ ... أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً فَهُمْ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْهُ

3- معبودهای مشرکان، فاقد هر گونه نقشی در پیدایش موجودات زمین و پیدایش آسمانها

مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّمٰاوٰاتِ

4- خداوند، در آفرینش جهان (آسمان‌ها، زمین و...) و تدبیر امور آن، بی‌شریک است.

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ شُرَکٰاءَکُمُ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّمٰاوٰاتِ

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که امر «أَرُونِی» تعجیزی است و مفاد آن چنین می‌باشد: شما مشرکان از آوردن نمونه‌ای از دخالت معبودهایتان در آفرینش ناتوانید.

بنابراین خداوند در آفرینش و تدبیر جهان بی‌شریک می‌باشد.

5- مذاهب شرک، فاقد برهان عقلی بر اثبات درستی خویش

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ شُرَکٰاءَکُمُ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّمٰاوٰاتِ

6- مذاهب شرک، فاقد کتاب آسمانی و دلیل نقلی معتبر از ناحیۀ خداوند بر اثبات درستی خویش

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ... أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً فَهُمْ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْهُ

7- لزوم استوار ساختن اصول عقاید دینی، بر برهان عقلی و دلیل نقلی روشن و گویا

أَ رَأَیْتُمْ ... أَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ ... أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً فَهُمْ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْهُ

8- جهان، دارای آسمان‌های متعدد

اَلسَّمٰاوٰاتِ

9- وعده‌های مشرکان به یک دیگر، براساس فریب و مکر است.

بَلْ إِنْ یَعِدُ الظّٰالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاّٰ غُرُوراً

10- شرک، متکی بر تبلیغات فریبکارانه است.

بَلْ إِنْ یَعِدُ الظّٰالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاّٰ غُرُوراً

11- شرک، ظلم است و مشرکان، ظالم‌اند.

بَلْ إِنْ یَعِدُ الظّٰالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاّٰ غُرُوراً

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ احتجاج؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ بت؛ برهان؛ تبلیغ؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ زمین؛ شرک؛ ظلم؛ کتاب‌های آسمانی؛ محمّد(ص)؛ مکر؛ وعده

[سوره فاطر (35): آیه 41]

إِنَّ اَللّٰهَ یُمْسِکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ أَنْ تَزُولاٰ وَ لَئِنْ زٰالَتٰا إِنْ أَمْسَکَهُمٰا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً (41)

41

بی‌تردید، خدا آسمان‌ها و زمین را از این‌که از مدارشان منحرف شوند نگاه می‌دارد، و اگر از مدارشان منحرف شوند، هیچ کس بعد از او نمی‌تواند آنها را نگاه دارد. بی‌گمان، او بردبار و بسیار آمرزنده است.

1- تنها خداوند، نگه‌دارندۀ آسمان‌ها و زمین از زوال و پاشیدگی است و هیچ قدرت دیگری در آن نقش ندارد.

إِنَّ اللّٰهَ یُمْسِکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولاٰ وَ لَئِنْ زٰالَتٰا إِنْ أَمْسَکَهُمٰا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ

1- بقای نظم آسمان‌ها و زمین، نیازمند اراده و تدبیر خداوند است.

إِنَّ اللّٰهَ یُمْسِکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... إِنْ أَمْسَکَهُمٰا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ

3- نیازمندی ممکنات (جهان هستی) در بقا به خداوند، همانند نیاز آنها در اصل وجود

إِنَّ اللّٰهَ یُمْسِکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... إِنْ أَمْسَکَهُمٰا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ

این آیه هر چند دربارۀ آسمان‌ها و زمین بحث کرده؛ ولی ممکن است به وجود این قانون عام در جهان هستی نیز اشاره داشته باشد که همۀ ممکنات، در اصل وجود و در بقای خود، به خداوند نیازمند می‌باشند.

4- وجود آسمان‌های متعدد در جهان

اَلسَّمٰاوٰاتِ

5- تداوم یافتن نظم جهان و زندگی و حیات در زمین علی‌رغم کفر و ناسپاسی انسانها، جلوه‌ای از حلم و غفران الهی است.

إِنَّ اللّٰهَ یُمْسِکُ السَّمٰاوٰاتِ ... إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که «إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً» در مقام تعلیل برای جملات پیشین است؛ یعنی، خداوند آسمان‌ها و زمین را از فروپاشی حفظ می‌کند؛ زیرا او نسبت به بندگانش هر چند کافر و ناسپاس باشد، بردبار و آمرزنده است.

6- خداوند، بردبار و بسیار آمرزنده است.

إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً

7- «حلیم»و «غفور»از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ جهان؛ حلیم/اسما و صفات؛ حیات؛ خلقت؛ زمین؛ عجز؛ فقر؛ کفر؛ مغفرت؛ ممسک/اسما و صفات؛ نعمت

[سوره فاطر (35): آیه 42]

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ لَیَکُونُنَّ أَهْدیٰ مِنْ إِحْدَی اَلْأُمَمِ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً (42)

42

و [مشرکان] با سخت‌ترین سوگندهایشان به خدا سوگند خوردند که اگر اخطار کننده‌ای برای آنان بیاید، قطعاً از یک یک امّت‌ها هدایت یافته‌تر خواهند شد؛ پس هنگامی‌که اخطار کننده‌ای برایشان آمد جز بر گریزشان نیفزود.

1- سوگند مؤکد مشرکان، پیش از بعثت رسول‌اکرم(ص)، بر ایمان و پذیرش دین

الهی در صورت آمدن پیامبری برای آنان

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ لَیَکُونُنَّ أَهْدیٰ مِنْ إِحْدَی الْأُمَمِ

2- مشرکان جزیرةالعرب پیش از اسلام، شرط ایمان و پذیرش دین الهی را، آمدن پیامبری ویژه برای آنان از جانب خداوند می‌دانستند.

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ لَیَکُونُنَّ أَهْدیٰ مِنْ إِحْدَی الْأُمَمِ

بیشتر مفسران بر این باورند که این گفتار از مشرکان، در دوران پیش از اسلام بوده و آنان این سخن را به اهل‌کتاب - که گاهی آنان را به دین الهی دعوت می‌کردند - می‌گفتند.

3- اعتقاد مشرکان عرب، به محدود بودن قلمرو رسالت پیامبران الهی چون ابراهیم، موسی و عیسی(ع) به امت‌ها و اقوام غیر ایشان

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ ... لَئِنْ جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ لَیَکُونُنَّ أَهْدیٰ مِنْ إِحْدَی الْأُمَمِ

از این‌که مشرکان، آمدن پیامبری ویژه برای خود را؛ شرط ایمان خود برمی‌شمردند، می‌توان استفاده کرد که آنان اعتقاد نداشتند که قلمرو ادیان الهی گذشته شامل آنان نیز می‌شود؛ وگرنه این تقاضا لغو و غیر منطقی بود.

4- مشرکان جزیرةالعرب، مردمی نژادپرست و متعصب بودند.

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ ... لَئِنْ جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ لَیَکُونُنَّ أَهْدیٰ مِنْ إِحْدَی الْأُمَمِ

برداشت یاد شده از تأکید مشرکان بر آمدن پیامبری ویژه برای آنان استفاده می‌شود؛ زیرا تأکید آنان در حالی بود که پیامبران بسیاری برای هدایت بشر آمده و عده‌ای از مردم ساکن در جزیرةالعرب به آنان گرویده بودند.

5- مشرکان جزیرةالعرب، مردمی سوگندشکن و غیرصادق در ادعای ایمان به پیامبر الهی ویژۀ خود

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً

6- بر دوش داشتن مسؤولیت انذار و اخطار، انتظار مردم پیش از نزول قرآن از پیامبران الهی

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ ... لَئِنْ جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً

7- نفرت شدید مشرکان از بعثت رسول‌اکرم(ص)، به رغم سوگند مؤکد قبلی خود مبنی بر ایمان به پیامبر برخاسته از میان نژاد آنان

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً

8- انذار و اخطار، از مسؤولیت‌ها و شیوه‌های تبلیغی پیامبران

لَئِنْ جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ امت؛ انبیاء؛ انذار؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تولی؛ جاهلیت؛ حمیت؛ دروغ؛ دین؛ رسالت؛ شرک؛ عیسی(ع)؛ قبیله؛ قسم؛ محمّد(ص)؛ موسی(ع)؛ نزول قرآن؛ نژاد

[سوره فاطر (35): آیه 43]

اِسْتِکْبٰاراً فِی اَلْأَرْضِ وَ مَکْرَ اَلسَّیِّئِ وَ لاٰ یَحِیقُ اَلْمَکْرُ اَلسَّیِّئُ إِلاّٰ بِأَهْلِهِ فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ سُنَّتَ اَلْأَوَّلِینَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اَللّٰهِ تَبْدِیلاً وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اَللّٰهِ تَحْوِیلاً (43)

43

[این گریز] در اثر گردنکشی آنان در زمین و نیرنگ زشتشان بود، و نیرنگ زشت جز اهلش را فرو نمی‌گیرد. پس آیا جز سنّت جاری در مورد گذشتگان را انتظار می‌برند؟ که برای سنّت خدا هرگز تبدیلی نخواهی یافت، و برای سنّت خدا هرگز تغییری [نیز]نخواهی یافت.

1- استکبار و حیله‌گری مشرکان، دو عامل تنفر و دوری آنان از گرایش به اسلام و دین الهی

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً . اِسْتِکْبٰاراً فِی الْأَرْضِ وَ مَکْرَ السَّیِّئِ

«اسْتِکْبٰاراً» مفعول لأجله و «مَکْرَ السَّیِّئِ» عطف بر آن است.

2- بعثت پیامبر(ص) برای مشرکان - به رغم سوگند مؤکد آنان بر ایمان و پذیرش - موجب گردنکشی بیشتر و حیله‌گری علیه اسلام گردید.

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً ... وَ مَکْرَ السَّیِّئِ

محتمل است «اسْتِکْبٰاراً» بدل برای «نُفُوراً» باشد؛ یعنی،«ما زادهم إلّا استکباراً».

3- دعوت پیامبراسلام(ص)، با حیله‌ها و مکرهای مخالفان روبه‌رو بود.

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً ... وَ مَکْرَ السَّیِّئِ

4- خسارت و پی‌آمد سوء مکرها و حیله‌ها، تنها دامنگیر صاحبان آن خواهد شد.

وَ لاٰ یَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلاّٰ بِأَهْلِهِ

5- خسارت و پی‌آمد سوء مکر و حیلۀ مخالفان دین اسلام، دامنگیر خود آنان خواهد گشت.

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً ... وَ مَکْرَ السَّیِّئِ وَ لاٰ یَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلاّٰ بِأَهْلِهِ

6- برگشت مکر مکاران مخالف با ادیان الهی به خود آنان، سنت الهی است.

فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ سُنَّتَ الْأَوَّلِینَ

جملۀ «فَهَلْ یَنْظُرُونَ ...» هم می‌تواند ناظر به بازگشت مکر مکاران علیه خود آنان باشد و هم می‌تواند اشاره به کیفر الهی دربارۀ مکاران گذشته داشته باشد. برداشت یاد شده براساس احتمال نخست است.

7- کیفر شدن مکاران، سنت الهی در تاریخ است.

فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ سُنَّتَ الْأَوَّلِینَ

8- سنّت الهی، تبدیل‌پذیر نیست.

فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللّٰهِ تَبْدِیلاً

«تبدیل»به معنای گرداندن چیزی به چیز دیگری است، مثل تغییر عقوبت به ثواب و نعمت (برگرفته از مجمع‌البیان).

9- سنت و حکم خداوند دربارۀ یک گروه، بر گروهی دیگر جاری و برگردانده نمی‌شود.

وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللّٰهِ تَحْوِیلاً

«تحویل»به معنای گرداندن چیزی در غیر مکانی که بوده است (مجمع‌البیان) و مقصود از آن در آیۀ شریفه این است که حکم الهی دربارۀ عقوبت مکاران، به دیگران منتقل نمی‌شود و تنها در مورد همین گروه جاری می‌شود. پس هیچ راه نجاتی برای حیله‌گران عالم وجود ندارد.