تفسیر راهنما جلد 12

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ مؤمنون آیۀ 1 تا 118

اشاره

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان،

[سوره المؤمنون (23): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . قَدْ أَفْلَحَ اَلْمُؤْمِنُونَ (1)

1 به راستی که مؤمنان ظفر یافتند.

1 - مؤمنان، گروه ظفرمند و رستگاراند.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

رسیدن به مراد و رستگار شدن را «فلاح» گویند.

2 - رستگاری اخروی، ره آورد قطعی ایمان است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

مراد از «فلاح» در «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» - باتوجه به آیه‌های 10 و 11 - رستگاری در جهان آخرت است؛ بنابراین به کارگیری فعل ماضی (افلح)، به جای فعل مضارع (یفلح)، بیانگر این حقیقت است که: رستگاری مؤمنان در جهان آخرت، چنان قطعی و تخلف ناپذیر است که در بارۀ آن باید گفت: رستگار شدند، نه، رستگار می‌شوند.

3 - اطمینان به رستگاری و سعادت اخروی، آرزوی هر فرد مؤمن است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

واژۀ «قَدْ» ، مقابل واژۀ «لما»است؛ یعنی، «قَدْ» برای تثبیت چیزی است که مورد توقع و انتظار می‌باشد و «لما» برای نفی آن چیز است. بنابراین ترکیب «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» ، بیانگر بشارت به اهل ایمان است که نگران فرجام اخروی خود نباشند و مطمئن باشند که زندگی‌اخروی آنان، سرشار از شادکامی و قرین سعادت و خوشبختی خواهد بود.

4 - سعادت اخروی، بشارت أکید خدا به مؤمنان

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

5 - «یونس بن ظَبْیان عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: کان یقول لی کثیراً یا یونس سلّم تسلم، فقلت له تفسیر هذه الآیة «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» قال تفسیره قد أفلح المسلّمون، إنّ المسلّمین هم النّجباء یوم القیامة؛ ⁽¹⁾

یونس بن ظبیان گوید: امام صادق(ع) همواره به من می‌فرمود:

ای یونس! تسلیم باش تا در امان باشی: گفتم: تفسیر آیۀ «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» [چیست؟] فرمود: یعنی، اهل تسلیم، ظفریافتند. همانا اهل تسلیم روز قیامت شریف و بزرگواراند».

6 - «عن أبی‌جعفر(ع) قال: إنّ اللّه عزّوجلّ أعطی المؤمن ... الفلح فی الآخرة ... ثمّ قرء ... «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» إلیٰ قوله: «هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ» ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: همانا خداوند - عزّوجلّ - به مؤمن ... رستگاری را در آخرت عطا کرده است. سپس امام(ع) آیۀ «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» را تا «هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ» خواند».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ اللّه؛ ایمان؛ بسمله؛ بشارت؛ رحمت؛ رستگاری

[سوره المؤمنون (23): آیه 2]

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ (2)

2

همانان که در نمازشان خاشع و فروتن‌اند.

1 - دستیابی به رستگاری اخروی، در گرو اقامۀ نماز است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ . اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ

«الَّذِینَ» در محل رفع و نعت است برای «الْمُؤْمِنُونَ» . «خشوع» نیز به معنای تذلل و فروتنی است؛ یعنی: «آنان‌که در نمازشان فروتن‌اند».

2 - نماز مطلوب و مقبول خداوند، نماز همراه با خشوع و فروتنی است.

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ

3 - رعایت خضوع و تذلل در نماز، توصیۀ خدا به اهل ایمان

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ . اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ

4 - داشتن خشوع و تذلل در نماز، از ستوده‌ترین و ارجمندترین خصلت‌ها در پیشگاه خداوند

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ . اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ

در این آیات خداوند هفت صفت را برای مؤمنان برشمرده است که خشوع و فروتنی آنان در نماز یکی از آنها است و در این جا پیش از همه ذکر شده است. بنابراین، تقدیم آن بر سایر صفات، می‌تواند بیانگر پسندیده‌تر و ارجمندتر بودن آن در نزد خداوند باشد.

5 - «عن جعفر بن محمّد(ع) أنّه قال فی قول اللّه عزّوجلّ: «الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ» قال: الخشوع غضّ

البصر فی الصّلاة ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خدای - عزّوجلّ - «الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ» روایت شده که فرمود: مراد از خشوع، فرو نهادن چشم در نماز است».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ ایمان؛ خشوع؛ خضوع؛ رستگاری؛ نماز

[سوره المؤمنون (23): آیه 3]

وَ اَلَّذِینَ هُمْ عَنِ اَللَّغْوِ مُعْرِضُونَ (3)

3

و آنان که از بیهوده رویگردانند.

1 - دستیابی به سعادت اخروی، مشروط به روی‌گردانی از کارهای بیهوده و سخنان بی‌فایده است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ

«الَّذِینَ» در آیۀ فوق عطف بر «الَّذِینَ» در آیۀ پیش و در معنا نعت دیگری برای «الْمُؤْمِنُونَ» می‌باشد. «لغو»به سخن و کار بیهوده و عبث گفته می‌شود. «ال» در «اللَّغْوِ» ، «ال» جنس و مفید استغراق است. بنابراین «اللَّغْوِ» شامل هر سخن بیهوده و هر کار عبث و بی‌فایده می‌شود.

2 - مؤمنان راستین، انسان‌هایی سنجیده کار و درست گفتاراند.

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ

3 - اعراض و روی‌گردانی از لغو (بی‌فایده‌گویی و بیهوده‌کاری)، توصیۀ خداوند به اهل ایمان

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ

4 - آمیختن زندگی به لغو و بیهودگی، نشانۀ ضعف ایمان و مایۀ محرومیت از رستگاری است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ

5 - حکمت و سنجیده کاری، خصلتی پسندیده و ارجمند در پیشگاه خداوند

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ

6 - «عن أمیرالمؤمنین(ع): کلّ قول لیس للّه فیه ذکر فلغو... ؛ ⁽²⁾

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده است: هر سخنی که در آن ذکر و یاد خدا نباشد، لغو است...».

7 - «روی عن أبی‌عبداللّه(ع) أنّه قال: هو

أن یتقوّل الرّجل علیک بالباطل أو یأتیک بما لیس فیک فتعرض عنه للّه، و فی روایة أُخری أنّه الغناء و الملاهی؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود:«لغو»این است که کسی سخن باطلی را به تو ببندد، یا چیزی را که در تو نیست به تو نسبت دهد و تو برای خدا، از او اعراض کنی. و در روایتی دیگر آمده است:«لغو»همان غنا و لهویات است».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ افترا؛ اللّه؛ ایمان؛ حکمت؛ رستگاری؛ سخن؛ صدق؛ عمل؛ غنا؛ لغو

[سوره المؤمنون (23): آیه 4]

وَ اَلَّذِینَ هُمْ لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ (4)

4

و آنان که زکات می‌پردازند.

1 - رسیدن به رستگاری اخروی، در گرو پرداخت زکات است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ

2 - مؤمنان راستین، آنانی‌اند که زکات مال را همواره می‌پردازند.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ

3 - پرداخت زکات، توصیه‌ای الهی به اهل ایمان

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ

4 - امتناع از پرداخت زکات، نشانۀ ضعف ایمان و مایۀ حرمان از رستگاری اخروی است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ

5 - پرداخت زکات، مایۀ رشد سرمایه و ازدیاد ثروت

وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ

«زکاة»اسم مصدر «زکو» است.«زکو»در لغت به معنای نمو و فزونی و نیز طهارت و پاکی است. انفاق مال، بدان جهت که رشد و ازدیاد سرمایه و یا طهارت جان و سلامت نفس انفاق کننده را در پی دارد، زکات نامیده شده است.

6 - پرداخت زکات، مایۀ طهارت جان و سلامت روان است.

وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اقتصاد؛ اللّه؛ ایمان؛ تزکیه؛ تکلیف؛ رستگاری؛ زکات؛ عمل؛ مال

[سوره المؤمنون (23): آیه 5]

وَ اَلَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ (5)

5

و آنان که شرمگاه‌های خود را حفظ می‌کنند؛

1 - دستیابی به رستگاری اخروی، در گرو داشتن عفت و پاک‌دامنی است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ

«فرج» (مفرد «فروج») کنایه از شرمگاه و «حفظ»(مصدر «حٰافِظُونَ» ) به معنای صیانت و نگه‌داری است.

2 - مؤمنان راستین، انسان‌هایی عفیف و پاک‌دامن‌اند.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ

3 - حفظ و نگه‌داری دامن از آلودگی‌های جنسی، توصیۀ خدا به اهل ایمان

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ

4 - اجتناب نکردن از آلودگی‌های جنسی، برخاسته از ضعف یا عدم ایمان و مایۀ محروم شدن از سعادت اخروی است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ

5- «عن أبی‌سارة قال: سألت أباعبداللّه(ع) عنها - یعنی المتعة - فقال لی: حلال فلاتتزوّج إلّاعفیفة ... إنّ اللّه عزّوجلّ یقول: «وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ» فلاتضع فرجک حیث لاتأمن علیٰ درهمک؛ ⁽¹⁾

ابی‌ساره گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ ازدواج موقت سؤال کردم؟ فرمود: حلال است؛ و فرمود: جز با زنان پاکدامن ازدواج مکن، خداوند - عزّوجلّ - می‌فرماید: «الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ» . پس با کسی که در مال خود او را أمین نمی‌دانی، هم بستر نشو.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ازدواج؛ اللّه؛ ایمان؛ حُکم؛ رستگاری؛ عفت؛ عورت

[سوره المؤمنون (23): آیه 6]

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ (6)

6

مگر از همسران یا کنیزانشان که اینان مورد ملامت نیستند.

1 - لزوم حفظ و نگه‌داری دامن از همگان، جز از همسر و کنیز خویش

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ . إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ

استثنا در آیه، استثنای مفرغ (خالی از مستثنی‌منه) است و با توجه به این‌که حذف «مستثنی منه» در کلام موجب، جایز نیست، حذف آن در آیۀ یاد شده، بدان جهت است که «حٰافِظُونَ» متضمن معنای نفی است؛ یعنی، «لا یرسلونها علی أحد إلّاعلی أزواجهم أو ما ملکت أیمانهم؛ مؤمنان در آمیزش با احدی، خود را آزاد و رها نمی‌سازند؛ مگر با همسران خود یا کنیزانی که در تملک خود دارند».

2 - آمیزش با هسمر یا کنیز، تنها محدودۀ مجاز در روابط جنسی

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ . إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ

3 - ارضای غرایز جنسی به گونه‌ای مشروع (آمیزش با همسر یا کنیز)، امری مقبول و مورد پذیرش اسلام

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ ... فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ

4 - ارضای غرایز جنسی حتی از راه آمیزش با همسر و یا کنیز خود، مورد ملامت دربینش برخی ازمردم عصر بعثت

فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ

تعبیر «غَیْرُ مَلُومِینَ» (نکوهیده نیستند)، می‌تواند تعریض به اندیشۀ رهبانانی باشد که هرگونه ارضای غرایز جنسی را، منافی با مقامات معنوی می‌پنداشتند.

کلیدواژه‌ها:

آمیزش؛ ازدواج؛ حُکم؛ عفت؛ کنیز؛ ملامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 7]

فَمَنِ اِبْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلعٰادُونَ (7)

7

پس کسانی که غیر از این [دو] را طلب کنند، آنان خود تجاوز کار خواهند بود.

1 - ارضای غرایز جنسی جز از طریق همسر یا کنیز، قانون‌شکنی و تجاوز به حدود الهی است.

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ ... فَمَنِ ابْتَغیٰ ... فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ

«إبتغاء»(مصدر «ابْتَغیٰ» ) به معنای طلب کردن است. «وَرٰاءَ» معادل «سوی»است؛ یعنی، به غیر از و یا فراتر از. «ذٰلِکَ» اشاره است به حدی که خداوند برای ارضای غریزۀ جنسی تعیین کرده است (آمیزش با همسر یا کنیز). «عدوان»(مصدر «العٰادُونَ» ) به معنای تجاوز کردن و از حد گذشتن است.

2 - مردان‌بی‌عفت (مردانی‌که غرایز جنسی خود را به جز از طریق همسر یا کنیز، ارضا می‌کنند) سرآمد تجاوزکاران‌اند.

فَمَنِ ابْتَغیٰ ... فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ

«فَأُولٰئِکَ» مبتدا و «العٰادُونَ» خبر است و «هُمُ» ضمیر فصل و مفید حصر می‌باشد، و از آنجا که این حصر، ادعایی است، نشان دهندۀ عظمت گناه بی‌عفتی بوده و بیانگر آن است که انسان‌های زناکار در رأس مردمان تجاوزکار قرار دارند.

3 - بی‌عفتی (ارضای غریزۀ جنسی به گونۀ نامشروع)، انحرافی بزرگ و گناهی عظیم در پیشگاه خداوند

فَمَنِ ابْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ

4 - «سئل الصّادق(ع) عن الخضخضة، فقال: إثم عظیم ... فقال: قول اللّه، «فَمَنِ ابْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ» و هو ممّا وراء ذٰلک ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ استمنا سؤال شد؟ فرمود: گناهی بزرگ است... و فرمود: این سخن خدا است: «فَمَنِ ابْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ» و استمنا از مصادیق «ما وراء ذلک» است».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ بغی؛ حدود خدا؛ حُکم؛ کبیره؛ گناه

[سوره المؤمنون (23): آیه 8]

وَ اَلَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ (8)

8

و آنان که امانت‌ها و پیمان‌های خود را رعایت می‌کنند.

1 - دستیابی به رستگاری اخروی، در گرو داشتن خصلت امانت‌داری و پایبندی به عهد و پیمان است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ

2 - مؤمنان راستین، انسان‌هایی امانت‌دار و پایبند به عهد و پیمان

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ

3 - امانت‌داری و پایبندی به پیمان، توصیۀ خدا به اهل ایمان

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ

4- خیانت‌کاری و پیمان‌شکنی، نشانۀ ضعف ایمان و مایۀ محرومیت از سعادت اخروی

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ امانت؛ ایمان؛ خیانت؛ رستگاری؛ عهد

[سوره المؤمنون (23): آیه 9]

وَ اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ (9)

9

و آنان که بر نمازهایشان مراقبت دارند.

1 - اهمیت دادن به نماز، مواظبت بر انجام به موقع آن و پرهیز از سهل انگاری در ادای آن، از عوامل فلاح و رستگاری اخروی است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ

2 - اهمیت دادن به فریضۀ نماز و مراقبت بر انجام به موقع آن، توصیۀ خداوند به اهل ایمان

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ

3 - مؤمنان راستین، همواره در اندیشۀ نماز و مراقب انجام به موقع آن هستند.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ

4 - اهمیت ندادن به نماز و عدم مراقبت بر انجام به موقع آن، نشانۀ ضعف ایمان

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ

5 - «عن فُضَیْل قال: سألت أباجعفر(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ: «الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ» قال هی الفریضة ... ؛ ⁽¹⁾

فضیل گوید: از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدای - عزّوجلّ - «الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ» پرسیدم؟ فرمود: مراد نمازهای واجب است ...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ ایمان؛ رستگاری؛ سستی؛ نماز

[سوره المؤمنون (23): آیه 10]

أُولٰئِکَ هُمُ اَلْوٰارِثُونَ (10)

10

اینانند که خود وارثانند.

1 - مؤمنان راستین، تنها وارثان بهشت

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْوٰارِثُونَ

«أُولٰئِکَ» مبتدا، «الْوٰارِثُونَ» خبر و «هُمُ» ضمیر فصل و مفید حصر است.

2- دستیابی به‌بهشت، سعادت و رستگاری اخروی است.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْوٰارِثُونَ

3 - خشوع در نماز، اجتناب از لغو (گفتار بیهوده و کردار عبث)، پرداخت زکات، عفت و پاک‌دامنی، امانت‌داری، پایبندی به عهد و پیمان و اهمیت دادن به نماز و انجام به موقع آن، تضمین کنندۀ رستگاری اخروی و دستیابی مؤمنان به بهشت

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ . اَلَّذِینَ هُمْ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْوٰارِثُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ارث؛ امانت؛ ایمان؛ بهشت؛ خشوع؛ رستگاری؛ زکات؛ عفت؛ عهد؛ لغو؛ نماز

[سوره المؤمنون (23): آیه 11]

اَلَّذِینَ یَرِثُونَ اَلْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (11)

11

همانان که [بهشت] فردوس را به ارث می‌برند و در آن جاودانه‌اند.

1 - مؤمنان راستین، وارثان بهشت فرودس

اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ

2 - فردوس، نام بالاترین درجات بهشت

اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

برخی مفسران، «فردوس» را به «اعلی الجنان» (بالاترین درجۀ بهشت) معنا کرده‌اند.

3- بهشت،دارای مراتب و درجات‌مختلف

اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ

4- جهان آخرت، جهانی‌ابدی وزوال‌ناپذیر

هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

5 - اهل بهشت در آن، جاودان می‌مانند.

هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

6 - «قال النبیّ(ص) ... والفردوس رَبْوة

الجنّة و أوسطها و أفضلها؛ ⁽¹⁾

پیامبر اکرم(ص) فرمود: فردوس، جایگاه بلند، و بهتر و برتر بهشت است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ارث؛ ایمان؛ بهشت؛ خلافت الهی

[سوره المؤمنون (23): آیه 12]

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ طِینٍ (12)

12

و همانا، ما انسان را از چکیده‌ای از گِل آفریدیم.

1 - خدا، خالق و آفریدگار انسان

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ

2 - آفرینش نخستین انسان، از عصارۀ گِل

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ

سیاق آیات مورد بحث، نشان می‌دهد که مراد از «انسان»، نوع انسان است‌که شامل «آدم (ع )» و غیراو می‌شود. بنابراین مقصود از«خلق»در این آیه، آفرینش نخستین است که از آدم شروع شده است و آیه بعد، بیانگر آفرینش نسل آدم است که از نطفه آفریده می‌شوند.

3- آفرینش انسان از گِلی ناچیز و بی‌جان، نمود عظمت و قدرت آفریدگار

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ طِینٍ

نکره آوردن «سُلاٰلَةٍ» و «طِینٍ» برای بیان ناچیز بودن منشأ پیدایش انسان و عظمت قدرت آفریدگار انسان می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ گُل

[سوره المؤمنون (23): آیه 13]

ثُمَّ جَعَلْنٰاهُ نُطْفَةً فِی قَرٰارٍ مَکِینٍ (13)

13

سپس آن را به صورت نطفه‌ای در جایگاهی مطمئن (رحم مادر) قرار دادیم.

1- ورود و قرارگرفتن نطفه در داخل رحم، جلوه‌ای از قدرت وتوانایی عظیم خداوند.

ثُمَّ جَعَلْنٰاهُ نُطْفَةً فِی قَرٰارٍ مَکِینٍ

«قَرٰارٍ» ، به معنای مستقر و کنایه از رحم، و «مَکِینٍ» به معنای محکم و استوار است.

2 - رحم، جایگاهی استوار و قرارگاهی امن برای پرورش نطفه

ثُمَّ جَعَلْنٰاهُ نُطْفَةً فِی قَرٰارٍ مَکِینٍ

3 - آفرینش نسل آدم از نطفه پس از

آفرینش خود وی از عصارۀ گِل

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ طِینٍ . ثُمَّ جَعَلْنٰاهُ نُطْفَةً فِی قَرٰارٍ مَکِینٍ

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ آرامش؛ اللّه؛ انسان؛ خلقت؛ رحم؛ گُل؛ نطفه

[سوره المؤمنون (23): آیه 14]

ثُمَّ خَلَقْنَا اَلنُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا اَلْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا اَلْمُضْغَةَ عِظٰاماً فَکَسَوْنَا اَلْعِظٰامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبٰارَکَ اَللّٰهُ أَحْسَنُ اَلْخٰالِقِینَ (14)

14

سپس آن نطفه را به صورت عَلَقه، و عَلَقه را به صورت مُضغه در آوردیم. آن‌گاه از آن مضغه استخوان‌هایی آفریدیم، پس آن استخوان‌ها را با گوشت پوشاندیم، سپس او را در آفرینشی دیگر پدید آوردیم. پس بلندمرتبه و والاست خدا که نیکوترینِ آفرینندگان است.

1 - نطفه، پس از استقرار در رحم، تبدیل به علقه (خون بسته) می‌شود.

ثُمَّ جَعَلْنٰاهُ نُطْفَةً فِی قَرٰارٍ مَکِینٍ . ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً

«خلق»(مصدر خَلَقْنَا ) در اینجا به معنای تصییر (از حالی به حالی دیگر در آوردن) است. و بدین جهت متعدی به دو مفعول، به کار رفته است. «عَلَقَةً» نیز به خون غلیظ و بسته گفته می‌شود.

2 - پس از آن که نطفه در رحم به صورت علقه (خون بسته) در آمد، علقه به تدریج از حالت خون بودن خارج می‌شود و به صورت مضغه (پاره گوشتی بدون استخوان) در می‌آید.

فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً

«مُضْغَةً» به پاره گوشت بدون استخوان گفته می‌شود.

3 - علقه، در رحم به صورت مضغه در می‌آمد، سپس مضغه تدریجاً به صورت استخوان‌بندی بدن جنین، تغییر شکل می‌دهد.

فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظٰاماً

«عظم»مفرد«عظام»و به معنای استخوان است.

4 - پس از شکل‌گیری و استخوان‌بندی بدن جنین، استخوان‌ها با رویش گوشت پوشیده می‌شوند.

فَکَسَوْنَا الْعِظٰامَ لَحْماً

«کسو» (مصدر «فَکَسَوْنَا» ) به معنای پوشانیدن است.

5 - پیدایش حقیقتی روحانی و غیر مادی، پس از مرحلۀ شکل‌گیری کامل جنین

فَکَسَوْنَا الْعِظٰامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ

«إنشاء» (مصدر «أنشأنا») به معنای پدید آوردن است؛ ولی چون در این جا به دو مفعول متعدی شده است، به معنای تصییر (از صورتی به صورتی دیگر در آوردن) می‌باشد. ضمیر «ه»در «أَنْشَأْنٰاهُ» به مضمون «فَکَسَوْنَا الْعِظٰامَ لَحْماً» (مرحله شکل‌گیری کامل جنین) باز می‌گردد.

6 - رشد جنین و مراحل تکوین انسان در رحم، جلوه‌ای از قدرت و توانایی عظیم خداوند

ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً ... ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ

7 - انسان، مظهر صنع بدیع الهی است.

ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ

8 - تمجید و ستایش خداوند از خود، به خاطر آفرینش انسان

ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ

9 - آفرینش انسان، آفرینشی بس مهم و ستایش برانگیز

ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ

10 - نوع خلقت انسان، برترین و بهترین شکل آفرینش برای او

ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ

11 - ابداعات و صناعت‌های غیر الهی، همراه با ضعف‌ها و کاستی‌ها و غیر قابل مقایسه با صنع برتر خداوند

فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ

12 - «أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ» از اسما و صفات خداوند

فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ

13 - «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ» فهو نفخ الرّوح فیه؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ» روایت شده که فرمود: مراد دمیده شدن روح در جنین است».

14 - «عن الفتح بن یزید الجرجانیّ قال:

لقیته (ع) ... قلت: جعلت فداک، و غیر الخالق الجلیل خالق؟ قال: إنّ اللّه تبارک و تعالی یقول: «فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ» فقد أخبر أنّ فی عباده خالقین منهم عیسی بن مریم(ع) خلق من الطّین کهیئة الطّیر بإذن اللّه ... ؛ ⁽²⁾

فتح‌بن‌یزید جرجانی گوید: با امام رضا(ع) ملاقات کردم

... عرض کردم: فدای شما گردم. آیا غیر از خداوند بزرگ خالقی هست؟ امام(ع) فرمود: خداوند می‌فرماید: «فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ» و خداوند خبر داده است که در بین بندگانش، خالق‌هایی هستند و از جملۀ این افراد، عیسی(ع) است که به اذن خداوند، صورتی مانند پرنده آفرید...».

کلیدواژه‌ها:

استخوان؛ اللّه؛ انسان؛ جنین؛ حمد؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ رحم؛ روح؛ عجز؛ عَلقه؛ گوشت؛ نطفه

[سوره المؤمنون (23): آیه 15]

ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذٰلِکَ لَمَیِّتُونَ (15)

15

سپس شما بعد از این خواهید مُرد.

1 - مرگ، سرنوشت محتوم هر انسان پس از خلقت

ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذٰلِکَ لَمَیِّتُونَ

«ذٰلِکَ» ، اشاره به آخرین مرحلۀ خلقت انسان (ثمّ أنشأناه خلقاً آخر) است.

2 - زندگی دنیوی، موقت و ناپایدار است.

ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذٰلِکَ لَمَیِّتُونَ

3 - مرگ و انتقال از نشأۀ دنیا به آخرت، حلقه‌ای از مراحل خلقت و تقدیر حیات انسان

ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذٰلِکَ لَمَیِّتُونَ

با توجه به این‌که آیات مورد بحث، در مقام بیان سیر تکاملی آفرینش انسان می‌باشد، مسألۀ مرگ می‌تواند نه به عنوان صرفاً یک هشدار؛ بلکه به عنوان حلقه‌ای مرتبط با حلقه‌های پیشین باشد.

4 - انسان‌ها، شدیداً در معرض غفلت از مرگ خویش‌اند.

ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذٰلِکَ لَمَیِّتُونَ

تأکیدهای مکرر در آیۀ فوق (إنّ، لام و جملۀ اسمیه) می‌تواند بیانگر مطلب بالا باشد.

5 - مرگ، معمایی حل نشدنی برای بشر و غیر قابل پیشگیری حتی در پرتو پیشرفت‌های علمی

ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذٰلِکَ لَمَیِّتُونَ

تأکیدهای آیه، ممکن است اشاره‌ای باشد به گریزناپذیری انسان از مرگ و برداشت فوق، نیز، بر پایۀ این احتمال است.

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ خلقت؛ زندگی؛ غفلت؛ مرگ

[سوره المؤمنون (23): آیه 16]

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ تُبْعَثُونَ (16)

16

آن‌گاه شما روز قیامت برانگیخته خواهید شد.

1 - قیامت، روز زنده شدن مجدد انسان‌ها پس از مرگ

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تُبْعَثُونَ

«بعث»(مصدر مجهول «تُبْعَثُونَ» ) به معنای برانگیخته شدن است.

2 - رستاخیز و حیات اخروی، آخرین حلقه در سیر تحولی آفرینش انسان

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تُبْعَثُونَ

این بخش از آیات، در مقام بیان سیر تکامل آفرینش انسان است. بنابراین مسألۀ رستاخیز، می‌تواند نه به عنوان صرفاً یک هشدار؛ بلکه به عنوان آخرین حلقۀ متصل به حلقه‌های پیشین باشد.

3 - توّجه انسان به چگونگی خلقت خویش و مرگ و رستاخیز، زمینه ساز گرایش وی به ایمان و رو کردن به ارزش‌های دینی و الهی

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تُبْعَثُونَ

در آیات نخستین این سوره، سخن از مؤمنان راستین و صفات ارزشی آنان بود. اکنون دراین آیات - که سخن از خلقت شگفت انسان و مرگ و رستاخیز او است - می‌تواند رهنمودی باشد به انسان‌ها برای گرویدن به راه مؤمنان راستین.

4 - توجه به چگونگی خلقت نخستین انسان، زدایندۀ هر گونه تردید در امکان معاد وتوانایی خدا بر احیای‌مجدد مردگان

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ ... ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تُبْعَثُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ برزخ؛ حیات؛ خلقت؛ ذکر؛ قیامت؛ مردگان؛ مرگ؛ معاد؛ یوم القیامه

[سوره المؤمنون (23): آیه 17]

وَ لَقَدْ خَلَقْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرٰائِقَ وَ مٰا کُنّٰا عَنِ اَلْخَلْقِ غٰافِلِینَ (17)

17

و همانا ما بالای سر شما هفت راه[آسمانی] آفریدیم و هرگز از این خلق غافل نبوده‌ایم.

1 - خدا، آفریدگار آسمان‌ها

وَ لَقَدْ خَلَقْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرٰائِقَ

«طریقة»(مفرد «طَرٰائِقَ» ) به هر چیزی که روی آن، چیزی شبیه خودش قرار گرفته باشد، گفته می‌شود و مراد از «سَبْعَ طَرٰائِقَ» به قرینۀ «فَوْقَکُمْ» (بالای سر شما)، هفت آسمان است. بنابراین به آسمان‌های هفتگانه، بدان جهت که روی هم

قرار دارند، «طَرٰائِقَ» گفته شده است.

2 - جهان آفرینش، دارای هفت آسمان

وَ لَقَدْ خَلَقْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرٰائِقَ

3 - آسمان‌های هفتگانه، هر یک بر روی دیگری قرار دارد.

وَ لَقَدْ خَلَقْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرٰائِقَ

4 - آسمان‌ها، راه میان خدا و خلق است، نه حاجبی میان او و آفریده‌ها.

وَ لَقَدْ خَلَقْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرٰائِقَ

«طریقة»گاهی به معنای راهی است که بر اثر رفت و آمد رهروان، کوبیده و هموار شده باشد. بر این فرض، معنای جملۀ فوق چنین می‌شود: «به راستی که ما بر فراز سر شما، هفت راه آفریدیم». تسمیۀ آسمان‌ها به «طَرٰائِقَ» از آن رو است که آسمان، ممرّ فرمانی است که از سوی خدا به زمین نازل می‌شود (یتنزل الأمر بینهنّ) طلاق12/ و راههای صعود گفته‌های پاک و اعمال صالح است (إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ) فاطر10/ و محل رفت و آمد فرشتگان است (وَ مٰا نَتَنَزَّلُ إِلاّٰ بِأَمْرِ رَبِّکَ) مریم64/.

5 - نظارت و اطلاع دقیق خداوند بر احوال خلق

وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ

«ال» در «الْخَلْقِ» ، برای جنس و مفید استغراق است. «خلق» مصدر به معنای مفعول است؛ یعنی: «مخلوق» بنابراین «الْخَلْقِ» ؛ یعنی، مطلق آفریده‌ها.

6 - راه نداشتن کمترین غفلت در خداوند نسبت به خلقش

وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ جهان؛ خالق/اسما و صفات؛ راه‌رها؛ غفلت

[سوره المؤمنون (23): آیه 18]

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّٰاهُ فِی اَلْأَرْضِ وَ إِنّٰا عَلیٰ ذَهٰابٍ بِهِ لَقٰادِرُونَ (18)

18

و از آسمان، آبی به اندازه نازل کردیم، و آن را در زمین جای دادیم، و قطعاً ما بر بردن آن تواناییم.

1 - نزول باران از آسمان، کاری خدایی و جلوه‌ای از نظارت دقیق او بر کار خلق است.

وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ . وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ

ذکر نزول باران پس از اعلام این‌که: «خداوند از احوال خلق غافل نیست (وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ ) » بیان نمونه‌ای از

نظارت همه جانبه و دقیق او بر احوال آفریده‌هایش می‌باشد.

2 - بارش باران، حساب شده و به میزان معین است.

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ

3 - اهمیت تقدیر و حساب‌گری در تنظیم بهینۀ حیات

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ

4 - سفره‌های آبی نهفته در دل زمین، کاری خدایی و نشانی از تدبیر دقیق او است.

فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ

«إسکان» (مصدر أسکنّا) به معنای جای دادن است ضمیر «ه» در «أسکناه»به «ماء» بازمی‌گردد.

5 - ذخیره شدن آب باران در منابع پراکندۀ زمین، نمودی از توجه دقیق خدا به مصالح خلق و عدم غفلت او از احوال آنان

وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ ... فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ

6 - شکل‌گیری نخستین قطره‌های آب در جو آسمان، بدون وجود کمترین آب بر پهنۀ زمین*

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ

بیان«نزول آب از آسمان»می‌تواند به این اشاره داشته باشد که زمین در آغاز پیدایش آب، کره‌ای خشک بود و نخستین قطره‌های آب در جو آسمان شکل گرفت. سپس در زمین به صورت دریاها و منابع زیر زمینی، مستقر گردید.

7 - خداوند، قادر به از میان بردن همۀ آب‌های زمین

وَ إِنّٰا عَلیٰ ذَهٰابٍ بِهِ لَقٰادِرُونَ

«ذَهٰابٍ» (مصدر فعل لازم) به معنای رفتن است و با «باء» تعدیه به معنای بردن می‌باشد.

8 - نظام جاری طبیعت، مقهور ارادۀ خدا و قابل تغییر به مشیت او

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... وَ إِنّٰا عَلیٰ ذَهٰابٍ بِهِ لَقٰادِرُونَ

9 - نعمت‌های موجود در زمین، مقتضی توجه انسان به خدای نعمت آفرین

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... وَ إِنّٰا عَلیٰ ذَهٰابٍ بِهِ لَقٰادِرُونَ

10 - امتنان خداوند بر انسان، به‌خاطر نازل کردن باران

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ باران؛ جهان؛ ذکر؛ زمین؛ زندگی؛ قادر/اسما و صفات؛ منت؛ نعمت

[سوره المؤمنون (23): آیه 19]

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ (19)

19

پس به وسیلۀ آن برای شما باغ‌هایی از درختان خرما و انگور پدید آوردیم که در آنها برای شما میوه‌هایی بسیار است و از آنها [به عنوان غذا نیز] می‌خورید.

1 - پیدایش باغ‌های خرما و انگور بر اثر ریزش باران، به ارادۀ خداوند است.

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ

«إِنْشٰاءً» (مصدر «أنشأنا»به معنای پدید آوردن و پروراندن و «جَنّٰاتٍ» (جمع «جنة») به معنای باغات است.

«نَخِیلٍ» نیز جمع «نخیلة» (خرما) و «أَعْنٰابٍ» جمع «عنب» (انگور) است.

2 - تأثیر مهم و محوری آب در رویش گیاهان

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ

3 - عوامل طبیعی، مجاری تحقق ارادۀ خداوند

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ

4 - وجود حساب‌گری و هدف، در جهان آفرینش

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ ... فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ

5 - منابع گیاهی زمین، تأمین کنندۀ بخش بزرگی از نیازمندی‌های انسان

لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ

ضمیر «فِیهٰا» به «جَنّٰاتٍ» بازمی‌گردد. «فَوٰاکِهُ» جمع «فاکهة» است و «فاکهه»به هر نوع میوه گفته می‌شود.

6 - پیدایش گیاهان مختلف با میوه‌های متفاوت به وسیلۀ ریزش باران، یکی از جلوه‌های تدبیر و ربوبیت خداوند است.

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ ... لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ

7 - تغذیه و امرار معاش از منابع گیاهی، یکی از مهم‌ترین فواید رویش گیاهان برای انسان

وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ

ضمیر «مِنْهٰا» به «جَنّٰاتٍ» بازمی‌گردد؛ یعنی: و از آن [باغ‌ها] می‌خورید. گفتنی است که جملۀ «مِنْهٰا تَأْکُلُونَ» (از باغ‌ها می‌خورید) می‌تواند کنایه از این باشد که شما با آن باغ‌ها، امرار معاش و گذران زندگی می‌کنید؛ مثلاً وقتی گفته می‌شود «فلانی از حرفه اش می خورد» مقصود

این است که در سایۀ حرفه‌اش زندگی می‌کند.

8 - وجود انسان، محورپیدایش نعمت‌های گوناگون در طبیعت

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ ... لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ ... وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ انگور؛ باران؛ باغ؛ تدبر؛ جهان؛ حیات؛ خرما؛ خوردن؛ درخت؛ روغن؛ طور سینا؛ غذا؛ گیاه؛ میوه؛ نان؛ نعمت

[سوره المؤمنون (23): آیه 20]

وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ (20)

20

و [به وسیلۀ آن،] درختی را که از طور سینا بیرون می‌آید [پدید آوردیم] که روغن و نان خورشی برای خورندگان به وجود می‌آورد.

1 - رویش درختان زیتون در ارتفاعات کوه سینا به وسیلۀ باران، کاری خدایی است.

وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ

«شَجَرَةً» عطف بر «جَنّٰاتٍ» است. «طُورِ» به معنای کوه و «سَیْنٰاءَ» شبه جزیره‌ای در مصر است. اضافۀ «طُورِ» به «سَیْنٰاءَ» اضافۀ ظرفیه و به تقدیر «طور فی سیناء» می‌باشد؛ یعنی: [با آن آب باران] درختی که از طور سینا برمی‌آید، [پدید آوردیم].

2 - طور سینا، مرکز رویش درختان زیتون

وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ

3 - درختان زیتون، با میوه‌های روغنی و نان خورش سفرۀ آدمیان، نمودی دیگر از تدبیر الهی

تنبت بالدهن و صبغ للأکلین

«صِبْغٍ» - به معنای خورشت - عطف بر «الدهن»و تنوین آن برای تنویع است یعنی «درختی که میوه آمیخته به روغن و نوعی خورشت برای خورندگان می‌رویاند».

4 - خرما، انگور و زیتون، اهمیت ویژه‌ای در تغذیۀ انسان دارند.

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ ... مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ ... وَ شَجَرَةً ... صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انگور؛ خرما؛ زیتون؛ غذا؛ کوه طور

[سوره المؤمنون (23): آیه 21]

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی اَلْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا وَ لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ (21)

21

و قطعاً در دام‌ها برای شما وسیلۀ عبرتی است: از آنچه در شکم آنهاست به شما می‌نوشانیم، و برای شما در آنها منافع بسیاری است و [گوشت]بعضی از آنها را می‌خورید.

1 - وجود و کارایی دام‌ها (شتر، گاو و گوسفند) برای انسان، آکنده از درس‌ها و عبرت‌هایی از تقدیر و تدبیر الهی است.

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً

«أنعام»؛ یعنی، گله‌های شتر، گاو و گوسفند. «عبرة»و«إعتبار» نیز به معنای پندگرفتن و اندرز یافتن است.

2 - شیر دام‌ها(شتر، گاو و گوسفند)، از منابع مهم تغذیۀ انسان

نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا

3 - تبدیل آب و علوفه در درون حیوانات به شیر گوارا و قابل شرب، پیام‌دار درس خداشناسی برای انسان

نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا

«من»در «مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا» می‌تواند نشویه باشد. در این صورت «ما»، کنایه از آب و علوفه‌ای می‌باشد که حیوان از آن تغذیه کرده‌است. بنابراین «مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا» رسانندۀ این مطلب است که شیر، مایعی نشأت یافته از همان علوفه و آبی است که حیوان از آن تغذیه کرده است.

4 - دام‌ها، تأمین کنندۀ بخش عظیمی از نیازمندی‌های انسان

وَ لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ کَثِیرَةٌ

5 - گوشت دام‌ها(شتر، گاو و گوسفند)، یکی دیگر از منابع تغذیۀ انسان

وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ

6 - شتر، گاو و گوسفند، از منابع درآمد و امرار معاش انسان

وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ

جملۀ «وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ» (از آنها می‌خورید) می‌تواند تعبیر کنایی از ارتزاق و کسب درآمد باشد؛ چنان‌که گفته می‌شود«فلانی از حرفه اش می خورد» که مقصود این است که فلانی از حرفه‌اش زندگی کرده و کسب درآمد می‌نماید.

7 - امکان بهره‌وری گستردۀ بشر از

دام‌ها(شتر، گاو و گوسفند)، نشانی دیگر از لطف و عنایت خدا و نظارت دقیق او بر احوال آفریده‌هایش

وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ ... وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً ... وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آشامیدنیها؛ آیات خدا؛ اللّه؛ انسان؛ انعام؛ حیات؛ حیوان؛ خوردن؛ شتر؛ شکم؛ شیر؛ عبرت؛ غذا؛ گاو؛ گوسفند؛ گوشت

[سوره المؤمنون (23): آیه 22]

وَ عَلَیْهٰا وَ عَلَی اَلْفُلْکِ تُحْمَلُونَ (22)

22

و بر آنها و بر کشتی‌ها حمل می‌شوید.

1 - امکان بهره‌وری بشر از شتران و کشتی‌ها در جهت سواری و حمل و نقل، نمونه‌ای دیگر از تدبیر الهی

وَ عَلَیْهٰا وَ عَلَی الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ

ضمیر در «عَلَیْهٰا» به أنعام بازمی‌گردد و مراد از آن - به قرینۀ «تُحْمَلُونَ» - تنها شتران است.

2 - بستر خشکی‌ها و پهنۀ دریاها، در خدمت بهره‌وری بشر، به عنایت و لطف خداوند

وَ عَلَیْهٰا وَ عَلَی الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ

3 - رام بودن شتر برای بشر و مکانیسم طبیعی قرار گرفتن و حرکت کشتی بر سطح آب تدبیری الهی است.

وَ عَلَیْهٰا وَ عَلَی الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ

4 - امکان بهره‌وری از موهبت‌های طبیعت، امتنان الهی بر انسان

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ ... عَلَی الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ تسخیر؛ حمل و نقل؛ خشکی؛ خلقت؛ دریا؛ شتر؛ کشتی؛ منت؛ نعمت

[سوره المؤمنون (23): آیه 23]

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ (23)

23

و همانا، ما نوح را به سوی قومش فرستادیم. پس گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید که برای شما جز او معبودی نیست. آیا تقوا پیشه نمی‌کنید؟

1 - نوح(ع)، از رسولان الهی بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً

2 - نوح، نخستین فرستادۀ خدا به سوی جامعۀ بشری

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ

با توجه به این‌که در آیات پیشین، بحث با چگونگی خلقت انسان شروع و در ادامۀ آن، به اسرار نهفته در موجودات طبیعت اشاره شده بود، ذکر نوح(ع) به عنوان فرستادۀ خدا به سوی خلق، می‌تواند رسانندۀ مطلب بالا باشد.

3 - قلمرو رسالت نوح(ع)، محدود به قوم خودش بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ

4 - ارسال رسولان به سوی مردم، نعمتی معنوی در کنار سایر نعمت‌های الهی برای بشر و نمودی دیگر از ربوبیت، تدبیر و نظارت دقیق او بر احوال خلق است.

وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ ... وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ

در آیات پیشین، آوردن تعبیرهایی چون: «أنزلنا»، «أسکنا»، «أنشأنا»و «نسقیکم»، برای بیان نمونه‌هایی از نعمت‌های مادی خداوند برای بشر و نمودهایی از تدبیر او بود. اکنون تعبیر «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا ...» در کنار آن نعمت‌ها، بیانگر نعمت معنوی خدا و یادآور نمودی دیگر از ربوبیت و تدبیر و نظارت او بر کار بندگانش می‌باشد.

5 - دعوت به توحید و پرستش خدای یگانه، نخستین و مهم‌ترین سخن نوح(ع) با قوم خویش

فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

6 - قوم نوح، مردمی شرک پیشه و بت‌پرست بودند.

فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

7 - نوح(ع)، پیامبری مهربان و دلسوز مردم

فَقٰالَ یٰا قَوْمِ

«یٰا قَوْمِ» (ای قوم من)، خطابی مهرآمیز و از سر دلسوزی است.

8 - مهربانی و برخورد مشفقانه با مردم،

وظیفه‌ای بر عهدۀ رهبران و مبلغان دینی

فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

9 - خدا، تنها معبود سزاوار پرستش

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

13 - توحید و پرهیز از شرک، زیربنایی‌ترین اصل عقیدتی و اساس هر تحول معنوی

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

11 - پیامد شرک‌ورزی، گرفتار شدن به قهر الهی است.

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

متعلق «أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ» حذف شده است؛ یعنی: «ا فلا تتقون أن یعذبکم الله ؛ آیا از عذاب قهر خدا نمی ترسید؟»

12 - نوح(ع)، قومش را به عواقب شوم شرک‌ورزی هشدار داد.

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

13 - گرایش به توحید، نیازمند داشتن تقوا و بیم از خداوند.

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

14- «إِلٰهٍ» از اسما و صفات خداوند

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ ایمان؛ بت؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ ترس؛ تقوا؛ توحید؛ جهان‌بینی؛ رسالت؛ شرک؛ عبادت؛ عذاب؛ قوم نوح؛ مهربانی؛ نبوت؛ نعمت؛ نوح(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 24]

فَقٰالَ اَلْمَلَأُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا اَلْأَوَّلِینَ (24)

24

پس اشراف قومش که کافر بودند گفتند: این جز بشری مانند شما نیست که می‌خواهد بر شما برتری جوید، و اگر خدا می‌خواست فرشتگانی می‌فرستاد. ما در میان پدران نخستین خود چنین چیزی نشنیده‌ایم.

1 - قوم نوح، متشکل از مردم عادی و گروه اشراف

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ

«ملأ»، به رؤسا و اشراف گفته می‌شود. «الَّذِینَ کَفَرُوا» وصف

توضیحی است نه احترازی؛ زیرا با توجه به آیۀ 27 سورۀ هود (وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ) ، معلوم می‌شود که هیچ یک از اشراف قوم نوح، به وی ایمان نیاورده بودند.

2 - پیشگامی اشراف، در موضع‌گیری خصمانه علیه نوح(ع)

فَقٰالَ الْمَلَأُ ... مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ

3 - کفرورزی و حق ناپذیری، بارزترین مشخصۀ اشراف قوم نوح

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا

4 - احساس خطر اشراف، از پیام توحیدی نوح(ع)

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ

5 - تلاش اشراف، برای مخدوش ساختن رسالت نوح(ع) در نظر تودۀ مردم

فَقٰالَ الْمَلَأُ ... مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ

6 - «از جنس بشر بودن نوح (ع )» دستاویز اشراف کافر در انکار رسالت آن حضرت

فَقٰالَ الْمَلَأُ ... مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ

7 - اعتقاد اشراف قوم نوح، به عدم صلاحیت بشر برای رسالت الهی

فَقٰالَ الْمَلَأُ ... مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ

8 - اشراف کافر، نوح(ع) را به سلطه جویی و برتری طلبی متهم کردند.

یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ

«إرادة» (مصدر «یُرِیدُ» ) به معنای خواستن و «تفضّل» (مصدر «یَتَفَضَّلَ» ) به معنای برتری جستن است؛ یعنی: «می‌خواهد بر شما برتری جوید».

9 - تنها فرشتگان، شایستۀ رسالت الهی در بینش اشراف کافر قوم نوح

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً

«مشیئة» (مصدر «شٰاءَ» ) به معنای خواستن و اراده کردن و «إنزال» (مصدر «أنزل») به معنای فرو فرستادن است.

«مَلاٰئِکَةً» ، جمع «ملک»(فرشتگان) می‌باشد؛ یعنی:«اگر خدا می‌خواست، قطعاً فرشتگانی فرو می‌فرستاد».

10 - اعتقاد مردم عصر نوح به وجود فرشتگان

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً

11 - بعثت رسولی از میان نسل بشر، پدیده‌ای نو و بی‌سابقه در نظر قوم نوح

مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ

کلمۀ «هذا» به قرینۀ «وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً» اشاره دارد به موضوع بعثت رسولی از میان نسل بشر.

12 - اتکای قوم نوح، تنها به آرا و اندیشه‌های پدران و نیاکان خویش

مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ

13 - تعصب و تقلید کورکورانه از نیاکان و فرهنگ ملی، مانع از شناخت درست حقایق و ره‌یابی به آن

مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ

14 - اشراف مرتجع قوم نوح، مدافع وضع موجود و مخالف دگرگونی و تحول

فَقٰالَ الْمَلَأُ ... مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ

15 - «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: دعا نوح(ع) قومه علانیة ... فأمّا ولد قابیل فإنّهم کذّبوه و قالوا: «مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ» ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: نوح(ع) دعوت خود را در میان قوم خویش آشکارا بیان کرد؛ اما فرزندان قابیل، نوح(ع) را تکذیب کردند و گفتند «مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ» ...»

کلیدواژه‌ها:

ارتجاع؛ اشراف؛ افترا؛ اللّه؛ بشر؛ بهانه جویی؛ تقلید؛ تکذیب؛ حق؛ حمیت؛ دشمنی؛ سلطه؛ شناخت؛ قوم نوح؛ کفر؛ ملائکه؛ نبوت؛ نوح(ع)؛ نیاکان؛ هدایت

[سوره المؤمنون (23): آیه 25]

إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتّٰی حِینٍ (25)

25

او نیست جز مردی که دچار نوعی جنون است، پس تا چندی در انتظارش باشید[که یا سالم شود و یا بمیرد].

1 - متهم شدن نوح(ع)، از سوی اشراف قومش، به نوعی دیوانگی و جنون

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ

«إِنْ» معادل مای نافیه است؛ یعنی: «ما هو إلا رجل ...».

نکره آوردن «جنة» نیز برای تنویع است. بنابراین عبارت «بِهِ جِنَّةٌ» ؛ یعنی، او گرفتار نوعی دیوانگی است. «تربص» (مصدر «فَتَرَبَّصُوا» ) به معنای حلول چیزی را برای کسی، انتظار کشیدن است.

2 - تبلیغ اشراف، مبنی بر دست برداشتن نوح(ع) از دعوت خود با گذشت زمان و بهبود یافتنش

بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتّٰی حِینٍ

3 - وا نهادن و بی‌اعتنایی به نوح(ع)، آخرین چاره‌اندیشی اشراف کافر در

مبارزه با آن حضرت

فَقٰالَ الْمَلَأُ ... إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتّٰی حِینٍ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ افترا؛ تبلیغ؛ جنون؛ قصه درقرآن؛ قوم‌نوح؛ نوح(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 26]

قٰالَ رَبِّ اُنْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ (26)

26

[نوح] گفت: پروردگارا، مرا در برابر تکذیب آنان یاری کن.

1 - التجای نوح(ع) به درگاه پروردگار، پس از ناامیدی از تأثیر تبلیغاتش در مردم

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

در این آیه ظرف «قٰالَ» حذف شده و تقدیر آن چنین است:

«قال بعد ما یئس من إیمانهم». «باء» در «بِمٰا کَذَّبُونِ» سببیه و «ما»مصدریه است. بنابراین «بِمٰا کَذَّبُونِ» ، به تأویل«بسبب تکذیبهم إیّای»می‌باشد.

2 - نوح(ع)، تقاضامند یاری خدا در برابر تکذیب‌گری‌های قومش

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

3 - اعتقاد به ربوبیت خدای یگانه، مستلزم بردن نیازها به درگاه او

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

4 - التجای نوح(ع) به درگاه پروردگار، برای نزول عذاب بر تکذیب‌گران آن حضرت

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

«باء»در «بِمٰا کَذَّبُونِ» می‌تواند برای آلیت باشد. در این صورت «ما» به معنای «الذی» و عاید آن محذوف خواهد بود؛ یعنی، «رب انصرنی بالذی کذبونی به ؛ پروردگارا! مرا با همان چیزی که [دروغش پنداشتند و ] تکذیبم کردند، یاری ده».

5 - هشدار قبلی مردم به عذاب استیصال، از سوی نوح(ع)

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

6 - مردم، هشدار عذاب را جدّی نگرفتند و نوح(ع) را به دروغ‌گویی متهم ساختند.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

7- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ افترا؛ اللّه؛ امید؛ انذار؛ تکذیب؛ دروغ؛ دعا؛ رب /اسما و صفات؛ عذاب؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ نصرت؛ نوح(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 27]

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اِصْنَعِ اَلْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ اَلتَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اِثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ اَلْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی اَلَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (27)

27

پس به او وحی کردیم که زیر نظر ما و به وحی ما کشتی بساز، و چون فرمان ما در رسید و آن تنور فَوَران کرد، از هر نوع [حیوانی] دو تا [یک نر و یک ماده]، با خانواده‌ات - بجز کسانی از آنان که حکم [عذاب] بر آنها گذشته است - وارد کشتی کن، و دربارۀ کسانی که ستم کرده‌اند با من گفت وگو مکن، زیرا آنها غرق خواهند شد.

1- استجابت دعای‌نوح(ع) (نصرت‌خواهی او) از جانب خداوند

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی ... فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا

2 - وحی الهی به نوح(ع) در ساختن کشتی

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ

3 - نوح(ع)، مأمور ساختن کشتی تحت نظارت و هدایت خداوند

أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا

4 - کار و تبلیغ، آمیخته به یکدیگر در زندگی پیامبران

أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که نوح(ع) شخصاً مأمور ساختن کشتی شد.

5 - طوفان نوح، به امر و ارادۀ الهی بود، نه یک رخداد طبیعی

فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا ... مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ

مقصود از «أَمْرُنٰا» فرا رسیدن عذاب طوفان است. «فٰارَ» مشتق از «فوران» و «تنور»همان تنور می‌باشد. «سلوک» (مصدر «أَسْئَلَکَ» ) به معنای ادخال و وارد کردن است. «زَوْجَیْنِ» (مفعول «فَاسْلُکْ» )؛ یعنی، دو رأس که هر یک جفت دیگری باشد (یک نر و یک ماده). «اثْنَیْنِ» نیز تأکید «زَوْجَیْنِ» است.

با توجه به این‌که مضاف‌الیه «کُلٍّ» محذوف است («من کل

حیوان») معنا چنین می‌شود: پس هرگاه فرمان ما در رسید و آب از تنور فوران کرد، از هر حیوانی دو تا (یکی نر و یکی ماده) با خانواده‌ات - به جز آن کسی که حکم عذاب، پیش از این بر او صادر شده است - در کشتی وارد کن.

6 - فوران آب از تنور، نشان صدور فرمان خدا و شروع طوفان نوح(ع) بود.

فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ

عبارت «فٰارَ التَّنُّورُ» ، عطف تفسیری است برای «جٰاءَ أَمْرُنٰا» .

7 - تنوری که فوران آب از آن نشانۀ در رسیدن عذاب بر قوم نوح بود از پیش تعیین شده بود.

فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ

«ال» در «التَّنُّورُ» برای عهد ذهنی است. بنابراین «التَّنُّورُ» ؛ یعنی، آن تنور.

8 - نوح(ع)، مأمور جای دادن حیوانات و مؤمنان خاندانش در کشتی، با ظهور اولین نشانه‌های طوفان

فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا ... فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ

9 - نوح(ع)، طبق دستور الهی می‌بایست از هر حیوان، تنها یک نر و یک ماده را وارد کشتی کند.

فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ

10 - طوفان نوح، منطقۀ بسیار گسترده‌ای از آن سرزمین را فراگرفته بود.

فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ

جای دادن یک جفت (یک نر و یک ماده) از هر حیوان در کشتی، برای این بود که آنان پس از آرامش طوفان، بتوانند با پرورش و زاد و ولد آنها، نیازمندی‌های خود را برطرف سازند. و این نشان می‌دهد که گستردگی طوفان در آن سرزمین، به قدری بود که به دست آوردن حیوانات مورد نیاز، پس از فرونشستن آب، برای نوح(ع) و بازماندگان، میسور نبود.

11 - کشتی نوح، ظرفیت بیش از یک جفت (یک نر و یک ماده) از هر حیوان مورد نیاز را نداشت.

فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ

تأکید خداوند بر این‌که از هر حیوان تنها یک نر و یک ماده - و نه بیشتر - را در کشتی جای دهند (مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ) ، بیانگر مطلب فوق است.

12 - وجود فرد یا افراد کافر، در میان خاندان نوح(ع)

فَاسْلُکْ فِیهٰا ... إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ

13 - خویشاوندی با پیامبران، نمی‌تواند مایۀ مصونیت از کیفر الهی گردد.

فَاسْلُکْ فِیهٰا ... إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ

14 - تنها ایمان، ملاک امتیاز انسان‌ها در بینش الهی

إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ ... إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

15 - نزول عذاب بر کافران، طبق برنامه و گزینش دقیق قبلی خداوند

إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ

16 - خداوند، نوح(ع) را از وساطت برای نجات ظالمان از عذاب طوفان، نهی کرد.

وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا

17 - شرک، حق‌ناپذیری و تکذیب پیامبران، ظلمی است هلاکت‌بار.

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

18 - عذاب و کیفر الهی، ره‌آورد عملکرد خود انسان‌ها

وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

تعبیر «الَّذِینَ ظَلَمُوا» اشعار به علیت دارد؛ یعنی، آنان (قوم نوح) به جهت ستمشان محکوم به عذاب طوفان شدند.

19 - «عن أبی‌جعفر(ع) قال: کانت شریعة نوح أن یُعْبَد اللّه بالتّوحید ... فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً یدعوهم سرا و علانیة ... فأوحی اللّه عزّوجلّ إلیه: «أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ» فلذٰلک قال نوح: «وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً» و أوحی اللّه إلیه «أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ» ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: شریعت نوح آن بود که خدا به یکتایی پرستش می‌شود ... پس نوح(ع) در بین قوم خویش 950 سال توقف کرد و آنها را آشکار و پنهان به خدا دعوت نمود... سپس خداوند - عزّوجلّ - به او وحی فرستاد:

«أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ» و به همین خاطر نوح گفت: «وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً» و خداوند به نوح وحی کرد: «أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ» ».

کلیدواژه‌ها:

آب؛ اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ تکلیف؛ تنور؛ توحید؛ حق؛ حیوان؛ خانواده؛ خویشاوندی؛دلداری؛ سخن؛ شرک؛ شریعت؛ شفاعت؛ طوفان؛ ظلم؛ عذاب؛ عمل؛ غرق؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ کشتی؛ کفر؛ کیفر؛ نصرت؛ نوح(ع)؛ نهی؛ وحی؛ هدایت

[سوره المؤمنون (23): آیه 28]

فَإِذَا اِسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی اَلْفُلْکِ فَقُلِ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ (28)

28

پس هنگامی که تو و کسانی که با تواَند بر کشتی سوار شدید، بگو: ستایش خدای را که ما را از این قوم ستمکار نجات داد.

1 - روی آوردن به حمد و ستایش الهی، پس از استقرار در کشتی، رهنمود خداوند به نوح(ع)

فَإِذَا اسْتَوَیْتَ ... فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

«إستواء»(مصدر «اسْتَوَیْتَ» ) به معنای قرار گرفتن و استقرار یافتن است.

2 - استقرار نوح(ع) و مؤمنان همراه او در کشتی، پس از جای دادن حیوانات و خاندانش در آن

فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ ... فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ

از تفریع عبارت «فَإِذَا اسْتَوَیْتَ» بر آیۀ قبل، استفاده می‌شود که نوح(ع) نخست حیوانات و خاندانش را در کشتی جای داد و آن‌گاه خود و یارانش بر آن سوار شدند.

3 - داخل کشتی نوح، محل استقرار حیوانات و خاندان وی و عرشۀ آن محل استقرار او و پیروانش بود.

فَاسْلُکْ فِیهٰا ... وَ أَهْلَکَ... فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ ... عَلَی الْفُلْکِ

برداشت یاد شده، با توجه به عبارت‌های «فَاسْلُکْ فِیهٰا» (در کشتی وارد کن) و «فَإِذَا اسْتَوَیْتَ ... عَلَی الْفُلْکِ» (هرگاه تو... بر کشتی استقرار یافتی)، به دست آمده است.

4 - نجات نوح(ع) و خاندان و همراهان او از شر ستمگران، به ارادۀ خداوند

فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

5 - لزوم‌حمد وستایش خدا وسپاس‌گزاری به درگاه او، پس از رهایی از مشکلات

فَإِذَا اسْتَوَیْتَ ... فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

با توجه به این‌که ستایش خدا، پس از رهایی از مشکلات، به منظور سپاس‌گزاری به درگاه او انجام می‌گیرد، گفتن «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» (ستایش از آن خدا است) دربردارندۀ شکر و سپاس‌گزاری نیز می‌باشد.

6 - حضور مؤمنان در بین کافران و ظالمان، بلایی سخت و رهایی از آن لطفی بزرگ و الهی

فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

7 - نقش بارز و محوری نوح(ع)، در مدیریت نظام مادی و معنوی مؤمنان قوم خویش

اِصْنَعِ الْفُلْکَ ... فَاسْلُکْ فِیهٰا ... فَإِذَا اسْتَوَیْتَ ... فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

برداشت فوق، با توجه به این نکته است که: در جریان ساختن کشتی و سوار شدن و استقرار در آن، تنها نوح(ع) مورد خطاب الهی است و قوم او طفیلی اویند.

8 - همۀ ستایش‌ها، از آنِ خداوند است.

فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

«ال» در «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» برای تعریف جنس و مفید استغراق می‌باشد؛ یعنی: «کل حمد لله».

9 - خدا،سرچشمۀ همۀ کمال‌ها وزیبایی‌ها است.

فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

ستایش در برابر کمال‌ها و زیبایی‌ها انجام می‌گیرد و به مقتضای «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» (همۀ ستایش‌ها از آن خدا است)، نتیجه می‌گیریم که خدا، منشأ همۀ کمالات و زیبایی‌ها می‌باشد.

10 - قوم نوح، مردمی ظالم و ستم‌پیشه بودند.

فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

11 - نوح(ع) و یارانش، گرفتار ظلم و بیدادگری قوم خویش

فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

12 - گرفتار شدن به خشم و قهر الهی، فرجام کار ستم پیشگان

فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

13 - شدت خشم الهی، نسبت به قوم ستم‌پیشۀ نوح

وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا ... فَإِذَا اسْتَوَیْتَ ... فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امامت؛ ایمان؛ تاریخ؛ حمد؛ حیوان؛ خانواده؛ زیبایی؛ سختی؛ شکر؛ ظلم؛ غضب؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ کشتی؛ مغضوبان؛ نوح(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 29]

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ اَلْمُنْزِلِینَ (29)

29

و بگو: پروردگارا، مرا در مکانی مبارک فرود آور که تو بهترینِ فرود آورندگانی.

1 - روی آوردن به دعا - پس از استقرار یافتن در کشتی - و درخواست فرود آمدن در جایی پر برکت، رهنمود دیگر خداوند به نوح(ع)

فَإِذَا اسْتَوَیْتَ ... فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ ... وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی ... وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ

واژۀ «رَبِّ» مشترک لفظی میان مصدر (تربیت کردن) و وصف (مربی و تربیت کننده) است که در این جا معنای وصفی دارد.

«منزل»می‌تواند مصدر میمی به معنای إنزال (فرود آوردن) باشد و نیز می‌تواند اسم مکان به معنای منزلگاه و مهمان‌سرا باشد.

2 - لزوم التجا به‌مقام ربوبیت وپروردگاری خدا به هنگام دعا و عرض نیاز

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً

به کارگیری کلمۀ «رَبِّ» در مقام عرض حاجت به جای کلمات دیگر، می‌تواند بیانگر برداشت فوق باشد.

3 - ثنا و ستایش خدا در دعا، با ذکر صفاتی مطابق و متناسب با درخواست و عرض نیاز، امری پسندیده

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ

«مُنَزَّلٌ» در این جا، کنایه از سرزمینی است که نوح(ع) خواستار فرود آمدن در آن بود. ذکر جملۀ «وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ» (و تو بهترین میزبانان هستی) در پایان دعا و متناسب با عرض نیاز، بیانگر مطلب بالا است.

4 - خدا، پروردگار انسان‌ها است.

وَ قُلْ رَبِّ

5 - فرود آمدن کشتی نوح، در محلی غیر از محل زندگی نخستین او

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً

همان طور که در برداشت پیشین گفته شد، «مُنَزَّلٌ» می‌تواند اسم مکان باشد. بنابراین درخواست فرود آمدن در یک جای پربرکت، بیانگر تغییر مکان و مفید برداشت فوق است.

6 - تعلیم روش دعا به نوح(ع) از سوی خدا

فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ ... وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ

7 - خدا، ناخدای حقیقی کشتی نوح

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ

این‌که نوح(ع) می‌خواند: «خدایا! مرا در جایی پر خیر و برکات فرود آور»، می‌رساند که در واقع سکاندار آن کشتی خدا بوده است.

8 - زمین، ضیافتگاه الهی برای انسان‌ها

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً

عبارت «مُنْزَلاً مُبٰارَکاً» کنایه از سرزمینی پر خیر و برکت است. به کارگیری «مُنَزَّلٌ» برای سرزمین‌ها، مفید برداشت فوق است.

9 - انسان‌ها، میهمان خدا در زمین و خدا میزبان آنان

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً

10- خدا،بهترین میزبان ومهمان‌نواز است.

وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ

11 - مهمان نوازی، خصلتی نیکو و خلقی الهی است.

وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ برکت؛ جهان‌بینی؛ حمد؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ زمین؛ عمل؛ قصه در قرآن؛کشتی؛ مهمانی؛ نوح(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 30]

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ وَ إِنْ کُنّٰا لَمُبْتَلِینَ (30)

30

بی‌تردید در این [داستان] نشانه‌هایی [برای عبرت] است و قطعاً ما [بندگان را]آزمایش می‌کنیم.

1 - سرگذشت نوح(ع) و قوم او، آینۀ عبرتی است برای دیگران.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ

«آیات»جمع «آیة»است و مراد از آن، نشانه‌های عبرت‌آموز است.

2 - وجود درس‌های بسیار، برای عبرت‌آموزی در سرگذشت نوح(ع) و قومش

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ

برداشت یاد شده از جمع آمدن «آیات»، استفاده می‌شود.

3 - لزوم درس‌آموزی از سرگذشت قوم نوح

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ

مؤکد شدن عبارت «فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ» با «إِنَّ» ، ترغیبی از سوی خدا به مطالعۀ سرگذشت قوم نوح، برای درس‌آموزی است.

4 - سرگذشت قوم نوح، دارای نشانه‌هایی روشن بر قدرت الهی در کیفر کافران و نصرت مؤمنان

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ

با توجه به ظهور قدرت خدا در طوفان نوح و غرق شدن کافران و مشرکان و نیز ظهور نصرت الهی نسبت به نوح(ع) و همراهان او، عبارت «إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ» ، می‌تواند بیانگر برداشت فوق باشد.

5 - تاریخ، منبعی برای درس‌آموزی و عبرت‌گیری

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ وَ إِنْ کُنّٰا لَمُبْتَلِینَ

6 - آزمایش آدمیان، سنت الهی است.

وَ إِنْ کُنّٰا لَمُبْتَلِینَ

«إبتلاء»(مصدر «لَمُبْتَلِینَ» ) به معنای امتحان و آزمایش است.

تکیه بر اسم فاعل - که بیانگر ثبوت صفت در موصوف - و ذکر آن بعد از «کُنّٰا» - که مفید استمرار است - بیانگر برداشت فوق می‌باشد.

7 - سرگذشت قوم نوح، نمودی از آزمایش الهی

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ وَ إِنْ کُنّٰا لَمُبْتَلِینَ

ذکر سنت آزمون بعد از جملۀ «إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ» نشان می‌دهد که سرگذشت قوم نوح، یکی از مصداق‌های آزمون الهی و نمودی از آن است.

8 - استمرار آزمایش الهی با بعثت پیامبران، پس از نوح

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ وَ إِنْ کُنّٰا لَمُبْتَلِینَ

عبارت «وَ إِنْ کُنّٰا لَمُبْتَلِینَ» ، بیان اجمالی سرگذشت اقوام پس از نوح(ع) است و فرازهای بعد، بیان تفصیلی آن می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

آیه؛ اللّه؛ امتحان؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ تاریخ؛ رسالت؛ سنتهای خدا؛ شناخت؛ عبرت؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ کفر؛ کیفر؛ نصرت؛ نوح(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 31]

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ (31)

31

سپس، بعد از آنان نسلی دیگر به وجود آوردیم.

1 - شکل‌گیری جامعه‌ای جدید پس از طوفان نوح

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

«إنشاء»(مصدر «أَنْشَأْنٰا» ) به معنای پدید آوردن است. ضمیر «هم»در «مِنْ بَعْدِهِمْ» به قوم نوح بازمی‌گردد. «قرن»به مجموعه‌ای از انسان‌ها - که کنار هم زندگی کنند - گفته می‌شود.

2 - وجود فاصلۀ زمانی میان طوفان نوح و شکل‌گیری جامعۀ جدید

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

برداشت یاد شده، با توجه به آمدن «ثُمَّ» - که برای فاصلۀ زمانی است - استفاده می‌شود.

3 - حاکمیت ارادۀ خدا، در شکل‌گیری و نیز نابودی جوامع بشری

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

4 - ثمود (یا عاد) نخستین جامعۀ شکل‌گرفته پس از طوفان نوح

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

مفسران در این‌که کدام جامعه پس از طوفان نوح شکل گرفت، دو نظر دارند: برخی از آنان با تکیه بر سخن هود(ع) در سورۀ اعراف: «وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ» و ذکر سرگذشت قوم هود در پی قوم نوح (در سوره‌های اعراف، هود و شعرا) معتقدند که نخستین جامعۀ تشکیل یافته در پی هلاکت قوم نوح، قوم هود (عاد) بود. برخی دیگر بر آنند که با توجه به این‌که قوم صالح (ثمود) با صیحۀ آسمانی نابود شدند و در این جا نیز ذکر صیحه به میان آمده است، می‌رساند که اولین جامعه پس از طوفان، قوم صالح (ثمود) بود.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تاریخ؛ جامعه؛ فرزند؛ قوم ثمود؛ قوم عاد؛ قوم نوح؛ نوح(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 32]

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ (32)

32

پس در میانشان پیامبری از خودشان فرستادیم که خدا را بپرستید. جز او هیچ معبودی برای شما نیست. با این وصف آیا تقوا پیشه نمی‌کنید؟

1 - اقدام خداوند به فرستادن رسول، پس از شکل‌گیری جامعۀ جدید بشری، بعد از طوفان نوح

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ

عبارت «فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً ...» عطف است، بر «أَنْشَأْنٰا» .

ضمیر «فِیهِمْ» و «مِنْهُمْ» به «قرن»بازمی‌گردد.

2 - سنت الهی، بر فرستادن رسولانی از جنس بشر و برخاسته از میان همان مردم بود.

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ

قید «مِنْهُمْ» بیانگر این است که آن پیامبر (پیامبری که برای جامعۀ شکل گرفته پس از طوفان نوح، مبعوث شد)، از جای دیگری فرستاده نشده بود؛ بلکه فردی بود برخاسته از میان همان مردم، تربیت شده در میان ایشان و شناخته شده برای همۀ آنان بود. هم چنین قید «مِنْهُمْ» بیانگر این معنا است که آن پیامبر، از جنس خود مردم بود، نه از غیر بشر.

3 - شناخته بودن رسول برای مردم و آشنابودن او با مسائل آنان، از ویژگی‌های پیامبران الهی

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ

4 - دعوت به توحید و پرستش خدای یگانه، اولین و مهم‌ترین پیام نخستین پیامبر پس از نوح (هود یا صالح)

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

«أَنِ» برای تفسیر پیامی است که پیامبر (پیامبری که برای جامعۀ پس از طوفان نوح برانگیخته شده بود)، مأمور ابلاغ آن به مردم بود.

5 - تجدید انحراف و پیدایش شرک و بت‌پرستی، پس از نوح(ع)

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ ... فَأَرْسَلْنٰا ... رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

6 - خدا، تنها معبود سزاوار پرستش

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

7 - پرستش خدای یگانه و پرهیز از شرک‌ورزی به او، زیربنایی‌ترین اصل عقیدتی و پایۀ هر تحول معنوی

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

8 - بشر، بدون هدایت وحی، در معرض انحراف از توحید و یکتاپرستی است.

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً ... أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

9 - عذاب قهر الهی، پیامد شرک‌ورزی و انحراف از توحید است.

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

«إتقاء»(مصدر «تَتَّقُونَ» ) به معنای ترسیدن است.

متعلق «تَتَّقُونَ» حذف شده و تقدیر چنین است: «ا فلا تتقون أن یعذبکم الله؛ آیا نمی ترسید که خدا شما رای عذاب نماید؟».

10 - پیامبر پس از نوح (هود یا صالح)، قوم خود را به عواقب شوم شرک‌ورزی هشدار داد.

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

11 - گرایش به توحید، نیازمند داشتن تقوا و بیم از خداوند

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

12 - «آگاهی دادن» و «انذار کردن»، دو رکن اساسی در دعوت پیامبران

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ اله/اسما و صفات؛ انبیاء؛ انذار؛ بت؛ بشر؛ تاریخ؛ ترس؛ تقوا؛ توحید؛ جهان‌بینی؛ دین؛ رسالت؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ صالح(ع)؛ طوفان؛ عذاب؛ قوم ثمود؛ قوم عاد؛ نوح(ع)؛ وحی؛ هود(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 33]

وَ قٰالَ اَلْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اَلْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ (33)

33

و اشراف قومش که کفر ورزیده و لقای آخرت را تکذیب کرده بودند و ما در زندگی دنیا آنان را کامیاب ساخته بودیم، گفتند: این نیست جز بشری مانند شما که می‌خورد از آنچه شما می‌خورید و می‌آشامد از آنچه شما می‌آشامید.

1 - جامعۀ نخستین پس از نوح(ع)، متشکل از مردم عادی و گروه اشراف

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ ... وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

«ملأ»به سران و اشراف گفته می شود. «إتراف» (مصدر «أترفنا») به معنای متنعم کردن و برخوردار ساختن است.

2 - پیشگامی سران و اشراف جامعۀ پس از نوح، در مخالفت با پیامبرشان

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ

3 - اشراف و سران جامعۀ پس از نوح، عناصری مرفه و برخوردار از همۀ امکانات دنیوی

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ ... وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

4 - کفر ورزی و انکار معاد، دو مشخصۀ عمدۀ اشراف جامعۀ پس از نوح

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ

5 - نعمت‌ها و امکانات مادی انسان، از طرف خداوند است.

وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

6 - کفر به یگانگی خدا - در عین برخورداری از امکانات دنیوی - بارزترین نوع ناسپاسی در برابر نعمت‌های او است.

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

عبارت «وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ» حال است برای فاعل «کَفَرُوا» ؛ یعنی، با این‌که خدا آنان را از امکانات دنیوی برخوردار ساخت، آنها به یگانگی او کفر ورزیدند و به پرستش غیر او رو آوردند.

7 - تلاش اشراف جامعۀ پس از نوح، برای مخدوش ساختن رسالت پیامبرشان در

نظر تودۀ مردم

مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ ... وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ

8 - تحقیر پیامبر پس از نوح و توهین به او، از سوی اشراف و سران قومش

مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ

به کارگیری «هذا» - که برای اشاره به نزدیک است - بیانگر نوعی توهین و تحقیر نسبت به پیامبر و مقام رسالت او است.

9 - برخورداری پیامبر از اوصاف بشری، دستاویز اشراف جامعۀ پس از نوح در انکار رسالت وی

مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ

10 - بشر بودن و خوردن و آشامیدن همانند انسان‌ها، مانع از رسالت در نظر اشراف و عناصر مرفه

مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ

11 - توجه اشراف به خوردن و آشامیدن و غفلت آنان از فضایل علمی و معنوی مردان الهی

مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ ... وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ

12 - انکار بُعد معنوی انسان و منحصر پنداشتن او در بعد حیوانی (چون خوردن و آشامیدن)، عامل تکذیب رسالت پیامبرِ پس از نوح، از سوی اشراف

مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ

تکیۀ اشراف برخوردن و آشامیدن برای انکار رسالت پیامبرشان، نشانگر این حقیقت است که آنان، انسان را موجودی در حد حیوان می‌پنداشتند و منکر بعد معنوی او بودند.

13 - «عن أمیرالمؤمنین(ع) ... و نوح(ع) حسده قومه فقالوا: «مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ ، وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ» ... ؛ ⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده است: ... قوم نوح نسبت به آن حضرت حسادت ورزیدند و گفتند: مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ ...» .

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آشامیدنیها؛ اشراف؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ اهانت؛ بشر؛ بهانه‌جویی؛ تاریخ؛ تکذیب؛ حسد؛ حیات؛ خوردن؛ دروغ؛ دشمنی؛ دنیا؛ رفاه؛ صالح(ع)؛ غفلت؛ فتنه؛ قصه در قرآن؛ قوم ثمود؛ قوم عاد؛ قوم نوح؛ کفر؛ معاد؛ نعمت؛ نوح(ع)؛ هود(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 34]

وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ (34)

34

و اگر از بشری مانند خودتان اطاعت کنید، در آن صورت قطعاً شما زیانکار خواهید بود.

1 - مبارزۀ اشراف جامعۀ پس از نوح با پیامبرشان، در چهرۀ خیر اندیشی و مصلحت طلبی برای مردم

وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً ... لَخٰاسِرُونَ

2 - پیروی از پیامبر، کاری زیانبار در بینش اشراف و عناصر رفاه زده جامعۀ پس از نوح

وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ ... إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ

3 - اعتقاد اشراف جامعۀ پس از نوح به لزوم برتری پیامبر بر مردم و داشتن جنسیتی غیر بشری

وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ اطاعت؛ انبیاء؛ دشمنی؛ صالح(ع)؛ ضرر؛ قوم ثمود؛ قوم عاد؛ هود(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 35]

أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذٰا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ (35)

35

آیا به شما وعده می‌دهد که وقتی مردید و [تبدیل به] خاک و استخوان‌هایی شدید[زنده از گور] بیرون آورده می‌شوید؟

1 - حیات مجدد انسان‌ها و بیرون آوردن آنان از گورهایشان در روز رستاخیز، مورد انکار و استهزای اشراف کافر جامعۀ پس از نوح

أَ یَعِدُکُمْ ... أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ

استفهام در «أَ یَعِدُکُمْ» برای تهکم و استهزا است.

2 - تبدیل دوبارۀ خاک و استخوان به شکل انسان و دمیده شدن حیات در آن، امری غیر قابل قبول برای اشراف کفر پیشه

أَ یَعِدُکُمْ ... أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ

3 - وعدۀ معاد و حیات دوبارۀ انسان‌ها در

قیامت، یکی دیگر از مهم‌ترین پیام‌های پیامبر جامعۀ پس از نوح

أَ یَعِدُکُمْ ... وَ کُنْتُمْ تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ

4 - در نظر منکران معاد، انسان موجودی صرفاً مادی و جسمانی است.

أَ یَعِدُکُمْ ... وَ کُنْتُمْ تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ

از این‌که اشراف، خاک و استخوان شدن را به خود انسان نسبت داده‌اند نه به جسم او (یعنی نگفتند «و کان جسمکم ترابا...») استفاده می‌شود که آنان برای انسان، هویتی بیرون از کالبد و جسم او معتقد نبودند.

5 - اندیشۀ معاد و حیات اخروی، برهم زنندۀ آرامش اشراف و مورد تکذیب أکید آنان

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ ... أَ یَعِدُکُمْ ... أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ

کلیدواژه‌ها:

استخوان؛ استهزاء؛ اشراف؛ انسان؛ تکذیب؛ حشر و نشر؛ حیات؛ خاک؛ رسالت؛ صالح(ع)؛ قبر؛ قوم ثمود؛ قوم عاد؛ کفر؛ مردگان؛ معاد؛وعده؛ هود(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 36]

هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ (36)

36

آنچه به شما وعده داده می‌شود دور است، دور!

1 - تبلیغ شدید اشراف جامعۀ پس از نوح، برضد وعدۀ رستاخیز

هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ

«هَیْهٰاتَ» اسم فعل است به معنای «بعد»(دور است) و برای استبعاد به کار می‌رود. تکرار «هَیْهٰاتَ» برای مبالغه در استبعاد است.

2 - انذار پیوستۀ مردم به معاد، از سوی پیامبر جامعۀ پس از نوح

هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ

به کارگیری فعل مضارع، بیانگر این نکته است که پیامبر جامعۀ پس از نوح، مردم را مستمراً نسبت به مسألۀ قیامت و معاد، بیم می‌داده است.

3 - تلاش اشراف برای سوق‌دادن افکار عمومی، در جهت منافع و باورهای خویش

هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ

4 - اشراف جامعۀ پس از نوح، نگران گرایش تودۀ مردم به پیامبرشان

هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ

تأکیدهای مکرر اشراف و اصرار شدید آنان بر دروغ‌بودن ادعاهای پیامبر جامعۀ پس از نوح، حکایت از آن دارد که وحشت آنان از این بود که مبادا توده‌های مردم، تحت تأثیر سخنان آن پیامبر قرار گرفته و به او گرایش پیدا کنند.

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ انبیاء؛ انذار؛ ایمان؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ صالح(ع)؛ قوم ثمود؛ قوم عاد؛ معاد؛ وعده؛ هود(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 37]

إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا اَلدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ (37)

37

زندگی جز زندگی دنیای ما نیست، [گروهی] می‌میریم و [گروهی] حیات می‌یابیم، و ما هرگز برانگیخته نخواهیم شد.

1 - در دیدگاه اشراف و عناصر مرفه جامعۀ پس از نوح، زندگی انسان محدود به زندگی دنیایی بود.

إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا ... وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ

«بعث»(مصدر مجهول «مبعوثین») به معنای بر انگیخته شدن است.

2 - انکار صریح معاد، از سوی اشراف و سران جامعۀ پس از نوح

إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ

3 - دنیا و صحنۀ آمد و شد نسل‌ها و آفرینش آنها، فاقد کمترین هدف و فرجام در بینش اشراف و مرفهان کفرپیشه

نَمُوتُ وَ نَحْیٰا

مقصود از «نَمُوتُ وَ نَحْیٰا» (می‌میریم و زنده می‌شویم) این است که نسلی می‌میرد و نسلی پدید می‌آید.

4 - وجود عقیده به تناسخ در میان مردم پس از عصر نوح*

نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ

مفاد عبارت یاد شده با توجه به آمدن «نَحْیٰا» بعد از «نَمُوتُ» می‌تواند چنین باشد: ما می‌میریم و دوباره در همین دنیا در کالبدی دیگر، حضور پیدا می‌کنیم؛ بدون این‌که رستاخیزی در کار باشد و بدون این‌که بدن پوسیدۀ ما، دوباره زنده شود.

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ تکذیب؛ تناسخ؛ جهان؛ حیات؛ دنیا؛ قوم ثمود؛ قوم عاد؛ کفر؛ مرگ؛ معاد

[سوره المؤمنون (23): آیه 38]

إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً وَ مٰا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ (38)

38

او نیست مگر مردی که بر خدا دروغی بسته است و ما هرگز تصدیق کنندۀ او نیستیم.

1 - فرستادۀ الهی پس از نوح، متهم به دروغ‌گویی از سوی اشراف و عناصر مرفه قومش

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ ... إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ افْتَریٰ ... وَ مٰا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ

2 - اعلام صریح ایمان نداشتن به فرستادۀ الهی برای مردم، از سوی اشراف و سران جامعۀ پس از نوح

وَ مٰا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ

3 - اشراف جامعۀ پس از نوح، مردم را از گرویدن به فرستادۀ الهی برحذر می‌داشتند.

وَ مٰا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ

اعلام اشراف مبنی بر این‌که به این مرد (فرستادۀ الهی) ایمان ندارند، می‌تواند دستوری ضمنی به مردم باشد که باید از آنان پیروی کنند و به فرستادۀ الهی گرایش نداشته باشند.

4 - تودۀ مردم جامعۀ پس از نوح، اسیر تبلیغات و سلطۀ اشراف بودند.

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ ... وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ افترا؛ اللّه؛ ایمان؛ تاریخ؛ دروغ؛ سلطه؛ صالح(ع)؛ قصه در قرآن؛ قوم ثمود؛ قوم عاد؛ کفر؛ هود(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 39]

قٰالَ رَبِّ اُنْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ (39)

39

[پیامبرشان] گفت: پروردگارا، مرا در برابر تکذیب آنان یاری کن.

1 - التجای پیامبرِ پس از نوح به درگاه پروردگار، پس از ناامیدی از تأثیر تبلیغاتش در مردم

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

ظرف «قٰالَ» محذوف است؛ یعنی، «قال بعد ما یئس من إیمانهم».«باء»در «بِمٰا کَذَّبُونِ» سببیه و «ما» مصدریه (موصول حرفی) است. بنابراین «بِمٰا کَذَّبُونِ» به تأویل «بتکذیبهم إیّای» می‌باشد.

2 - فرستادۀ الهی پس از نوح خواستار یاری خدا در برابر تکذیب‌گری‌های قومش بود.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

3 - اعتقاد به ربوبیت خدای یگانه، مستلزم بردن نیازها به درگاه او است.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

4 - التجای فرستادۀ الهی پس از نوح به درگاه پروردگار، برای نزول عذاب استیصال

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

«باء» در «بِمٰا کَذَّبُونِ» می‌تواند برای آلیت باشد. در این صورت «ما» اسم موصول و به معنای «الذی» بوده و عاید آن محذوف است؛ یعنی، «رب انصرنی بالذی کذبونی به» (پرودگارا! مرا با همان چیزی که [دروغش پنداشتند و] تکذیبم کردند، یاری فرما).

5 - هشدار قبلی مردم به عذاب استیصال، از سوی پیامبرِ پس از نوح

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

6 - مردمِ جامعۀ پس از نوح، هشدار عذاب را جدی نگرفتند و فرستادۀ الهی را به دروغ‌گویی متهم کردند.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ افترا؛ اللّه؛ امید؛ انذار؛ دروغ؛ رب/اسما و صفات؛ صالح(ع)؛ عذاب؛ قصه در قرآن؛ قوم ثمود؛ قوم عاد؛ نصرت؛ هدایت؛ هود(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 40]

قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ (40)

40

[خدا]گفت: پس از اندکی، حتماً [از تکذیب پیامبرشان]پشیمان خواهند شد.

1 - استجابت دعای (نصرت خواهی) پیامبرِ پس از نوح از سوی خداوند

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی ... قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ

«عن» در «عَمّٰا قَلِیلٍ» به معنای «بعد» و «ما» نکرۀ موصوفه و کنایه از «زمان» می‌باشد. «قَلِیلٍ» صفت «ما» است؛ یعنی، «بعد زمان قلیل». «عَمّٰا قَلِیلٍ» متعلق به «لَیُصْبِحُنَّ» و «إصباح» (مصدر یصبحنّ) به معنای صیرورت و شدن است.

2 - نزدیک بودن زمان نزول عذاب، نوید خداوند به نخستین پیامبرِ پس از نوح

قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ

3 - پشیمانی سخت تکذیب‌گران پیامبر جامعۀ پس از نوح، به هنگام مشاهدۀ عذاب استیصال

قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ بشارت؛ تاریخ؛ تکذیب؛ دعا؛ صالح(ع)؛ عذاب؛ قصه در قرآن؛ قوم ثمود؛ قوم عاد؛ ندامت؛ نصرت؛ هود(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 41]

فَأَخَذَتْهُمُ اَلصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ (41)

41

پس صیحه آنان را به حق فرو گرفت و ما آنان را[همچون] خاشاک قرار دادیم.

پس دوری [از رحمت خدا] بر قوم ستمکار باد.

1 - نزول عذابی فراگیر بر نخستین جامعۀ پس از نوح، در پی استمداد پیامبر آنان از خداوند

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی ... فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ

2 - نابودی جامعۀ پس از نوح، تنها با یک فریاد مرگ‌بار (صیحه)

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ

«صیحة»مصدر عددی و به معنای یک فریاد است.

3 - تکذیب‌گران حق ستیز، سزاوار عذاب مرگ‌بار استیصال

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ

کلمۀ «بِالْحَقِّ» را به دو صورت می‌توان تفسیر کرد: الف) جامعۀ پس از نوح، به خاطر کفر و تکذیب‌گری‌شان، مستحق عذاب بودند. ب) نزول عذاب صیحه بر آن قوم، حکمی بر پایۀ حق و عدل بود. برداشت فوق، براساس تفسیر اول می‌باشد.

4 - عذاب استیصال، کیفری بر اساس حق و به دور از کمترین بی‌عدالتی نسبت به کافران و تکذیب‌گران

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ

5 - تبدیل شدن کافران حق ستیز به موجوداتی بی‌جان - همچون خس و خاشاک - در پی نزول عذاب

فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً

«جعل»(مصدر «جعلنا») در جملۀ بالا، به معنای گردانیدن و تغییر دادن از صورتی یا حالتی، به صورت یا حالت دیگر است. «غُثٰاءً» به خس و خاشاک روی آب گفته می‌شود.

6 - ستم‌کاران، مورد لعن و نفرین خداوند

فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

«بعدا» منصوب است به عنوان مفعول مطلق برای فعل محذوف؛ یعنی، «بعدوا بعدا». گفتنی است که «بعدا» از جمله مصدرهایی است که همواره به جای فعل می‌آید؛ یعنی، دور باد[از رحمت خدا] گروه ستم‌کاران!

7 - ظلم و بیدادگری، مایۀ دور شدن از رحمت خدا و گرفتار شدن به خشم و غضب او

فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

8 - بیدادگری جامعۀ پس از نوح، عامل نابود شدن آنان با عذاب قهر الهی

فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

به کارگیری اسم ظاهر (القوم الظالمین) به جای ضمیر (لهم) بیانگر این نکته است که جامعۀ پس از نوح، به جهت آن که مردمی ستم‌کار بودند، گرفتار عذاب الهی شده و از بین رفتند.

9 - کیفرهای الهی، برخاسته از عملکرد ظالمانۀ خود انسان‌ها است.

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ ... فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اللّه؛ تاریخ؛ حق؛ خاشاک؛ رحمت؛ صالح(ع)؛ صیحه آسمانی؛ ظلم؛ عدل؛ عذاب؛ عمل؛ غضب؛قوم ثمود؛ قوم عاد؛ کفر؛ کیفر؛ لعن؛ نصرت؛ هود(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 42]

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ (42)

42

سپس نسل‌هایی دیگر پس از آنان پدید آوردیم.

1 - ارادۀ خداوند مبنی بر پیدایش جوامع جدید و استمرار یافتن حیات بشری بر روی زمین، پس از اضمحلال ثمود (قوم صالح)

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ

«إنشاء»(مصدر «أَنْشَأْنٰا» ) به معنای پدید آوردن است. ضمیر «هم»در «مِنْ بَعْدِهِمْ» به جامعۀ پس از نوح (قوم ثمود که با صیحه نابود شدند) باز می‌گردد. «قرون»جمع «قرن»است و «قرن»به مجموعه‌ای از انسان‌ها که در یک عصر و با هم زندگی می‌کنند گفته می‌شود.

2 - وجود فاصلۀ زمانی میان نابود شدن قوم ثمود و پیدایش جامعه (یا جامعه‌های) جدید

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ

برداشت یاد شده با توجه به کلمۀ «ثُمَّ» - که برای تراخی در زمان است - به دست می‌آید.

3 - آغاز شکل‌گیری جوامع متعدد بشری در عصری واحد، پس از قوم ثمود

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ

به نظر می‌رسد جمع آمدن واژۀ «قرون»، به پیدایش جوامع متعدد و در عرض هم اشاره داشته باشد. از این رو می‌توان گفت که تا قبل از این، همواره تنها یک جامعۀ متشکل وجود داشت و شاید به این دلیل است که در آیۀ 31 واژۀ فوق، به صورت مفرد (قرن) آمده است.

4 - تحولات تاریخ، تحت حاکمیت ارادۀ خداوند

فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً ... ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تاریخ؛ فرزند؛ قوم ثمود

[سوره المؤمنون (23): آیه 43]

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ (43)

43

هیچ امّتی از وقت [انقراض] خود سبقت نمی‌گیرد و باز پس نمی‌ماند.

1 - هر امتی، دارای اجلی معین و تغییرناپذیر است.

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ

2 - افول هر امتی، در گرو فرارسیدن اجل آن است.

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ

3 - هیچ امتی، پس از فرا رسیدن اجلش، لحظه‌ای پایدار نخواهد بود.

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ

4 - حاکمیت نظم و قانون بر تحولات تاریخ

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ

5 - افول پذیری تمدن‌ها، هشداری است به ملت‌های مغرور و غافل از خدا.

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ . مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اجل؛ امت؛ تاریخ؛ تکبر؛ غفلت؛ مرگ

[سوره المؤمنون (23): آیه 44]

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ (44)

44

سپس پیامبران خود را پی در پی فرستادیم. هر بار برای [هدایت] امّتی پیامبرشان آمد او را تکذیب کردند؛ پس برخی را در پی برخی دیگر [به وادی هلاکت] بردیم و آنان را [موضوع] داستان‌ها ساختیم. پس دوری [از رحمت خدا]بر قومی باد که ایمان نمی‌آورند.

1 - تاریخ، شاهد بعثت پیاپی پیامبران، پس از نابودی قوم ثمود

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ ... ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا

«تَتْرٰا» به معنای پیاپی آمدن است. «تَتْرٰا» در آیه، مصدر به معنای فاعل، در محل نصب و حال برای «أَرْسَلْنٰا» می‌باشد.

بنابراین تقدیر آیه چنین است: «ثم أرسلنا رسلنا جائین واحدا بعد واحد»(پس فرستادگان خود را یکی پس از دیگری، روانه کردیم).

2 - ره‌یابی جوامع بشری به هدایت، در گرو وجود هدایت‌گرانی برانگیخته شده از جانب خداوند

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا

آمدن پی در پی پیامبران نشانگر آن است که بشر تنها با اتکا به دانش و اندیشۀ خود قادر به پیمودن راه هدایت نیست.

3 - حق‌ستیزی و سرکشی دربرابر پیامبران الهی، خصیصۀ حاکم بر جوامع بشری در طول تاریخ

کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ

4 - همۀ پیامبران، مورد تکذیب و انکار جوامعی قرار گرفتند که به سوی آن مبعوث شده بودند.

کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ

5 - هر پیامبری، از آنِ جامعۀ خود و برخاسته از میان مردم همان جامعه بود.

کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا

تعبیر «رَسُولُهٰا» (فرستادۀ همان امت) به جای (رسول)، می‌تواند بیانگر برداشت یاد شده باشد.

6 - جوامع گذشتۀ تاریخ، یکی پس از دیگری، با عذاب قهرالهی و درپی تکذیب انبیا و مبارزۀ با آنان، مضمحل شدند.

فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً

«إتباع» (مصدر «أتبعنا») به معنای یکی را در پی دیگری روانه کردن است؛ یعنی، «پس ما امت های تکذیب گر را پی در پی هلاک کردیم و هر یکی رای به دنبال دیگری ، به دیار نیستی روانه ساختیم».

7 - یاد امت‌های هلاک شده و تکذیب‌گر انبیا در داستان‌ها، تنها اثر بر جای مانده از آنها در تاریخ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ

«أَحٰادِیثَ» جمع «احدوثة» است و «احدوثه»به داستان‌های شگفتی گفته می‌شود که با آب و تاب نقل شده و با ولعی خاص شنیده می‌شود.

8 - حاکمیت ارادۀ الهی بر تحولات تاریخ

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا ... فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ

9 - جوامع کفرپیشه و بی‌ایمان، مورد لعن و نفرین خداوند

فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ

کلمۀ «فَبُعْداً» منصوب است به عنوان مفعول مطلق برای فعل محذوف؛ یعنی، «بعدوا بعدا». گفتنی است که «بعدا» از مصدرهایی است که همواره بجای فعل می‌آید.

10 - افول تمدن‌ها و هلاکت جوامع کفرپیشه، نمودی است از خشم و نفرین الهی در حق آنان

فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً ... فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تکذیب؛ حق؛ ذکر؛ رسالت؛ صالح(ع)؛ عذاب؛ غضب؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ کیفر؛ گناه؛ لعن؛ هدایت

[سوره المؤمنون (23): آیه 45]

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ (45)

45

سپس موسی و برادرش هارون را با نشانه‌های خود و حجّتی آشکار فرستادیم،

1 - موسی و هارون(ع)، دو پیام‌آور الهی

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

«آیة»(مفرد «آیات») به معنای نشانه است و «سُلْطٰانٍ» مرادف حجت و «مُبِینٍ» (از «إبانة») به معنای روشن و آشکار است.

2 - رسالت موسی و هارون، در تداوم خط رسولان پیشین بود.

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا ... ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ

3 - هارون، برادر موسی(ع) بود.

مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ

4 - هارون، یار و مددکار موسی(ع) در رسالت

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ

ذکر «اخوت» - که در تعبیرات کنایی به معنای معین و پشتیبان به کار می‌رود - علاوه براین‌که بیانگر نسبت خویشاوندی

هارون با موسی(ع) است، می‌تواند اشعار به این نکته نیز داشته باشد که رسالت اصلی، بر دوش موسی بوده و رسالت هارون، یاری کردن و مدد رساندن به او بوده است.

5 - دشواری رسالت موسی، در مبارزه با فرعون

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ

رسالت هارون به همراه موسی(ع)، می‌تواند بدان جهت باشد که بار مسؤولیت موسی در مبارزه با فرعون و اشراف پیرامون او، بسیار سنگین بود و برای سبک‌تر شدن آن، خداوند هارون را نیز به همراه او مبعوث کرد.

6 - عصر رسالت موسی، سر آغاز مقطعی نوین در تاریخ ادیان الهی

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا ... ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ

با توجه به این‌که در آیات پیشین، پیامبران پس از عصر نوح، به شکل کلی و عمومی مطرح شدند؛ ولی در این آیات، رسالت موسی و عصر او از آن مجموعه جدا شده و مشخصاً اختصاص به ذکر یافته است، می‌توان مطلب یاد شده را به دست آورد.

7 - موسی(ع)، دارای معجزاتی متعدد

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... بِآیٰاتِنٰا

«آیة»به معنای نشانه است و مقصود از آن در مورد بعثت پیامبران، معجزه است به این اعتبار که معجزه، نشانۀ صدق ادعای پیامبران است.

8 - معجزات، تجلی قدرت خدا به دست پیامبران

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... بِآیٰاتِنٰا

برداشت یاد شده با توجه به اضافه شدن «آیات»، به ضمیر «نا»، استفاده می‌شود.

9 - موسی(ع)، در راستای اثبات توحید ربوبی و ابطال‌شرک، منطقی قوی وکوبنده و برهانی روشن و غیرقابل تردید داشت.

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

کلمۀ «سُلْطٰانٍ» به معنای قهر و غلبه است. حجت و برهان را نیز بدان اعتبار که صاحب آن، بر قلوب مخاطبان هجوم می‌برد و آنها را فتح می‌کند، سلطان گفته می‌شود.

10 - معجزات حسی پیامبران، زمینه ساز بهره‌وری مردم از منطق روشن آنان

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا ... بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

تقدیم «بِآیٰاتِنٰا» (معجزات حسی) بر «سُلْطٰانٍ مُبِینٍ» - که بیانگر معارف روشن و منطق نیرومند است - می‌تواند اشعار به نکتۀ یاد شده داشته باشد.

11 - دعوت پیامبران، مبتنی بر منطق روشن و منطبق با مبانی عقلی و علمی

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا ... وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ اللّه؛ انبیاء؛ برادر؛ برهان؛ تاریخ؛ توحید؛ رسالت؛ شرک؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ هارون(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 46]

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ (46)

46

به سوی فرعون و اشراف قومش؛ پس تکبّر کردند و قومی برتری جوی بودند.

1 - مسؤولیت مشترک موسی و هارون، در رسالت و مبارزه با فرعون و اشراف قوم او

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ ... إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

«ملأ» اسم جمع و به معنای اشراف و سران است. «إستکبار» (مصدر «استکبروا»)؛ یعنی، کبر ورزیدن و تکبّر نمودن «علو» (مصدر «عٰالِینَ» ) نیز به معنای برتری‌جویی و سلطه‌طلبی است.

2 - حرکت به سوی فرعون و اشراف پیرامون وی، نخستین رسالت موسی و هارون(ع)

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ ... إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

3 - نظام فرعونی، نظامی سرکوبگر و متکی به اشراف

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ ... وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

4 - حاکمیت سرکوبگر فرعون، مانع از آزادی مردم و روی آوردن موسی به هدایت آنان، در مرحلۀ نخست

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

باتوجه به این‌که در آیات پیشین، وقتی سخن از «انبیا» به میان می‌آمد، رسالت آنان به‌سوی توده‌های مردم مد نظر بود؛ ولی در مورد موسی(ع)، سخن از رسالت او به سوی فرعون به میان آمده است، می‌توان گفت که حرکت موسی به سوی فرعون، بدان جهت بود که نظام فرعونی، مانع از آزادی مردم و گرایش آنان به موسی - و به عبارت دیگر - سدّی میان او و مردم بوده است.

5 - تصحیح مرکزیت قدرت و حاکمیت جامعه، راهکار اصلاح و هدایت مردم

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

باتوجه به این‌که موسی(ع) در امر رسالت، نخست به‌سوی فرعون - که محور قدرت و حاکمیت بود - فرستاده شد، می‌توان برداشت فوق را به دست آورد.

6- موضع‌گیری مستکبرانۀ فرعون واشراف دربار او، در برابر موسی و هارون(ع)

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ ... إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا

7 - فرعون و اشراف حکومت او، اشخاصی برتری جو و سلطه طلب بودند.

وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

8 - روحیۀ خود بزرگ بینی و سلطه طلبی

فرعون و اشراف دربار او، مانع از پذیرش دعوت موسی و هارون

فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

جملۀ «وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ» تعلیل برای «فَاسْتَکْبَرُوا» است؛ یعنی، چون آنان مردمی متکبر بودند، از پذیرش دعوت موسی و هارون(ع) امتناع کردند.

9 - اشرافیت، زمینۀ حق ناپذیری و استکبار در برابر پیامبران

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا

10 - حاکمیت دیرین خاندان فرعون و اشراف دربار او بر سرزمین مصر*

وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

جملۀ «کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ» می‌تواند بدین معنا باشد که: فرعون و اشراف حکومت او، بدان جهت که از دیر زمانی بر مصر فرمان می‌راندند و به آن خو گرفته بودند و پذیرش دعوت موسی، آنان را ناچار به فرمان‌پذیری می‌کرد، از پذیرش آن خود داری کردند.

11- حاکمیت طولانی خاندان فرعون و اشراف بر توده‌ها و عادت به دستوردادن، مانع از پذیرش دعوت موسی و سرنهادن به دستورهای او، از سوی آنان بود.*

فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ استکبار؛ اشراف؛ انبیاء؛ ایمان؛ بنی‌اسرائیل؛ تاریخ؛ حق؛ حکومت؛ رسالت؛ سلطه؛ فرعون؛ قصه در قرآن؛ مصر؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)؛ هدایت

[سوره المؤمنون (23): آیه 47]

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ (47)

47

پس گفتند: آیا به دو بشری که مانند خود ما هستند ایمان بیاوریم و حال آن که قوم آن دو، بندگیِ ما می‌کنند؟

1 - فرعون و اشراف دربار او، منکر صلاحیت بشر برای دستیابی به مقام رسالت الهی

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا

همزه در «أَ نُؤْمِنُ» برای استفهام انکاری است. «قوم» به معنای طایفه و «عبادة»(مصدر «عٰابِدُونَ» ) در این جا، به معنای خدمت‌گذاری است.

2 - فرعونیان، منکر هر گونه امتیاز برای موسی و هارون(ع)

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا

3 - موسی و هارون(ع)، از طایفۀ بنی‌اسرائیل بودند.

وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ

4 - تحقیر موسی و هارون(ع) از سوی فرعون و اشراف دربار او، به خاطر داشتن خاستگاه پایین اجتماعی

أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ

5 - بنی‌اسرائیل، دربند اسارت و بردگی فرعون و اشراف حکومت او

وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ

6 - فرعون و اشراف دربار او، مورد پرستش بردگان تحت سلطۀ آنان*

وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ

برداشت یاد شده، بر این اساس است که «عبادة»(مصدر «عٰابِدُونَ» )، در جملۀ فوق، به معنای پرستیدن باشد.

7 - نژادپرستی و خوی برتری جویی فرعون و اشراف دربار او، عامل نادیده گرفتن معجزات و دلایل روشن موسی و هارون(ع)

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا ... بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ ... فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ ... وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ ایمان؛ بشر؛ بنی‌اسرائیل؛ تکذیب؛ عبادت؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ نژاد؛ هارون(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 48]

فَکَذَّبُوهُمٰا فَکٰانُوا مِنَ اَلْمُهْلَکِینَ (48)

48

پس آن دو را تکذیب کردند و در نتیجه از هلاک‌شدگان گشتند.

1 - تکذیب نهایی موسی و هارون(ع)، از سوی فرعون و اشراف وابسته به او

فَکَذَّبُوهُمٰا

2 - هلاکت و نابودی فرعون و اشراف حکومت او، در نتیجۀ تکذیب رسولان الهی (موسی و هارون)

فَکَذَّبُوهُمٰا فَکٰانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ

3 - تکذیب پیامبران الهی، عامل هلاکت و زوال جوامع بشری

فَکَذَّبُوهُمٰا فَکٰانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ

4 - هلاکت جوامع کفرپیشه و تکذیب‌گر

تاریخ، نتیجۀ عملکرد خود آنها و پس از اتمام حجت الهی بر آنان

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا ... بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ ... فَکَذَّبُوهُمٰا فَکٰانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اشراف؛ امت؛ انبیاء؛ تکذیب؛ فرعون؛ کفر؛ کیفر؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)

[سوره المؤمنون (23): آیه 49]

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی اَلْکِتٰابَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ (49)

49

و همانا ما به موسی کتاب دادیم، شاید آنان هدایت شوند.

1 - موسی(ع)، دارای کتاب آسمانی بود.

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ

2 - کتاب آسمانی موسی(ع) (تورات)، کتاب هدایت

لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ

3 - اعطای تورات به موسی(ع)، پس از هلاکت فرعون و یاران او

فَکٰانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ . وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ

با توجه به ذکر اعطای کتاب به موسی(ع) پس از بیان فرجام کار فرعون و فرعونیان و هلاکت و نابودی آنان، این برداشت به دست می‌آید.

4 - دریافت تورات توسط موسی(ع) و عدم مشارکت هارون با او در این امر مهم

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ ... وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ

5 - بنی‌اسرائیل در عصر فرعون، گرفتار انحراف در عقیده و عمل و نیازمند هدایت از سوی خدا

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ

«هم»در «لَعَلَّهُمْ» کنایه از بنی‌اسرائیل است و ارجاع آن به فرعون و طایفۀ او، درست نیست؛ زیرا نزول تورات، بعد از هلاکت فرعونیان بود.

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ اولواالعزم؛ بنی‌اسرائیل؛ تورات؛ ضلالت؛ فرعون؛ کتاب؛ کتاب‌های آسمانی؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)؛ هدایت

[سوره المؤمنون (23): آیه 50]

وَ جَعَلْنَا اِبْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ (50)

50

و پسر مریم و مادرش را آیتی [بزرگ] گردانیدیم، و آن دو را در سر زمینی بلند که جایگاهی برای سکونت و آبی روان داشت جای دادیم.

1 - عیسی و مادرش مریم(ع)، نشانه‌ای الهی برای امت پس از موسی(ع)

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً

2 - تولد عیسی از مریم بدون پدر، معجزۀ بزرگ الهی بود.

وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً

نکره آمدن «آیَةً» برای تفخیم است؛ یعنی، نشانه‌ای بزرگ.

3 - رشد و تربیت عیسی(ع)، در کنار مادر و تحت نظارت خداوند

وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ

4 - نقل مکان کردن مریم به همراه نوزادش (عیسی)، به محلی دیگر غیر از زادگاه او

وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ

«إیواء» (مصدر «آوینا») به معنای اسکان و جای دادن است.

«ربوة» به تپه و هر زمین بلند گفته می‌شود. «ذٰاتِ قَرٰارٍ» (مرادف «مستقر») به معنای جای زندگی است و «مَعِینٍ» به آبی که بر روی زمین جاری باشد، گفته می‌شود.

5 - استقرار مریم و نوزادش (عیسی)، در سرزمینی بلند، آرام و دارای آبی روان

وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ

6 - مناطق مرتفع زمین، دارای ارزش‌برتر برای زندگی

وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ

برداشت فوق، بدان احتمال است که «رَبْوَةٍ» به ارزش مناطق مرتفع اشاره داشته باشد، نه صرف یک گزارش تاریخی.

7 - مطلوبیت برخورداری از امکانات و آسایش زندگی

وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ

8 - مطلوبیت زندگی در سرزمین‌های خوش آب و هوا

وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ

9 - توجه ادیان الهی، به امکانات رفاهی و آسایش در زندگی دنیوی

وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ

10 - برخورداری عیسی و مریم(ع)، از امکانات و آسایش زندگی

وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ

11 - رهبانیت، بدعت پیروان عیسی و انحراف از سیرۀ آن حضرت بود.

وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ

تصریح به این‌که مکان زندگی عیسی و مادرش، همراه با امکانات و وسایل آسایش و در سرزمین خوش آب و هوا بود، می‌تواند اشاره به این مطلب باشد که زندگی رهبانی پیروان آن حضرت، انحراف از سیرۀ او و بدعت در دین او بوده است.

12- «عن النبیّ(ص) أنّه تلا هذه الآیة «وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ» ...

قال: هی بالشّام بأرض یقال لها الغُوطة، مدینة یقال لها دمشق هی خیر مدن الشّام؛ ⁽¹⁾

از پیامبر اکرم(ص) روایت شده که آن حضرت آیۀ «وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ» را قرائت کرد و فرمود: این (ربوه) در شام است در سرزمینی بنام غوطه. آن شهری است به نام دمشق که بهترین شهرهای شام است».

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آیات خدا؛ آیه؛ اللّه؛ بدعت؛ بنی‌اسرائیل؛ تاریخ؛ تربیت؛ دنیا؛ دین؛ رفاه؛ رهبانیت؛ زندگی؛ شهر؛ ضلالت؛ عیسی(ع)؛ قصه در قرآن؛ مریم(س)؛ مسیحیت؛ معجزه؛ ولادت

[سوره المؤمنون (23): آیه 51]

یٰا أَیُّهَا اَلرُّسُلُ کُلُوا مِنَ اَلطَّیِّبٰاتِ وَ اِعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ (51)

51

ای پیامبران، از خوراکی‌های دلپذیر بخورید و کار شایسته کنید، که من به آنچه می‌کنید آگاهم.

1 - پیامبران الهی، دارای جنبۀ بشری و نیازمند تغذیه و بهره‌گیری از موهبت‌های طبیعی، مانند دیگر مردمان

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

2 - بهره‌وری از نعمت‌های الهی و تغذیه از غذاهای پاکیزه، توصیۀ خداوند به یکایک پیامبران

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

از آن جایی که پیامبران الهی به صورت متفرق و جدا جدا و در طول تاریخ فرستاده شده‌اند، این آیه می‌تواند به این معنا باشد که: «ما به یکایک پیامبران ، توصیه کردیم که از طیبات بهره گیرند و ...».

3 - رهبانیت (ترک دنیا و زهدورزی‌های بی‌جا)، انحراف از سیرۀ پیامبران الهی است.

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

با توجه به این‌که جملۀ «کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ» بعد از یاد عیسی و مادرش، مطرح شده است، می‌تواند به اندیشۀ نادرست رهبانیت در مسیحیت، اشاره داشته باشد.

4 - اهمیت دادن به تغذیۀ سالم و بهره‌گیری از نعمت‌های الهی، وجه مشترک همۀ ادیان آسمانی

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

5 - لزوم رعایت اعتدال در بهره‌وری از موهبت‌های طبیعت و پرهیز از اسراف و زیاده‌روی در آن

کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

با توجه به «مِنَ» تبعیضیه در «مِنَ الطَّیِّبٰاتِ» ، این برداشت، به دست می‌آید.

6 - خداوند، خواهان بهره‌وری انسان‌ها، از روزی‌های حلال واجتناب از حرام‌خواری است.

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که «طیب»در لغت به معنای حلال به کار رود.

7 - وجود غذاهای متنوع و لذیذ در طبیعت برای انسان‌ها

کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

به کارگیری «طیبات» به صورت جمع، بیانگر برداشت فوق است.

8 - گرایش باطنی پیامبران به ترک دنیا و پرهیز از لذت‌های آن

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

این‌که خدا، به پیامبران توصیه می‌کند که از غذاهای لذیذ استفاده کنید، نشان می‌دهد که در بین آن بزرگواران، نوعی گرایش به ترک دنیا و اجتناب از لذات آن وجود داشته است؛ که ممکن بود در صورت نبود این توصیۀ الهی، به نوعی رهبانیت کشیده شوند.

9 - انجام کارهای شایسته، توصیۀ دیگر خداوند به یکایک پیامبران

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ ... وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً

«عمل»(مصدر «اعْمَلُوا» ) به معنای انجام دادن و «صٰالِحاً» صفت برای موصوف محذوف است؛یعنی، «و اعملوا عملاً صالحاً؛ و کار شایسته انجام دهید».

10 - لزوم شکر و سپاس‌گزاری به درگاه خداوند، در برابر استفاده از نعمت‌های او

کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً

چنان‌چه «طّیّبات» به‌معنای غذاهای پاکیزه و لذیذ باشد، دستور بعدی (وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً) بدان معنا خواهد بود که باید به پاس آن نعمت‌ها کار شایسته انجام دهید. و اگر به معنای «غذاهای حلال»، باشد تقدیم آن بر عمل صالح، می‌تواند بیانگر این حقیقت باشد که تغذیۀ حلال، زمینه ساز عمل صالح است. برداشت فوق، براساس معنای اول می‌باشد.

11 - عمل صالح، شکر استفاده از نعمت‌های الهی

کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً

12 - تغذیۀ سالم و حلال، زمینۀ گرایش انسان به عمل صالح

کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً

13 - استفاده از نعمت‌های الهی، سپاس‌گزاری از خدا و انجام اعمال شایسته، رسم و راه زندگی ترسیم شده ازسوی خدا برای یکایک پیامبران و همۀ مؤمنان

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً

14 - آگاهی کامل و همه جانبۀ خدا به عملکرد انسان‌ها

إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ

15 - انحراف از روش ترسیم شده از سوی خدا برای زندگی، درپی دارندۀ مجازات الهی

إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ

16 - همۀ مردم - حتی پیامبران - در معرض کیفرهای الهی در صورت تخلف از دستورات او

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ ... إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ

17 - «أبان بن تغلب قال: سألت جعفربن محمد(ع) عن قول اللّه - عزّذکره - : « یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ ، قال: الرزق الحلال؛ ⁽¹⁾

ابان‌بن‌تغلب گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند - عزّ ذکره - «یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ» سؤال کردم، فرمود: [مراد] روزی حلال است».

18 - «عن النبیّ(ص) فی قوله «یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ» (الآیة) قال: ذاک عیسی بن مریم یأکل من غَزْل أُمّه؛ ⁽²⁾

از پیامبر اکرم(ص) دربارۀ سخن خداوند «یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ ...» روایت شده که فرمود: یکی از پیامبران - که از طیبات می‌خورد - عیسی بن مریم است. او از دستمزد نخ‌ریسی مادرش ارتزاق می‌کرد».

کلیدواژه‌ها:

اسراف؛ اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ ایمان؛ بشر؛ حرمت؛ دین؛ رزق؛ رهبانیت؛ زندگی؛ زهد؛ شکر؛ طیّبات؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ عمل صالح؛ عیسی(ع)؛ غذا؛ غیب؛ ملامت؛ نعمت؛ خوردنی‌ها

[سوره المؤمنون (23): آیه 52]

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ (52)

52

و همانا این راه [و رسم] شماست، که راه [و رسمی]یگانه است، و من پروردگار شمایم، پس از من پروا کنید.

1 - یکی بودن شیوۀ زندگی همۀ پیامبران، در بهره‌گیری سالم و حلال از نعمت‌های الهی، کردار نیک و پرستش خدای یگانه

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ ... وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ

«هٰذِهِ» اشاره به طریقۀ زندگی است که از سوی خدا به یکایک پیامبران توصیه شده بود (یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً) . «أُمَّةً» نیز به معنای طریقه، و راه و رسم است.

2 - احترام به آیین زندگی ترسیم شده از سوی خدا و پرهیز از ایجاد هر گونه تغییر و تبدیل در آن، توصیۀ خداوند به یکایک پیامبران

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ ... وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ

آیۀ فوق، ادامۀ آیۀ قبل و جزء توصیه‌ای است که خداوند به یکایک پیامبران فرموده بود. بنابراین، با توجه به تأکیدهای متعدد که در آن است (حرف تأکید «إِنَّ» ، اسم اشارۀ نزدیک «هٰذِهِ» ، جملۀ اسمیه و قید «أُمَّةً وٰاحِدَةً» ) معنای آن چنین می‌شود: ما به پیامبران یادآوری کردیم که این روش، تنها روشی است که باید در زندگی رعایت کنند و هرگونه ایجاد تغییر در آن، یا اتخاذ روشی غیر از آن، أکیداً ممنوع است و عذاب سختی در پی خواهد داشت (فاتقون).

3 - راه و رسم زندگی تعیین شده از سوی خدا برای پیامبران، راه و رسمی روشن و به دور از هر گونه ابهام

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً

به کارگیری اسم اشارۀ نزدیک (هٰذه)، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

4 - خدا، پروردگار آدمیان

وَ أَنَا رَبُّکُمْ

5 - پرستش خدای یگانه، توصیۀ دیگر او به یکایک پیامبران

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ ... وَ إِنَّ هٰذِهِ ... وَ أَنَا رَبُّکُمْ

6 - پیروی از شیوۀ زندگی پیامبران (استفاده از نعمت‌های الهی، داشتن کردار نیک و پرستش خدای یگانه) توصیۀ أکید خدا به یکایک امت‌ها

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ

برداشت‌های پیشین بر این اساس بود که مراد از ضمیرهای خطاب در کلمه‌های «أُمَّتُکُمْ» ، «رَبُّکُمْ» و «فَاتَّقُونِ» پیامبران باشد. احتمال دیگر این است مقصود از این ضمیرها، پیروان هر یک از پیامبران باشد. در این صورت و با توجه به عطف این آیه به آیۀ قبل، معنای آن چنین می‌شود: ما همان گونه که شیوۀ زندگی را به یکایک پیامبران توصیه کردیم، به مردم نیز سفارش نمودیم که به آنان اقتدا کنند و از آیین آنان پیروی نمایند و از تغییر و تبدیل در آن و یا اتخاذ شیوۀ دیگری غیر از آن، سخت بپرهیزند. گفتنی است که آیۀ بعدی، این احتمال را تقویت می‌کند.

7 - انحراف از خط مشی زندگی تعیین شده از سوی خدا، برانگیزانندۀ خشم الهی و درپی دارندۀ عذاب او

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ ... کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ ... وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ

8 - رهبانیت و زهدورزی‌های بی جا، ارتکاب اعمال ناشایست و شرک‌ورزی در عبادت، انحراف از طریقۀ پیامبران

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ ... وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ

9 - لزوم رعایت تقوا و پرهیز از نافرمانی خداوند

فَاتَّقُونِ

10- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ أَنَا رَبُّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ انسان؛ پیروی؛ تقوا؛ توحید؛ جهان‌بینی؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رهبانیت؛ زندگی؛ زهد؛ شرک؛ ضلالت؛ عبادت؛ عمل؛ عمل صالح؛ غضب؛ گناه؛ نعمت

[سوره المؤمنون (23): آیه 53]

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ (53)

53

پس کار [دین] خود را در میان خویش قطعه قطعه کردند [و دسته دسته شدند]، در حالی که هر گروهی به آنچه نزدشان بود شادمان بودند.

1 - اقدام انسان‌ها به شکستن وحدت طریقۀ پیامبران، علی‌رغم توصیه‌های أکید خدا بر حفظ آن

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً ... فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً

«فاء» در «فَتَقَطَّعُوا» ، برای تعقیب و بیان فرجام کار توصیه‌های خداوند به مردم در رابطه با پیروی از طریقۀ پیامبران و پرهیز از ایجاد دگرگونی در آن است. ضمیرهای غایب جمع در «فَتَقَطَّعُوا» ، «أَمْرَهُمْ» «بَیْنَهُمْ» ، «لَدَیْهِمْ» و «فَرِحُونَ» به امت‌ها و پیروان انبیا باز می‌گردد. کلمۀ «تقطع»(مصدر «تقطعوا») به معنای قطعه قطعه کردن، «أمر» به معنای شأن و کنایه از شیوۀ زندگی مطرح شده در آیات پیشین و «زبر» (جمع«زبور») به معنای قطعه‌ها است.

2 - بی‌تقوایی مردمان، عامل برهم زدن وحدت رویۀ پیامبران و پیدایش تفرقه‌های دینی

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً ... فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً

3 - دلبستگی شدید فرقه‌های مذهبی به طریقۀ خود، علی‌رغم یگانگی طریقۀ پیامبران

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً ... کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ

4 - لزوم اتحاد بر محور آیین الهی (سیرۀ پیامبران) و پرهیز از فرقه‌گرایی

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ ... فَاتَّقُونِ ... کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ

5 - وابستگی‌های کور فرقه‌ای، باعث استمرار یافتن تفرقه‌های مذهبی و انحراف از سیرۀ پیامبران

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً ... کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ اختلاف؛ اللّه؛ انبیاء؛ تقوا؛ حزب؛ سرور

[سوره المؤمنون (23): آیه 54]

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ (54)

54

پس آنان را در گرداب نادانی‌شان تا چندی رها کن.

1 - شرک و بت‌پرستی در کنار کعبه (خانۀ توحید)، نمونه‌ای بارز از اقدام انسان‌ها برای تغییر آیین پیامبران و انحراف از طریقۀ آنان

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ ... فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ

«و ذر»(مصدر «ذرهم») به معنای ترک کردن و وا نهادن است.

ضمیر «هم» - به قرینۀ مقام - کنایه از مردم مکّه و پیرامون آن است؛ که سیرۀ یکتاپرستی ابراهیم(ع) را تغییر دادند و به شرک‌ورزی روی آوردند و بر آن پافشاری می‌کردند «غمرة» به معنای غرقاب و در این جا استعاره از ورطۀ جهل و گمراهی می‌باشد.

2 - تعصب و جمود سخت شرک پیشگان عصر بعثت بر مرام بت‌پرستی

کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ . فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ

3 - حق‌ناپذیری، تعصب و جمود بر فرقه‌گرایی، گردابی است هلاکت‌بار.

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ ... فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ

4 - عدم تأثیر دعوت پیامبر(ص) بر مشرکان متعصب و متحجر

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ

5 - پیامبر(ص)، مأمور وانهادن شرک‌پیشگان متعصب در غرقاب جهل و گمراهی‌شان

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ

6 - تهدید مشرکان حق ناپذیر صدراسلام، به عذاب الهی

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ

7 - مجازات الهی، در انتظار فرقه‌گرایان حق‌ناپذیر

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ اسلام؛ انذار؛ بت؛ جهل؛ حق؛ حمیت؛ شرک؛ ضلالت؛ عذاب؛ کیفر؛ محمّد(ص)؛ مکه

[سوره المؤمنون (23): آیه 55]

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ (55)

55

آیا می‌پندارند مددی که به وسیلۀ مال و اولاد به آنان می‌رسانیم،

1 - رفاه و برخورداری از امکانات مادی (مال و فرزند و...) نشانۀ کرامت انسان در نزد خدا نیست.

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ

2 - نکوهش شرک پیشگان مرفه صدراسلام، به خاطر پندار غلط آنان در ارزیابی موقعیت خویش در نزد خداوند

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ

3 - ثروت و فرزندان ذکور، دو ملاک برای ارزیابی موقعیت انسان در پیشگاه خدا در دیدگاه مشرکان عصر بعثت

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ

4 - برخورداری از امکانات مادی فراوان،

زمینه‌ساز خودپسندی و حق‌گریزی است.

کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ ... أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ

ذکر مال و فرزند، می‌تواند بدان جهت باشد که این دو، در پیدایش فرقه‌گرایی و حق‌ناپذیری مؤثر بوده است.

5 - رویارویی و مخالفت قشر مرفّه صدراسلام، با پیامبر(ص) و تعصب و جمود آنان بر شرک‌ورزی شان

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ . أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ

6 - لزوم فریفته نشدن انسان به امکانات مادی خویش

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اشراف؛ انسان؛ پسر؛ حق؛ حمیت؛ دشمنی؛ رفاه؛ شرک؛ ظن؛ غرور؛ فرزند؛ مال؛ محمّد(ص)؛ ملامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 56]

نُسٰارِعُ لَهُمْ فِی اَلْخَیْرٰاتِ بَلْ لاٰ یَشْعُرُونَ (56)

56

[از آن روست که] در دادنِ خیرات به آنان شتاب می‌کنیم؟ [چنین نیست،] بلکه درک نمی‌کنند [که این یک آزمایش است].

1 - مال و فرزند بسیار، نشانۀ لطف و مهر خداوند در دیدگاه شرک پیشگان مرفه صدراسلام

أَ یَحْسَبُونَ ... مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ . نُسٰارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرٰاتِ

2 - فریفته شدن به مال و فرزند و ملاک ارزش قرار دادن آن، نشانۀ جهل و نادانی است.

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ ... نُسٰارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرٰاتِ

3 - ثروتمندان شرک پیشه و فریفتۀ مال و فرزند در صدراسلام، اشخاصی بی‌شعور و نادان بودند.

أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ ... بَلْ لاٰ یَشْعُرُونَ

کلیدواژه‌ها:

ارزیابی؛ اسلام؛ اشراف؛ اللّه؛ جهل؛ شرک؛ شعور؛ عجله؛ فرزند؛ مال

[سوره المؤمنون (23): آیه 57]

إِنَّ اَلَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (57)

57

همانا آنان که از ترس [مجازات] پروردگارشان نگرانند،

1 - اعتقاد راستین به ربوبیت یگانه خداوند، مستلزم بیم داشتن از عذاب او و نگران‌بودن از فرجام کار خویش

إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ

«خَشْیَةِ» به معنای ترس، بیم و هراس است. عبارت «مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ» ، به تقدیر «من خشیة عذاب ربهم» می‌باشد و «إشفاق»(مصدر «مُشْفِقُونَ» ) به معنای نگرانی، پریشانی، تشویش خاطر، اضطراب و در بیم و امید بودن است.

2 - ترس از خدا، خصلتی ارجمند در نزد پروردگار

إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ

3 - خدا، پروردگار انسان‌ها

إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ

4 - وجود کیفر، برای انسان‌های متخلف، در نظام ربوبی خداوند

إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ

5- «رب»از اسما و صفات خداوند

مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ترس؛ جهان‌بینی؛ رب/اسما و صفات؛ عذاب؛ کیفر

[سوره المؤمنون (23): آیه 58]

وَ اَلَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ (58)

58

و آنان که به آیات پروردگارشان ایمان می‌آورند،

1 - اعتقاد راستین به ربوبیت یگانه خداوند، مستلزم ایمان آوردن به نشانه‌ها و آیات او است.

وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ

2 - نظام آفرینش، نشانۀ خدا و جلوۀ پروردگاری او است.

وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ

مراد از «آیات»، می‌تواند نشانه‌های خداوندگاری او در جهان آفرینش باشد. هم چنین می‌تواند دلایل ربوبیت او در کتاب

آسمانی (قرآن) باشد. برداشت فوق بر پایۀ احتمال اول است.

3 - قرآن، مجموعه‌ای از آیات و نشانه‌های خداوند

وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ

4 - بیم از خدا و کیفر او، زمینه‌ساز ایمان آوردن به آیات او است.

إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ ... وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ

تقدیم «خشیت» بر «ایمان»می‌تواند بیانگر برداشت فوق باشد.

5 - خدا، پروردگار انسان‌ها است.

وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ

5- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ ترس؛ جهان‌بینی؛ رب/اسما و صفات؛ قرآن؛ کیفر

[سوره المؤمنون (23): آیه 59]

وَ اَلَّذِینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاٰ یُشْرِکُونَ (59)

59

و آنان که به پروردگارشان شرک نمی‌ورزند،

1 - پرهیز از شرک، لازمۀ ایمان راستین به پروردگار یگانه

وَ الَّذِینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاٰ یُشْرِکُونَ

2 - خدا، تنها مربی و پروردگار انسان‌ها است.

وَ الَّذِینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاٰ یُشْرِکُونَ

3 - شرک، خطری جدی در مسیر انسان‌ها است.

وَ الَّذِینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاٰ یُشْرِکُونَ

4- «رب» از اسما و صفات خداوند

وَ الَّذِینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاٰ یُشْرِکُونَ

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ ایمان؛ توحید؛ جهان‌بینی؛ رب/اسما و صفات؛ شرک

[سوره المؤمنون (23): آیه 60]

وَ اَلَّذِینَ یُؤْتُونَ مٰا آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ (60)

60

و آنان که آنچه را [در راه خدا] می‌دهند، در حالی می‌دهند که دل هایشان ترسان است از این‌که به سوی پروردگارشان باز می‌گردند،

1- پرداخت‌زکات، یکی دیگر ازلازمه‌های ایمان راستین

وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ مٰا آتَوْا ... أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ

«إیتاء»(مصدر «یُؤْتُونَ» ) به معنای دادن است. «مٰا» کنایه از زکات و مفعول «یُؤْتُونَ» می‌باشد. «وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ» حال است برای ضمیر فاعل در «یُؤْتُونَ» .

2 - دادن زکات، برنامۀ همیشگی مؤمنان راستین

وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ مٰا آتَوْا

با توجه به، به کارگیری فعل مضارع (یؤتون) - که مفید استمرار است - برداشت فوق به دست می‌آید.

3 - مؤمنان راستین، در عین انجام تکالیف الهی، از فرجام کار خویش نگران‌اند.

وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ

4 - پرداخت زکات، فقط باید برای جلب رضای خدا و دستیابی به سعادت اخروی باشد.

وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ... وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ

5 - خدا، پروردگار انسان‌ها است.

إِلیٰ رَبِّهِمْ

6 - نظام ربوبی خداوند، نظامی بر اساس کیفر و پاداش

إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ

7 - جهان آخرت، جهان کیفر و پاداش

أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ

8 - فرجام کار انسان‌ها در قیامت، تنها در اختیار خداوند است.

وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ

9 - توحید و معاد، دو عقیدۀ محوری و انسان‌ساز

إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ ... أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ

10- «رب» از اسما و صفات خداوند

إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ

11 - «قال أبوعبداللّه(ع) معناه خائفةً أن لایُقْبَل منهم ... ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: معنای سخن خدا «وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ» این است که می‌ترسند آنچه انجام داده‌اند، از آنان قبول نشود ...».

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ تربیت؛ ترس؛ تکلیف؛ جهان‌بینی؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رستگاری؛ زکات؛ عمل؛ قلب؛ کیفر

[سوره المؤمنون (23): آیه 61]

أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی اَلْخَیْرٰاتِ وَ هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ (61)

61

اینانند که در کارهای خیر شتاب می‌کنند، و اینان در انجام دادن آنها سبقت می‌گیرند.

1 - ترس از خدا و قیامت، بر انگیزانندۀ انسان‌ها به انجام کارهای نیک

إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ ... أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ

«أُولٰئِکَ» اشاره به موحدانی است که وصفشان در آیات پیش بیان شد. «مسارعة» (مصدر «یُسٰارِعُونَ» ) به معنای شتاب کردن است.

2 - شتاب ورزی در انجام کارهای نیک نشانۀ مؤمنان راستین

أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ

3 - انجام کارهای خیر، سیرۀ همیشگی مؤمنان راستین است، نه امری مقطعی و موقت.

أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ

از به کارگیری فعل مضارع (یسارعون) - که بیانگر استمرار است - برداشت فوق استفاده می‌شود.

4 - موحدانِ بیمناک از پروردگار و روز قیامت، پیشتاز در انجام کارهای نیک

وَ هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ

«لام»در «لَهٰا» به معنای «إلی» و متعلق به «سٰابِقُونَ» است و ضمیر «ها»به «الْخَیْرٰاتِ» باز می‌گردد؛ یعنی، «و هم سابقون إلی الخیرات». «سبق»به معنای پیشی گرفتن است.

5 - شتاب در انجام کارهای نیک و پیشتازی در میدان ارزش‌ها، خصلت‌هایی ارجمند و مورد توصیه و ستایش خداوند

أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ

6 - خدا ترسی و بیمناک بودن از روز

رستاخیز، برانگیزانندۀ انسان به پیشتازی در انجام کارهای نیک

وَ هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ ترس؛ خیر و شر؛ عمل؛ قیامت؛ مسابقه

[سوره المؤمنون (23): آیه 62]

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ (62)

62

و هیچ کس را جز به اندازۀ وسعش تکلیف نمی‌کنیم، و نزد ما کتابی است که به حق سخن می‌گوید و به آنان ستم نمی‌رود.

1 - تکالیف الهی برای انسان‌ها، به میزان طاقت و توان آنها است.

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا

«تکلیف»(مصدر «نُکَلِّفُ» ) وادار کردن به انجام یا ترک چیزی را گویند. «وسع»نیز مرادف با طاقت و توان است.

2 - خداوند، خواهان تلاش انسان‌ها برای کسب ارزش‌ها به قدر توان خود و نه بیشتر از آن

أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ ... وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا

ذکر جملۀ «وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا» پس از تمجید و ستایش از کسانی که در انجام کارهای خیر شتاب می‌ورزند و در میدان کسب ارزش‌ها از دیگران سبقت می‌گیرند، می‌تواند تذکری از جانب خداوند باشد تا آنان خود را در این راستا به مشقت نیندازند.

3 - اسلام، دینی سهل و آسان و به دور از تکالیف طاقت فرسا و حرج آفرین

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا

4 - تکالیف آسان، جلوۀ امتنان الهی نسبت به انسان‌ها

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا

5 - ثبت دقیق اعمال آدمیان در کتابی نزد خداوند

وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ

6 - نظام حسابرسی خداوند، مبرّا از کمترین ظلم به آدمیان

وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ ... وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

7 - ثبت دقیق اعمال انسان‌ها، تضمینی است بر روا نشدن کمترین ظلم بر آنان.

وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ ... وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

8 - نظام هستی، نظامی حسابگر، هدفدار و دارای فرجامی حکیمانه

وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ ... وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

9 - تکالیف آسان و در حد توان، نمودی از مبرّا بودن نظام تشریع الهی از هرگونه ظلم

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا ... وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

10 - انجام تکالیف و پایبندی بدانها، توصیۀ خداوند به انسان‌ها

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا ... وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

نفی تکالیفی سخت از شریعت، بیانگر امتنان الهی نسبت به انسان ها و توصیه‌ای است به آنان که از انجام تکالیف و پایبندی به آنها فرو گذار نکنند.

11- همۀ‌قوانین نظام تشریع و تکوین و نیز اعمال آدمیان، مکتوب در لوح محفوظ*

وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ

برداشت های پیشین بر این اساس بود که مراد از «کِتٰابٌ» نامۀ اعمال آدمیان باشد. برخی از مفسران «کِتٰابٌ» را به قرینۀ «لَدَیْنٰا» به لوح محفوظ تفسیرکرده‌اند. برداشت فوق، بر پایۀ این احتمال است.

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ اسلام؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ تکلیف؛ جهان؛ حسابرسی؛ حق؛ سختی؛ سخن؛ ظلم؛ عدل؛ عمل؛ قدرت؛ کتاب؛ لوح محفوظ؛ نامه عمل

[سوره المؤمنون (23): آیه 63]

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ (63)

63

[آنان تکلیف ما را دشوار نمی‌یابند،] بلکه دل‌هایشان از این [حقایق] در غفلتی[عمیق] قرار دارد، و جز این نیز کارهای دیگری دارند که آنها را انجام می‌دهند.

1- جان ودل آدمی، درمعرض خطر غفلت

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا

«بَلْ» حرف اضراب و برای انتقال از مطلبی (اوصاف مؤمنان راستین، نامۀ اعمال آنان و داوری عادلانۀ خدا دربارۀ مردم)، به مطلب دیگر (اوصاف کفار و منکران معاد) است. «غَمْرَةٍ» به آبی که تمام قامت انسان را فراگیرد، گفته می‌شود و دراین‌جا، استعاره از غفلت فراگیر است.

2 - دل های گرفتار غفلت، ناتوان از درک و پذیرش پیام پیام آوران الهی

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا

3 - قلب های کافران، پوشیده در حجاب غفلت و ناآگاهی

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا

4 - کافران، بیگانه با اعمال خیر و آلوده به کارهای ناشایست

وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ

«ذٰلِکَ» اشاره دارد به کارهای نیک مؤمنان (أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ) ؛ یعنی، برای کافران، اعمال دیگری غیر از آن اعمال (اعمال نیک) وجود دارد.

5 - غفلت از نظام ثبت و حسابرسی دقیق اعمال و کیفر و پاداش اخروی، عامل بیگانگی کافران با اعمال نیک و آلودگی آنان به کردارهای بد و ناشایست

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا ... هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ

کلیدواژه‌ها:

پاداش؛ جهل؛ حسابرسی؛ دین؛ عجز؛ عمل؛ عمل صالح؛ غفلت؛ قلب؛ کفر؛ کیفر

[سوره المؤمنون (23): آیه 64]

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ (64)

64

تا آن‌گاه که خوشگذرانان آنها را به عذاب گرفتار کنیم، ناگهان فریاد به استغاثه بلند می‌کنند.

1 - عذاب قهر الهی، نقطۀ‌پایان غفلت‌زدگی و بی‌خبری کافران

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ ... حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

«حَتّٰی» ابتدائیه بوده و برای بیان غایت غفلت‌زدگی کافران و پایان اشتغال آنها به کارهای ناپسند است. «مترفین»(جمع «مترف») به معنای مرفهان، خوشگذرانان و ناز پروردگان است. «جؤار»در اصل به زوزۀ وحوش (آوای سگ، شغال و گرگ) وقتی که صدمه ببیند گفته می‌شود و در این جا کنایه از فریاد استغاثه می‌باشد.

2 - مرفهان خوشگذران و جلوداران کفر، نخستین چشندگان شعله‌های عذاب الهی

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

3 - رفاه و برخورداری کافران، سبب‌ساز هلاکت و نگون بختی آنان است، نه نشان سعادت و نیکبختی.

أَ یَحْسَبُونَ ... نُسٰارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرٰاتِ ... حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ

4 - فریاد و ضجّۀ رفاهمندان کافر، به هنگام لمس عذاب الهی

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

5 - فریاد استغاثۀ پیروان مرفهان کفرپیشه، به هنگام مشاهدۀ گرفتاری جلوداران خود به عذاب قهر الهی

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

مراد از ضمیر «هم»در «إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ» پیروان مترفین نیز هست.

6 - خوشگذرانان غفلت زده و بی‌خبر از روز جزا، هم سنگ ددان و وحوش بیابان در بینش الهی

إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ

چنان که گفته شد «جؤار»به زوزۀ سگ، روباه و گرگ گفته می‌شود. تعبیر زوزه برای فریاد استغاثۀ کافران، بیانگر مطلب فوق است.

کلیدواژه‌ها:

استغاثه؛ اشراف؛ اللّه؛ امامت؛ تشبیهات؛ حیوان؛ رفاه؛ شقاوت؛ عذاب؛ غفلت؛ قیامت؛ کفر

[سوره المؤمنون (23): آیه 65]

لاٰ تَجْأَرُوا اَلْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ (65)

65

[به آنان گفته می‌شود:] امروز فریاد به استغاثه بلند نکنید، چرا که از جانب ما یاری نخواهید شد.

1 - پاسخ منفی خداوند به فریاد استغاثۀ مرفهان کفرپیشه، در روز کیفر

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ

عبارت «لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ» نایب فاعل برای فعل محذوف است؛ یعنی، «قیل لهم لا تجاروا الیوم ... ؛ به آنها گفته می‌شود: امروز زاری نکنید، قطعاً از جانب ما یاری نخواهید شد».

2 - روی‌گردانی از خدا در دنیا، مایۀ محرومیت از نصرت او در آخرت

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ

مراد از «الْیَوْمَ» (امروز) آخرت است؛ زیرا خداوند به هنگام عذاب استیصال با محکومین آن، سخن نمی‌گوید.

3 - امکان مؤثربودن توبه و بهره‌وری از نصرت خدا تا قبل از فرارسیدن عذاب اخروی

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ

قید «الْیَوْمَ» بیانگر این است که اگر کافران، پیش از فرارسیدن روز عذاب، توبه می‌کردند امکان داشت خداوند آنان را بپذیرد و از نصرت خود بهره‌مند سازد.

4 - قیامت، روز بی‌پناهی و درماندگی کامل مرفهان کفرپیشه

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استغاثه؛ اشراف؛ اللّه؛ توبه؛ عذاب؛ قیامت؛ کفر؛ نصرت

[سوره المؤمنون (23): آیه 66]

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ (66)

66

همانا آیات من بر شما خوانده می‌شد، امّا شما همواره عقبگرد می‌کردید.

1 - واپس‌گرایی رفاهمندان کافر و تأثیرناپذیری در برابر آیات الهی، عامل محرومیت آنان از نصرت خداوند

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ ... قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی ... عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ

آیۀ فوق، خطاب به مرفهان گرفتار عذاب و تعلیل برای ردّ استغاثه آنها است. فعل‌های «تُتْلیٰ» و «تَنْکِصُونَ» به‌دلیل همراه شدن با «کٰانَتْ» و «فَکُنْتُمْ» ، ماضی استمراری است.

«نکوص» (مصدر «تَنْکِصُونَ» ) به‌معنای بازگشت به قهقرا است. بنابراین قید «عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ» - که آن نیز به معنای قهقرا است - برای تأکید معنای «تَنْکِصُونَ» می‌باشد.

2 - تلاوت مستمر آیات الهی از سوی پیامبر(ص) بر مردم

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ

3 - آیه، نامی نهاده شده از سوی خدا بر بندبند نثر قرآن

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ

4 - قرآن، کتابی آسمانی و نازل شده از جانب خداوند

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ ارتجاع؛ اشراف؛ تلاوت؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نصرت؛ وحی

[سوره المؤمنون (23): آیه 67]

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ (67)

67

در حالی که در برابر آن تکبّر می‌ورزیدید و در شب‌نشینی‌های خود [دربارۀ قرآن] بدگویی می‌کردید.

1 - کبرورزی در برابر آیات الهی و تکذیب آن، در پی دارندۀ عذاب اخروی

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ ... قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی ... تَنْکِصُونَ .

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ

آیۀ فوق، در ادامۀ آیۀ قبل، خطاب به رفاهمندان گرفتار عذاب و تعلیل برای ردّ فریاد خواهی آنان است. «استکبار» به معنای

کبرورزیدن است و «بِهِ» متعلق به «مُسْتَکْبِرِینَ» می‌باشد.

بنابراین «مُسْتَکْبِرِینَ» متضمن معنای تکذیب است؛ یعنی، «مکذبین به استکباراً؛ در حالی که از سر کبرورزی آن را دروغ می‌خواندید».

2 - کبرورزی مرفهان کفرپیشه، در برابر آیات الهی (قرآن) و تکذیب آن، عامل محرومیت آنان از نصرت خداوند در قیامت

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ ... قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ ...

تَنْکِصُونَ . مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ

3 - بدگویی و یاوه‌سرایی کافران مرفه، علیه قرآن و پیامبر(ص) در محفل‌های شبانه‌شان

سٰامِراً تَهْجُرُونَ

سمر» (مصدر «سامر»)؛ یعنی، گفت وگو و تشکیل محفل شبانه.

«سامر» اسم جمع است مانند: «حاج»، «حاضر» و «حامل».

«سٰامِراً» حال دیگر برای ضمیر فاعلی «تَنْکِصُونَ» است.

«تَهْجُرُونَ» - به تقدیر تهجرون به - مشتق از «هُجر» (بدگویی) و یا «هجر»(هزیان و یاوه‌گویی) است. جملۀ «تَهْجُرُونَ» (فعل و فاعل) در محل نصب و نعت برای «سٰامِراً» می‌باشد؛ یعنی، «در حالی‌که در محافل شبانه، دربارۀ آن بدگویی می‌کردید».

4 - یاوه‌سرایی در شب‌نشین‌ها، خصلت رفاه‌زدگان کافر

سٰامِراً تَهْجُرُونَ

5 - ناسزا گویان به قرآن و پیامبر(ص) محروم از امدادهای الهی در برابر عذاب قیامت

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ ... سٰامِراً تَهْجُرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ استکبار؛ اشراف؛ اللّه؛ تکبر؛ تکذیب؛ دشنام؛ سخن؛ عذاب؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ ناسزا؛ نصرت

[سوره المؤمنون (23): آیه 68]

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا اَلْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ اَلْأَوَّلِینَ (68)

68

پس آیا در این سخن (قرآن) تدبّر نکرده‌اند یا چیزی برای آنان آمده که برای پدران نخستین آنها نیامده بوده است؟

1 - سرزنش رفاه‌زدگان از سوی خدا، به‌خاطر یاوه‌سرایی‌های آنان علیه قرآن

مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ . أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ ...

آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ

استفهام در آیۀ فوق، استفهام توبیخی است و ضمیر جمع در آن به «مُتْرَفِینَ» بازمی‌گردد. خداوند در این بخش از آیات، آنها را

به خاطر اتهاماتی که به پیامبر(ص) و قرآن می‌زدند، مورد سرزنش قرار داده و با ارائۀ دلایل گوناگون، همۀ راه‌های عذرتراشی‌شان را سد کرده است. آیۀ فوق، در ردّ اتهامات آنان به قرآن است.

2 - فراخوانده شدن کافران به تدبر و اندیشه در آیات قرآن و پرهیز از داوری‌های نسنجیده دربارۀ آن

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ

3 - تأمل در آیات قرآن، زدایندۀ هر گونه تردید در الهی و آسمانی بودن آن

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ

4 - لزوم تدبر در آیات و معارف قرآن

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ

5 - قرآن، کتابی است روشن و قابل فهم.

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ

با توجه به توصیۀ خداوند به تدبر در قرآن، این برداشت به دست می‌آید.

6 - قرآن، خود دلیل آسمانی بودن خویش است.

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ

مفهوم دعوت یاد شده، این است که هر کس در قرآن تدبر کند، به آسمانی بودن آن یقین پیدا می‌کند.

7 - نزول کتاب از سوی خدا، دارای سابقۀ دیرین در تاریخ بشر

أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ

برداشت فوق، بر این اساس است که «مٰا» در «مٰا لَمْ یَأْتِ» کنایه از کتاب باشد؛ یعنی «أم جاءهم من الکتاب ما لم یأت ...».

8 - پیام‌های قرآن، هماهنگ با پیام‌های آسمانی پیشین

أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ

برداشت فوق، بر این اساس است که مراد از «مٰا» در «مٰا لَمْ یَأْتِ» محتوا و پیام‌های قرآن باشد، یعنی«أم جاءهم من الوحی ما لم یأت ...».

9 - موضع‌گیری علیه قرآن، به بهانۀ بی‌سابقه بودن نزول کتاب از سوی خدا - یا بی‌سابقه بودن پیام‌های آن - امری بی‌اساس و غیر قابل پذیرش

أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ

10 - آگاهی مردم عصر بعثت، به سابقه داشتن بعثت ونزول کتاب ازسوی خداوند

أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ

11 - موضع‌گیری در برابر اندیشه‌های نو و بی‌سابقه، امری طبیعی و عذری قابل قبول

أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ

از این آیه استفاده می‌شود که: اگر نزول کتاب امری بی‌سابقه

بود، موضع‌گیری کافران در برابر قرآن قابل پذیرش بود.

12 - وحی و رسالت، دارای پیشینه در تاریخ جزیرة العرب

أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ اللّه؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تدبر؛ تفکر؛ تکذیب؛ دشنام؛ رسالت؛ سخن؛ عذر؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ ملامت؛ نبوت؛ نیاکان؛ وحی

[سوره المؤمنون (23): آیه 69]

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ (69)

69

یا پیامبر خود را نشناخته‌اند و از این رو منکر او هستند؟

1 - انکار رسالت پیامبر(ص) از سوی کافران و رفاه‌زدگان

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

همان طور که در ذیل آیۀ قبل آمده، این بخش از آیات، در ردّ اتهاماتی است که از سوی کافران نسبت به قرآن و پیامبر(ص) وارد می‌شد. خداوند با ارائۀ دلایل گوناگون، همۀ آنها را بی‌اساس خوانده و تهمت‌زنندگان را سخت مورد سرزنش قرار داده است. آیۀ فوق، مربوط به تکذیب پیامبر(ص) از سوی مرفهان و نسبت دروغ‌گویی به ساحت آن حضرت می‌باشد.

2 - پیامبراکرم(ص)، شخصیتی کاملاً آشنا و شناخته شده برای مردم محیط خویش

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

3- شخصیت‌ارزشی واخلاقی پیامبر(ص)، خود گواه صداقت آن حضرت بود.

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

4 - سرزنش کافران از سوی خداوند، به‌خاطر انکار رسالت پیامبر(ص)، علی‌رغم آگاهی آنان از شخصیت ارزشی و اخلاقی (صداقت، امانت و...) آن حضرت

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

5 - مشخص نبودن پیشنیۀ زندگی شخص، مانع از پذیرش ادعای او در رابطه با نبوت و وحی

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

6 - بستن راه توجیه منکران، حکمت برانگیخته شدن پیامبران از میان مردم محیط خویش

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

قرآن، ضمن ناموجّه دانستن انکار کافران، به این نکته اشاره

می‌کند که: اگر شخصیت پیامبر(ص) برای شما ناشناخته بود و او در میان شما رشد نکرده بود، راهی برای تردید در حقانیت او وجود داشت؛ اما حتی چنین مجالی نیز، در اختیار شما گذاشته نشده است.

کلیدواژه‌ها:

اخلاق؛ اشراف؛ اللّه؛ امانت؛ انبیاء؛ بهانه جویی؛ تکذیب؛ جهل؛ صدق؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ ملامت؛ نبوت

[سوره المؤمنون (23): آیه 70]

أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ (70)

70

یا می‌گویند: او جنونی دارد؟ [نه چنین است،] بلکه او حق را برای آنان آورده و بیشترشان حق را خوش نمی‌دارند.

1 - جنون، یکی از نسبت‌های ناروای کافران و رفاه‌زدگان به ساحت پیامبراکرم(ص)

أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ

«بِهِ جِنَّةٌ» ؛ یعنی، «او گرفتار نوعی جنون است» و این اتهام دیگری بود که از سوی کافران و مترفان، به پیامبر(ص) زده می‌شد.

2 - شخصیت، منش و گویش خردمندانۀ پیامبر(ص) گواهی روشن بر مبرّا بودن آن حضرت از اتهام کافران (جنون)

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ ... أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ

3 - توبیخ کافران از سوی خداوند، به خاطر نسبت دادن جنون به پیامبر(ص)، علی‌رغم آشنایی کاملشان با شخصیت خردمند آن حضرت

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ ... أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ

4 - محتوای رسالت پیامبر(ص)، پیام‌ها و رهنمودهایی بود سراسر حق و مبرّا از هر سخن یاوه و نادرست

بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ

عبارت «جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ» ؛ یعنی، حق را برای آنان آورد.

5 - حقانیت سخنان پیامبر(ص) (پیام‌ها و رهنمودهای او)، گواه برخورداری آن حضرت از روح و اندیشه‌ای سالم

أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ

6 - قرآن، کتابی آمیخته با حق و مبرّا از هرگونه سخن باطل

بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ

7 - رفاه‌زدگان کفرپیشۀ عصر بعثت، فاقد کمترین عذر قابل پذیرش در انکار رسالت پیامبر(ص)

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ ... أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ ... بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ

8 - حق ستیزی، انگیزۀ اصلی بیشتر کافران منکر قرآن و پیامبر(ص) بود، نه ناشناخته بودن حقانیت آن دو برای آنها.

أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ ... وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ

9 - شالودۀ زندگی بیشتر کافران، بر پایۀ باطل و منافع آنان، ناسازگار با پذیرش حق

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ ... وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ

10 - اذعان درونی کافران صدراسلام، به حقانیت رسالت پیامبر(ص) و قرآن

بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ

عبارت «أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ» ؛ یعنی، بیشتر آنان حقیقت را خوش ندارند. بنابراین انکار رسالت پیامبر(ص) و آسمانی بودن قرآن، نه از آن رو است که آنان به حقانیت آن دو یقین ندارند؛ بلکه بدان جهت است که آن دو حق است و آنها از حق خوششان نمی‌آید.

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ افترا؛ اقرار؛ اللّه؛ تکذیب؛ تنزیه؛ جنون؛ حق؛ عقل؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ ملامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 71]

وَ لَوِ اِتَّبَعَ اَلْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ اَلسَّمٰاوٰاتُ وَ اَلْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (71)

71

و اگر حق از هوس‌هایشان پیروی می‌کرد، آسمان‌ها و زمین و هر که در آنهاست تباه می‌شد، [نه! حق تابع هوس‌های آنان نیست،] بلکه ما آنچه را که [وسیلۀ]تذکر و بیداری آنان است برایشان آورده‌ایم، ولی آنان از [وسیلۀ] تذکر خود رویگردانند.

1 - تنظیم نظام تشریع و تکوین بر اساس تمایلات و هوس‌های کافران، مایۀ تباهی نظام هستی

وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ

این آیه، ادامۀ آیۀ پیشین است. در آیۀ قبل بیان شد که مخالفت کافران و رفاهمندان با پیامبر(ص) و قرآن، از آن جهت نبود که آن دو برای آنها ناشناخته بود؛ بلکه از آن رو بود که پیام‌های قرآن - که آورندۀ آن پیامبر(ص) می‌باشد - سراسر حق و حق در ذائقۀ آنها ناخوشایند بود. بنابراین آنها در صورتی پیامبر(ص) را می‌پذیرفتند که سخنانی مطابق هوس‌های آنها می‌آورد. در این آیه نیز می‌فرماید: اما هرگز حق نمی‌تواند تابع

هوس‌های آنها شود؛ زیرا در آن صورت - با توجه به نامحدود و متناقض بودن خواسته‌ها - همه چیز از هم می‌پاشید؛ نه آسمان باقی می‌ماند، نه زمین و نه موجودات ساکن در آنها.

2 - لزوم‌پایداری حق و حق‌طلبان، دربرابر هوس‌ها و تمایلات فساد انگیز کافران

وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ

3- استواری نظام‌تکوین،مرهون راه‌نداشتن آرای هوسبازان در قوانین به حق آن

وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ

4- سلامت جامعۀ‌بشری و مصون‌ماندن آن از فساد وتباهی، درگرو اجرای قوانین الهی و ایستادگی در برابر تمایلات حق‌ستیزان

وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ

5 - بنیان دین، نهاده شده بر شالودۀ حق و نه تمایلات هوس آلود کافران

وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ . وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ

6 - رفاه‌زدگان کافر، متوقع انعطاف پذیری دین دربرابر هوس‌ها و منافع ناحق آنان

وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ . وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ

7 - تمایلات و هوس‌های نفسانی، در ضدّیت با حق

وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ

8 - جهان‌آفرینش،دارای آسمان‌های‌متعدد

لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ

9- آسمان‌هانیز، همچون زمین دربردارندۀ موجوداتی شعورمند*

لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ

کلمۀ «مَنْ» گرچه گاهی در غیر ذوی‌العقول به کار می‌رود؛ ولی غالباً در عقلا و موجودات شعورمند کاربرد دارد. برداشت فوق، بر پایۀ کاربرد دوم آن است.

10 - قرآن، کتابی یادآور و بیدارگر

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ

11 - حق‌ناپذیری کافران، تنها مایۀ محرومیت آنان از رهنمودهای بیدار کنندۀ قرآن

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ ... مُعْرِضُونَ

12 - کافران حق‌ستیز، فاقد بینش و درک لازم نسبت به مصالح و منافع خویش

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ

13 - سرزنش‌کافران، به‌خاطر روی‌گردانی

آنان از قرآن

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ

14- «ذکر» از نام‌های قرآن

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ استقامت؛ اشراف؛ امنیت؛ پیروی؛ تکلیف؛ جامعه؛ جهان؛ جهل؛ حق؛ دین؛ ذکر؛ زمین؛ ظلم؛ عمل؛ قرآن؛ کفر؛ ملامت؛ هوا پرستی

[سوره المؤمنون (23): آیه 72]

أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَرٰاجُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ هُوَ خَیْرُ اَلرّٰازِقِینَ (72)

72

یا مگر اجرت و هزینه‌ای از آنان می‌خواهی [که از تو گریزانند]؟ پس اجرت و هزینۀ پروردگارت بهتر است، و او بهترین عطا کنندگان است.

1 - پیامبر(ص) دربرابر ادای رسالت خود، کمترین‌مزدی از مردم درخواست نمی‌کرد.

أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً

کسی که ادعای پیامبری دارد، لازم است چند شرط را دارا باشد. در صورت فقدان هر یک از این شرایط، نبوت وی زیر سؤال خواهد رفت: الف) پیام‌های او، سراسر حق و مبرّا از هر گونه باطل باشد. ب) پیشنیۀ وی (شخصیت ارزشی و اخلاقی‌اش)، برای مردمی که به سوی آنها مبعوث گشته، آشنا و شناخته شده باشد. ج) شخصیتی فرزانه (دارای کمال عقل و درایت) باشد. د) در کمال استغنا باشد (کمترین مزدی از مردم نخواهد). آیات پیشین در بیان وجود سه شرط اول در پیامبراکرم(ص) و این آیه، مربوط به شرط چهارم است.

2 - روی‌گردانی کافران و مرفهان از پیامبر(ص)، علی‌رغم عدم درخواست کمترین مزد از ایشان

أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً

ضمیر «هم» به کافران و رفاه‌پیشگان - که در آیات پیش از آنان یاد شده است - بازمی‌گردد. گفتنی است که استفهام در جملۀ فوق، استفهام انکاری است؛ یعنی، «ما تسئلهم خرجا».

بنابراین «خَرْجاً» نکره در سیاق نفی و مفید عموم است. در نتیجه معنا چنین می‌شود: تو با این‌که از آنان کمترین مزدی درخواست نمی‌کنی، از تو روی برمی‌گردانند.

3 - سرزنش کافران از سوی خداوند، به‌خاطر انکار پیامبر(ص) بدون هیچ عذر قابل قبولی

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ ... أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً

4 - استغنا از مردم، شرط لازم نبوت و درخواست کمترین مزد از آنان، نشانۀ عدم صداقت مدعی پیامبری است.

أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً

5 - اجرت خواهی و مزد طلبی در راه تبلیغ دین و هدایت مردم، دارای تأثیر منفی بوده و بهانه دادن به دست بهانه جویان است.

أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً

6 - استغنا از مردم، در برابر تبلیغ دین و هدایت آنان، سیره‌ای پیامبرگونه است.

أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً

7 - خداوند، ضامن پاداش تلاشگران در راه دین و هدایت مردم

فَخَرٰاجُ رَبِّکَ خَیْرٌ

8 - خدا، عهده‌دار پاداش پیامبر(ص) در برابر ادای رسالت

فَخَرٰاجُ رَبِّکَ خَیْرٌ

9 - پاداش خدا، بهترین و ارزشمندترین پاداش‌ها برای مبلغان الهی

فَخَرٰاجُ رَبِّکَ خَیْرٌ

10 - ربوبیت الهی، مقتضی پاداش به مبلغان دینی

فَخَرٰاجُ رَبِّکَ خَیْرٌ

11 - خدا، بهترین روزی دهندگان است.

وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

12- «رب» و «خَیْرُ الرّٰازِقِینَ» از اسما و صفات خداوند

فَخَرٰاجُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اشراف؛ اللّه؛ انبیاء؛ بهانه جویی؛ پاداش؛ تبلیغ؛ دین؛ رازق/اسما و صفات؛ رب/اسما و صفات؛رزق؛ رسالت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ ملامت؛ نبوت

[سوره المؤمنون (23): آیه 73]

وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (73)

73

و بی‌تردید، تو آنان را به راهی راست دعوت می‌کنی.

1 - پیامبر(ص)، دعوت کنندۀ راستین مردم، به راه مستقیم

وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

2 - هدف پیامبران، نمایاندن راه درست زندگی برای بشر است، نه تحصیل منافع مادی برای خود.

أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً ... وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

3 - اسلام، شریعتی به دور از کجی و انحراف

وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

4 - بشر، بدون هدایت وحی، ناتوان از شناخت و پیمودن راه درست

وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اعتدال؛ انبیاء؛ انسان؛ صراط مستقیم؛ عجز؛ محمّد(ص)؛ وحی؛ هدایت

[سوره المؤمنون (23): آیه 74]

وَ إِنَّ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ اَلصِّرٰاطِ لَنٰاکِبُونَ (74)

74

و کسانی که به آخرت ایمان نمی‌آورند، قطعاً از این راه منحرفند.

1 - بی‌اعتقادی به جهان آخرت، مهم‌ترین عامل انحراف و کجروی کافران

وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرٰاطِ لَنٰاکِبُونَ

«نکوب» (مصدر «لَنٰاکِبُونَ» ) به معنای منحرف شدن است؛ یعنی، کسانی که به آخرت ایمان ندارند، قطعاً از راه راست، سخت منحرف‌اند. گفتنی است که بیان ایمان به آخرت و اختصاص به ذکر یافتن آن، از میان مسائل گوناگون اعتقادی، بیانگر مطلب فوق است.

2 - ایمان به معاد و روز جزا، از شاخصه‌های اندیشۀ اعتقادی ادیان آسمانی

وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرٰاطِ لَنٰاکِبُونَ

3 - ایمان به آخرت، اهرم پایبندی انسان به ارزش‌های الهی و صراط مستقیم

وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرٰاطِ لَنٰاکِبُونَ

4 - ابتلا به کجی‌ها و ضد ارزش‌ها، نتیجۀ حتمی و جدا نشدنی عدم باور به آخرت و روز جزا

وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرٰاطِ لَنٰاکِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استقامت؛ ایمان؛ تکذیب؛ جهان‌بینی؛ دین؛ صراط مستقیم؛ ضلالت؛ قیامت؛ کفر؛ معاد

[سوره المؤمنون (23): آیه 75]

وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ وَ کَشَفْنٰا مٰا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ (75)

75

و اگر بر آنان رحمت می‌آوردیم و رنجی را که دچار آنند از ایشان بر می‌داشتیم، با کوردلی و سرگردانی، در سرکشی خود لجاجت می‌کردند.

1 - رفع گرفتاری‌ها، وابسته به مشیت خداوند و در گرو ارادۀ او است.

وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ ... لَلَجُّوا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

«لَوْ» شرطیه است. «رحمة»(مصدر «رحمنا») به معنای بخشش و «کشف» (مصدر «کَشَفْنٰا» ) به معنای برطرف ساختن است. «لجاجة»، نیز به معنای اصرار ورزیدن و «عمه» به معنای سرگردانی و تحیر است. «یَعْمَهُونَ» حال برای ضمیر «لَلَجُّوا» و «فِی طُغْیٰانِهِمْ» متعلق به «یَعْمَهُونَ» می‌باشد. گفتنی است آیۀ فوق، ادامۀ آیات پیشین و مربوط به اشراف و مرفّهان کافر مکه است.

2 - رفاه و آسایش، جلوۀ رحمت خداوند

وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ وَ کَشَفْنٰا مٰا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ

3 - لزوم سپاس‌گزاری به‌درگاه خداوند، در رفع گرفتاری‌ها و برطرف شدن مشکلات

وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ وَ کَشَفْنٰا مٰا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا

4- ابتلای کافران مکه به‌گرفتاری وسختی، از رخدادهای دوران پیش از هجرت

وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ وَ کَشَفْنٰا مٰا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ

5 - ناسپاسی و هدایت‌ناپذیری کافران، حتی با رفع گرفتاری‌ها و نزول رحمت الهی

وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ ... لَلَجُّوا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

6 - سوء استفادۀ کافران، از لطف و رحمت الهی در برطرف کردن گرفتاری‌های ایشان

وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ ... لَلَجُّوا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

7 - لجاجت و تعصب کورکورانۀ اشراف کافر مکه و تحیّر و سرگردانی آنها در طغیان و سرکشی، علی‌رغم مشاهدۀ لطف و رحمت الهی در حق ایشان

وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ ... لَلَجُّوا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

8 - ناسپاسی در برابر لطف و رحمت الهی و سوء استفاده از آن، نمودی از انحراف و گمراهی منکران قیامت

وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ ... فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

9 - بی‌اعتقادی به جهان آخرت، مایۀ طغیان وسرگردانی انسان در زندگی‌دنیوی

وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ ... فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ اللّه؛ امتحان؛ تحیر؛ تکذیب؛ رحمت؛ رفاه؛ سختی؛ شکر؛ ضرر؛ ضلالت؛ طغیان؛ قیامت؛ کفر؛ لجاجت؛ مشیت خدا؛ نعمت؛ هدایت

[سوره المؤمنون (23): آیه 76]

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ فَمَا اِسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ وَ مٰا یَتَضَرَّعُونَ (76)

76

و همانا ما آنان را به عذاب گرفتار کردیم، پس نه برای پروردگار خود خضوع کردند و نه زاری می‌کنند.

1 - بلاها و گرفتاری‌های دنیوی، بر اساس مشیت خدا و در جهت تنبه و هدایت غافلان و منحرفان

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ

«أخذ» (مصدر «أخذنا») به معنای گرفتن (گرفتار ساختن) است. «استکانة» (مصدر «اسْتَکٰانُوا» ) به معنای فروتنی و «تضرع» (مصدر «یَتَضَرَّعُونَ» ) به معنای نالیدن و زاری کردن است.

2 - بلاهای دنیوی، زدایندۀ خوی استکبار و دمندۀ روح خضوع و فروتنی در انسان‌ها نسبت به پروردگار

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ

3 - روی‌آوری به درگاه خداوند و تضرع و زاری در پیشگاه او، از اهداف الهی در مبتلا کردن مردم به بلاها و مصیبت‌ها

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ ... وَ مٰا یَتَضَرَّعُونَ

4 - خدا، پروردگار انسان‌ها

فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ

5 - بلاهای دنیوی جلوۀ ربوبیت خداوند

فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ

6 - عدم تنبه کافران مکه، از بلاهای هشدار دهندۀ الهی (مثل قحطی و خشکسالی)

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ وَ مٰا یَتَضَرَّعُونَ

7 - خداوند، خواهان خضوع و تضرع انسان‌ها به درگاه او

فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ وَ مٰا یَتَضَرَّعُونَ

8- «رب»از اسما و صفات خداوند

فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ

9 - «عن محمّد بن مسلم قال: سألت أباجعفر(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ «فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ وَ مٰا یَتَضَرَّعُونَ» فقال:

الاستکانة هو الخضوع والتضرّع هو رفع الیدین و التضرّع بهما؛ ⁽¹⁾

محمد بن مسلم گوید: از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند - عزّوجلّ - «فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ وَ مٰا یَتَضَرَّعُونَ» سؤال کردم؟ فرمود: مراد از «استکانة» خضوع و خشوع است و مراد از «تضرع»، بالا بردن دست‌ها و تضرع با آنها است».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ تضرع؛ تکبر؛ توبه؛ جهان‌بینی؛ خضوع؛ رب /اسما و صفات؛ ضلالت؛ عذاب؛ غفلت؛ کفر؛ مشیت خدا؛ مصیبت؛ مکه

[سوره المؤمنون (23): آیه 77]

حَتّٰی إِذٰا فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً ذٰا عَذٰابٍ شَدِیدٍ إِذٰا هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ (77)

77

تا وقتی که دری را به روی آنان بگشاییم که دارای عذابی سخت است، ناگهان در آن [حال] نا امید و غمزده می‌شوند.

1 - دلبستگی کافران و مستکبران به اسباب و عوامل ظاهری تا قبل از روبه‌رو شدن با عذاب دوزخ

حَتّٰی إِذٰا فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ ... إِذٰا هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ

«حَتّٰی» غایت برای «مٰا یَتَضَرَّعُونَ» و «فتح»(مصدر «فَتَحْنٰا» ) به معنای گشودن است. «إبلاس» (مصدر «مُبْلِسُونَ» ) نیز برای چند معنای نزدیک به هم و متلازم - مانند: انکسار، حزن، تحیر، یأس و سکوت همراه با اندوه - به کار رفته است؛ یعنی، ... و به درگاه خدا زاری نمی‌کنند تا وقتی که دری از عذاب سخت (بسیار دردناک) بر[روی] آنان بگشاییم. به ناگاه ایشان در آن [حال، از هر سبب نجات‌بخشی] نومید خواهند شد.

2 - یأس کافران از نجات و رهایی، پس از قرار گرفتن در تنگنای عذاب جهنم

عَذٰابٍ شَدِیدٍ إِذٰا هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ

3 - عذاب دوزخ، عذابی است بسیار سخت و دردناک.

حَتّٰی إِذٰا فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً ذٰا عَذٰابٍ شَدِیدٍ

4 - عذاب کافران در دوزخ، به ارادۀ خدا و

تحت فرمان او است.

حَتّٰی إِذٰا فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً ذٰا عَذٰابٍ شَدِیدٍ

5 - سرگردانی و رسیدن به بن بست کامل، فرجام نهایی کافران و مستکبران

حَتّٰی إِذٰا فَتَحْنٰا ... إِذٰا هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ

6 - شکستگی و حزن و اندوه بی‌پایان، فرجام نهایی کافران و مستکبران

حَتّٰی إِذٰا فَتَحْنٰا ... إِذٰا هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ

کلیدواژه‌ها:

استکبار؛ اللّه؛ امید؛ تحیر؛ جهنم؛ حزن؛ عذاب؛ کفر

[سوره المؤمنون (23): آیه 78]

وَ هُوَ اَلَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ اَلسَّمْعَ وَ اَلْأَبْصٰارَ وَ اَلْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ (78)

78

و اوست آن که برای شما گوش و چشم و دل پدید آورد، ولی شما کم سپاس می‌گزارید.

1 - دستگاه شنوایی، بینایی و قوۀ تعقل در انسان، جلوه‌هایی از تدبیر و ربوبیت خداوند

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ

«فؤاد» (جمع «أفئدة») به معنای دل (قوۀ ادراک و تعقل) است.

2 - دستگاه شنوایی، بینایی و تعقل انسان، دستگاهی بدیع و بی‌مانند در نظام خلقت

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ

«إنشاء»(مصدر «أَنْشَأَ» ) به ایجاد بدون طرح و الگوی قبلی، گفته می‌شود.

3- دریافت‌های‌حسی،زمینه‌سازشناخت‌ها و ادراکات عقلانی

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ

آمدن «سمع»و«أبصار»پیش از«افئدة»می‌تواند بیانگر مطلب فوق باشد.

4 - نیروی شنوایی، بینایی و ادراکی انسان، نعمت‌هایی الهی و در خور شکر و سپاس‌گزاری

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ ... قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ

5 - شکرگزاری اندک انسان، در برابر نعمت شنوایی، بینایی و ادراکی خویش

أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ ... قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ

«مٰا» در «قَلِیلاً مٰا» مفید تقلیل است. بنابراین «قَلِیلاً مٰا» بیانگر تقلیل بعد از تقلیل خواهد بود.

6- ابزار حسی و تعقلی انسان، وسیلۀ راه‌یابی او به‌شناخت حق و صراطمستقیم

وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ... أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ

7- به کار نگرفتن عقل در جهت شناخت حق و صراط مستقیم، مصداق بارز ناسپاسی

وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ... أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ ...

قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ تفکر؛ چشم؛ درک؛ شکر؛ شناخت؛ صراط مستقیم؛ عقل؛ قلب؛ کفر؛ گوش؛ نعمت؛ هدایت

[سوره المؤمنون (23): آیه 79]

وَ هُوَ اَلَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی اَلْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (79)

79

و اوست آن‌که شما را در زمین آفرید، و [سرانجام] به‌سوی او محشور می‌شوید.

1 - پیدایش نسل انسان در گسترۀ زمین، تنها به اراده و تدبیر خداوند

وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

«ذرء» (مصدر«ذرأ») به معنای پدید آوردن و پراکندن است.

«تُحْشَرُونَ» - به قرینۀ «إِلَیْهِ» - متضمن معنای«ترجعون» و «حشر»(مصدر مجهول «تُحْشَرُونَ» ) به‌معنای جمع و گردآوری شدن است.

2 - گسترش تدریجی نسل بشر در روی زمین، پس از پیدایش نوع آن

وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ

برداشت فوق، با توجه به معنای «ذرأ»(پراکندن) استفاده می‌شود.

3 - بازگشت قهری همۀ انسان‌ها، به سوی خدا است.

وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

4- خدا،مبدأآغازین ومرجع‌نهایی انسان‌ها

وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ ... وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

5 - زندگی بشر، محدود به توقف ناپایدار وی در دنیا نیست.

وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

6 - تجمع نهایی همۀ انسان‌های پراکنده در روی زمین، در پیشگاه خدا، پس از گذر از زندگی دنیوی

وَ هُوَ الَّذِی ... وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ حشر و نشر؛ خلقت؛ زمین؛ فرزند؛ قیامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 80]

وَ هُوَ اَلَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ لَهُ اِخْتِلاٰفُ اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهٰارِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ (80)

80

و اوست آن که حیات می‌بخشد و می‌میراند، و آمد و رفت شب و روز به ارادۀ اوست. پس آیا عقل خود را به کار نمی‌گیرید؟

1 - حیات و مرگ، تنها در اختیار خداوند است.

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ

«الَّذِی» خبر مبتدا و «ال» در آن، برای جنس است. بنابراین جملۀ «هُوَ الَّذِی» مفید حصر است؛ یعنی، تنها خدا است که حیات می‌بخشد و می‌میراند.

2 - حیات و مرگ، جریانی مستمر در سراسر گیتی

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ

حذف مفعول کلمه‌های «یُحْیِی» و «یُمِیتُ» ، می‌تواند بیانگر این حقیقت باشد که: قضیۀ مرگ و حیات منحصر در پدیده‌های زمین نیست؛ بلکه حقیقتی است که در سراسر جهان آفرینش جریان دارد. گفتنی است که به کارگیری فعل مضارع (یحیی و یمیت) بیانگر استمرار این جریان عام می‌باشد.

3 - جریان مستمر مرگ و حیات از جلوه‌های‌توحید، ربوبیت و تدبیر خداوند

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ

این بخش از آیات، در مقام بیان جلوه‌های ربوبیت و تدبیر خداوند نسبت به جهان و انسان است در برابر این اندیشۀ شرک‌آمیز مردم صدراسلام بود که معتقد به ربوبیت غیر خدا بودند.

4 - حیات و مرگ انسان‌ها، تنها به اراده و تدبیر خداوند

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ

برداشت فوق، بر این اساس است که مفعول محذوف، ضمیر خطاب به انسان‌ها باشد؛ یعنی،«یحییکم و یمیتکم».

5 - گردش و آمد و شد شب و روز، تنها به ارادۀ خداوند

وَ لَهُ اخْتِلاٰفُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ

«اخْتِلاٰفُ» در لغت هم به معنای «در پی یکدیگر آمدن و یکی جی ء دیگر نشستن» می‌آید و هم به معنای «ضد توافق و اتفاق». برداشت یاد شده بر پایۀ معنای اول است. شایان ذکر است که تقدیم خبر (له) بر مبتدا (اختلاف اللیل) مفید حصر می‌باشد.

6 - تفاوت ساعات شب و روز در طول

سال و پیدایش فصل‌ها، تنها در اختیار و تحت ارادۀ خداوند است.

وَ لَهُ اخْتِلاٰفُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ

برداشت فوق، با توجه به معنای دیگر «اخْتِلاٰفُ» - که مقابل توافق و اتفاق است - می‌باشد. بنابراین مراد از «اخْتِلاٰفُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ» تفاوت و نوسان‌های موجود در هر یک، از شب و روز در طول سال خواهد بود که لازمۀ آن پیدایش فصل‌های چهارگانه است.

7 - آمد و شد شب و روز و به وجود آمدن فصل‌های مختلف، عامل پیدایش موجودات زنده و جریان مستمر مرگ و حیات در زمین

یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ لَهُ اخْتِلاٰفُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ

ذکر «اختلاف شب و روز» پس از بیان مرگ و حیات می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.

8 - گردش شب و روز و پیدایش فصل‌های مختلف، یکی دیگر از جلوه‌های تدبیر و ربوبیت بی‌شریک خداوند

وَ لَهُ اخْتِلاٰفُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ

9 - علت‌ها و عوامل طبیعی، مجاری تحقق ارادۀ خداوند

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی ... وَ النَّهٰارِ

10 - جریان مستمر حیات و مرگ و گردش نظام طبیعت، شایان تفکر و درس‌آموزی

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

11 - سطحی نگری و بی تفاوتی انسان نسبت به مظاهر وجود و طبیعت، مورد نکوهش خداوند

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

12 - اندیشه و تعقّل در نظام هستی، راهگشای انسان برای شناخت خدای یکتا و یکتاپرستی

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

13 - شرک و کفر، بینشی غیر علمی و مخالف با مبانی عقلی

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اراده؛ اللّه؛ باطل؛ تدبر؛ تفکر؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ حیات؛ خلقت؛ روز؛ شب؛ شرک؛ عبرت؛ قانون علیّت؛ کفر؛ مرگ؛ ملامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 81]

بَلْ قٰالُوا مِثْلَ مٰا قٰالَ اَلْأَوَّلُونَ (81)

81

[آری، آنان تعقل نکردند،]بلکه مانند همان چیزی را گفتند که پیشینیان گفته بودند.

1 - موضع‌گیری کافران رفاه‌زدۀ عصر بعثت، در برابر رهنمودهای پیامبر(ص)، همانند موضع‌گیری کافران پیشین در برابر رهنمودهای پیامبرانشان

بَلْ قٰالُوا مِثْلَ مٰا قٰالَ الْأَوَّلُونَ

2 - عدم تأثیر پیشرفت‌ها و تمدن بشری در رشد اندیشۀ کافران، دست کم تا عصر بعثت پیامبر(ص)

بَلْ قٰالُوا مِثْلَ مٰا قٰالَ الْأَوَّلُونَ

3 - سطحی نگری و عدم به کارگیری عقل و اندیشه، وجه مشترک همۀ کافران و مستکبران تاریخ

بَلْ قٰالُوا مِثْلَ مٰا قٰالَ الْأَوَّلُونَ

کلیدواژه‌ها:

ارتجاع؛ استکبار؛ اشراف؛ انبیاء؛ تشبیهات؛ سخن؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره المؤمنون (23): آیه 82]

قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ (82)

82

گفتند: آیا وقتی که مُردیم و [تبدیل به]خاک و استخوان‌هایی شدیم، باز حتماً برانگیخته می‌شویم؟

1 - اظهار تردید کافران در زنده شدن دوبارۀ انسان، پس از مرگ

قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا ... أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

2 - تبدیل دوبارۀ استخوان‌های پوسیدۀ مردگان به انسانی کامل، امری ناممکن در نظر کافران

قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا ... أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

3 - انکار معاد، دارای دیرینه‌ای عمیق در طول تاریخ کفر و شرک

بَلْ قٰالُوا مِثْلَ مٰا قٰالَ الْأَوَّلُونَ . قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا ... أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

4 - سطحی‌نگری و غفلت از قدرت بی‌انتهای خداوند، منشأ تردید و استبعاد کافران نسبت به مسألۀ رستاخیز

وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ ... قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا ... أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

5 - توجه به آفرینش انسان و استمرار مرگ و حیات در زمین، زدایندۀ هر گونه تردید و دو دلی نسبت به معاد و حیات مجدد انسان

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ ... وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ ... قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا ... أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

6 - منکران معاد، متکی به صرف استبعاد و فاقد هرگونه دلیل عقلی و یقینی

أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ ... قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

7 - انسان، موجودی جاودان در بینش ادیان الهی و پدیده‌ای فناپذیر در نگرش شرک پیشگان تاریخ

بَلْ قٰالُوا ... قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا ... أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

کلیدواژه‌ها:

استخوان؛ انسان؛ تکذیب؛ جهان‌بینی؛حیات؛خاک؛ خلافت الهی؛ خلقت؛ ذکر؛ شرک؛ شک؛ غفلت؛ کفر؛مرگ؛ معاد

[سوره المؤمنون (23): آیه 83]

لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ اَلْأَوَّلِینَ (83)

83

البته این را به ما و پدرانمان از پیش وعده دادند، این جز افسانه‌های پیشینیان چیزی نیست.

1 - معاد، وعده‌ای بی‌اساس و افسانه‌ای کهن، در نظر کافران و مشرکان

بَلْ قٰالُوا مِثْلَ مٰا قٰالَ الْأَوَّلُونَ ... لَقَدْ وُعِدْنٰا ... إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

«اسطورة» (مفرد «أَسٰاطِیرُ» ) به معنای افسانه است. بنابراین «أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ» ؛ یعنی، افسانه‌هایی که پیشینیان ساخته‌اند.

2 - وعدۀ رستاخیز و هشدار مردمان به آن، رسالت مشترک همۀ پیامبران

وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا

3 - وعدۀ معاد، مورد استهزا و ریشخند کافران در طول تاریخ

بَلْ قٰالُوا مِثْلَ مٰا قٰالَ الْأَوَّلُونَ ... لَقَدْ وُعِدْنٰا ... هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

با توجه به، به کارگیری کلمۀ «هٰذٰا» ، که برای اشاره به نزدیک

و بیانگر نوعی تحقیر نسبت به موضوع بسیار مهمی چون معاد است، برداشت فوق به دست می‌آید.

4 - اطلاع مشرکان عصر بعثت، از طرح مسألۀ معاد به وسیلۀ رسولان الهی و در طول تاریخ

لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ

5 - تحقق نیافتن وعدۀ رستاخیز، پس از گذشت زمانی دراز، دلیل بی‌اساس بودن آن در پندار کافران*

لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ ... إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

مقصود کافران از عبارت «لَقَدْ وُعِدْنٰا ... مِنْ قَبْلُ» می‌تواند این باشد که اگر قیامتی هست تا کنون بایستی تحقق می‌یافت.

بنابراین عدم تحقق آن تاکنون، دلیل بی‌اساس بودن و واقعیت نداشتن آن است.

6 - تجلی خوی‌استکباری، در موضع‌گیری اشراف علیه دعوت انبیا

لَقَدْ وُعِدْنٰا ... إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

به ریشخند گرفتن دعوت پیامبران و افسانه خواندن آن، بیانگر مطلب یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

اساطیر؛ استکبار؛ استهزاء؛ اشراف؛ انبیاء؛ انذار؛ تکذیب؛ شرک؛ قیامت؛ کفر؛ معاد؛ نیاکان؛ وعده

[سوره المؤمنون (23): آیه 84]

قُلْ لِمَنِ اَلْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (84)

84

بگو: اگر می‌دانید، زمین و هر که در آن است از آنِ کیست؟

1 - زمین و هر آنچه در آن است، از آنِ خدا و متعلق به او است.

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

2 - نظام طبیعت، بستری مناسب برای خداشناسی و ره‌یافتن به توحید

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا

3 - شرک ورزی، پدیده‌ای برخاسته از غفلت و جهل انسان، نسبت به تعلق و وابستگی همه جانبۀ او و پدیده‌های پیرامونش به خداوند

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ ... إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

4 - درک ماهیت تعلق و نیاز زمین و موجودات روی آن به خداوند، تنها در توان اهل دانش و خرد است.

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ توحید؛ جهان؛ جهل؛ زمین؛ شرک؛ عقل؛ علم؛ غفلت؛ کفر؛ معاد

[سوره المؤمنون (23): آیه 85]

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ (85)

85

خواهند گفت: از آنِ خداست. بگو: پس چرا هشیار نمی‌شوید؟

1 - اعتراف به مالکیت خدا بر زمین و موجودات روی آن، امری ناگزیر برای هر انسانِ اهل دانش و خرد

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ ... إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

2 - گرایش به شرک در عین اعتقاد به تعلق انسان و پدیده‌های پیرامون او به خداوند، دو امر ناهمخوان و ناسازگار

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا ... سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

3 - گروندگان به شرک، غفلت زدگانی سزاوار نکوهش و سرزنش

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ اللّه؛ زمین؛ شرک؛ عبرت؛ عقل؛ علم؛ علما؛ ملامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 86]

قُلْ مَنْ رَبُّ اَلسَّمٰاوٰاتِ اَلسَّبْعِ وَ رَبُّ اَلْعَرْشِ اَلْعَظِیمِ (86)

86

بگو: چه کسی خداوندگار آسمان‌های هفتگانه و خداوندگار عرش بزرگ است؟

1 - جهان آفرینش، دارای ماهیتی نیازمند به مدیر و مدبر

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ

2 - نیاز جهان آفرینش به مدیر و مدبر، امری روشن برای هر انسان دانشور و خردمند

إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ... قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ

روشن است که سؤال «مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ ...» (خداوندگار آسمان‌های هفتگانه و... کیست؟) زمانی قابل طرح است که اصل نیاز آنها به مدیر و مدبر، قبلاً برای انسان حل شده باشد. و چون درک این مسأله، برای اهل دانش و خرد - که در آیۀ پیشین به آن تصریح شده است - امر پیچیده‌ای

نیست به‌عنوان اصل مسلم تلقی شده است.

3 - جهان آفرینش، دارای هفت آسمان و یک مرکز بزرگ فرمان‌روایی

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ

«عرش»در لغت به معنای سریر حکومت و فرمان‌روایی است.

4 - آسمان‌های هفتگانه و عرش عظیم، مظهر ربوبیت یگانه خداوند

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ

5 - عرش عظیم الهی، حقیقتی غیر از آسمان‌های هفتگانه

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ

ذکر جداگانۀ عرش و توصیف آن به وصف «عظیم»، می‌تواند بیانگر مطلب فوق باشد.

6- «رَبُّ» از اسما و صفات خداوند

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ ... وَ رَبُّ الْعَرْشِ

7 - «عن حَنان بن سَدیر قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن العرش و الکرسیّ، فقال:

إنّ للعرش صفاتٍ کثیرةً مختلفة، له فی کلّ سبب و صنع فی القرآن صفة علی حدة فقوله «رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ» یقول: الملک العظیم؛ ⁽¹⁾

حنان‌بن سدیر گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ عرش و کرسی سؤال کردم؟ فرمود: عرش اوصاف فراوان و گوناگونی دارد و برای آن در قرآن - به هر مناسبتی که ذکر شده - صفت خاصی است پس سخن خدا «رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ» به معنای «فرمانروایی بزرگ» است».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ توحید؛ جهان؛ رب/اسما و صفات؛ عرش؛ عقل؛ علم

[سوره المؤمنون (23): آیه 87]

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ (87)

87

خواهند گفت: [همه]از آنِ خداست. بگو: پس چرا پروا نمی‌کنید [که برای او شریک قرار می‌دهید]؟

1 - اعتراف به حاکمیت و ربوبیت یگانۀ خدا بر جهان هستی، امری غیر قابل گریز برای هر انسان دانشور و خرد ورز

إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ... قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ ...

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ

2 - حاکمیت یگانۀ خدا بر هستی، جلوه‌ای از مالکیت مطلقۀ او

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ ... سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ

در برابر سؤال از ربوبیت (من ربّ السماوات...)، پاسخی داده شده که بیانگر مالکیت است (سیقولون للّه). و این بدان جهت است که ربوبیت، فرع بر مالکیت مطلقه می‌باشد.

3- تردید در یگانگی خدا و شرک‌ورزی، علی‌رغم اعتراف به مالکیت مطلق او بر سراسر هستی، ناشی از بی‌پروایی و بیم نداشتن از عذاب اوست.

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

4 - بیم داشتن از عذاب خدا، توصیه‌ای الهی به انسان‌ها

أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

«إتقاء»، به معنای ترسیدن است و «أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ» به تقدیر «أ فلا تتقون عذابه» می‌باشد؛ یعنی، «آیا ازعذاب او بیم‌ندارید».

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ اللّه؛ ترس؛ تقوا؛ توحید؛ جهان؛ شک؛ عذاب؛ عقل؛ علم

[سوره المؤمنون (23): آیه 88]

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ یُجِیرُ وَ لاٰ یُجٰارُ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (88)

88

بگو: اگر می‌دانید، کیست که فرمانروایی هر چیزی به دست اوست و امان می‌دهد و بر ضدّ او امان داده نمی‌شود؟

1 - سراسر هستی، در سیطرۀ حاکمیت و فرمان‌روایی یگانۀ خداوند

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ

«مَلَکُوتُ» مبالغۀ «مُلک»(فرمان روایی) است؛ مانند «رَحَمُوت» مبالغۀ «رحمة» و «رَهَبوت» مبالغۀ «رهبة».

2 - خدا، تنها پناهگاه بی‌پناهان

وَ هُوَ یُجِیرُ

«إجارة» (مصدر «یُجِیرُ» ) به معنای پناه دادن است. جملۀ «هُوَ یُجِیرُ» عطف بر «بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ» و به تقدیر «و من هو یجیر...» است؛ یعنی، «و کیست آن که پناه می‌دهد».

3 - عدم وجود کمترین پناهگاه، در برابر خداوند

وَ لاٰ یُجٰارُ عَلَیْهِ

«مجار علیه» به کسی گفته می‌شود که در برابر او و علی‌رغم میل و خواستۀ او، به کسی پناه داده می‌شود. بنابراین عبارت «لاٰ یُجٰارُ عَلَیْهِ» ؛ یعنی، در برابر خدا کسی نیست، که علی‌رغم خواست او، به کسی پناه دهد.

4 - درک حاکمیت و سیطرۀ همه جانبۀ خدا بر سراسر هستی، در صلاحیت اشخاص دانشور و خردمند

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ ... إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

5 - شرک ورزی، برخاسته از جهل انسان و عدم شناخت او نسبت به ماهیت سراسر نیاز جهان هستی به خداوند

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ ... إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ جهل؛ شرک؛ عقل؛ علم؛ ملکوت

[سوره المؤمنون (23): آیه 89]

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ فَأَنّٰی تُسْحَرُونَ (89)

89

خواهند گفت: [همه] از آنِ خداست. بگو: پس چگونه افسون شده‌اید؟

1 - اعتراف به حاکمیت و فرمان روایی خداوند بر سراسر هستی، امری غیر قابل گریز برای اهل دانش و خرد

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ ... إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ

2 - اذعان به فرمان روایی خدا بر سراسر هستی و گرایش به شرک، دو امر ناهمخوان و ناسازگار

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ ... إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ فَأَنّٰی تُسْحَرُونَ

3 - شرک‌ورزی، علی‌رغم اعتقاد به حاکمیت فراگیر خدا بر سراسر هستی، سزاوار نکوهش و سرزنش

قُلْ فَأَنّٰی تُسْحَرُونَ

4 - مشرکان، مفتون خیال‌های خام و غافل از برهان‌های عقلی و علمی

قُلْ فَأَنّٰی تُسْحَرُونَ

«سحر»(مصدر «تُسْحَرُونَ» ) به معنای مفتون کردن و ربودن عقل است؛ یعنی، «[به آنان] بگو: پس چگونه دستخوش افسون می‌شوید».

5 - خداوند روش احتجاج با مشرکان را به پیامبر(ص) آموزش داد.

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ ... قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ ... قُلْ مَنْ بِیَدِهِ ... قُلْ فَأَنّٰی تُسْحَرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ اللّه؛ جهان؛ سحر؛ شرک؛ عقل؛ علم؛ محمّد(ص)؛ ملامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 90]

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ (90)

90

[ما برای آنان افسانه نیاورده‌ایم] بلکه حق را برایشان آورده‌ایم و قطعاً آنان دروغگویند.

1 - قیامت، وعده‌ای راست و تخلف ناپذیر

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِالْحَقِّ

«إتیان» (مصدر «أتی») به معنای آمدن است و هر گاه همراه با «باء» تعدیه بیاید - مانند آیۀ فوق - متعدی و به معنای آوردن می‌شود. «حق»به قرینۀ مقابلۀ آن با «کذب» (إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ) ، به معنای سخن راست است. گفتنی است که مراد از سخن راست (حقّ)، می‌تواند یکی از سه امر زیر باشد: 1- وعدۀ قیامت، 2- مسألۀ توحید و یگانگی خدا، 3- قرآن کریم. برداشت یاد شده بر پایۀ احتمال اول است.

2 - قرآن، سخنی راست و به دور از هر دروغ

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِالْحَقِّ

3 - قرآن، کتابی آسمانی و نازل شده از سوی خداوند

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِالْحَقِّ

4 - پیام توحید، پیامی حق و منطبق با واقعیت‌های عالم هستی

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِالْحَقِّ

5 - شرک، اندیشه‌ای نادرست، دروغ و نا منطبق با واقعیت‌های جهان هستی

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

6 - افسانه خواندن قرآن از سوی کافران، دروغی ناروا به ساحت آن

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ ... وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

7 - منکران معاد، اشخاصی دروغگویند.

بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

اساطیر؛ افترا؛ باطل؛ تکذیب؛ توحید؛ دروغ؛ شرک؛ صدق؛ قرآن؛ قیامت؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ معاد؛ وحی

[سوره المؤمنون (23): آیه 91]

مَا اِتَّخَذَ اَللّٰهُ مِنْ وَلَدٍ وَ مٰا کٰانَ مَعَهُ مِنْ إِلٰهٍ إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ وَ لَعَلاٰ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ سُبْحٰانَ اَللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ (91)

91

خدا هیچ فرزندی اختیار نکرده و با او هیچ معبودی نیست. [اگر جز خدا معبودی بود،] در آن صورت هر معبودی آنچه را که آفریده است با خود می‌بُرد، و بعضی معبودان بر بعضی دیگر برتری می‌جستند. منزّه است خدا از آنچه وصف می‌کنند؛

1 - خدا، بی‌نیاز از گزینش فرزند

مَا اتَّخَذَ اللّٰهُ مِنْ وَلَدٍ

2 - خدا، مبرّا از شریک و همتا

وَ مٰا کٰانَ مَعَهُ مِنْ إِلٰهٍ

3 - الوهیت و خالقیت (خداوندگاری و آفریدگاری)، دوامر متلازم و انفکاک ناپذیر

إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ

قید «بِمٰا خَلَقَ» بیانگر این حقیقت است که خداوندگاری، فرع بر آفریدگاری است؛ یعنی، تا یک موجودی خالق نباشد، نمی‌توان او را إلٰه خواند. بنابراین اگر علاوه بر خدای متعال، خدایان دیگری نیز وجود داشت، باید هر خدایی آفرینشی جدا از آفرینش خدایان دیگر می‌داشت.

4 - وجود خدایان متعدد، مستلزم وجود آفرینش‌های متعدد و جدا از هم

إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ

5 - جهان آفرینش، جهانی واحد و دارای خدایی واحد

إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ

استدلال فوق بر پایۀ نفی آفرینش استوار شده است بدین صورت که: الوهیت متفرع بر خالقیت است. بنابراین اگر چند إلٰه در جهان باشد، باید چند خلق نیز وجود داشته باشد؛ در حالی که مجموعۀ هستی، یک خلق بیش نیست. بنابراین جهان هستی، تنها یک خالق و یک إلٰه دارد.

6 - تعدد خدایان، مستلزم پیدایش حرج و مرج و نابسامانی در نظام هستی و در نتیجه باعث فروپاشی آن است.

وَ لَعَلاٰ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ

«عُلُوّ»(مصدر«علا») به معنای غلبه یافتن و چیره شدن است؛ یعنی، «و لو کان معه من إلاٰه لغلب بعضهم علی بعض؛ اگر علاوه

بر خدا، خدایان دیگری نیز بودند، همۀ آنها در کار تدبیر جهان نقش داشتند [و در نتیجه] بعضی بر برخی دیگر چیره می‌شدند و کار جهان به فساد و تباهی کشیده می‌شد». گفتنی است که استدلال فوق، بر این فرض استوار است که مجموعه از خدایان در کار خلق و تدبیر جهان موجود، نقش مشترک داشته باشند.

7 - نظام هماهنگ و سامان‌مند جهان، دلیل یگانه بودن خدا و بطلان پندار شرک

وَ لَعَلاٰ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ

8 - ساحت خدای یگانۀ هستی، مبرّا از نسبت‌های ناروای مشرکان

سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ اسما و صفات؛ افترا؛ اللّه؛ تنزیه؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ خلقت؛ شرک؛ عبادت؛ فرزند خدا

[سوره المؤمنون (23): آیه 92]

عٰالِمِ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ فَتَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ (92)

92

همان دانای نهان و آشکار. پس او برتر است از این‌که به وی شرک ورزند.

1 - غیب و شهود، در قلمرو علم خداوند

عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

2 - احاطۀ علمی خدا بر سراسر هستی، بی‌نیاز کنندۀ او از داشتن شریک

سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ . عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

3 - شرک، مستلزم ناقص شمردن ذات کامل حق و نسبت دادن جهل و ناآگاهی به ساحت او

سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ . عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

4 - ساحت خدای یگانه، برتر از آنچه که با او شریک می‌گردانند.

فَتَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

5 - لزوم تنزیه و مبرّا دانستن خدا از هر گونه شرک

فَتَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

6- «عٰالِمِ الْغَیْبِ» از اسما و صفات خداوند

عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

7 - «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قوله عزّوجلّ:

«عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ» فقال: الغیب ما لم‌یکن و الشّهادة ما قد کان؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند - عزّوجلّ - «عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ» روایت شده که فرمود: «غیب» چیزی است که واقع نشده و «شهادت» چیزی است که محقق گشته است».

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ افترا؛ اللّه؛ تنزیه؛ جهان‌بینی؛ جهل؛ شرک؛ شهادت؛ غیب

[سوره المؤمنون (23): آیه 93]

قُلْ رَبِّ إِمّٰا تُرِیَنِّی مٰا یُوعَدُونَ (93)

93

بگو: پروردگارا، اگر آن [عذابی] را که به آنان وعده داده شده است به من نشان دهی،

1 - پیامبر(ص)، مأمور التجا به خداوند برای ایمن ماندن از عذاب دامنگیر ظالمان

قُلْ رَبِّ إِمّٰا تُرِیَنِّی مٰا یُوعَدُونَ

«إِمّٰا» مرکب از «إن» شرطیه و «مای» زایده و «ما» در «مٰا یُوعَدُونَ» کنایه از عذاب است. جواب شرط در آیۀ بعد آمده است: «رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ» .

2 - التجا به پروردگار، از آداب دعا و آموزه‌ای الهی به پیامبر(ص)

قُلْ رَبِّ إِمّٰا تُرِیَنِّی مٰا یُوعَدُونَ

3 - تهدید مشرکان عصر بعثت به عذاب دنیوی از سوی خداوند

قُلْ رَبِّ إِمّٰا تُرِیَنِّی مٰا یُوعَدُونَ

4 - نقش مؤثر دعا، در ایمن‌ماندن از شرور

قُلْ رَبِّ إِمّٰا تُرِیَنِّی مٰا یُوعَدُونَ

5- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

قُلْ رَبِّ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انذار؛ تکلیف؛ تهدید؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ شر؛ شرک؛ ظلم؛ عذاب؛ محمّد(ص)؛ وعده

[سوره المؤمنون (23): آیه 94]

رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی فِی اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ (94)

94

پروردگارا، مرا در میان قوم ستمکار قرار مده.

1 - خدا، پروردگار انسان‌ها است.

رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی

2 - التجا به ربوبیت خدا در دعا، مؤثر در جلب رحمت او

قُلْ رَبِّ ... رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

3 - مشرکان عصر بعثت، مردمی ظالم و ستمگر

رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

4 - عذاب‌الهی، دامنگیر ظالمان وستمگران

قُلْ رَبِّ إِمّٰا تُرِیَنِّی مٰا یُوعَدُونَ . رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

5 - حضور در جمع ظالمان، دربردارندۀ خطر شمول عذاب آنها بر انسان

رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

6 - نبودن در جمع ظالمان به هنگام نزول عذاب الهی بر آنان، درخواست پیامبر(ص) از خداوند

رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

7 - ظلم و فساد در میان اقشار جامعه، دارای تأثیر در سرنوشت همگان

رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

از این‌که پیامبر(ص) از خدا می‌خواهد که به‌هنگام نزول عذاب بر ظالمان، در جمع آنان نباشد، رسانندۀ این حقیقت است که پیامبر(ص)، با این‌که هرگز ظالم نبوده است، اما ممکن بود با قرار داشتن در میان جامعۀ ظالم، از عذاب آنان چیزی دامنگیر آن حضرت نیز بشود.

8- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ جهان‌بینی؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ شرک؛ ظلم؛ عذاب؛ فساد؛ محمّد(ص)

[سوره المؤمنون (23): آیه 95]

وَ إِنّٰا عَلیٰ أَنْ نُرِیَکَ مٰا نَعِدُهُمْ لَقٰادِرُونَ (95)

95

و بی‌گمان، ما قادریم که آنچه را به آنان وعده داده‌ایم به تو نشان دهیم.

1 - خداوند، توانا بر تحقق بخشیدن به وعده‌های خود

وَ إِنّٰا عَلیٰ أَنْ نُرِیَکَ مٰا نَعِدُهُمْ لَقٰادِرُونَ

2 - وعدۀ نزول عذاب بر کافران، در مرآی و منظر پیامبر(ص)

وَ إِنّٰا عَلیٰ أَنْ نُرِیَکَ مٰا نَعِدُهُمْ لَقٰادِرُونَ

3 - تأخیر عذاب کافران، بر طبق مصلحت است؛ نه به علت ناتوانی خداوند

وَ إِنّٰا عَلیٰ أَنْ نُرِیَکَ مٰا نَعِدُهُمْ لَقٰادِرُونَ

4 - دلداری خدا به پیامبر(ص)، در قبال ستیزه‌جویی‌های ظالمان

رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . وَ إِنّٰا عَلیٰ أَنْ نُرِیَکَ ...

لَقٰادِرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ دلداری؛ ظلم؛ عذاب؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ وعده

[سوره المؤمنون (23): آیه 96]

اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ اَلسَّیِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَصِفُونَ (96)

96

بدی را با بهترین شیوه دفع کن. ما به آنچه [به ناروا]وصف می‌کنند آگاه‌تریم.

1 - پیامبر(ص)، مأمور به کارگیری بهترین و اخلاقی‌ترین روش‌ها، در قبال بدی‌های مشرکان

اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ

«التی»کنایه از شیوه و روش است. کلمۀ «السَّیِّئَةَ» مفعول مؤخر برای «ادْفَعْ» می‌باشد؛ یعنی، بدی را به بهترین شیوه دفع کن.

2 - پیامبر(ص)، تحت تعلیم خداوند در کیفیت رفتار با مردم

اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ

3 - لزوم به کارگیری بهترین شیوه‌های رفتاری، حتی در برابر دشمنان دین

اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ

4 - صبر در برابر بدرفتاری‌های مشرکان و وانهادن کیفر آنان به خدا، توصیه‌ای الهی به پیامبر(ص) در مقطع پیش از هجرت

اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَصِفُونَ

برداشت فوق، با توجه به مکّی‌بودن سوره مؤمنون است.

5 - نسبت‌های ناروای مشرکان، به خدا و پیامبر(ص)

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَصِفُونَ

مراد از «بِمٰا یَصِفُونَ» - به قرینۀ «سیئه» - چیزهای ناروایی است که مشرکان به خدا (از قبیل فرزند و همتا داشتن) و به پیامبر (از قبیل جنون) نسبت می‌دادند.

6 - خدا، از هر کسی به اعمال آدمیان آگاه‌تر است.

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَصِفُونَ

7 - «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: بعث أمیرالمؤمنین(ع) إلی بشر بن عطارد التمیمیّ فی کلام بلغه فمرّ به رسول أمیرالمؤمنین(ع) فی بنی‌أسد و أخذه فقام إلیه نعیم‌بن دجاجة الأسدی فأفلته فبعث

إلیه أمیرالمؤمنین(ع) فأتوه به و أمر به أن یضرب فقال له نعیم: أما واللّه إنّ المقام معک لذلّ و إنّ فراقک لکفر قال: فلمّا سمع ذلک منه قال له: یا نعیم قد عفونا عنک إنّ اللّه - عزّوجلّ - یقول: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ» ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: امیرالمؤمنین(ع) به علت سخنی که بشربن عطارد تمیمی گفته بود [شخصی را] سراغ او فرستاد. فرستادۀ امام او را در بنی‌اسد یافت و بازداشت کرد. نعیم بن دجاجه اسدی برخاست و او را آزاد نمود. امیرالمؤمنین(ع) سراغ نعیم فرستاد و او را آوردند و دستور داد او را بزنند. نعیم گفت: به خدا ماندن با تو ذلت است و جدا شدن از تو کفر. راوی گوید: امام(ع) که این را از او شنید، فرمود: ای نعیم! تو را بخشیدم؛ زیرا خدای - عزّوجلّ - می‌فرماید: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ» ...».

8 - «عن أبی‌عبداللّه(ع) ... قال الحسنة:

التقیّة و السیّئة: الإذاعة. و قوله عزّوجلّ «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ» قال: التی هی أحسن التقیّة... ؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: «حسنه»تقیه است و «سیئه»شایع کردن [اسرار] است. [در بارۀ] سخن خدای - عزّوجلّ - «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ» نیز فرمود: آنچه که احسن است، همان تقیه می‌باشد ...».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ افترا؛ افشاگری؛ اللّه؛ تقیه؛ حسن خلق؛ حسنه؛ دین؛ شرک؛ صبر؛ عفو؛ علیم/اسما و صفات؛ کیفر؛ محمّد(ص)؛ ملامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 97]

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ اَلشَّیٰاطِینِ (97)

97

و بگو: پروردگارا، از وسوسه‌های شیاطین به تو پناه می‌برم.

1 - استعاذه (پناه بردن) به خدا از وسوسه‌های شیطان، از رهنمودهای الهی به پیامبر(ص)

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ

«عوذ»(مصدر «أَعُوذُ» ) به معنای پناه بردن و «همزة»(مفرد «هَمَزٰاتِ» ) به معنای وسوسه است.

2 - استفاده از شیوه‌های نادرست در مبارزه با باطل، نتیجۀ القائات شیطانی است.

اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ ... وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ

3 - التجا به ربوبیت الهی در دعا، از آداب

توصیه شده از سوی خدا

وَ قُلْ رَبِّ

4 - همۀ انسان‌ها، حتی پیامبران، در معرض هجوم وسوسه‌های شیطان

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ

5 - خدا، پروردگار آدمیان است.

وَ قُلْ رَبِّ

6 - نقش مؤثر دعا در ایمن ماندن انسان‌ها از خطر وسوسه‌های شیاطین

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ

7 - شیطان، مظهر وسوسه‌گری و انحراف و دارای افراد و نیروهای متعدد

أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ

8- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

وَ قُلْ رَبِّ

کلیدواژه‌ها:

استعاذه؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ باطل؛ جهان‌بینی؛ دعا؛ رب /اسما و صفات؛ شیطان؛ ضلالت؛ محمّد(ص)؛ وسواس

[سوره المؤمنون (23): آیه 98]

وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ (98)

98

و پروردگارا، از این‌که آنها نزد من حاضر شوند به تو پناه می‌برم.

1 - استعاذه (پناه بردن) به خدا از روی‌آوردن و حضور شیاطین، دعای تعلیمی از سوی خدا به پیامبر(ص)

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ . وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ

2 - لزوم پناه بردن به خدا از نزدیک شدن شیاطین به انسان

قُلْ ... وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ

3 - لزوم پرهیز از محیط ها و شرایط مستعد برای حضور و وسوسۀ شیطان

قُلْ رَبِّ ... وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ

4 - خدا، پروردگار آدمیان است.

وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ

5 - حضور شیاطین، خطر آفرین برای انسان

وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ

از آیۀ فوق استفاده می‌شود: در آنجا که شیاطین حضور دارند، انسان بیشتر در معرض خطر قرار می‌گیرد و آنجا که آنها

حضور ندارند، ایمن‌تر است.

6 - خدا، تنها پناهگاه انسان برای ایمن ماندن از شرّهای شیاطین

أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ . وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ

7- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ

کلیدواژه‌ها:

استعاذه؛ اللّه؛ انسان؛ جهان‌بینی؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ شر؛ شیطان؛ گناه؛ محمّد(ص)

[سوره المؤمنون (23): آیه 99]

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ اَلْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ اِرْجِعُونِ (99)

99

[آری، کافران از کفر خود دست بر نمی‌دارند] تا وقتی که مرگِ یکی از آنان فرا رسد، می‌گوید: پروردگارا، مرا برگردانید.

1 - لحظه‌مرگ،لحظۀ پایان‌یافتن شرارت‌ها و حق ستیزی‌های کافران و ستمگران

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

«حَتّٰی» برای بیان غایت شرارت‌ها و ستمگری‌های کافران است.

2 - خدا، پروردگار انسان‌ها است.

قٰالَ رَبِّ

3 - مرگ، سرآغاز تحوّلی عمیق در سیر حیات و فرایند زندگی بشر

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

4- روی‌آوری کافران به خدا، در آستانۀ مرگ

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

5 - قطع امید کافران از همۀ عوامل مادی و احساس بی‌پناهی کامل در هنگام مرگ

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

6 - ندامت کافران در هنگام مرگ و تمنای آنان از خدا، برای بازگشت به دنیا

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

7 - پی‌بردن انسان در هنگام مرگ، به دست‌اندرکاری عوامل و کارگزاران الهی (ملائکه) در مرگ و حیات او

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

کلمۀ «ارْجِعُونِ» می‌تواند خطاب به خداوند بوده و جمع آمدن

آن از باب تعظیم باشد. هم‌چنین می‌تواند بدان جهت باشد که انسان در آن لحظه، حضور ملائکه و کارآیی آنان را مشاهده می‌کند و با التجا به خدا، از آنان می‌خواهد که او را به دنیا بازگردانند.

8- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

9 - «عن الصّادق(ع)... إذا مات الکافر شیّعه سبعون ألفاً من الزّبانیة إلی قبره و إنّه لیناشد حاملیه بصوت یسمعه کلّ شیء إلّا الثَّقَلان ... و یقول: «رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ» فتجیبه الزّبانیة کلاّ إنّها کلمة أنت قائلها ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: هنگامی که کافری می‌میرد، هفتاد هزار فرشتۀ عذاب او را به سوی قبرش می‌برند و آن کافر با صدای بلند - که تمام موجودات غیر از انس و جن می‌شنوند - تشییع کنندگان را قسم می‌دهد ... و می‌گوید: «رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ» . پس فرشتگان عذاب به اوجواب می دهند: هرگز! این کلامی است که تو گویندة آنی ...».

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ احتضار؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ جهان‌بینی؛ حیات؛ دنیا؛ رب/اسما و صفات؛ ظلم؛ کفر؛ مرگ؛ ملائکه؛ ندامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 100]

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ (100)

100

شاید من در مورد آنچه وا نهاده‌ام کاری شایسته کنم. چنین نیست، این سخنی[بی‌حاصل]است که او گویندۀ آن است، و پیش رویشان تا روزی که برانگیخته می‌شوند برزخی خواهد بود.

1 - اعتراف ضمنی کافران در هنگام مرگ، به زشتی اعمال گذشتۀ خویش

قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ . لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً

2 - کافران در هنگام مرگ، آرزومند یافتن فرصتی دوباره، برای تدارک فرصت‌های از دست رفته و جبران بدی‌های گذشتۀ خود، با انجام اعمال نیک

قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ . لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ

3 - آرزوی کافران در هنگام مرگ، برای بازگشت به دنیا و استفاده از امکانات و اموال خود در راه خیر*

قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ . لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ

برداشت فوق، بدان احتمال است که مراد از«ما ترکت» اموال و امکاناتی باشد که فرد، پس از مرگ خویش بر جای می‌گذارد؛ نه فرصت‌های از دست رفته؛ چنان که در برداشت پیشین بیان شد.

4 - مال و امکانات دنیوی، وسیله‌ای کارآمد برای انجام اعمال صالح*

قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ . لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ

5 - زندگی دنیوی، تنها فرصت عمل و کسب ارزش‌ها

قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ . لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ

6 - تضییع عمر و از دست دادن فرصت‌های زندگی دنیوی، مایۀ حسرت انسان به هنگام مرگ

قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ . لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ

7 - تمنّای کافران بر بازگشت به دنیا، تمنّایی مردود و غیر قابل پذیرش

قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ... کَلاّٰ

8 - تعهّد کافران در هنگام مرگ، بر تدارک بدی‌های گذشته با انجام نیکی‌ها، تعهّدی بی‌پشتوانه و غیر عملی

قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ... کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا

در برداشت یاد شده، جملۀ «إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا» تعلیل برای ردّ درخواست کافران گرفته شده است؛ یعنی، ردّ خواستۀ آنها، بدان جهت است که آنان بدان، عمل نخواهند کرد؛ چون اگر آنها اهل عمل بودند، در گذشته انجام می‌دادند.

9 - ایمان و اعتراف به حق، در شرایط اضطرار و ناگزیری، فاقد ارزش و اصالت است.

قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ... کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا

10 - شرارت و حق ستیزی کافران در دنیا، گواه حق گریزی آنان پس از بازگشت دوباره به دنیا

قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ... کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا

11 - کافران ستم‌پیشه و حق ستیز، غیر قابل اعتماداند.

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً ... کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا

12- ورود انسان‌ها، پس از مرگ به عالم برزخ

وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

13 - برزخ، مرحله‌ای میان حیات دنیوی و رستاخیز

وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ احتضار؛ اضطرار؛ اقرار؛ ایمان؛ برزخ؛ حسرت؛ حق؛ دنیا؛ زندگی؛ سخن؛ ظلم؛ عمر؛ عمل؛ عمل صالح؛ کفر؛ مال؛ مرگ؛ معاد

[سوره المؤمنون (23): آیه 101]

فَإِذٰا نُفِخَ فِی اَلصُّورِ فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لاٰ یَتَسٰاءَلُونَ (101)

101

و چون در صور دمیده شود، در آن روز میانشان نسبت‌های خویشاوندی وجود ندارد و از [حال]یکدیگر نمی‌پرسند.

1 - آغاز رستاخیز و زنده شدن دوبارۀ انسان‌ها با نفخ صور

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ

2 - برپایی قیامت، بادمیده شدن دو بارۀ روح‌ها در اجساد و صورت‌های پیشین

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ

برداشت فوق، بدان احتمال است که «صور» جمع صورت باشد؛ یعنی، «آن گاه که در صورت ها (اجساد) دمیده شود...».

3 - گسستن روابط خویشاوندی میان انسان‌ها، در روز رستاخیز

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ

4 - شدت نگرانی و گرفتاری انسان‌ها در قیامت، مشغول دارندۀ آنان به خویشتن و بازدارندۀ آنها از پرسش و پاسخ و گفت‌وگو با یکدیگر

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لاٰ یَتَسٰاءَلُونَ

5 - بی‌پناهی و تنهایی شدید انسان‌ها در عرصۀ قیامت، علی‌رغم حضور درجمع

فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لاٰ یَتَسٰاءَلُونَ

6 - نسب ها و تفاخر به نیاکان، امری اعتباری و فاقد کمترین اثر در قیامت

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ

برداشت فوق، بر این اساس است که «فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ ...» به تقدیر «لا أنساب بینهم یتفاخرون بها»باشد؛ یعنی، در آن روز نسبی نیست تا به آن تفاخر کنند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ تفاخر؛ خویشاوندی؛ سؤال و جواب؛ قیامت؛ معاد؛ نفخ صور؛ نیاکان

[سوره المؤمنون (23): آیه 102]

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ (102)

102

پس کسانی که اعمالِ سنجیده شده‌شان سنگین است، اینانند که ظفرمند خواهند بود.

1 - سنگینی کفۀ ترازوی اعمال خود انسان، تنها عامل مؤثر در سرنوشت وی در قیامت

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

2 - تنها عقاید درست و اعمال صالح، دارای وزن و مقدار در قیامت

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

با توجه به این‌که فلاح و رستگاری در نتیجۀ ایمان و عمل صالح به دست می‌آید و در این آیه، تنها کسانی رستگار دانسته شده‌اند که از میزانی سنگین برخوردار باشند، برداشت بالا استفاده می‌شود.

3 - وجود معیارها و میزان‌های متعدد در قیامت، برای سنجش اعمال انسان‌ها

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ

«موازین»جمع«میزان»است. به کارگیری جمع، بیانگر این معنا است که هر نوع عمل فرد، دارای میزان مخصوصی می‌باشد.

4 - هر نوع عمل انسان، دارای معیار و میزانی مخصوص در قیامت

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ

5 - رستگاری و سعادت جاودانی، تنها از آنِ دارندگان اعمال صالح و گران وزن

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

6 - «عن أبی‌عبداللّه(ع): «فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ» قال: فمن رجح عمله... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی «فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ» روایت شده که فرمود: کسی که عمل او سنگین و با ارزش باشد...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ حسابرسی؛ رستگاری؛ صالحان؛ عمل؛ عمل صالح؛ قضا و قدر؛ قیامت؛ میزان

[سوره المؤمنون (23): آیه 103]

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ (103)

103

و کسانی که اعمالِ سنجیده شده‌شان سبک است، اینانند که [سرمایۀ هستی]خود را از دست داده و در دوزخ جاودانه‌اند.

1- سبکی کفّۀ ترازوی‌عمل، نشان خسران و زیان‌کاری واقعی انسان در قیامت

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ

2- عقاید باطل و کردارهای بد، مایۀ وارد شدن زیان به سرمایه‌های وجودی انسان

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ

3 - نقش اساسی ایمان و عملکرد انسان، در رقم خوردن سرنوشت ابدی وی

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ

4 - جاودانگی در عذاب دوزخ، فرجام زیان‌کاران فاقد عمل صالح و گران وزن

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ ... فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ

5 - بازتاب عادلانۀ عملکرد دنیوی انسان‌ها در آخرت

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ ... فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ایمان؛ باطل؛ جهنم؛ خلافت الهی؛ ضرر؛ عدل؛ عمل؛ قضا و قدر؛ قیامت؛ میزان

[سوره المؤمنون (23): آیه 104]

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ اَلنّٰارُ وَ هُمْ فِیهٰا کٰالِحُونَ (104)

104

آتش چهرۀ آنان را می‌گدازد، و آنان در آن جا چهره سوختگانی بدمنظرند.

1 - صورت زیان‌کاران دوزخی، مواجه با هجوم مداوم شعله‌های آتش دوزخ

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ

«لَفْح»(مصدر «تَلْفَحُ» ) به معنای سوزاندن است؛ یعنی،«آتش،

چهره‌های آنها را می‌سوزاند». گفتنی است که به کارگیری فعل مضارع (تَلْفَحُ ) ، بیانگر هجوم پی در پی شعله‌های آتش‌دوزخ می‌باشد.

2 - جمع‌شدن پوست لب‌ها و صورت دوزخیان، با رسیدن حرارت آتش دوزخ

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ وَ هُمْ فِیهٰا کٰالِحُونَ

«کالح» (مفرد «کٰالِحُونَ» ) به کسی گفته می‌شود که لب‌هایش از هم فاصله داشته و دندان‌هایش آشکار باشد.

3 - بد منظری دوزخیان، در نتیجۀ جمع‌شدن پوست صورت و لب‌های آنها و آشکار ماندن دندان‌هایشان

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ وَ هُمْ فِیهٰا کٰالِحُونَ

«کالح» ظاهراً کنایه از زشت‌رویی و بدمنظری دوزخیان است.

4 - معاد انسان در قیامت، جسمانی خواهد بود.

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ وَ هُمْ فِیهٰا کٰالِحُونَ

5 - «عن النبیّ(ص) قال: إنّ جهنّم لمّا سیق إلیها أهلها تلقّتهم بعَنَق، فلفحتهم لفحة فلم‌تَدَع لحماً علی عَظْم إلّاألقته علی العُرقوب؛ ⁽¹⁾

از پیامبراکرم(ص) روایت شده که فرمود: آن هنگام که اهل جهنم را به سوی آن سوق دهند، آتش جهنم با سرعت با آنان روبه رو خواهد شد. پس آنان را به گونه‌ای خواهد سوزاند که گوشتی بر استخوانی باقی نخواهد گذاشت؛ مگر این‌که بر پاشنۀ پاهایشان می‌ریزد».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ پوست؛ جهنم؛ دندان؛ صورت؛ ضرر؛ عذاب؛ لب؛ معاد

[سوره المؤمنون (23): آیه 105]

أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ (105)

105

[به آنان گفته می‌شود:]آیا آیات من بر شما خوانده نمی‌شد و شما آنها را تکذیب می‌کردید؟

1 - سرزنش دوزخیان از سوی خداوند، به‌خاطر حق‌ناپذیری‌های گذشتۀ آنان

أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ ... تُکَذِّبُونَ

استفهام در آیۀ فوق، استفهام توبیخی است.

2 - وجود عذاب روحی برای دوزخیان، افزون بر عذاب‌های جسمی

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ ... کٰالِحُونَ . أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ

سرزنش اهل‌دوزخ ازسوی خداوند، به‌خاطر حق‌ناپذیری‌های گذشتۀ‌شان، خود نوعی عذاب روحی برای آنان به شمار می‌رود.

3 - دروغ شمردن آیات الهی، اساسی‌ترین جرم دوزخیان

أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ ... بِهٰا تُکَذِّبُونَ

4 - اصرار بر کفر و تکذیب آیات الهی، در پی دارندۀ عذاب ابدی دوزخ

فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ ... أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

جملۀ «فَکُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ» ماضی استمراری و بیانگر پافشاری کافران بر کفر و تکذیب است.

5 - عذاب ابدی دوزخ دامنگیر کافران، پس از اتمام حجت‌های الهی بر آنان

أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

آیۀ یاد شده، بیانگر این حقیقت است که خداوند، کافران را بی‌دلیل محکوم به عذاب ابدی دوزخ نکرده؛ بلکه ابتدا با بیان آیات خود، حجت را بر آنان تمام نموده است.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ آیه؛ اتمام حجت؛ اللّه؛ تکذیب؛ تلاوت؛ جهنم؛ حق؛ خلافت الهی؛ عذاب؛ کفر؛ گناه؛ ملامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 106]

قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا وَ کُنّٰا قَوْماً ضٰالِّینَ (106)

106

می‌گویند: پروردگارا، شقاوتِ ما بر ما غالب شد و ما مردمی گمراه بودیم.

1 - خدا، پروردگار آدمیان است.

قٰالُوا رَبَّنٰا

2 - اقرار ذلیلانۀ مشرکان در تنگنای دوزخ، به ربوبیت و پروردگاری خداوند

قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ ... قَوْماً ضٰالِّینَ

«غلبة»(مصدر «غَلَبَتْ» ) به معنای چیره شدن است.«شقوة» معادل «شقاوة» و در مقابل سعادت است. در این جا مراد از شقاوت، عوامل و اسباب آن است.

3 - اعتراف دوزخیان به استیلای شقاوت و گمراهی، بر سراسر زندگی دنیوی آنان

قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا وَ کُنّٰا قَوْماً ضٰالِّینَ

4 - شقاوت و گمراهی، عامل روی آوردن سران و اشراف مرفّه، به تکذیب آیات الهی

أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی ... تُکَذِّبُونَ . قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا وَ کُنّٰا قَوْماً ضٰالِّینَ

5 - غلبۀ رذایل اخلاقی بر روح انسان، مانع حق‌پذیری او

قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا

6 - خودشناسی و خداشناسی کافران در تنگنای عذاب جهنم

فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ ... قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا ...

ضٰالِّینَ

7- «رب»از اسما و صفات خداوند

قٰالُوا رَبَّنٰا

8 - «عن أبی‌عبداللّه(ص) فی قول اللّه عزّوجلّ: «قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا» قال: بأعمالهم شَقُوا؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که دربارۀ سخن خداوند «قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا» فرمود: اعمال آنان (جهنمیان) موجب شقاوت آنها شد».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ اخلاق؛ اشراف؛ اقرار؛ اللّه؛ انسان؛ تکذیب؛ جهان‌بینی؛ جهنم؛ حق؛ ذلت؛ رب/اسما وصفات؛ شرک؛ شقاوت؛ ضلالت؛ عمل؛ کفر

[سوره المؤمنون (23): آیه 107]

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا فَإِنْ عُدْنٰا فَإِنّٰا ظٰالِمُونَ (107)

107

پروردگارا، ما را از این جا بیرون بر، پس اگر [به گمراهی]بازگشتیم ما ستمکاریم.

1 - خدا، پرودگار انسان‌ها است.

رَبَّنٰا

2 - التجای دوزخیان به ربوبیت الهی، برای اعطای فرصتی دوباره به آنان

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا

«إخراج»(مصدر «أَخْرِجْنٰا» ) به معنای بیرون بردن و «عود» (مصدر «عُدْنٰا» ) به معنای بازگشتن است.

3 - دوزخیان، آرزومند رهایی از دوزخ و متعهد به صلاح و ایمان، در صورت بازگشت به دنیا

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا فَإِنْ عُدْنٰا فَإِنّٰا ظٰالِمُونَ

4 - دوزخیان، خواستار مجازات خویش در صورت بازگشت دوباره به گناه و عصیان، بعد از فرصت داده شده

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا فَإِنْ عُدْنٰا فَإِنّٰا ظٰالِمُونَ

5 - گرفتار شدن در تنگنای عذاب دوزخ،

فرجام ظلم و تجاوز

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا فَإِنْ عُدْنٰا فَإِنّٰا ظٰالِمُونَ

6- «رب»از اسما و صفات خداوند

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا

7 - «و فی الحدیث: إن أهل النار إذا دخلوها... فقالوا: «رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا وَ کُنّٰا قَوْماً ضٰالِّینَ ، رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا فَإِنْ عُدْنٰا فَإِنّٰا ظٰالِمُونَ» فیقفون أربعین سنة - ذُلَّ الهوان لایجابون ... ، ثم یجیبهم اللّه جلّ جلاله: «اخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ» قال: فعند ذالک ییأسون من کلّ فَرَج و راحة و یغلق أبواب جهنّم علیهم ... ؛ ⁽¹⁾

در حدیث آمده است که جهنمیان آن‌گاه که وارد آتش شوند [می‌گویند:] ... «رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا وَ کُنّٰا قَوْماً ضٰالِّینَ ...» پس چهل سال با ذلت و خواری توقف می‌کنند، در حالی که پاسخ داده نمی‌شوند ... سپس خداوند - جلّ جلاله - جواب آنان را چنین می‌دهد: «اخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ» .

امام(ع) فرمود: در این هنگام است که آنان از هر گونه گشایش و راحتی، مأیوس می‌گردند و درب‌های جهنم به روی آنها بسته می‌شود...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ استدراج؛ اللّه؛ انسان؛ جهان‌بینی؛ جهنم؛ رب /اسما و صفات؛ شقاوت؛ ضلالت؛ ظلم؛ کیفر؛ گناه

[سوره المؤمنون (23): آیه 108]

قٰالَ اِخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ (108)

108

می‌گوید: [ای‌سگان،] دور شوید و به‌خواری در آن‌جا بمانید و با من سخن نگویید.

1 - پاسخ منفی خداوند به فرصت خواهی دوزخیان

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا ... قٰالَ اخْسَؤُا فِیهٰا

«خسأ» (مصدر «اخْسَؤُا» ) به معنای طرد کردن است.

«اخْسَؤُا» معادل بروید، گم شوید و... می‌باشد. ضمیر «فِیهٰا» به دوزخ بازمی‌گردد.

2 - حقارت و ذلت شدید کافران در دوزخ

قٰالَ اخْسَؤُا فِیهٰا

«إخسأ» کلمه‌ای است که برای دور کردن سگ به کار می‌رود.

3 - خداوند،بیزار وخشمگین از سخن گفتن دوزخیان با او

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا ... قٰالَ اخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ

4 - عدم امکان بازگشت انسان به دنیا، پس از برپایی قیامت

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا ... قٰالَ اخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ

5 - دنیا، یگانه میدان عمل

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا ... قٰالَ اخْسَؤُا فِیهٰا

6 - «قال رسول‌اللّه(ص) ... لا تجالسوا مع شارب الخمر ... فإنّهم کلاب [أهل] النّار کما قال اللّه: «اخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ» ؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) فرمود: ... با شراب خوار همنشینی نکنید ...

زیرا آنان سگ‌های جهنم‌اند؛ همان‌طور که خداوند فرموده است: اِخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ» .

7 - «عن حذیفة أنّ النبیّ قال: إنّ اللّه إذا قال لأهل النّار «اخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ» عادت وجوههم قطعة لحم لیس فیها أفواه ولامناخیر تردّد النفس فی أجوافهم؛ ⁽²⁾

حذیفه از پیامبر اکرم(ص) روایت کرده [که آن حضرت فرمود:] آن‌گاه که خداوند به اهل آتش می‌گوید: «اخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ» . صورت های آنان به قطعه گوشتی تبدیل می‌شود که در آن دهان و بینی نیست و نفس در درون آنان تردد می‌کند».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استدراج؛ اللّه؛ جهنم؛ خمر؛ دنیا؛ ذلت؛ سخن؛ سگ؛ صورت؛ عذاب؛ عمل؛ غضب؛ قیامت؛ کفر

[سوره المؤمنون (23): آیه 109]

إِنَّهُ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبٰادِی یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ اِرْحَمْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ اَلرّٰاحِمِینَ (109)

109

زیرا گروهی از بندگان من می‌گفتند: پروردگارا، ما ایمان آوردیم، پس ما را بیامرز و بر ما رحمت آور که تو بهترین رحمت آورندگانی.

1 - یادآوری برخوردهای مستکبرانۀ کافران با مؤمنان در دنیا، در پی نجات خواهی آنان از دوزخ و ردّ آن از سوی خداوند

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا ... قٰالَ اخْسَؤُا ... إِنَّهُ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبٰادِی

2 - خدا، پروردگار انسان‌ها است.

یَقُولُونَ رَبَّنٰا

3 - اظهار ایمان و طلب آمرزش از درگاه پرودگار در دنیا، ویژگی بندگان صادق خدا

إِنَّهُ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبٰادِی یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا

4 - خداوند، خواهان روی آوردن انسان به درگاه او در زندگی دنیوی است؛ نه در

تنگنای آتش دوزخ.

قٰالَ اخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ . إِنَّهُ کٰانَ ... رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا

5 - بندگان شایستۀ خدا، همواره معترف به ایمان و بیمناک از کاستی اعمال خویش

إِنَّهُ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبٰادِی یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا

6 - ایمان در میدان زندگی دنیوی، زمینه‌ساز برخورداری انسان از آمرزش و رحمت پروردگار

یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا

تفریع جملۀ «فَاغْفِرْ لَنٰا» بر «آمَنّٰا» به وسیلۀ «فاء»، بیانگر مطلب یاد شده است.

7 - استغفار و دعا برای جلب رحمت الهی، از مشخصات عبودیت و ایمان

إِنَّهُ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبٰادِی یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا

8 - گناه، مانع برخورداری انسان از رحمت الهی

فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا

تقدم طلب غفران بر رحمت، می‌تواند اشاره به این مطلب باشد که با وجود گناه و آثار آن، نمی‌توان به رحمت الهی دل بست.

9 - التجا به ربوبیت الهی و بر شمردن صفات رحمت آفرین او، از آداب دعا و نیایش است.

یَقُولُونَ رَبَّنٰا ... وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ

10 - امیدواری و خوشبینی عمیق مؤمنان نسبت به خداوند

یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ

11 - خدا، بهترین و مهربان‌ترین مهربانان

وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ

12- «رب»و «خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ» از اسما و صفات خداوند

یَقُولُونَ رَبَّنٰا ... وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ استغفار؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ ایمان؛ ترس؛ جهان‌بینی؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ عبادت؛کفر؛ گناه؛ مغفرت؛ مهربانی

[سوره المؤمنون (23): آیه 110]

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا حَتّٰی أَنْسَوْکُمْ ذِکْرِی وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ (110)

110

و شما آنان را به مسخره گرفتید، تا آن جا که [از بس به آنان پرداختید] یاد مرا از خاطر شما بردند، و پیوسته به آنان می‌خندیدید.

1 - سرزنش دوزخیان از سوی خدا، به خاطر استهزای آنان نسبت به بندگان مؤمن در دنیا

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا ... وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ

«إتخاذ»(مصدر «اتخذتم») به معنای گرفتن، «سخری» به معنای استهزا و ریشخند و «إنساء» (مصدر «أنسوا») به معنای فراموشاندن و از خاطر بردن است. ضمیرهای خطاب مربوط به کافران و ضمیرهای غیبت مربوط به مؤمنان می‌باشد.

2 - ردّ درخواست‌های دوزخیان از سوی خدا، بازتاب استهزای آنان نسبت به مؤمنان در دنیا

قٰالَ اخْسَؤُا فِیهٰا ... إِنَّهُ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبٰادِی ...

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا

3 - استهزا کردن مؤمنان، زمینه‌ساز غفلت کامل از یاد خدا

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا حَتّٰی أَنْسَوْکُمْ ذِکْرِی

4 - یاد خدا، مایۀ ره‌یابی انسان به صلاح و رحمت الهی

قٰالَ اخْسَؤُا فِیهٰا ... حَتّٰی أَنْسَوْکُمْ ذِکْرِی

5 - به تمسخر گرفتن مؤمنان و مضحکه قرار دادن آنان، مایۀ محرومیت از لطف و رحمت الهی

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا ... وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ

6 - حمایت خدا از ساحت مؤمنان در قبال کافران

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا ... وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ

7 - بندگان مؤمن خدا، همواره در معرض طعن و ریشخند کافران

وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ

8 - وجود حق و مظاهر آن، زمینه‌ساز آشکار شدن ماهیت نهفتۀ حق ستیزان*

حَتّٰی أَنْسَوْکُمْ ذِکْرِی

از این‌که خداوند، مؤمنان را عامل غفلت کافران از یاد خدا معرفی کرده است، به دست می‌آید که اگر مؤمنان نبودند، ماهیت حق ستیز کافران نهان می‌ماند؛ ولی وجود آنان سبب شد تا چهرۀ اصلی آنها آشکار شود.

9 - مسلمانان صدراسلام، همواره مورد ریشخند و مضحکۀ سران شرک و کفر

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا ... وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ استهزاء؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ جهنم؛ حق؛ ذکر؛ رحمت؛ شرک؛ غفلت؛ فراموشی؛ کفر؛ مسلمانان؛ملامت؛ هدایت

[سوره المؤمنون (23): آیه 111]

إِنِّی جَزَیْتُهُمُ اَلْیَوْمَ بِمٰا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ اَلْفٰائِزُونَ (111)

111

همانا من امروز آنان را به پاس این‌که صبر کردند [بدین گونه] پاداش داده‌ام که به مراد خویش رسیده‌اند.

1 - مؤمنان شکیبا، برخوردار از پاداش حتمی خداوند در قیامت

إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمٰا صَبَرُوا

«جزاء»(مصدر «جزیت») به معنای پاداش دادن است. «باء» در «بِمٰا صَبَرُوا» سببیه و «ما» موصول حرفی است؛ یعنی، «بسبب صبرهم».«فوز» (مصدر «فائزون») دستیابی به مقصود را می‌گویند. فعل «جزیت» دو مفعول بر می‌دارد. بنابراین «هم»، مفعول اول آن و «أَنَّهُمْ هُمُ الْفٰائِزُونَ» - به تأویل «فوزهم» - مفعول دوم آن است.

2 - صبر و شکیبایی در راه دین، در پی دارندۀ پاداش حتمی خداوند

إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمٰا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفٰائِزُونَ

3 - مؤمنان صابر، تنها گروه رستگار در قیامت

أَنَّهُمْ هُمُ الْفٰائِزُونَ

محتمل است ذکر ضمیر فصل (هم)، برای حصر باشد.

4 - مقاومت روحی در برابر استهزا و مضحکۀ کافران و حق ستیزان و پایبندی بر ارزش‌های دینی و الهی، از مصداق‌های بارز صبر و شکیبایی

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا ... وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ . إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمٰا صَبَرُوا

5 - دستیابی به پیروزی واقعی و رستگاری اخروی، در گرو صبر و تحمل

مشکلات در راه دین

إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمٰا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفٰائِزُونَ

6 - ارزش والای صبر و ارجمندی مؤمنان شکیبا، در نزد خداوند

إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمٰا صَبَرُوا

از آن جایی که خداوند، خود پاداش مؤمنان صابر را متکفل شده است، ارجمندی صبر و مؤمنان شکیبا در نزد خدا، به دست می‌آید.

7 - صبر و شکیبایی در برابر آزارهای روحی کافران، توصیۀ خداوند به مؤمنان صدراسلام

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا ... وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ . إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمٰا صَبَرُوا

ذکر فرجام خوش مؤمنان شکیبا در قیامت و اعلام رستگاری قطعی آنان، دربر دارندۀ تشویقی است از سوی خداوند به مؤمنان صدراسلام؛ که در برابر آزارهای کافران مقاومت کنند و بدانند که خداوند آنان را فراموش نخواهد کرد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ پاداش؛ پیروزی؛ دین؛ رستگاری؛ صبر؛ قیامت؛ کفر

[سوره المؤمنون (23): آیه 112]

قٰالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی اَلْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ (112)

112

[خدا]می‌گوید: به شمارِ سال‌ها چقدر در زمین ماندید؟

1 - پرسش خداوند از دوزخیان، نسبت به مدت زندگی آنان در دنیا

قٰالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ

ضمیر فاعلی در «قٰالَ» با توجه به آیات قبل، به خداوند بازمی‌گردد. «کَمْ» برای استفهام از مقدار و «لبث»(مصدر «لَبِثْتُمْ» ) به معنای درنگ کردن است.

2 - طولانی شمردن زندگی و نعمت‌های دنیا، عامل مهم روی گردانی انسان از حیات اخروی

قٰالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ

پرسش از مدت درنگ در دنیا، در حقیقت مقدمه برای این است که نادرستی پندارهای دنیوی دوزخیان، به آنان نمایانده شود و روشن گردد که عمر کوتاه دنیا، ارزش آن همه کفر و ناسپاسی را نداشت.

3 - پرسش خداوند از دوزخیان، پیرامون درنگ آنان در عالم برزخ

قٰالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ

با توجه به پاسخ سؤال یاد شده در آیۀ بعد «لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ ...،یک روز یا پاره ای از یک روز»می‌توان گفت که مراد، درنگ آنها در عالم برزخ است.

4 - «قال رسول‌اللّه(ص) إنّ اللّه إذا أدخل أهل الجنّة الجنّة و أهل النّار النّار قال لأهل الجنّة: «کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ .

قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ» قال لنعم ما اتّجرتم فی یوم أو بعض یوم رحمتی و رضوانی و جنّتی اسکنوا فیها خالدین مخلّدین ثمّ یقول: یا أهل النّار «کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ : قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ» فیقول: بئس ما اتّجرتم فی یوم أو بعض یوم ناری و سخطی امکثوا فیها خالدین؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) فرمود: همانا خدا وقتی که اهل بهشت را در بهشت و اهل آتش را در آتش داخل می‌کند، به بهشتیان می‌گوید «کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ . قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ» . خدا می‌فرماید: چه خوب تجارتی کردید در یک روز یا قسمتی از آن! اینک، [این] رحمت، رضوان و بهشت من است، در آن ساکن شوید همیشه و جاویدان. سپس می‌فرماید: ای اهل آتش «کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ . قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ» . پس خدا می‌فرماید: چه بد تجارتی کردید در یک روز یا قسمتی از یک روز. اینک، [این] آتش و خشم من است، در آن همیشه بمانید».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اعداد؛ اللّه؛ برزخ؛ بهشت؛ جهنم؛ دنیا؛ زمین؛ زندگی؛ سؤال و جواب

[سوره المؤمنون (23): آیه 113]

قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ فَسْئَلِ اَلْعٰادِّینَ (113)

113

می‌گویند: یک روز یا بخشی از یک روز ماندیم، از شمارگران بپرس.

1 - اعتراف دوزخیان به کوتاه بودن مدت حیات دنیوی خویش در مقایسه با حیات اخروی

قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ

برداشت فوق با توجه به این نکته است که مراد از «فِی الْأَرْضِ» در آیۀ قبل، زندگی دنیوی باشد. در این صورت تعبیر «یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ» بدان جهت است که دوزخیان زندگی چند دهه‌ای دنیا را، در مقایسه با حیات طولانی اخروی، بسیار ناچیز می‌بینند.

2 - ناتوانی دوزخیان از برآورد دقیق مدت زندگی دنیوی خود، در مقایسه با حیات اخروی

قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ فَسْئَلِ الْعٰادِّینَ

«عد و تعداد» (مصدر«عادین») به معنای حساب نمودن و شماره کردن است.

3 - دوزخیان، تعیین دقیق مدت درنگ در

دنیا را به فرشتگان حسابگر ارجاع خواهند داد.

قٰالُوا لَبِثْنٰا ... فَسْئَلِ الْعٰادِّینَ

4 - دوزخیان در قیامت، به اشتباه خود در دل‌بستن به زندگی محدود دنیا پی خواهند برد.

قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ

5 - حیات برزخی، دورانی بسیار کوتاه و گذرا درنظر انسان درپی سپری‌شدن آن

قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ

بدان احتمال که پرسش در آیۀ قبل، مربوط به حیات برزخی باشد، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

6 - وجود فرشتگان‌حسابگر برای‌شمارش مدت زندگی انسان در دنیا و یا در عالم برزخ

فَسْئَلِ الْعٰادِّینَ

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ برزخ؛ جهنم؛ حسابرسی؛ دنیا؛ روز؛ زندگی؛ عجز؛ قیامت؛ ملائکه

[سوره المؤمنون (23): آیه 114]

قٰالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً لَوْ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (114)

114

می‌گوید: جز اندکی درنگ نکرده‌اید؛ اگر معرفت می‌داشتید [دنیای زودگذر را بر آخرت ترجیح نمی‌دادید].

1 - زندگی دنیوی انسان، به حق کوتاه و گذرا است.

قٰالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً

2 - انسان، غافل از کوتاهی و ناپایداری زندگی دنیوی

قٰالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً لَوْ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

3 - دلبستگی انسان به دنیا، معلول جهل او به ناچیز بودن عمرش

قٰالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً لَوْ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

4 - پی بردن دوزخیان در قیامت به ناچیزی زندگی دنیوی، امری بی‌ثمر به حال آنان

إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً لَوْ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

«لَوْ» در عبارت «لَوْ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» برای تمنی است؛ یعنی، ای کاش! این حقیقت را از پیش می‌دانستید تا کارتان به دوزخ نمی‌کشید؛ اما اکنون که در دوزخ هستید، این اعتراف ثمری برای شما ندارد.

5 - توجه انسان در دنیا به ناپایداری عمر خویش، دارای نقشی اساسی در گرایش او به دین الهی

قٰالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً لَوْ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

تعبیر «لَوْ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» می‌رساند که اگر انسان در زندگی دنیوی، به ناپایداری آن توجه داشته باشد، راهی را انتخاب خواهد کرد که به دوزخ و پشیمانی منتهی نشود. آن راه، همان گردن نهادن به شریعت و آیین الهی است.

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ جهل؛ دنیا؛ ذکر؛ زندگی؛ علم؛ غفلت؛ قیامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 115]

أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنٰا لاٰ تُرْجَعُونَ (115)

115

پس آیا پنداشته‌اید که شما را بیهوده آفریده‌ایم و شما به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟

1 - توبیخ کافران از سوی خدا، به خاطر بی‌فرجام شمردن زندگی دنیوی و انکار حیات اخروی

أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ ... لاٰ تُرْجَعُونَ

استفهام در آیۀ یاد شده، برای انکار توبیخی است و مراد از ضمیرهای خطاب، کافران و منکران معاد می‌باشد.«حسبان» (مصدر «حسبتم») به معنای پنداشتن و «عبث» به معنای بی هدف است.

2 - گزاف و بی‌هدف شمردن آفرینش انسان، پنداری غلط و ناروا

أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً

3 - بینش غلط نسبت به هدف آفرینش (بازگشت به‌سوی خدا)،ریشۀ انحرافات بشر و عامل دوزخی‌شدن وی

قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا ... أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا ...

لاٰ تُرْجَعُونَ

4 - انکار معاد، مستلزم بیهوده شمردن آفرینش انسان

أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنٰا لاٰ تُرْجَعُونَ

5 - زندگی دنیوی، در پرتو وجود معاد و حیات‌اخروی، ارزشمند وهدفدار می‌شود.

أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنٰا لاٰ تُرْجَعُونَ

6 - انسان، در حرکت و بازگشت به سوی خدا است.

وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنٰا لاٰ تُرْجَعُونَ

7 - معاد، بازگشت انسان به خدا و حضور در محضر او است.

وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنٰا لاٰ تُرْجَعُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ باطل؛ تکذیب؛ جهنم؛ خلقت؛ دنیا؛ زندگی؛ ضلالت؛ ظن؛ کفر؛ معاد؛ ملامت

[سوره المؤمنون (23): آیه 116]

فَتَعٰالَی اَللّٰهُ اَلْمَلِکُ اَلْحَقُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ رَبُّ اَلْعَرْشِ اَلْکَرِیمِ (116)

116

پس برتر است خدا، آن فرمانروای به حق [از این‌که کار بیهوده کند]. هیچ معبودی جز او نیست. [او]صاحب آن عرشِ گرانمایه است.

1 - انکار معاد و بیهوده شمردن آفرینش انسان، اهانت به ساحت آفرینندۀ جهان (خدا) است.

أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً ... لاٰ تُرْجَعُونَ . فَتَعٰالَی اللّٰهُ

«تعالی»(مصدر «تعالی») به معنای والایی و بلندمرتبگی است.

2 - خدا، فرمان روای یگانه و به حق جهان هستی

فَتَعٰالَی اللّٰهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ

3 - حاکمیت خدا بر هستی، مستلزم راه نداشتن کمترین نقص و بیهوده‌کاری در نظام آفرینش

أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً ... فَتَعٰالَی اللّٰهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ

4 - وجود معاد، لازمۀ فرمان روایی مطلق و حاکمیت به حق خدا

أَ فَحَسِبْتُمْ ... وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنٰا لاٰ تُرْجَعُونَ . فَتَعٰالَی اللّٰهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ

5 - وحدانیت خدا، دلیل بر نبودن کمترین مانع در برابر تدبیر حکیمانه و هدفدار او در جهان آفرینش

أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً ... فَتَعٰالَی اللّٰهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

بیان وحدانیت خدا با «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» در این مجموعه از صفات - که در مقام تنزیه ذات پروردگار از بیهوده‌کاری و عبث‌آفرینی است - مطلب یاد شده را افاده می‌کند.

6 - جهان هستی، دارای مرکز فرمان روایی و تدبیر (عرش)

فَتَعٰالَی اللّٰهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ ... رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ

7 - عرش الهی، سرچشمۀ فیض‌بخش جهان هستی

رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ

از معانی «کریم»عطابخشی بسیار است. بنابراین توصیف عرش به کریم، بیانگر برداشت فوق می‌باشد.

8 - خدا، صاحب اختیار و اداره کنندۀ مرکز مدیریت فیض‌بخش هستی (عرش)

رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ

9 - خدا، جهت دهندۀ هستی به سوی کمال

رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ

به کارگیری صفت «رَبُّ» (پرورش دهنده) در مورد عرش - که مرکز ادارۀ هستی و سرچشمۀ فیض الهی برای جهان آفرینش است - می‌تواند بیانگر این مطلب باشد که کل فرایند هستی، در پرتو عنایت خداوند و درجهت رشد وتکامل، درحرکت است.

10 - جهان، تحت تدبیر و ادارۀ خدای یگانه و بی همتا است.

فَتَعٰالَی اللّٰهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ

11- «ملک»،«حق»، «إِلٰهَ» و «رَبُّ» از اسما و صفات خداوند

اَلْمَلِکُ الْحَقُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ اله/اسما و صفات؛ انسان؛ اهانت؛ تکذیب؛ تنزیه؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ حق/اسما و صفات؛ خلقت؛ ذو الجلال والاکرام/اسما و صفات؛ رب /اسما و صفات؛ عرش؛ فیض؛ معاد؛ ملک/اسما و صفات؛ هدایت؛ هو/اسما و صفات

[سوره المؤمنون (23): آیه 117]

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اَللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ بُرْهٰانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمٰا حِسٰابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ اَلْکٰافِرُونَ (117)

117

و هر کس با خدا معبودی دیگر را که دلیلی بر آن ندارد بخواند، حسابش فقط نزد پروردگار اوست. بی‌تردید، کافران پیروز نخواهند شد.

1 - خدا، وجودی یگانه و منزه از شریک و همتا

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ ... فَإِنَّمٰا حِسٰابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ

«دعاء»(مصدر «یَدْعُ» )، به معنای خواندن و «بُرْهٰانَ» به معنای حجت و دلیل است.

2 - شرک و بت‌پرستی، آیینی فاقد دلیل و برهان

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ بُرْهٰانَ لَهُ بِهِ

3 - توحید و یکتاپرستی، آیینی مبتنی بر

دلیل و برهان

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ بُرْهٰانَ لَهُ بِهِ

4 - ضرورت استوار بودن عملکرد و باورهای دینی انسان بر پایۀ دلیل و برهان

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ بُرْهٰانَ لَهُ بِهِ

5 - اعمال و باورهای مشرکان، دارای کیفر و حسابی معلوم و قطعی در نزد پروردگار

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ ... فَإِنَّمٰا حِسٰابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ

6 - خدا، پروردگار انسان‌ها است.

فَإِنَّمٰا حِسٰابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ

7 - ربوبیت خدا، مقتضی حسابرسی اعمال و کیفر کافران

فَإِنَّمٰا حِسٰابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ

8 - شرک، گناهی بزرگ و دارای کیفری ویژه در نزد پروردگار

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ ... فَإِنَّمٰا حِسٰابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ

9 - شرک، گناهی غیر قابل شفاعت*

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ ... فَإِنَّمٰا حِسٰابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ

تعبیر «فَإِنَّمٰا حِسٰابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ» ممکن است اشاره به این نکته باشد که کمترین اجازۀ میانجی‌گری و شفاعت در شرک، به دیگران داده نخواهد شد.

10 - شرک، در حقیقت کفر به خدا و انکار صفات کمالی او است.

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ ... إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ

«کافرون»می تواند در مقابل «مؤمنون»باشد و یا در مقابل «شاکرون». برداشت فوق بر پایۀ احتمال اول و برداشت بعد بر اساس احتمال دوم است.

11 - شرک و بت‌پرستی، کفران نعمت‌های خدا و ناسپاسی در برابر ربوبیت او است.

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ ... إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ

12 - کافران و منکران وحدانیت خدا، محروم از فلاح و رستگاری

إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ

13- «اله»و «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ ... فَإِنَّمٰا حِسٰابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ بت؛ برهان؛ تکذیب؛ تنزیه؛ توحید؛ جهان‌بینی؛ حسابرسی؛ رب/اسما و صفات؛ رستگاری؛ شرک؛ عمل؛ کبیره؛ کفر؛ کیفر؛ گناه؛ نعمت

[سوره المؤمنون (23): آیه 118]

وَ قُلْ رَبِّ اِغْفِرْ وَ اِرْحَمْ وَ أَنْتَ خَیْرُ اَلرّٰاحِمِینَ (118)

118

و بگو: پروردگارا، [مرا] بیامرز و [بر من] رحمت آور که تو بهترین رحمت آورندگانی.

1 - تعلیم روش دعا و نیایش به پیامبر(ص) از سوی خداوند

وَ قُلْ رَبِّ ... خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ

2 - همۀ‌انسان‌ها، حتی‌پیامبر(ص)، نیازمند دعا ونیایش برای جلب رحمت خداوند

وَ قُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ

3 - لزوم نگرانی همیشگی انسان، از چگونگی عملکرد خود در برابر خدا

وَ قُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ

از این‌که خداوند به صورت رهنمودی کلی، پیامبر(ص) و بالتبع همۀ انسان‌ها را به استغفار فرا خوانده است، مطلب فوق استفاده می‌شود.

4 - خدا، پروردگار انسان‌ها است.

وَ قُلْ رَبِّ

5 - پاکسازی‌روح از آلایش‌گناه،زمینه‌ساز بهره‌وری از رحمت خداوند

وَ قُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ

تقدیم لفظی «اغْفِرْ» بر «ارْحَمْ» ، می‌تواند اشاره به تقدیم رتبی و معنوی آن داشته باشد.

6 - گناه، مانع برخوردارشدن انسان از رحمت الهی

وَ قُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ

تقدیم «طلب غفران» بر«طلب رحمت»، می‌تواند اشاره به این داشته باشد که با وجود گناه و آثار آن به رحمت الهی نمی‌توان دل بست.

7- التجا به ربوبیت‌الهی وبرشمردن صفات رحمت آفرین او، از آداب دعا و نیایش

وَ قُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ

8 - خدا، بهترین رحمت کنندگان و مهربانان است.

وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ

9- «رَبِّ» و «خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ» از اسما و صفات خداوند

وَ قُلْ رَبِّ ... وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

استغفار؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ جهان‌بینی؛ دعا؛ رب /اسما و صفات؛ رحمت؛ عمل؛ گناه؛ محمّد(ص)

سورۀ نور آیۀ 1 تا 64

اشاره

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان

[سوره النور (24): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا وَ أَنْزَلْنٰا فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (1)

1 [این] سوره‌ای است که آن را فرو فرستادیم و [عمل به دستورات] آن را واجب کردیم و در آن آیاتی روشن نازل نمودیم، باشد که شما هشیار شوید.

1 - سوره، نامی است از سوی خداوند برای دسته‌ای از آیات به هم پیوستۀ قرآن

سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا ... فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ

«سُورَةٌ» خبر برای مبتدای محذوف است؛ یعنی«هذه سورة».

مشارالیه «هذه»مجموعۀ آیات پیش رو است.

2 - سوره، نامی است شناخته شده در زمان نزول قرآن.

سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا ... فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ

3 - آیات سورۀ نور، شامل دو بخش است:

احکام واجب‌الاجرا و معارف شایان توجه و تذکر.

سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا

«فرض»به معنای واجب کردن است. «فَرَضْنٰاهٰا» یعنی عمل به دستوراتی که در این سوره است را واجب نمودیم. جملۀ «وَ أَنْزَلْنٰا فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ» مربوط به دستۀ دوم از آیات این سوره است که مربوط به معارف می‌باشد.

4 - سورۀ نور، دارای اهمیت و جایگاه ویژه و والا در قرآن

سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا وَ أَنْزَلْنٰا فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ

برداشت فوق با توجه به سه نکته است: 1- اختصاص به ذکر یافتن این سوره از میان دیگر سوره‌های قرآن؛ 2- تنکیر لفظ «سُورَةٌ» که دال بر تفخیم است؛ 3- تکرار لفظ «أَنْزَلْنٰا» به صورت فعل متکلم مع الغیر و اسناد آن به اسم جلالۀ «الله».

5 - قرآن، دارای معارف و رهنمودهایی روشن و قابل فهم برای همگان

سُورَةٌ ... فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ

«بینة» (مفرد «بَیِّنٰاتٍ» ) به معنای دلالت واضح و برهان روشن است. توصیف آیات قرآن به «بَیِّنٰاتٍ» به اعتبار این است که

دلالت آنها بر معانی، واضح و روشن است.

6 - آیه، نامی از سوی خدا برای هر بند بند سوره‌های قرآن

سُورَةٌ ... فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ

7 - بیدارگری و غفلت زدایی، فلسفۀ نزول آیات سورۀ نور

سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا ... فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

«تذکر»(مصدر فعل «تَذَکَّرُونَ» ) به معنای به یاد آوردن اندوخته‌های ذهنی و معلوماتی است که از خاطر رفته و به فراموشی سپرده شده است (برگرفته از لسان‌العرب). لازمۀ این معنا، بیداری و هوشیاری است.

8 - قرآن، کتابی است بیدارگر و غفلت زدا.

سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا ... فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

9 - معارف قرآن، معارفی فطری و تنها نیازمند تذکر و توجه است.

سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا ... فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ آیه؛ اسلام؛ اللّه؛ بسمله؛ ذکر؛ رحمت؛ سوره؛ غفلت؛ قرآن؛ موعظه؛ نور/سوره؛ هدایت

[سوره النور (24): آیه 2]

اَلزّٰانِیَةُ وَ اَلزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اَللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (2)

2

زن زناکار و مرد زناکار را به هر کدام صد ضربه شلّاق بزنید، و اگر به خدا و روز واپسین ایمان دارید، نباید در دین خدا دلسوزی نسبت به آن دو، شما را تحت تأثیر قرار دهد، و باید طایفه‌ای از مؤمنان شاهد مجازات آن دو باشند.

1 - صد ضربه شلاق، کیفر هر یک از زن و مرد زناکار

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ

2 - تساوی زن و مرد در حدود و کیفر زنا (صد تازیانه)

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ

3 - مسؤولیت برپایی نظام قضایی به منظور اجرای حدود الهی، برعهدۀ فرد فرد مسلمانان است.

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ

با آن که اجرای حدود و مقررات، از طریق دستگاه قضایی انجام می‌پذیرد؛ ولی خداوند همۀ مردم را مخاطب قرار داده و تازیانه زدن را از آنان خواستار شده است. این حکایت می‌کند که یکایک افراد جامعه، در برابر اجرای حدود الهی مسؤول‌اند و باید در این مورد همکاری کنند.

4 - رأفت و ترحم بر زناکاران به هنگام اجرای کیفر الهی بر آنان، ممنوع است.

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ

جملۀ «لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ ...» می‌تواند به این معنا باشد که به هنگام اجرای کیفر، نباید تحت تأثیر عواطف و احساسات شخصی قرار گیرید و در کیفر زناکاران تخفیف قائل شوید.

هم‌چنین می‌تواند به این معنا باشد که نباید تحت تأثیر عواطف و احساسات، از کیفر آنان صرف‌نظر کنید؛ هرچند آن عواطف و احساسات، برخاسته از تعلقات و وابستگی‌های شما، به شخص مجرم نباشد. برداشت یاد شده، مبتنی بر احتمال اول است.

5 - تأثیر پذیری از احساسات و عواطف در حدود و کیفرهای الهی و تساهل در اجرای دقیق آن، مورد نهی صریح خداوند

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ

6 - لزوم برخورد قاطع و بدون ترحم با مرتکبان فساد جنسی و شکنندگان حریم عفت و حیا

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ

7 - ایمان راستین به خدا و قیامت، ضامن پیاده شدن کامل و قاطع حدود و کیفرهای الهی در جامعه و مانع تأثیرپذیری از احساسات و عواطف به هنگام اجرای آنها

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

پیام و مفهوم جملۀ «فَاجْلِدُوا ... إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ؛ تازیانه بزنید...اگر به خدا و روز و اپسین ایمان دارید» این است که: اگر ایمان راستین وجود داشته باشد، حدود الهی اجرا خواهد شد و هرگز احساسات و عواطف و تعلقات شخصی، جلوگیر آنها نخواهد شد. گفتنی است جواب جملۀ شرطیۀ «إِنْ کُنْتُمْ ...» جمله‌ای مقدر مانند: «فلا تأخذکم بهما رأفة»می‌باشد.

8 - استفاده از احساسات مذهبی و عقاید دینی مردم، از روش‌های قرآن برای اجرای کامل قوانین و حدود در جامعه

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ

جملۀ «إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ ... ؛ اگر ایمان دارید...» ممکن است به منظور بهره‌گیری از عقاید دینی مردم ادا شده باشد؛ چنان که برای برانگیختن حمیت و غیرت گروهی، گفته می‌شود: «اگر غیرت دارید...».

9 - عمل به قوانین و دستورات خداوند، در گرو ایمان راستین به خدا و روز قیامت

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

برداشت یاد شده، از جملۀ شرطیۀ «إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ...» استفاده شده است.

10 - لزوم اجرای حد زنا، در ملأ عام و اماکنی که مشاهدۀ آن برای مردم بلامانع است.

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

واژۀ «شهود»و «شهادت» به معنای حضور همراه با مشاهده است (مفردات راغب) و لازمۀ حضور و مشاهده، آگاهی می‌باشد. گفتنی است که«لزوم»در برداشت فوق، از فعل امر «لْیَشْهَدْ» استفاده گردیده است.

11 - وجوب کفایی حضور جمعی از مؤمنان و گواهی آنان به وقت اجرای حد زنا

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

کفایی بودن وجوب حضور در صحنۀ اجرای حد از کلمۀ «طٰائِفَةٌ» - که به معنای گروه است - استفاده می‌شود؛ زیرا اگر واجب عینی می‌بود، می‌بایست آیۀ شریفه چنین می‌آمد: «و لیشهد عذابهما المؤمنون».

12 - تنها مسلمانان دارای حق حضور و گواهی بر اجرای حد زنا

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

ازاین‌که خداوند حضور مؤمنان را لازم دانسته است (من المؤمنین) نه عموم مردم را (من الناس)، به دست می‌آید که گواهان و حاضران صحنۀ اجرای حدود، باید از مسلمانان باشند نه از غیر آنان.

13 - پیشگیری از ارتکاب فحشا و عبرت‌آموزی، فلسفۀ تشریع کیفر زنا و اجرای آن در ملأ عام

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

برداشت یاد شده، به خاطر این است که مشاهدۀ کیفر زنا، بی تردید باعث عبرت‌گیری و موجب پیشگیری از ارتکاب به آن خواهد شد.

14 - «عن أمیرالمؤمنین(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ» قال فی إقامة الحدود ... ؛ ⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین(ع) دربارۀ سخن خداوند - عزّوجل - «وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ» روایت شده که فرمود: در مورد اجرای حدود [رأفت نشان ندهید]... .

کلیدواژه‌ها:

اعداد؛ اللّه؛ ایمان؛ تازیانه؛ تکلیف؛ حدود خدا؛ حُکم؛ رأفت؛ زن؛ زنا؛ عبرت؛ عذاب؛ عمل؛ قضا؛ قیامت؛کیفر؛ گناه؛ گواهی؛ مرد؛ مسلمانان؛ نهی؛ وجوب

[سوره النور (24): آیه 3]

اَلزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ اَلزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ (3)

3

مرد زناکار نباید جز با زن زناکار یا مشرک ازدواج کند، و زن زناکار را نباید جز مرد زناکار یا مشرک به زنی بگیرد، و این بر مؤمنان حرام شده است.

1 - ازدواج مرد زناکار جز با زن زناکار و یا مشرک، حرام است.

اَلزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً

جملۀ «الزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ ...» به قرینۀ ذیل آیه (وَ حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ) ، در مقام نهی و اخبار در مقام انشاست.

2 - حرمت ازدواج مردان معروف به زنا، جز با زنان مشهور به زنا و یا زنان مشرک

اَلزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً

بسیاری از مفسران بر آنند که «الزّٰانِی» و «الزّٰانِیَةُ» حالت وصفی دارد و به کسی «زانی»و«زانیه»گفته می‌شود که عمل زنا را مکرراً انجام داده و به آن معروف شده باشد و شخصی که یک بار مرتکب زنا شده باشد، واژۀ «الزّٰانِی» و «الزّٰانِیَةُ» (زناکار) بر آن شخص اطلاق نمی‌شود.

3 - مردان زناکار، شایستگی ازدواج جز با زنان زناکار و یا مشرک را ندارند.

اَلزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً

برداشت یاد شده، مبتنی براین احتمال است که مقصود از «الزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ ...»، «لا یلیق به أن ینکح»باشد؛ یعنی، آیۀ شریفه حاکی از بی‌لیاقتی مرد معروف به زنا، برای گزینش همسر از میان زنان مؤمن باشد.

4 - حرمت ازدواج زنان زناکار، جز با مردان زناکار و یا مردان مشرک

وَ الزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ

5 - حرمت ازدواج زنان معروف به زنا، جز با مردان معروف به زنا و یا مردان مشرک

وَ الزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ

6 - زنان زناکار، شایستگی ازدواج جز با مردان زناکار و یا مشرک را ندارند.

وَ الزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ

7 - ممنوعیت ازدواج زناکاران با مؤمنان، یکی دیگر از کیفرهای الهی دربارۀ آنان

اَلزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ

برداشت یاد شده، به خاطر این است که آیۀ فوق و آیۀ پیشین، در مقام بیان کیفر گناه زنا است و در واقع بیانگر این نکته است که گناه زنا، دارای دو کیفر دنیوی است: 1- صد ضربه شلاق، 2- محرومیت از ازدواج با مؤمنان.

8 - ازدواج مؤمنان با زناکاران، حرام است.

وَ حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

9 - مردان و زنان زناکار، مردمی بی ارزش و در ردیف مشرکان‌اند.

اَلزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

از آن جا که زنان و مردان زناکار، تنها با مردان و زنان زناکار و یا مشرک می‌توانند ازدواج کنند؛ نه با مردان و زنان عفیف و با ارزش (مؤمن)، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

10 - «عن زُرارة قال سألت أباعبداللّه(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ «الزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً» قال: هنّ نساء مشهورات بالزّنا، و رجال مشهورون بالزنا، شُهِروا به و عُرِفوا، والناس الیوم بذالک المنزلة فمن أقیم علیه حدّ الزنا أو متّهم بالزّنا لم‌یَنْبغِ لأحد أن یناکحه حتّیٰ یُعْرف منه التّوبة؛ ⁽¹⁾

زراره گوید: از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خدای - عزّوجل - «الزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً» سؤال کردم؟ فرمود: آنان زنان و مردانی‌اند که به زناکاری [در میان مردم] مشهور و معروف شده‌اند. این حکم برای مردم این زمان هم باقی است و برای احدی، سزاوار نیست با کسی ازدواج کند که حد زنا بر او جاری شده یا متهم به زنا شده است؛ مگر آن که توبۀ او محرز شود».

11 - «عن أبی‌جعفر(ع) ... و أنزل بالمدینة «الزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ» فلم‌یُسَمِ‌ّ اللّه الزّانی مؤمناً و لا الزّانیة مؤمنة ... ؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است: خداوند آیۀ «الزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ» را در مدینه نازل کرده و مرد زناکار و زن زناکار را مؤمن ننامیده است».

کلیدواژه‌ها:

ازدواج؛ اعداد؛ اللّه؛ ایمان؛ تازیانه؛ توبه؛ حرمت؛ حُکم؛ دین؛ رأفت؛ زن؛ زنا؛ شرک؛ عذاب؛ قیامت؛ کیفر؛گواهی

[سوره النور (24): آیه 4]

وَ اَلَّذِینَ یَرْمُونَ اَلْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ جَلْدَةً وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْفٰاسِقُونَ (4)

4

و کسانی که به زنان پاکدامن نسبت زنا می‌دهند، سپس چهار گواه نمی‌آورند، هشتاد ضربه به آنان بزنید، و هرگز از آنان شهادتی نپذیرید، و اینانند که خود نافرمانند.

1 - کیفر نسبت دهندگان زنا (قذف) به زنان پاکدامن، بدون ارائۀ چهارگواه، هشتاد ضربه شلاق است.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ جَلْدَةً

2 - پذیرش نسبت زنا به زنان پاکدامن در گرو ارائۀ چهار شاهد مرد از سوی شخص نسبت دهنده است.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ

«شُهَدٰاءَ» جمع «شاهد»است و«شاهد»مفرد مذکر می‌باشد.

بنابراین «بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ» به معنای چهار مرد ناظر می‌باشد.

گفتنی است ذکر «أربعة» با تای تأنیث نیز شاهد بر مطلب یاد شده است؛ زیرا اعداد از سه تا ده در زبان عرب، در معدود مذکر با تای تأنیث و در معدود مؤنث، بدون «تاء»به کار می‌رود.

3 - اثبات زنا، در گرو شهادت چهار مرد ناظر بر آن کردار ناپسند است.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که محکومیت به کیفر «قذف»، در صورتی است که چهار شاهد مرد ارائه نشود.

بنابراین اگر چهار مرد شهادت بدهد، زنا ثابت خواهد شد.

4 - کیفر «قذف» (هشتاد تازیانه)، غیر قابل عفو و لازم الاجرا است.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ جَلْدَةً

5 - اتهام بی دلیل زنا (قذف) به زنان پاکدامن، موجب از میان رفتن همیشگی حق شهادت نسبت دهندگان، در تمامی صحنه‌های گواهی

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً

6 - اتهام بی‌دلیل زنا به زنان پاکدامن، بدترین‌نوع فسق است و نسبت‌دهندگان

آن، سرآمد فاسقان‌اند.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

ضمیر «هُمُ» ضمیر فصل و «الْفٰاسِقُونَ» مسند همراه با «ال» جنس و مفید حصر است. منحصر کردن اهل فسق به نسبت دهندگان زنای بی‌دلیل به زنان پاکدامن، بیانگر برداشت یاد شده است.

7 - نسبت دهندگان بی‌دلیل زنا به زنان پاکدامن، مردمی فرومایه و بی‌اعتبار در جامعۀ اسلامی

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ ... وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

پذیرفته نشدن گواهی نسبت دهندگان دروغین زنا به زنان پاکدامن و نیز توصیف آنان با کلمۀ «فاسقان»، حاکی از فرومایگی و بی‌اعتباری آنان در جامعۀ اسلامی است.

8 - اهتمام اسلام به حفظ آبرو و شخصیت زنان پاکدامن

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

9 - شهادت و گواهی انسان فاسق، در نظام قضایی اسلام هرگز پذیرفته نمی‌شود.

وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

برداشت فوق، مبتنی براین نکته است که جملۀ «وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ» در مقام تعلیل و بیان فلسفۀ حکم پذیرفته نشدن شهادت نسبت دهندگان زنا باشد؛ یعنی، چون آنان فاسق‌اند، گواهیشان مورد قبول نیست. بنابراین گواهی هیچ فاسقی پذیرفتنی نخواهد بود.

10 - پذیرش شهادت شاهد، مشروط به عادل بودن او است.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

11 - نسبت بی‌دلیل زنا به زنان پاکدامن، حرام و از گناهان بزرگ است.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

12 - «عن أبی‌جعفر(ع) ... و نزل بالمدینة «وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ جَلْدَةً وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ ...» فبرأه اللّه ما کان مقیماً علی الفریة من أن یسمّیٰ بالإیمان ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است: ... آیۀ «وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ ...» در مدینه نازل شده است ... و خداوند کسی را که تهمت زنا می‌زند تا زمانی که بر این تهمت باقی باشد، او را از مؤمن نامیده شدن به دور داشته است...».

13 - «عن أبی‌عبداللّه جعفر بن محمد عن أبیه عن جدّه(ع) أنّ علیاً(ع) قال، لیس بین خمس من النساء و بین أزواجهنّ ملاعنة ... والمجلود فی الفریة لأنّ اللّه عزّوجلّ یقول: وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً ...؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) از پدرش و او از جدش روایت کرده که علی(ع) فرمود: بین پنج دسته از زنان با شوهرانشان ملاعنه نیست (یعنی قانون لعان اجراء نمی‌شود)... از جملۀ آنها، کسانی هستند که به علت تهمت زنا زدن، تازیانه خورده‌اند؛ زیرا خداوند فرمود: وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً ...».

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ اعداد؛ افترا؛ ایمان؛ تازیانه؛ حرمت؛ حُکم؛ زنا؛ عدل؛ عفت؛ عفو؛ فسق؛ قذف؛ کبیره؛ کیفر؛ گناه؛ گواهی؛ لعان؛ ملامت؛ وجوب

[سوره النور (24): آیه 5]

إِلاَّ اَلَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (5)

5

مگر کسانی که پس از آن توبه کنند و [کار خود] اصلاح نمایند که قطعاً خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1 - گناه قذف (نسبت دادن زنا بدون دلیل به زنان پاکدامن) علی‌رغم بزرگی‌اش، بخشودنی و قابل آمرزش از سوی خداوند است.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا

2 - قذف کنندگان (کسانی که به زنان پاکدامن بدون دلیل نسبت زنا دهند)، در صورت‌توبه واصلاح‌رفتار خویش وجبران زیان وارده بر شخص متهم، مشمول بخشش و آمرزش خدا خواهند شد.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا

اصلاح، پس از توبه و پشیمانی، در هر موردی متناسب با همان مورد است. بنابراین اصلاح گناه تهمت زدن، به این خواهد بود که ضرر و زیان مادی، معنوی، فردی و اجتماعی وارده بر متهم جبران شود.

3 - توبۀ نسبت دهندگان بی‌دلیل زنا به زنان پاکدامن - در صورت اصلاح رفتار خویش و جبران ضرر و زیان وارده بر متهمان - موجب رفع مجازات فسق و عدم پذیرش شهادت از آنان می‌شود.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا

برداشت فوق، مبتنی براین نکته است که پذیرش توبه، شامل تمامی مجازات‌های مطرح شده در آیۀ قبل برای تهمت‌زنندگان شود؛ ولی حدّ قذف (صد تازیانه) را به خاطر وجود دلیل خاص قطعی شامل نخواهد شد.

4 - اصلاح رفتار فاسد و جبران ضرر و زیان آثار اجتماعی گناه، از شرایط توبۀ حقیقی است.

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا

5 - پذیرش توبۀ قذف کنندگان و پاک شدن آنان از آثار فسق، ناشی از غفران و رحمت خداوند است.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

6 - توبۀ فاسقان و اصلاح رفتارشان، از بین برندۀ آثار سوء فسق گذشتۀ آنان است.

أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

جملۀ «فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ» در مقام تعلیل برای رفع مجازات‌های فاسقان است و علت هر حکمی، موجب تعمیم و سرایت آن حکم خواهد شد. بنابراین فاسقان توبه کار، مشمول رحمت الهی‌اند؛ چه فسق آنان مربوط به تهمت زدن‌ها باشد و چه غیر آن.

7 - «غَفُورٌ» و «رَحِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

8 - «عن سَماعة قال: سألته...قول اللّه عزّوجلّ: «وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا» ... کیف تعرف توبته؟ قال یکذِّب نفسه علیٰ رؤوس الناس حتّیٰ یُضْرَب و یستغفر ربّه و إذا فعل ذالک فقد ظهرت توبته؛ ⁽¹⁾

سماعه گوید: از امام(ع) در بارۀ قول خدای - عزّوجل - «وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا» پرسیدم: چگونه توبه او شناخته می‌شود؟ فرمود: قذف کننده باید خود را در اجتماع مردم تکذیب کند تا حد بر او جاری گردد و از خدا طلب آمرزش کند و هرگاه این کار را کرد، توبۀ او آشکار خواهد شد».

9 - «عن أبی‌جعفر و أبی‌عبداللّه(ع): فإذا تاب قبلت شهادته حُدَّ أو لم‌یُحَدّ؛ ⁽²⁾

از امام باقر و امام صادق(ع) روایت شده است: هرگاه قذف کننده توبه کند، شهادت او پذیرفته می‌شود؛ چه حد بر او جاری شده باشد و چه نشده باشد».

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ اصلاح؛ اللّه؛ توبه؛ حُکم؛ رحمت؛ عفو؛ فسق؛ قذف؛ کبیره؛ کیفر؛ گناه؛ گواهی؛ مغفرت

[سوره النور (24): آیه 6]

وَ اَلَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ اَلصّٰادِقِینَ (6)

6

و کسانی که به همسران خود نسبت زنا می‌دهند و جز خودشان گواهانی ندارند، باید هر یک از آنان [برای اثبات ادّعای خود]چهار بار گواهی دهد که به خدا قسم از راستگویان است.

1 - مردی که همسرش را قذف کند (نسبت زنا بدهد)، برای اثبات ادعای خود، نخست باید چهار شاهد مرد ارائه کند.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ

«شُهَدٰاءُ» جمع «شاهد»است و شاهد مفرد مذکر است. بنابراین «شُهَدٰاءُ» به معنای «چند مرد ناظر» می‌باشد. گفتنی است که عدد چهار، با توجه به آیۀ قبل - که مربوط به قذف است - و نیز به قرینۀ ذیل آیه - که در صورت عجز از ارائۀ شهود باید چهار سوگند یاد شود - استفاده می‌گردد.

2 - شوهر اگر برای اثبات قذف علیه همسرش، از ارائۀ شاهدان ناتوان باشد، باید چهار بار سوگند یاد کند.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ

3 - با عجز شوهر از آوردن شاهدان برای اثبات قذف علیه همسرش، در صورتی نوبت به سوگند و لعان می‌رسد که شوهر، مدعی مشاهدۀ زنا باشد.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ

استثنا در جملۀ «وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ» استثنای متصل است و معنای آیه چنین می‌باشد: «مردانی که همسران‌شان را قذف کنند، اگر فقط خودشان ناظر و شاهد زنا بودند و به جز خودشان کسی نبود، باید سوگند یاد کنند».

مفهوم آن این می‌شود که: اگر خودشان هم شاهد نبودند، نوبت به لعان نمی‌رسد.

4 - شوهری که همسرش را قذف کند و از ارائۀ شاهدان ناتوان باشد و یا مدعی مشاهدۀ زنا نباشد، نوبت به سوگند او نمی‌رسد؛ بلکه باید حد قذف بر وی جاری شود.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ

5 - «خدا رای شاهد می گیرم که راست می گویم»، متن سوگند شوهری است که

مدعی مشاهدۀ زنای همسرش باشد و از آوردن شاهدان نیز ناتوان باشد.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ ... فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

6 - شوهر اگر در ادعای زنای همسرش، مدعی مشاهده نباشد؛ ولی چهار شاهد مرد ارائه کند، زنای همسرش ثابت می‌شود.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ

کلیدواژه‌ها:

ازدواج؛ اعداد؛ افترا؛ اللّه؛ حُکم؛ راستگویی؛ زنا؛ قذف؛ قسم؛ گواهی؛ لعان

[سوره النور (24): آیه 7]

وَ اَلْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اَللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ اَلْکٰاذِبِینَ (7)

7

و شهادت پنجم این است که لعنت خدا بر او باد اگر از دروغگویان باشد.

1 - وجوب درخواست لعنت خدا به عنوان پنجمین سوگند، پس از ادای چهار سوگند، از سوی شوهری که زنش را به زنا متهم کرده است.

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

2 - «لعنت خدا بر من باد اگر دروغ می گویم»، متن سوگند پنجم شوهر است که مدعی مشاهدۀ زنای همسرش باشد و از آوردن شاهدان نیز ناتوان باشد.

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

3 - مردانی که با سوگند دروغین، همسرانشان را متهم به زنا کنند، مستحق لعنت خدایند.

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

4 - با سوگند پنجم شوهر، زنای همسر ثابت گشته و حد زنا بر او جاری می‌شود.

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

با سوگند پنجم شوهر - که در آن پذیرای لعنت خدا می‌شود - دو چیز به اثبات می‌رسد: 1- زنای همسر و در نتیجه محکومیت او به حد زنا. 2- صدق و راستگویی شوهر و در نتیجه سقوط حد قذف از وی.

5 - با اعلام پذیرش لعنت خدا در پنجمین سوگند از سوی شوهر مدعی زنای همسرش، حد قذف و دیگر کیفرهای آن، از وی ساقط می‌شود.

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

6 - نسبت دادن دروغین زنا به زنان پاکدامن، در پی دارندۀ لعنت خدا

(محروم شدن از رحمت خدا و گرفتارشدن به خشم و غضب او)

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

7 - لزوم رعایت حرمت و حفظ آبرو و حیثیت زن، از سوی شوهر او

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ ... وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

کیفر شدن مردانی که همسران‌شان را متهم به زنا و فحشا کنند، حاکی از آن است که حفظ حرمت و حیثیت دینی و اجتماعی زنان، بر همسران‌شان واجب و لازم است.

8 - مردی که مدعی مشاهدۀ زنای همسرش است؛ ولی برای صدق ادعایش چهار بار سوگند نخورد و درخواست لعنت خدا به عنوان پنجمین سوگند نکند، محکوم به حد قذف (هشتاد تازیانه) و دیگر مجازات آن مدعا می‌شود.

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

آیۀ چهارم (والذین یرمون المحصنات... فاجلدوهم...)، قرینه است بر این‌که اگر مردان مدعی زنای همسران‌شان، شاهد نیاورند و پنج بار سوگند یاد نکنند، محکوم به حد قذف خواهند شد.

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ ازدواج؛ اعداد؛ اللّه؛ حُکم؛ دروغ؛ رحمت؛ زنا؛ شوهر؛ عفت؛ غضب؛ قذف؛ قسم؛ لعان؛ لعن؛ وجوب

[سوره النور (24): آیه 8]

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا اَلْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ اَلْکٰاذِبِینَ (8)

8

و در صورتی که زن چهار بار گواهی دهد که به خدا قسم آن مرد از دروغگویان است، کیفر از او برداشته می‌شود.

1 - زن متهم به زنا، پس از تحقق لعان از سوی شوهرش، متقابلاً حق لعان دارد.

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ

2 - زن متهم به زنا از سوی شوی خویش، در صورتی که برای تکذیب این اتهام چهار بار سوگند یاد کند، حد زنا از وی برداشته می‌شود.

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ

الف ولام «الْعَذٰابَ» برای عهد ذکری و اشاره به «مِائَةَ جَلْدَةٍ» است که در آیۀ دوم آمده بود.

3 - صد تازیانه، حد زنانی که با لعان (سوگند) همسران‌شان، زنای آنان ثابت شده است.

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ

مفهوم جملۀ « وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ ؛ عذاب و کیفر از زنان برداشته می شود» این است که با سوگند مردان علیه همسران‌شان، گناه آنان ثابت می‌شود؛ ولی اگر زنان هم متقابلاً بر بی‌گناهی خود سوگند یاد کنند، کیفر داده نمی‌شوند.

4 - «خدا رای به گواه می گیرم که شوهرم بر من دروغ بسته است» متن سوگند زنی است که از سوی شوهر خویش مورد اتهام زنا قرار گرفته است.

أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ

کلیدواژه‌ها:

اعداد؛ اللّه؛ حقوق؛ حُکم؛ دروغ؛ زن؛ زنا؛ قسم؛ کیفر؛ گواهی؛ لعان

[سوره النور (24): آیه 9]

وَ اَلْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اَللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (9)

9

و شهادت پنجم این است که خشم خدا بر او باد اگر آن مرد از راستگویان باشد.

1 - وجوب درخواست غضب خدا به عنوان پنجمین سوگند، پس از ادای چهار سوگند، از سوی زن متهم به زنا از جانب شوهرش

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

2 - «لعنت خدا بر من باد اگر شوهرم راست گو باشد»، متن پنجمین سوگند زنی است که منکر راست‌گویی شوهرش در ادعای زناکاری وی می‌باشد.

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

3 - زن زناکاری که با سوگند دروغین، سوگند شوهرش بر این عمل زشت را رد و تکذیب کند، مستحق غضب خدا است.

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

4 - تساوی شرایط، آداب و آثار گواهی و سوگند مرد و زن در اثبات و یا رد لعان

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ ... وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ حُکم؛ دروغ؛ راستگویی؛ زن؛ غضب؛ قسم؛ گواهی؛ لعان؛ مرد؛ وجوب

[سوره النور (24): آیه 10]

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اَللّٰهَ تَوّٰابٌ حَکِیمٌ (10)

10

و اگر نبود فضل و رحمت خدا بر شما و این‌که خدا توبه پذیر و حکیم است [بلاها بر سرتان می‌آمد].

1 - تحریم أکید بی‌عفتی و زنا، ممانعت سخت از قذف‌های بی‌دلیل نسبت به زنان پاکدامن، وضع کیفرهای سنگین برای متخلفان (صد ضربه شلاق در زنا و هشتاد ضربه برای قذف) وتشریع«لعان»، جلوه‌هایی از فضل و رحمت خدا نسبت به جامعۀ ایمانی است.

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... فَاجْلِدُوهُمْ ... وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ

یادآوری فضل و رحمت خدا در آیۀ شریفه - که در مقام امتنان است - پس از ذکر احکام مربوط به زنا و قذف، می‌تواند برای بیان جلوه‌های فضل و رحمت الهی باشد.

2 - فضل و رحمت خداوند، شامل همۀ افراد امت اسلام

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ

3 - پذیرش توبۀ بندگان از سوی خداوند، توأم با حکمت او است.

أَنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ حَکِیمٌ

برداشت یاد شده، از آمدن وصف «حَکِیمٌ» پس از وصف «تَوّٰابٌ» و ارتباط میان آن دو استفاده می‌شود.

4 - رحمت، فضل، توبه پذیری و حکمت خداوند، جلوگیر مؤمنان از سقوط بر اثر لغزش‌ها و نادانی‌هایشان

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ حَکِیمٌ

جواب «لَوْ لاٰ» محذوف است و آن - به قرینۀ آیات پیشین و نیز آیۀ 21 - همان مضمونی است که در برداشت یاد شده آمده است.

5 - قوانین اسلامی، احکامی سنجیده، بی‌عیب و نقص و برخاسته از علم و حکمت الهی

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ حَکِیمٌ

برداشت فوق از وصف «حَکِیمٌ» برای خداوند، پس از بیان یک سلسله از احکام و قوانین در آیات گذشته، به دست می‌آید.

6 - جامعه‌های گرفتار بی‌بند و باری جنسی (بی‌عفتی و زناکاری)، در معرض زوال و نابودی است.

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ حَکِیمٌ

برداشت فوق بر اساس این احتمال است که جملۀ «وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ...» به تقدیر «وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... لاختل نظام حیاتکم و لهلکتم» باشد؛ یعنی، «اگر فضل و رحمت خدا نبود

...نظام زندگی شما - با وجود همۀ فساد و بی‌بند و باری - از هم می‌پاشید و شما نابود می‌شدید».

7 - «تَوّٰابٌ» و «حَکِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

أَنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ حَکِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ تواب/اسما و صفات؛ توبه؛ جامعه؛ حرمت؛ حُکم؛ حکیم/اسما و صفات؛ رحمت؛ زنا؛ فضل خدا؛ قذف؛ لعان؛ مسلمانان

[سوره النور (24): آیه 11]

إِنَّ اَلَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ اِمْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اِکْتَسَبَ مِنَ اَلْإِثْمِ وَ اَلَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ (11)