تفسیر راهنما جلد 9

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ ابراهیم آیۀ 1 تا 52

اشاره

[سوره إبراهیم (14): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . الر کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ اَلنّٰاسَ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَی اَلنُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلیٰ صِرٰاطِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَمِیدِ (1)

1

الف، لام، را. [این] کتابی است که آن را به سوی تو نازل کردیم تا مردم را به اذن پروردگارشان، از تاریکی ها به سوی نور بیرون آوری؛ به راه آن [خدای]عزّتمندِ ستوده.

1- قرآن، کتابی است که از جانب خداوند بر پیامبر(ص) نازل شده است.

کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ

2- کتابت و تدوین آیات قرآن کریم، از همان آغاز نزول

کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ

اطلاق «کِتٰابٌ» (نوشته و نگارش شده) بر قرآن یا بدان جهت است که آیات آن پس از نزول نوشته می‌شد و یا توصیه است به این که باید به صورت نوشته درآید؛ در هر دو حال، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

3- قرآن، کتابی نازل شده از جایگاهی بس رفیع و با عظمت

کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ

نزول در لغت به معنای فرود آمدن از جای بلند است که به تناسب موضوع، نزول از جایگاه رفیع است و نه مکان بلند.

4- هدف از نزول قرآن، خارج ساختن مردم از ظلمتها(گمراهیها) و رهنمونی آنان به نور (هدایت) است.

کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

5- پیامبر(ص)، وظیفه دار هدایت مردم به سوی نور و خارج کردن آنان از ظلمتها (گمراهیها)، با تعالیم قرآن کریم

أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

6- قرآن، کتابی است جهانی و پیامبر(ص) برای همۀ انسانها مبعوث شده است .

لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

کلمۀ «النّٰاسَ» دلالت بر عموم مردم می‌کند و هیچ قیدی در کلام نیست تا «النّٰاسَ» را مقیّد به گروه خاصّی نماید.

7- انسانها، بدون تعالیم دین و آموزه‌های قرآن، گرفتار انواع ظلمتها (گمراهیها)یند.

لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

خداوند، هدف از نزول کتاب خویش را بیرون آوردن مردم از ظلمتها معرفی می‌کند و این، حکایت از آن دارد که زندگی بدون تعالیم دین، زندگی در انواع ظلمت‌ها و تاریکی‌ها است.

8- کفر، ظلمت و راه خدا، نور است.

لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

به قرینۀ آیات بعد، که دربارۀ کافران و سدّ کنندگان راه خداست، مراد از «ظلمات»، کفر و مراد از «نور»، راه خداست.

9- راه خدا، واحد و راه کفر و ضلالت، متعدد است.

لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

برداشت فوق با توجه به استعمال «ظلمات»به صورت جمع و «نور»به صورت مفرد به‌دست آمده است.

10- تحقّق آموزه‌های دین و عینیت یافتن آنها در میان مردم، نیازمند به مجری‌ای کاردان و رهبری شایسته است.

کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

از اینکه خداوند، پیامبر(ص) را مخاطب قرار داده و برآوردن غرض و هدف از نزول قرآن را به آن حضرت واگذار کرده است نه به خود مردم، نکتۀ یاد شده به دست می‌آید.

11- مردم در عصر بعثت پیامبر(ص)، در انواع ظلمتها بسر می‌بردند.

لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

12- سنت پیامبر(ص)، همگام و همتراز قرآن در نجات مردم از ظلمتها و هدایت آنان به سوی نور*

لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

فرمان خداوند به پیامبر(ص) مبنی بر خارج ساختن مردم از ظلمتها، امری دایمی است و از طرف دیگر پیامبر(ص) همچون سایر انسانها، محکوم به ارتحال است. بنابراین برای تحقق مأموریت واگذار شده، سنت پیامبر(ص) است که همواره چنین نقشی را عهده‌دار می‌شود.

13- خارج ساختن مردم از ظلمت کفر و گمراهی و رهنمونی آنان به نور هدایت و ایمان، حتی از سوی پیامبر(ص)، منوط به اذن و مشیت خداوند است.

لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ

14- ربوبیت الهی، مقتضی بیرون آوردن بندگان خویش از ظلمت گمراهی کفر و هدایت آنان به نور ایمان

لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ

15- مشیت خداوند بر هدایت مردم، از راه

و روش طبیعی (تشریع) انجام می‌گیرد.

کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ

با اینکه خداوند، برای هدایت مردم و بیرون بردن آنها از ظلمتها، می‌تواند از قدرت خویش استفاده کند و آنها را از طریق تکوین هدایت نماید؛ اما از کتاب و پیامبر(ص) استفاده می‌کند که راهی طبیعی و هدایتی تشریعی است.

16- پیامبر(ص)، وظیفه‌دار هدایت مردم به راه خدای عزتمند ستودنی، با تعالیم قرآن کریم

کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ

17- راه خداوند، راهی‌است روشن ودارای فرجامی مشخص و بدون سردرگمی

لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ

عبارت «إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ» بدل از «إِلَی النُّورِ» است، تسمیۀ راه خدا به «نور»و راه غیر آن به «ظلمات»نشان می‌دهد که راه خداوند روشن و مشخص است؛ در حالی که راههای غیر آن، آمیخته با سردرگمی و بی فرجامی است.

18- عزّت، غلبه و کمال، پیامد پیمودن راه خدا و پیروی از آموزه‌های قرآن است.

کِتٰابٌ ... إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ

اضافه شدن «صِرٰاطِ» به «الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ» اشاره به این نکته دارد که سالک این راه، راه عزّت و کمال را می‌پیماید؛ زیرا حمد و ستایش در برابر کمال است.

19- «رب»، «عزیز»و «حمید» از اسما و صفات خداوند

بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ

کلیدواژه‌ها:

اذن الهی؛ اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ انسان؛ پیروزی؛ تکامل؛ حروف مقطعه؛ حمد؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سبیل اللّه؛ سنت؛ صراط مستقیم؛ ضلالت؛ ظلمت؛ عزت؛ عزیز/اسما و صفات؛ قرآن؛ کتاب؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا؛ نزول قرآن؛ نور؛ وحی؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 2]

اَللّٰهِ اَلَّذِی لَهُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ (2)

2

خدایی که آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آنِ او است، و وای بر کافران از عذابی سخت!

1- هدف از نزول قرآن، هدایت مردم به سوی خداوند است.

کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ ... إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ.

اَللّٰهِ الَّذِی لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

2- تمامی موجودات آسمانها و زمین فقط از آنِ خداوند است.

اَللّٰهِ الَّذِی لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

تقدیم «لَهُ» (خبر) بر «مٰا» (مبتدا) مفید حصر است؛ یعنی «له ما فی السماوات ... لا لغیره».

3- جهان آفرینش، دارای آسمانهای متعدد است.

لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

4- مالکیت مطلق خداوند بر تمامی هستی، دلیل شکست‌ناپذیری و ستودگی اوست.

اَلْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. اَللّٰهِ الَّذِی لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

5- بی‌تردید کافران، دارای فرجامی ناگوارند و به عذابی شدید و طاقت فرسا، گرفتار خواهند شد.

وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ

6- کافرانِ به قرآن و کافرانی که تصمیم به ماندن در ظلمتها گرفته‌اند، فرجامی بس ناگوار دارند و در عذابی سخت گرفتار خواهند شد.

وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ

مراد از کافران در این آیه، به قرینۀ آیۀ قبل، کسانی هستند که کتاب خدا را نپذیرفتند و از ظلمتها خارج نشدند.

7- عذاب جهنّم، دارای مراتب و شدت و ضعف است.

عَذٰابٍ شَدِیدٍ

در صورتی که «شَدِیدٍ» صفت احترازی باشد، مفید برداشت یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ جهان؛ جهنم؛ حمد؛ زمین؛ عذاب؛ قرآن؛ کفر؛ نزول قرآن؛ ویل؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 3]

اَلَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ اَلْحَیٰاةَ اَلدُّنْیٰا عَلَی اَلْآخِرَةِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ (3)

3

همانان که زندگی دنیا را بر آخرت برتری می‌دهند و [مردم را] از راه خدا بازمی‌دارند و برای آن کجی می‌خواهند. اینان در گمراهی دور و درازی قرار دارند.

1- کافران، زندگی دنیوی را محبوب خود دانسته و آن را به جای حیات اخروی برمی‌گزینند.

اَلْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ

«الَّذِینَ» صفت توضیحی برای «لِلْکٰافِرِینَ» است. «استحباب» (مصدر یستحبون» به معنای برتری دادن و برگزیدن است.

2- کافران، همواره درصدد جلوگیری از راه خدا و در پی ممانعت از گسترش تعالیم الهی هستند.

لِلْکٰافِرِینَ ... الَّذِینَ ... وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

«صد»(مصدر «یَصُدُّونَ» ) برای دو معنا به کار می‌رود:

1- اعراض کردن؛ 2- باز داشتن.

برداشت یاد شده مبتنی بر معنای دوم است.

3- کافران، از راه خدا اعراض می‌کنند و از آن گریزانند.

اَلَّذِینَ ... وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

4- کافران، همواره در پی کج جلوه دادن راه و تعالیم الهی هستند.

وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

5- کافران، در پی یافتن عیب و نقص در تعالیم الهی و اثبات نادرستی آنها هستند.

لِلْکٰافِرِینَ ... وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

عبارت «یَبْغُونَهٰا عِوَجاً» (راه خدا را کج می‌خواهند) می‌تواند به این معنا باشد که کافران، در پی آنند که در تعالیم آسمانی اعوجاج و نقصی بیابند وآن را برملا کنند.

6- کافران، در نهایت گمراهی هستند.

لِلْکٰافِرِینَ ... أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ

7- ترجیح دهندگان دنیا بر آخرت و سد کنندگان راه خدا و کج جلوه دهندگان آن در نهایت گمراهی هستند.

اَلَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ

8- آدمی در کردار و عمل خویش، مختار و آزاد است.

اَلَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ ... أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ

در تعریف «اختیار»گفته‌اند: اختیار توان و قدرت بر تصمیم‌گیری است. اینکه در آیه آمده است: آنان که دنیا را بر آخرت ترجیح می‌دهند در گمراهی هستند، حکایت از اختیار آدمی دارد.

9- دلبستگی به دنیا و برگزیدن آن بر آخرت، محکوم و ناپسند است.

اَلَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ ... أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ

10- دلبستگی به دنیا و ترجیح دادن آن بر آخرت، زمینه ساز دین‌ستیزی و کفر است.

اَلَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

تقدیم «یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا» بر جملۀ «وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ

اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً» احتمالاً بیانگر معنای یاد شده باشد.

11- ترجیح دادن هموارۀ دنیا بر آخرت، سد مدام راه خدا و کج جلوه دادن تعالیم الهی، از نشانه های کفرپیشگی است.

وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ ... الَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

12- گمراهی دارای مراتب و درجات است.

أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ جبر و اختیار؛ دشمنی؛ دنیا؛ دین؛ سبیل اللّه؛ ضلالت؛ کفر

[سوره إبراهیم (14): آیه 4]

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ فَیُضِلُّ اَللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (4)

4

و هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر به زبان قومش، تا [بتواند پیامش را]برای آنان بیان کند. پس خدا هر که را بخواهد گمراه و هر که را بخواهد هدایت می‌کند، و اوست آن عزّتمندِ حکیم.

1- خداوند همۀ پیامبران را، بدون استثنا، به زبان مردم منطقۀ رسالتشان مبعوث کرده است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ

2- فلسفۀ ارسال انبیا به زبان مردم، تبیین معارف الهی و تفهیم آن به مردم است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ

3- تعالیم انبیا برای مردم قابل درک است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ ... لِیُبَیِّنَ لَهُمْ

4- تبیین معارف الهی برای مردم از وظایف و مسؤولیتهای انبیاست.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ

5- معارف الهی، نیازمند تبیین از سوی انبیاست.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ

6- مبلغان، در تبلیغ دین باید با زبان مردم خویش سخن بگویند.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ

7- همۀ انبیا وظیفه داشتند که معارف الهی را در سطح فرهنگ مردم خویش، تبیین کنند.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ

مراد از «لسان قوم» لسان فرهنگی مردم است، و با توجه به اینکه سطح فرهنگی مردم متفاوت است، انبیا طبعاً باید همۀ مردم را در تبلیغ مدّ نظر قرار می‌دادند.

8- فهم مردم عصر نزول تعالیم دینی، مرجع و منبعی برای فهم دقیق آن تعالیم است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ

اینکه خداوند فرموده است: همۀ پیامبران به زبان قوم خودشان فرستاده شدند، می‌تواند بیانگر این نکته باشد که زبان و ادبیات مردم دوران نزول تعالیم آسمانی برای دریافت پیام آن تعالیم نقش مؤثری دارد.

9- هدایت و گمراهی مردم براساس مشیت خداوند است.

فَیُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ

10- انبیا، فقط عهده‌دار ابلاغ و تبیین تعالیم الهی برای مردمند و هدایت و گمراهی مردم به دست خداوند است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ ... لِیُبَیِّنَ لَهُمْ فَیُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ

11- مشیت خداوند در هدایت و گمراهی مردم بر مبنای حکمت اوست.

فَیُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ ... الْحَکِیمُ

12- مشیت خداوند در هدایت و گمراهی مردم، تخلف‌ناپذیر است.

فَیُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَزِیزُ

«عزیز» به معنای غلبه کنندۀ شکست‌ناپذیر است و به تناسب صدر و ذیل آیه استفاده می‌شود که مشیت خداوند، قطعی است.

13- فرستادن پیامبران برای تبیین تعالیم الهی به زبان مردم و در سطح فکر آنان، برخاسته از عزت و حکمت خداوند است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ ... وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

14- «عزیز»و «حکیم»از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ حکیم/اسما و صفات؛ دین؛ رسالت؛ ضلالت؛ عزیز/اسما و صفات؛ مشیت خدا؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 5]

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَی اَلنُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اَللّٰهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ (5)

5

و همانا موسی را با معجزات خود فرستادیم [و به او گفتیم] که قوم خود را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون بیاور،و روزهای [قهر و مهر] خدا را به آنان یادآوری کن. بی‌تردید، در آنها باری هر صبر پیشۀ سپاسگزاری نشانه‌هایی[بیدار کننده] است.

1- موسی(ع)، همراه با آیات و معجزات متعدد از سوی خداوند مبعوث شد.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ

2- معجزات موسی(ع)، فعل خدا بود که توسط آن حضرت تحقق یافت.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا

مراد از «آیاتنا» معجزات الهی است که توسط حضرت موسی(ع) انجام می‌گرفت.

3- موسی(ع)، وظیفه‌دار هدایت مردم خویش به سوی نور و خارج کردن آنان از ظلمتها، با آیات و معجزات الهی.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

4- قوم موسی در انواع ظلمتها (گمراهی‌ها) گرفتار بودند.

أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

5- کفر، ظلمت و راه خدا، نور است.

أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

از آن جایی که هدف پیامبران و از جمله موسی(ع) هدایت مردم بوده است؛ احتمالاً، مراد از خارج کردن مردم از ظلمت، نجات از کفر و بردن آنان به سوی نور، هدایت آنان باشد.

6- موسی(ع) از جانب خداوند وظیفه داشت که هدایت قوم خود را نسبت به هدایت دیگران در اولویت قرار دهد.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

از آن جایی که بی‌شک رسالت موسی(ع) فراتر از هدایت قوم بنی‌اسرائیل بوده است، قید «قَوْمَکَ» بیانگر اولویت قرار دادن آنهاست.

7- رسالت موسی(ع) جهانی نبود.*

أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

به قرینۀ مقابله و مقایسه بین رسالت پیامبراسلام(ص) (لتخرج الناس) و رسالت حضرت موسی(ع) (أخرج قومک) ممکن است که قید «قَوْمَکَ» برای انحصار و محدود کردن رسالت حضرت موسی(ع) به قوم خود باشد.

8- موسی(ع)، دارای هدفی مشترک با پیامبراسلام(ص) در نجات مردم از ظلمتها و هدایت آنان به سوی نور

کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ ... لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

9- تورات، حاوی تعالیمی برای نجات مردم از ظلمتها و رهنمونی آنان به سوی نور بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

مراد از «آیاتنا»، می‌تواند تورات (کتاب آسمانی موسی(ع)) باشد. از اینکه خداوند رسالت موسی(ع) را در بیرون بردن مردم از ظلمتها با اعطای تورات به او بیان می‌کند، برداشت می‌شود که تورات حاوی چنین تعالیمی است.

10- تحقّق آموزه‌های دین، نیازمند مجری‌ای کاردان و رهبری شایسته

أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

از اینکه خداوند پس از اعطای آیات (تورات) به موسی(ع) او را مسؤول خارج ساختن مردم از ظلمتها معرفی می‌کند، معلوم می‌شود که اجرای تعالیم آسمانی و به کارگیری آنها نیاز به مجری و شخصیتی کاردان، چون موسی(ع) دارد.

11- موسی(ع)، وظیفه‌دار یادآوری «أیام الله»(روزهای قهر و مهر خدا) به مردم خویش

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ

12- ایام‌اللّٰه، ایامی با اهمیت و شایستۀ به خاطر سپردن

وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ

13- برخی از ایام در مقایسه با برخی دیگر، دارای اهمیت و جایگاه ویژه‌ای است.

وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ

14- ایام‌اللّٰه و رویدادهای آن، دربردارندۀ نشانه‌ها و آیات الهی برای مردمان صبرپیشه و شکرگزار

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ

مشارالیه «ذٰلِکَ» ، «أیام الله» است و این حکایت از آن دارد که «أیام الله» حاوی آیات خداوندی است.

15- صبر پیشه کردن در برابر مشکلات و

بلایا و شکرگزاری در مقابل نعمتهای الهی، مایۀ رشد معرفت آدمی و درک بهتر آیات و نشانه‌های خدا

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ

16- صبرپیشگی و شکرگزاری، دارای ارزشی والا و صبرپیشگان و شکرگزاران، مردمانی برجسته و نخبه

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ

17- درک آیات و نشانه‌های الهی، مقتضی استعداد و شرایط لازم است.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ

با اینکه آیات الهی برای همۀ مردم است، اختصاص دادن آنها به صابران شکرگزار، حکایت از آن دارد که درک آیات الهی، استعداد و شرایط ویژه‌ای می‌طلبد.

18- ایام‌اللّٰه، روز بروز قهر و مهر خداوند در دو عرصۀ سختیها و اعطای نعمت به بندگان

وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ

خداوند فرموده است: در یادآوری ایام اللّٰه آیاتی برای هر صبر پیشۀ شکرگزار است، و چون صبر، همواره در برابر سختیها و بلایا مطرح است و شکرگزاری، همواره در برابر اعطای نعمت، ذکر این دو (صابران و شاکران) بیانگر آن است که مراد از «ایام الله» آن ایامی است که خداوند در آن ایام با اعطای نعمت فراوان و یا ایجاد بلایا و سختیها، تجلی می‌کند.

19- «عن مُثنّی الحَنّاط قال: سمعت أباجعفر(ع) یقول: أیّام اللّٰه عزّ و جلّ ثلاثة:

یوم یقوم القائم(ع) و یوم الکَرّة و یوم القیامة؛ ⁽¹⁾

مثنّی حنّاط گوید: از امام‌باقر(ع) شنیدم که فرمود: ایام اللّٰه سه روز است روز قیام قائم(ع)، روز رجعت و روز قیامت».

20- «قال رسول‌اللّٰه(ص) [فی قوله تعالی:

«وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ ...»]: أیّام اللّٰه نعماؤه و بلاؤه و مَثُلاته... ؛ ⁽²⁾

رسول خدا(ص) دربارۀ سخن خدا «وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ ...» فرمود: مراد از روزهای خداوند، نعمتها، بلاها و عذابهای خداوند است...».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ ایام اللّه؛ برگزیدگی؛ بنی‌اسرائیل؛ تورات؛ دین؛ ذکر؛ رجعت؛ رسالت؛ سبیل اللّه؛ شکر؛ صبر؛ ضلالت؛ عذاب؛ قصه در قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مصیبت؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ مهدی(ع)؛ نبوت؛ نعمت؛ نور؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 6]

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اُذْکُرُوا نِعْمَةَ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ اَلْعَذٰابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ (6)

6

و [یاد کن] هنگامی را که موسی به قومش گفت: نعمت خدا را بر خود به یادآورید، آن گاه که شما را از [چنگ] فرعونیان نجات داد؛ همانان که عذاب سختی بر شما تحمیل می‌کردند، و پسرانتان را سر می‌بریدند و زنانتان را زنده می‌گذاشتند، و در این از جانب پروردگارتان آزمایشی بزرگ بود.

1- پیامبر(ص)، موظف به یادآوری سرگذشت موسی(ع) و قومش و به خاطر سپردن آن

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ

برداشت فوق مبتنی بر این است که فعل «اذکر» قبل از «إِذْ» مقدر باشد. بنابراین، آیه خطاب به پیامبر(ص) و بیان وظیفۀ آن حضرت است.

2- سرگذشت موسی(ع) و قومش، درس آموز و شایستۀ به خاطر سپردن

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ

اینکه خداوند پیامبر(ص) را موظف به یادآوری سرگذشت موسی(ع) کرده است، حکایت از اهمیت و سودمندی آن دارد و شایسته است انسانها آن را به خاطر بسپارند.

3- موسی(ع) از قوم خویش خواستار آن شد تا یادآور نعمتهای اعطایی خداوند بر خود باشند.

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ

4- بنی‌اسرائیل از نعمتی عظیم برخوردار بودند.

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ

مراد از «نِعْمَةَ اللّٰهِ» -\به قرینۀ امر به یادآوری -\نعمتی است مهم و قابل توجه.

5- موسی(ع) از قومش خواست همواره به خاطر داشته باشند که آنان را خداوند، از شکنجه و کشتار فرعونیان رهایی بخشید.

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ

6- نجات بنی‌اسرائیل از شکنجه و کشتار فرعونیان، نعمت چشمگیر و به یاد ماندنی خداوند بر آنان بود.

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ

7- نجات از نظام اجتماعی ظالمانه، نعمتی الهی و شایستۀ به خاطر سپردن است.

اُذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ

8- روز نجات بنی‌اسرائیل از نظام ظالمانۀ فرعونیان، از «ایام الله» است.

وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ ... وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ

کلمۀ «اذْکُرُوا» در آیه می‌تواند از مصداقهای تذکر به «أیام الله» باشد که موسی(ع) مأمور به ابلاغ آن بود.

9- اطرافیان و خاندان فرعون، مردمی ظالم و شکنجه‌گر بودند.

إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ

10- ارادۀ خداوند، حاکم بر تحولات تاریخ

إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ

11- تحمیل بدترین شکنجه‌ها و آزار بر قوم موسی (بنی‌اسرائیل)، شیوۀ مستمر فرعونیان

یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ

«سوم»، (مصدر «یسومون») به معنای تحمیل شکنجه و عذاب، است. به کارگیری فعل مضارع «یسومون» اشاره به تداوم آن دارد.

12- فرعونیان، پسران قوم موسی (بنی‌اسرائیل) را به طور گسترده سر می‌بریدند و زنان آنان را زنده نگه می‌داشتند.

وَ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ

فعل «یُذَبِّحُونَ» از باب تفعیل، متضمن معنای کثرت است، بنابر این «یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ» یعنی پسرانتان را به طور گسترده می‌کشتند.

13- سر بریدن پسران و زنده نگه داشتن زنان بنی‌اسرائیل، بدترین نوع تحمیل شکنجه و آزار از سوی فرعونیان به آنان

یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ

جمله‌های «یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ» تفسیر برای «یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ» و شرح شکنجه‌ها و رفتارهای

ظالمانۀ آل‌فرعون است.

14- فزونی چشمگیر زنان بر مردان در جامعه و بر هم خوردن اعتدال جمعیتی، مایۀ پدید آمدن مشکلات اجتماعی بسیار آزار دهنده برای بنی‌اسرائیل

یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ

اینکه خداوند برای تبیین شکنجه‌های آل‌فرعون، کشتن پسران و زنده نگه داشتن زنان را برشمرده است، امکان دارد بدین علت باشد که چنین عملی، تعادل جمعیت را بر هم می‌زند و در نتیجه جمعیت زنان افزونی پیدا می‌کند و این خود شکنجه‌ای آزار دهنده برای مردم است.

15- نظام اجتماعی ظالمانه، همچون نظام استبدادی فرعون، از ظلمتهاست.

أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ

16- تحمیل بدترین شکنجه‌ها، سر بریدن پسران و زنده نگه داشتن زنان از سوی فرعونیان، آزمایشی بزرگ از جانب خداوند برای بنی‌اسرائیل

یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ ... وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

«ذٰلِکُمْ» اشاره به شکنجه‌های فرعونیان است.

17- نجات از شکنجه و کشتار فرعونیان، آزمایش بزرگ الهی برای بنی‌اسرائیل بود.

إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ ... وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

مشارالیه «ذٰلِکُمْ» می‌تواند نجات بنی‌اسرائیل از اعمال ظالمانۀ فرعونیان باشد.

18- آزمایش بندگان، جلوۀ ربوبیت الهی به‌آنان است.

وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

19- نعمت رهایی از نظامهای ظالمانۀ اجتماعی، از وسیله‌های آزمایش الهی

اُذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ ... وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

20- آزمایشهای خداوند از بندگان دارای مراتب است.

وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

21- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اذیت؛ استبداد؛ اللّه؛ امتحان؛ انسان؛ ایام اللّه؛ بنی‌اسرائیل؛ پسر؛ تاریخ؛ حکومت؛ ذبح؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ زن؛ شکنجه؛ ضلالت؛ ظلم؛ عظیم/اسما و صفات؛ فرعون؛ قتل؛ قصه در قرآن؛ محمّد(ص)؛ موسی(ع)؛ نعمت

[سوره إبراهیم (14): آیه 7]

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ (7)

7

و هنگامی را که پروردگارتان اعلام کرد که اگر شکر [نعمت] به جای آورید، قطعاً[آن را]برای شما افزون خواهم کرد، و اگر ناسپاسی کنید، بی‌شک عذاب من سخت خواهد بود.

1- پیامبر(ص) موظف به یادآوری اعلام الهی به مردم به اینکه: هر کس سپاسگزار باشد، قطعاً نعمتش فزونی می‌یابد و هر کس کفران نماید، دچار عذاب شدید می‌گردد.

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ

«وَ إِذْ تَأَذَّنَ» می‌تواند عطف بر «إِذْ قٰالَ» و به تقدیر«اذکر اذ تأذن»باشد؛ یعنی ای پیامبر به یادآور زمانی را که... .

2- موسی(ع) از قوم خود خواست تا به یاد فرمان و توصیۀ خداوند باشند که هر کس شکرگزاری نماید خداوند نعمتش را افزون می‌کند و هر کس کفران نماید دچار عذاب شدید خواهد شد.

اُذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ

در برداشت فوق «إِذْ تَأَذَّنَ» ادامۀ سخن موسی(ع) با بنی‌اسرائیل و عطف بر «نِعْمَةَ اللّٰهِ» گرفته شده است؛ یعنی«و اذ قال موسی لقومه اذکروا اذ تأذن بکم».

3- افزایش نعمت در صورت شکرگزاری و تهدید به عذاب در صورت کفران نعمت، مقتضای ربوبیت الهی

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ

4- شکر نعمتهای خداوند، دارای جایگاهی ویژه و امری لازم

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ

اینکه خداوند فرمان خاصی برای شکرگزاری صادر کرده است، حکایت از اهمیت و جایگاه ویژۀ آن می‌کند.

5- شکر نعمت رهایی از نظام ظالمانه، موجب فزونی و بقای آن نعمت شده و کفران آن، مایۀ از دست رفتنش می‌شود.

إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ ... وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ

6- فزونی و سلب نعمت، در اختیار خداوند است.

لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ

7- رهایی بنی‌اسرائیل از ظلم و ستم فرعونیان، نعمتی بزرگ برای آنان و شایستۀ شکرگزاری

إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ ... وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ

چنانکه گفته شد عبارت «إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ» می‌تواند ادامۀ کلام موسی(ع) باشد، در این صورت، موسی(ع) به طور تلویحی به بنی‌اسرائیل متذکر شده که نجات آنان از چنگال فرعونیان، نعمت خدادادی و مستلزم شکرگزاری است.

8- نوید اعطای پاداش برای عمل پسندیده و تهدید به کیفر برای اعمال ناپسند، از شیوه‌های تربیتی قرآن

لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ

9- انسانها، خود در فزونی و یا کاستی نعمتها نقش اساسی دارند.

لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ

10- عذاب خداوند، سخت و طاقت‌فرسا است.

إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ

11- «رب» از اسما و صفات خداوند

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ

12- «قال أبوعبداللّٰه(ع): أیّما عبد أنعم اللّٰه علیه بنعمة فعرفها بقلبه و حمداللّٰه علیها بلسانه لم‌تنفد حتّی یأمر اللّٰه له بالزّیادة و هو قوله: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ» ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: هر بنده‌ای که خدا به او نعمتی عطا کند، پس او با قلبش آن را بشناسد و خدا را با زبان بر آن نعمت حمد گوید، هنوز حمد او پایان نپذیرفته خداوند امر می‌کند تا آن نعمت برای او زیاد شود، و این سخن خداوند است که:

لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ» .

13- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: فیما أوحی اللّٰه عزّوجلّ إلی موسی(ع) یا موسی اشکرنی حقّ شکری فقال: یا ربّ و کیف أشکرک حقّ شکرک و لیس من شکرٍ أشکرک به إلّاو أنت أنعمت به علیّ؟ قال:

یا موسی الآن شکرتنی حین علمت أن ذلک منّی؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: خدای -\عزّوجلّ -\به موسی (ع) وحی کرد که ای موسی! شکر مرا به جای‌آر، آن گونه که حق شکر مرا ادا کنی. موسی(ع) گفت: چگونه شکر تو را بگویم که حق شکر تو باشد و حال آن که هیچ شکری نیست که با آن تو را شکر کنم مگر آنکه آن شکر خود، نعمتی است که به من داده‌ای. خداوند فرمود: اکنون که دانستی که این (نعمت شکرگزاری)از من است، [حق] شکر مرا به جا آوردی».

14- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: شکر النّعمة اجتناب المحارم و تمام الشّکر قول الرّجل:

الحمد للّٰه‌ربّ العالمین؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: شکر نعمت پرهیز از محرمات است و شکر کامل، سخن کسی است که می‌گوید:

الحمد لله رب العالمین».

15- «عن الصّادق(ع): ... إنّ الکبائر ...

کفران النّعمة «وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ» ... ؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: ... همانا از گناهان کبیره ...

کفران نعمت است، [خداوند می‌فرماید]: «وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ» ...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انذار؛ انسان؛ بشارت؛ بنی‌اسرائیل؛ پاداش؛ تربیت؛ حکومت؛ حمد؛ ذکر؛ شکر؛ عذاب؛ عمل؛ فرعون؛گناه؛ محمّد(ص)؛ موسی(ع)؛ نعمت

[سوره إبراهیم (14): آیه 8]

وَ قٰالَ مُوسیٰ إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اَللّٰهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ (8)

8

و موسی گفت: اگر شما و هر که روی زمین است، همگی کافر شوید، زیانی به خدا نمی‌رسد، زیرا]به یقین خدا بی‌نیاز و ستوده است.

1- موسی(ع) در راستای رسالت خویش به بنی‌اسرائیل اعلام کرد که کفر آنان و تمامی ساکنان زمین زیانی به خداوند نمی‌رساند.

وَ قٰالَ مُوسیٰ إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ

«إِنْ» در «إِنْ تَکْفُرُوا» شرطیه است و جواب آن محذوف است؛ یعنی «لم یتضرر هو». «فَإِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ» تعلیل جزای شرط و جانشین آن می‌باشد.

2- بنی‌اسرائیل می‌پنداشتند خداوند از ایمان و یا کفر آنان بهره‌مند می‌شود یا زیان می‌بیند.

وَ قٰالَ مُوسیٰ إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ

3- کفران نعمتهای خداوند هیچگونه زیانی به او نمی‌رساند.

إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً

مراد از «إِنْ تَکْفُرُوا» به قرینۀ «وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ» ، که به معنای کفران بود، می‌تواند ناسپاسی در برابر نعمتهای خدا باشد.

4- موسی(ع)، بنی‌اسرائیل را از کفران نعمتهای الهی برحذر داشت.

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... وَ قٰالَ مُوسیٰ إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً

5- فایدۀ شکر نعمت و ضرر و زیان کفران آن به خود انسان باز می‌گردد.

لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ ... إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ

6- بی‌نیازی و ستودگی خداوند، دلیل زیان ندیدن او از کفر مردم

إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ

«فَإِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ» در مقام تعلیل جزای شرط محذوف است . در این صورت، معنا چنین می‌شود: چون خداوند بی‌نیاز است، کفر شما به او زیانی نمی‌رساند.

7- «غنی» و «حَمِیدٌ» از اسما و صفات خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ بنی‌اسرائیل؛ حمد؛ رسالت؛ شکر؛ ضرر؛ ظلم؛ عمل؛ غنی/اسما و صفات؛ کفر؛ موسی(ع)؛ نعمت

[سوره إبراهیم (14): آیه 9]

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ اَلَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اَللّٰهُ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ (9)

9

آیا خبر کسانی که پیش از شما بودند: قوم نوح و عاد و ثمود، و آنان که بعد از ایشان بودند، به شما نرسیده است؟ [شمار]آنان را جز خدا نمی‌داند. پیامبرانشان با دلایل روشن به سویشان آمدند، ولی آنان دست خود را به دهانشان بردند و گفتند: ما آنچه را که شما بدان فرستاده شده‌اید منکریم، و نسبت به آنچه مارا به آن فرا می‌خوانید سخت در شکّیم.

1- پیامبر(ص) سرگذشت قوم نوح، عاد و ثمود و اقوام پس از آنان را به مردم یادآوری کرد.

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ

اَلَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ

برداشت فوق بر این اساس است که خطاب در «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ» متوجه مردم عصر بعثت باشد.

2- آشنایی مردم عصر بعثت با سرگذشت قوم نوح، عاد و ثمود و اقوام پس از آنان

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ

استفهام در «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ» استفهام تقریری و مفاد آن این است که قطعاً خبر آنان به شما رسیده است.

3- سرگذشت اقوام پیشین به ویژه سرگذشت قوم نوح، عاد و ثمود، خبری بس مهم و درس‌آموز

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ

«نبأ»در لغت به خبر مهم و مفید گفته می‌شود. نام بردن از قوم نوح و عاد و ثمود با اینکه «الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ» آنها را نیز شامل می‌شود، بیانگر آن است که سرگذشت این سه قوم از ویژگی خاصی برخوردار است.

4- موسی(ع) سرگذشت قوم نوح، عاد و ثمود و اقوام پس از آنان را به مردم خویش یادآوری کرد.

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ

جملۀ «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ ...» می‌تواند ادامۀ آیۀ قبل: «وَ قٰالَ مُوسیٰ إِنْ تَکْفُرُوا ...» و دنبالۀ کلام موسی(ع) باشد.

5- بنی‌اسرائیل به سرگذشت قوم نوح، عاد و ثمود آشنایی داشتند.

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ

6- موسی(ع) قوم خود را به دلیل عبرت نگرفتن از سرگذشت پیشینیان سرزنش کرد.

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که استفهام در «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ ...» توبیخی باشد.

7- استفاده از رخدادهای مهم تاریخی، روشی برای تربیت مردم و ابزاری جهت نجات آنان از ظلمتها

أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ

8- آگاهی کامل به تعداد اقوام هلاک شدۀ پیشین، تنها در انحصار خداوند است.

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ... لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ

9- بخشی از تاریخ اقوام و ملل پیشین در بوتۀ ابهام قرار دارد و آگاهی به آن جز از طریق وحی ممکن نیست.

وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ

10- ملتها و اقوامی پس از اقوام نوح، عاد و ثمود وجود داشته‌اند که هیچ خبری از آنها در دست نیست.

قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ

11- رسولان الهی با دلایل و براهین روشن در میان اقوام مختلف و از جمله قوم نوح، عاد و ثمود، مبعوث شدند.

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

12- قوم نوح، عاد و ثمود و اقوام پس از آنان، پیامبرانی مخصوص به خود داشتند.

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ ... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ

13- اقوام کافر پس از ملاحظۀ دلایل روشن انبیا، آنها را استهزا کردند و کفر خویش را صریحاً به آنان اعلام داشتند.

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ

مرجع ضمیر در «أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ» اقوام یاد شده در آیه است و این عبارت، معنای کنایی دارد و مراد از آن، این است که اقوام کافر با دست گذاشتن بر دهان خود و یا با سوت زدن، به استهزای انبیای خود پرداختند.

14- اقوام کافر در برخورد با دلایل روشن انبیا، بشدت ناراحت و غضبناک می‌شدند و به صراحت موضع کفرآلود خود را اعلام می‌کردند.

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ

«فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ» می‌تواند کنایه از غضب و خشم آنها باشد در آیات دیگر این تعبیر آمده است: (عضّوا علیکم الأنامل من الغیظ) یعنی از خشم انگشت به دندان می‌گزند.

15- اقوام کفرپیشه، با مشاهدۀ دلایل روشن انبیا، تلاش گسترده‌ای به عمل آوردند تا آنان را به سکوت وادارند و مانع تبلیغشان شوند.

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ

محتمل است مرجع ضمیر «أَفْوٰاهِهِمْ» انبیا باشد، یعنی آن اقوام دستان انبیا یا دستان خود را بر دهان انبیا می‌گذاشتند و این کنایه از تلاش آنان برای ساکت کردن انبیا می‌باشد.

16- اقوام کافر، نه تنها به دعوت انبیا پاسخ مثبت ندادند، بلکه به صراحت کفر خویش را به پیام آنان اعلام داشتند.

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ

17- قوم نوح، عاد و ثمود و اقوام پس از

آنان، در جواب دعوت انبیای خویش اعلام کردند در بارۀ تعالیم آنان بشدت در تردیدند.

قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ ... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ

18- تردید قوم نوح، عاد و ثمود به دعوت انبیای خویش، توأم با بدبینی بود.

إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ

ذکر «مُرِیبٍ» پس از «شَکٍّ» اگر چه برای تأکید آن است، اما بین آن دو تفاوتی وجود دارد و آن این است که در «ریب» شک توأم با بدبینی است (فروق اللغویة).

19- شک توأم با بدبینی اقوام کفرپیشه نسبت به تعالیم انبیا، منشأ کفر آنان بود.

قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ

20- اقوام کفرپیشۀ نوح، عاد و ثمود برای انکار تعالیم انبیای خویش در برابر دلایل روشن آنان، دلیل و برهان روشنی نداشتند.

قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ ... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا ... إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ

21- بیان تاریخ انبیا و سرگذشت اقوامشان، از روشهای هدایتی‌تربیتی قرآن برای نجات مردم از ظلمتها و بردن آنان به سوی نور

أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ ... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ بنی‌اسرائیل؛ تاریخ؛ تربیت؛ ثمود؛ حق؛ دست؛ دشمنی؛ دهان؛ دین؛ رسالت؛ شک؛ صالح(ع)؛ ضلالت؛ ظن؛ عاد؛ عبرت؛ غضب؛ قرآن؛ قوم نوح؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ ملامت؛ موسی(ع)؛ نوح(ع)؛ وحی؛ هدایت؛ هود(ع)

[سوره إبراهیم (14): آیه 10]

قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اَللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتُونٰا بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ (10)

10

پیامبرانشان گفتند: آیا در خدا - آفرینندۀ آسمان‌ها و زمین - شکّی هست؟ او شما را دعوت می‌کند تا بخشی از گناهانتان را بر شما ببخشاید و تا سرآمدی معین به شما مهلت دهد. گفتند: شما جز بشری مانند ما نیستید که می‌خواهید ما را از آنچه پدرانمان می‌پرستیدند بازدارید، پس برای ما دلیلی روشن بیاورید.

1- انبیای الهی هنگامی که با اظهار تردید اقوام خود به محتوای دعوتشان مواجه شدند، درصدد اقناع آنان با برهانی خلل‌ناپذیر برآمدند.

إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ . قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

2- انبیای اقوام پیشین برای پاسخ‌گویی به تردید اقوام خود دربارۀ خداوند، روشی یگانه اتخاذ کردند.

إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا ... قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

3- طرح سؤال از روشهای قرآن در تعلیم و آموزش

أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

4- توجه به مخلوق بودن پدیده‌های عالم، تردیدی در وجود خداوند باقی نمی‌گذارد.

أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

استفهام در آیه، انکاری است؛ بنابراین معنا چنین می‌شود:

شکی در اینکه خداوند خالق آسمانها و زمین است، نیست و چون اینها پدیده هستند به پدید آورنده نیاز دارند. بنابراین با عنایت و توجه عقلی، شکی در وجود خداوند باقی نمی‌ماند.

5- نیازمندی پدیده‌ها به علت و پدید آورنده، امری بدیهی و غیر قابل تردید است.

أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

خداوند از خالقیت خود نسبت به پدیده‌های آسمان و زمین

نفی شک می‌کند و این، مبتنی بر قضیه‌ای است که کبرای آن به دلیل وضوح و بداهتش نیاز به ذکر ندارد و آن نیازمندی هر پدیده (معلول) به پدید آورنده (علت) است که همۀ عُقلا، و از جمله کفار، هیچ تردیدی دربارۀ آن ندارند.

6- پی بردن از طریق پدیده‌ها به پدید آورنده (برهان إنّ‌ْ)، از برهانهای رسولان الهی برای اثبات وجود خداوند

أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

نفی تردید از خالقیت خداوند نسبت به آسمانها و زمین، در حقیقت بدین جهت است که با توجه دادن مردم به پدیده بودن آسمانها و زمین، آنان واقف به نیازشان به پدید آورنده خواهند شد و این، عین استفاده از برهان إنّ‌ْ است.

7- خداوند، پدید آورندۀ آسمانها و زمین (عالم آفرینش) است.

أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

8- عالم آفرینش دارای آسمانهای متعدد است.

فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ

9- خداوند، فراخوان مردم به ایمان، برای آمرزش برخی از گناهانشان و به تأخیر انداختن أجل آنان تا مدت معین

یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی

«مِنْ» در «مِنْ ذُنُوبِکُمْ» برای تبعیض است. «مِنْ ذُنُوبِکُمْ» یعنی بخشی از گناهانتان.

10- فایدۀ ایمان به خود انسان بازمی‌گردد.

یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی

11- دعوت انبیای الهی همان دعوت خداوند است.

مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ ... یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ

12- ایمان به خدا، از عوامل آمرزش برخی از گناهان و موجب ادامۀ زندگی تا اجل طبیعی

یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ ... وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی

13- معنویات دارای نقشی مؤثر در تداوم حیات دنیوی انسانها

یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ ... وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی

مراد از «یَدْعُوکُمْ» می‌تواند دعوت به ایمان باشد که از جمله معنویات است و از نتایج آن، به تأخیر افتادن أجل تا رسیدن به أجل مسمّی است و این، حاکی از تأثیر معنویت در حیات دنیوی است.

14- امکان وقوع مرگ آدمی قبل از رسیدن اجل طبیعی او

یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ ... وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی

اینکه خداوند فرموده است: شما را دعوت می‌کند تا حیاتتان را تا «أَجَلٍ مُسَمًّی» تأخیر بیندازد به معنای این است که امکان فرا رسیدن مرگ قبل از آن وجود دارد.

15- تشویق مردم با وعده به پاداش مادی و معنوی، از روشهای انبیا در هدایت

یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ ... وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی

پاداش مادی از طول عمر و پاداش معنوی از آمرزش، قابل استفاده است.

16- کافران اقوام پیشین به جای دادن جواب مساعد به دعوت منطقی انبیای خویش، بشر بودن آنان را بهانۀ نپذیرفتن دعوتشان قرار دادند.

قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ...

قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا

17- کافران معتقد بودند که آدمیان توان نیل به مقام رسالت را ندارند.

إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا

کافران، در پاسخ دعوت انبیا به ایمان، می‌گفتند: «إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا» ، و این جواب، حاکی از آن است که آنان به این معتقد بودند که بشر، نمی‌تواند پیامبر شود.

18- مخالفان انبیا به جای جواب دادن به استدلالهای منطقی و متین پیامبران به شخصیت آنان می‌پرداختند.

قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ...

قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا

19- اقوام کافر گذشته، انبیا را فاقد ویژگی‌ای می‌دانستند که پیروی از آنان را ایجاب کند.

قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا

کافران در جواب انبیا، آنان را انسانهایی مانند خود می‌دانستند و با این مطلب، درصدد بیان این نکته بودند که انبیا، موجوداتی برتر از آنها نبوده و در نتیجه ویژگی لازم را برای پیروی کردن دیگران از آنان را ندارند.

20- قوم نوح، عاد و ثمود و اقوام پس از آنان، خدایان نیاکان خود را می‌پرستیدند.

تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

21- اقوام کافر گذشته، دعوت انبیا را به خداپرستی تلاشی برای خارج کردن معبودهایشان از صحنه می‌دانستند و با آن به مخالفت برمی‌خاستند.

تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

22- اقوام کافر پیشین دارای تعصب بودند و از آیین نیاکان خویش کورکورانه تقلید می‌کردند.

تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

23- وضعیت اجتماعی - فرهنگی، تأثیری چشمگیر در بینش و عقیدۀ نسلهای آینده دارد.

تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

کفار، بی‌آنکه پذیرش آیین نیاکان خویش را براساس عقل و منطق قلمداد کنند و یا از درستی آن دم بزنند، از آن متعصبانه سخن می‌گفتند و این حاکی از آن است که فرهنگ و رسوم گذشتگان در نسلهای آتی، تأثیر زیادی دارد.

24- تقلید از نیاکان در عبادت غیر خدا، عمل باطلی است که انبیا به مبارزه با آن برخاستند.

تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

25- تداول و تداوم عقیده‌ای در میان چند نسل، دلیل قابل قبول بودن آن از دیدگاه کافران اقوام پیشین

تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

26- معبودهای اقوام کافر، موجوداتی فاقد شعور و درک بودند.

عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

به کار بردن «ما»ی موصول، که اغلب برای موجود فاقد شعور استعمال می‌شود، در معرفی معبودهای آنان، می‌تواند برای بیان نکتۀ یاد شده باشد.

27- اقوام کافر پیشین، ضمن طرح شبهاتی در مقابل دعوت روشن انبیا، از آنان خواستار دلیلی قاطع و روشن (معجزه) بودند.

إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا ... فَأْتُونٰا بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

«سلطان»به معنای حجت و «مُبِینٍ» به معنای آشکار است.

مقصود از آوردن حجت آشکار، ارائه معجزه غیر قابل انکار است.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اجل؛ احتجاج؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ بت؛ برهان؛ بهانه‌جویی؛ پاداش؛ تاریخ؛تعلیم؛ تقلید؛ ثمود؛ جامعه؛ جهان؛ حمیت؛ خلقت؛ زمین؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ شک؛ عاد؛ عبادت؛ عجله؛ عمر؛ فاطر/اسما و صفات؛ قانون علیّت؛ قوم نوح؛ کفر؛ مرگ؛ معجزه؛ مغفرت؛ نبوت؛ نیاکان؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 11]

قٰالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَ لٰکِنَّ اَللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نَأْتِیَکُمْ بِسُلْطٰانٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اَللّٰهِ وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ (11)

11

پیامبرانشان به آنان گفتند: ما جز بشری مانند شما نیستیم، ولی خدا بر هر کس از بندگانش که بخواهد[با نعمت رسالت]منت می‌نهد، و ما را نمی‌رسد که جز به اذن خدا دلیلی (معجزه‌ای) برای شما بیاوریم، و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند.

1- انبیا در مقابل اقوام کافر، که بشر بودن را با مقام پیامبری منافی می‌دانستند، بر بشر بودن خود تأکید می‌کردند و عدم تنافی آن را با مقام نبوت اعلام می‌داشتند.

قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا ... قٰالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

2- انبیای الهی در برخورد با مخالفان خود، دارای سخنی واحد و روشی متحد بودند.

قٰالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ

3- خداوند به هر کس که بخواهد نعمتی بزرگ عطا می‌کند.

وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

«منة»به معنای نعمت سنگین و بزرگ است. (مفردات راغب)

4- انبیای الهی، برگزیدگی خویش را از سوی خداوند به مقام پیامبری، نعمتی بزرگ از سوی او بر خود می‌دانستند.

وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

5- رسیدن به مقام نبوت منوط به مشیت الهی است.

وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

6- مقام پیامبری، موهبت و نعمتی بزرگ از سوی خداوند برای بندگانی خاص است.

وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

7- انبیا دارای تواضع خاص و ادبی ویژه در اعلام برخورداری خویش از موهبت بزرگ الهی

إِنْ نَحْنُ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

از اینکه انبیا برای بیان برخورداری خود از نعمت خداوند به جای اینکه بگویند: ما دارای چنین مقام و نعمتی هستیم، می‌گفتند: خداوند چنین تفضلی کرده است، برداشت فوق به دست می‌آید.

8- انسانها دارای رتبه‌ها و درجات متفاوت در برخورداری از نعمتهای خداوند

إِنْ نَحْنُ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

پیامبران به همانندی خویش با مردم از جهت بشر بودن معترف بودند و همچنین یادآوری می‌کردند که آنان این تفاوت را با سایر انسانها دارند که از موهبت ویژۀ خداوند برخوردار شده‌اند و این، از تفاوت رتبۀ انسانها حکایت می‌کند.

9- شایسته است برخورداران از نعمتهای خداوند، فروتنی پیشه کنند و برخورداری خویش را تفضل الهی بدانند.

وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

10- انبیا در مقابل درخواست معجزه از سوی اقوام کفرپیشه، خود را جز به اذن خداوند، فاقد توانایی لازم برای آن می‌دانستند.

وَ مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نَأْتِیَکُمْ بِسُلْطٰانٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ

«سلطان»در لغت به معنای دلیل و حجت است و مقصود از آن در آیه معجزه می‌باشد.

11- انبیای الهی به اقوام خود اعلام کردند مؤمنان باید تنها خداوند راتکیه‌گاه خویش قرار بدهند و بر او توکل کنند.

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

12- اتکا و توکل بر خداوند از رهنمودهای انبیا برای تقویت جبهۀ مؤمنان در مقابل ستیزه‌جویی کافران

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

اینکه رسولان الهی پس از پاسخ‌گویی به شبهات مخالفان، اعلام می‌کنند که مؤمنان باید بر خداوند اتکا داشته باشند، در واقع رهنمودی است از سوی آنان که در برابر مخالفان و دشمنان باید به خدا متکی بود.

13- ایمان به خداوند مقتضی توکل بر اوست.

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

ذکر اسم فاعل (مؤمنون) در جملۀ «وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» به جای «و علی الله فلنتوکل» و التفات از تکلم به غیبت، می‌تواند اشاره به نکتۀ یاد شده باشد.

14- انبیای الهی خود را در ردیف مؤمنان می‌دانستند نه برتر از آنان.

قٰالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

به قرینۀ عبارت «وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ» در آیۀ بعد، «فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» قطعاً شامل خود انبیا نیز می‌شود.

15- عنایت انبیا به دادن پاسخ منطقی و بی‌ابهام به شبهات و اشکالات کافران و مخالفان خویش

قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا ... إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا ... قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ ... قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ ... قٰالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلاّٰ بَشَرٌ ... وَ مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نَأْتِیَکُمْ بِسُلْطٰانٍ

16- لزوم پاسخ‌گویی منطقی به شبهات دینی

قٰالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

از اینکه خداوند سیر برخورد منطقی انبیا را با مخالفان در این آیات بیان می‌کند، می‌تواند به خاطر ارائۀ الگویی باشد برای برخورد با شبهات دینی.

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ اذن الهی؛ اقرار؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ برگزیدگی؛ تواضع؛ توکل؛ سؤال و جواب؛ عمل؛کفر؛ مشیت خدا؛ معجزه؛ نبوت؛ نعمت

[سوره إبراهیم (14): آیه 12]

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اَللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰانٰا سُبُلَنٰا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُتَوَکِّلُونَ (12)

12

و چه [عذری]برای ماست که بر خدا توکل نکنیم، در حالی که او ما را به راه‌هایمان هدایت کرده است؟ و البته ما بر آزاری که به ما می‌رسانید صبر خواهیم کرد. پس توکل کنندگان باید فقط بر خدا توکل کنند.

1- انبیا با توجه به هدایت یافتن خویش از سوی خداوند، هیچ توجیهی رابرای توکل نکردن به او روا نمی‌داشتند.

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰانٰا سُبُلَنٰا

2- انبیا دارای مقام توکل بودند.

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ

3- همۀ انبیا خود را مدیون هدایت خاص خداوند می‌دانستند.

وَ قَدْ هَدٰانٰا سُبُلَنٰا

4- برخورداری از هدایت الهی، مقتضی توکل بر او

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰانٰا سُبُلَنٰا

«واو» در جملۀ «وَ قَدْ هَدٰانٰا» حالیه است.

5- شرایع آسمانی، متعدد و متنوع بودند.

هَدٰانٰا سُبُلَنٰا

«سبل»جمع «سبیل»است؛ یعنی راهها و مراد از راهها،

شریعتهایی است که به انبیا إعطا شده است.

6- هر کدام از انبیا دارای راهی ویژه به سوی خداوند*

وَ قَدْ هَدٰانٰا سُبُلَنٰا

احتمال دارد مراد از «سُبُلَنٰا» با توجه به اضافۀ «سبل»به ضمیر متکلم (نا) این باشد که هر کدام از انبیا به راه ویژۀ خود، که مورد نظر خداست، هدایت شده‌اند.

7- اقوام کافر، انبیا را آزار و اذیت می‌کردند.

وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا

8- پیامبران اقوام پیشین بصراحت به آنان اعلام کردند که در برابر هرگونه آزار و اذیتشان، شکیبایی پیشه خواهند کرد.

وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا

9- توکل بر خدا و صبرپیشگی، دو ابزار لازم برای ابلاغ رسالت الهی

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ ... وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا

10- آنان که در پی تکیه‌گاه هستند، فقط باید خداوند را تکیه‌گاه خویش قرار دهند و بر او توکل کنند.

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ

11- انبیا، توکل بر خداوند را با دعوت و عمل خویش به مردم آموزش می‌دادند.

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ ...

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ

12- از دیدگاه انبیا، خداوند تنها موجود قابل توکل و اتکاست.

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ

تقدیم «عَلَی» مفید حصر است؛ یعنی توکل کنندگان، فقط باید به خدا توکل نمایند.

13- استقلال همه جانبۀ خداوند و کمال ذاتی او، مستلزم اختصاص توکل بر او

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰانٰا سُبُلَنٰا ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ

14- «سُئل عن قول اللّٰه عزّوجلّ: «وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ» قال: الزّارعون؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خدا «وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ» سوال شد فرمود: متوکلان، همان کشاورزانند».

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ توحید؛ توکل؛ دین؛ صبر؛ کشاورزی؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 13]

وَ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ اَلظّٰالِمِینَ (13)

13

و آنان که کفر ورزیدند، به پیامبرانشان گفتند: بی‌تردید، شما را از سرزمین‌مان بیرون می‌کنیم، یا حتماً همکیش ما شوید. پس پروردگارشان به آنان وحی کرد که قطعاً ستمکاران را هلاک خواهیم کرد.

1- اقوام کافر پیشین پس از مواجهه با برهانهای روشن و دلایل منطقی انبیا و پافشاری آنان بر مواضع خویش، آنان را تهدید به اخراج و یا بازگرداندن اجباری آنان به آیین خود می‌کردند.

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ ... لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا

2- تهدید و توسل به زور، از ابزار کفار به هنگام درماندگی از پاسخ‌گویی به براهین منطقی انبیا

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا ... وَ لَنَصْبِرَنَّ ...

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ . وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا

3- اقوام کافر، نه تنها تعالیم انبیا را نپذیرفتند؛ بلکه تحمل دینداری خود آنان را نیز نداشتند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا

4- اقوام کافر پیشین در برابر انبیا احساس قدرت می‌کردند و مدعی بودند که سرزمین مسکونی انبیا از آنِ آنهاست.

لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا

از اینکه آنان، پیامبران را تهدید به اخراج کردند، احساس قدرت استفاده می‌شود و از اینکه «أرض»(سرزمین) را به خود نسبت دادند؛ به دست می‌آید که آنان مدعی حاکمیت و مالکیت بر آن بودند.

5- اقوام کافر، عقاید و آیین خود را آیین شایستۀ پیروی می‌دانستند.

أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا

6- نگرانی و ترس اقوام کفرپیشه از گسترش و تأثیر تعالیم انبیا در صورت حضور آنان در جامعه

لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا

7- در پی تهدید شدن انبیا از سوی کفار، خداوند به پیامبران وحی کرد که قطعاً ستمگران را هلاک خواهد کرد.

قٰالُوا ... لَنُخْرِجَنَّکُمْ ... فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ

8- حمایت از انبیا با هلاکت مخالفان ستمگر آنان، مقتضای ربوبیت خداوند

فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ

9- انبیا، برخوردار از عنایت و تربیت ویژۀ خداوند

فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ

10- اقوام کافری که با تعالیم انبیا به مخالفت برخاستند، مردمانی ستمگر بودند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ ... فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ ...

لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ

11- کفر به تعالیم انبیا و ستیزه‌جویی با آنان، ظلم است.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ ... فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ

12- توکل بر خداوند و صبر پیشه کردن در برابر آزار و اذیت کافران، زمینه ساز برخورداری از حمایت الهی

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا ... فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ

13- کیفر و مجازات متمردان باید پس از ارشاد و اتمام حجت با آنان صورت گیرد.

جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ ... فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ

14- هلاکت و سقوط ستمگران از سنتهای خداوند

لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ

آوردن «لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ» با قیدهای تأکیدی لام و نون و فعل مضارع، که دلالت بر استمرار می‌کند، می‌تواند برای بیان سنّت یاد شده باشد.

15- «رب» از اسما و صفات خداوند

فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ ارتداد؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ تبعید؛ توکل؛ تهدید؛ خوف؛ دشمنی؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ زمین؛ سنتهای خدا؛ صبر؛ ظلم؛ عذاب؛ کفر؛ گناه؛ مالکیت؛ وحی؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 14]

وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ اَلْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ (14)

14

و قطعاً شما را پس از آنان در این سرزمین سکونت خواهیم داد. این [موهبت]برای کسانی است که از مقام [ربوبیت] من بترسند و از بیم دادنم هراس داشته باشند.

1- وعدۀ خداوند به اسکان انبیا در سرزمین‌شان، در پی تهدید شدن آنان به اخراج از آن از سوی اقوام کافر

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا ...

فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ ... وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ

2- خداوند از جبهۀ مظلومانِ حق طلب در برابر سرکشی ظالمان حق ستیز، دفاع و حمایت می‌کند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا ... فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ . وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ

3- تهدید شدن کافران ظالم به مرگ از سوی خداوند، در پی تهدید شدن انبیای الهی از سوی آنان به اخراج از سرزمین مسکونی خویش

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا ...

فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ . وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ

4- به دنبال ردّ شدن دعوت رسولان الهی و مورد تهدید و آزار و اذیت قرار گرفتن آنان از سوی اقوام کافر، خداوند رسولان خود را دلداری داد.

وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا ... فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ . وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ

5- رهایی از چنگال ظالمان با هلاک شدنشان و سکونت در جای آنان، تنها برای کسانی میسّر است که از مقام ربوبی و تهدیدهای خداوند بترسند.

لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ . وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ

مقصود از «مَقٰامِی» مقام ربوبیت خداوند است.

6- کسانی از امدادهای ویژۀ خداوند

برخوردار می‌شوند که از حسابرسی و وعید او ترس داشته باشند.

وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ

«مقام»به قرینۀ ترس و وعیدی که به دنبال آن آمده است، می‌تواند مصدر میمی و به معنای برای حسابرسی باشد.

7- ترس از حسابرسی خداوند و وعید او، امری ارزشمند و مورد تشویق خداوند

ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ

8- امور معنوی و حالات درونی، دارای تأثیر در زندگی انسانها و تحولات تاریخی

لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ . وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ ... ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ

«ذٰلِکَ» تعلیل برای إسکان انبیا به جای اقوام ستمگر پس از هلاکت آنان است که در آن تحول مهم، ترس از حسابرسی و وعید خداوند دارای نقش معرفی شده که امری معنوی است.

9- برای برخورداری از امدادهای الهی، حتی برای انبیا نیز شرایط و ویژگی‌هایی لازم است.

وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ

10- انبیا به دلیل ترس از مقام ربوبی خداوند از حمایتهای خداوند برخوردار شدند.

فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ . وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ ... ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ

11- «قال النبیّ(ص) قال: من آذی جاره طمعاً فی مسکنه ورّثه اللّٰه داره و هو قوله:

«وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ . وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ» ؛ ⁽¹⁾

پیامبر اکرم(ص) فرمود: هر کس همسایۀ خود را، به طمع گرفتن خانه‌اش اذیت کند، خداوند خانۀ خود او را نصیب همسایه‌اش خواهد کرد و این، سخن خداوند است که فرمود: «... لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ . وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ» ».

12- «عن ابن مسعود قال: لمّا نزلت هذه الایة: «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ» تلاها رسول اللّٰه(ص) علی أصحابه فخرّ فتیً مغشیّاً علیه ... فبشّره النّبیّ(ص) بالجنّة فقال: ... «ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ» ؛ ⁽²⁾

ابن مسعود گوید: هنگامی که آیۀ «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ ...» نازل شد، رسول خدا(ص) آن را برای اصحابش تلاوت کرد. پس جوانی بر زمین افتاد و از هوش رفت ... پس پیامبر(ص) او را به بهشت بشارت داد و فرمود: ... «ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ» ».

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ بشارت؛ بهشت؛ تاریخ؛ تهدید؛ حساب رسی؛ حیات؛ خوف؛ زمین؛ ظلم؛ کفر؛ نصرت؛ همسایه

[سوره إبراهیم (14): آیه 15]

وَ اِسْتَفْتَحُوا وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ (15)

15

و [پیامبران] طلب گشایش کردند، و هر زورگوی نافرمانی ناکام شد.

1- دعای انبیا برای فتح و پیروزی، به دنبال تهدید شدنشان از سوی اقوام کافر

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ ... وَ اسْتَفْتَحُوا

مرجع ضمیر «اسْتَفْتَحُوا» می‌تواند «رسل»و می‌تواند «رسل» و «الَّذِینَ کَفَرُوا» باشد. برداشت فوق بنابر احتمال اول است.

2- ناامیدی انبیا از هدایت‌پذیری اقوام کافر

قٰالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ ... وَ اسْتَفْتَحُوا

درخواست انبیا برای پیروزی بر کفار، نشانگر این است که آنان دیگر امیدی به هدایت پذیری این اقوام نداشتند.

3- انبیا و اقوام کافر مخالف آنان، هر یک خواستار پیروزی بر یکدیگر شدند.

وَ اسْتَفْتَحُوا

چنانکه گفته شد: مرجع ضمیر «اسْتَفْتَحُوا» می‌تواند هر دو گروه انبیا و اقوام کافر باشد، قرینۀ «وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ» حاکی است که هر کدام از آنان، در پی پیروزی بر دیگری بوده‌اند؛ اما اقوام کافر از پیروزی محروم شدند.

4- درخواست اقوام کافر و انبیا برای غلبه بر یکدیگر، نه تنها ثمری برای کفار نداشت، بلکه ناکامی دنیوی آنان را به همراه داشت.

وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

«خیبة» (مصدر «خٰابَ» ) به معنای ناکامی است. به قرینۀ «اسْتَفْتَحُوا» مراد از «خیبة» می‌تواند هلاکت باشد.

5- هر جبّار منحرفی دچار خسارت دنیوی است.

وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

«خٰابَ» در لغت به معنای «خسر»و «عَنِیدٍ» به معنای «عدول کننده از حق» آمده است .

6- شخصیت‌آرایی با دروغ و نادرستی زیانکاری است.

خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

راغب می‌نویسد: کاربرد صفت «جَبّٰارٍ» در انسان دربارۀ کسی است که دارای نقیصه‌ای می‌باشد و می‌خواهد با ادعا، منزلت و جایگاهی را که شایستۀ آن نیست به دست آورد. این صفت دربارۀ انسان فقط برای مذمت به کار می‌رود.

7- درخواست انبیا برای غلبه بر اقوام کافر، به اجابت رسید و آنان هلاک و نابود شدند.

وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

عبارت «وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ» بیان‌گر اجابت درخواست پیروزی انبیا است.

8- کافرانی که در برابر بینات و برهانهای روشن انبیا لجاجت کرده و در مقابل آنان ایستادند، مردمانی جبّار و منحرف بودند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ ... وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

9- جبران کردن نقیصۀ شخصیتی با خود آراستن و بزرگ دیدن فرهنگ و عقیدۀ باطل خود (عُجب)، ناپسند است.

قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا ... قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ ... وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

«عَنِیدٍ» به معنای خوشایندی شخص به چیزی که دارد (المعجب بما عنده) آمده است و طبق قرینه های موجود، که بحث از افکار و عقاید است، می‌تواند عقاید کافران باشد.

10- استبداد و خودرأیی، محکوم به شکست است.

وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

11- «عن النّبیّ(ص) قال: «کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ» من أبیٰ أن یقول: لا إلٰه إلّا اللّٰه؛ ⁽¹⁾

از رسول خدا(ص) روایت شده که فرمود: جبّار عنید، کسی است که از گفتن «لا إله إلا الله» خودداری کند.

12- «فی روایة أبی الجارود، قال: «العنید» المعرض عن الحق؛ ⁽²⁾

ابی جارود از امام باقر(ع) روایت کرده که فرمود: «عنید» کسی است که از حق روی گردان است».

کلیدواژه‌ها:

استبداد؛ امت؛ انبیاء؛ پیروزی؛ توحید؛ تهدید؛ حق؛ دشمنی؛ دعا؛ ضرر؛ ظلم؛ غرور؛ کفر؛ لجاجت؛ نفرین؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 16]

مِنْ وَرٰائِهِ جَهَنَّمُ وَ یُسْقیٰ مِنْ مٰاءٍ صَدِیدٍ (16)

16

جهنّم پیش روی اوست، و از آب چرک و جراحت به وی نوشانده می‌شود.

1- جبّاران منحرف، علاوه بر هلاکت دنیوی، در آخرت نیز گرفتار جهنّم می‌شوند.

وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ . مِنْ وَرٰائِهِ جَهَنَّمُ

2- نوشیدنی جبّاران منحرف، در جهنّم، آب آمیخته به چرک و خون است.

مِنْ وَرٰائِهِ جَهَنَّمُ وَ یُسْقیٰ مِنْ مٰاءٍ صَدِیدٍ

«صَدِیدٍ» به معنای چرک آمیخته به خون است.

3- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع): أی و یسقی ممّا یسیل من الدّم و القَیح من فروج الزّوانی فی النّار؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع)[دربارۀ سخن خدا: «وَ یُسْقیٰ مِنْ مٰاءٍ صَدِیدٍ» ] روایت شده که فرمود: به آنان در جهنّم، چرک و خون جاری از زنان زناکار نوشانده می‌شود.

4- «قال أمیرالمؤمنین(ع): إنّ أهل النّار لمّا غَلی الزّقّوم و الضّریع فی بطونهم کغلْی الحمیم سألوا الشّراب فأُتوا بشراب ...

صدید ... ؛ ⁽²⁾

امیرالمؤمنین(ع) فرمود: هنگامی که زقوم و ضریع در شکم جهنّمیان، همانند آب جوشان به جوش آید، درخواست نوشیدنی کنند؛ به آنان نوشیدنی‌ای از ...چرک و خون داده می‌شود ...».

کلیدواژه‌ها:

آب؛ جهنم؛ چرکابه؛ ظلم؛ عذاب

[سوره إبراهیم (14): آیه 17]

یَتَجَرَّعُهُ وَ لاٰ یَکٰادُ یُسِیغُهُ وَ یَأْتِیهِ اَلْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ وَ مٰا هُوَ بِمَیِّتٍ وَ مِنْ وَرٰائِهِ عَذٰابٌ غَلِیظٌ (17)

17

آن را جرعه جرعه [و به زحمت]می‌نوشد، ولی فرو بردنش را به هیچ وجه آسان و گوارا نمی‌یابد، و مرگ از همه سو به او روی می‌آورد در حالی که مردنی نیست، و عذابی سهمگین پیش روی اوست.

1- جبّاران منحرف، آب چرکین جهنّم را جرعه جرعه با کراهت و زحمت خواهند نوشید.

یُسْقیٰ مِنْ مٰاءٍ صَدِیدٍ. یَتَجَرَّعُهُ وَ لاٰ یَکٰادُ یُسِیغُهُ

«یُسِیغُهُ» یعنی آن را گوارا و فرو بردنش را آسان می‌یابد.

«لاٰ یَکٰادُ یُسِیغُهُ» یعنی به هیچ وجه فرو بردن آن را آسان و گوارا نمی‌یابد.

2- تشنگی شدید جبّاران منحرف در جهنّم به حدی است که علی‌رغم کراهت و بی‌میلی شدید، از آب چرکین خواهند نوشید.

یُسْقیٰ مِنْ مٰاءٍ صَدِیدٍ . یَتَجَرَّعُهُ وَ لاٰ یَکٰادُ یُسِیغُهُ

3- کافران جبّار، دچار چنان عذابهای مرگباری در جهنّمند که هر کدام از آنها به تنهایی برای مرگشان کافی است.

وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ

4- جهنّم، جسمانی است و جهات مختلف دارد.

وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ

5- کافران جبّار گرفتار در جهنّم، با وجود ابتلا به انواع عذابهای مرگبار، هیچگاه نمی‌میرند و از عذاب رهایی نمی‌یابند.

یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ وَ مٰا هُوَ بِمَیِّتٍ

6- اهل جهنّم دچار مرگ و میر نمی‌شوند.

یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ وَ مٰا هُوَ بِمَیِّتٍ

اگرچه مورد آیه کافران جبّار است، اما با توجه به آیات دیگر، که عذاب جهنّم و جهنّمیان را جاودانی می‌داند، می‌توان حکم آیه را عام و شامل گرفت.

7- کافران جبّار، در جهنّم، فراتر از عذابهایی که در آن به سر می‌برند، عذاب‌های خشن و سخت دیگری نیز پیش رو دارند.

وَ مِنْ وَرٰائِهِ عَذٰابٌ غَلِیظٌ

8- عذابهای جهنّم دارای انواع مختلف است.

یُسْقیٰ مِنْ مٰاءٍ صَدِیدٍ ... یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ ... وَ مِنْ وَرٰائِهِ عَذٰابٌ غَلِیظٌ

9- کافران جبّار، مردمی بدفرجام در دنیا و آخرتند.

وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ . مِنْ وَرٰائِهِ جَهَنَّمُ وَ یُسْقیٰ مِنْ مٰاءٍ صَدِیدٍ ... مِنْ وَرٰائِهِ عَذٰابٌ غَلِیظٌ

10- «عن النبیّ(ع) فی قوله: «وَ یُسْقیٰ مِنْ مٰاءٍ صَدِیدٍ» قال: یُقرَّب إلیه فیکرهه فإذا أُدنی منه شَوِی وجهَه و وقعت فَرْوَة رأسه فإذا شرب قطع أمعاؤه حتّیٰ یخرج من دبره؛ ⁽¹⁾

از رسول خدا(ص) در بارۀ سخن خدا «وَ یُسْقیٰ مِنْ مٰاءٍ صَدِیدٍ» روایت شده که فرمود: [ماء صدید نوشیدنی‌ای است که] جهنّمی وقتی به آن نزدیک می‌شود، سخت ناراحت می‌گردد.

پس وقتی نزدیک‌تر می‌شود، صورت او را برشته و پوست از سر او کنده می‌شود و آن گاه که آن را نوشید، امعا و احشای او متلاشی و از مقعد او خارج می‌شود».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آشامیدنیها؛ تشنگی؛ جهنم؛ چرکابه؛ خلافت الهی؛ ظلم؛ عذاب؛ کفر؛ مرگ

[سوره إبراهیم (14): آیه 18]

مَثَلُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اِشْتَدَّتْ بِهِ اَلرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ لاٰ یَقْدِرُونَ مِمّٰا کَسَبُوا عَلیٰ شَیْءٍ ذٰلِکَ هُوَ اَلضَّلاٰلُ اَلْبَعِیدُ (18)

18

مَثَل آنان که به پروردگارشان کافر شده‌اند [این گونه است که] کارهایشان همچون خاکستری است که در روزی طوفانی، بادی سخت بر آن بوزد [و آن را پراکنده کند]؛ بر چیزی از آنچه کسب کرده‌اند نمی‌توانند دست بیابند. این است آن گمراهی دور و دراز.

1- عمل نیک کافرانِ به ربوبیت خداوند، چونان خاکستری است در معرض تندباد در روز طوفانی

مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ

فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ

مراد از «أَعْمٰالُهُمْ» اعمال خیر و صالحی است که کافران انجام می‌دهند. چه اینکه روشن است عمل زشت و گناه هیچ کس، کافر و مسلمان، ثمری ندارد تا اینکه حبط گردد و یا به خاکسترِ در معرض باد تشبیه شود.

2- عمل نیک کافران ارزشی ندارد و حبط می‌شود.

مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ

3- عقیده به ربوبیت خداوند دارای جایگاهی ویژه در میان اعتقادات دینی

مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ

ذکر ربوبیت خدا از میان سایر متعلقات ایمان، دلالت بر اهمیت آن می‌کند.

4- استفاده از تشبیه به محسوس برای عینی و قابل فهم کردن تعالیم، از روشهای تعلیمی قرآن کریم

مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ

5- همۀ انسانها، (کافر و مؤمن)، تحت ربوبیت خداوندند.

مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ

6- ناسپاسی به پرورش دهندۀ خویش، ناشایست و ناپسند است.*

اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ

اضافۀ «رب» به ضمیر «هم»، که مرجع آن «الَّذِینَ کَفَرُوا» است، احتمالاً اشاره به این دارد که آنان به پروردگار خود کافر شدند و از این رو اعمالشان حبط شد. چنین اضافه‌ای می‌تواند مشعر به نکتۀ یاد شده باشد.

7- عقیدۀ انسان دارای نقشی تعیین کننده در قبول و ردّ اعمال وی در پیشگاه خداوند

اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ

8- کافران، در آخرت قادر به بهره‌برداری از اعمال نیک خویش نخواهند بود و از آن محروم خواهند شد.

أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ لاٰ یَقْدِرُونَ مِمّٰا کَسَبُوا عَلیٰ شَیْءٍ

9- همراهی ایمان و عمل صالح، تضمین کنندۀ سعادت اخروی انسان است.

اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ ... لاٰ یَقْدِرُونَ مِمّٰا کَسَبُوا عَلیٰ شَیْءٍ

در آیه، کفر موجب حبط عمل صالح و مایۀ شقاوت و بدبختی آدمی در آخرت دانسته شده است. مفهوم آن این است که عقیدۀ درست، به اضافۀ عمل صالح، مایۀ دستیابی وی به

سعادت اخروی خواهد بود.

10- کفر به ربوبیت خداوند، گمراهی است و از صراط مستقیم فاصلۀ بسیاری دارد.

اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ ... ذٰلِکَ هُوَ الضَّلاٰلُ الْبَعِیدُ

11- گمراهی دارای مراتب است.

اَلضَّلاٰلُ الْبَعِیدُ

12- «رب» از اسما و صفات خداوند

مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ

13- «عن محمّدبن‌مسلم قال: سمعت أباجعفر(ع) یقول: ... و اعلم یا محمّد أنّ أئمّة الجور و أتباعهم لمعزولون عن دین اللّٰه قد ضلّوا و أضلّوا، فأعمالهم الّتی یعملونها «کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ ...»؛ ⁽¹⁾

محمدبن مسلم گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که فرمود: ... ای محمد، بدان که پیشوایان ستمگر و پیروان آنان، از دین خدا جدا شده‌اند. همانا آنان، هم گمراه شده و هم دیگران گمراه کرده‌اند. پس اعمالی که انجام می‌دهند «همچون خاکستری است که در روزی طوفانی، بادی سخت بر آن بوزد...»».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احباط و تکفیر؛ اللّه؛ امامت؛ انسان؛ ایمان؛ باد؛ تشبیهات؛ توحید؛ خاکستر؛ رب/اسما و صفات؛ رستگاری؛ شقاوت؛ صراط مستقیم؛ ضلالت؛ طوفان؛ ظلم؛ عمل؛ قرآن؛ کفر؛ نعمت

[سوره إبراهیم (14): آیه 19]

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اَللّٰهَ خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ (19)

19

آیا ندانسته‌ای که خدا آسمان‌ها و زمین را به حق آفریده است؟ اگر بخواهد شما را از میان می‌برد و خلقی جدید پدید می‌آورد.

1- خداوند، آفریدگار آسمانها و زمین

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ

2- آفرینش جهان، حکیمانه و هدفمند است نه بیهوده و عبث.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ

3- هدفمندی عالم آفرینش برای بشر قابل

درک است.

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ

خداوند برای دعوت به مطالعه در آسمانها و زمین از مادۀ «رؤیت»با هیأت «أَ لَمْ تَرَ» و استفهام انکاری توبیخی استفاده کرده است و مراد از آن، همان گونه که مفسران گفته‌اند، علم و آگاهی قطعی پیدا کردن است که حکایت از قابل درک بودن آن می‌کند.

4- دعوت خداوند از مردم برای مطالعۀ عمیق در آفرینش جهت پی بردن به هدفمندی آن

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ

5- نگرش دقیق به آفرینش، راهی برای شناخت آفریدگار عالم است.

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

6- پیامبر(ص)، الگو و دارای نقش پیشتاز در درک معارف عالم آفرینش

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ

خطاب «أَ لَمْ تَرَ» اگرچه خطابی عام برای همۀ انسانهاست، اما مخاطب قرار دادن پیامبر(ص) می‌تواند رهنمودی باشد به این نکته که آن حضرت در درک واقعیات عالم پیشتاز است و دیگران باید آن حضرت را سرمشق خود قرار دهند.

7- جهان آفرینش دارای آسمانهای متعدد است.

اَلسَّمٰاوٰاتِ

8- هشدار خداوند به مشرکان مخالف پیامبر(ص) مبنی بر اینکه در صورت لزوم، آنان را به هلاکت خواهد رساند و گروه جدیدی را جایگزینشان خواهد کرد.

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ

9- تغییر اقوام و بافتهای اجتماعی آنان، با از بین رفتن گروهی و آوردن گروهی دیگر، در گرو مشیت الهی است.

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ

10- خداوند، دارای قدرت لازم برای ایجاد پدیده‌ها و از بین بردن برخی و آوردن برخی دیگر به جای آنان

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ

11- آفرینش آسمانها و زمین دارای عظمتی بس فراتر از اعطای زندگی به انسانها و میراندن آنان

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ

12- آفرینش آسمانها و زمین، نمودی از قدرت خداوند بر احیای مردگان در

قیامت (معاد) است.*

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ

این برداشت مبتنی بر این احتمال است که آیه در صدد طرح مسألۀ معاد و اثبات قدرت خداوند بر آن باشد. آیات قبل، که در آن، کیفر اخروی کافران و حبط عمل آنها را مطرح شده، قرینه‌ای بر این ادّعا است.

13- آفرینش آسمانها و زمین، دلیل قدرتمندی خداوند بر تحقق وعدۀ عذاب کافران و حبط اعمال نیک آنان

مِنْ وَرٰائِهِ جَهَنَّمُ ... مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ ... أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ آیات خدا؛ اسوه؛ اللّه؛ امت؛ جهان؛ حیات؛ خلقت؛ زمین؛ شرک؛ عذاب؛ عمل؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مردگان؛ مشیت خدا؛ معاد

[سوره إبراهیم (14): آیه 20]

وَ مٰا ذٰلِکَ عَلَی اَللّٰهِ بِعَزِیزٍ (20)

20

و این [کار]هرگز بر خدا دشوار نیست.

1- میراندن انسانها و خلق انسانهایی جدید به جای آنان، کار دشواری برای خداوند نیست.

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ . وَ مٰا ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ بِعَزِیزٍ

2- خداوندی خدا، منشأ قدرتمندی او بر انجام کارهای شگفت‌آور و بزرگ

وَ مٰا ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ بِعَزِیزٍ

ذکر اسم ظاهر «اللّٰهِ» به جای ضمیر -\با اینکه به دلیل ذکر «اللّٰهِ» در آیه جای کاربرد ضمیر است -\می‌تواند مشعر به معنای یاد شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ خلقت؛ فرزند؛ مرگ

[سوره إبراهیم (14): آیه 21]

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً فَقٰالَ اَلضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اَللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ قٰالُوا لَوْ هَدٰانَا اَللّٰهُ لَهَدَیْنٰاکُمْ سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا مٰا لَنٰا مِنْ مَحِیصٍ (21)

21

و همگی در پیشگاه خدا حاضر می‌شوند. پس ضعیفان به مستکبران می‌گویند: ما پیرو شما بودیم، آیا چیزی از عذاب خدا را از ما برمی‌دارید؟ [مستکبران]می‌گویند: اگر خدا ما را هدایت کرده بود، شما را هدایت می‌کردیم. [اینک]چه بی‌صبری کنیم و چه صبر نماییم بر ما یکسان است و راه خلاصی برای ما نیست.

1- همۀ انسانها به صورت دسته جمعی در قیامت در پیشگاه خداوند حضور خواهند یافت.

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً

«جَمِیعاً» حال برای ضمیر «بَرَزُوا» است و مرجع ضمیر آن می‌تواند همۀ انسانها باشد.

2- همۀ کافران به صورت دسته جمعی در پیشگاه خداوند حضور خواهند یافت.

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً

برداشت فوق، مبتنی بر این احتمال است که مرجع ضمیر «بَرَزُوا» کافرانی باشد که در آیات قبل از آنان بحث شده است.

3- قطعی بودن وقوع قیامت و حضور همۀ انسانها در آن

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً

ماضی آوردن فعل «بَرَزُوا» برای بیان حادثه‌ای که در آینده (قیامت) واقع خواهد شد، حکایت از قطعی بودن آن می‌کند.

4- کافرانِ پیرو به هنگام حضور در پیشگاه خداوند در قیامت پیشاپیش درمی‌یابند که گرفتار عذاب الهی خواهند شد.

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا

ذکر «فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا» برای درخواست کمک ضعفا -\پس از آنکه حضور همۀ مردم را در قیامت اعلام کرد و هنوز سخنی از عذاب گفته نشده است -\حکایت از این می‌کند که آنان گرفتار شدن خود را به عذاب از قبل خواهند فهمید.

5- افراد عوام و تابع، پس از حضور در پیشگاه خداوند در قیامت به رهبران مستکبر خویش اعتراض و از آنان درخواست کمک خواهند کرد.

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ

6- درگیری لفظی عوام کفار با رهبران مستکبر خود در قیامت

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ قٰالُوا

7- کافرانِ پیرو، در قیامت با اعتراف به پیروی کورکورانه از رهبران خویش، آنان را مسؤول بدفرجامی خود معرفی خواهند کرد.

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ

8- کافرانِ پیرو از رهبران مستکبر خویش، در قیامت درخواست می‌کنند که در صورت امکان، اندکی از عذاب خدا را از آنان بکاهند.

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ

نکره آوردن «شَیْءٍ» برای تقلیل است؛ یعنی چیزی اندک.

9- تبعیت کورکورانه از رهبران گمراه، عذری برای رهایی از عذاب الهی در قیامت نیست.

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا ... مِنْ شَیْءٍ

درخواست کمک از رهبران گمراه در قیامت برای کاستن از عذاب از سوی کسانی که تابع محض بوده‌اند، حکایت از آن دارد که تبعیت بی‌چون و چرا موجب نمی‌شود که عذاب برداشته شود، بلکه پیروان نیز عذاب خواهند شد.

10- تبعیت بی‌چون و چرا از رهبران مستکبر، در پی دارندۀ بدفرجامی پیروان

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ

11- ضعف و ناتوانی، علت پیروی کورکورانه از مستکبران

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً

12- عذاب کافرانِ پیرو در قیامت به قدری شدید است که آنان را به دریوزگی می‌کشاند.

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ

13- جهنّمیان درآخرت یکدیگررا شناخته و حوادث دنیا را به خاطر خواهند آورد.

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ

14- رهبران مستکبر در جواب استمداد پیروانشان برای رهایی از عذاب، به آنان وعده می‌دهند که در صورت نجات یافتن خود، آنان را هم نجات خواهند داد.

قٰالُوا لَوْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَهَدَیْنٰاکُمْ

مراد از «هدایت»در آیه می‌تواند به معنای نشان دادن راه نجات باشد.

15- رهبران مستکبر در جواب استمداد پیروانشان در قیامت، خود را ناتوان دانسته و کمک به آنان را تعلیق به محال می‌کنند.

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ ... فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا ... قٰالُوا لَوْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَهَدَیْنٰاکُمْ

اینکه مستکبران در جواب استمداد پیروان خود در قیامت می‌گویند: اگر خداوند ما را هدایت کرده بود ما هم شما را هدایت می‌کردیم، در حالی که خداوند هم چنین کاری را هرگز انجام نداده است، در واقع برآوردن خواستۀ آنان را تعلیق به محال می‌کند.

16- رهبران مستکبر، در قیامت، به گمراهی خود اعتراف خواهند کرد.

لَوْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَهَدَیْنٰاکُمْ

17- رهبران مستکبر، در قیامت، در پی معرفی شدن به عنوان مسؤول گمراهی پیروان، گمراهی خود و آنان را به خداوند نسبت خواهند داد.

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً ... قٰالُوا لَوْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَهَدَیْنٰاکُمْ

برداشت فوق مبتنی بر این احتمال است که مراد از هدایت در آیه هدایت در برابر گمراهی باشد نه راهنمایی برای نجات از عذاب.

18- مستکبران، در قیامت، گمراهی خود را جبری و معلول خواست خداوند معرفی می‌کنند.

قٰالُوا لَوْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَهَدَیْنٰاکُمْ

«لَوْ» حرف شرط امتناعی است و مقدم قضیه را ممتنع می‌کند.

بنابراین مفهوم عبارت چنین می‌شود اگر خداوند - بر فرض محال - ما را هدایت می‌کرد ... .

19- رهبران مستکبر حتی در قیامت هم از خوی استکباری خویش دست برنخواهند داشت.

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... قٰالُوا لَوْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَهَدَیْنٰاکُمْ

مفسران برای هدایت در این آیه دو احتمال ذکر کرده‌اند: یکی هدایت در برابر گمراهی و دیگری راهنمایی جهت نجات از عذاب. بر اساس احتمال دوم مستکبران به جای اینکه نجات پیروان خود را به خدا موکول کنند، به آنان وعده می‌دهند که

درصورت نجات خود آنها را نیز نجات خواهند داد.

20- نجات از عذاب اخروی خداوند منوط به هدایت و امداد اوست.

فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ قٰالُوا لَوْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَهَدَیْنٰاکُمْ

21- رهبران مستکبر، در قیامت، درمی‌یابند که صبر و نیز جزع، عذاب الهی را از آنان برطرف نخواهد کرد.

قٰالُوا ... سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا

22- اعلام رهبران مستکبر در قیامت به پیروان خویش مبنی بر قطعی بودن عذاب آنها و نبودن هیچ راه گریزی از آن

قٰالُوا ... سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا مٰا لَنٰا مِنْ مَحِیصٍ

23- «خطبة لأمیرالمؤمنین(ع) ... و فیها یقول(ع): ...قال اللّٰه تعالی: «... فَیَقُولُ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً ...» أفتدرون الاستکبار ما هو؟ هو ترک الطّاعة لمن امروا بطاعته و الترفّع علیٰ من نُدِبوا إلیٰ متابعته ... ؛ ⁽¹⁾

امیر المؤمنین(ع) در ضمن خطبه‌ای فرمود: ... خداوند متعال می‌فرماید: «... فَیَقُولُ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ...». آیا می‌دانید استکبار چیست؟ آن ترک اطاعت کسی است که امر به اطاعت او شده و برتری طلبی بر کسی که به پیروی از او دعوت شده است ...».

24- «النبیّ(ص) ...فی قوله: «سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا مٰا لَنٰا مِنْ مَحِیصٍ» قال:

یقول أهل النّار: هلمّوا، فلْنصبر، فیصبرون خمسمائة عام فلمّا رأوا ذٰلک لاینفعهم قالوا:

هلمّوا فلْنجزع ... فیبکون خمسمائة عام فلمّا رأوا ذٰلک لاینفعهم قالوا «سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا مٰا لَنٰا مِنْ مَحِیصٍ» ؛ ⁽²⁾

از پیامبر اکرم(ص) در بارۀ سخن خدا «سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا ...» روایت شده که فرمود: اهل آتش [به یکدیگر] می‌گویند: بیایید صبر کنیم؛ پس پانصد سال صبر می‌کنند. آن گاه که دیدند این صبر سودی برایشان نداشت، گویند: بیایید بی‌تابی کنیم ... پس پانصد سال می‌گریند. آن گاه که دیدند این گریه [هم] سودی نبخشید، می‌گویند: «سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا مٰا لَنٰا مِنْ مَحِیصٍ» ».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اختلاف؛ استضعاف؛ استکبار؛ اطاعت؛ افترا؛ اقرار؛ اللّه؛ امامت؛ انسان؛ پیروی؛ تقلید؛ جبر و اختیار؛ جهنم؛ حشر و نشر؛ صبر؛ ضلالت؛ عجز؛ عذاب؛ عذر؛ قیامت؛ کفر؛ مشیت خدا؛ نصرت؛ وعده؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 22]

وَ قٰالَ اَلشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ اَلْأَمْرُ إِنَّ اَللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ اَلْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ مٰا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ اَلظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (22)

22

و هنگامی که کار گزارده شود (قیامت برپا گردد)، شیطان می‌گوید: بی‌گمان، خدا به شما وعدۀ درست داد، و من به شما وعده دادم و خلف وعده نمودم، و من هیچ تسلطی بر شما نداشتم، جز این که دعوتتان کردم و مرا اجابت کردید. پس مرا سرزنش نکنید و خود را سرزنش کنید. نه من فریاد رس شما هستم و نه شما فریاد رس من. من[امروز]این کار را که پیش‌تر مرا شریک [خدا در اطاعت]قرار می‌دادید محکوم می‌کنم. آری، ستمکارانند که عذابی دردناک خواهند داشت.

1- پس از درگیری لفظی رهبران مستکبر با پیروان خود در قیامت، آنان با شیطان به منازعه می‌پردازند.

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... قٰالُوا ... وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ

ذکر قصۀ شیطان و سخنان وی در قیامت با جهنّمیان، پس از گفت و گوهای رهبران مستکبر و پیروانشان، نشان دهندۀ ادامۀ ماجرای مستکبران و پیروان آنها با شیطان است.

2- رهبران مستکبر و پیروانشان سرانجام در قیامت شیطان را مسبب اصلی گمراهی خویش قلمداد می‌کنند.

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... قٰالُوا ... وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ

ذکر سخنان شیطان در قیامت خطاب به گمراهان، پس از ذکر جریان مستکبران و پیروانشان، می‌تواند بدان جهت باشد که آنان گمراهی خویش را به شیطان نسبت می‌دهند و او درصدد پاسخ‌گویی برمی‌آید.

3- پس از اتمام حسابرسی اعمال اهل جهنّم، شیطان آنان را سرزنش می‌کند و گمراهی آنان را معلول اندیشه و عمل خود آنان معرفی خواهد کرد.

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ

وَ وَعَدْتُکُمْ

مقصود از «لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ» (وقتی کار تمام شد) می‌تواند این باشد که وقتی به حسابهای اهل قیامت رسیدگی شد و دوزخیان را به دوزخ بردند شیطان در پاسخ دوزخیان خواهد گفت: ... .

4- اعتراف شیطان در قیامت به حقانیت وعده‌های خداوند و پوچی وعده‌های خود

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ ... إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ

5- در قیامت، حقانیت وعدۀ خداوند در حتمیت وقوع آن و کذب بودن وعدۀ شیطان در عدم وقوع آن آشکار خواهد شد.

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ ... قٰالَ الشَّیْطٰانُ ... إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ

6- قیامت، روز بروز و ظهور حقیقتها

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً ... سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا ... إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ

7- شیطان در قیامت به پیروان گمراه خویش اعلام خواهد کرد که وی هیچ سلطه‌ای بر آنها نداشته و صرفاً آنان را دعوت کرده است.

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ ... وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ

8- تابعان شیطان، بی‌آنکه دلیل و برهانی از وی مشاهده کنند، بی‌درنگ به فراخوانی او پاسخ مثبت می‌دهند.

وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی

«سُلْطٰانٍ» به حجت و برهان اطلاق شده است و مراد از آن استفاده از دلیل و برهان به منظور چیره شدن برطرف مقابل است.

9- دعوت و القای شیطان، از انسان سلب اختیار نمی‌کند و او (انسان) مسؤول اعمال خویش خواهد بود.

وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ

10- تلاش شیطان برای گمراهی و اغوای انسانها، محدود به دعوت و القاست، نه غلبه و اجبار

وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی

«سُلْطٰانٍ» اسم مصدر «سلط»و به معنای قهر و غلبه است.

11- رهبران مستکبر و پیروانشان از اجابت کنندگان دعوت شیطانند.

فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً ... وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ

مخاطب شیطان، به قرینۀ ذکر آیه پس از بیان ماجرای مستکبران و پیروان آنها در قیامت، مستکبران و پیروانشان می‌باشد.

12- شیطان در قیامت به پیروان خود اعلام می‌کند که آنان به جای سرزنش او باید خود را به سبب اطاعت بی‌دلیل از وی سرزنش کنند.

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ ... فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ

13- شیطان در قیامت مورد سرزنش و ملامت پیروان خود قرار خواهد گرفت.

فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ

14- پیروی از شیطان، ملامت و پشیمانی اخروی را در پی دارد.

دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ

15- شیطان در قیامت به ناتوانی خویش و پیروانش برای یاری و فریادرسی یکدیگر اعتراف می‌کند.

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ ... مٰا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ

«صرخ»به معنای فریاد و«أصرخ»به معنای پاسخ‌گویی به آن است. بنابراین مراد از«مصرخ»فریادرس و نجات دهنده است.

16- شیطان و پیروانش در آخرت گرفتار عذاب الهی خواهند شد.

مٰا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ

17- شیطان در قیامت به پیروان خود اعلام خواهد کرد که وی در دنیا عقیدۀ آنان را در شریک قرار دادن او برای خدا، قبول نداشته است.

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ ... إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ

«ما»در «بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ» مصدری و «أشرکتم» را به تأویل مصدر می‌برد؛ یعنی «انی کفرت باشراککم أیای من قبل»: من پیش از این شریک قرار دادن شما خودم را برای خدا قبول نداشتم و به آن کافر بودم.

18- شیطان در قیامت از شرک‌ورزی پیروانش، تبری جسته و آن را محکوم می‌کند.

إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ

در برداشت قبل «مِنْ قَبْلُ» متعلق به «کَفَرْتُ» و «أَشْرَکْتُمُونِ» گرفته شده است و در این برداشت، فقط بر «أَشْرَکْتُمُونِ» .

19- پیروی از شیطان نوعی شرک است.

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ ... دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی ... بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ

مراد از شرک در آیه به قرینۀ اینکه شیطان مدعی است آنان دعوت او را اجابت کرده‌اند، شرک در اطاعت می‌باشد، نه شرک در الوهیت.

20- پیروان شیطان او را در اطاعت، شریک خداوند قرار می‌دهند و از القائات او تبعیت می‌کنند.

إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی ... إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ

21- ستمگران قطعاً در عذابی سخت و بس دردناک گرفتار خواهند شد.

إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

22- شیطان در قیامت پیروان خود را از عذابی بس دردناک خبر خواهد داد.

مٰا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ ... إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

«إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ» به قرینۀ وحدت سیاق می‌تواند ادامۀ کلام شیطان باشد.

23- ستمگری در پی دارندۀ عذابی بس دردناک

إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

24- اطاعت‌ازشیطان، عملی ظالمانه است.

بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

25- اعتراف به‌حق درقیامت، رهایی‌بخش از عذاب نیست.

إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

برداشت فوق بر این اساس است که «إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ» کلام خداوند باشد. از اینکه خداوند ماجرای برخورد مستکبران و پیروانشان و نیز برخورد آنها با شیطان و اعتراف شیطان به خطای خود در قیامت را بیان می‌کند و آن گاه می‌فرماید که برای ستمگران عذابی دردناک در نظر گرفته شده است، نکتۀ فوق به دست می‌آید.

26- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع): ... و الوجه الخامس من الکفر: کفر البرائة ... و قال:

یذکر إبلیس و تبرئته من أولیائه من الإنس یوم القیامة: «إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ» ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: ... قسم پنچم از کفر، بیزاری جستن است ... و فرمود: خداوند [داستان] ابلیس و بیزاری جستن او در قیامت، از پیروانش را یادآور می‌شود و می‌فرماید: «إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ» ...».

27- «قال رسول‌اللّٰه(ص): إذا جمع اللّٰه الأوّلین و الأخرین و قضی بینهم و فرغ من القضاء ... الکافرون ... یأتون إبلیس فیقولون: ... قم أنت فاشفع لنا فإنّک أنت

أضللتنا فیقوم إبلیس ... و یقول عند ذلک:

«إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ ...»؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) فرمود: آن گاه که خداوند اولین و آخرین انسانها را جمع کرد و میان آنان حکم نمود و از حکم کردن فارغ شد ... کافران ... نزد ابلیس آیند و گویند: ... تو برخیز و برای ما شفاعت کن؛ پس همانا تنها تو ما را گمراه کردی. پس ابلیس می‌ایستد ... و در این هنگام می‌گوید: «إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ ...»».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ابلیس؛ اختلاف؛ استکبار؛ اقرار؛ اللّه؛ امامت؛ انسان؛ تولی؛ جبر و اختیار؛ جهنم؛ حسابرسی؛ حق؛شرک؛ شفاعت؛ شیطان؛ ضلالت؛ ظلم؛ عجز؛ عذاب؛ عمل؛ قیامت؛ کفر؛ ملامت؛ ندامت؛ نصرت؛ نفس

[سوره إبراهیم (14): آیه 23]

وَ أُدْخِلَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ (23)

23

و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، به باغ‌هایی درآورده می‌شوند که از زیر [درختان] آنها نهرها روان است؛ در آن جا به اذن پروردگارشان جاودانه‌اند، و درودشان در آن جا «سَلاٰمٌ» است.

1- مؤمنان دارای عمل صالح قطعاً وارد بهشت می‌شوند و در آن جاودانه خواهند بود.

وَ أُدْخِلَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ ...

خٰالِدِینَ فِیهٰا

به کارگیری فعل ماضی «أُدْخِلَ» در مورد آینده برای رساندن حتمی بودن آن است.

2- ایمان ثمربخش آن است که توأم با عمل صالح، باشد.

وَ أُدْخِلَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی

3- بهشت، پوشیده از درختان است.

جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

«جنة»(مفرد «جَنّٰاتٍ» ) به باغی گفته می‌شود که پوشیده از درخت باشد.

4- بهشت، دارای باغهای متعدد است.

جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

برداشت یاد شده از جمع آمدن «جَنّٰاتٍ» استفاده شده است.

5- جریان دائمی نهرها در باغ‌های بهشت

تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

به کارگیری فعل مضارع «تَجْرِی» حکایت از جریان دائمی نهرها در باغ‌های بهشت دارد.

6- ورود به بهشت و جاودان ماندن مؤمنان صالح در آن به اذن خداوند است.

وَ أُدْخِلَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ ... بِإِذْنِ رَبِّهِمْ

7- مؤمنان دارای عمل صالح، مورد عنایت پروردگار خویش بوده و ورود و جاودان ماندنشان در بهشت برخاسته از ربوبیت اوست.

أُدْخِلَ الَّذِینَ آمَنُوا ... جَنّٰاتٍ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ

اضافه شدن «رب» به ضمیر «هم»، که مرجع آن «الَّذِینَ آمَنُوا» است، معنای یاد شده است.

8- درود و تحیت بهشتیان به یکدیگر در بهشت، با لفظ «سَلاٰمٌ» است.

تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ

9- بر مؤمنان دارای عمل صالح در بهشت، درود و سلام فرستاده می‌شود.

تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ

اضافۀ «تحیة»به ضمیر «هم»می‌تواند از باب اضافۀ مصدر به مفعول باشد. طبق این احتمال معنای عبارت چنین می‌شود:

تحیت دیگران به مؤمنان در بهشت،«درود و سلام»است.

10- بهشتیان در بهشت، روابط حسنه و سرشار ازمحبت بایکدیگر خواهند داشت.

تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ

اینکه خداوند می‌فرماید «تحیت مؤمنان در بهشت سلام گفتن و یا درخواست سلامتی برای یکدیگر است» حکایت از روابط خوب آنان می‌کند.

11- بهترین درود و تحیت «سَلاٰمٌ» است.

تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ

انتخاب واژۀ «سَلاٰمٌ» ، از میان سایر واژگانی که برای درود و تحیت به کار برده می‌شود، می‌تواند گویای نکتۀ یاد شده باشد.

12- بیان عاقبت نیک مؤمنان دارای عمل صالح و فرجام شوم پیروان شیطان، روشی برای ایجاد انگیزش آدمیان به عاقبت‌اندیشی.

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ ... إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . وَ أُدْخِلَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا

کلیدواژه‌ها:

اذن الهی؛ اللّه؛ ایمان؛ باغ؛ بهشت؛ تحیت؛ خلافت الهی؛ درخت؛ دوستی؛ رب/اسما و صفات؛ شیطان؛ عمل؛ نهر

[سوره إبراهیم (14): آیه 24]

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی اَلسَّمٰاءِ (24)

24

آیا ندیده‌ای که خدا کلمه‌ای نیکو را چگونه مَثَل زده است که همچون درختی نیکوست که ریشه‌اش استوار و شاخ و برگش در آسمان است؟

1- خداوند، فراخوان مردم به مطالعۀ مَثَل‌های قرآن برای دریافت حقایق

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً

2- پیامبر(ص)، پیشتاز در درک معارف دینی و دارای نقش الگویی در آن

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ

اینکه خداوند، به جای عموم مردم پیامبر(ص) را مورد خطاب قرار داده است می‌تواند به این نکته اشاره داشته باشد که وقتی پیامبر(ص) در مثالهای خداوند دقت می‌کند، مردم باید آن حضرت را سرمشق خود قرار دهند.

3- «کلمة طیب و پاک» چونان درخت پاکی است که ریشه‌ای ثابت داشته و شاخ و برگش در بلندای فضا باشد.

کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ

4- اعتقادات حق همانند درختی ریشه‌دار، ثابت و استوار است.

کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ

مفسران، مقصود از «کَلِمَةً طَیِّبَةً» را عقیده به توحید و کلمۀ«لا إله إلا الله»که عقیدۀ حق است دانسته‌اند.

5- استفاده از تشبیه معقول به محسوس برای عینی و قابل فهم کردن تعالیم، از روشهای تعلیمی قرآن کریم

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ

6- «جابرالجُعْفیّ قال: سألت أباجعفر محمّد بن علیّ الباقر(ع) عن قول اللّٰه عزّوجلّ: «کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ ...» قال: أمّا الشّجرة فرسول‌اللّٰه(ص)وفرعهاعلیّ(ع)وغُصن الشّجرة فاطمة بنت رسول‌اللّٰه(ص) و ثمرها أولادها(ع) و ورقها شیعتنا... ؛ ⁽¹⁾

جابر جعفی گوید: از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خدا «کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ ...» سؤال کردم، فرمود: اما خود درخت، رسول

خدا(ص) می‌باشد و شاخه های اصلی آن، علی(ع) و شاخه های فرعی آن، فاطمه(س) دختر رسول خدا(ص) است و میوه‌های آن، فرزندان او و برگهای آن، شیعیان ما هستند».

7- «عَمرو بن حَریث قال: سألت أباعبداللّٰه(ع) عن قول اللّٰه: «کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ» قال:

فقال: رسول‌اللّٰه(ص) أصلها و أمیرالمؤمنین(ع) فرعها و الأئمة من ذرّیّتهما أغصانها و علم الأئمّة ثمرتها و شیعتهم المؤمنون ورقها... ؛ ⁽¹⁾

عمرو بن حریث گوید: از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خدا «کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ...» سؤال کردم پس فرمود: رسول خدا(ص) ریشۀ آن درخت و أمیرالمؤمنین(ع) شاخۀ آن و ائمه(ع) از نسل آن دو، شاخه های فرعی آن و علم ائمه(ع) میوه‌های آن درخت می‌باشد و شیعیان مؤمن آنان برگهای آن درختند...».

8- «عن أبی‌جعفر و أبی‌عبداللّٰه علیهما السّلام فی قول اللّٰه: «ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ» قال: یعنی النبیّ(ص) و الأئمة من بعده هم الأصل الثابت و الفرع الولایة لمن دخل فیها؛ ⁽²⁾

از امام باقر و امام صادق -\علیهما السلام -\در بارۀ سخن خدا «ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ» روایت شده که فرمودند: مقصود، پیامبر(ص) و ائمه(ع) بعد از او است، آنان ریشه های ثابت [آن درخت] هستند و شاخه های آن، ولایت است برای کسی که با [پذیرش آن] در آن داخل شود.

9- «عن النبیّ(ص) أنّ هذه الشّجرة الطّیّبة هی النّخلة؛ ⁽³⁾

از پیامبر اکرم(ص) روایت شده است: همانا این درخت پاکیزه [در سخن خدای تعالی «... کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ» ] همان درخت خرماست».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اسوه؛ اللّه؛ امامت؛ برگ؛ تشبیهات؛ تعلیم؛ حق؛ خرما؛ درخت؛ دین؛ شیعه؛ طیّبات؛ علی(ع)؛ فاطمه(س)؛ فرزند؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ میوه؛ ولایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 25]

تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهٰا وَ یَضْرِبُ اَللّٰهُ اَلْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ (25)

25

میوه‌اش را در هر زمانی به اذن پروردگارش می‌دهد. و خدا برای مردم مَثَل‌ها می‌زند، شاید که متذکّر شوند.

1- کلمۀ طیبه، چونان درخت پاکی است که ریشۀ ثابت و شاخۀ برافراشته داشته و در وقت ثمردهی، بی‌کم و کاست ثمر بدهد.

مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ . تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ

احتمال دارد که «تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ» ادامۀ مشبه‌به باشد و مراد از آن به تناسب موضوع، آن زمانی است که درخت در آن هنگام به بار می‌نشیند و ثمر می‌دهد.

2- اعتقادات حق، دارای ثمردهی مداوم بوده و محدود به زمانی نیست.

مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً ... تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهٰا

احتمال دارد که «تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ» ادامۀ مشبه باشد که به تناسب موضوع همواره ثمر می‌دهد و منوط به زمان خاصی نیست.

3- ثمربخشی اعتقادات حق، با اذن خدا برخاسته از ربوبیت اوست.

تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهٰا

5- عمل عوامل طبیعی در گرو اذن و فرمان خداوند است.

تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهٰا

برداشت فوق مبتنی بر این احتمال است که «تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ» ادامۀ مشبه به (شجرة طیبة) باشد.

6- همۀ مثالهایی که خداوند برای مردم به کار می‌برد، جهت تنبه و تذکر به آنان است.

وَ یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

7- به کارگیری مَثَل، از روشهای هدایتی - تربیتی قرآن کریم

وَ یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

8- تنبه یافتن مردم دارای اهمیتی ویژه در تعالیم دینی

یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

9- هدایت‌پذیری تنها در گرو ابزار هدایت

نیست؛ بلکه وجود زمینۀ آن در انسانها نقش اساسی دارند.

یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

بی‌شک هدف از ذکر مَثَل، هدایت انسانها و پند دادن به آنان است؛ اما ذکر «لعل»که به معنای ترجی است، می‌رساند تنها وجود ابزار هدایت، هدایت‌پذیری را ایجاب نمی‌کند بلکه علاوه بر آن زمینۀ پذیرش در انسانها نیز باید باشد.

10- «محمّد بن یزید قال: سألت أباعبداللّٰه(ع) عن قول اللّٰه: ... «تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهٰا» ؟ قال: یعنی ما یخرج إلی النّاس من علم الإمام فی کلّ حین یُسْأل عنه؛ ⁽¹⁾

محمد بن یزید گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدا...

«تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهٰا» سؤال کردم، فرمود: مقصود، علم امام(ع) است که برای مردم در هر زمان که سؤال کنند، بیان می‌شود».

11- «إنّ علیّاً صلوات اللّه علیه قال: ...و الحین ستّة أشهر، لأنّ اللّٰه عزّوجلّ یقول:

«تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهٰا» ؛ ⁽²⁾

علی(ع) فرمود: «حِینٍ» یعنی؛ شش ماه؛ زیرا خداوند -\ عزّوجلّ -\می‌فرماید: «تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهٰا» .

کلیدواژه‌ها:

اذن الهی؛ اللّه؛ امامت؛ انسان؛ تشبیهات؛ حق؛ درخت؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ طیّبات؛ عمل؛ قرآن؛ میوه؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 26]

وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اُجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ اَلْأَرْضِ مٰا لَهٰا مِنْ قَرٰارٍ (26)

26

و مَثَلِ کلمه‌ای نامطلوب چون درختی نامطلوب است که از روی زمین کنده شده و هیچ قرار و ثباتی ندارد.

1- کلمۀ خبیث، چونان درخت پلیدی است که ریشه هایش از روی زمین کنده شده و ثبات و قراری ندارد.

وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مٰا لَهٰا مِنْ قَرٰارٍ

«اجتثاث» به معنای کندن و از ریشه در آوردن است، «اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ» یعنی از روی زمین ریشه کن شده است.

2- اعتقادات ناحق و باطل، بی‌ریشه و ناپایدار است.

وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مٰا لَهٰا مِنْ قَرٰارٍ

«کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ» در مقابل «کَلِمَةً طَیِّبَةً» است و مراد از آن طبق گفتۀ مفسران و قرینه هایی که در مشبه به آمده است، شرک و عقیدۀ باطل می‌باشد.

3- عقیدۀ حق، دلپذیر و سازگار با طبع آدمی بوده و عقیدۀ باطل منفور است.

مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ ... وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ

«طیب»درلغت به چیزی معنا شده است که مطابق طبع و میل آدمی می‌باشد و «خبیث»چیزی است که مورد کراهت و نفرت می‌باشد.

4- استفاده از تشبیه معقول به محسوس برای عینی و قابل فهم کردن تعالیم، از روشهای تعلیمی قرآن کریم است.

مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مٰا لَهٰا مِنْ قَرٰارٍ

5- مقایسۀ بین عقاید حق و باطل، روشی برای تشخیص حق و رهنمودی کاربردی برای تعیین مسیر حرکت آدمی است.

مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ ... وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مٰا لَهٰا مِنْ قَرٰارٍ

بی‌شک منظور از تشبیهات در قرآن، و از جمله در آیه های مورد بحث، تبیین دقیق آن دسته از معارفی است که فهم آنها مشکل می‌باشد و فلسفۀ چنین روشنگری‌ای نیز قطعاً ارائۀ راه روشن برای انسان است.

6- عقاید باطل و ناحق، بی‌ثمر است.

مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مٰا لَهٰا مِنْ قَرٰارٍ

به قرینۀ مقابله این آیه با آیۀ قبل - که در آن کلمۀ طیبه به شجرۀ طیبه - که هر لحظه ثمر می‌دهد - تشبیه شد، نتیجه گرفته می‌شود که کلمۀ خبیثه مانند شجرۀ خبیثه بی‌ریشه، ناپایدار و فاقد ثمر است.

7- «عن أنس بن مالک أنّ رسول‌اللّٰه(ص) قال: «وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ ...» قال: هی الحنظلة؛ ⁽¹⁾

انس بن مالک از رسول خدا(ص) دربارۀ سخن خدا «وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ ...» روایت کرده که فرمود: مراد [از شجرۀ خبیثه] هندوانۀ ابوجهل است».

کلیدواژه‌ها:

ابوجهل؛ باطل؛ پلیدی؛ تشبیهات؛ حق؛ درخت؛ زمین؛ قرآن؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 27]

یُثَبِّتُ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ اَلثّٰابِتِ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ فِی اَلْآخِرَةِ وَ یُضِلُّ اَللّٰهُ اَلظّٰالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اَللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ (27)

27

خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند، در زندگی دنیا و در آخرت با سخن استوار ثابت قدم می‌دارد، و خدا ستمکاران را گمراه می‌سازد، و خدا هر چه بخواهد انجام می‌دهد.

1- خداوند، مؤمنان را با سخنی استوار و برهانی تردیدناپذیر، ثابت قدم و مطمئن می‌سازد.

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ

«باء»در «بِالْقَوْلِ» متعلق به «یُثَبِّتُ» و برای استعانت است؛ یعنی خداوند، مؤمنان را به وسیلۀ سخن ثابت و استوار، محکم و پابرجا نگه می‌دارد.

2- ایمان، عامل آرامش و استواری روح و ثبات قدم انسان در زندگی و موجب رفع هرگونه تزلزل، اضطراب و نگرانی است.

اَلَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ

3- خداوند، کسانی را که به قرآن ایمان آورند، در دنیا و آخرت ثابت قدم نگه می‌دارد.

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ

«بِالْقَوْلِ» می‌تواند متعلق به «آمَنُوا» باشد؛ براین اساس مراد از «قول ثابت» قرآن خواهد بود.

4- قرآن، سخنی ثابت،استوار وخلل‌ناپذیر است.

اَلَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ

5- استوار ماندن بر ایمان و ثمربخشی دنیوی و اخروی آن، در گرو تأیید و عنایت خاص خداوند است.

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ

6- ایمان و عقیدۀ مؤمنان برپایۀ سخن پایدار و اصول خلل‌ناپذیر و جاودانه استوار است.

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ

برداشت فوق مبتنی بر این است که «باء»در «بِالْقَوْلِ» متعلق به «آمَنُوا» باشد.

7- مؤمنان بدون عنایت خداوند در معرض لغزشند.

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ

از اینکه خداوند فرمود: مؤمنان را با سخن استوار ثابت قدم می‌داریم، و تثبیت را به خود نسبت داده است، استفاده می‌شود که مؤمنان نیازمند به تثبیت هستند و بی‌عنایت خداوند در معرض لغزش و تزلزل خواهند بود.

8- خداوند، ستمگران را به گمراهی می‌کشاند.

وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ

9- افزایش گمراهی، کیفر و پیامد ستم‌پیشگی است.

وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ

10- کفر، ظلم است و کافران، ظالمند.

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ

از مقابلۀ «الظّٰالِمِینَ» با «الَّذِینَ آمَنُوا» استفاده می‌شود که ظالمان همان کافران هستند.

11- ستم‌پیشگان، بی‌بهره از ثبات و آرامش و فاقد اصول ثابت و سخن استوار در زندگی دنیا و آخرتند.

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ

از مقایسۀ صدر و ذیل آیه و مقابلۀ ظالمان با مؤمنان مطلب فوق استفاده می‌شود.

12- تحقق و انجام شدن مشیت خداوند حتمی است.

وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ

13- مشیت‌خداوند ازفعلش تفکیک‌ناپذیر است.

یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ

14- توانایی مطلق خداوند بر همه چیز و انجام هر کاری

یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ

15- ثابت قدم کردن مؤمنان و افزایش گمراهی ستم‌پیشگان از سوی خداوند، بسته به مشیت اوست.

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ

16- «قال الصّادق(ع): إنّ الشّیطان لیأتی الرّجل من أولیائنا عند موته عن یمینه و عن شماله لیضلّه عمّا هو علیه فیأبی اللّٰه عزّوجلّ له ذلک و ذلک قول اللّٰه تعالی:

«یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ» ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: همانا شیطان برای گمراه کردن دوستان

ما به هنگام مرگشان، از چپ و راست به آنان نزدیک می‌شود.

پس خداوند -\عزّوجلّ -\از گمراهی او مانع می‌شود و این همان سخن خداوند تعالی است که می‌فرماید: «یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ ...»».

17- «قال أمیرالمؤمنین(ع) صلوات اللّٰه علیه: إنّ ابن آدم ... فإذا أدخل قبره أتاه اثنان ... ثمّ یقولان: من ربّک و ما دینک و من نبیّک؟ فیقول: اللّٰه ربّی و دینی الإسلام و نبیّی محمّد(ص) فیقولان له: ثبّتک اللّٰه فیما تحبّ و ترضی و هو قول اللّٰه عزّوجلّ:

«یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ» ... ؛ ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(ع) فرمود: همانا آدمی زاده را ... آن گاه که وارد قبرش می‌کنند، دو فرشته نزدش می‌آیند ... و می‌گویند:

پروردگارت کیست؟ و دینت چیست؟ و پیامبرت کیست؟ پس پاسخ می‌گوید: «خدا» پروردگارم و «اسلام» دین من و پیامبرم محمد(ص) است. پس به او می‌گویند: خداوند تو را در آنچه دوست می‌داری و به آن راضی هستی ثابت قدم و استوار کرده است و این همان سخن خداوند است که می‌فرماید: «یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ ...»...».

18- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: إنّ المؤمن إذا أُخرج من بیته شیّعته الملائکة إلی قبره ...

و إن کان کافراً خرجت الملائکة تشیّعه إلی قبره تلعنونه ...ثمّ یدخل علیه ملکا القبر ...فیقولان له: من ربّک؟ فیتلجلج و یقول:

قد سمعت النّاس یقولون فیقولان له:

لادریت و یقولان له: ما دینک؟ فیتلجلج فیقولان له: لادریت و یقولان له: من نبّیک؟ فیقول: قد سمعت الناس یقولون فیقولان له لادریت و یُسأل عن إمام زمانه ... و هو قول اللّٰه عزّوجلّ: «... وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ» ؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: آن گاه که [جنازۀ] مؤمن را از منزلش بیرون می‌برند، ملائکه او را تا قبرش تشییع می‌کنند ... و اگر کافر باشد فرشتگان او را تا قبرش تشییع و لعنت می‌کنند ... سپس دو فرشتۀ قبر، بر او وارد می‌شوند ...

پس به او می‌گویند: پروردگارت کیست؟ پس او [در پاسخ] مردد می‌شود و می‌گوید: شنیده بودم که مردم [این گونه] می‌گفتند. پس به او می‌گویند: ندانستی. به او می‌گویند دینت چیست؟ باز مردد می‌شود و آنان به او می‌گویند: ندانستی. پس به او می‌گویند: پیامبر تو کیست؟ پس پاسخ می‌دهد: شنیده بودم که [این گونه] مردم می‌گفتند. پس به او می‌گویند:

ندانستی. و از او دربارۀ امام زمانش سؤال می‌کنند: ... و این است سخن خداوند -\عزّوجلّ -: «... وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ» ».

19- «عن أبی‌عبداللّٰه جعفربن محمّد(ع) قال: ... إنّ اللّٰه تبارک و تعالی یضلّ الظّالمین

یوم القیامة عن دار کرامته ... کما قال عزّوجلّ: «وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ» ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: ... همانا خداوند -\ تبارک و تعالی -\ستمگران را در روز قیامت از سرای کرامت خویش گمراه می‌کند ... همان گونه که فرمود: «وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ» ...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرامش؛ اللّه؛ ایمان؛ حیات؛ دنیا؛ دین؛ سؤال و جواب؛ شیطان؛ ضلالت؛ ظلم؛ عذاب؛ قبر؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ لعن؛ مرگ؛ مشیت خدا؛ ملائکه؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 28]

أَ لَمْ تَرَ إِلَی اَلَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ اَلْبَوٰارِ (28)

28

آیا ننگریسته‌ای به کسانی که [سپاس]نعمت خدا را به ناسپاسی تبدیل کردند و قوم خود را به سرای هلاکت درآوردند؟!

1- خداوند، فراخوان مردم به تأمل و تفکر در سرنوشت شوم ناسپاسان نعمتهایش

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً

«نِعْمَتَ اللّٰهِ» جانشین مضاف محذوف و تقدیر آن چنین است:

«الذین بدلوا شکر نعمة الله کفرا» (آنانکه سپاس نعمت خدا را به ناسپاسی تبدیل کردند).

2- سرنوشت شوم ناسپاسان و قدرناشناسان نعمتهای الهی، شایستۀ تأمل و تفکر و درخور پند و درس‌آموزی

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً

3- خداوند، فراخوان مردم به تأمل و تفکر در سرنوشت شوم رهبران کفر و ناسپاسی

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ ... أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ

از جملۀ «أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ» استفاده می‌شود که مقصود از «الَّذِینَ بَدَّلُوا ...» سردمداران و رهبران کفر است، نه مردم عادی.

4- سرنوشت شوم رهبران و سردمداران کفر و ناسپاسی، درخور تأمل و شایستۀ پند و درس‌آموزی

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ ... أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ

5- نقش مؤثر و محوری رهبران و سردمداران فاسد در سقوط و نابودی ملتها

و جامعه های بشری

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ ... وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ

6- ناسپاسی نعمتها موجب هلاکت و نابودی است.

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ ... وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ

7- رهبران و سردمداران کفر و شرک مکه، افرادی ناسپاس و عامل اصلی سقوط و بدبختی مردم بودند.

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ

با توجه به اینکه آیۀ فوق در مکه نازل شده است، می‌توان گفت که مصداق مورد نظر از «الَّذِینَ بَدَّلُوا ... وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ» سران قریش است.

8- «عبدالرّحمان بن کثیر قال: سألت أباعبداللّٰه(ع) عن قول اللّٰه عزّوجلّ: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً» ... ، قال:

عنیٰ بها قریشاً قاطبةً الّذین عادوا رسول‌اللّٰه(ص) و نصبوا له الحرب و جحدوا وصّیة وصّیه؛ ⁽¹⁾

عبدالرحمان بن کثیر گوید: از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خداوند -\عزّوجلّ -\ «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً» سؤال کردم، فرمود: از آیه تمام افراد قریش قصد شده است که با رسول خدا(ص) دشمنی کرده و در برابر او به جنگ برخاستند و جانشینی جانشین او را انکار کردند».

9- «قال أمیرالمؤمنین(ع): ما بال أقوام غیّروا سنّة رسول‌اللّٰه(ص) و عدلوا عن وصیّه؟ لایتخوّفون أن ینزل بهم العذاب، ثمّ تلا هذه الآیة: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ ...» ثمّ قال: نحن النّعمة الّتی أنعم اللّٰه بها علیٰ عباده ... ؛ ⁽²⁾

امیرالمؤمنین(ع) فرمود: تغییر دهندگان سنت رسول‌خدا(ص) و روی گردانان از جانشین آن حضرت را چه شده که از نزول عذاب بر خودشان نمی‌ترسند؟ سپس این آیه را تلاوت فرمود:

«أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا ...» سپس فرمود: ما آن نعمتی هستیم که خدا به بندگانش عطا فرمود...».

10- «قال هارون لأبی‌الحسن موسی(ع)...

فنحن کفّار؟ قال: لا و لکن کما قال اللّٰه:

«أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ» ... ؛ ⁽³⁾

هارون به امام کاظم(ع) گفت [آیا]ما کافریم؟ فرمود: خیر بلکه آن گونه [هستید] که خدا فرمود: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً ...»...».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ تفکر؛ جامعه؛ دار البوار؛ دشمنی؛ شرک؛ شقاوت؛ عبرت؛ عذاب؛ قریش؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ ملامت؛ نعمت

[سوره إبراهیم (14): آیه 29]

جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهٰا وَ بِئْسَ اَلْقَرٰارُ (29)

29

[همان] دوزخ که در آن می‌سوزند و بد قرارگاهی است.

1- جهنّم، جایگاه رهبران ناسپاس و سردمداران فاسد و اغواگر

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ ... أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ . جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهٰا

2- جهنّم، سرای هلاکت و نابودی

دٰارَ الْبَوٰارِ . جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهٰا

«جَهَنَّمَ» بدل یا عطف بیان برای «دٰارَ الْبَوٰارِ» است.

3- سردمداران کفر و شرک عامل اصلی دوزخی کردن قوم خویشند.

أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ . جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهٰا

4- دوزخ، چاهی است عمیق.

جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهٰا

«جَهَنَّمَ» معرب «جهنام» و به معنای چاهی عمیق است (مفردات راغب).

5- جهنّم، قرارگاهی بد و شوم است.

جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهٰا وَ بِئْسَ الْقَرٰارُ

کلیدواژه‌ها:

امامت؛ جهنم؛ شرک؛ کفر

[سوره إبراهیم (14): آیه 30]

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی اَلنّٰارِ (30)

30

و برای خدا همتایانی قرار دادند تا [در نتیجه، مردم را]از راه او گمراه کنند. بگو:[چند روزی]بهره برگیرید که قطعاً بازگشت شما به سوی آتش است.

1- شرک به خدا، کفران و ناسپاسی نعمتهای اوست.

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً ... وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً

جملۀ «وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً» عطف بر جملۀ «بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ ...» و بیان چگونگی تبدیل سپاس نعمت الهی به ناسپاسی است.

2- منحرف کردن مردم از راه خدا، انگیزۀ سران کفر در ترویج شرک و حمایت از آن

أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ ... وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ

3- شرک، آیینی ساختگی و بی‌اساس است.

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ

4- خداوند، خدایی یگانه است و شریک و همتا ندارد.

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ

5- سازندگان آیین شرک و بت‌پرستی به یگانگی خداوند و بطلان آیین بت‌پرستی آگاه بودند.

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النّٰارِ

ظاهر آیه بیانگر آن است که ترویج کنندگان شرک و بت‌پرستی خود بدان اعتقاد داشتند و بر بی‌اساس بودن آن واقف بودند، آنها صرفاً برای منحرف کردن مردم از راه خدا و بهره‌گیری از آنان به حمایت از آن می‌پرداختند.

6- دستیابی به منافع مادی و بهره‌کشی از مردم، انگیزۀ اصلی سازندگان آیین شرک و بت‌پرستی

وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ ... وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا

7- سازندگان آیین شرک و بت‌پرستی برخوردار از ریاست، مکنت و ثروت بودند.

وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ ... وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا

8- ایجاد انحراف در دین، از شیوه‌ها و ابزارهای دنیاپرستان و صاحبان زر و زور برای نیل به هدفهای مادی خود

وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ ... وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً ... قُلْ تَمَتَّعُوا

9- دوزخ، سرانجام تلاش برای ترویج آیین شرک و گمراه کردن مردم از مسیر خدا و یگانه‌پرستی

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ ... فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النّٰارِ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اللّه؛ امامت؛ بت؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ توحید؛ جهنم؛ حکومت؛ دنیا؛ دین؛ شرک؛ ضلالت؛ ظلم؛ کفر؛ مال؛نعمت

[سوره إبراهیم (14): آیه 31]

قُلْ لِعِبٰادِیَ اَلَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ (31)

31

به آن بندگان من که ایمان آورده‌اند بگو نماز را به پا دارند و از آنچه نصیبشان کرده‌ایم، در نهان و آشکار انفاق کنند، پیش از آن که روزی فرا رسد که در آن هیچ داد و ستد و دوستی نیست.

1- پیامبر(ص)، مأمور ابلاغ فرمان اقامۀ نماز و انفاق به مؤمنان

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا

2- بندگان راستین و مؤمن برخوردار از لطف و عنایت ویژۀ خداوند و دارای مقام و منزلتی خاص در پیشگاه او

قُلْ لِعِبٰادِیَ

اضافه در «عبادی» به اصطلاح تشریفیه و برای اظهار لطف و عنایت از سوی خدا به بندگان مؤمن خود می‌باشد.

3- تشریع نماز و انفاق در مکه و پیش از هجرت پیامبر(ص) بود.

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا

سورۀ ابراهیم در مکه نازل شده است.

4- اقامۀ نماز و انفاق از اهمیت ویژه‌ای در میان سایر فریضه ها و تکالیف الهی برخوردار است.

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا

ذکر اقامۀ نماز و انفاق، پس از بیان صفت ایمان بندگان حقیقی و انتخاب این دو تکلیف از میان سایر تکالیف بیانگر برداشت است.

5- اقامۀ نماز و انفاق در نهان و آشکار، از ویژگیها و نشانه های بندگان راستین خداوند است.

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً

6- انفاق، چه در نهان و چه در آشکار، پسندیده و ارزشمند است.

قُلْ لِعِبٰادِیَ ... وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً

از اینکه خداوند، انفاق در نهان و آشکار را باهم ستوده است برداشت فوق استفاده می‌شود.

7- توجه به منشأ خدایی داشتن داراییها و ثروتها، مشوّق انسان به انفاق و بخشش

قُلْ لِعِبٰادِیَ ... وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ

از اینکه خداوند، اموال و امکانات انسان را به خود نسبت داد و آنها را روزی خدادادی دانست می‌توان برداشت فوق را به دست آورد.

8- انفاق در نهان، پسندیده‌تر و ارزشمندتر از انفاق آشکار است.

وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً

تقدم انفاق سرّی بر انفاق آشکار در آیۀ فوق، ممکن است بیانگر این حقیقت باشد که چون انفاق سرّی به دور از ریا و نفاق است، از شرافت بیشتری برخوردار می‌باشد.

9- تمامی امکانات مادی و معنوی انسان، رزق و روزی خدایی و از جانب اوست.

یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ

جملۀ «مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ» عام و شامل همۀ امکانات انسان، اعم از مادی، چون اموال و ثروت، و معنوی، چون علم و... می‌شود.

10- انسان به هر مرحله از قرب و منزلت الهی برسد، نیازمند به عبادت (نماز و...) و خدمت به خلق (انفاق) است.

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ

اضافۀ «عباد» به «یاء» متکلم، تشریفیه و بیانگر قرب و منزلت بندگان به پیشگاه خداوند است. بنابراین فرمان خداوند به آنان برای اقامۀ نماز و انفاق نشانگر آن است که بنده هر چند به مقام قرب الهی رسیده باشد نیازمند به انجام دو فریضۀ نماز و انفاق است.

11- تنها آن دسته از امکانات و داراییهایی که در چارچوب فرمانهای الهی به دست آمده باشد، رزق و روزی خدا و شایستۀ انفاق است.

یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ

جملۀ «مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ» به منزلۀ قید برای انفاق است؛ یعنی، آن دسته از اموالی که ما خواسته‌ایم و روزی شما کردیم انفاق کنید، نه از دیگر اموال.

12- اعمال نیک انسان (نماز، انفاق و ...) داد و ستد و دوستی با خداوند است.

یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ

13- خداوند، فراخوان مؤمنان و بندگان خالص خویش به انفاق اموال خود، قبل از فرا رسیدن مرگ

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ یُنْفِقُوا ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ

14- لزوم استفاده از فرصتها و امکانات دنیوی پیش از فرا رسیدن مرگ

یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ

15- تنها زندگی دنیا، ظرف عمل و بستر تأمین سعادت اخروی است.

یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ

16- عالم آخرت، جای هیچ‌گونه تلاش، سوداگری و پیوند دوستی نیست و برای انسان کارساز نخواهد بود.

یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ

17- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: ...و لکن الله عزوجل فرض فی أموال الأغنیاء حقوقا غیر الزکاة ...و قد قال اللّٰه عزّوجلّ أیضاً:

«یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً» ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: ... ولی خداوند - عزّوجلّ - در اموال ثروتمندان، حقوقی را به غیر از زکات واجب کرده است ... و خداوند - عزّوجلّ - فرموده: «یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً» ...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ انفاق؛ تجارت؛ تقرب؛ تکلیف؛ حُکم؛ دوستی؛ رزق؛ رستگاری؛ زکات؛ عبادت؛ عمل؛ فقر؛ مال؛ مالکیت؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ نماز؛ وجوب

[سوره إبراهیم (14): آیه 32]

اَللّٰهُ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ اَلثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اَلْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی اَلْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اَلْأَنْهٰارَ (32)

32

خداست آن که آسمان‌ها و زمین را آفرید، و از آسمان آبی فرو فرستاد و به وسیلۀ آن برخی از محصولات را برای روزی شما بیرون آورد، و کشتی‌ها را برای شما رام ساخت تا به فرمان او در دریا روان گردند، و نهرها را برای شما رام کرد.

1- خداوند، آفریدگار آسمانها و زمین است.

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

2- جهان آفرینش دارای آسمانهای متعدد است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ

3- شرک‌ورزی انسانها، ریشه در عدم

شناخت درست آنان نسبت به خداوند و غفلت از جلوه‌های ربوبیت و تدبیر او دارد.

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً ... اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ

معرفی خداوند به عنوان خالق آسمانها و زمین، نازل کننده باران و... پس از نکوهش مشرکان به خاطر شرک ورزی آنان (و جعلوا للّه انداداً...) اشاره به این دارد که آنچه باعث شده که مردم گرایش به شرک پیدا کنند، جهل آنان نسبت به خداوند و عدم دقت در مظاهر تدبیر و ربوبیت او در جهان آفرینش است.

4- خداوند، نازل کنندۀ باران از آسمان

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

5- آب، مایۀ رویش گیاهان، و پیدایش میوه‌ها است.

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ

6- آسمان، منبع اصلی آبها

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

7- میوه‌ها و محصولات کشاورزی برای تأمین رزق و روزی انسان‌ها است.

فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ

8- تأمین روزی انسانها به وسیلۀ نزول باران، رویش گیاهان و پیدایش میوه‌ها، از جلوه‌های ربوبیت و تدبیر خداوند است.

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ

9- میوه‌ها و نباتات و تأمین رزق و روزی انسان، نمودی از نعمت و لطف الهی بر بندگان و شایستۀ شکر و سپاس

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ

آیه در مقام امتنان و برشماری نعمتهای الهی برای تشویق بندگان به شکر و سپاس در برابر نعمتهای پروردگار است.

گفتنی است جملۀ «إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ» در دو آیۀ بعد (آیۀ 34) مؤید برداشت فوق است.

10- حاکمیت نظام«علت و معلولی»در جهان طبیعت

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ

11- عوامل طبیعی، مجرای فعل خداوند است.

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ

با آنکه همۀ پدیده‌های عالم و از جمله گیاهان و میوه‌های تحت فرمان خداوند و به ارادۀ او پدید می‌آیند، خداوند آب را منشأ پیدایش گیاهان و میوه‌ها دانسته است. ذکر این حقیقت، بیانگر برداشت فوق است.

12- مسخّر و رام بودن کشتیها از سوی

خداوند، به منظور بهره‌وری و سود بردن انسان است.

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ

13- حرکت کشتیها و رام بودن آنها برای انسانها به فرمان خداوند است.

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ

14- اهمیت و نقش حیاتی دریا و کشتی‌رانی برای انسان

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ

15- خداوند، رام سازندۀ نهرها و رودها برای بهره‌وری انسان

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ

16- خداوند، مشوّق آدمی به فراگیری کشتی‌رانی و دریانوردی و استفادۀ بهینه از دریاها و رودها

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ

معنا و مفهوم تسخیر دریا و کشتی برای انسان، فراهم بودن استعدادها و زمینه های لازم برای بهره‌گیری است که انسان باید از این استعدادها و زمینه ها با تلاش و کوشش علمی و ...

خود استفاده کند.

17- اهمیت و نقش حیاتی نهرها و رودها برای انسان

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ

18- مسخّر و رام بودن نهرها و رودها، نمودی از نعمت و لطف خداوند بر بندگان و شایستۀ شکر و سپاس

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ

19- مسخّر و رام کردن کشتیها، نهرها و رودها برای انسان، نمود تدبیر و ربوبیت یگانۀ خداوند

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ آیات خدا؛ اللّه؛ انسان؛ باران؛ تسخیر؛ تعلم؛ توحید؛ جهان؛ حیات؛ خلقت؛ دریا؛ رزق؛ زمین؛شکر؛ طبیعت؛ قانون علیّت؛ کشتی؛ گیاه؛ میوه؛ نعمت؛ نهر

[سوره إبراهیم (14): آیه 33]

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهٰارَ (33)

33

و خورشید و ماه را که پیوسته در کارند، برای شما رام گردانید و شب و روز را [نیز] برای شما مسخّر ساخت.

1- خداوند، رام سازندۀ خورشید و ماه به خاطر انسان

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ

2- خورشید و ماه دارای حرکتی دائم و پیوسته

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ

«دؤب»(مصدر«دائب») به حرکت مستمر و پیوسته گفته می‌شود.

3- خداوند، رام سازندۀ شب و روز به خاطر انسان

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ

4- خورشید، ماه و شب و روز، نشانه‌های ربوبیت و تدبیر خداوند

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ

5- رام بودن خورشید، ماه و شب و روز برای انسان، نمودی از نعمت و لطف خداوند بر بندگان و شایستۀ‌شکر و سپاس

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ

آیه در مقام امتنان و برشماری نعمتهای الهی برای تشویق بندگان به شکر و سپاس در برابر نعمتهای پروردگار است.

گفتنی است جملۀ «إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ» در آیۀ بعد مؤید برداشت فوق است.

6- همۀ انسانها (مؤمن و کافر) دارای حق بهره‌وری از طبیعت

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ ... رِزْقاً لَکُمْ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ

خطاب «لَکُمُ» در این آیه و آیۀ قبل متوجه همه انسانها است و نه دسته‌ای خاص.

7- نظام خلقت، قانونمند، هدفدار و دارای نظم

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... رِزْقاً لَکُمْ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ

8- مجموعۀ آفرینش جهان مادی (آسمان،

زمین، ماه، خورشید، باران و...) در خدمت انسان و هماهنگ و متناسب با نیازها، خواسته ها و مصالح او

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... رِزْقاً لَکُمْ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ

تسخیر آسمانها، زمین، ماه، خورشید و ... برای انسان، حکایت از آن دارد که همۀ آنها با خلقت انسان و نیازمندیهای وی هماهنگ شده است.

9- انسان، موجودی بس شریف و بلند مرتبه در مجموعۀ نظام آفرینش و جهان مادی

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... رِزْقاً لَکُمْ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ

از اینکه آسمانها، زمین، ماه، خورشید و ... با همۀ عظمتهایشان، برای انسان رام شده است، معلوم می‌شود که انسان موجودی با عظمت وارزشمندتر از همۀ آنها و یا دست کم دارای شرافت و مرتبۀ ویژه‌ای است.

10- دریاها، رودخانه ها، خورشید، ماه و شب و روز، هر کدام آیتی مستقل برای خداشناسی و برطرف کنندۀ نیازی از نیازهای انسان

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ . وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ انسان؛ تسخیر؛ توحید؛ جهان؛ حقوق؛ خورشید؛ دریا؛ روز؛ شب؛ شکر؛ طبیعت؛ ماه؛ نعمت؛ نهر

[سوره إبراهیم (14): آیه 34]

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ (34)

34

و از همۀ آنچه از او خواستید به شما داد. و اگر نعمت‌های خدا را بشمارید، قدرت شمردن [همۀ] آنها را ندارید. بی‌تردید، انسان بسیار ستمکار و ناسپاس است.

1- خداوند، همۀ نیازها و خواسته های وجودی بشر را به او عطا کرده است.

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ

در بارۀ سؤال در جملۀ «مٰا سَأَلْتُمُوهُ» دو احتمال وجود دارد:

1- سؤال به معنای دعا و درخواست زبانی؛ 2- سؤال و درخواست وجود و طبع انسان. مفاد آیه بنابر احتمال دوم این است که؛ آنچه بشر در وجود و طبیعت خود به عنوان موجودی مستقل نیاز دارد، خداوند به او عطا فرموده است.

2- انسان در تأمین همۀ نیازمندیهای خویش محتاج به خداست.

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ

3- خداوند، آگاه به نیازها و خواسته های انسان و توانا بر تأمین آنهاست.

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ

4- خداوند، بخشی از هر یک از انواع تقاضاها و درخواستهای انسان را به آنان عطا فرمود.

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ

برداشت فوق مبتنی بر این است که: مقصود از سؤال در جملۀ «سَأَلْتُمُوهُ» درخواست و تقاضای زبانی باشد. بر این مبنا کلمه «مِنْ» در «مِنْ کُلِّ» بیانگر آن است که خداوند، تمامی درخواست‌های انسان را به وی عطا نکرده است بلکه به بخشی از درخواست‌های وی پاسخ داده است.

5- همۀ نیازمندیها و خواسته‌های مادی بشر در طبیعت وجود دارد.

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ

6- انسان برخوردار از نعمتها و احسان بیشمار الهی است.

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا

7- نعمتهای خداوند به بشر بی‌شمار است.

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا

8- ناتوانی انسان از شناخت و شمارش همۀ نعمتهای الهی

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا

ناتوانی انسان از شمارش نعمتهای الهی ممکن است به این دلیل باشد که او از شناخت بسیاری از نعمتهای الهی عاجز است، تا چه رسد به شمارش همۀ آنها.

9- تمامی آنچه خداوند در تأمین نیازها و خواسته های بشر به او داده است، نعمت و احسان است.

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا

خداوند، تمام داده‌های خود به بشر (و ءاتاکم من کلّ ما سألتموه) را نعمت خوانده است (و إن تعدوا نعمت اللّٰه ...).

10- انسان، مورد لطف و عنایت خاص خداوند و دارای مقام و مرتبۀ ویژه در پیشگاه اوست.

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا

تأمین همه نیازمندیهای بشر حکایت از کرامت او در پیشگاه خداوند می‌کند.

11- تأمین همۀ نیازها و خواسته‌های وجودی انسان و برخوردار ساختن وی از نعمتهای بیشمار، جلوه‌های ربوبیت خداوند

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا

12- انسان در برابر نعمتهای بیکران الهی، بسیار ستم‌کار و ناسپاس است.

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ

«ظلوم» و «کَفّٰارٌ» صیغۀ مبالغه است و بر کثرت دلالت دارد.

بنابر این «ظلوم»یعنی بسیار ستم کننده و «کَفّٰارٌ» یعنی بسیار ناسپاس.

13- شکر و سپاس در برابر نعمتهای الهی لازم است.

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ

جملۀ «إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ» در مقام بیان زشتی ستم و ناسپاسی نعمتهای الهی است، و این می‌رساند که شکر و سپاس در برابر نعمتهای الهی، امری لازم است.

14- ناسپاسی در برابر نعمت و احسان، امری بس نکوهیده و ناپسند است.

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ

15- کفران و ناسپاسی نعمتهای الهی، ظلم به خویشتن است.

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ

16- سرشت انسان با نوعی از ظلم به خویشتن و ناسپاسی عجین است.

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ

کلیدواژه‌ها:

احسان؛ اللّه؛ انسان؛ توحید؛ دعا؛ شکر؛ ظلم؛ عجز؛ غیب؛ نعمت

[سوره إبراهیم (14): آیه 35]

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اِجْعَلْ هَذَا اَلْبَلَدَ آمِناً وَ اُجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ اَلْأَصْنٰامَ (35)

35

و [یاد کن]هنگامی را که ابراهیم گفت: پروردگارا، این شهر را [مکان]امن قرار ده، و مرا و فرزندانم را از پرستش بت‌ها دور بدار.

1- دعای ابراهیم(ع) دربارۀ شهر مکه و فرزندان خویش درس‌آموز و شایستۀ یادآوری است.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً

کلمۀ «إِذْ» در محل نصب و مفعول برای فعل محذوف است؛ یعنی «و اذکر اذ قال ...» (به یاد آور زمانی را که ابراهیم(ع) گفت...).

2- ابراهیم(ع) از خداوند برای سرزمین مکه درخواست امنیت کرد.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً

3- ابراهیم(ع) از خداوند، وضع قوانین برای تأمین امنیت و حفظ حرمت مکه را خواستار گردید.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً

مقصود از جعل در «رَبِّ اجْعَلْ» ، می‌تواند جعل تشریعی باشد، چنان که دستورهای متعددی در همین باره در اسلام تشریع شده است.

4- مکه، حرم امن الهی است.

رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً

نقل دعای ابراهیم(ع) با لسان تمجید، گویای استجابت آن دعا از جانب خداوند است.

5- ابراهیم(ع) از خداوند درخواست امنیت و مصونیت سرزمین مکه از نفوذ و رخنۀ آیین شرک و بت‌پرستی کرد.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً

درخواست ابراهیم(ع) برای مصونیت خود و خاندانش از گرایش به شرک می‌تواند قرینه‌ای باشد بر اینکه مقصود از امنیت مکه، مصونیت آن از شرّ نفوذ آیین شرک و بت‌پرستی است.

6- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً

7- خواندن خداوند با اسم «رَبِّ» از آداب دعاست.

رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً

8- مکه در عصر ابراهیم(ع) دارای بافت شهری بود.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً

9- عنایت و توجه خاص ابراهیم(ع) به حرمت و امنیت مکه

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً

از اینکه ابراهیم(ع) در دعای خویش ابتدا امنیت شهر مکه را مطرح ساخت و آن را بر دعا برای هدایت فرزندانش مقدم داشت، اهمیت امنیت مکه نزد ایشان و عنایت ویژۀ او به این مسأله به دست می‌آید.

10- امنیت و آرامش در محیط زندگی، با اهمیت و ارزشمند است.

رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً

11- ابراهیم(ع) از خداوند خواستار مصونیت خویش و فرزندانش از گرایش به بت‌پرستی شد.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ ... اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ

12- تأثیر امنیت و آرامش محیط زندگی، در فراهم آمدن زمینه برای هدایت و راهیابی به حقایق الهی

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ

بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ

از اینکه ابراهیم(ع) پیش از درخواست هدایت فرزندانش خواستار امنیت محل سکونت آنان (شهر مکه) شد، برداشت فوق به دست می‌آید.

13- دعا برای فرزندان و توجه به سرنوشت اخروی و دیانت و سعادت آنان، امری مهم و ارزشمند است.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ ... اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ

14- ابراهیم(ع) در زمان دعا برای اهل مکه، بیش از یک فرزند داشت.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ

«بنین»جمع «ابن»است؛ یعنی فرزندان.

15- مردم عصر ابراهیم(ع)، مردمی بت‌پرست و پرستشگر بت‌های متعدد بودند.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ ... اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ

«اصنام» جمع «صنم» است؛ یعنی بتها.

16- موحد بودن و مصونیت کامل از شرک، نیازمند به توفیق خداوند و امداد اوست.

وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ

ابراهیم(ع) با آنکه از انبیای بزرگ الهی (اولواالعزم) بود، از خداوند خواستار مصونیت خود و فرزندانش از شرک شد.

17- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) ... إنّ اللّٰه أمر إبراهیم(ع) أن یُنْزِل إسماعیل بمکّة ففعل فقال إبراهیم: «رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ» فلم‌یعبد أحد من ولد إسماعیل صنماً قطُّ ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: ... همانا خداوند به ابراهیم(ع) امر کرد که اسماعیل را به مکه اسکان دهد. پس ابراهیم(ع) بعد از انجام آن گفت: «رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ» . پس هیچ یک از فرزندان اسماعیل هرگز بتی را نپرستیدند...».

18- «قال رسول‌اللّٰه(ص): ...أوحی اللّٰه عزّوجلّ إلی إبراهیم: «إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً» ... فقال: یا ربّ و من ذرّیّتی أئمّة مثلی؟ ... فأوحی اللّٰه عزّوجلّ إلیه ... من سجد لصنم ... لا أجعله إماماً أبداً ... قال إبراهیم: «وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ ...» قال النبیّ(ص) فانتهت الدّعوة إلیّ و إلیٰ أخی علیّ (ع) لم‌یسجد أحد منّا لصنم قطُّ فاتّخذنی اللّٰه نبّیاً و علیّاً وصیّاً؛ ⁽²⁾

رسول خدا(ص) فرمود: ... خداوند -\عزّوجلّ -\به ابراهیم(ع)

وحی کرد «إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً» ... پس [ابراهیم] گفت:

پروردگارا! آیا از نسل من هم مانند من به امامت می رسند؟ ...

پس خداوند - عزّوجلّ - به او وحی کرد: ... کسی که بتی را سجده کند ... هرگز او را امام قرار نخواهم داد ... ابراهیم(ع) گفت: «وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ ...». پیامبر(ص) فرمود:

پس از [استجابت] دعای ابراهیم(ع) به من و برادرم علی منتهی گشت. هیچ کدام از ما بتی را سجده نکردیم. پس خدا مرا نبیّ و علی را جانشین انتخاب کرد».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ابراهیم(ع)؛ احترام؛ اسماعیل(ع)؛ اللّه؛ امامت؛ امنیت؛ بت؛ توحید؛ دعا؛ دین؛ رستگاری؛ سجده؛شرک؛ عبادت؛ عبرت؛ علی(ع)؛ فرزند؛ قریه؛ قضا و قدر؛ محمّد(ص)؛ مکه؛ نصرت؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 36]

رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ اَلنّٰاسِ فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصٰانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (36)

36

پروردگارا، آنها (بت‌ها) بسیاری از مردم را گمراه کردند؛ پس هر کس از من پیروی کند، قطعاً او از من است، و هر کس مرا نافرمانی کند، به یقین، تو بسیار آمرزنده و مهربانی.

1- از دیدگاه ابراهیم(ع)، بتها و بت‌پرستان، عامل گمراهی بسیاری از مردم در عصر او بودند.

اُجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ . رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ

2- ابراهیم(ع) درصدد جلب محبت و لطف الهی برای استجابت دعایش

رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ

از اضافۀ کلمۀ «رَبِّ» به «یاء» متکلم و تکرار آن در دو آیه از سوی ابراهیم(ع) می‌توان برداشت فوق را استفاده کرد.

3- بسیاری از مردم عصر ابراهیم(ع)، گمراه و بت‌پرست بودند.

وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ . رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ

4- گمراه شدن مردم بسیاری به وسیلۀ بتها، بر انگیزندۀ ابراهیم(ع) برای استغاثه به درگاه خداوند جهت مصونیت خود و خاندانش از گرایش به آیین شرک

وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ . رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ

جملۀ «رَبِّ إِنَّهُنَّ ...» در مقام تعلیل برای جملۀ «وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ ...»

است؛ یعنی، چون بت‌هاموجب گمراهی اغلب مردم شدند از تو درخواست مصونیت دارم.

5- نگرانی ابراهیم(ع) از انحراف فرزندان خود و گسترش کامل بت‌پرستی در میان مردم عصر خویش

وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ . رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ

6- شرک و بت‌پرستی، مظهر گمراهی و انحراف از مسیر حق است.

وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ . رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ

7- باقی ماندن در مسیر هدایت، در گرو لطف و عنایت خداوند است.

وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ . رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ

از اینکه حضرت ابراهیم(ع) از خداوند خواستار مصر نیت خود و فرزندانش از شرک و بت‌پرستی می‌شود، معلوم می‌شود که باقی ماندن در مسیر توحید ممکن نیست مگر به عنایت و لطف خداوند.

8- پیروان ابراهیم(ع)، مانند جزیی از اعضای خانوادۀ اویند.

فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی

9- پایبندی به دین و عمل به دستورهای آن، معیار دینداری است.

فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی

تبعیت به معنای گام نهادن در جای پای کسی و پیروی کردن همراه با دستورگیری است (مفردات راغب).

10- عصیان‌کنندگان از فرمانها و رهنمودهای ابراهیم(ع)، هر چند از فرزندان او باشند، از تقرب به خداوند دور و فاقد منزلت هستند.

فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصٰانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

11- از دیدگاه ابراهیم(ع) پیوند دینی، ملاک ارزش است نه قرابت و خویشاوندی.

فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصٰانِی

برداشت فوق به این سبب است که ابراهیم(ع) پس از دعا برای فرزندان خود، پیروی از دستورها و رهنمودهای خویش را ملاک ارزش و منزلت قرار داد.

12- دینداری، باید معیار اصلی وحدت، دوستی و تنظیم روابط میان انسانها باشد.

فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصٰانِی

13- ابراهیم(ع) الگو و مقتدای انسانها و سیر و سلوک او، معیار حق و درستی رفتار آنهاست.

فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصٰانِی

از اینکه حضرت ابراهیم(ع) اطاعت و عصیان از فرمانهای خود را ملاک ارزش و خوبی قرار داد و خداوند نیز این نکته را در مقام تحسین از او بیان فرمود، برداشت فوق به دست می‌آید.

14- ادب والا وعالمانۀ ابراهیم(ع) در سخن گفتن با خداوند متعال

وَ مَنْ عَصٰانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

از اینکه ابراهیم(ع) تکلیف مخالفان خود را به خدا واگذاشته، عصیان از فرمان خود را عصیان از امر خدا دانسته و بخشش یا مجازات آنان را حق خدا خوانده است، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

15- شدت بردباری ابراهیم(ع) در برخورد با مخالفان خویش

وَ مَنْ عَصٰانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

ابراهیم(ع) تکلیف مخالفان خود را به خدا واگذاشته و او را با صفت غفران و رحمت یاد کرده است و این، بیانگر شدت بردباری آن حضرت است.

16- امیدواری ابراهیم(ع) به غفران و رحمت الهی، حتی نسبت مخالفان خود

وَ مَنْ عَصٰانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

از اینکه ابراهیم(ع) امر مخالفان خود را به خدا واگذاشته و غفران و رحمت او را برای آنان درخواست کرده است، برداشت فوق به دست می‌آید.

17- «رَبِّ» ، «غَفُورٌ» و «رَحِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً ... فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

18- غفران و آمرزندگی خداوند، آمیخته با مهربانی است.

فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

19- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: من تولّی آل محمّد ...فهو من آل محمّد ... لا أنّه من القوم بأعیانهم و إنّما هو منهم بتولّیه إلیهم و اتّباعه إیّاهم و کذلک ... قول إبراهیم: «فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی ...»؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: کسی که آل محمد را ولّی خود قرار دهد ... پس او از آل محمد است ... نه آنکه در حقیقت از قوم آل محمد شود؛ بلکه او از آل محمد است، به خاطر آنکه آنان را ولّی خود برگزیده است و از آنان تبعیت می‌کند و چنین است ... سخن ابراهیم(ع): «فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی ...».

کلیدواژه‌ها:

آل ابراهیم؛ ابراهیم(ع)؛ اتحاد؛ ادب؛ اسوه؛ اللّه؛ امید؛ اهل‌بیت(ع)؛ بت؛ پیروی؛ تقرب؛ حق؛ حلم؛ خویشاوندی؛ دعا؛ دوستی؛ دین؛ رحمت؛ شرک؛ ضلالت؛ گناه؛ مغفرت؛ مهربانی؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 37]

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ اَلْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ اَلنّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ اُرْزُقْهُمْ مِنَ اَلثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ (37)

37

پروردگارا، من برخی از فرزندانم را در درّه‌ای بی‌کشت [وزرع]، در کنار خانۀ حُرمت یافتۀ تو ساکن کردم؛ پروردگارا، تا نماز را برپا دارند. پس دل‌های مردمی را به آنان متمایل گردان و از محصولات [گوناگون] نصیبشان کن، شاید سپاسگزاری کنند.

1- ابراهیم(ع) برخی از فرزندان خود (اسماعیل و نسل او) را در مکه و در جوار کعبه اسکان داد.

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ

«وادی»به دره میان کوهها گفته می‌شود و مقصود از آن در اینجا مکه است. «مِنْ» در «مِنْ ذُرِّیَّتِی» تبعیضیه می‌باشد؛ یعنی برخی از فرزندانم. مقصود ابراهیم(ع) از «برخی از فرزندان» اسماعیل(ع) و نسل او است.

2- کعبه، خانه خداوند و برخوردار از حرمت و احترام در نزد ابراهیم(ع)

عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ

3- سرزمین مکه در زمان ابراهیم(ع) بایر و بدون کشت و زرع بود.

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ

4- هدف ابراهیم(ع) از اسکان دادن اسماعیل و فرزندانش در جوار خانۀ خدا، برپا داشتن نماز بود.

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی ... عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ

5- نماز، دارای جایگاهی خاص در مقایسه با دیگر عبادات و فریضه های الهی

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ ... لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ

از اینکه ابراهیم(ع) هدف از اسکان دادن فرزندانش در سرزمینی بدون کشت و زرع (مکه) را نماز معرفی می‌کند و از میان سایر عبادتها آن را برمی‌گزیند، برداشت فوق به دست می‌آید.

6- نماز از مهم‌ترین فریضه های عبادی در شریعت ابراهیم(ع)

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی ... لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ

7- سرزمین مکه و محدودۀ اطراف خانۀ خدا، محلی مناسب برای ابراز عقیدۀ توحیدی و عبادت خدای یگانه

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ

از اینکه ابراهیم(ع) فرزندانش را از محل سابق، که سرزمین بت‌پرستان بود، به سرزمین مکه برد و هدف از اسکان دادن آنان در آنجا را عبادت و نماز اعلام کرد، برداشت فوق به دست می‌آید.

8- لزوم هجرت از سرزمین کفر و شرک و تحمل دشواریهای آن برای عبادت خدای یگانه

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ ... لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ

خداوند داستان ابراهیم(ع) را به عنوان داستانی قابل یادآوری ذکر کرد (و إذ قال إبراهیم ...)، و از سویی دیگر آن حضرت تمامی مشکلات سرزمین غیرآباد و بی‌کشت و زرع را برای حفظ دین خود و فرزندانش تحمل کرد. مجموع این نکات می‌تواند بیانگر برداشت فوق باشد.

9- حالت زاری و التماس ابراهیم(ع) در دعا و درخواست از خداوند

رَبِّ اجْعَلْ ... رَبِّ إِنَّهُنَّ ... رَبَّنٰا إِنِّی ... رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا ... رَبَّنٰا إِنَّکَ

برداشت فوق از تکرار کلمۀ «رب» و «رَبَّنٰا» استفاده گردید.

10- عبادت و نماز در کنار خانۀ خدا، برخوردار از فضیلت و ارزش بیشتری در مقایسه با سایر سرزمینها

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی ... عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ

با آنکه اقامۀ نماز در غیر مکه نیز برای فرزندان ابراهیم(ع) ممکن بود؛ آن حضرت جوار خانۀ خدا را برای عبادت فرزندانش برگزید.

11- ابراهیم(ع) از خداوند خواستار توجه قلبی مردم و جلب محبت آنان به سوی ذریۀ ساکن در مکه شد.

أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی ... عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ ... فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ

12- مکانها و موقعیتها دارای نقش مؤثری در توفیق یافتن انسان بر عبادت و اقامۀ نماز است.

أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی ... عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ

اسکان دادن فرزندان در جوار خانۀ خدا برای اقامۀ نماز می‌تواند بیانگر این حقیقت باشد که مکانهای مناسب، چون خانۀ خدا، در توفیق یافتن انسان برای عبادت مؤثر است.

13- ابراهیم(ع) برای رفع خطر تنهایی و انزوای فرزندانش در مکه، از خداوند خواستار توجه قلبی مردم به سوی آنان و زندگی جمعی شد.

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی ... عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ ...

فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ

14- ابراهیم(ع) از خداوند خواستار بهبود وضعیت معیشتی و برخورداری از انواع نعمتها و محصولات برای فرزندانش و ساکنان مکه شد.

وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ

با توجه به اینکه ابراهیم(ع) فرزندانش را در سرزمین بی‌کشت و زرع اسکان داد، مقصود از «ثمرات»می‌تواند انواع نعمتها و محصولات مادی و خوراکی باشد.

15- ابراهیم(ع) از خداوند خواستار رونق اقتصادی شهر مکه با جلب توجه مردم دنیا به آن شهر شد.

فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ

16- ابراهیم(ع) از خداوند توفیق یافتن مردم و ذریه‌اش برای شکر نعمتهای الهی را خواستار گردید.

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی ... فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ ...

وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ

17- لزوم شکر و سپاس به درگاه خداوند در برابر نعمتها و موهبتهای الهی

وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ

18- «رب» از اسما و صفات خداوند

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی ... رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ

19- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: إنّ إبراهیم(ع) کان نازلاً فی بادیة الشّام فلمّا ولد له من هاجر إسماعیل ... فأوحی اللّٰه إلیه ... ثمّ أمره أن یخرج إسماعیل و أُمّه عنها فقال:

یا ربِّ إلی أیّ مکان؟ قال: إلی حرمی و أمنی ... و هی مکّة فأنزل اللّٰه علیه جبرائیل بالبراق فحمل هاجر و إسماعیل ... فوضعه فی موضع البیت ... فلمّا سرّحهم إبراهیم و وضعهم ... ثمّ انصرف عنهم فلمّا بلغ کَداء و هو جبل بذی طوی التفت إلیهم إبراهیم فقال: «رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ ...»... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: آن گاه که ابراهیم(ع) در صحرای شام مسکن گزید و فرزندش اسماعیل از هاجر متولد شد ... پس خداوند به او وحی کرد ... سپس به او امر کرد که اسماعیل و مادرش را از آن صحرا خارج کند. پس ابراهیم(ع) گفت: پروردگارا! به کدامین مکان ببرم؟ خداوند فرمود: به سوی حرم امن من ... و آن مکه است. پس خداوند،

جبرئیل را با براق ( مرکب آسمانی) بر او نازل کرد. پس هاجر و اسماعیل را سوار کرد ... پس او را در جایگاه بیت (کعبه) قرار داد ... پس آن گاه که ابراهیم(ع) آنان را جایگزین کرد ...

سپس از آنان جدا گشته و برگشت ... پس آن گاه که به«کداء» -\ که کوهی در منطقۀ ذی طوی است -\رسید، به سوی آنان توجه کرد و گفت: «رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ ...» ...».

20- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قول اللّٰه: «إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی ...» قال: ... نحن هم و نحن بقیّة تلک الذرّیّة؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدا «إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی ...» روایت شده که فرمود: ما از آنانیم و ما باقی مانده آن نسل هستیم».

21- «عن أبی‌الحسن موسی بن جعفر(ع) قال: إنّ إبراهیم(ع) لمّا أسکن إسماعیل(ع) و هاجر مکّة ... قال: «اللهم إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ ... فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ ...» فأوحی اللّٰه إلیٰ إبراهیم عن اصعد أباقبیس فناد فی الناس: یا معشر الخلائق إنّ اللّٰه یأمرکم بحجّ هٰذا البیت الّذی بمکّة ... فهناک ... وجب الحجّ علیٰ جمیع الخلائق ... ؛ ⁽²⁾

از امام کاظم(ع) روایت شده است که فرمود: آن گاه که ابراهیم(ع)، اسماعیل و هاجر را در مکه اسکان داد ... گفت:

پروردگارا! «إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ ...». پس خداوند به او وحی کرد: بر بالای کوه ابوقبیس برو، پس در میان مردم ندا ده: ای مردمان! همانا خداوند شما را به حج این خانه‌ای که در مکه است امر کرده ... پس آن جا بود که حج بر تمام خلایق واجب شد».

22- «عن أبی‌جعفر(ع) قال: انظر إلی النّاس یطوفون حول الکعبة، فقال: هکاٰذا کانوا یطوفون فی الجاهلیّة إنّما أُمروا أن یطوفوا ثمّ ینفروا إلینا ... ثمّ قرأ هذه الأیة:

«فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ» فقال آلِ محمّد آلِ محمّد ثمّ قال: إلینا إلینا؛ ⁽³⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: به مردمی که اطراف کعبه طواف می‌کنند بنگر؛ پس فرمود: در جاهلیت این چنین طواف می‌کردند. همانا به اینان امر شده است که طواف کنند، سپس به سوی ما بازگردند ... سپس امام(ع) این آیه را تلاوت فرمود:

«فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ» بعد فرمود: آل محمد، آل محمد. سپس فرمود: به سوی ما به سوی ما».

23- «عن أبی‌جعفر(ع): ... إنّ أبانا إبراهیم(ع) ... قال: «فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ» أما إنّه لم‌یقل: النّاس

کلّهم، أنتم أولٰئک رحمکم اللّٰه ... و ینبغی للنّاس ... أن یَلْقونا أینما کنّا، نحن الأدلّاء علی اللّٰه؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است: ... همانا پدر ما ابراهیم(ع) ...

گفت: «فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ» آگاه باشید که او تمام مردم را نگفته است؛ شما [شیعیان] - که رحمت خدا بر شما باد - همان [مردم در کلام ابراهیم(ع)] هستید ... و سزاوار است که مردم ... با ما ملاقات کنند در هر کجا که باشیم. ما راهنمایان به سوی خدا هستیم».

24- «قال الصّادق(ع) فی تفسیر قوله تعالی: «وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ» : هو ثمرات القلوب؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) در تفسیر سخن خداوند تعالی «وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ» فرمود: آن [ثمرات] میوه‌های دل است.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اسماعیل(ع)؛ اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ تاریخ؛ تضرع؛ تکلیف؛ توحید؛ توفیق؛ حج؛ دعا؛ دوستی؛ رب /اسما و صفات؛ رزق؛ روح؛ سکونت؛ شکر؛ شیعه؛ طواف؛ عبادت؛ فرزند؛ کعبه؛ مکه؛ میوه؛ نعمت؛ نماز؛ هاجر؛ هجرت

[سوره إبراهیم (14): آیه 38]

رَبَّنٰا إِنَّکَ تَعْلَمُ مٰا نُخْفِی وَ مٰا نُعْلِنُ وَ مٰا یَخْفیٰ عَلَی اَللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ فِی اَلْأَرْضِ وَ لاٰ فِی اَلسَّمٰاءِ (38)

38

پروردگارا، بی‌گمان، تو آنچه را که پنهان می‌داریم و آنچه را که آشکار می‌سازیم می‌دانی، و چیزی - نه در زمین و نه در آسمان - از خدا پنهان نیست.

1- اعتراف ابراهیم(ع) در دعای خویش به علم همه جانبۀ خداوند به نهان و آشکار انسان

رَبَّنٰا إِنَّکَ تَعْلَمُ مٰا نُخْفِی وَ مٰا نُعْلِنُ

2- نیتها، انگیزه‌ها، افکار و رفتار آشکار و نهان انسان در قلمرو علم خداوند است.

رَبَّنٰا إِنَّکَ تَعْلَمُ مٰا نُخْفِی وَ مٰا نُعْلِنُ

3- توصیف خدا به صفات کمال و جمال، از آداب دعا به درگاه اوست.

رَبَّنٰا إِنَّکَ تَعْلَمُ مٰا نُخْفِی وَ مٰا نُعْلِنُ

4- حسن عرض حاجت کردن و بر زبان

آوردن نیازها و مشکلات به درگاه خداوند به هنگام دعا

رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً ... رَبَّنٰا إِنِّی ... بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ ... رَبَّنٰا إِنَّکَ تَعْلَمُ مٰا نُخْفِی وَ مٰا نُعْلِنُ

5- احاطۀ علمی خداوند بر جهان هستی و همۀ پدیده‌های آسمان و زمین

وَ مٰا یَخْفیٰ عَلَی اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ

6- پوشیده نبودن هیچ پدیده‌ای در عالم از خداوند، دلیل آگاهی او از نهان و آشکار انسان

وَ مٰا یَخْفیٰ عَلَی اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ

جملۀ «وَ مٰا یَخْفیٰ عَلَی اللّٰهِ ...» می‌تواند تعلیل برای بخش اول آیه (إنک تعلم ...) باشد.

7- «رب»از اسما و صفات خداوند

رَبَّنٰا إِنَّکَ تَعْلَمُ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ ابراهیم(ع)؛ اقرار؛ اللّه؛ انسان؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ زمین؛ عمل؛ غیب

[سوره إبراهیم (14): آیه 39]

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی اَلْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ اَلدُّعٰاءِ (39)

39

ستایش از آنِ خدایی است که اسماعیل و اسحاق را با وجود پیری به من عطا کرد.

به راستی پروردگارم شنونده [و مستجاب کنندۀ] دعاست.

1- شکر و سپاس ابراهیم(ع) به درگاه خدا به خاطر فرزنددار شدنش در سالخوردگی

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ

2- حمد و ستایش، مخصوص خدا و شایستۀ مقام اوست.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

3- ستایش از هر موجودی، ستایش خداوند است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

الف و لام «الْحَمْدُ» برای جنس و مفید استغراق است؛ یعنی «کل حمد لله» (هر ستایش از آن خداست) بنابراین، می‌توان گفت که مقصود از «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» این است که همۀ ستایشها بازگشتش به ستایش خداوند است؛ زیرا ستایش از هر چیزی به سبب کمالی است که در آن وجود دارد و هر کمالی از ناحیۀ خداوند است.

4- اسماعیل و اسحاق(ع)، فرزندان ابراهیم(ع) و هدیه و بخشش الهی به او بود.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ

5- حمد و ستایش خداوند برای نعمتها و بخششهای مهم و غیرمترقبه، امری است شایسته و بایسته

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ

6- برشمردن و به زبان آوردن نعمتها به هنگام حمد و ستایش خداوند، امری پسندیده و از آداب دعاست.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ

7- وجود فرزند، نعمت الهی و شایستۀ حمد و سپاس است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ

8- اسماعیل(ع)، پیش از اسحاق(ع) به دنیا آمد و از نظر سنی بزرگتر از او بود.

وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ

از تقدم ذکری اسماعیل(ع) بر اسحاق(ع) در این آیه و آیات مشابه تقدم سنی استفاده می‌شود و تاریخ نیز مؤید این برداشت است.

9- نقش مؤثر دعا در فرزنددار شدن انسان، حتی در سالخوردگی و هنگام یأس از تأثیر عوامل طبیعی

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ

10- امکان فرزنددار شدن انسان در سالخوردگی و هنگام یأس از تأثیر عوامل طبیعی، با اراده و مشیت الهی

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ

11- ابراهیم(ع) قبل از تولد اسماعیل و اسحاق(ع) از خداوند خواستار فرزند شده بود.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ

12- اسحاق و اسماعیل(ع)، ثمرۀ استجابت دعای حضرت ابراهیم(ع)

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ

13- ابراهیم(ع) تا سنین پیری فاقد فرزند و از فرزنددار شدنش از راه عوامل طبیعی و عادی مأیوس بود.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ

14- نقش مؤثر دعا در کنار دیگر عوامل طبیعی، برای تأمین نیازها و خواسته های انسان

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ

15- دعا، راه امیدی برای مأیوس شدگان از عوامل طبیعی و عادی در رسیدن به مطلوب خویش

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ

16- خداوند، شنوا و اجابت‌کنندۀ دعاست.

إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ

17- «رب» و «لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اسحاق(ع)؛ اسماعیل(ع)؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ پیری؛ جهان؛ حمد؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ سمیع/اسما و صفات؛ شکر؛ عمل؛ فرزند؛ مدح؛ مشیت خدا؛ نعمت؛ ولادت

[سوره إبراهیم (14): آیه 40]

رَبِّ اِجْعَلْنِی مُقِیمَ اَلصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ (40)

40

پروردگارا، مرا برپادارندۀ نماز قرار ده و از فرزندانم نیز. پروردگارا، و دعای مرا مستجاب کن.

1- ابراهیم(ع) از خداوند خواستار توفیق یافتن خود و فرزندانش بر اقامۀ نماز شد.

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی

2- اهمیت و جایگاه بلند فریضۀ نماز در مقایسه با دیگر فریضه های الهی

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی

3- دعای ابراهیم(ع) به درگاه پروردگار برای توفیق یافتن خود و فرزندانش برای احیای فریضۀ نماز در جامعه

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی

از اینکه ابراهیم(ع) درخواست خواندن نماز نکرد؛ بلکه خواستار اقامۀ آن شد، برداشت فوق به دست می‌آید.

4- علاقۀ شدید ابراهیم(ع) به فریضۀ نماز و احیای آن در جامعه

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی

تعبیر «اقامة نماز»به جای«خواندن نماز» گویای برداشت فوق است.

5- احیای فریضۀ نماز در جامعه، کاری بس مهم و ارزشمند است.

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی

از آن جا که ابراهیم(ع)، که از انبیای بزرگ الهی است، خواستار توفیق احیای نماز در جامعه شد، برداشت فوق استفاده می‌شود.

6- ابراهیم(ع) از خداوند ملتمسانه خواستار استجابت دعایش برای اقامۀ نماز شد.

رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ

7- دعا برای استجابت دعاها، از آداب دعاست.

رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ

8- ربوبیت الهی، مقتضی استجابت دعا و پذیرش درخواستهای بندگان است.

رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ

9- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ ... رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اللّه؛ تکلیف؛ توفیق؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ فرزند؛ نماز

[سوره إبراهیم (14): آیه 41]

رَبَّنَا اِغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ اَلْحِسٰابُ (41)

41

پروردگارا، مرا و پدر و مادرم و مؤمنان را روزی که حساب برپا می‌شود، بیامرز.

1- ابراهیم(ع) از خداوند خواستار آمرزش خود، پدر و مادر و همۀ مؤمنان در روز برپایی قیامت شد.

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ

2- ابراهیم(ع) از خداوند خواستار پیشگام بودنش در پیروی از آیین توحیدی و انجام فریضه‌های الهی شد.

وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ ... اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی ...

اِغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ

اینکه ابراهیم(ع) در دعاهایش، نخست خود را مد نظر داشت و بعد برای دیگران دعا کرد، شاید به این سبب باشد که خواسته است در تکالیف الهی پیشگام باشد.

3- عنایت و توجه ویژۀ ابراهیم(ع) به دیگران، در دعا

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ

از اینکه ابراهیم(ع) در مناجاتش با پروردگار تنها برای خود، دعا نکرد؛ بلکه فرزندان، پدر و مادرش و تمامی مؤمنان را در دعای خویش شریک کرد، برداشت فوق به دست می‌آید.

4- دعا برای دیگران، ارزشمند و پسندیده است.

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ

5- پدر و مادر ابراهیم(ع) مؤمن و موحد بودند.

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ

از اینکه حضرت ابراهیم(ع) برای پدر و مادرش طلب آمرزش کرد، استفاده می‌شود که آنان مؤمن و موحد بودند.

6- عنایت خاص ابراهیم(ع) به سرنوشت دنیوی و اخروی فرزندان و خاندانش و یاد کردن از آنان در تمامی دعاهایش

وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ ... مِنْ ذُرِّیَّتِی ... لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ ... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی ... رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ

7- نیاز همۀ انسانها، حتی انبیای بزرگ، به آمرزش الهی در روز قیامت

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ

8- قیامت روز حسابرسی است.

یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ

9- اهمیت و عظمت موقعیت حسابرسی انسانها در قیامت

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی ... یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ

اینکه ابراهیم(ع) در میان موقعیتها و صحنه های گوناگون روز قیامت تنها از وقت حسابرسی یاد کرده است، برداشت فوق به دست می‌آید.

10- هر دعا کننده‌ای لازم است خواسته‌های اساسی خویش را، در دعا، در اولویت قرار دهد.*

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ ... یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ

اینکه ابراهیم(ع) در دعاها و مناجاتش، به ویژه در طلب آمرزش، خود را بر دیگران مقدم داشته است، می‌تواند بیانگر این حقیقت باشد که هر فرد دعا کننده‌ای خواستۀ اساسی خود را در دعا باید مقدم بدارد؛ هر چند که نباید دیگران را نیز از نظر دور داشته باشد.

11- «رب»از اسما و صفات خداوند

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی

کلیدواژه‌ها:

آل ابراهیم؛ ابراهیم(ع)؛ استغفار؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ پدر؛ توحید؛ حسابرسی؛ دعا؛ عبادت؛ عمل؛ فرزند؛ قیامت؛ مادر؛ مغفرت

[سوره إبراهیم (14): آیه 42]

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اَللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ اَلظّٰالِمُونَ إِنَّمٰا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ اَلْأَبْصٰارُ (42)

42

و هرگز خدا را از آنچه ستمکاران می‌کنند، غافل مپندار. جز این نیست که [کیفر]آنان را برای روزی که چشم‌ها در آن خیره می‌شود، به تأخیر می‌افکند.

1- هشدار خداوند به ستمگران دربارۀ سرنوشت شوم ستم‌پیشگی

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ

2- غافل پنداشتن خداوند از عملکرد ستمگران، پنداری باطل است.

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ

3- ستمگران در کمند خداوندند و رفتارشان تحت نظر دقیق اوست.

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ

4- توجه به آگاهی همه جانبۀ خداوند از اعمال و رفتار ستم‌پیشگان و کیفر شدنشان در روز قیامت، بازدارندۀ آدمی از ستم و تعدی

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ إِنَّمٰا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصٰارُ

5- تأخیر کیفر اصلی ظالمان به روز قیامت، از سنتهای خداوند است.

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ إِنَّمٰا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصٰارُ

6- خیره شدن چشمان ستمگران و مبهوت ماندن آنان از شدت ترس در روز قیامت

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ إِنَّمٰا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصٰارُ

7- تأخیر کیفر ستمگران از سوی خداوند تا روز قیامت، جهت تشدید مجازات آنان است.

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ إِنَّمٰا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصٰارُ

اینکه خداوند متعال کیفر ستمگران را تا روزی سخت و هولناک به تأخیر انداخت، حکایت از شدت مجازات آنان دارد؛ چون اگر آن مجازات در دنیا اتفاق می‌افتاد به این مقدار سخت نبود. بنابراین، تأخیر کیفر ظالمان به نفع آنان نیست.

8- کیفر ستمگران در قیامت بسیار شدید

و هولناک است.

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ إِنَّمٰا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصٰارُ

9- دلداری خداوند به پیامبر(ص) در برابر ستم ظالمان

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً ... إِنَّمٰا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصٰارُ

برداشت فوق مبتنی بر این است که مخاطب در آیه پیامبر(ص) باشد.

10- قیامت، روز خیره شدن چشمها از شدت ترس و هولناکی آن

لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصٰارُ

به کسی که چشمش را باز کند و پلک نزند می‌گویند: «شخص بصره»یعنی چشمش خیره ماند. خیره ماندن چشمها در روز قیامت حکایت از شدت ترس و هراس مردم از آن روز دارد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انذار؛ باطل؛ چشم؛ خوف؛ دلداری؛ ذکر؛ سنتهای خدا؛ ظلم؛ عذاب؛ غفلت؛ غیب؛ قیامت؛ محمّد(ص)

[سوره إبراهیم (14): آیه 43]

مُهْطِعِینَ مُقْنِعِی رُؤُسِهِمْ لاٰ یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَوٰاءٌ (43)

43

این در حالی است که ترسان [به سوی موقف حساب] می‌شتابند؛ و سرهایشان را بالا گرفته‌اند و پلک هایشان به هم نمی‌خورد، و دل‌هایشان خالی [و از وحشت فرو ریخته]است.

1- حرکت شتابان و آمیخته به ترس ستمگران، در قیام

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ ... مُهْطِعِینَ

«اهطاع» به معنای حرکت سریع همراه با ترس است.

(لسان‌العرب)

2- ستمگران در قیامت، بر اثر وحشت سرهایشان را بالا می‌گیرند، چشم‌هایشان خیره می‌ماند و پلکهایشان به هم نمی‌خورد.

مُقْنِعِی رُؤُسِهِمْ لاٰ یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ

«اقنع رأسهم» یعنی سرش را به طرف بالا گرفت.

3- دل‌های ستمگران در قیامت، از شدت وحشت، خالی و فروریخته است.

أَفْئِدَتُهُمْ هَوٰاءٌ

4- شدت وحشت و اضطراب و بهت‌زدگی

غیر قابل توصیف ستمگران در قیامت

یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ ... مُهْطِعِینَ مُقْنِعِی رُؤُسِهِمْ لاٰ یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَوٰاءٌ

5- ظلم، گناهی بزرگ و نابخشودنی و موجب کیفر سخت الهی در قیامت است.

یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ ... لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصٰارُ . مُهْطِعِینَ مُقْنِعِی رُؤُسِهِمْ لاٰ یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَوٰاءٌ

6- معاد انسان و حضور وی در قیامت، جسمانی است.

لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصٰارُ . مُهْطِعِینَ مُقْنِعِی رُؤُسِهِمْ لاٰ یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَوٰاءٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ چشم؛ خوف؛ سرّ؛ ظلم؛ عجز؛ عجله؛ عذاب؛ قیامت؛ گناه؛ معاد

[سوره إبراهیم (14): آیه 44]

وَ أَنْذِرِ اَلنّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ اَلْعَذٰابُ فَیَقُولُ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ اَلرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ (44)

44

و مردم را از روزی بترسان که عذاب بر آنان در می‌رسد، پس کسانی که ستم کرده‌اند می‌گویند: پروردگارا، ما را تا سرآمدی نزدیک مهلت ده تا دعوتت را اجابت کنیم و از پیامبران [تو] پیروی نماییم. [ندا می‌رسد:] آیا [شما طغیان نکردید، و] شما نبودید که پیش از این سوگند یاد می‌کردید که هرگز برای شما فنایی نیست؟

1- پیامبر(ص) مأمور انذار و ترساندن مردم از عذاب استیصال

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ ... رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا

مقصود از عذاب در آیه، می‌تواند عذاب دنیوی (عذاب استیصال) باشد و می‌تواند مراد از آن، عذاب اخروی باشد، برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

2- فراگیری و جهان شمولی رسالت پیامبراسلام(ص)

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ

3- مهلت خواهی ستمگران به هنگام مشاهدۀ عذاب استیصال، جهت پاسخ‌گویی به دعوت خداوند و پیروی از رسولان الهی

یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ

أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ

4- ظالمان به وقت مشاهدۀ عذاب در قیامت خواستار مهلتی‌کوتاه برای‌بازگشت به دنیا جهت پاسخ‌گویی به دعوت خداوند و پیروی از رسولان الهی می‌شوند.*

یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ

برداشت فوق مبتنی بر این است که مقصود از «یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ» عذاب قیامت باشد.

5- خدا و رسولش، فراخوان مردم به استفادۀ صحیح و بهره‌برداری کافی از فرصتها و امکانات زندگی برای هدایت و دینداری

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ ... فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ

6- پاسخ به دعوت خدا و پیروی از سیر و سلوک رسولان الهی و عمل بر طبق فرمانهای آنان، موجب مصونیت از عذاب الهی است.

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ

7- ظلم، گناهی نابخشودنی و در پی دارندۀ عذاب الهی

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ ... وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا

8- سرزنش شدن ستمگران از جانب خداوند، هنگام مهلت خواهی آنان در وقت نزول عذاب

یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا ... أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ

9- سوگند ستمگران در دنیا بر پایداری و زوال‌ناپذیری قدرت خویش

اَلَّذِینَ ظَلَمُوا ... أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ

10- ستمگران در مهلت خواهی خویش از خداوند، به هنگام مشاهدۀ عذاب الهی، برای پذیرش اسلام و پیروی از پیامبر(ص)، راستگو نیستند.

یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا ... أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ

از پاسخ خداوند به مهلت خواهی ستمگران که فرمود: شما علی‌رغم وجود آیات و دلایل روشن بر زوال ناپذیری خود تأکید داشتید، به دست می‌آید که اگر خداوند به آنان مهلت دهد باز هم به راه باطل خود ادامه خواهند داد.

11- توبه و پشیمانی ستمگران هنگام قطعی شدن عذاب دنیوی آنان، بی‌ثمر و

غیر قابل قبول است.

یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا ... أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ

12- «رب» از اسما و صفات خداوند

رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اطاعت؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ پیروی؛ توبه؛ دروغ؛ دنیا؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ ظلم؛ عذاب؛ قدرت؛ قسم؛ قیامت؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ ملامت؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 45]

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ اَلْأَمْثٰالَ (45)

45

و در سراهای کسانی که به خود ستم کردند، ساکن شدید؛ در حالی که برای شما روشن شده بود که با آنان چه کردیم، و برای شما مَثَل‌ها زدیم.

1- سرزنش خداوند از ستمگرانی که از کیفر ستم‌پیشگان پیش از خود و مثلهای الهی، پند نگرفتند و درس نیاموختند.

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

2- ستمگران عصر بعثت در رفتار و کردار، چونان ستمگران اقوام پیشین بودند.

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا

3- سرگذشت ستمگران هلاک شده و کیفر دیدۀ پیشین، عبرت‌انگیز و درس‌آموز است.

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

4- لزوم پندآموزی از سرنوشت امتهای مبتلا شده به عذاب الهی

أَ وَ لَمْ تَکُونُوا ... وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

5- هلاکت و عذاب اقوام و جوامع پیشین از سوی خداوند، بر اثر ستم‌پیشگی آنها

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

6- ستم‌پیشگی، موجب هلاکت و کیفر الهی در دنیاست.

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

7- ظلم به نفس، در پی دارندۀ هلاکت و کیفر الهی در دنیا

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

8- کفر و تکذیب رسولان الهی، ظلم به نفس می‌باشد و پیامد آن متوجه خود انسان است.

نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ ... وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ

9- آثار به جا مانده از ستمگران گذشته، عبرت‌انگیز و درس‌آموز است.

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

در برداشت فوق «مَسٰاکِنِ» در جملۀ «وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ...» کنایه از آثار به جا مانده گرفته شده است.

10- حاکمیت قوانین و سنتهای الهی بر ملتها و جوامع بشری، یکسان و استثناناپذیر است.

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا ... وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

11- وحدت مواضع، روش و راه و رسم زندگی ستم‌پیشگان در طول تاریخ

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

ممکن است مقصود از مسکن و سکونت در جملۀ «وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا ...» منزل و محل سکونت ستمگران گذشته نباشد؛ بلکه مراد همپایی و هم عقیده شدن با آنان و کنایه از پذیرش راه و رسم زندگی آنها باشد.

12- ظلم، دارای پیشینه در تاریخ انسان

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

13- نقش مؤثر مثلها و نمونه‌های عینی تاریخی در هدایت و درس‌آموزی انسان

وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

14- اتمام حجت خداوند، پیش از فرستادن عذاب بر ستمگران

یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ ... وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

اینکه خداوند فرمود: چگونگی برخورد ما با ستمگران برای شما روشن شده (تبین لکم کیف فعلنا بهم)، می‌تواند بیانگر اتمام حجت خداوند برای همۀ ستمگران پیش از عذاب باشد، بویژه اینکه خداوند این سخن را در پاسخ مهلت خواهی آنان می‌فرماید.

15- بیان سرگذشت ستم‌پیشگان کیفرشده

و نیز داستانهای مثال‌زدنی و درس‌آموز، در قرآن

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ... وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

16- مردم‌عصربعثت ازکیفرهلاکت‌بار الهی نسبت به اقوام ستمگر پیشین آگاه بودند.

اَلَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

17- کیفر دادن به سبب کفر به خدا و پیروی نکردن از رسولان او، از سنتهای الهی است.

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ ... نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ ... کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

هشدار مردم به عبرت گرفتن از سرگذشت اقوام هلاک شدۀ پیشین در صورتی اثر بخش است که آنها نیز در معرض عذاب قرار داشته باشند و عذاب اقوام مشابه، سنت باشد.

کلیدواژه‌ها:

آثار باستانی؛ اتمام حجت؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تشبیهات؛ تکذیب؛ جامعه؛ دنیا؛ رسالت؛ سکونت؛ سنتهای خدا؛ ظلم؛ عبرت؛ عذاب؛ قرآن؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ گناه؛ ملامت؛ هدایت

[سوره إبراهیم (14): آیه 46]

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اَللّٰهِ مَکْرُهُمْ وَ إِنْ کٰانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ اَلْجِبٰالُ (46)

46

و بی‌گمان، آنان نیرنگ خود را به کار بردند، و نیرنگشان نزد خدا [آشکار]است، هر چند از نیرنگشان کوه‌ها از جا کنده شود.

1- هلاکت و عذاب دنیوی ستم‌پیشگان تاریخ از سوی خداوند، علی‌رغم مکر و چاره‌اندیشیهای فراوان و قدرتمندانۀ آنان

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا ... وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ ... وَ إِنْ کٰانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبٰالُ

2- خداوند به تمامی ترفندها و مکرهای ستمگران آگاهی کامل دارد.

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللّٰهِ مَکْرُهُمْ

3- انسانها، هر چند از همۀ امکانات و استعدادهای خویش بهره جویند، باز در برابر قدرت نامحدود خداوند ناتوانند.

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللّٰهِ مَکْرُهُمْ وَ إِنْ کٰانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبٰالُ

4- تسلی و دلداری خداوند به پیامبر(ص) در برابر ترفندها و مکرهای گوناگون و کوه‌شکن ستم‌پیشگان جامعه

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللّٰهِ مَکْرُهُمْ وَ إِنْ کٰانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبٰالُ

5- ستمگران پیشین برای نجات خویش از عذاب استیصال به انواع گوناگون مکر و چاره‌اندیشی متوسل شدند؛ ولی از آنها هیچ نتیجه‌ای نگرفتند.

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ ... وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللّٰهِ مَکْرُهُمْ

برداشت فوق مبتنی بر این است که جملۀ «وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ ...» حال برای ضمیر «بِهِمْ» در آیۀ قبل باشد؛ یعنی، با اینکه آنان به انواع حیله‌ها و چاره‌اندیشیها برای نجات از عذاب متوسل می‌شدند گرفتار آن شدند.

6- مکرها و چاره‌اندیشیهای ستمگران، هر چند گسترده و کوه‌شکن باشد، در برابر نیروی حق، بی‌ثمر و ناموفق خواهد بود.

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللّٰهِ مَکْرُهُمْ وَ إِنْ کٰانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبٰالُ

7- شریعتها و ادیان توحیدی، در برابر دین ستیزان، استوارتر از کوه، پایدار و جاودانه خواهند ماند.

فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا ... نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ ... وَ قَدْ مَکَرُوا ... وَ إِنْ کٰانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبٰالُ

از اینکه خداوند فرمود: مکر و نقشه‌های ستمگران در برابر نیروی حق و رسولان الهی، هر چند در قدرت و توانمندی کوه‌شکن باشد، مؤثر نخواهد بود، به دست می‌آید که ادیان توحیدی و شرایع رسولان الهی استوارتر از کوه بوده و پایدار و ضربه‌ناپذیرند.

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اللّه؛ انسان؛ پیروزی؛ حق؛ دلداری؛ دین؛ شکست؛ ظلم؛ عجز؛ عذاب؛ کوه؛ محمّد(ص)؛ مکر

[سوره إبراهیم (14): آیه 47]

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اَللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو اِنتِقٰامٍ (47)

47

پس هرگز مپندار که خدا با پیامبرانش خلف وعده می‌کند. به یقین، خدا عزّتمند و انتقام‌گیرنده است.

1- گمان تخلف وعدۀ خداوند، گمانی واهی و نادرست است.

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ

2- عذاب و هلاکت ستم‌پیشگان و پیروزی رسولان، وعدۀ خداوند به آنان

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا ... وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ ... فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ

برداشت فوق از ارتباط این آیه با آیات قبل، که دربارۀ عذاب ستمگران بود، استفاده می‌شود. گفتنی است «فاء» تفریع در «فَلاٰ تَحْسَبَنَّ» مؤید این ارتباط است.

3- وعده‌های خداوند به پیامبران مبنی بر پیروز گردانیدن آنان بر دشمنان، تخلف‌ناپذیر است.

اَلَّذِینَ ظَلَمُوا ... وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ ... فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ

4- تأخیر عذاب ستمگران به معنای تخلف وعدۀ الهی به رسولان خویش نیست.

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللّٰهِ مَکْرُهُمْ ... فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ

جملۀ «فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ ...» می‌تواند پاسخ به این سؤال مقدر باشد که: چرا برخی از ستمگران هنوز دچار عذاب استیصال نشده‌اند، پس وعدۀ خدا ممکن است تخلف پیدا کند؟

5- رسولان الهی و ادیان توحیدی، برخوردار از حمایت و نصرت خداوند

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ

6- خنثی و بی‌نتیجه کردن مکر و ترفندهای ستمگران، وعدۀ خداوند به رسولان خویش

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللّٰهِ مَکْرُهُمْ وَ إِنْ کٰانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبٰالُ . فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ

7- تسلی و دلداری خداوند به پیامبر(ص) در برابر مکرها و ترفندهای دشمنان ستمگر

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللّٰهِ مَکْرُهُمْ ... فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ

8- قدرت شکست‌ناپذیر خدا و صاحب انتقام بودن او، دلیل تخلف‌ناپذیری وعده‌هایش در یاری رسولان و عذاب کردن ستمگران

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ» به منزلۀ تعلیل برای بخش اول آیه (فَلاٰ تَحْسَبَنَّ ...) است.

9- انتقام از ستمگران و سرکوبی آنان با استفاده از قدرت و تواناییها، امری روا و پسندیده است.

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا ... فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ

برداشت فوق از عمل خداوند و برخورد او با حق ستیزان استفاده می‌شود؛ زیرا یکی از اوصاف خداوند، «منتقم» (انتقام‌گیرنده) است. تردیدی نیست که انتقام خداوند برای دفاع ازحق و حق‌باوران است، نه‌برای شخص‌خود. بنابراین ازعمل

خدا می‌توان آموخت که انتقام برای حق عملی نیکو است.

10- «عَزِیزٌ» و «ذُو انتِقٰامٍ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ پیروزی؛ دلداری؛ دین؛ ظلم؛ عذاب؛ عزیز/اسما و صفات؛ عمل؛ محمّد(ص)؛ مکر؛ منتقم/اسما و صفات؛ نصرت

[سوره إبراهیم (14): آیه 48]

یَوْمَ تُبَدَّلُ اَلْأَرْضُ غَیْرَ اَلْأَرْضِ وَ اَلسَّمٰاوٰاتُ وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ اَلْوٰاحِدِ اَلْقَهّٰارِ (48)

48

روزی که زمین به غیر این زمین تبدیل می‌شود و آسمان‌ها نیز [ چنین می‌گردند]، و [همه]در پیشگاه خدای یگانۀ قهار حاضر می‌شوند.

1- انتقام خداوند از ستمگران و عذاب کردن آنان در روزی است که این آسمان و زمین، به آسمان و زمین دیگری تبدیل شوند.

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمٰاوٰاتُ

برداشت فوق مبتنی بر این است که «یَوْمَ تُبَدَّلُ ...» ظرف برای انتقام باشد.

2- دگرگونی اساسی آسمان و زمین و تبدیل نظام کنونی آنها به نظامی دیگر، در آستانۀ برپایی قیامت

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمٰاوٰاتُ وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ

3- شرایط زندگی و حیات انسان در قیامت متفاوت با دنیاست.

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمٰاوٰاتُ

روشن است که با تبدیل و دگرگونی نظام جهان زندگی انسان هم متناسب با آن تغییر می‌یابد؛ چون بین زندگی انسان و نظام موجود جهان، پیوندی ناگسستنی است.

4- وجود آسمان و زمین در آخرت، در عین تبدیل شدن نظم کنونی آنها در آستانۀ برپایی قیامت

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمٰاوٰاتُ

5- تبدیل نظام کنونی جهان(آسمان و زمین) به نظامی متناسب با حیات جاودانۀ اخروی انسان در آستانۀ برپایی قیامت

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمٰاوٰاتُ

بخش اول آیه (یوم تبدل الأرض غیر الأرض والسماوات) ممکن است پاسخ این سؤال باشد که: چگونه ممکن است

انسان در آخرت حیات جاودانه‌ای داشته باشد و مواجه با مرگ نشود؟ قرآن پاسخ می‌دهد: نظام کنونی جهان متناسب با شرایط زندگی جاودانۀ اخروی دگرگون می‌شود و به نظامی ابدی و زوال‌ناپذیر تغییر می‌یابد.

6- جهان هستی، دارای آسمانهای متعدد

وَ السَّمٰاوٰاتُ

7- حضور همۀ انسانها در پیشگاه خداوند در روز قیامت

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ

8- قیامت، روز احضار ستمگران و انتقام خداوند از آنان

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ ... الَّذِینَ ظَلَمُوا ... إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ .

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ ... وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ

9- ظهور و بروز حقیقت انسان و نهان و آشکار وی به هنگام حضور در پیشگاه خداوند در روز رستاخیز

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ ... وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ

یکی از معانی «بروز»کشف و ظهور حقیقتی است که قبلاً پنهان و در خفا بوده است (مفردات راغب).

10- قیامت، روز تجلی یگانگی و قهّاریت خداوند

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ ... وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ

11- «واحد» و «قهار» از اسما و صفات خداوند

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ

12- «سأل حبر من الیهود، رسول‌اللّٰه(ص) فقال: أین النّاس «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ ؟» قال: هم فی الظّلمة دون الجسر؛ ⁽¹⁾

دانشمند یهودی از رسول خدا(ص) [دربارۀ آیۀ] «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ» سؤال کرد که [در آن هنگام] مردم کجا هستند حضرت فرمود: آنان در تاریکی نزدیک پل هستند».

13- «عن علیّ بن الحسین(ع) قال: «تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ» یعنی بأرض لم‌تکتسب علیها الذّنوب، بارزة لیست علیها جبال و لانبات کما دحاها أوّل مرّة؛ ⁽²⁾

از امام سجّاد(ع) در بارۀ سخن خداوند «تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ» روایت شده که فرمود: یعنی، به زمینی مبدل می‌شود که روی آن هیچ گناهی صورت نگرفته است. وسیع و باز است و روی آن کوه و گیاهی نیست به آن سان که خداوند اولین بار این زمین را گسترده است».

14- «قال رسول‌اللّٰه(ص) فی قول اللّٰه:

«یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ» قال: أرض بیضاء کأنّها فضّة، لم‌یسفک فیها دم حرام و لم‌یعمل فیها خطیئة؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) دربارۀ سخن خداوند: «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ» فرمود: [زمین تبدیل می‌شود] به زمینی سفید مانند نقره که در آن خونی به حرام ریخته نشده و کار خطایی صورت نگرفته است».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ اللّه؛ انتقام؛ انسان؛ جهان؛ حشر و نشر؛ دنیا؛ زمین؛ زندگی؛ ظلم؛ عذاب؛ قهار/اسما و صفات؛ قیامت؛ کوه؛ گیاه؛ نقره؛ واحد/اسما و صفات

[سوره إبراهیم (14): آیه 49]

وَ تَرَی اَلْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِینَ فِی اَلْأَصْفٰادِ (49)

49

و مجرمان را در آن روز می‌بینی که در غل‌ها به هم بسته شده‌اند.

1- وضعیت مجرمان در قیامت برای همگان قابل رؤیت خواهد بود.

وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ

در صورتی که مخاطب «تَرَی الْمُجْرِمِینَ» (مجرمان را می‌بینی) نوع انسان باشد نه شخص پیامبر، از آیه استفاده می‌شود که وضعیت مجرمان در قیامت برای همگان قابل رؤیت است.

2- در قیامت انبوه مجرمان، مانند اسیران با غل و زنجیر به هم بسته می‌شوند و همراه یکدیگر حاضر و محشور خواهند شد.

وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ

«أصفاد»جمع«صفد» است و آن و به معنای ریسمان و یا هر وسیله‌ای است که اشیا و یا افراد را با آن می‌بندند. «مُقَرَّنِینَ» ، اسم مفعول از باب تفعیل و به معنای بسته شدگان است.

3- جرم و گناه‌پیشگی، عامل اسارت مجرمان در زنجیرها و بندها در قیامت

وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ

4- به غل و زنجیر بودن مجرمان در قیامت، جلوۀ عزت، انتقام و قهّاریت خداوند

إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ ... وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ . وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انتقام؛ حشر و نشر؛ عذاب؛ قیامت؛ گناه

[سوره إبراهیم (14): آیه 50]

سَرٰابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرٰانٍ وَ تَغْشیٰ وُجُوهَهُمُ اَلنّٰارُ (50)

50

پیراهنشان از قطران (قیر) است و چهره‌هایشان را آتش می‌پوشاند.

1- مجرمان در قیامت دارای پیراهنی از ماده‌ای سیاه، بد بو، داغ و قابل اشتعال مانند قیر

وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ ... سَرٰابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرٰانٍ

«قَطِرٰانٍ» ، ماده‌ای سیاه، بد بو و چسبنده است که آن را بر بدن شتر می‌مالند (مجمع البیان). و قابل اشتعال است (لسان العرب) بنابر این، اینکه خداوند فرمود: لباس دوزخیان از قطران است، ممکن است برای بیان شدت شعله‌وری و سوزندگی آتش جهنّم نسبت به بدن مجرمان دوزخی باشد.

2- چهرۀ مجرمان در روز قیامت در پوششی از آتش است.

وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ ... وَ تَغْشیٰ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ

3- عذاب الهی در قیامت سراسر وجود مجرمان و تبهکاران را فرا می‌گیرد.

وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ ... سَرٰابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرٰانٍ وَ تَغْشیٰ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ

تعبیر «وجوه»(چهره‌ها) می‌تواند کنایه از سراسر وجود باشد؛ چون چهره آینۀ تمام‌نمای وجود انسان است. گفتنی است پیراهن آتشین و به غل و زنجیر بسته شدن مجرمان مؤید همین برداشت است.

4- کیفیت حضور مجرمان در قیامت، منظره‌ای هولناک است.

وَ بَرَزُوا ... وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ .

سَرٰابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرٰانٍ وَ تَغْشیٰ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ

5- معاد و حضور انسانها در قیامت، جسمانی است.

مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ . سَرٰابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرٰانٍ وَ تَغْشیٰ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ

6- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع): ... إنّ جبرئیل جاء إلی رسول‌اللّٰه(ص) ... فقال: ...لو أنّ سِرْبالاً من سرابیل أهل النّار علّق بین السّماء و الأرض لمات أهل الأرض من ریحه و وَهْجه؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است... جبرئیل نزد رسول خدا(ص) آمد ... و گفت: ... اگر پیراهنی از پیراهنهای اهل آتش بین آسمان و زمین آویزان شود، اهل زمین از بوی بد و شعلۀ آن می‌میرند».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آسمان؛ جهنم؛ حشر و نشر؛ زمین؛ صورت؛ عذاب؛ قیامت؛ گناه؛ لباس؛ معاد

[سوره إبراهیم (14): آیه 51]

لِیَجْزِیَ اَللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ إِنَّ اَللّٰهَ سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ (51)

51

تا [بدین گونه] خدا هر کسی را در برابر آنچه به دست آورده است سزا دهد.

بی‌تردید، حسابرسی خدا سریع است.

1- تغییر و تبدیل نظام کنونی آسمانها و زمین به نظام دیگر در آستانۀ برپایی قیامت، به‌منظور کیفر وپاداش انسانهاست.

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ ... وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ ... لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

«لِیَجْزِیَ» متعلق به «بَرَزُوا» در آیۀ 48 می‌باشد.

2- جهان (آسمان و زمین) با نظم کنونیش، برای کیفر و پاداش کامل انسان، مناسب نیست.

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ ... وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ ... لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

از اینکه خداوند پیش از طرح مسألۀ کیفر و پاداش انسانها در قیامت، موضوع دگرگونی نظام کنونی جهان (دنیا) را مطرح فرمود، برداشت فوق به دست می‌آید.

3- نظام پاداش و کیفر الهی در قیامت، فراگیر همۀ انسانها و در برابر تمامی دستاوردهای آنان است.

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

«مٰا» در «مٰا کَسَبَتْ» مفید عموم است و «مٰا کَسَبَتْ» ؛ یعنی، هر آنچه بشر انجام داده و هر آنچه به دست آورده است.

4- کیفر و پاداش الهی به انسانها در قیامت، کاملاً مطابق و متناسب با کم و کیف رفتار آدمی است.

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

5- سرنوشت انسان و سعادت و شقاوت وی در روز قیامت بسته به چگونگی رفتار او در دنیاست.

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

6- رفتار انسان و استحقاق وی برای کیفر و پاداش، اساس و مبنای جزای الهی در آخرت است.

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

از اینکه خداوند در پاداش و کیفر مسألۀ کسب و تلاش انسان را مطرح ساخت (ما کسبت)، استفاده می‌شود که همین، اساس پاداش و کیفر آدمیان است نه چیز دیگر.

7- کیفر دادن خداوند در قیامت، عینیت یافتن رفتار خود آدمی و آینۀ تمام‌نمای آن است.

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

آمدن جملۀ «مٰا کَسَبَتْ» به جای «بما کسبت»(در مقابل کسب و تلاش)، می‌تواند مشعر به این حقیقت باشد که میان کیفرهای الهی و رفتار آدمی وحدت کامل وجود دارد و بلکه می‌توان گفت که عین یکدیگرند.

8- انسان، موجودی مختار و در برابر تمامی حرکتها، تلاشها و رفتار خویش، مسؤول است.

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

از اینکه خداوند از رفتار انسان بازخواهی می‌کند، استفاده می‌شود که آدمی موجودی مختار و مسؤول است؛ چون بازخواهی هنگامی معقول است که اختیار و مسؤولیتی وجود داشته باشد.

9- انتقام خداوند به مقتضای رفتار خود انسان است، نه برخاسته از خوی انتقام‌جویی

إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ ... لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

تصریح به اینکه پاداش و کیفر دادن خداوند در برابر کسب و تلاش خود انسان است، گویای این حقیقت است که انتقام خداوند، که در آیۀ 47 مطرح گردید، بر اساس خوی انتقام‌جویی نیست، بلکه مطابق رفتار خود آدمی است.

10- کیفر و پاداش الهی تنها در برابر مکتسبات و اعمال ارادی انسان است، نه در مقابل امور ذاتی و فطری

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

تصریح به اینکه کیفر و پاداش الهی در برابر کسب و تلاش خود انسان است (ما کسبت)، می‌تواند بیانگر مطلب فوق باشد.

11- خداوند، حسابرسی اعمال انسان را در قیامت با سرعت انجام می‌دهد.

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ

12- رفتار آدمی به مجرد صدور آن در دنیا، بدون تأخیر مورد حسابرسی دقیق خداوند قرار می‌گیرد.*

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ کُلَّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ

برداشت فوق مبتنی بر این است که مقصود از «سَرِیعُ الْحِسٰابِ» بودن خداوند حسابرسی اعمال در همین دنیا باشد و این محاسبه تا روز قیامت به تأخیر نمی‌افتد؛ بلکه همزمان با صدور اعمال از بندگان محاسبه و ثبت خواهد گردید.

13- الوهیت خداوند مقتضی کیفر و پاداش به بندگان است.

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ ... إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ

از آمدن لفظ جلالۀ «اللّٰهُ» و تکرار آن در یک آیه، بدون اینکه نیازی به تصریح آن باشد، برداشت فوق به دست می‌آید.

14- «سَرِیعُ الْحِسٰابِ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ اللّه؛ انتقام؛ انسان؛ پاداش؛ تجسم اعمال؛ جبر و اختیار؛ جهان؛ حسابرسی؛ رستگاری؛ زمین؛ شقاوت؛ عذاب؛ عمل؛ قیامت؛ نفس

[سوره إبراهیم (14): آیه 52]

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ وَ لِیُنْذَرُوا بِهِ وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ لِیَذَّکَّرَ أُولُوا اَلْأَلْبٰابِ (52)

52

این ابلاغی است برای مردم، و برای این که به وسیلۀ آن هشدار داده شوند و بدانند که او معبودی یگانه است، و برای این که خردمندان هشیار گردند.

1- قرآن، ابلاغ پیام خداوند به مردم است.

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ

مفسّران دربارۀ مشارالیه «هٰذٰا» سه احتمال ذکر کرده‌اند:

آیات اخیر که دربارۀ وضعیت بد دوزخیان است؛ آیات همین سوره؛ قرآن کریم. برداشت فوق مبتنی بر احتمال سوم است.

2- قرآن، کتاب قابل فهم برای همۀ مردم

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ

3- قرآن، وسیلۀ انذار و اخطار به تمامی انسانها

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ وَ لِیُنْذَرُوا بِهِ

4- خدا، تنها معبود شایستۀ پرستش

وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ

5- آگاهی یافتن انسانها به یگانگی خدا، از اهداف اساسی قرآن

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ ... وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ

6- قرآن، سندی گویا بر وحدانیت خداوند

هٰذٰا بَلاٰغٌ ... وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ

برداشت فوق مبتنی بر این است که خود قرآن، با کیفیت و ویژه‌گیهایش، دلیل بر یگانگی خدا باشد، نه اینکه تنها محتوای آن آموزندۀ توحید باشد.

7- اثبات یگانگی خدا و آگاه کردن مردم به این حقیقت، اساسی‌ترین موضوع قرآن و محور آموزه‌های آن است.

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ ... وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ

8- علم به اصول دین (توحید و ...) امری است لازم.

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ ... وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ

از اینکه علم مردم به یکتایی خدا از هدفها و غایتهای انذار و ابلاغ وحی قرار گرفت، معلوم می‌شود رسیدن به این هدف؛ یعنی، آگاهی به یکتایی خداوند، امری لازم است.

9- قرآن برای بیداری و پندپذیری صاحبان خرد ناب نازل گردید.

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ ... وَ لِیَذَّکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

10- خردمندی، از زمینه های لازم و از شرایط بهره‌مند شدن از معارف و آموزه‌های قرآن

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ ... وَ لِیَذَّکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

11- معارف و آموزه‌های قرآن مطابق و هماهنگ با موازین خرد ناب است.

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ ... وَ لِیَذَّکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

از اینکه خداوند هدف از نزول قرآن را پندپذیری صاحبان خرد قرار داد، معلوم می‌شود که قرآن با موازین عقلی مطابق و هماهنگ است و اگر غیر از این بود، خردورزان از آن پند نمی‌گرفتند؛ بلکه نتیجۀ معکوس در برمی‌داشت.

12- پنددهی به صاحبان خرد ناب، از محورهای مهم آموزه‌های قرآن و از موضوعات اساسی آن است.

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ ... وَ لِیَذَّکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

کلیدواژه‌ها:

انذار؛ انسان؛ ایمان؛ تفکر؛ توحید؛ دین؛ عبرت؛ عقل؛ علم؛ قرآن؛ نزول قرآن؛ واحد/اسما و صفات؛ وحی

سورۀ حجر آیۀ 1 تا 99

اشاره

[سوره الحجر (15): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . الر تِلْکَ آیٰاتُ اَلْکِتٰابِ وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ (1)

1

الف، لام، را. اینها آیات کتاب [خدا]و قرآنی روشنگر است.

1- آیات قرآن، ارجمند و والا در پیشگاه خداوند

تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ

اشاره به آیات پیش رو با اسم اشاره بعید (تلک) برای بیان عظمت و ارجمندی آن در پیشگاه خداوند است.

2- جمع آوری، کتابت و تدوین آیات قرآن در زمان پیامبر(ص)

الر تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ

اطلاق «کتاب»(نوشته) بر قرآن در حالی که هنوز نزول آیات آن ادامه داشت، بدان جهت است که یا این آیات پس از نازل شدن نوشته می‌شده و یا توصیه است از جانب خداوند به این که باید به صورت نوشته در آید؛ در هر حال برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

3- نام‌گذاری آخرین کتاب آسمانی به «قُرْآنٍ» و تقسیم‌بندی آن به «آیٰاتُ» ، از جانب خداوند بود.

الر تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ

4- آیات قرآن، آیاتی فرود آمده از لوح محفوظ

الر تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ

در صورتی که الف و لام «الْکِتٰابِ» برای عهد حضوری نباشد، می‌توان گفت مراد از «الْکِتٰابِ» لوح محفوظ است؛ یعنی اینها آیات آن کتاب (لوح محفوظ) است.

5- قرآن، کتابی خوانده شده توسط فرشته وحی بر پیامبر(ص)

وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ

«قُرْآنٍ» ، مصدر به معنای مفعول است؛ یعنی خوانده شده.

6- آیات قرآن کریم، آیاتی روشن و قابل فهم برای همگان

وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ

«مُبِینٍ» به معنای روشن (لازم) و روشنگر (متعدی) به کار

می‌رود؛ بنابر این هر دو معنا برداشت یاد شده قابل استفاده است.

7- آیات قرآن، روشنگر راه هدایت است.

وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ

8- آیات قرآن، جدا کنندۀ حق از باطل و وسیلۀ تمیز بین آن دو

وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ

یکی از معانی «ابانة»(مصدر «مُبِینٍ» ) جدا کردن است، بر این مبنا «مُبِینٍ» یعنی جدا کنندۀ بین دو شیء و مراد از آن در اینجا جدا کنندۀ حق از باطل می‌باشد.

9- «عن جابربن عبداللّٰه الأنصاریّ قال:

... وجدت ... سیّدی علیّ‌بن‌الحسین(ع) ...

یدعو ... و قال: إلهی و سیّدی ...و قلت: ...

«الر تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ» ... ثنیت بالکتاب مع القسم الّذی هو اسم من اختصصته لوحیک و استودعته سرّ غیبک ... ؛ ⁽¹⁾

جابربن‌عبداللّٰه أنصاری گوید: آقا و سرورم علی‌بن‌الحسین(ع) رایافتم در حالی که ... دعا می‌کرد ... و می‌گفت: ای معبود من و ای سید من!...تو فرمودی: ... «الر تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ» [و بدین طریق] سخن از کتاب خود را توأم با قسمی آوردی که نام کسی است که او را به وحی خود اختصاص دادی و راز غیب خویش را به ودیعت به او سپردی ...».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ باطل؛ تاریخ قرآن؛ حروف مقطعه؛ حق؛ غیب؛ قرآن؛ کتاب؛ لوح محفوظ؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن

[سوره الحجر (15): آیه 2]

رُبَمٰا یَوَدُّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ (2)

2

چه بسا کسانی که کفر ورزیدند، آرزو کنند که کاش تسلیم [حق]بودند.

1- آرزو و علاقۀ فراوان کافران به مسلمان بودن، آن گاه که فرصتِ اسلام آوردن را از دست بدهند.

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

«ود»(مصدر «یَوَدُّ» ) به معنای دوست داشتن و تمنا و آرزو کردن به کار می‌رود، در آیه معنای دوم مراد است.

2- آرزوی عمیق کافران به تسلیم شدن دربرابر قرآن، به هنگام مواجهه با عذاب الهی یا مرگ

تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ . رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

محتمل است که متعلق «کَفَرُوا» قرآن باشد که در آیۀ قبل آمده

است و آرزوی کفار به تسلیم بودن، بنابر قاعده، باید پس از مواجهه با حادثه‌ای باشد که رهایی از آن ممکن نیست و آن همانا مرگ یا عذاب می‌باشد.

3- مسلمان و تسلیم خدا بودن، فرجامی نیک و پسندیده دارد.

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

4- کفرپیشگی، در پی دارندۀ پشیمانی و ندامت است.

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

5- اسلام آوردن، تنها پیش از نزول عذاب و مواجه شدن با مرگ پذیرفتنی است.

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

6- «عن عبداللّٰه‌بن‌عطاء المکّی قال: سألت أباجعفر(ع) عن قول اللّٰه: «رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ» قال: ینادی مناد یوم القیامة یسمع الخلائق: إنّه لایدخل الجنّة إلّامسلم ثمَّ یودّ سائر الخلق أنّهم کانوا مسلمین؛ ⁽¹⁾

عبداللّٰه‌بن‌عطاء مکی گوید: از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ» سؤال کردم، فرمود:

منادی در روز قیامت به گونه‌ای که همۀ خلایق بشنوند ندا می‌کند: همانا داخل بهشت نمی‌شود مگر مسلمان، آن جاست که سایر خلق آرزو می‌کنند که ای کاش مسلمان می‌بودند».

7- «عن جابربن‌عبداللّٰه قال: قال رسول‌اللّٰه(ص): إنّ ناساً من أمّتی یعذّبون بذنوبهم فیکونون فی النّار ما شاء اللّٰه أن یکونوا، ثم یعیّرهم أهل الشّرک فیقولون:

ما نری ما کنتم فیه من تصدیقکم نَفَعَکم.

فلایبقی موحّد إلّاأخرجه اللّٰه تعالی من النّار، ثم قرأ رسول‌اللّٰه(ص): «رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ» ؛ ⁽²⁾

جابربن عبداللّٰه گوید: رسول‌خدا(ص) فرمود: هماناگروهی از امت من به سبب گناهانشان عذاب می‌شوند. پس مدتی که خدا می‌خواهد در آتش خواهند بود؛ سپس اهل شرک آنان را سرزنش می‌کنند و می‌گویند: نمی‌بینیم که ایمان شما برایتان سودی داشته است. پس هیچ موحدی نمی‌ماند مگر اینکه خدای تعالی او را از آتش بیرون می‌آورد؛ سپس رسول خدا(ص)این آیه را قراءت فرمود: «رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ» .

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آرزو؛ اسلام؛ بهشت؛ تسلیم؛ شرک؛ عذاب؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ مرگ؛ مسلمانان؛ ندامت

[سوره الحجر (15): آیه 3]

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ اَلْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (3)

3

رهایشان کن تا بخورند و بهره ببرند و آرزوها سرگرمشان کند، به زودی خواهند دانست.

1- پیامبر(ص)، مأمور به رها کردن کافران به حال خود و ترک محاجه با آنها شد.

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا

2- پیامبر(ص) برای هدایت کافران، تلاش وسیعی داشت.

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا

اینکه خداوند، به پیامبر(ص) دستور می‌دهد که «آنان رای به حال خود رها کن» حکایت از آن دارد که آن حضرت، تلاش گسترده و وسیعی برای نجات آنان از کفر انجام داده بود.

3- برای کسانی که حق گریز و هدایت‌ناپذیرند، نباید دل سوزاند و سرمایه‌گذاری کرد.

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا

4- تمامی همّ و تلاش کافرانِ هدایت‌ناپذیر صدراسلام، خوردن و بهره‌وری از تمتعات و لذتهای مادی بود.

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا

5- خوردن، لذت بردن، بهره گرفتن از متاعها و لذتهای دنیوی و سرگرم شدن به آرزوهای واهی، هدف و مقصد اعلای کافران است.

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ

«الهاء» (مصدر «یلهی») به معنای سرگرم کردن است، «وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ» یعنی آرزوهای واهی آنان را مشغول سازد.

6- غوطه‌وری در تمتعات و لذتهای مادی، مانع تسلیم شدن در برابر حقایق دینی

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ . ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا

فراز «ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ ...» -\که درصدد بیان حالات کفار است -\می‌تواند به منزلۀ تعلیل و جوابی باشد برای اینکه:

چرا آنان اسلام نمی‌آورند و سرانجام نادم و پشیمان می‌شوند؟

7- زندگی بدون تن دادن به تعالیم دین، سرگرمی و تباه کردن عمر است.

ذَرْهُمْ ... وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ

8- متمرکز کردن تمامی همّ و تلاش بر بهره‌وری هر چه بیشتر از تمتعات و لذتهای دنیوی و دل بستن به آرزوهای

واهی، امری ناپسند و محکوم است.

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ

آیه، تعریض است به اینکه: کافرانِ هدایت‌ناپذیر، تمام همّشان تمتعات دنیوی است؛ لذا باید آنان را به حال خود رها کرد و این حاکی از ناخرسندی خداوند از آنهاست.

9- کافرانِ هدایت‌ناپذیر صدراسلام، سرگرم آرزوهای واهی بودند.

ذَرْهُمْ ... وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ

10- سرگرم شدن به آرزوهای واهی، مانع هدایت‌پذیری و تسلیم شدن در برابر حق است.

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ . ذَرْهُمْ ... وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ

11- اخبار خداوند به آشکار شدن حقانیت اسلام، برای کافران در آینده

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

برداشت فوق، مبتنی بر این است که مفعول و متعلق علم در «یَعْلَمُونَ» حقانیت اسلام باشد که مورد انکار آنان بود.

12- گرفتار شدن به سرنوشت شوم، تهدید خداوند به کافرانِ هدایت‌ناپذیر

ذَرْهُمْ ... فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

احتمال دارد که مفعول «یَعْلَمُونَ» عاقبت امر و فرجام شوم کافران باشد.

13- سرانجام تداوم کفر و غوطه‌وری در لذتهای دنیا، پشیمانی است.

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ . ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا ...

فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

14- اخطار و هشدار به سرنوشت شوم کافرانِ دنیاطلب، روشی برای بازداشتن از کفر و دنیاطلبی

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ ... فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ احتجاج؛ اسلام؛ اللّه؛ انذار؛ باطل؛ حق؛ حیات؛ دنیا؛ دوستی؛ دین؛ عمر؛ عمل؛ قرآن؛ کفر؛ لذت؛ محمّد(ص)؛ ندامت؛ هدایت

[سوره الحجر (15): آیه 4]

وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا کِتٰابٌ مَعْلُومٌ (4)

4

و هیچ شهری را نابود نکردیم مگر این که برای آن سرنوشتی معین بود.

1- هر جامعه‌ای دارای سرنوشتی از پیش تعیین شده است.

وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا کِتٰابٌ مَعْلُومٌ

2- سرنوشت جوامع هلاک شدۀ پیشین، از پیش مکتوب و معین شده بود.

وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا کِتٰابٌ مَعْلُومٌ

3- زندگی و مرگ جوامع، به دست خداوند و به تقدیر اوست.

وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا کِتٰابٌ مَعْلُومٌ

4- هشدار خداوند به کافران هدایت‌ناپذیر مکه، مبنی بر اینکه مهلت دادن به آنان نباید آنان را دلخوش کند.

فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ . وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا کِتٰابٌ مَعْلُومٌ

ذکر این آیه، پس از تهدید «فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ» احتمالاً هشدار است به اینکه: کفار پس از مهلت یافتن با امر «ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا ...»، چنین نپندارند که زندگیشان ادامه دارد و هیچ خطری آنان را تهدید نمی‌کند.

5- توضیح و بیان قانون‌مندی تحقق وعیدهای خداوند دربارۀ کافران، روش قرآن برای روشنگری اذهان و دفع شبهات احتمالی دربارۀ آن

وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا کِتٰابٌ مَعْلُومٌ

ذکر این آیه، پس از تهدید «فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ» احتمالاً برای دفع اشکال مقدّر می‌باشد و آن این است‌که کفار ممکن است بگویند: چرا عذاب فوراً رخ نمی‌دهد و چگونه و کی چنین وعیدی تحقق خواهد یافت؟ و خداوند جواب می‌دهد: وعیدها دارای حساب و قانون است.

6- اراده و خواست خداوند، حاکم بر تحولات و رخدادهای تاریخی

وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا کِتٰابٌ مَعْلُومٌ

7- هر جامعه، دارای هویت، حیات و قوانین مشخصی جدا از افراد آن جامعه

وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا کِتٰابٌ مَعْلُومٌ

کلیدواژه‌ها:

اجل؛ اللّه؛ انذار؛ تاریخ؛ جامعه؛ قرآن؛ قریه؛ قضا و قدر؛ کفر؛ مرگ؛ مشیت خدا؛ مصیبت

[سوره الحجر (15): آیه 5]

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ (5)

5

هیچ امتی از زمان [انقراض]خود پیش نمی‌افتد و باز نمی‌ماند.

1- هر امتی، دارای اجلی مقدر و غیر قابل تغییر، از جانب خداوند

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا

2- هیچ امتی، نمی‌تواند اجل خود را به جلوتر از وقت تعیین شده، تغییر دهد.

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا

3- هیچ امتی، توان به تأخیر انداختن اجل معین شدۀ خود را ندارد.

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اجل؛ اللّه؛ امت؛ عجز

[سوره الحجر (15): آیه 6]

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا اَلَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ اَلذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ (6)

6

و گفتند: ای کسی که قرآن بر او نازل شده است، به یقین تو دیوانه‌ای.

1- برخورد استهزاآمیز و بی‌ادبانۀ کافران مکه با پیامبر(ص)

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ

2- «ذکر» از نام‌های قرآن

یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ

3 - قرآن کتابی تذکر دهنده و زدایندۀ غفلت

اَلَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ

4- شهرت یافتن قرآن به نام «ذکر»در مکه (قبل از هجرت)

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ

5- کافران مکه، پیامبر(ص) را به خاطر ادعای نزول وحی بر خود، فردی مجنون و دیوانه می‌دانستند.

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ

شواهد تاریخی گواهند که قبل از ادعای نبوت پیامبر(ص) آنان چنین تهمتی را به آن حضرت نسبت نمی‌دادند، پس این تهمت به خاطر نکتۀ یاد شده است.

6- کافران مکه، نزول وحی بر پیامبر(ص) را، ادعایی بیش نمی‌دانستند.

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ

ذکر نکردن منشأ نزول ذکر و مجهول آوردن فعل «نُزِّلَ» و نیز با استهزا بیان کردن آن، می‌تواند به منظور یاد شده باشد.

7- نزول وحی از جانب خداوند بر بشر، امری غیر قابل قبول و به دور از عقل و خرد و در حد دیوانگی در بینش کافران مکه

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ اسلام؛ افترا؛ ذکر؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره الحجر (15): آیه 7]

لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (7)

7

اگر راست می‌گویی، چرا فرشتگان را برای ما نمی‌آوری [تا تو را تصدیق کنند]؟

1- کافران مکه، از پیامبر(ص) خواستار آوردن فرشتگان برای تصدیق نبوت آن حضرت بودند.

قٰالُوا ... لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

«لَوْ مٰا» مانند «هلا» و «لو لا» برای تحضیض است.

2- کافران مکه، باور کردن صداقت پیامبر(ص) را در ادعای نزول وحی، آمدن ملائکه برای تصدیق او می‌دانستند.

لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

3- کافران مکه، از پیامبر(ص) خواستار آوردن ملائکه به عنوان معجزه بودند.

لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

آوردن ملائکه توسط پیامبر(ص) -\که مورد درخواست کفار بود -\احتمال دارد برای تصدیق نبوت پیامبر(ص) باشد و احتمال دارد معجزۀ درخواستی باشد. برداشت فوق مبتنی بر احتمال دوم است.

4- کافران مکه، بر این باور بودند که نزول هر نوع پیام آسمانی بر بشر، باید همراه با شاهد آسمانی محسوس باشد.*

قٰالُوا ... لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

درخواست کافران از پیامبر(ص) برای آوردن ملائکه جهت تصدیق نبوتش، ممکن‌است از این رو باشد که: آنان ارتباط بشر با خداوند را تنها با آوردن شاهدی آسمانی، قابل قبول می‌دانستند و ذکر نام ملائکه شاید به عنوان نمونه و یا شناخته شده بودن آنان باشد.

5- ملائکه، به عنوان موجودات آسمانی شناخته شده برای کافران مکه

قٰالُوا ... لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

6- کافران و مشرکان مکه، ملائکه را موجوداتی قابل مشاهده برای همگان می‌دانستند.

وَ قٰالُوا ... لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ

از تعبیر «لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ» (چرا فرشته‌ای نمی‌آوری؟) استفاده می‌شود که آنان، فرشتگان را موجوداتی محسوس و قابل رؤیت می‌دانستند.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ ملائکه؛ نبوت؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره الحجر (15): آیه 8]

مٰا نُنَزِّلُ اَلْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مٰا کٰانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ (8)

8

ما فرشتگان را جز به حق فرو نمی‌فرستیم، و آن گاه [که فرشتگان نازل شوند]به آنان مهلت داده نمی‌شود.

1- خداوند، فرشتگان را جز به حق و همراه با مصلحت، اعزام نمی‌کند.

مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ

«با» در «بِالْحَقِّ» برای مصاحبت است.

2- صعود و عروج ملائکه، به دستور خداوند است.

مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ

3- درخواست کافران مکه، برای آوردن ملائکه توسط پیامبر(ص)، درخواستی نابه جا و باطل بود.

لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ ... مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ

جملۀ «مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ» حصری اضافی و بیانگر این است که درخواست نزول ملائکه از سوی کفار به حق نیست.

4- درخواست نزول ملائکه، جهت اثبات حقانیت ادعای پیامبر(ص) از سوی کافران مکه، بهانه‌ای بیش نبود.

لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ ... مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ

قید «إِلاّٰ بِالْحَقِّ» می‌تواند بیانگر این معنا باشد که، نزول فرشتگان تنها در صورت وجود مصلحت و حکمت تحقق‌پذیر است، در حالی که در تقاضای کفار چنین مصلحتی ندارد.

مضافاً به اینکه جملۀ «وَ مٰا کٰانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ» نیز دلالت می‌کند بر اینکه آنان، حتی پس از آمدن ملائکه هم حقانیت پیامبر(ص) را نمی‌پذیرند.

5- در صورت تحقق درخواست کافران برای نزول ملائکه و خودداری آنان از ایمان، هلاکتشان قطعی بوده و مهلتی نخواهند داشت.

مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مٰا کٰانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ

انظار مصدر «منظر» به معنای تأخیر انداختن است و حصر در آیه، نشان می‌دهد که با آمدن ملائکه، اجل هیچ کدام از کفار به تأخیر نخواهد افتاد و به هلاکت خواهند رسید.

6- فلسفۀ عدم تحقق درخواست کافران مکه، مبنی بر نزول ملائکه، مهلت دادن به آنان و جلو نینداختن اجلشان است.

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا ... مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مٰا کٰانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ

7- سنت عدم تقدیم و تأخیر اجل امتها از

موعد مقرر خود، اصلی است حاکم.

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا ... وَ قٰالُوا ... لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ ... مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مٰا کٰانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ

خداوند در آیات قبل، بیان نمود که هر امتی دارای اجلی معین است و هیچ تقدیم وتأخیری در آن نیست و در این آیه، می‌گوید: ملائکه جز به حق نازل نمی‌شوند و اگر نازل شوند، کفار هیچ مهلتی برای زندگی نخواهند داشت و چون چنین است، پس ملائکه نازل نمی‌شوند. احتمالاً چنین جوابی به خاطر این است که هنوز، اجل آنان نرسیده و قانون‌مندی اجل، اصلی حاکم بر سایر امور است.

8- در صورت تحقق خواستۀ کافران مکه، مبنی بر نزول ملائکه، آنان گرفتار عذابی مرگبار می‌شدند.

مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مٰا کٰانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ

یکی از احتمالاتی که برای آیه داده شده، این است که ملائکه، در صورتی که بخواهند برای کافران نازل شوند، برایشان عذاب به ارمغان خواهند آورد؛ عذابی که هیچ کدام از آنان را زنده نخواهد گذاشت.

کلیدواژه‌ها:

اجل؛ اسلام؛ اللّه؛ امت؛ ایمان؛ حق؛ سنتهای خدا؛ عذاب؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ ملائکه

[سوره الحجر (15): آیه 9]

إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ (9)

9

همانا ما خود، این قرآن را نازل کردیم و قطعاً [خود] نگهبان آن خواهیم بود.

1- قرآن، بی‌هیچ تردیدی تنها از جانب خداوند نازل شده است.

إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ

2- قرآن، کتابی نازل شده از رتبه و جایگاهی بس بلند و رفیع

إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ

ذکر ضمیرهای جمع برای بیان فرو فرستادن قرآن و لغت «نزول»، که فرود آمدن از جایگاه عالی به پایین است، دلالت بر نکتۀ فوق می‌کند.

3- «ذکر»از نامهای قرآن است.

إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ

4- قرآن، کتاب یاد و یادآوری و مایۀ بیداری و هشیاری انسان از غفلتها و فراموشیهاست.

إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ

نام‌گذاری قرآن به «الذِّکْرَ» ، احتمالاً به این جهت باشد که قرآن، مایۀ تنبه و بیداری انسانهاست.

5- قرآن، تحت حفاظتِ همیشگی خداوند و مصون از هرگونه تحریف و زوال

إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ

6- خداوند، در برابر مخالفتها و توطئه های کافران علیه قرآن، به پیامبر(ص) اطمینان داد که خود حفاظت و پاسداری از آن را عهده‌دار است.

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ ... لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ ... إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ

7- خداوند، در برابر توطئه های کافران علیه قرآن، قدرت خویش را در پاسداری از آن به نمایش گذاشت و عظمت خویش را به رخ آنان کشید.

إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ

از اینکه خداوند، برای بیان نزول قرآن از سوی خود، چند ضمیر جمع و اسم فاعل جمع می‌آورد، می‌تواند به منظور نکتۀ یاد شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ حفیظ/اسما و صفات؛ ذکر؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره الحجر (15): آیه 10]

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ اَلْأَوَّلِینَ (10)

10

و به یقین، پیش از تو [پیامبرانی را] در میان امت های پیشین فرستادیم.

1- خداوند، قبل از پیامبر اسلام(ص)، پیامبرانی را در میان امتهای پیشین مبعوث کرده بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ

«شِیعَةٍ» (مفرد «شِیَعِ» ) در لغت به معنای گروهی است که پیرو مذهب و یا شخصی باشند.

2- فرستادن انبیا از جانب خداوند، برای جوامع و امتهاست نه افراد.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ

ذکر «شِیَعِ» در جمله، در حالی که بدون آن هم معنا تمام بود، مشعر به نکتۀ فوق است.

3- عنایت خداوند به هدایت انسانها در طول تاریخ

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ تاریخ؛ جامعه؛ نبوت؛ هدایت

[سوره الحجر (15): آیه 11]

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (11)

11

و هیچ پیامبری برای آنان نمی‌آمد مگر این که او را مسخره می‌کردند.

1- همۀ پیامبران الهی در میان امت خود، بدون استثنا مورد استهزای آنان قرار گرفتند.

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

2- استهزا و تمسخر، شیوۀ رایج و سیاست واحد مخالفان انبیا در طول تاریخ

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

3- خداوند، تسلی‌بخش پیامبر(ص) در برابر برخوردهای تمسخرآمیز کافران مکه

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ ... وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

4- پیامبراکرم(ص)، نیازمند تقویت روحیه و دلداری از سوی خداوند در برابر مشکلات و ناملایمات برخاسته از تبلیغ و رسالت الهی خویش

قٰالُوا ... إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ ... وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ . وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

5- حاملان رسالت الهی، برای انجام رسالت خویش لازم است مشکلات و ناملایمات آن را تحمل کنند.

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

اینکه خداوند، به جای پاسخ‌گویی مستقیم به برخوردهای مشرکان، به نوع برخورد مردم با پیامبران گذشته می‌پردازد، احتمالاً به این خاطر است که گوشزد کند که رسالت‌مداری دارای چنین مشکلاتی است و باید آن را تحمل کرد.

6- حاملان رسالت الهی، برای موفّقیت در انجام رسالت خویش، باید به تاریخ انبیا و درسها و تجربیات آن توجه کامل داشته باشند.

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

7- آگاهی از رخدادهای تاریخی، هموار کنندۀ مشکلات و سهولت‌بخش سختیها

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ . وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ استهزاء؛ امت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ دلداری؛ سختی؛ علم؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الحجر (15): آیه 12]

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ اَلْمُجْرِمِینَ (12)

12

بدین گونه آن را در دل مجرمان راه می‌دهیم،

1- خداوند، قرآن کریم را در قلب کافران هدایت‌ناپذیر مکه راه داد و به آنان شناساند.

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

برداشت یاد شده، مبتنی بر این است که مرجع ضمیر «نَسْلُکُهُ» ، «الذکر»و الف و لام «الْمُجْرِمِینَ» عهد ذکری باشد که اشاره به «الَّذِینَ کَفَرُوا» در آیات قبل می‌کند.

2- خداوند، قرآن کریم را در دل مجرمانِ هدایت‌ناپذیر القا می‌کند و آنان را با قرآن آشنا می‌سازد.

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

3- خداوند، خصلت تمسخر و استهزا کردن را به منظور کیفر مجرمان تبهکار، در قلبشان رسوخ داده است.

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

محتمل است مرجع ضمیر «نَسْلُکُهُ» ، استهزا (مصدر یستهزءون) باشد.

4- خداوند، از طریق انبیای خود، علی‌رغم مورد استهزا قرار گرفتن آنها، آیات خود را در قلبهای تبهکاران نفوذ می‌دهد.*

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

ممکن است سؤال شود: چگونه خداوند انبیای خود را به سوی مردم گسیل می‌دهد در حالی که آنان مورد استهزا قرار می‌گیرند و در این صورت غرض برآورده نمی‌شود؟ خداوند جواب می‌دهد که با همین وضعیت، ما آیات خود را در دلها نفوذ می‌دهیم.

5- کافران مکه، مردمانی مجرم و تبهکار بودند.

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

6- استهزاگران انبیای الهی، مردمانی مجرمند.

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

7- نپذیرفتن تعالیم انبیا و استهزا کردن آنان، جرم و تبه‌کاری است.

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

8- اهتمام خداوند به هدایت انسانها در طول تاریخ و اتمام حجت بر آنان

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ ... کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اتمام حجت؛ استهزاء؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ تکذیب؛ عذاب؛ فساد؛ قرآن؛ قلب؛ کفر؛ گناه؛ هدایت

[سوره الحجر (15): آیه 13]

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ اَلْأَوَّلِینَ (13)

13

در حالی که به این [قرآن]ایمان نمی‌آورند، و قطعاً روش پیشینیان [نیز،]چنین بوده است.

1- کافران مجرم مکه، علی‌رغم دریافت آیات قرآن، به آن ایمان نیاوردند.

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ . لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ

برداشت فوق، بنابراین است که جملۀ «لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ» جملۀ تفسیریه برای «الْمُجْرِمِینَ» باشد.

2- خداوند آیات قرآن را، علی‌رغم تصمیم کافران مکه بر ایمان نیاوردن، در قلب آنان رسوخ داد.

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ . لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ

محتمل است «لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ» حال برای «الْمُجْرِمِینَ» باشد.

3- به صِرف هدایت‌ناپذیری افراد یا اقوام، نباید از ابلاغ تعالیم الهی به آنان خودداری کرد.

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ . لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ

4- اقوام هدایت‌ناپذیر پیشین، علی‌رغم دریافت آیات الهی، ایمان نیاوردند.

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ

5- برخورد اقوام پیشین با انبیا، همواره با استهزا و تمسخر همراه بود.

کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ ... وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ

6- واکنش هدایت‌ناپذیران مجرم در برابر انبیای الهی، همگون و مشابه بوده است.

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ . لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ

7- هلاکت و نابودی اقوام و مردم هدایت‌ناپذیر و تبهکار، از سنتهای خداوند

لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ

همان گونه که مفسران احتمال داده‌اند، مراد از «سُنَّةُ» می‌تواند سنت خدا در هلاکت اقوام هدایت‌ناپذیر باشد.

8- خداوند،تسلّی‌بخش پیامبر(ص)دربرابر برخوردهای تمسخرآمیز کافران مکه

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ . لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ

آیات قبل، دربارۀ برخورد عنادآلود کفار مکه با نبوت پیامبراکرم(ص) بود. اینکه در این آیه ها، برخورد مردمان پیشین با انبیای الهی را توضیح می‌دهد، احتمالاً به جهت یاد شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ استهزاء؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ دلداری؛ قرآن؛ قلب؛ کفر؛ گناه؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره الحجر (15): آیه 14]

وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ اَلسَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ (14)

14

و اگر دری از آسمان به رویشان می‌گشودیم و پیوسته از آن بالا می‌رفتند،

1- اگر دری از آسمان به قدرت خداوند گشوده شود که کافران مکه برای دریافت حقایق به آنجا بروند، ایمان نخواهند آورد.

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ . لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ ...

وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ

2- مجرمان هدایت‌ناپذیر، در صورت گشوده شدن دری از آسمان و راه یافتن آنان به آنجا جهت مشاهدۀ حقایق، باز ایمان نخواهند آورد.

کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ . لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ ... وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ حق؛ درب؛ قرآن؛ کفر؛ گناه؛ لجاجت؛ هدایت

[سوره الحجر (15): آیه 15]

لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ (15)

15

قطعاً می‌گفتند: جز این نیست که ما چشم‌بندی شده‌ایم؛ بلکه ما مردمی هستیم که افسون شده‌ایم.

1- کافران مکه، حتی در صورت گشوده شدن دری از آسمان و بالا رفتن آنان و مشاهدۀ حقایق، آن را نوعی چشم‌بندی و سحر قلمداد می‌کردند.

وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ .

لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا

«سکر» در لغت حالتی را گفته‌اند که عارض بر عقل می‌شود.

بنابراین مراد از ادعای آنان این می‌شود که: آنان خود را گرفتار نوعی چشم‌بندی می‌دانستند.

2- کافران مکه، مردمی حق‌ناپذیر و لجاجت‌پیشه در برابر آیات الهی

وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ .

لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا

3- لجاجت و هدایت‌ناپذیری، عامل عدم تسلیم و مقاومت در برابر تعالیم آسمانی

وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ .

لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا

4- کافران مکه برای گریز از پذیرفتن حقایق الهی، آنها را اموری موهوم جلوه می‌دادند.

لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ

5- لجاجت و تعصب، عامل انکار حقایق عینی و محسوس

وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ .

لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ افترا؛ تسلیم؛ تکذیب؛ چشم؛ حق؛ دین؛ سحر؛ قرآن؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره الحجر (15): آیه 16]

وَ لَقَدْ جَعَلْنٰا فِی اَلسَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِینَ (16)

16

و همانا ما در آسمان برج‌هایی قرار دادیم و آن را برای بینندگان زینت بخشیدیم.

1- خداوند در آسمانها، برجها و منزلگاههایی قرار داده است.

وَ لَقَدْ جَعَلْنٰا فِی السَّمٰاءِ بُرُوجاً

2- ستارگان، در مدار و قرارگاههایی معین در حال حرکتند.

وَ لَقَدْ جَعَلْنٰا فِی السَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِینَ

«برج»به منزلگاه و قرارگاه معنا شده است و منزلگاه به جایی اطلاق می‌شود که وارد شونده‌ای بر آن وجود داشته باشد و مراد از آن در این آیه، می‌تواند ستارگان باشد.

3- خداوند، آسمانها را برای ناظران و تماشاگران تزیین کرده است.

وَ لَقَدْ جَعَلْنٰا فِی السَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِینَ

4- زیبایی و آراستگی، امری مطلوب و پسندیده

وَ زَیَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِینَ

5- تزیین آسمان و قرار دادن برجهایی در آن، از آیات خداوند است.

وَ لَقَدْ جَعَلْنٰا فِی السَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اللّه؛ تزیین؛ جهان؛ زیبایی؛ ستاره

[سوره الحجر (15): آیه 17]

وَ حَفِظْنٰاهٰا مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ (17)

17

و آن را از هر شیطان رانده شده‌ای حفظ کردیم.

1- خداوند، آسمان را از شرّ هر شیطانی، مصون داشته است.

وَ حَفِظْنٰاهٰا مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ

2- شیطان، موجودی مطرود و رانده شده از درگاه خداوند

وَ حَفِظْنٰاهٰا مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ

3- شیاطین، افراد متعدد و گوناگونی‌اند.

وَ حَفِظْنٰاهٰا مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ

4- شیطان، موجودی قدرتمند و توانا بر صعود و نفوذ بر آسمانها

وَ حَفِظْنٰاهٰا مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ

5- «عن أبی‌عبداللّٰه الصادق(ع) قال: کان إبلیس لعنه اللّٰه یخترق السّماوات السّبع فلمّا ولد عیسی(ع) حُجِب عن ثلاث سماوات و کان یخترق أربع سماوات فلمّا ولد رسول‌اللّٰه(ص) حجب عن السّبع کلّها و رُمِیت الشّیاطین بالنّجوم ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: ابلیس -\که لعنت خدا بر او باد -\راه را برای ورود خود به آسمان‌های هفت گانه باز می‌کرد؛ چون عیسی(ع) متولد شد از ورود به سه آسمان ممنوع شد و به چهار آسمان راه داشت. پس آن گاه که رسول خدا(ص) متولد شد، وی از ورود به آسمانهای هفتگانه کلاًّ ممنوع شد و از آن پس شیاطین هدف ستارگان قرار گرفتند...».

6- «عن موسی‌بن‌جعفر(ع): ... أنّ الجنّ کانوا یسترقون السّمع قبل مبعثه فمُنِعت فی أوان رسالته بالرّجوم... ؛ ⁽²⁾

از امام موسی‌بن‌جعفر روایت شده است: ... جنیان قبل از بعثت رسول خدا(ص) استراق سمع می‌کردند (اخبار آسمانها را گوش می‌دادند) و در اوایل رسالت آن حضرت، به وسیلۀ پرتاب سنگهای ستارگان، از آن ممنوع شدند...».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ ابلیس؛ استراق سمع؛ اللّه؛ جن؛ رجم؛ رسالت؛ شیطان؛ عیسی(ع)؛ محمّد(ص)؛ ولادت

[سوره الحجر (15): آیه 18]

إِلاّٰ مَنِ اِسْتَرَقَ اَلسَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ مُبِینٌ (18)

18

مگر آن کس که بخواهد دزدانه چیزی بشنود، که شهابی آشکار او را دنبال می‌کند.

1- برخی از شیاطین، درصدد استراق سمع خبرهای آسمانی‌اند.

إِلاّٰ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ

2- شیاطین، در حد استراق سمع توان نزدیک شدن به آسمانها را دارند.

وَ حَفِظْنٰاهٰا مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ . إِلاّٰ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ

3- در آسمانها، خبرها و اطلاعاتی مبادله می‌شود که قابل شنود برای موجوداتی چون شیاطین است.

مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ . إِلاّٰ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ

لازمۀ استراق سمع، وجود و تبادل اخباری است که قابل شنیدن است.

4- شیاطین، موجوداتی با شعور و درک و دارای قوۀ شنوایی

إِلاّٰ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ

5- شیاطین، در صورت نزدیک شدن به آسمان، با شعله‌های آتش فروزان و آشکار، تحت تعقیب قرار می‌گیرند.

إِلاّٰ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ مُبِینٌ

6- شهابهای آسمانی، مانع استراق سمع شیاطین از آسمانهاست.

إِلاّٰ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ مُبِینٌ

7- وحی به هنگام نزول از آسمان، از دخل و تصرف شیاطین در امان است. *

إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ ... وَ حَفِظْنٰاهٰا مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ . إِلاّٰ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ مُبِینٌ

احتمالاً از اهداف حفظ آسمانها از شیطانها و طرد آنها از آن جا، دست نیافتن آنها به وحی می‌باشد.

8- «عن علیّ(ع) أنّه قال: کنّا مع رسول‌اللّٰه(ص) ذات لیلة إذ رُمِی نجم

فاستنار فقال رسول‌اللّٰه(ص): ... إنّ اللّٰه عزّوجلّ منع السّماء بهذه النّجوم ... و تلا قول‌اللّٰه عزّوجلّ: «إِلاّٰ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ مُبِینٌ» ... ؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) روایت شده که فرمود: شبی با رسول خدا(ص) بودیم که ستاره‌ای پرتاب شد و روشن گردید. پس رسول خدا(ص) فرمود: ... خداوند عزّوجلّ با همین [شهاب] آسمان را حفظ کرد و سخن خداوند عزّوجلّ: «إِلاّٰ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ مُبِینٌ» را تلاوت کرد...».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ ستاره؛ شهاب؛ شیطان؛ گوش؛ وحی

[سوره الحجر (15): آیه 19]

وَ اَلْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ (19)

19

و زمین را گستردیم و در آن کوه‌هایی استوار افکندیم و از هر چیزِ سنجیده‌ای در آن رویاندیم.

1- خداوند، زمین را گسترده و هموار قرار داده است.

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا

«مد»در لغت به معنای «بسط»(پهن کردن) و «جر»(کشیدن) است و مقصود از آن در این آیه، گستردن و هموار کردن است.

2- کرۀ زمین در بدو پیدایش، دارای حجم گسترده‌ای نبوده است.*

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا

مراد از«مد»، می‌تواند توسعۀ حجمی زمین باشد.

3- خداوند، در زمین کوههای ثابت و استوار پدید آورد.

وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ

«راسیه»(مفرد «رَوٰاسِیَ» ) به معنای ثابت و استوار است و مراد از «رَوٰاسِیَ» در آیه، کوهها می‌باشد.

4- کوهها، پس از پیدایش زمین به وجود آمدند.

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ

ذکر «رَوٰاسِیَ» بعد از «مد» می‌تواند اشاره به این داشته باشد که ابتدا سطح زمین هموار بود سپس کوهها به وجود آمد.

5- خداوند، همۀ روییدنیهای زمین را به وزن و اندازۀ معین رویانید.

وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

6- اجزای موجودات روییده از زمین، سنجیده و موزون است.

وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

مراد از «مَوْزُونٍ» می‌تواند تناسب و سنجیدگی اجزای اشیا باشد.

7- کوهها، محل پیدایش معادن

وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

مرجع ضمیر «فِیهٰا» ، می‌تواند «رَوٰاسِیَ» باشد. در این صورت مراد از «مِنْ کُلِّ شَیْءٍ» معدنها خواهد بود.

8- تمامی پدیده‌های معدنی، دارای اجزای متناسب و موزون است.

وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

9- پهن و گسترده بودن زمین، وجود کوه‌ها برای ثبات و استقرار آن و رویش گیاهان و پدیده‌های معدنی، از آیات الهی است.

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ تاریخ؛ خلقت؛ زمین؛ کوه؛ گیاه

[سوره الحجر (15): آیه 20]

وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ (20)

20

و برای شما و هر کسی که شما روزی دهندۀ او نیستید، در آن وسایل زندگی قرار دادیم.

1- خداوند، انواع وسایل معیشت و زندگی آدمیان را، در زمین قرار داده است.

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا ... وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ

2- زمین و امکانات آن در خدمت بشر

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا ... وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ . وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ

3- خداوند، فراهم آورندۀ وسایل معیشت و روزی تمامی موجودات زنده

وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ

4- زمین، مرکز تأمین امکانات و وسایل معیشت انسان

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا ... وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ

5- کرۀ زمین، دارای موجودات با شعور غیر از انسان*

وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ

لفظ «من موصول» نوعاً بر موجوداتی اطلاق می‌شود که دارای شعور و ادراک باشند.

6- خداوند، روزی دهندۀ افراد تحت تکفل انسانها

وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که «مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ» دفع یک توهم باشد و آن این است که: انسانها تصور می‌کنند که افراد تحت تکفل یا حیوانات خود را، روزی می‌دهند و خداوند، با «مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ» می‌فرماید:

آنها نیز از خوان گستردۀ خدا، روزی می‌خورند.

7- عوامل طبیعی، مجرای ارادۀ خداوند است.

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا ... وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ جهان؛ حیات؛ رزق؛ زمین

[سوره الحجر (15): آیه 21]

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ (21)

21

و هیچ چیزی نیست مگر این که خزانه های آن نزد ماست، و ما آن را جز به اندازه‌ای معیّن فرو نمی‌فرستیم.

1- خزانه و گنجینۀ هر چیزی، فقط در نزد خداوند است.

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ

تقدیم «عِنْدَنٰا» (خبر) بر «خَزٰائِنُهُ» (مبتدا) دلالت بر حصر دارد.

2- رویش متناسب گیاهان و پدیده‌های معدنی و اعطای مواهب و وسایل معیشت، از خزانۀ الهی است.

وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ . وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ . وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ

3- خزانۀ الهی (خزانه‌های همۀ موجودات) در عالمی فراسوی عالم طبیعت

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ

4- خداوند، هر چیزی را از خزانۀ آن، به اندازۀ معیّن فرو می‌فرستد.

وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ

5- همۀ پدیده‌های عالم، از نظر وجود و هستی و چگونگی خلقت، محدود و متناهی و از پیش تعیین شده‌اند.

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ

6- قلمرو قدرت و مالکیت خدا، نامحدود است.

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ ... مَعْلُومٍ

وجود خزانه‌های همه چیز در نزد خدا، می‌تواند کنایه از قدرت بی‌پایان الهی باشد؛ زیرا وقتی خزانۀ همۀ ممکنات به‌دست خدا باشد، تحقق آن ممکنات هم در قبضۀ قدرت او خواهد بود.

7- «روی جعفربن‌محمّد عن أبیه عن جدّه(ع) أنّه قال: فی العرش تمثال جمیع ما خلق اللّٰه فی البرّ و البحر قال: و هذا تأویل قوله: «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ» ... ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) از پدرش روایت کرده که امام سجاد(ع) فرمود:

تمثال همۀ چیزهایی که خداوند در خشکی و دریا آفریده، در عرش موجود است و این است تأویل سخن خداوند: «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ» .

8- «عن مُقاتِل‌بن‌سلیمان قال: سمعت أباعبداللّٰه(ع) یقول: لمّا صعد موسی(ع) إلی الطّور فناجی ربّه عزّوجلّ، قال: ربّی أرنی خزائنک فقال: یا موسی إنّما خزائنی إذا أردت شیئاً أن أقول له: «کن» فیکون؛ ⁽²⁾

مقاتل بن سلیمان گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که فرمود:

هنگامی که موسی(ع) به سوی طور بالا رفت، پس با پروردگار خود مناجات کرد و گفت: پروردگار من! خزاین خود را به من بنما. پس خدا فرمود: ای موسی! همانا خزاین من این است که هرگاه چیزی را اراده کردم تا بگویم موجود باش، [به محض اراده] موجود می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ جهان؛ حیات؛ خزائن خدا؛ خلقت؛ عرش؛ گیاه

[سوره الحجر (15): آیه 22]

وَ أَرْسَلْنَا اَلرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ فَأَنْزَلْنٰا مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَسْقَیْنٰاکُمُوهُ وَ مٰا أَنْتُمْ لَهُ بِخٰازِنِینَ (22)

22

و بادها را در حالی که حامل [ابرهای باران زا]هستند فرستادیم و از آسمان آب نازل کردیم و شما را با آن سیراب نمودیم، و شما ذخیره کنندۀ آن [در زمین]نیستید.

1- خداوند، فرستندۀ بادهای حامل ابرهای باران‌زا

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ

«لقح» برای دو معنا آمده است: 1 - گردافشاندن؛ 2- باردار شدن. «لَوٰاقِحَ» جمع «لاقح» و حال است برای

«ریاح». «وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ» یعنی بادها را در حالی که ابرها را حمل می‌کنند فرستادیم یا بادها را در حالی که گردها را می‌افشانند و جابه جا می‌کنند فرستادیم. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

2- بادها، وسیلۀ جا به جا کردن گرده‌های نر، برای بارور ساختن گیاهان و درختان است.

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ

3- درختان و گیاهان محصول دهنده، مشمول قانون زوجیت هستند و نر و ماده دارند.

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ

4- خداوند، فرو فرستندۀ باران از آسمان

فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

5- بادها، دارای نقشی تعیین کننده در پدید آمدن و نزول باران از ابرها

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

«فا»در «فَأَنْزَلْنٰا» عاطفه و برای ترتیب است و این می‌تواند مفید معنای یاد شده باشد.

6- عاملهای طبیعی، مجرای اراده و افعال خداوند

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

7- عمل عوامل طبیعی، تحت اراده و قدرت خداوند است.

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

8- خداوند، آب باران را تأمین کنندۀ نیاز انسانها به آب شیرین قرار داد.

فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَسْقَیْنٰاکُمُوهُ

9- نزول باران، تحت تدبیر خداوند و به میزان مشخص و اندازه‌ای معین است.

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ... فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

10- آب باران، از وسایل معیشت خدادادی برای انسانها

وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ ... فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَسْقَیْنٰاکُمُوهُ

11- منبع اصلی آبها، آسمان (ابرها) است.

فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَسْقَیْنٰاکُمُوهُ

از اینکه خداوند، در مقام امتنان به بندگان می‌فرماید:«ما از آسمان آب فرستادیم و با آن شما رای سیراب کردیم»-\با اینکه در زمین هم آب برای سیراب کردن هست -\حکایت از آن دارد که منابع زمینی آبها هم، از آسمان است.

12- آب باران، بهترین و مناسب‌ترین آبها برای نوشیدن و سیراب شدن انسان

فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَسْقَیْنٰاکُمُوهُ

از اینکه خداوند، برای سیراب شدن انسان از میان انواع آبها، تنها آب باران را به عنوان وسیلۀ نوشیدنی معرفی کرد، می‌تواند بیانگر حقیقت فوق باشد.

13- فرستادن بادهای حامل ابرها، نزول باران و تأمین نیاز انسانها به آب به وسیلۀ آن، از آیات الهی است.

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَسْقَیْنٰاکُمُوهُ

14- ذخیره شدن آب‌ها در سفره‌های زیر زمین، جلوۀ قدرت خدا

وَ مٰا أَنْتُمْ لَهُ بِخٰازِنِینَ

15- «عن أبی‌جعفر(ع) قال: للّٰه‌ریاح رحمة لواقح ینشرها بین یدی رحمته؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: خدا بادهای رحمتی دارد باردار که پیشاپیش رحمت‌خود (باران) آنهارا منتشر می‌کند».

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ آشامیدنیها؛ آیات خدا؛ ابر؛ اللّه؛ انسان؛ باد؛ باران؛ جهان؛ حیات؛ درخت؛ رب/اسما و صفات؛رحمت؛ عجز؛ گیاه

[سوره الحجر (15): آیه 23]

وَ إِنّٰا لَنَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ وَ نَحْنُ اَلْوٰارِثُونَ (23)

23

و همانا ما خود حیات می‌بخشیم و می‌میرانم، و ما وارث [همه]هستیم.

1- حیات و مرگ موجودات، تنها به دست خداوند است.

وَ إِنّٰا لَنَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ

2- مرگ، سرنوشت قطعی همۀ موجودات

وَ نَحْنُ الْوٰارِثُونَ

3- خداوند، یگانه وارث همۀ موجودات است.

وَ نَحْنُ الْوٰارِثُونَ

4- خداوند، یگانه موجودی که بقا، مختص اوست.

وَ نَحْنُ الْوٰارِثُونَ

5- همۀ مالکیتها، جز مالکیت خداوند، زوال‌پذیر است.

نَحْنُ الْوٰارِثُونَ

6- مرگ و حیات، از آیات قدرت خداوند است.

وَ إِنّٰا لَنَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ

7- تشویق به دل نبستن به امکانات دنیوی، در عین خلق شدن آنها برای انسانها

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَسْقَیْنٰاکُمُوهُ وَ مٰا أَنْتُمْ لَهُ بِخٰازِنِینَ . وَ إِنّٰا لَنَحْنُ ... وَ نَحْنُ الْوٰارِثُونَ

ذکر «نَحْنُ الْوٰارِثُونَ» ، پس از آیاتی که در آنها امکانات خدادادی برای انسان مطرح شده است، می‌تواند به خاطر نکتۀ یاد شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ حیات؛ زهد؛ سنتهای خدا؛ مرگ؛ وارث/اسما و صفات

[سوره الحجر (15): آیه 24]

وَ لَقَدْ عَلِمْنَا اَلْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا اَلْمُسْتَأْخِرِینَ (24)

24

و به یقین، پیشینیان شما را شناخته‌ایم و قطعاً پسینیان [شما] را نیز می‌شناسیم.

1- آگاهی خداوند، به احوال نسلهای پیشین و نسلهای آینده

وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ

مقصود از علم خداوند به پیشینیان و آیندگان، می‌تواند علم به وجود خود آنان باشد و می‌تواند علم به احوال آنها باشد.

برداشت فوق مبتنی بر احتمال دوم است.

2- علم خداوند به اشیا، منوط به وجود فعلی آنها نیست.

وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ

3- خداوند، به احوال انسانهای پیشرو در میدان ایمان و عمل و مردم ناموفق در آن، آگاه است.

وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ

در اینکه تقدّم و تأخّر در آیۀ فوق، به چه چیز سنجیده شده؟ میان مفسران چند نظریه وجود دارد: یکی از آنها سبقت و تأخیر در رابطه با ایمان و عمل صالح است؛ زیرا دنیا میدان مسابقه برای انسانهاست «وَ لِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّیهٰا فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ» (سورۀ بقره آیۀ 148). برداشت فوق مبتنی بر این احتمال است.

4- «عن الصّادق جعفربن‌محمّد(ع): أنّ المستقدمین أصحاب الحسنات و المستأخرین أصحاب السّیّئات؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: مقصود از «مستقدمین» نیکوکاران و از «مستأخرین»گناهکارانند».

5- «عن أبی‌جعفر(ع) قال: «وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ» قال: هم المؤمنون من هٰذه الأمّة؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ» روایت شده که فرمود: آنان [پیشینیان و متأخران] مؤمنان از این امتند».

کلیدواژه‌ها:

احسان؛ اللّه؛ ایمان؛ غیب؛ گناه

[سوره الحجر (15): آیه 25]

وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ (25)

25

و مسلّماً پروردگار توست که محشورشان می‌کند. به راستی او حکیم و داناست.

1- خداوند، همۀ انسانها را در قیامت جمع خواهد کرد.

وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ

2- ربوبیت خداوند برای انسانها، مقتضی گردآوری آنها در روز قیامت

وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ

3- احیای اخروی انسانها، تنها به دست خداوند است.

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ

ذکر ضمیر فصل «هُوَ» در آیه، برای بیان حصر است.

4- پیامبر(ص)، مورد توجه و عنایت خاص خداوند

وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ

اضافۀ «رب» به کاف خطاب -\که مقصود پیامبر(ص) است -\ اضافه تشریفیه است.

5- حشر و رستاخیز انسانها، برخاسته از حکمت و علم خداوند است.

وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

6- به دست خداوند بودن مرگ و حیات انسانها، دلیل علم او بر احوال انسانها در گذشته و آینده

وَ إِنّٰا لَنَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ ... وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ . وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ

ذکر «إِنّٰا لَنَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ» قبل از «وَ لَقَدْ عَلِمْنَا ...» و ذکر «إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ» پس از آن، می‌تواند به منظور اقامۀ دلیل برای آن باشد. طبق این احتمال، معنای آیه چنین می‌شود: ما به احوال پیشینیان و آیندگان آگاهی داریم؛ چرا که خود ما میراننده و زنده کنندۀ همه هستیم.

7- «رب»، «حَکِیمٌ» و «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ إِنَّ رَبَّکَ ... إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ توحید؛ حشر و نشر؛ حکیم/اسما و صفات؛ حیات؛ رب/اسما و صفات؛ علیم/اسما و صفات؛ غیب؛ محمّد(ص)؛ مردگان؛ مرگ

[سوره الحجر (15): آیه 26]

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (26)

26

و بی‌شک، انسان را از گِلی خشکِ، برگرفته از لجنی بد بوی آفریدیم.

1- خداوند، پدید آورندۀ انسانها از گِل خشکیده

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

«صَلْصٰالٍ» به گل خشک که از خشکی صدا دهد گفته می‌شود.

2- گل تیره رنگ و بد بو، مادۀ اصلی آفرینش انسان

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

«مِنْ» در «مِنْ حَمَإٍ ...» ابتدائیه است. «حَمَإٍ» یعنی گل سیاه و «مَسْنُونٍ» یعنی بدبو. «مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ» صفت برای «صَلْصٰالٍ» است؛ بنابر این «صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ» یعنی گل خشکی که بر گرفته از گلی تیره و بدبو است.

3- تبدیل گِل و لای بد بو و تیره رنگ به انسان، از آیات قدرت خداوند است.

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ انسان؛ خلقت؛ گُل

[سوره الحجر (15): آیه 27]

وَ اَلْجَانَّ خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نٰارِ اَلسَّمُومِ (27)

27

و جن را پیش از آن، از آتشی برخاسته از سَموم خلق کردیم.

1- خداوند، جنیان را از آتش بادهای داغ و سوزان آفرید.

وَ الْجَانَّ خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نٰارِ السَّمُومِ

«سموم» در لغت به معنای باد داغ و سوزان است. اضافۀ «نٰارِ» به «سموم»لامیه است؛ یعنی آتشی که مربوط به باد داغ و برخاسته از آن بود.

2- جن، قبل از خلقت انسان، آفریده شده است.

وَ الْجَانَّ خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نٰارِ السَّمُومِ

3- جن، موجودی مادی است.

وَ الْجَانَّ خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نٰارِ السَّمُومِ

4- خلقت جن از آتش، از آیات قدرت خداوند است.

وَ الْجَانَّ خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نٰارِ السَّمُومِ

5- «عن النبیّ(ص) قال: ... هذه النّار جزء من سبعین جزءاً من نار السّموم الّتی خلق منها الجانّ و تلا هذه الأیة: «وَ الْجَانَّ خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نٰارِ السَّمُومِ» ؛ ⁽¹⁾

از پیامبر اکرم(ص) روایت شده که فرمود: ... این آتش [دنیا در حرارت و تأثیر] یک هفتادم از آتش سمومی است که جن از آن آفریده شده است و این آیه را تلاوت فرمود: «وَ الْجَانَّ خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نٰارِ السَّمُومِ» .

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آیات خدا؛ اللّه؛ انسان؛ تاریخ؛ جن؛ جهان؛ خلقت

[سوره الحجر (15): آیه 28]

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (28)

28

و [یاد کن]هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: من بشری را از گِلی خشک، برگرفته از لجنی بدبوی خواهم آفرید.

1- خداوند، اراده خود مبنی بر آفرینش انسان را، به ملائکه اعلام کرد.

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً

2- پیامبر(ص)، موظف به یادآوری قصۀ خلقت انسان

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً

«إِذْ» مفعول به برای «اذکر»مقدر است و خطاب «رَبُّکَ» متوجه پیامبر(ص) است؛ یعنی «و اذکر یا أیها النبی اذ قال ربک للملائکة ...».

3- قصۀ خلقت انسان از گِلی خشکیده و برگرفته از لجنی بدبو، شایستۀ یاد و یادآوری

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

4- ربوبیت خداوند، مقتضی بازگویی قصۀ خلقت انسان برای پیامبر(ص)

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

5- فرشتگان، قبل از آفرینش انسان، موجود بودند.

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً

6- خداوند، انسان را از گِلی خشکیده و برگرفته از گلی سیاه و بد بو آفریده است.

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ خلقت؛ رب/اسما و صفات؛ گُل؛ محمّد(ص)؛ ملائکه

[سوره الحجر (15): آیه 29]

فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ (29)

29

پس وقتی [اندام]او را کامل کردم و از روح خود در او دمیدم، در برابر او به سجده در افتید.

1- خداوند، اندام انسان را متناسب و آن گونه که شایسته و سزاوار اوست، آفریده است.

إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً ... فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ

«تسویة» به معنای قرار دادن شیء به گونه‌ای است که هر جزئی از آن، در جایگاه شایستۀ خود قرار گرفته باشد.

2- خداوند، پس از پدید آوردن بدن انسان با اجزای متناسب از گِل خشکیده، در او روح دمید و او را حیات بخشید.

فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی

3- خلقت اوّلیۀ انسان، به تدریج انجام گرفته است.

إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ . فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی

4- پدید آمدن روح و حیات در انسانها، به امر ویژۀ خداوند است.

وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی

از اینکه خداوند، افاضۀ حیات به بشر را به خود اسناد داده است، می‌تواند گویای نکتۀ فوق باشد.

5- خلقت بدن انسان، مقدم بر روح اوست.

إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ . فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ

وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی

برداشت فوق، مبتنی بر این احتمال است که ذکر «نَفَخْتُ» پس از ذکر تسویۀ بدن، ممکن است اشاره به تقدم خلقت بدن بر روح داشته باشد.

6- گِل بد بو، سیاه و خشکیده به انضمام روح الهی، آغاز پیدایش نخستین انسان

إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ . فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی

7- انسان، موجودی مرکب از جسم و روح

إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ ... فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی

8- انسان، برخوردار از مقام و شرافتی خاص

فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی

اضافۀ «روح» به «یای»متکلم، برای تشریف و تکریم است.

9- شرافت و کرامت انسان، به روح الهی اوست.

إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ ... فَإِذٰا ... نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی

خداوند، در توصیف مایۀ جسمانی انسان، آن را گِلی بد بو و متغیر ذکر کرد و در القای روح به او، روح را به خود نسبت داد و چنین نسبتی، حاکی از نکتۀ فوق است.

10- روح، پدیده‌ای لطیف است.

نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی

تعبیر از القای روح در جسم انسان با کلمۀ «نفخ» -\که به معنای ادخال هوا در داخل اجسام است -\می‌تواند حاکی از نکتۀ یاد شده باشد.

11- دستور خداوند به فرشتگان برای سجده بر آدم(ع) پس از آفرینش او

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ ... فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ

12- دمیده شدنِ روحی الهی در انسان، موجب شایستگی او برای مسجود فرشتگان شدن

وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ

دستور خداوند به سجدۀ ملائکه در برابر آدم(ع)، پس از خلقت کامل با دمیده شدن روح در او، می‌تواند حاکی از نکتۀ یاد شده باشد.

13- انسان، دارای مقامی برتر از فرشتگان

إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ ... فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ

14- جواز سجده و خضوع در برابر غیر خدا با اذن الهی

فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ

15- سجده، مظهر بزرگداشت و تعظیم

فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ

از اینکه خداوند، برای بزرگداشت انسان و تبیین موقعیت برتر او در میان سایر موجودات، به فرشتگان فرمان داد تا در برابر او به سجده بیفتند -\با اینکه امکان تکریم به صورت دیگری وجود داشت -\حکایت از این نکته می‌کند که سجده، رمز و مظهر تعظیم است.

16- «عن محمّدبن‌مسلم قال: سألت أباجعفر(ع) عن قول‌اللّٰه عزّوجلّ: «وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» ... فقال... و إنّما أضافه إلیٰ نفسه لأنّه اصطفاه علیٰ سائر الأرواح کما اصطفیٰ بیتاً من البیوت . فقال: بیتی ... و کلّ ذٰلک مخلوق مصنوع محدَث مربوب مدبّر؛ ⁽¹⁾

محمدبن مسلم گوید: از امام باقر(ع) در بارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» پرسیدم،... فرمود:

... علت اینکه خداوند، این روح رابه خود نسبت داده، این است که آن را از بین سایر ارواح برگزیده است؛ چنان که خانه‌ای را از بین خانه‌ها برگزید و فرمود: بیتی (خانه‌ام) ... و تمام اینها مخلوق، ساخته شده، حادث، پرورش یافته و تحت تدبیر اویند».

17- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قوله عزّوجلّ:

«فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» قال:

إن اللّه عزّوجلّ خلق خلقاً و خلق روحاً ثمّ امر ملکاً فنفخ فیه... ؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» روایت شده است که فرمود: همانا خدای عزّوجلّ بدنی و روحی را آفرید و به فرشته‌ای امر کرد تا روح را در آن بدن دمید...».

18- «فی روایة سماعة عنه(ع) ...و سألته عن الرّوح قال: هی من قدرته من الملکوت؛ ⁽³⁾

از سماعه روایت شده که از امام صادق(ع) دربارۀ روح سؤال کردم، فرمود: روح نشأت گرفته از قدرت خدا از ملکوت است».

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ احترام؛ اذن الهی؛ اللّه؛ انسان؛ بدن؛ تکلیف؛ حیات؛ خلقت؛ روح؛ سجده؛ گُل؛ ملائکه؛ ملکوت

[سوره الحجر (15): آیه 30]

فَسَجَدَ اَلْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (30)

30

پس فرشتگان همه یکسره سجده کردند.

1- در پی فرمان خداوند به فرشتگان برای سجده بر آدم(ع)، همۀ آنان بی‌استثنا در برابر او به سجده افتادند.

فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ . فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ

2- فرشتگان در برابر فرمان الهیِ سجده بر آدم(ع)، بی چون و چرا آن را اجرا کردند.

فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ . فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ

3- انسان، دارای مقامی برتر از فرشتگان

فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ . فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ

4- «قال جعفر بن محمّد الصّادق(ع): ...

فأوّل من بادر بالسّجود جبرائیل و میکائیل ثمّ عزرائیل ثمّ إسرافیل ثمّ الملائکة المقرّبون و کان السّجود لأدم یوم الجمعة عند الزّوال فبقیت الملائکة فی سجودها إلی العصر... ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: ...اولین کسانی که در سجده پیشی گرفتند، جبرئیل و میکائیل بودند؛ سپس عزرائیل و بعد اسرافیل؛ سپس فرشتگان مقرب الهی، و سجده برای آدم روز جمعه هنگام ظهر بود، پس ملائکه تا عصر در حال سجده بودند».

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ اللّه؛ انسان؛ تکلیف؛ جمعه؛ سجده؛ ملائکه

[سوره الحجر (15): آیه 31]

إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ أَنْ یَکُونَ مَعَ اَلسّٰاجِدِینَ (31)

31

جز ابلیس که خودداری کرد از این که با سجده کنندگان باشد.

1- ابلیس، از فرمان خداوند برای سجده بر آدم(ع) سرپیچی کرد و حاضر نشد در ردیف دیگر سجده‌کنندگان بر او قرار گیرد.

إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ أَنْ یَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

2- ابلیس، به هنگام خلقت انسان، در میان فرشتگان بود.

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ ... فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ

... فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ . فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ ... إِلاّٰ إِبْلِیسَ

3- ابلیس چونان فرشتگان، مأمور به سجده بر آدم(ع) بود.

فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ . إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ أَنْ یَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

4- ابلیس، از جنس فرشتگان نبود.

فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ . إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ

آوردن کلمه های تأکیدی «کُلُّهُمْ» و «أَجْمَعُونَ» برای بیان سجدۀ فرشتگان، دلالت می‌کند که همۀ فرشتگان بی‌استثنا، بر آدم(ع) سجده کردند و این قرینه است بر اینکه استثنا در آیه، منقطع است و ابلیس از جنس فرشتگان نبود.

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ ابلیس؛ تکلیف؛ خلقت؛ سجده؛ گناه

[سوره الحجر (15): آیه 32]

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ اَلسّٰاجِدِینَ (32)

32

[خدا]گفت: ای ابلیس، تو را چه شده است که با سجده کنندگان نیستی؟

1- خداوند، به خاطر تمرد ابلیس از سجده بر آدم(ع)، او را مورد سرزنش قرار داد.

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

2- خداوند، در پی سرپیچی ابلیس از فرمان سجده بر آدم(ع)، از انگیزۀ نافرمانی او جویا شد و وی را مورد بازخواست قرار داد.

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

3- گفت و گوی مستقیم و بدون واسطۀ خداوند با ابلیس، در پی تمرد وی از فرمان سجده بر آدم(ع)

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

4- جویا شدن از انگیزه و علل عصیان و قانون شکنی، امری شایسته است.

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

از اینکه خداوند، از ابلیس جویای انگیزۀ وی برای تمردش شد -\ با اینکه بدون آن هم می‌توانست او را کیفر بدهد -\می‌تواند مشعر به نکتۀ فوق باشد.

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ ابلیس؛ اللّه؛ سؤال و جواب؛ سجده؛ عمل؛ گناه؛ ملامت

[سوره الحجر (15): آیه 33]

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (33)

33

گفت: من چنین نبوده‌ام که برای بشری سجده کنم که او را از گِلی خشک، برگرفته از لجنی بد بوی آفریده‌ای.

1- ابلیس، در پی جویا شدن خداوند از انگیزۀ تمردش، جواب داد: هرگز بر انسانی که از گِلی خشکیده و بد بو خلق شده است، سجده نخواهد کرد.

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

2- ابلیس، از مادۀ اوّلیۀ خلقت انسان، آگاهی کامل داشت.

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

3- ابلیس، در تمرد خود از فرمان خداوند برای سجده بر آدم(ع)، تنها مادۀ جسمانی او را ملاک قرار داد و وجود روح الهی را در او نادیده گرفت.

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

4- ابلیس، با توجه به مادۀ اوّلیۀ خلقت انسان، او را شایستۀ مسجود شدن موجودی چون خود نمی‌دید.

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

تعبیر «لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ» به جای «لا أسجد» یا «لست أسجد»، می‌تواند بیانگر این نکته باشد که شیطان، مقام خود را برتر از آدم(ع) می‌دید.

5- ابلیس، ضمن تحقیر آدم(ع) خود را دارای مقامی برتر از او می‌دانست.

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

6- تکبر ناشی از احساس برتری، عامل اصلی تمرد ابلیس از سجده بر آدم(ع)

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

7- خداوند، انسان را از گِلی خشکیده و برگرفته از گلی سیاه و بد بو آفریده است.

لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ ابلیس؛ اللّه؛ انسان؛ تکبر؛ خلقت؛ سجده؛ گُل؛ گناه

[سوره الحجر (15): آیه 34]

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ (34)

34

[خدا]گفت: پس، از این جا بیرون رو که تو رانده شده‌ای.

1- فرمان خداوند به ابلیس برای خروج از جایگاه خود، در پی تمرد وی از دستور سجده بر آدم(ع)

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا

مرجع ضمیر «مِنْهٰا» جایگاهی است که ابلیس در آن قرار داشت.

2- خداوند، در پی تمرد ابلیس از فرمان خدا، او را از جمع فرشتگان بیرون راند.

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا

«ابلیس»پیش از رانده شدن در جمع فرشتگان به سر می‌برد.

3- ابلیس، درپی‌تمرد از فرمان خداوند، از جایگاه خود تنزل کرد و ازآن‌جا رانده شد.

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا

4- تکبر ابلیس و تمرد وی از فرمان‌سجده بر آدم(ع)، عامل سقوط او از درگاه الهی

فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ . فَسَجَدَ ... إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ ... قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ ... قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا

5- ابلیس، مطرود و راندۀ درگاه الهی

فَإِنَّکَ رَجِیمٌ

6- تمرد از فرمان خداوند، مایۀ سقوط و طرد از درگاه الهی است.

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ

7- «عن عبدالعظیم بن عبداللّه الحسنیّ قال: سمعت أبا الحسن علیّ بن محمّد العسکریّ(ع) یقول: معنی الرّجیم أنّه مرجوم باللّعن ... لایذکره مؤمن إلّالعنه و أنّ فی علم اللّٰه السّابق أنّه إذا خرج القائم(ع) لایبقی مؤمن فی زمانه إلاّ رجمه بالحجارة کما کان قبل ذلک مرجوماً باللّعن؛ ⁽¹⁾

عبدالعظیم حسنی گوید: از امام علی نقی(ع) شنیدم که فرمود:

معنای «رَجِیمٌ» این است که ابلیس هدف لعن قرار می‌گیرد ...

هیچ مؤمنی از او یاد نمی‌کند مگر آن که او را لعن می‌کند و در علم ازلی خدا بوده است که وقتی که قائم(ع) ظاهر شد، مؤمنی نمی‌ماند مگر اینکه ابلیس را با سنگ هدف قرار می‌دهد؛ چنان که او قبل از این هدف لعن قرار می‌گرفت».

کلیدواژه‌ها:

ابلیس؛ اللّه؛ تکبر؛ رجم؛ گناه؛ لعن؛ مهدی(ع)؛ هبوط

[سوره الحجر (15): آیه 35]

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اَللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ اَلدِّینِ (35)

35

و تا روز جزا بر تو لعنت است.

1- ابلیس، به دلیل تمرد از فرمان سجده بر آدم(ع)، مورد لعن ابدی خداوند قرار گرفت.

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ

2- طرد از درگاه الهی و گرفتار شدن به لعن و نفرین ابدی، کیفر دنیوی ابلیس

فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ

3- کیفر اصلی ابلیس، در روز قیامت داده خواهد شد.

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ

فراز «إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ» به معنای تعیین غایت حقیقی برای لعن ابلیس نیست؛ بلکه به قرینۀ اینکه یقیناً برای عذاب ابلیس، به لعن بسنده نمی‌شود، به این معناست که تا قیامت مورد لعن است و با رسیدن قیامت، گرفتار آن چنان عذاب سختی می‌شود که لعن در مقابل آن ناچیز است و به حساب نمی‌آید.

4- ابلیس، مغضوب و محروم از توفیق و فیض خداوند

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ

«لعن»در لغت به معنای طرد شخص از روی غضب است و لعن خداوند؛ یعنی، عقوبت اخروی و قطع توفیق و فیض دنیوی. (مفردات راغب)

5- محرومیت مطلق ابلیس، از رحمت خداوند

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ

برداشت فوق، مبتنی بر این است که «ال»در «اللَّعْنَةَ» برای جنس باشد.

6- قیامت، روز محاسبۀ اعمال و کیفر و پاداش

یَوْمِ الدِّینِ

7- «یَوْمِ الدِّینِ» از نام‌های قیامت

إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ

8- «یزیدبن سلام أنه سأل رسول الله (ص ) ... قال : فالخمیس ، قال : هو یوم خامس من الدنیا و هو یوم ... لعن فیه إبلیس ...؛ ⁽¹⁾

یزیدبن سلام از رسول خدا(ص ) پرسید: ... پنجشنبه یعنی چه ؟ حضرت فرمود: پنجشنبه پنجمین روز از دنیاست و آن روزی است که ... ابلیس در آن مورد لعن قرار گرفت ...».

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ ابلیس؛ اللّه؛ توفیق؛ سجده؛ عذاب؛ غضب؛ قیامت؛ گناه؛ لعن؛ یوم الدین

[سوره الحجر (15): آیه 36]

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ (36)

36

گفت: پروردگارا، پس مرا تا روزی که [خلایق] برانگیخته می‌شوند، مهلت ده.

1- ابلیس، در پی طرد از درگاه الهی، از خداوند خواست تا عمر وی را تا قیامت طولانی کند.

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

2- ابلیس، به دنبال نافرمانی از سجده بر آدم(ع) و طرد شدن از درگاه الهی، از خداوند خواست تا قیامت، او را دچار عذاب و کیفر نکند.

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

متعلق «إنظار»در جملۀ «فَأَنْظِرْنِی» ذکر نشده است و چون ابلیس از فرمان سجده بر آدم(ع) سرپیچی کرد و در انتظار کیفر بود، از این رو ممکن است مورد إنظار و مهلت، تأخیر افتادن کیفر او تا روز قیامت باشد.

3- ابلیس، باورمند به اینکه مرگ و حیات در دست خداوند است.

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

4- ابلیس، معتقد به ربوبیت خداوند است و خود را تحت ربوبیت او می‌داند.

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

5- ابلیس، معترف به روز قیامت و برانگیخته شدن انسانها در آن روز

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

6- قیامت، روز برانگیخته شدن انسانها

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

7- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

کلیدواژه‌ها:

ابلیس؛ استدراج؛ اقرار؛ انسان؛ حشر و نشر؛ حیات؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ عذاب؛ عمر؛ عمل؛ قیامت؛مرگ

[سوره الحجر (15): آیه 37]

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ اَلْمُنْظَرِینَ (37)

37

گفت: پس تو از مهلت داده شدگانی،

1- درخواست ابلیس برای ادامۀ حیات خویش تا روز قیامت، مورد اجابت خداوند قرار گرفت.

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

2- وجود موجوداتی دارای حیات طولانی تا روز قیامت

فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

از اینکه خداوند، در جواب درخواست مهلت ابلیس می‌فرماید: «تو از مهلت داده شدگانی» نکتۀ فوق به دست می‌آید.

3- گفت و گوی مستقیم و بدون واسطۀ ابلیس با خداوند

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ . قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

4- هیچ کس، حتی مطرودین درگاه الهی و لعن شدگان، نباید از رحمت خداوند مأیوس شوند؛ بلکه باید خواسته های خویش را از او طلب کنند.

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ . قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ . قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

5- امکان اجابت دعای مطرودین درگاه الهی و لعن شدگان

فَاخْرُجْ مِنْهٰا ... وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ ... قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی ... قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

6- «و من خطبة له علیه السّلام: ... فقال سبحانه: اسجدوا لأدم فسجدوا إلّاإبلیس ...فأعطاه اللّٰه النَّظِرة استحقاقاً للسخطة و استتماماً للبلیّة وإنجازاً للعدة فقال: «فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» ... ؛ ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(ع) در ضمن خطبه‌ای فرمود: خدای سبحان فرمود: بر آدم سجده کنید؛ پس ملائکه سجده کردند مگر ابلیس ... پس خدا به او مهلت عطا کرد تا استحقاق بیشتری برای سخط پیدا کند و آزمایش او تکمیل گردد و خدا به وعدۀ خود وفا کند. پس فرمود: «فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» ...».

7- «قال أبوعبداللّٰه(ع): إنّ علیّ بن الحسین(ع) ... قال: ... یا من استجاب لأبغض خلقه إلیه إذ قال «فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ» ، استجب لی ... ؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) فرمود: علی‌بن‌الحسین(ع) در دعایش عرضه داشت: ای کسی که [خواستۀ] مبغوض‌ترین خلق خود را اجابت کردی! آن گاه که گفت: «فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ» خواستۀ مرا اجابت فرما...».

کلیدواژه‌ها:

ابلیس؛ استدراج؛ امید؛ جهان؛ دعا؛ رحمت؛ عمر؛ غضب؛ لعن

[سوره الحجر (15): آیه 38]

إِلیٰ یَوْمِ اَلْوَقْتِ اَلْمَعْلُومِ (38)

38

تا روزِ آن وقت معین.

1- مهلت خواهی ابلیس برای تداوم زندگی خویش تا روز رستاخیز، مورد اجابت قرار گرفت.

فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ . إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ

2- روز قیامت و زمان دقیق برپایی آن، مشخص و معلوم در نزد خداوند

فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ . قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ . إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ

مقصود از «الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» روز رستاخیز است و نام‌گذاری آن روز به«وقت معلوم»برای این است که خدا، زمان دقیق آن را می‌داند.

3- ابلیس، تا پایان عمر دنیا زنده است.

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ . إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ

4- «عن یحیی‌بن‌أبی‌العلاء الرّازیّ أنّ رجلاً دخل علی أبی‌عبداللّٰه(ع) فقال: ... أخبرنی عن قول‌اللّٰه عزّوجلّ لإبلیس: «فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» ... قال: و یوم الوقت المعلوم یوم ینفخ فی الصور نفخة واحدة فیموت إبلیس ما بین النفخة الأولیٰ و الثّانیة... ؛ ⁽¹⁾

یحیی بن ابی العلاء گوید: شخصی بر امام صادق(ع) وارد شد و گفت: ... مرا از سخن خدای عزّوجلّ: «فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» خبر ده،... حضرت فرمود: مراد از روز وقت معلوم، روزی است که در صور دمیده شود؛ پس ابلیس بین دمیدن اول و دوم می‌میرد...».

5- «عن الحسن‌بن‌عطیّة قال: سمعت أباعبداللّٰه(ع) یقول: إنّ إبلیس عَبَدَ اللّٰه فی السّماء الرّابعة فی رکعتین ستّة آلاف سنة و کان إنظار اللّٰه إیّاه إلی یوم الوقت المعلوم بما سبق من تلک العبادة؛ ⁽²⁾

حسن بن عطیه گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که فرمود: همانا ابلیس در آسمان چهارم با دو رکعت [نماز] شش هزار سال خدا را عبادت کرد و به خاطر همین عبادت، خدا او را تا روز وقت معین مهلت داد».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ ابلیس؛ استدراج؛ اللّه؛ عبادت؛ قیامت؛ مرگ؛ نفخ صور؛ یوم معلوم

[سوره الحجر (15): آیه 39]

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی اَلْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ (39)

39

گفت: پروردگارا، به سبب آن که مرا [از رحمتت] محروم کردی، قطعاً [باطل را]در زمین برایشان زینت خواهم داد و آنان را یکسره گمراه خواهم ساخت.

1- ابلیس، معترف به گمراهی خود

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی

2- ابلیس، خدا را عامل گمراهی خود می‌داند.

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی

3- ابلیس، معتقد به ربوبیت خداوند

قٰالَ رَبِّ

4- ابلیس گمراه شدن خود را، نتیجۀ فرمان خداوند به سجده بر آدم(ع) می‌دانست.

فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ ... إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ ... قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ ... قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی

در اینکه مقصود ابلیس از اغوا شدنش چیست؟ چند نظریه وجود دارد: یکی از آنها این است که چون خداوند، ابلیس را با فرمان سجده بر آدم(ع) مورد آزمایش قرار داد، او در این امتحان مردود شد و این مردود شدن نیز موجب لعن و طرد وی شد؛ لذا همین طرد و لعن -\در نظر ابلیس -\نوعی گمراهی تلقی گردید.

5- اغوای ابلیس از سوی خداوند، کیفر تمرّد وی از فرمان الهی بود.

رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی

بی‌تردید، گمراه شدن ابلیس از جانب خداوند، نتیجه و پی‌آمد

سرپیچی او از سجده بر آدم(ع) و به عبارت دیگر کیفر خودداری او از سجده بر آدم بود.

6- ابلیس، از طریق تزیین اعمال ناپسند و خوب جلوه دادن آنها، مردم را به گمراهی می‌کشاند.

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ

7- زمین، مرکز فعالیت و اغواگری ابلیس است.

لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ

8- گرایش به زیباییها، از جمله گرایشهای انسانهاست.

لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ

از اینکه ابلیس، از طریق تزیین اعمال به گمراهی انسانها می‌پردازد، به دست می‌آید که انسانها به زیبایی و زینت علاقه‌مند هستند و این علاقه‌مندی باعث و انگیزۀ آنها در رفتارشان می‌شود.

9- ابلیس، مانع واقع‌بینی انسانها در شناخت صحیح بدیها و خوبیها

لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ

10- انسانها، در معرض اغواگری ابلیسند