تفسیر راهنما جلد 5

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ انعام آیۀ 1 تا 165

اشاره

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان،

[سوره الأنعام (6): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ جَعَلَ اَلظُّلُمٰاتِ وَ اَلنُّورَ ثُمَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ (1)

1 ستایش از آنِ خداست؛ همان کسی که آسمان‌ها و زمین را آفرید و تاریکی‌ها و روشنی را پدید آورد؛ پس [از این همه نشانه‌ها]آنان که کفر ورزیده‌اند، با پروردگار خود [غیر او را]برابر می‌کنند.

1- ستایش، از آنِ خداوند است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

2- خدا، شایستۀ همۀ محامد و ستایشها.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

«ال» در «الْحَمْدُ لِلّٰهِ » برای تعریف جنس و مفید استغراق است؛ یعنی «کل حمد للّه ».

3- خدا، آفریدگار آسمانها و زمین، و پدید آورندۀ نور و ظلمت

اَلَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ

4- خدا، شایستۀ همۀ ستایش‌ها، به خاطر آفرینش آسمانها و زمین و پدیدآوردن نور و ظلمت.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَ

«الَّذِی » در «الَّذِی خَلَقَ ...»، صفت تعلیلی برای «الله»و بیانگر وجه اختصاص داشتن حمد به خداوند است.

5- وجود آسمانهای متعدد در جهان آفرینش

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ

6- نقش اساسی شب و روز و ظلمت و نور در نظام ربوبیت و تدبیر خداوند

وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ

امروزه، نور خورشید به عنوان عامل اساسی حیات، تغذیه و رشد انواع گیاهان و حیوانات روی زمین بر همگان روشن

شده است، همه می‌دانیم اگر روز و شب نبود. از حیات و زندگی در زمین خبری نبود و روزی که خورشید از باریدن ذرات نور خود بر زمین دریغ بورزد حیات نیز به دنبال آن از زمین رخت بر خواهد بست، براین اساس می‌توان گفت ذکر جمله «وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ» پس از بیان آفرینش آسمانها و زمین اشاره به اساسی‌ترین عامل در نظام تدبیر جهان داشته و بیانگر یکی از بزرگترین مظاهر ربوبیت خدای یگانه است.

7- توجه به نظام شب و روز و نور و ظلمت، زمینه‌ساز اعتقاد به توحید ربوبی خداوند است.

وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ

8- اعتقاد به ربوبیت غیر خدا - با وجود نشانه‌های غیرقابل دید بر یگانه‌بودن او در تدبیر جهان - امری‌نکوهیده ودور ازانتظار

وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ

حرف «ثُمَّ » در آیه، مفید معنی استبعاد و توبیخ است.

9- کافران صدر اسلام، معتقد به وجود همتا برای خداوند.

ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ

«بِرَبِّهِمْ » متعلق به «یَعْدِلُونَ » است و «عَدَل بربّه »؛ یعنی برای خدا، شریک و همتا قرار داد (مصباح المنیر).

10- «رب »از اسماء و صفات خداوند.

ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ

11- «عن أبی إبراهیم(ع) قال: ... «ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ » قال: یعدلون بین الظّلمات و النّور و بین الجَور و العدل؛ ⁽¹⁾

امام کاظم(ع) دربارۀ آیۀ «ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ » فرمود: [کافرانی که برای خدا انباز می‌گیرند]، ظلمت و نور و ظلم و عدل را برابر قرار می‌دهند».

کلید واژه‌ها:

آسمان؛ اتحاد؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انعام؛ باطل؛ بسمله؛ تدبر؛ توحید؛ جهان؛ حمد؛ خالق؛ خلقت؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ زمین؛ شرک؛ ضلالت؛ ظلم؛ ظلمت؛ عبادت؛ عدل؛ علم؛ کفر؛ گناه؛ ملامت؛ نعمت؛نور؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 2]

هُوَ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ (2)

2

اوست کسی که شما را از گِل آفرید، سپس اجَلی مقرر کرد، و اجَلی که تعیین شده است نزد اوست؛ باز هم شما [در معاد]تردید می‌کنید.

1- خدا، خالق و آفریدگار انسانها.

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ

2- آفرینش انسان از گِلی بی‌ارزش و ناچیز

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ

نکره آمدن «طِینٍ » می‌تواند برای دلالت بر حقارت و ناچیز بودن مبدأ آفرینش انسان باشد.

3- مدت زندگی هر فردی در دنیا از پیش تعیین شده است.

ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً

به مدتی که برای زندگی هر فرد در دنیا تعیین شده «اجل » گفته می‌شود (مفردات راغب) و «قَضیٰ أَجَلاً» یعنی «قدّر لکل واحد منکم اجلا» (خدا برای هر یک از شما مدتی مشخص، مقرر فرموده است).

4- انسان، دارای دو اجل: حتمی و غیر حتمی

ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ

ذکر دو أجل در آیه و توصیف یکی از آن دو به «مُسَمًّی » (تعیین شده)، بیانگر آن است که اجل دیگر نامعین و به اصطلاح، معلّق و غیر حتمی است.

5- قابل تغییر نبودن «أَجَلٌ مُسَمًّی » و تغییرپذیری «اجل معلق »

ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ

مقید شدن یکی از دو اجل به مسمی و ثابت، حاکی از امکان تحول و تغییر در اجل دیگر است که از آن به «معلق » تعبیر می‌شود.

6- تنها خداوند، آگاه به «أَجَلٌ مُسَمًّی » است.

وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ

7- تنها خداوند، آگاه از زمان قیامت و حشر آدمی است.

وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ

مراد از «أَجَلٌ مُسَمًّی » می‌تواند زمان برپایی قیامت باشد که پس از ذکر خلقت و عمر آدمی به عنوان آخرین منزل ذکر شده است.

8- اراده و قضای الهی حاکم بر پیدایش و مرگ آدمی

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ ... قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ

9- تردید در خالقیت و ربوبیّت یگانۀ خداوند، شگفت‌انگیز و سزاوار سرزنش است.

بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً ...

ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ

حرف «ثُمَّ » در «ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ » ، مفید استبعاد و توبیخ است، گفتنی است متعلق «تَمْتَرُونَ » ، مضامین اساسی مورد بحث در آیۀ قبل (توحید در خالقیت و ربوبیت) است.

10- توجه انسان به آفرینش و مرگ خویش، زمینۀ شناخت ربوبیت یگانۀ خداوند

بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ ... ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ

11- مطالعه در آفرینش انسان و مرگ و حیات وی، زدایندۀ تردید در یگانگی خداوند

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً ... ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ

از جملۀ «ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ » ، که بیان استبعاد هر گونه تردید در یگانگی خداوند پس از توجه به مضامین صدر آیه است، چنین برمی‌آید که بعد از این توجه، علی القاعده نباید تردیدی در توحید و اعتقاد بدان وجود داشته باشد.

12- «حُمران عن أبی جعفر(ع) قال: سألته عن قول اللّه عزّوجلّ: «قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ » قال: هما أجلان: أجل محتوم و أجل موقوف؛ ⁽¹⁾

حمران گوید از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «قَضیٰ أَجَلاً ...» سؤال کردم، فرمود: دو اجل است، یکی حتمی و دیگری غیر حتمی (معلق)».

13- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قوله: «ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ » قال:

الأجل الذی غیر مسمّی موقوف یقدِّم منه ماشاء و یؤخِّر منه ماشاء و أمّا الأجل المسمّی فهو الذی ینزل ممّا یرید أن یکون من لیلة القدر إلی مثلها من قابل ...؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدا «ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً ...» فرمود:

اجل غیر معین، معلق (قابل تغییر) است، هر چه از آن را خدا بخواهد مقدم می‌دارد و آنچه را بخواهد به تأخیر می‌اندازد. اما اجل معین، اجلی است مقرر شده دربارۀ آنچه که خداوند می‌خواهد از شب قدر تا شب قدر سال بعد انجام شود ...».

14- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قوله: «قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ » قال: الأجل الأوّل هو ما نبذه إلی الملائکة و الرّسل و الأنبیاء و الأجل المسمّی عنده هو الّذی ستره اللّه عن الخلائق؛ ⁽³⁾

امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند «قَضیٰ أَجَلاً ...» فرمود:

اجل اول، اجلی است که خداوند، فرشتگان و رسولان و انبیا را از آن آگاه نموده و اجل معین را که نزد اوست، از تمام خلایق پنهان داشته است».

کلید واژه‌ها:

آسمان؛ اجل؛ اسما و صفات؛ انبیاء؛ انسان؛ توحید؛ حشر و نشر؛ خالق؛ خلقت؛ ذکر؛ زمین؛ شرک؛ شک؛ ظلمت؛ علم؛ عمر؛ غیب؛ قیامت؛ گُل؛ مرگ؛ ملائکه؛ نور

[سوره الأنعام (6): آیه 3]

وَ هُوَ اَللّٰهُ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ فِی اَلْأَرْضِ یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ (3)

3

و اوست خدا در آسمان‌ها و در زمین؛ نهان و آشکار شما را می‌داند، و آنچه را به دست می‌آورید [نیز]می‌داند.

1- تدبیر و حاکمیت مطلقه و یکسان خداوند بر آسمانها و زمین

وَ هُوَ اللّٰهُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ فِی الْأَرْضِ

آیۀ شریفه در رد پندار کسانی است که خدای تعالی را تنها خداوندگار آسمانها پنداشته و برای زمین و زمینیان خدایان دیگری چون خدای باد، خدای باران، خدای دریا، خدای صحرا و...تصور می‌کردند.

2- جهان هستی تنها تحت تدبیر آفریدگار آن است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَ ... وَ هُوَ اللّٰهُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ فِی الْأَرْضِ

تأکید به حاکمیت خداوند بر هستی، پس از طرح اصل آفرینش، بیانگر این نکته است که تنها آفرینندۀ جهان اداره‌کننده و یگانه حاکم بر آن است.

3- خداوند تنها معبود حقیقی و شایستۀ پرستش در جهان هستی

وَ هُوَ اللّٰهُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ فِی الْأَرْضِ

«فِی السَّمٰاوٰاتِ » ، می‌تواند متعلق به «اللّٰهُ » باشد؛ براین اساس کلمۀ «اللّٰهُ » ، به تأویل مشتق (الاله) است؛ یعنی «و هو الإله فی السماوات و فی الارض » (او تنها کسی است که در آسمانها و در زمین شایسته پرستش است).

4- وجود آسمانهای متعدد در جهان آفرینش

وَ هُوَ اللّٰهُ فِی السَّمٰاوٰاتِ

5- خداوند، آگاه به نهان و آشکار انسان

یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ

6- آشکار و نهان آدمی، در نزد خداوند یکسان است.

یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ

عطف «جَهْرَکُمْ » بر مفعول «یَعْلَمُ » و تکرار نشدن فعل می‌تواند بیانگر مطلب فوق باشد.

7- آگاهی خداوند بر آشکار و نهان آدمی، برخاسته از حاکمیت کامل او بر سراسر هستی است.

وَ هُوَ اللّٰهُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ فِی الْأَرْضِ یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ

8- آگاهی خداوند به اعمال و دست‌آوردهای انسان

وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ

9- آگاهی خداوند به نتیجه و سرانجام عمل انسان

وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ

مراد از «مٰا تَکْسِبُونَ » می‌تواند جزا و نتیجۀ عمل باشد که آدمی آن را با عمل خود به دست می‌آورد.

10- چون خداوند خالق است، بر مخلوق خویش آگاهی کامل دارد.

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ... یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ

11- توجه به احاطۀ علمی خداوند، بازدارندۀ انسان ازانحراف دراعمال و نیات

یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ

هدف از بیان آگاهی کامل خداوند بر آشکار و نهان آدمی و اعمال او، بازداشتن وی از خطا و لغزش است.

12- «عن أبی جعفر (أظنّه محمّدَ بن نُعمان) قال: سألت أبا عبداللّه(ع) عن قول اللّه عزّ و جلّ «وَ هُوَ اللّٰهُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ فِی الْأَرْضِ » قال: کذٰلک هو فی کلّ مکان ...محیط بما خلق علماً و قدرة و إحاطة و سلطاناً و ملکاً ...؛ ⁽¹⁾

ابوجعفر (احتمالاً همان محمّد بن نعمان است) گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّ و جلّ «وَ هُوَ اللّٰهُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ فِی الْأَرْضِ » سؤال کردم، امام فرمود: یعنی او به تمامی مخلوقات خویش از نظر علم، قدرت، سلطه و حاکمیت احاطه دارد ...».

کلید واژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ انسان؛ تدبر؛ جهان؛ جهان بینی؛ حَکَم/اسما و صفات؛ ذکر؛ زمین؛ سرّ؛ عبادت؛ علم؛ عمل؛ غیب؛ قدرت

[سوره الأنعام (6): آیه 4]

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِمْ إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ (4)

4

و هیچ آیتی از آیات پروردگارشان برایشان نمی‌آید مگر این‌که از آن رویگردانند.

1- رویگردانی از هر آیت خداوند، شیوۀ لجوجانۀ کافران عصر بعثت

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِمْ إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ

2- رویگردانی از آیات خداوند و بی‌توجهی به آن کفر است.

ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِمْ إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ

این آیه بیانگر ویژگیهای فکری و روحی کافران است که در آیۀ اول مطرح شد. از این رو می‌تواند بیان ویژگیهایی باشد که در مجموع موجب اطلاق «کافر» بر آنان شده است، نه بیان حالات آنان پس از کفر.

3- رویگردانی و تأثیرناپذیری کافران از هر گونه معجزۀ الهی

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِمْ إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ

واژۀ «آیه » در معنای معجزه نیز به کار می‌رود.

4- اتمام حجت خداوند بر کافران لجاجت‌پیشه.

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ ... إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ

آمدن آیات و معجزات متعدد، گویای قطع عذر و اتمام حجت است.

5- فرستادن آیات و معجزات، مقتضای ربوبیت خداوند و عنایت او به هدایت مردم

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِمْ

6- نکوهش کافران عصر بعثت از سوی خداوند به خاطر عناد و لجاجت آنان در برابر آیات الهی

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ ... إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ

7- «رب »از اسماء و صفات خداوند

مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِمْ

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ اتمام حجت؛ اسلام؛ رب/اسما و صفات؛ کفر؛ گناه؛ لجاجت؛ معجزه؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 5]

فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ أَنْبٰاءُ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (5)

5

در نتیجه حق را هنگامی که برایشان آمد تکذیب کردند، ولی به زودی خبرهای آنچه مسخره‌اش می‌کردند به آنان خواهد رسید.

1- تکذیب حق از سوی کافران مکه در نتیجۀ عناد و لجاجت

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ ... فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ

تفریع «فَقَدْ کَذَّبُوا ...» بر آیۀ قبل، بیانگر آن است که ریشۀ

تکذیب حق از سوی کافران مکه، عناد و لجاجت آنان بوده است.

2- کافران عصر بعثت، علی رغم علم و آگاهی، حق را تکذیب کردند.

فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ

قید «لَمّٰا جٰاءَهُمْ » بیانگر آن است که تکذیب حق از سوی کافران نه از سر جهل بلکه علی رغم شناخت حق و علم و آگاهی بوده است.

3- تکذیب آگاهانه حق، نکوهیده‌ترین عمل است.

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ ... فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ

مفاد جمله «فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ » این است کافران، حق را تکذیب کردند و عجیبتر آنکه تکذیب آنان نه به خاطر جهل بلکه با وجود شناخت و علم و آگاهی بوده است.

4- قرآن، کتابی سراسر حق و مبرّا از هر گونه باطل

فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ

مراد از حق در آیه ظاهراً قرآن کریم است.

5- تکذیب آیات الهی، تکذیب حق است.

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ ... فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ

6- رویگردانی از آیات خداوند، تکذیب حق است.

إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ . فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ

7- رودررویی با حق و تکذیب آن، زمینۀ رویگردانی از آیات الهی

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ ... إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ . فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ

«فاء»در «فَقَدْ کَذَّبُوا» می‌تواند سببیه باشد، بر این مبنا جملۀ «فَقَدْ کَذَّبُوا ...» بیانگر سبب و زمینۀ اعراض مذکور در آیۀ قبل است.

8- تمسخر حق (قرآن) و آیات الهی، شیوۀ کافران مکه بوده است.

فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ أَنْبٰاءُ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

مفاد جملۀ «کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ » ماضی استمراری است و بیانگر تداوم استهزا از سوی کافران عصر نزول این سوره است.

9- رویگردانی، تکذیب و تمسخر، مراحل مبارزه و رویارویی کافران با آیات الهی و قرآن*

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ ... إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ . فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ ... مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

10- عذاب خداوند و سرانجامی شوم در انتظار تکذیب‌کنندگان و استهزاگران حق (قرآن و دیگر آیات خداوند)

فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ أَنْبٰاءُ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

11- نوید خداوند به ظهور و پیشرفت و پیروزی قریب‌الوقوع اسلام و پیامبر(ص)، علی‌رغم استهزای کافران صدر اسلام

فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ أَنْبٰاءُ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

مراد از «یَأْتِیهِمْ أَنْبٰاءُ مٰا کٰانُوا» ، می‌تواند تحقق اموری مانند پیروزی اسلام باشد که کفار آن را به مسخره گرفته و تکذیب می‌کردند.

12- تهدید استهزاگران حق (قرآن و آیات الهی) به کیفر اخروی از سوی خداوند

فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ أَنْبٰاءُ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

محتمل است مراد از «فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ ...» کیفر اخروی نیز باشد.

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ استهزاء؛ اسلام؛ بشارت؛ پیروزی؛ تفکر؛ تکذیب؛ حق؛ عذاب؛ عمل؛ قرآن؛ کفر؛ کیفر؛ معجزه؛ ملامت

[سوره الأنعام (6): آیه 6]

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی اَلْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا اَلسَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا اَلْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ (6)

6

آیا ندیده‌اند که پیش از آنان چقدر نسل‌ها را هلاک کردیم که در زمین امکاناتی به آنها داده بودیم که آن امکانات را به شما نداده‌ایم، و باران را پی در پی بر آنان فرستادیم، و نهرها را از زیر پایشان جاری ساختیم، پس آنها را به سبب گناهانشان هلاک کردیم و پس از آنان نسل‌های دیگری پدید آوردیم؟

1- توبیخ کافران به آیات الهی به خاطر تدبر نکردن در تاریخ و درس نگرفتن از سرنوشت هلاکتبار امتهای گذشته

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ

2- تاریخ گذشتگان، درس عبرت برای آیندگان

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ

3- آگاهی کافران عصر پیامبر(ص) از سرنوشت امتهای پیشین

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ

استفهام در «أَ لَمْ یَرَوْا» برای توبیخ است، معلوم می‌شود تاریخ

گذشتگان در دسترس کافران بوده و از آن اطلاع داشته‌اند ولی درس لازم را از آن نگرفته‌اند.

4- کافران به تحلیل صحیح تاریخ نپرداخته و از آن پند نمی‌گیرند.

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا

استفهام توبیخی «أَ لَمْ یَرَوْا» بیانگر این است که تاریخ گذشتگان پندآموز است و باید از آن عبرت گرفت. ولی کافران در پی آن نیستند.

5- ارائۀ نمونه‌های تاریخی عبرت‌آموز، روشی در هدایت و تربیت

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ

6- هلاکت، سرانجام مبارزه با حق (اعراض، تکذیب و استهزای آن)

مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ ... إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ . فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ ... أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ

7- ظهور بسیاری از تمدنهای قدرتمند، پیش از ظهور اسلام در پهنۀ زمین

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ

«قَرْنٍ » به معنی امت و گروهی از مردم است که در یک زمان قرار دارند. و «مَکَّنّٰاهُمْ » از «تمکین » و به معنی تمکن دادن است. «قرن متمکن » کنایه از مردمی قدرتمند و پربهره از مواهب است که از آن در برداشت فوق به «تمدنها» تعبیر شده است.

8- نجاتبخش نبودن قدرت و تمکن مادی از هلاکت و قهر الهی

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ

9- کفر موجب هلاکت بسیاری از جوامع گذشته، در عین قدرتمندتر بودن آنها از کافران عصر پیامبر(ص)

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ

10- غرور و اعتماد نابجای کافران عصر پیامبر(ص) به اقتدار و تمکن خویش

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا ... مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ

از اینکه می‌فرماید اقوام قدرتمندتر از شما را هلاک کردیم، معلوم می‌شود که کفّار عصر بعثت به قدرت و مکنت خویش مغرور بودند.

11- نقش ریزش فراوان و مداوم باران و جریان رودها در پیدایش تمدنهای قدرتمند

مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ ... وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ

«مدرار» یعنی دارای ریزش فراوان، پی در پی، و طبعاً مقصود، ریزش به مقدار نیاز است.

12- آب فراوان و رونق کشاورزی از شاخصه‌های توانمندی و قدرت اقوام

و تمدنها

وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ

13- اقتدار و تمکن مادی تأمین‌کنندۀ سعادت نیست.

و مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ

از اینکه می‌فرماید ما به آنها بیش از شما مکنت دادیم و آن گاه هلاکشان کردیم، معلوم می‌شود مکنت مادی دلیل قرب نزد خدا نیست.

14- عوامل طبیعی، مسخر ارادۀ الهی و در قلمرو قدرت اوست.

کَمْ أَهْلَکْنٰا ... مَکَّنّٰاهُمْ ... وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ ... وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ

15- تکذیب آیات الهی، گناه و موجب هلاکت و نابودی است.

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ ... فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ

کاربرد عنوان «ذنوب »در مورد تکذیب‌کنندگان آیات، روشن می‌سازد که تکذیب از مصادیق «گناه» است.

16- انحطاط و نابودی بسیاری از تمدنها پیش از اسلام به سبب گناه و ستیز با حق

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ ... فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ

17- نقش و تأثیر عملکرد مردم در تحولات تاریخ

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا ... فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ

18- خداوند جایگزین‌کنندۀ ملتهایی به جای ملتهای هلاک شدۀ پیشین

فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

19- پابرجایی زندگی انسانها در زمین، در عین انقراض امتهای متمدن کافر

فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

20- هلاکت امتها و نابودی تمدنها بر اثر کفر و گناه، از سنتهای الهی است.

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ ... فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ

جملۀ «فَأَهْلَکْنٰاهُمْ » ، بیان قاعده و قانونی است که جملۀ «أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا ...» جریان آن را در طول تاریخ نشان می‌دهد.

21- پیدایش و انقراض تمدنها، تحت اراده و سیطرۀ الهی

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ ... وَ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

کلید واژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ آیات خدا؛ استهزاء؛ اسلام؛ اسما و صفات؛ امت؛ انسان؛ باران؛ تاریخ؛ تربیت؛ تفکر؛ تکذیب؛ تمدن؛ جامعه؛ حق؛ دنیا؛ رستگاری؛ رود؛ زمین؛ زندگی؛ سنت؛ عبرت؛ عجز؛ غضب؛ قدرت؛ کشاورزی؛ کفر؛ کیفر؛ گناه؛ ملامت؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 7]

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ (7)

7

و اگر نوشته‌ای را در کاغذی بر تو نازل می‌کردیم و آن را با دست‌های خود لمس می‌کردند، آنان که کفر ورزیده‌اند می‌گفتند: این جز سحری آشکار نیست.

1- کفّار مکه حتی در صورت نزول کتابی ملموس از سوی خداوند بر پیامبر(ص)، آن را سحر می‌خواندند.

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

2- حق‌ناپذیری و عناد و لجاجت شدید کافران مکه، در برابر وحی و معجزات الهی

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً ... إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

سورۀ انعام در مکه نازل شده و ناظر به مشرکان مکه می‌باشد.

3- نزول آیات قرآن بر پیامبر(ص) به شکل نوشتارهایی ملموس نبوده است.

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ

4- اتهام سحر، وسیله‌ای برای مبارزۀ کافران با رسالت پیامبر(ص) و آیات الهی

لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

5- کفر و سرسختی در برابر حق، زمینه‌ساز انحراف در بینش و تفسیر غلط و نابجا از پدیده‌هاست.

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا ... لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

عنوان ساختن کفر در «الَّذِینَ کَفَرُوا ...» نشان دهندۀ تأثیر کفر در بینش غلط و منحرف کافران است. یعنی «کفر»موجب می‌گردد که پدیده‌ها بر خلاف حق و واقع تفسیر شوند.

6- کفرورزی، موجب انکار هر گونه معجزه و آیه (گواه حقانیت پیامبر) هر چند ملموس و قابل حس باشد.

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ ... لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ افترا؛ تکذیب؛ حق؛ دست؛ دشمنی؛ سحر؛ قرآن؛ کتاب؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ وحی

[سوره الأنعام (6): آیه 8]

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ اَلْأَمْرُ ثُمَّ لاٰ یُنْظَرُونَ (8)

8

و گفتند: چرا فرشته‌ای بر او نازل نشده است [تا با وی همکاری کند]؟ و اگر فرشته‌ای می‌فرستادیم، کار تمام می‌شد (همه هلاک می‌شدند) و به آنان مهلت داده نمی‌شد.

1- مشاهدۀ نزول فرشتگان بر پیامبر(ص)، درخواست نابجا و بهانه‌جویانۀ کافران مکّه

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ

2- رد درخواست کفرپیشگان بهانه‌جوی مکه (نزول محسوس فرشتگان) از سوی خداوند

وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ ثُمَّ لاٰ یُنْظَرُونَ

حرف «لَوْ» غالباً در مواردی به کار گرفته می‌شود که شرط، امری غیر عملی باشد.

3- هلاکت فوری کافران و پایان مهلت آنان، در صورت نزول محسوس فرشتگان به عنوان معجزه بر پیامبر(ص)

وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ ثُمَّ لاٰ یُنْظَرُونَ

4- کفرپیشگان مکه حتی با نزول کتابی ملموس بر پیامبر(ص)، ایمان نمی‌آوردند و خواهان نزول محسوس فرشتگان می‌شدند.

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ ...

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ

بر اساس این احتمال که «قٰالُوا» بر جواب «لَوْ» در آیۀ قبل عطف شده باشد، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

5- پایان یافتن مهلت کافران در صورت نزول محسوس فرشتگان به عنوان معجزه بر پیامبر(ص)

وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ ثُمَّ لاٰ یُنْظَرُونَ

قطع مهلت کافران با نزول محسوس فرشته که مفاد جملۀ «لَقُضِیَ الْأَمْرُ» و «ثُمَّ لاٰ یُنْظَرُونَ » است، بر این نکته دلالت دارد که تا قبل از نزول چنین آیاتی، کفار از مهلت الهی برخوردارند.

6- ناآگاهی کافران از عواقب هلاکتبار

درخواست نزول آشکار ملائکه

وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ ثُمَّ لاٰ یُنْظَرُونَ

7- ارائۀ معجزات بر اساس مشیت الهی و قانونمند است.

وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ ثُمَّ لاٰ یُنْظَرُونَ

کلید واژه‌ها:

اسلام؛ ایمان؛ بهانه‌جویی؛ جهل؛ حس‌گرایی؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا؛ معجزه؛ ملائکه

[سوره الأنعام (6): آیه 9]

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً وَ لَلَبَسْنٰا عَلَیْهِمْ مٰا یَلْبِسُونَ (9)

9

و اگر او را فرشته قرار می‌دادیم، وی را به صورت مردی در می‌آوردیم [تا او را ببینند، آن‌گاه می‌گفتند: ما در فرشته بودن او شک داریم،] در نتیجه آنچه را که آنان [بر خود]مشتبه می‌سازند بر آنان مشتبه می‌ساختیم.

1- خداوند بر فرض انتخاب فرشتگان برای پیامبری، آنان را به صورت بشر قرار می‌داد.

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً

2- درخواست نزول فرشته به عنوان پیامبر، از بهانه‌های کفرپیشگان مکّه

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً

جملۀ «وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً ...»، می‌تواند منقطع از آیۀ قبل بوده و جواب از درخواست دیگر کفار، (فرستادن فرشته به عنوان پیامبر) باشد.

3- رد درخواست کفرپیشگان بهانه‌جوی مکه (نزول فرشته به عنوان پیامبر) از سوی خداوند

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً

4- کافران، مدعی عدم شایستگی بشر برای احراز مقام رسالت

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً

5- خداوند، جز از جنس بشر، پیامبری برای آدمیان قرار نداده است.

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً

6- خداوند پیامبران خویش را از میان مردان برگزید.

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً

گزینش کلمۀ «رَجُلاً» به جای «بشرا» می‌تواند گواهی بر نکتۀ مذکور در براشت باشد.

7- مردم عادی از تحمل مشاهدۀ چهرۀ واقعی فرشتگان در دنیا ناتوان هستند.

وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ ... وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً

در آیۀ قبل نزول فرشتگان را به صورت اصلی به معنای پایان یافتن کار و هلاکت کافران دانست و در این آیه نزول فرضی فرشته را برای مردم به شکل مردان اعلام می‌کند. از این دو نکته می‌توان مطلب بالا را استفاده کرد.

8- خداوند، فرشتگان را برای آدمیان به پیامبری برنمی‌گزیند.

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً

حرف «لَوْ» در مواردی به کار می‌رود که شرط، امری ممتنع و غیرعملی باشد.

9- امکان تجسم فرشتگان به صورت آدمی

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً

آنچه در آیه نفی شده، پیامبر شدن فرشتگان است، نه تجسم آنان به صورت آدمی.

10- بقای مغالطه‌کاری و بهانه‌جوییهای کافران، حتی در صورت انتخاب پیامبر از میان فرشتگان

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً وَ لَلَبَسْنٰا عَلَیْهِمْ

«لَلَبَسْنٰا عَلَیْهِمْ ...» یعنی امر رسالت را چنانکه اکنون برای آنان مشتبه است در صورت نزول فرشته نیز مشتبه می‌کردیم.

11- کافران به رسالت پیامبر(ص)، گرفتار شبهه‌های باطل و بی‌اساس.

وَ لَلَبَسْنٰا عَلَیْهِمْ مٰا یَلْبِسُونَ

«یَلْبِسُونَ » ، فعل مضارع و بیانگر استمرار یافتن شبهه‌های کافران در دل و جان آنان است؛ یعنی «و للبسنا علیهم ما یلبسون علی انفسهم ».

12- خداوند حق‌پوشان و مغالطه‌کاران در رسالت پیامبر(ص) را در گمراهی رها می‌کند.

وَ لَلَبَسْنٰا عَلَیْهِمْ مٰا یَلْبِسُونَ

13- محرومیت از هدایت الهی، نتیجۀ حق‌پوشی و مغالطه‌کاری خود انسان

وَ لَلَبَسْنٰا عَلَیْهِمْ مٰا یَلْبِسُونَ

تلبیس خداوند (للبسنا)، از نظر رتبه، پس از تلبیس خود آدمی (ما یلبسون) قرار دارد.

کلید واژه‌ها:

اسلام؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ بهانه جویی؛ تجسم اعمال؛ حق؛ ضلالت؛ عجز؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ ملائکه؛ نبوت؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 10]

وَ لَقَدِ اُسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (10)

10

بی‌تردید پیامبرانی هم که پیش از تو بودند استهزا شدند، پس آن عذابی که مسخره‌اش می‌کردند، کسانی را که پبامبران را به استهزا می‌گرفتند فرا گرفت.

1- بسیاری از رسولان الهی قبل از پیامبر(ص)، مورد تمسخر و استهزای کافران قرار گرفتند.

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ

2- درگیری و مبارزۀ کافران با پیامبران الهی در طول تاریخ جریان داشته است.

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ

3- تمسخر و استهزای پیامبران الهی، شیوۀ همۀ کافران در طول تاریخ.

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ ... مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

4- استهزای وعیدها و تهدیدهای پیامبران الهی، از شیوه‌های مبارزۀ کافران با انبیا در طول تاریخ

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ

مقصود از «مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ » ، عذاب‌های موعود الهی است که در محتوای پیامهای انبیا(ع) ذکر می‌شده است.

5- استهزای کفار نسبت به پیامبر اکرم(ص)، با درخواست نزول کتاب ملموس و مشاهدۀ فرشتگان

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ ... وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ

یادآوری استهزا شدن انبیای گذشته برای تسلی پیامبر(ص)، پس از بیان بهانه‌جوییها و توقّعات بیجای کافران صدراسلام چنین می‌نماید که این بهانه‌جوییها، از سر استهزا و به ریشخند گرفتن پیامبر(ص) بوده است.

6- دلداری خداوند به پیامبر(ص) با یادآوری استهزای انبیای گذشته و سرنوشت شوم استهزاکنندگان

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

7- کافرانی که پیامبران و عذابهای موعود آنان را استهزا می‌کردند، به همان عذابهای مورد تمسخر خویش گرفتار شدند.

فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

کلمۀ «مٰا» در «مٰا کٰانُوا ...» موصوله و مراد از آن به قرینۀ «حاق ...»، عذاب الهی است که در ضمن سخنان پیامبران مطرح می‌شده و مورد استهزای کافران قرار می‌گرفته است.

8- کافرانی که به استهزای انبیای گذشته می‌پرداختند، به عذاب و کیفر استهزای خود گرفتار شدند.

فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

برداشت فوق بدان احتمال است که تقدیر آیه «جزاء ما کانوا به یستهزؤن » باشد. در این صورت «مٰا» در «مٰا کٰانُوا» مصدریه بوده و مرجع ضمیر «بِهِ » ، به قرینۀ کلمۀ «رسل » در صدر آیه می‌تواند کلمۀ «رسول » باشد. یعنی هر جمعی از آنها به کیفر استهزای رسول خود رسیدند.

9- خداوند، یار و پشتیبان پیامبران خویش در طول تاریخ

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

10- هشدار خداوند به استهزاکنندگان پیامبر(ص)

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

11- لزوم استواری در برابر جنگ روانی دشمنان و نهراسیدن از استهزای آنان

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

کلید واژه‌ها:

استقامت؛ استهزاء؛ اسلام؛ اللّه؛ انبیاء؛ جنگ؛ حس‌گرایی؛ دشمنی؛ دلداری؛ دین؛ شجاعت؛ عذاب؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ کیفر؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ نصرت

[سوره الأنعام (6): آیه 11]

قُلْ سِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ ثُمَّ اُنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُکَذِّبِینَ (11)

11

بگو: در زمین سیر کنید، سپس بنگرید که عاقبت تکذیب کنندگان چگونه بود؟

1- پیامبر اکرم(ص) مأمور ترغیب مردم به سیر در زمین و تدبر در سرانجام تکذیب‌کنندگان پیامبران الهی

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

2- برانگیختن مردم به بررسی و مطالعۀ تاریخ امتهای پیشین و پندگیری از آن، وظیفۀ مبلغان دین

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا

فعل امر «قُلْ » خطاب به پیامبر(ص) است که آن حضرت را موظف به ترغیب مردم به بررسی و مطالعه در تاریخ کرده است. این وظیفه، از نظر ملاک، اختصاص به پیامبر(ص) ندارد، بلکه وظیفه‌ای همگانی، مخصوصاً برای مبلغان دین، است.

3- پهنۀ زمین دارای آثاری عبرت‌آموز از ملتهای پیشین

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

4- گستردگی دعوت انبیا و مخالفت کافران با آنها، در پهنۀ زمین

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا

مراد از «الْأَرْضِ » ، می‌تواند تمامی پهنۀ زمین باشد که به عنوان عرصه سیر و مطالعۀ آثار گذشتگان معرفی شده است براین اساس معلوم می‌شود پیامبران در تمامی زمین حضور داشته و مکذّبان نیز بهمین صورت در زمین پراکنده بوده‌اند.

5- لزوم نگرش و توجه به سرانجام شوم تکذیب پیامبران و رسالت‌داران الهی برای عبرت‌گیری

ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

6- سرنوشت گذشتگان، درس عبرت برای آیندگان

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

7- قانونمندی و یکسانی راههای کمال و سعادت یا انحطاط و شقاوت آدمیان، در گذشته و آیندۀ تاریخ

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

از امر به تدبر در تاریخ گذشتگان و عبرت گرفتن از آن معلوم می‌شود که آنچه مایۀ سعادت یا شقاوت پیشینیان بوده است، برای آیندگان نیز هست.

8- تحلیل و بررسی تاریخ گذشتگان و اندیشیدن در آن، سازنده و دارای نقش تربیتی - هدایتی است.

ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

9- تکذیب پیامبران و آیات الهی از عوامل نابودی جوامع، سقوط و انحطاط تمدنهای بشری

ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

10- هشدار خداوند به تکذیب‌کنندگان پیامبر(ص)

ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تدبر؛ تربیت؛ تفکر؛ تکذیب؛ تمدن؛ رسالت؛ رستگاری؛ رشد؛ سیر و سیاحت؛ شقاوت؛ عبرت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 12]

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ اَلرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ (12)

12

بگو: آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ کیست؟ بگو: از آنِ خداست. او رحمت را بر خود مقرّر کرده است. یقیناً شما را در روز قیامت که شکّی در آن نیست جمع خواهد کرد. کسانی که [سرمایۀ فطرت]خود را از دست داده‌اند، به همین علّت ایمان نمی‌آورند.

1- تعلیم روش احتجاج با مشرکان به پیامبر(ص) از سوی خداوند.

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ

فرمان خداوند به پیامبر(ص) (قل)، بیانگر لزوم استفادۀ پیامبر(ص) از این روش خاص در مواجهه با منکران معاد است.

2- خدا، مالک هر آنچه در آسمانها و زمین است.

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ

3- مالکیت خداوند بر جهان هستی، امری بدیهی و غیر قابل انکار.

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ

جواب خداوند به سؤال مطرح شده و منتظر جواب کافران نماندن، بیانگر روشن و غیر قابل انکار بودن آن است.

4- جهان آفرینش، دارای آسمانهای متعدد

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

5- طرح و بیان حقایق به شکل پرسش و پاسخ، از روشهای قرآن

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ

6- خداوند رحمت به خلق را بر خویش لازم کرده است.

کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ

«کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ » یعنی «الزمها علی نفسه » (رحمت را بر خود فرض و خود را به آن ملزم کرده است).

7- خداوند، قطعاً و بدون تردید، تمامی انسانها را در صحنۀ قیامت گرد خواهد آورد.

لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ

مرجع ضمیر «فِیهِ » می‌تواند مضمون جملۀ «لَیَجْمَعَنَّکُمْ » باشد، یعنی جمع کردن شما در قیامت بدون تردید است.

8- نابود نشدن انسان با مرگ

لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ

جملۀ «لَیَجْمَعَنَّکُمْ » و تعدیۀ آن به «إِلیٰ » ، بیانگر گردآوری مستمر آدمیان تا قیامت است و لازمۀ این نیز فانی نشدن آدمی پس از مرگ است.

9- تردیدناپذیری تحقق قیامت

لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ

«لاٰ رَیْبَ فِیهِ » نفی هر گونه تردید دربارۀ قیامت است، که از بارزترین موارد تردید دربارۀ قیامت، تردید در تحقق آن است.

10- قیامت، روز ظهور حقایق و از بین رفتن هر گونه تردید

لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ

مرجع ضمیر «فِیهِ » می‌تواند «یَوْمِ الْقِیٰامَةِ » باشد، یعنی قیامت ظرف تردید نیست و در آن روز تردید از آدمی رخت بر می‌بندد.

11- برخورداری مردم از رحمت خداوند، از فلسفه‌های برپایی قیامت

کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ

12- برپایی قیامت جلوه‌ای از رحمت الهی است.

کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ

13- حاکمیت مطلقۀ الهی بر جهان هستی

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ ... لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ

14- آنان که سرمایۀ جان را به خسارت از کف داده‌اند، منکر قیامت هستند.

لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ... اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

متعلق «لاٰ یُؤْمِنُونَ » ، با توجه به جملۀ «لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ » قیامت می‌تواند باشد.

15- تباه کردن سرمایۀ وجودی خود زیانکاری و زمینۀ انکار معارف دین است.

لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ... اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

16- کافران به معاد و رسالت پیامبر(ص)، زیانکار، تباه‌کنندۀ خویش و محروم از رحمت الهی

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ ... کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ...

اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

با توجّه به اینکه رحمت الهی فراگیر است، ممکن است زیان کافران به جهت محروم ساختن خود از دریافت رحمت باشد.

کلید واژه‌ها:

آسمان؛ احتجاج؛ اسما و صفات؛ اقرار؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تعلیم؛ تکذیب؛ تکلیف؛ جهان؛ خلقت؛ دین؛ رحمت؛ زمین؛ سؤال و جواب؛ ضرر؛ عمر؛ قیامت؛ کفر؛ مالکیت؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ معاد؛ نبوت

[سوره الأنعام (6): آیه 13]

وَ لَهُ مٰا سَکَنَ فِی اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهٰارِ وَ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (13)

13

و آنچه در شب و روز آرام می‌گیرد از آنِ اوست، و اوست که شنوا و دانا است.

1- مالکیت خدا، گسترده بر هر موجود مستقر در شب و روز

وَ لَهُ مٰا سَکَنَ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ

«مٰا» در «مٰا سَکَنَ ...» عام است و شامل هر موجودی که در ظرف شب و روز قرار گرفته است می‌شود.

2- تمامی پدیده‌های ساکن و متحرک در شب و روز، ملک خدا و تحت تصرف اوست.

وَ لَهُ مٰا سَکَنَ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ

در زبان عرب گاهی یکی از ضدین ذکر می‌گردد و دیگری مسکوت می‌ماند. چون مذکور، خود کافی از غیر مذکور است.

در آیه نیز تقدیر می‌تواند چنین باشد: «و له ما سکن و ما تحرک فی اللیل و النهار».

3- تنها خداوند بسیار شنوا و داناست.

وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

4- علم و آگاهی به جهان هستی، لازمۀ مالکیت مطلقۀ الهی

وَ لَهُ مٰا سَکَنَ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

جملۀ «وَ لَهُ مٰا سَکَنَ » به منزلۀ دلیلی است برای «وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ » . یعنی همه چیز، اعم از اشیا و اقوال و حتی فکر، مخلوق و مملوک خداست و خالق نمی‌تواند به مخلوق خویش آگاه نباشد، چون علم خالق به مخلوق خود، ضروری است.

5- توجه به آگاهی خداوند بر گفتار و کردار آدمیان، برانگیزندۀ آنان به ایمان

فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

6- شنوایی و دانایی خداوند، تضمین‌کنندۀ حسابرسی از بندگان در روز قیامت

لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ... وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

7- «سمیع »و «علیم »از اسماء و صفات خداوند

وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

کلید واژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ حسابرسی؛ ذکر؛ روز؛ سمیع/اسما و صفات؛ شب؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ غیب؛ قیامت؛ مالکیت

[سوره الأنعام (6): آیه 14]

قُلْ أَ غَیْرَ اَللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (14)

14

بگو: آیا جز خدا را که پدید آورندۀ آسمان‌ها و زمین است به سرپرستی خود برگیرم، در حالی که اوست که طعام می‌دهد و طعام داده نمی‌شود؟ بگو: من مأمورم که اوّلین کسی باشم که تسلیم [خدا]شده است، و [خدا به من فرمان داده است که:]هرگز از مشرکان مباش.

1- جز خداوند خالق آسمانها و زمین و روزی‌دهندۀ بی‌نیاز، کسی شایستۀ ولایت و سرپرستی نیست.

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ

2- ولایت الهی، تنها ولایت مورد پذیرش پیامبر(ص)

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا

3- پیامبر(ص)، مأمور احتجاج با کافران دربارۀ توحید ربوبی

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ

4- انسان در جستجوی ولی و سرپرست برای خویش و نیازمند به آن است.

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا

در استفهام انکاری صدر آیه، موضوعی مسلم فرض شده و آن نیاز به ولی و سرپرست است. لذا سخن از آن است که چه کسی را باید به عنوان ولی و سرپرست برگزید.

5- خداوند ابداع‌کنندۀ آسمانها و زمین، بدون الگو و نمونۀ قبلی

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

«فطر»(مصدر «فٰاطِرِ» ) به معنای ایجاد و اختراع است.

6- جهان آفرینش دارای آسمانهای متعدد

فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

7- تنها خداوند، روزی‌دهندۀ مخلوقات و خود بی‌نیاز از روزی است.

وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ

8- ولایت و سرپرستی، تنها در خور آفریننده و روزی‌دهندۀ موجودات است.

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ

9- نیازمندی و فقر آدمی، فلسفۀ احتیاج او به ولی و سرپرست

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... وَ هُوَ یُطْعِمُ

10- ایجاد و استمرار بقای موجودات به دست خداوند است.

فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ

11- آفرینش و تأمین نیازمندیهای موجودات، از شؤون ولایت مطلقۀ الهی است.

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ

12- پذیرش ولایت خالق روزی‌دهندۀ بی‌نیاز، حکم فطرت و عقل است.

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ

13- پذیرش ولایت معبودانی نیازمند و ناتوان از رفع نیاز دیگران، نشانۀ بی‌خردی است.

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ

استفهام انکاری همراه با توبیخ و تعجب در «قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ » حکایت از آن دارد که پذیرش ولایت غیر خدا توجیه صحیحی ندارد و کاری است دور از منطق و خرد.

14- برانگیختن عقل و وجدان به داوری، از روشهای قرآن در احتجاج

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

15- پیامبر(ص)، موظف به پیشگامی در تسلیم به درگاه خداوند

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ

16- پیامبر(ص)، مأمور به اظهار موضع اعتقادی خویش و پیشگامی در اسلام

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ

17- ضرورت پیشگامی رهبران الهی در پایبندی به اصول و مبانی خویش

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

18- پذیرش ولایت خداوند، مقتضی

تسلیم شدن محض در برابر اوست.

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ

19- طرح و بیان حقایق به صورت پرسش و پاسخ، از روشهای هدایتی قرآن

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ ... قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ

20- پیامبر اکرم(ص)، اولین مسلمان در میان امت خویش

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ

اول می‌تواند به معنای «اولیت زمانی » و اسلام به معنای مصطلح آن باشد.

21- پیامبر(ص)، اولین مسلمان در جهان

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ

جملۀ «أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ » مطلق و بیانگر این است که اسلام پیامبر(ص) بر اسلام دیگران مقدم بوده است.

22- پیامبر(ص) باید در بالاترین مرتبۀ تسلیم در برابر خداوند باشد.

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ

اگر اولویت مطرح شده در آیه از نظر رتبه و درجۀ تسلیم باشد، پیامبر(ص) مأمور به کسب پیشتازی در مقام تسلیم است.

23- پیامبر(ص)، مأمور به دوری از صف مشرکان

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ ... وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

24- پیامبر(ص)، مأمور به حراست و حفاظت کامل از ایمان و اسلام خویش در برابر خطر شرک

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ ... وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

25- پذیرش ولایت غیر خدا، شرک است.

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

26- دعوت و آیین پیامبر اکرم(ص)، مبتنی بر عقل و وحی

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ

جملۀ استفهامی صدر آیه دعوت به حکم عقل است و جملۀ «إِنِّی أُمِرْتُ » بر پیروی از وحی تکیه دارد.

27- هماهنگی عقل و شرع در حکم به لزوم پذیرش ولایت خداوند

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ

جملۀ «إِنِّی أُمِرْتُ ...» حکایت از صدور فرمانی تشریعی بر ضرورت تسلیم در برابر خداوند است. جملۀ استفهام انکاری «أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ ...» نیز اشاره به حکم عقل در این مورد دارد، بنابراین عقل و شرع یکسان بر ضرورت پذیرش ولایت خداوند حکم می‌رانند.

کلید واژه‌ها:

آسمان؛ احتجاج؛ اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ انسان؛ بدیع/اسما و صفات؛ تسلیم؛ توحید؛ تولی؛ خالق؛ خلقت؛ دین؛ رازق/اسما و صفات؛ رزق؛ زمین؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ عجز؛ عقل؛ قدرت؛ قضا؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ ولایت؛ هدایت؛ خوردنی‌ها

[سوره الأنعام (6): آیه 15]

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (15)

15

بگو: من اگر پروردگارم را نافرمانی کنم، از عذاب روزی بزرگ می‌ترسم.

1- ترس پیامبر(ص) از عذاب خداوند

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

2- پیامبر(ص)، مأمور به اظهار ترس خویش از عذاب در صورت نافرمانی از پروردگار

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

3- نقش سازندۀ بیان ترس پیشوایان دین از عذاب الهی، در هدایت مردم و بازداشتن آنها از گناه

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

4- شرک و پذیرش ولایت غیر خدا، عصیان بر اوست.

أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی

5- شرک و پذیرش ولایت غیر خدا، موجب گرفتاری به عذاب شدید اخروی

أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

6- ترس از عذاب قیامت، مانع از شرک و پذیرش ولایت غیر خدا

أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

7- پیامبر(ص)، همانند دیگر مردم، مکلف به اوامر و نواهی الهی است.

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

8- توجه به ربوبیت خداوند، مقتضی پرهیز از عصیان او

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی

9- عذاب قیامت، عاقبت شوم گناهکاران

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

10- عذاب قیامت دهشتزا و سزاوار ترس بسیار

إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

توصیف روز قیامت به «عَظِیمٍ » ، بیان عظمت رخدادهای آن (عذاب و ...) نیز هست.

11- قیامت روزی بزرگ و با عظمت است.

عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

12- تساوی همۀ انسانها، حتی پیامبران الهی، در برابر قانون الهی و پیامدهای اخروی آن

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

هنگامی که پیامبر(ص) با تمام عظمتش می‌فرماید در صورت نافرمانی از عذاب می‌ترسم، معلوم می‌شود استثنایی در کار رسیدگی به امور بندگان در قیامت وجود ندارد و اگر چنین تبعیضی بود، دیگر ترس پیامبر(ص) از عصیان معنی نداشت.

13- «رب »از اسماء و صفات خداوند

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ امامت؛ امر الهی؛ انبیاء؛ انسان؛ ترس؛ تکلیف؛ حُکم؛ دین؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ عذاب؛قیامت؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ ولایت؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 16]

مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذٰلِکَ اَلْفَوْزُ اَلْمُبِینُ (16)

16

هر کس در آن روز عذاب از او گردانده شود، قطعاً خدا به او رحم کرده است، و این است آن کامیابی آشکار.

1- رهایی آدمی از عذاب در قیامت، نشانۀ برخورداری وی از رحمت الهی است.

مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ

2- آدمی، در هر مرتبه و با هر عمل، برای رهایی از عذاب در قیامت نیازمند رحمت خداوند است.

مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ

کلمۀ «مَنْ » از ادات عموم است، بنابراین مفاد «مَنْ یُصْرَفْ ...» عمومیت داشته و شامل همۀ مردم می‌شود.

3- تسلیم شدن در برابر خداوند و دوری از شرک، زمینۀ برخورداری از رحمت الهی در قیامت

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ ... مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ

4- پیامبر اکرم(ص) هم نیازمند رحمت الهی برای نجات از عذاب قیامت است.

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ ... مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ

5- گزینش خداوند یگانه به ولایت و سرپرستی، زمینۀ شمول رحمت الهی بر آدمی در قیامت

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ

6- رهایی از عذااب قیامت و دریافت رحمت الهی، رستگاری و سعادت آشکار است.

مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ تسلیم؛ رحمت؛ رستگاری؛ شرک؛ عذاب؛ محمّد(ص)؛ ولایت

[سوره الأنعام (6): آیه 17]

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اَللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (17)

17

و اگر خدا محنتی به تو برساند، جز او هیچ بر طرف کننده‌ای برای آن نیست؛ و اگر خیری به تو برساند، [کسی نمی‌تواند مانع آن شود، زیرا]او بر هر چیزی تواناست.

1- اگر خداوند آسیبی به پیامبر(ص) برساند، هیچ موجودی توان برطرف ساختن آن را ندارد.

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ

2- هیچ موجودی توان جلوگیری از خیری را که خداوند به پیامبر(ص) برساند، ندارد.

و إن یمسسک اللّه بخیر

جواب «إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ» حذف شده و تقدیر آن چنین است:

«و ان یمسسک بخیر فلا مانع یمنعه ».

3- هیچ موجودی توان دفع آسیب و یا خیری را که از ناحیۀ خدا باشد، ندارد.

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ

4- خداوند، قادر بر رساندن هر گونه خیر و ضرر به آدمی

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ ... وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

5- تنها خدای قادر بر رساندن هر گونه

ضرر و یا منفعت به آدمی، شایستۀ پرستش و ولایت می‌باشد.

أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ ... فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

6- اقتدار بر رساندن هر گونه خیر و شر، از شؤون ولایت الهی است.

أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ ... فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

7- توجه به اقتدار بی‌مانع خداوند بر رساندن نفع و ضرر، زمینه‌ساز اعتقاد به توحید و پرهیز از شرک

وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ... وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ ...

فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

8- تعدد منشأ برای خیر و شر، پنداری باطل و موهوم است.

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

بیان قدرت خداوند بر رساندن خیر و شر می‌تواند تعریض به کسانی باشد که برای هر یک از خیر و شر، منشأ مستقلی می‌پندارند.

9- توانایی بتها و معبودهای خیالی در دفع شر و رساندن خیر، پندار ناروای مشرکان

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

10- خداوند، قادر مطلق و توانمند بر هر کار است.

فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

11- هیچ مانعی در برابر جریان قدرت مطلقۀ الهی وجود ندارد.

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ ... فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

12- برای رفع کاستیها و جلب خیر، تنها باید به خدا متکی و امیدوار بود.

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

13- «قَدِیرٌ» از اسماء و صفات خداوند.

فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

کلید واژه‌ها:

احسان؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ باطل؛ بت؛ توحید؛ توکل؛ خیر و شر؛ ذکر؛ شر؛ شرک؛ ضرر؛ عجز؛ قدرت؛ محمّد(ص)؛ ولایت؛ هو/اسما و صفات

[سوره الأنعام (6): آیه 18]

وَ هُوَ اَلْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْخَبِیرُ (18)

18

و اوست که بر بندگان خود غالب است، و اوست آن حکیم آگاه.

1- آدمیان، مقهور در برابر اقتدار یگانۀ خداوند هستند.

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ

«قهر»(مصدر «قاهر») به معنای غلبۀ همراه با ذلت مقهور است.

2- قدرت بدون رقیب خداوند در رساندن خیر و شر به آدمی، نشانۀ اقتدار و غلبۀ او بر تمامی بندگان

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ ... وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ

3- قهر و غلبۀ خداوند بر اساس حکمت و آگاهی کامل و دقیق اوست.

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ

4- نفع و ضرر رساندن خداوند به آدمیان بر اساس حکمت و آگاهی

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ ... هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ

5- راه نیافتن هیچگونه ضعف و کاستی، گزافه، جهل و اشتباه در حریم خداوند

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ

از صفات «قاهر»، «حکیم »و «خبیر»، که برای خداوند بیان شده، برداشت فوق استفاده شده است.

6- «قاهر»، «حکیم »و «خبیر»از اسماء و صفات خداوند.

وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ

کلید واژه‌ها:

احسان؛ اسما و صفات؛ انسان؛ جهل؛ حکمت؛ حکیم/اسما و صفات؛ خبیر/اسما و صفات؛ خیر و شر؛ شر؛ضرر؛ عجز؛ علم؛ قدرت؛ قهار/اسما و صفات

[سوره الأنعام (6): آیه 19]

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اَللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا اَلْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ أَ إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اَللّٰهِ آلِهَةً أُخْریٰ قُلْ لاٰ أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ (19)

19

بگو: گواهی چه کسی از همه برتر است؟ بگو: خدا میان من و شما گواه است؛ و این قرآن به من وحی شده است تا به وسیلۀ آن به شما و هر که [این قرآن به او]برسد اخطار کنم. آیا راستی شما گواهی می‌دهید که با خدا معبودان دیگری است؟ بگو: من گواهی نمی‌دهم. بگو: جز این نیست که او معبودی یگانه است، و بی‌تردید، من از آنچه شما [به وسیلۀ آن]شرک می‌ورزید بیزارم.

1- پیامبر(ص)، مأمور سؤال از مشرکان دربارۀ اینکه برترین گواهی که می‌تواند حقانیت او را تأیید کند کیست؟

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً

2- خداوند، بزرگترین و ارجمندترین گواه بر هر چیز

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً

استفهام در «أَیُّ شَیْءٍ ...» تقریری و جواب آن حذف شده است؛ یعنی «سیقولون اللّه اکبر».

3- گواهی خداوند، مهمترین وصحیحترین و اطمینان‌بخش‌ترین گواهیها

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً

4- جواز کاربرد «شَیْءٍ» درمورد خداوند*

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ

5- خداوند، بزرگترین گواه رسالت پیامبر اکرم(ص) در برابر منکران.

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ

با توجه به این حقیقت که نزاع بین پیامبر(ص) و مشرکان، نزاع شخصی نبوده، بلکه اختلاف بر سر درستی ادعای پیامبر(ص) به نزول وحی بر ایشان بوده است. براین اساس، مقصود از شهادت خدا، شهادت بر رسالت پیامبر اکرم(ص) است.

6- پیامبر(ص)، مأمور احتجاج با مشرکان با طرح سؤال و پاسخ

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ

7- گواه‌طلبی مشرکان از پیامبر(ص) در تأیید رسالت آن حضرت*

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ

آیۀ شریفه براساس شأن نزول، در پاسخ اشراف مکه نازل شده که به پیامبر(ص) می‌گفتند: ما کسی را نمی‌یابیم که تو را تصدیق کرده و قبولت داشته باشد (ما نری احداً مصدقک بما تقول).

8- طرح و بیان حقایق به شکل پرسش و پاسخ، از روشهای قرآن در تبلیغ و هدایت

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ

9- خداوند، بزرگترین شاهد بر بطلان شرک و حقانیت توحید

وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ... قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ

10- پیامبر(ص)، موظف به اعلام وحی شدن قرآن به وی و بیان اهداف نزول آن

وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ

11- قرآن، کتاب جهانی و برای همۀ عصرها و انذار دهندۀ کسی که به معارف آن است یابد.

وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ

«مَنْ بَلَغَ» بیانگر عموم و محدود نبودن مرز دعوت قرآن در عرصۀ زمان و مکان است.

12- انذار مردم در طول تاریخ، هدف از فرستادن قرآن بر پیامبر(ص)

وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ

13- اهمیت جایگاه انذار در تبلیغ

وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ

چون انذار هدف اساسی نزول قرآن ذکر گردیده، جایگاه ویژۀ آن در اهداف تبلیغی دین روشن می‌گردد.

14- پیامبر(ص)، وظیفه‌دار انذار مردم در تمامی تاریخ

وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ

جملۀ «مَنْ بَلَغَ» عطف بر ضمیر خطاب «انذرکم » است. لذا معنی آیه چنین می‌شود: «و لانذر من بلغ». و چون فاعل «انذر»پیامبر(ص) است، بنابراین وظیفۀ آن حضرت مستمر و جاری در تاریخ است.

15- محمّد(ص) خاتم پیامبران و رسالتش جهانشمول و فراگیر تا نهایت تاریخ است.

وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ

جهانشمولی رسالت پیامبر(ص) و خاتمیت آن حضرت از عموم «مَنْ بَلَغَ» که شامل تمامی افراد در همۀ عصرها می‌شود، استفاده شده است.

16- قرآن، گواه خداوند بر حقانیت رسالت پیامبر(ص)

قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ

17- قرآن، گواه یگانگی خداوند و بطلان شرک

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... قُلِ اللّٰهُ ... وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ

از ارتباط این آیه با آیات قبل چنین برمی‌آید که قرآن تحقق عینی شهادت خداوند است.

18- جاهل قاصر، معذور است.

وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ

از قید «مَنْ بَلَغَ» استفاده می‌شود عذر کسانیکه پیام قرآن به آنان نرسیده موجه است.

19- ضرورت حضور مبلغانی انذارگر در جامعه همراه قرآن

وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ

تأکید بر حضور پیامبر(ص) در کنار قرآن برای انذار، گویای این نکته است که قرآن به تنهایی برای انذار کافی نیست، بلکه باید کسانی نیز همواره با قرآن به تبلیغ دین و انذار مردم بپردازند.

20- شگفت‌آور بودن اعتقاد به تعدد خدایان، با توجه به بدیهی بودن توحید و شهادت خدا و قرآن بر بطلان شرک

أَ إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّٰهِ آلِهَةً أُخْریٰ

همزۀ استفهام در «أَ إِنَّکُمْ » دال بر شگفتی است.

21- مشرکان، فاقد هر گونه دلیل و گواه بر درستی و حقانیت عقاید شرک‌آلود خویش

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً ... أَ إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّٰهِ آلِهَةً أُخْریٰ

استفهام تعجبی در «أَ إِنَّکُمْ ...» بیانگر آن است که شرک عقیده‌یی پوچ و فاقد برهان و دلیل است.

22- پیامبر اکرم(ص)، مأمور به اعلام یگانگی خداوند و اظهار بیزاری از شرک و معبودهای مشرکان

قُلْ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

23- لزوم پایداری در عقیدۀ توحیدی و اعلام صریح بطلان شرک و بیزاری از معبودهای مشرکان

قُلْ لاٰ أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

24- احتجاجهای متعدد پیامبر(ص) با مشرکان تحت هدایت خداوند

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ ... قُلْ لاٰ أَشْهَدُ قُلْ ... وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

25- لزوم پایبندی و اهتمام رهبران الهی به مبانی اصولی و سازش‌ناپذیری در آن

قُلْ لاٰ أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

گرچه محتوای آیه خطاب به پیامبر(ص) است، ولی مسلماً اختصاصی به شخص آن حضرت ندارد و قابل تعمیم به همۀ

رهبران در تمامی عصرهاست.

26- «إِلٰهٌ » و «وٰاحِدٌ» از اسماء و صفات خداوند.

قُلْ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ

27- «عن أبی جعفر(ع) فی قوله: «قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ » و ذلک أنّ مشرکی أهل مکة قالوا:

یا محمّد ما وجد اللّه رسولاً یرسله غیرَک؟ ما نری أحداً یصدّقک بالذی تقول ...

/فتأتینا من یشهد إنّک رسول اللّه؟ قال رسول‌اللّه(ص): «اللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ ...»؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدا «قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً ...» روایت شده است که مشرکان مکه گفتند: ای محمد، خداوند رسولی غیر از تو نیافت که بفرستد؟ کسی را نمی‌بینیم دربارۀ آنچه می‌گویی تو را تصدیق کند ...پس کسی که به رسالت تو گواهی دهد، برای ما می‌آوری؟ رسول خدا(ص) فرمود:

خداوند بین من و شما گواه است ...».

28- «عن أُبَیّ بن کَعْب قال: أُتِی رسول اللّه(ص) بأساری فقال لهم: هل دُعیتم إلی الإسلام؟ قالوا: لا. فخلّی سبیلهم، ثم قرأ «و أوحی إلیّ هذا القرآن لأنذرکم به و من بلغ» ثم قال: خَلُّوا سبیلهم حتی یأتوا مأمنهم من أجل أنّهم لم یُدْعَوا؛ ⁽²⁾

أبی بن کعب گوید: اسیرانی را نزد رسول خدا(ص) آوردند، حضرت به آنان فرمود: آیا تاکنون به اسلام دعوت شده‌اید؟ گفتند نه، پس آنان را آزاد کرد و آیۀ «وَ أُوحِیَ إِلَیَّ ...» را تلاوت کرد. و سپس فرمود: آنان را آزاد کنید تا به جایگاه امن خویش بروند، زیرا ایشان هنوز به اسلام دعوت نشده‌اند».

29- «عن مالک الجُهَنی قال: قلت لأبی عبداللّه(ع): قوله عزّوجلّ «وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ» قال: من بلغ أن یکون إماما من آل محمّد(ص) فهو ینذر بالقرآن کما أنذر به رسول اللّه(ص)؛ ⁽³⁾

مالک جهنی گوید از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدا «وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ» سؤال کردم، فرمود:

هر کس از آل محمّد(ع) به مقام امامت برسد، به وسیلۀ قرآن مردم را بیم می‌دهد (از مخالفت با خدا می‌ترساند.) همان گونه که رسول خدا(ص)، با قرآن به مردم هشدار می‌داد.

از روایت استفاده می‌شود که «مَنْ » در «مَنْ بَلَغَ» ، عطف به ضمیر فاعل در «أنذرکم » می‌باشد».

30- «عن الحسین بن خالد قال: ...فقلت له: یابن رسول اللّه إنّ قوما یقولون: لم یزل اللّه عالما بعلم و قادرا بقدرة و حیّاً بحیاة و قدیما بقِدَم و سمیعا بسمع و بصیرا ببصر

فقال: من قال ذلک و دان به فقد اتّخذ مع اللّه آلهة أخری ...؛ ⁽¹⁾

حسین بن خالد گوید: ...به امام رضا(ع) عرض کردم ای فرزند رسول خدا(ص) گروهی می‌گویند: خداوند به وسیلۀ علم [زاید بر ذات]، عالم و به وسیلۀ قدرت [زاید بر ذات]، قادر و به وسیلۀ حیات [زاید بر ذات]، زنده و به وسیلۀ قدمت [زاید بر ذات]، قدیم و به وسیلۀ شنوایی [زاید بر ذات]، شنوا و به وسیلۀ بینایی [زاید بر ذات]، بیناست. آن حضرت فرمود:

کسی که این را بگوید و به آن ملتزم شود همانا معبودهایی را با خدا انباز گرفته است ...».

کلید واژه‌ها:

ائمه(ع)؛ احتجاج؛ استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ اله/اسما و صفات؛ امامت؛ انبیاء؛ انذار؛ باطل؛ تبلیغ؛ توحید؛ تولی؛ جهل؛ خاتمیت؛ دین؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ عذر؛ قرآن؛ گواهی؛ محمّد(ص)؛ نبوت؛ وحی؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 20]

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ اَلْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ (20)

20

کسانی که به آنان کتاب [آسمانی] دادیم، همان گونه که فرزندان خود را می‌شناسند، پیامبر را [نیز] می‌شناسند. آنان که [سرمایۀ فطرت]خود را از دست داده‌اند، به همین علّت ایمان نمی‌آورند.

1- اهل کتاب، پیامبر اکرم(ص) را، همچون فرزندان خویش، می‌شناختند.

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ

مرجع ضمیر «یَعْرِفُونَهُ » ، به قرینۀ آیۀ قبل (أوحی إلیّ ...) پیامبر اکرم(ص) است.

2- کتب آسمانی پیشین، بیانگر اوصاف پیامبر اکرم(ص) و پیشگوی رسالت آن حضرت

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً ... اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ

برداشت فوق با توجه به این است که منبع شناخت اهل کتاب نسبت به پیامبر(ص) کتب آسمانی آنان بوده است.

3- کتب آسمانی پیشین مشتمل بر گواهی خداوند بر حقانیت پیامبر(ص)

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ ... اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ

از آنجا که در آیۀ قبل شهادت خداوند مطرح شده و قرآن نیز به عنوان تحقق عینی شهادت خدا ذکر گردیده و در پی آن از

آشنایی اهل کتاب با اوصاف پیامبر(ص) سخن رفته است، می‌توان دریافت که اولاً منبع آگاهی آنان کتب آسمانی بوده و ثانیاً آن کتب نیز در بردارندۀ شهادت خدا بر حقانیت پیامبر(ص) هستند.

4- خداوند حجت را بر اهل کتاب در مورد رسالت پیامبر(ص) به وسیلۀ کتب آسمانی آنان تمام کرده است.

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ ...

فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

با توجه به اینکه منبع و منشأ شناخت اهل کتاب به پیامبر(ص) تورات و انجیل بوده و آنها منکر رسالت آن حضرتند، پس تورات و انجیل وسیلۀ اتمام حجت الهی است.

5- کفر اهل کتاب به پیامبر(ص) و اسلام، بهانۀ مشرکان صدر اسلام برای گریز از ایمان

لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّٰهِ آلِهَةً أُخْریٰ ... اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ

روی اصلی سخن در این آیه با مشرکان و علل ایمان نیاوردن آنان است. مطرح کردن اهل کتاب می‌تواند برای پاسخگویی به سؤالی باشد که برای مشرکان مطرح بوده و آن اینکه اگر پیامبر(ص) حق است، چرا اهل کتاب - که آنان نیز دین آسمانی دارند - به او ایمان نیاورده‌اند.

6- عناد و لجاجت اهل کتاب در مخالفت با پیامبر(ص)، در عین آگاهی کامل از حقانیت آن حضرت

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ ...

فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

7- اهل کتاب، مورد توبیخ خداوند به جهت کتمان حقانیت پیامبر(ص) و ایمان نیاوردن به او

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ ... اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

8- اهل کتاب، قرآن و حقانیت آن را، همانند فرزندان خود، می‌شناختند.

وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ ... اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ

از احتمالات مطرح در مورد مرجع ضمیر «یَعْرِفُونَهُ » قرآن است.

9- زیانکاری و تباه کردن فطرت خویش، مانع ایمان است.

اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

10- ایمان نیاوردن اهل کتاب به پیامبر(ص)، ناشی از تباه کردن خویش و از دست دادن سرمایه فطرت است.

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ ... اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

11- آنان که سرمایۀ فطرت به خسارت از کف داده‌اند، رسالت پیامبر(ص) را انکار می‌کنند.

اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

12- کتمان‌کنندگان حقانیت پیامبر(ص) از اهل کتاب، ایمان نخواهند آورد.

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ ... فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

13- «عن أبی عبداللّه(ع) قال: هذه الآیة نزلت فی الیهود و النصاری یقول اللّه تبارک و تعالی: «الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ - یعنی التّوراةَ و الإنجیل - یعرفونه - یعنی رسولَ‌اللّه(ص) ...لأنّ اللّه عزّ و جلّ قد أنزل علیهم فی التّوراة و الإنجیل و الزّبور صفة محمّد(ص) و صفة أصحابه و مبعثَه و هجرته؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: این آیه دربارۀ یهود و نصارا نازل شده، خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: «کسانی را که به آنان کتاب آسمانی - یعنی تورات و انجیل دادیم، او را - یعنی رسول خدا را - می‌شناسند...چون خداوند عزوجل برای ایشان در تورات، انجیل و زبور نشانۀ محمد(ص) و نشانۀ اصحاب وی و محل بعثت و [داستان] هجرت آن حضرت را ذکر کرده است...».

کلید واژه‌ها:

اتمام حجت؛ اسلام؛ انجیل؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ بهانه‌جویی؛ تعلیم؛ تکذیب؛ تورات؛ حق؛ دشمنی؛ زبور؛ شرک؛ ضرر؛ فرزند؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ گواهی؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ ملامت

[سوره الأنعام (6): آیه 21]

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ اَلظّٰالِمُونَ (21)

21

و کیست ستمکارتر از کسی که بر خدا دروغ بندد یا آیات او را تکذیب کند؟ یقیناً ستمکاران ظفرمند نمی‌شوند.

1- افترازنندگان به خداوند، ظالمترین مردم هستند.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

2- تکذیب کنندگان آیات خداوند، ستمگرترین مردم هستند.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ... أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ

3- افترای به خداوند و تکذیب آیات الهی،

بزرگترین ظلم است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ

4- ظلم، معیاری اساسی در سنجش رتبۀ گناهان و درجه بندی آنها

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ

5- کتمان حقانیت پیامبر اکرم(ص)، مصداق بارز تکذیب آیات الهی و از بزرگترین ظلمهاست.

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ ... وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ

در آیۀ قبل سخن از تکذیب پیامبر(ص) بود و این آیه در مقام هشدار به تکذیب کنندگان آن حضرت است. چرا که وی مصداقی روشن برای آیات الهی است.

6- شرک، افترا به خداوند و مشرکان، از مصادیق بارز افترا زنندگان به خدا هستند.

أَ إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّٰهِ آلِهَةً ... مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

7- افترا به خداوند و تکذیب آیات الهی، مانع سعادت و رستگاری است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ

8- علمای اهل کتاب، تکذیب کنندگان آیات الهی و ستمگرانی محروم از سعادت و رستگاری

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ ... وَ مَنْ أَظْلَمُ ... إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ

مراد از ضمیر «آتَیْنٰاهُمُ » در آیه قبل به قرینۀ حکم و موضوع، عالمان اهل کتاب می‌تواند باشد که دریافت کنندگان کتب آسمانی هستند، نه مردم معمولی از یهود و نصارا.

9- بدعت در دین، از بزرگترین ظلمها و مانع سعادت و رستگاری است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً ... إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ

10- شرک به خدا، بزرگترین ظلم و مانع سعادت و رستگاری است.

وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ ... وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ ... إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ

11- هشدار خداوند به افترا زنندگان به او و تکذیب کنندگان آیات الهی و تهدید آنان به سرانجامی شوم

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ

12- ستمگران، از سعادت و رستگاری محروم هستند.

إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ

13- ستمگران از مقابله با خدا و پیامبر(ص) طرفی نبسته و به اهداف خویش نخواهند رسید.

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً ... اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ ... إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ

از ربط بین آیات و اطلاق ظالم بر مشرکین و اهل کتاب که در صدد مقابله با خدا و پیامبر(ص) بوده‌اند. و نیز از «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ » فهمیده می‌شود که آنها به دنبال اهدافی بوده‌اند که موفق نشده و نخواهند شد.

14- حرکت بر محور یگانگی خدا و رسالت پیامبر اکرم(ص)، راه رسیدن به فلاح و رستگاری

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً ... اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ ... إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ

از آنجا که شرک و افترای بر خدا، ظلم و مانع رستگاری شمرده شده است، قهراً توحید، پرهیز از افترا به خدا و تصدیق و پیروی رسول گرامی او راه برای رسیدن به فلاح خواهد بود.

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ افترا؛ اللّه؛ بدعت؛ تکذیب؛ توحید؛ تهدید؛ حق؛ رستگاری؛ شرک؛ ظلم؛ عالمان اهل کتاب؛ گناه؛محمّد(ص)

[سوره الأنعام (6): آیه 22]

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ اَلَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (22)

22

و [یاد کن]روزی را که همۀ آنان را محشور می‌کنیم، سپس به کسانی که شرک ورزیده‌اند می‌گوییم: کجایند شریکان شما که می‌پنداشتید[شریک خدایند]؟

1- خداوند تمامی آدمیان را در روز قیامت گرد می‌آورد.

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً

2- یاد آوری رخداد قیامت، هشداری به مشرکان وافترا زنندگان به خداوند

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا

3- خداوند گردآورندۀ تمامی ستمگران اهل کتاب و مشرکان در قیامت

إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ ... وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً

چون در آیات گذشته از مشرکان و اهل کتاب با عنوان ظالمان یاد شده، در برداشت، این دو گروه به عنوان مصادیقی بارز از ظالمان مشخص شده‌اند.

4- بازخواست و محاکمۀ مشرکان در

قیامت به سبب شریک پنداشتن برای خداوند

أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

5- پرسش دربارۀ موقعیت و جایگاه معبودهای پنداری مشرکان، از صحنه‌های محاکمۀ آنان در قیامت

ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

6- قیامت، روز استهزای مشرکان و نمایاندن ناتوانی و بطلان خدایان دروغین آنهاست.

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

استفهام در «أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ ...» برای تحکّم و استهزا است.

7- بازخواست ذلتبار مشرکان و ستمگران در روز قیامت، نشانگر محرومیت آنها از سعادت و رستگاری است.

إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ . وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ

8- مشرکان، غوطه‌ور در پندارهای بی‌اساس خویش و امیدوار به کمکهای خدایان دروغین در قیامت

أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

9- شریک قرار دادن برای خداوند، مولود اندیشۀ سست مشرکان و ساخته و پرداختۀ خود آنان

أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

«زَعَمَ » به اندیشه و گفتاری اطلاق می‌شود که اساس صحیحی نداشته و بر پایه پندار و گمان باشد. (مفردات راغب).

10- گمان و حدس، تنها تکیه گاه مشرکان در پذیرش شریک برای خداوند

أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

11- قیامت، روز ظهور حقانیت توحید، حتی برای مشرکان

ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ استهزاء؛ اسما و صفات؛ افترا؛ امید؛ انسان؛ اهل کتاب؛ باطل؛ حشر و نشر؛ ذکر؛ ذلت؛ رستگاری؛سؤال و جواب؛ شرک؛ ظلم؛ ظن؛ عجز؛ قیامت؛ کیفر؛ نصرت

[سوره الأنعام (6): آیه 23]

ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا وَ اَللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ (23)

23

سپس [عاقبت]فتنه و شرک آنان چیزی جز این نیست که می‌گویند: به خدا، پروردگارمان سوگند که ما مشرک نبودیم.

1- مشرکان در قیامت برای شرک خویش چاره‌ای جز انکار آن ندارند.

ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ

مقصود از «فتنه »در آیه، فتنه شرک است.

2- بی‌پناهی مشرکان در قیامت و ناتوانی معبودهای آنان از کمک رساندن به آنها

أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ ... ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ

این آیه و آیه پیش ترسیمی از چهرۀ مشرکان در قیامت است.

در آیۀ پیش خطاب به مشرکان شده که: «أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ » ؟ و در این آیه درماندگی و بیچارگی و عجز آنان از پاسخ و دفاع را بیان داشته است.

3- سوگند دروغ مشرکان در قیامت بر مشرک نبودنشان در دنیا

وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ

4- قیامت، روز رسوایی مشرکان و آشکار شدن بطلان عقاید شرک‌آلود آنان

ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ ... وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ

5- تلاش مشرکان در قیامت برای توجیه شرک خویش و گریز از پیامدهای آن *

وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ

برداشت فوق بر اساس این احتمال است که مشرکان این جمله را به دروغ و به قصد نفی شرک خویش نگفته باشند، بلکه مقصودشان توجیه باشد که هدف ما حق بوده و بتها را مظهر حق می‌دانستیم، نه شریک خدا

6- اعتراف مشرکان به ربوبیت خداوند در قیامت

وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ

7- قیامت، صحنۀ بروز ملکات و خصلتهای تثبیت شده و پنهان آدمی*

وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ

مشرکان در قیامت دروغ می‌گویند، حال آنکه برای آنان فایده‌ای ندارد. دلیل آن می‌تواند رسوخ خصلت دروغگویی در آنها باشد.

8- «رب »از اسماء و صفات خداوند

وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا

9- «المروی عن أبی عبداللّه(ع): انّ المراد لم یکن معذرتهم؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که مراد [از «فتنة» در «ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ ...»]، معذرت خواهی مشرکان [در قیامت] است».

کلید واژه‌ها:

آبرو؛ آخرت؛ اقرار؛ اللّه؛ انسان؛ باطل؛ تکدی؛ دروغ؛ رب /اسما و صفات؛ شرک؛ عذر؛ فتنه؛ قسم؛ قیامت؛

[سوره الأنعام (6): آیه 24]

اُنْظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ (24)

24

ببین چگونه بر خود دروغ می‌بندند و آنچه [به وسیلۀ آن به خدا]افترا می‌بستند از دستشان می‌رود.

1- مشرکان در قیامت به دروغ منکر شرک‌ورزی خویش در دنیا می‌شوند.

وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ . اُنْظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ

2- شرک، باطل و اعتقاد به آن تحمیل دروغ بر خویشتن است.

اُنْظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ

جملۀ «کَذَبُوا ...» می‌تواند بیان حال مشرکان در دنیا باشد.

یعنی مشرکان در دنیا با عقیدۀ شرک، بر خود نیز دروغ بستند، زیرا فطرت و جان آدمی گواه بر توحید است.

3- ظهور بی‌پایگی و پوچی عقیدۀ شرک در قیامت، صحنه‌ای در خور تأمل و درس‌آموز

اُنْظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

4- ظهور بطلان شرک و پوچی معبودهای دروغین در قیامت

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

یکی از موارد کاربرد فعل «ضَلَّ » جایی است که چیزی از بین برود و باطل شود. در لسان العرب آمده است: «ضل الشیء إذا ضاع ».

5- مشرکان، علی رغم اصرار بر شرک خویش در دنیا، در آخرت به شدت آنان را انکار می‌کنند.

قٰالُوا وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ ... وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

مفاد جملۀ «مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ » ماضی استمراری است که دلالت بر تداوم و اصرار مشرکان بر عقاید خویش در دنیا دارد.

6- قیامت، روز تجلی حقایق و از میان رفتن پرده‌های اوهام است.

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

7- شرک، افترا و پنداری باطل و ساختگی است.

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ افترا؛ باطل؛ تکدی؛ دروغ؛ ذلت؛ شرک؛ غیب؛ قضا و قدر؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ یقین

[سوره الأنعام (6): آیه 25]

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ اَلْأَوَّلِینَ (25)

25

و برخی از آنان کسانی هستند که [هنگام قرائت قرآن]به تو گوش فرا می‌دهند، ولی ما [به سبب اصرارشان بر گناه،]سرپوش‌هایی بر دل‌هایشان نهاده‌ایم که آن را نمی‌فهمند، و گوش‌هایشان را سنگین کرده‌ایم [که آن را نمی‌شنوند]. و اگر هر آیتی را ببینند به آن ایمان نمی‌آورند؛ تا آن‌جا که وقتی نزد تو می‌آیند و می‌خواهند با تو جدال کنند، آنان که کفر ورزیده‌اند، می‌گویند: این قرآن جز افسانه‌های پیشینیان نیست.

1- برخی مشرکان،علی‌رغم گوش فرادادن به کلام پیامبر(ص)، از فهم آن عاجز بودند.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً

مرجع ضمیر «مِنْهُمْ » ، به قرینۀ آیات گذشته، مشرکان است.

2- اصرار بر کفر وشرک از سر حق‌ستیزی، موجب افکنده شدن حجاب بر دل و سنگینی بر گوش آدمی است.

وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً

«اصرار بر شرک » و «حق ستیزی »از جملات دیگر آیه ( «کُلَّ آیَةٍ ...» و «یُجٰادِلُونَکَ ...») استفاده شده است.

3- خداوند افکنندۀ حجابهایی متعدد بر دل، و سنگینی بر گوش گروهی از

کافران است.

وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً

4- چشم، گوش و قلب، ابزار شناخت آدمی و وسیلۀ فهم و درک وی

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا

5- برخی مشرکان با دیدن هر گونه معجزه و آیت الهی ایمان نخواهند آورد.

وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا

6- افکنده شدن حجاب بر اندیشه و قلب آدمی، زمینۀ انکار هر گونه معجزه و آیت الهی است.

وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ ... وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا

7- مشرکان به هنگام حضور در نزد پیامبر(ص)، از سر لجاج و انکار به مجادله دربارۀ قرآن و رسالت آن حضرت می‌پرداختند.

حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا

8- افسانه خواندن قرآن، از شیوه‌های مبارزۀ کافران و مشرکان با اسلام

حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

9- روحیۀ جدال و لجاجت، مانع از درک و پذیرش حق است.

حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

10- ناتوانی کافران از مقابله با قرآن و پیامبر اکرم(ص)

حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

پناه بردن مشرکان به جدل و اتهام، گویای این است که هیچ راه منطقی و صحیحی برای مقابله با قرآن و پیامبر(ص) وجود نداشته است.

11- قرآن برای مشرکان زیبا و جذاب بوده است.

یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

«أَسٰاطِیرُ» به معنی سخن زینت شده و زیبا آمده است. «سطر فلا ن علی فلان إذا زخرف له الأقاویل و نمقها». (لسان العرب).

12- لزوم آگاهی پیامبر(ص) و رهبران الهی از روحیات کفار و مخالفین و ترفندهای آنان

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ ... إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

آیۀ مورد بحث و آیۀ قبل در بیان روحیات مخالفان قرآن و روشهای آنان است. از این بیان می‌توان دریافت که اطلاع بر

رفتارها و افکار مخالفین قرآن تا چه اندازه اهمیت دارد.

13- اسطوره خواندن قرآن و جدال و سرسختی در برابر آن، کفرورزی است.

یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

14- شرک، کفرورزی و مشرک، کافر است.

وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ ... یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا

مرجع ضمیر «مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ » در صدر آیه، مشرکان مطرح شده در آیات قبل است. و از آنجا که در پایان آیه از همان گروه با توصیف «الَّذِینَ کَفَرُوا» یاد شده، برداشت فوق به دست می‌آید.

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ اسما و صفات؛ افترا؛ امامت؛ تکدی؛ تکذیب؛ جدل؛ حق؛ درک؛ دشمنی؛ دین؛ شرک؛شناخت؛ عجز؛ عمل؛ قرآن؛ قلب؛ کفر؛ گوش؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ معجزه

[سوره الأنعام (6): آیه 26]

وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ (26)

26

و آنان [مردم را] از این [قرآن] باز می‌دارند و خود از آن دوری می‌جویند، و جز خویشتن را هلاک نمی‌سازند، و درک نمی‌کنند.

1- کافران صدر اسلام، مردم را از گوش فرادادن به قرآن نهی می‌کردند.

وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ

مفعول «یَنْهَوْنَ » حذف شده و ضمیر «عَنْهُ » به قرآن باز می‌گردد؛ یعنی «و هم ینهون الناس عن استماع القرآن ».

2- پرهیز کافران مکه در صدر اسلام از گوش فرادادن به قرآن و سخنان آسمانی پیامبر(ص)

و یَنْأَوْنَ عَنْهُ

«نَأَی » (مصدر ینئون) به معنی دوری جستن است «وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ » یعنی از قرآن و وحی دوری می‌گزینند.

3- افسانه خواندن قرآن و کهنه دانستن مطالب آن، از ترفندهای کافران برای جلوگیری از گوش فرادادن مردم به آن

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ

4- کافران با پرهیز از گوش فرا دادن به قرآن و جلوگیری مردم از آن، ناخودآگاه خود را به هلاکت می‌افکنند.

وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ

5- فاصله گرفتن از قرآن و پیامبر(ص) و بازداشتن مردم از گرایش به آنها، مایه

سقوط و هلاکت آدمی است.

وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ

6- تمسک به قرآن و پیامبر(ص)، موجب سعادت انسان می‌شود.

وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ

آیۀ شریفه هلاکت آدمی را حاصل دوری از وحی و قرآن دانسته است، مفهوم آن این است که سعادت آدمی در گرو اتصال به وحی و تمسک به قرآن خواهد بود.

7- ترفندهای کافران برای مبارزه با قرآن و پیامبر(ص)، بی‌ثمر و موجب هلاکت خود آن‌ها می‌شود.

وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ

صدر آیه بیان مبارزۀ کافران با اسلام و قرآن است. لذا جملۀ «إِنْ یُهْلِکُونَ » می‌تواند ناظر به این نکته باشد که سرانجام این مبارزه، شکست و هلاکت خود آنان است، نه قرآن و اسلام.

8- فاصله گرفتن از قرآن و پیامبر(ص) و مبارزه با آنها برخاسته از جهل است.*

وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ

جملۀ «وَ مٰا یَشْعُرُونَ » بیانگر خصلتی دیگر از صفات کافرانی است که در صدد رویارویی با قرآن هستند و آن نداشتن درک است.

کلید واژه‌ها:

اساطیر؛ اسلام؛ افترا؛ جهل؛ دلداری؛ رستگاری؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ هلاکت

[سوره الأنعام (6): آیه 27]

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی اَلنّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (27)

27

و اگر ببینی [آنان را] وقتی که بر آتش نگاه داشته می‌شوند، پس می‌گویند:

ای کاش [به دنیا]بازگردانده می‌شدیم و آیات پروردگارمان را تکذیب نمی‌کردیم و از مؤمنان می‌بودیم.

1- وضعیت هول‌انگیز و ذلتبار کافران به هنگام روبه‌رو شدن با آتش جهنم و مشاهدۀ آن

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ

جواب «لَوْ» حذف شده و تقدیر آن چنین است: «و لو تری اذ وقفوا علی النار لرأیت شیئاً عظیماً و هولاً فظیعاً».

2- کافران به هنگام روبرو شدن با آتش دوزخ آرزومند بازگشت به دنیا، تکذیب نکردن آیات پروردگار و قرار گرفتن در

زمرۀ مؤمنان.

فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

3- وضعیت دهشتزا و غیر قابل توصیف کافران به هنگام ورود به دوزخ و چشیدن آتش

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ

«وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ» می‌تواند به معنای ورود به آتش و چشیدن عذاب آن باشد. (لسان العرب).

4- تکذیب‌کنندگان پیامبر(ص) و قرآن در قیامت بر کفرورزیهای خویش در دنیا تأسف می‌خورند.

یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

5- دنیا، جایگاه توبه و ایمانِ ثمربخش است، نه آخرت.

فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

اگر در قیامت توبه و ایمان ممکن بود، کافران آرزوی مراجعت به دنیا نمی‌کردند.

6- فرستادن آیات و معجزات برای مردم، به مقتضای ربوبیت الهی و برای تربیت آنان است.

فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا

7- مشرکان در مرحله‌ای از قیامت منکر شرک خویش و در مرحله‌ای معترف به آن می‌شوند.

وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ ... فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

برداشت فوق از ارتباط آیۀ 23 و 27 به دست می‌آید، مشرکان در آنجا مشرک بودن خودشان را منکر شدند، ولی در اینجا اعتراف کردند که آیات را تکذیب می‌کردند و مؤمن نبودند.

8- کافران با مشاهدۀ مقام و جایگاه مؤمنان درقیامت به‌آن حسرت می‌خورند.

یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

9- تکذیب آیات الهی، عامل دوزخی شدن کافران.

إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ ... وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا

10- «رب »از اسماء و صفات خداوند

وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا

کلید واژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ آرزو؛ آیات خدا؛ اقرار؛ ایمان؛ تربیت؛ تکدی؛ توبه؛ جهنم؛ حسرت؛ دنیا؛ ذلت؛ رب/اسما و صفات؛ شکر؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ ندامت

[سوره الأنعام (6): آیه 28]

بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ (28)

28

/چنین نیست،]بلکه آنچه را قبلاً پنهان می‌داشتند برایشان آشکار شده است، و اگر [به دنیا]باز گردانده شوند، به همان چیزی که از آن نهی شده‌اند باز می‌گردند، و قطعاً آنان دروغگویند.

1- پدیدار شدن عذابی که مشرکان آن را انکار می‌کردند، موجب آرزوی بازگشت به دنیا، نه ایمان واقعی به خداوند و آیات

فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ ... بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ

جملۀ «یٰا لَیْتَنٰا ... وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ » در آیۀ قبل، بیان آرزوی مشرکان برای بازگشت به دنیا و ایمان آوردن بود.

حرف «بَلْ » اضراب از آن مطالب است. یعنی آرزوی بازگشت، برای ایمان نمی‌باشد، بلکه به پندار رهایی از عذاب است.

2- عمق وجدان مشرکان در دنیا گواه بر حقانیت توحید و معاد می‌دهد.

بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ

مراد از «مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ » ، به قرینۀ آیات پیشین، حقایق ایمانی، از قبیل توحید و معاد، است که مشرکان آن را در ضمیر خویش پنهان می‌ساختند.

3- مشرکان، علی رغم گواهی ضمیرشان بر حقانیت توحید و معاد، آن را پنهان می‌کردند.

بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ

4- مشاهدۀ عذاب قیامت زمینۀ آگاهی و وقوف مشرکان بر شرک خویش*

مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ ... بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ

مراد از جملۀ «مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ » ، به قرینۀ آیت پیشین ( ... وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ ) می‌تواند شرک و اختفای آن از سوی مشرکان در برخی از مواقف قیامت و «مِنْ قَبْلُ » اشاره به آن موقف باشد.

5- تکذیب قرآن و آیات الهی از سوی برخی کفار، با وجود علم و آگاهی بر حقانیت آن

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ ... بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ

چون در آیات قبل سخن از تکذیب قرآن و آیات الهی بود، مراد از «مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ » می‌تواند موارد مذکور باشد.

6- بازگشت به دنیا پس از حشر در قیامت ممکن نیست.

وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ

«لَوْ» غالباً در مواردی به کار می‌رود که شرط آن کاری ممتنع و غیر عملی باشد. لذا جملۀ «رُدُّوا» که شرط برای «لَوْ»

می‌باشد امری غیر عملی است.

7- وعدۀ برخی کفار مبنی بر اصلاح خویش و تکذیب نکردن آیات الهی در صورت بازگشت به دنیا، وعدۀ دروغین

فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ ... وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

8- کافران تکذیب‌کنندۀ آیات الهی حتی در صورت بازگشت به دنیا ایمان نمی‌آورند.

فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ ... وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ

9- لجاجت پیشگان مشرک، پس از دیدن جهنم نیز اگر به دنیا بازگردند اصلاح نمی‌شوند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ ... وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ

10- دروغگویی، شیوۀ همیشگی مشرکان لجاجت پیشه است.

فَقٰالُوا ... وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

تعبیر «کاذبون »به صیغۀ اسم فاعل، بیانگر آن است که صفت دروغگویی در آنان رسوخ کرده و شیوه همیشگی آنان گشته است.

11- مشرکان حتی د رقیامت دروغ می‌گویند.

فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ ... وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

12- ارتکاب اموری که خداوند نهی کرده، حرام است.

وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ

توبیخ بر توجه نکردن به نواهی خداوند، بیانگر این است که نواهی خداوند لازم‌الاجتناب است.

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ آیات خدا؛ اصلاح؛ تکذیب؛ توحید؛ حرمت؛ دروغ؛ دنیا؛ شرک؛ عذاب؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ گواهی؛ معاد؛ نهی؛ وعده

[سوره الأنعام (6): آیه 29]

وَ قٰالُوا إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا اَلدُّنْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ (29)

29

و گفتند: جز این زندگی دنیای ما زندگی دیگری نیست و ما هرگز برانگیخته نخواهیم شد.

1- مشرکان لجاجت پیشۀ صدر اسلام، منکر قیامت و هر گونه زندگی جز زندگانی دنیا بودند.

وَ قٰالُوا إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا

2- منکران معاد دارای بینشی سطحی و مادی هستند.

وَ قٰالُوا إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ

3- برخی کافران، حتی در صورت بازگشت به دنیا، زندگی را منحصر به دنیا دانسته و قیامت را انکار می‌کنند.

وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا ... وَ قٰالُوا إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا

جملۀ «وَ قٰالُوا» می‌تواند عطف بر جملۀ «لَعٰادُوا» باشد. یعنی اگر به دنیا بازگردند، به همان روش باطل خودروی آورده و باز هم معاد را انکار می‌کنند.

کلید واژه‌ها:

تکدی؛ تکذیب؛ حیات؛ دنیا؛ قیامت؛ کفر؛ معاد

[سوره الأنعام (6): آیه 30]

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ قٰالَ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا قٰالَ فَذُوقُوا اَلْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ (30)

30

و اگر ببینی [آنان را] وقتی که در پیشگاه پروردگارشان نگاه داشته می‌شوند،[خدا]می‌گوید: آیا این [روز جزا]حق نیست؟ می‌گویند: چرا، به پروردگارمان سوگند [که حق است]. می‌گوید: پس بچشید این عذاب را به سزای آن که کفر می‌ورزیدید.

1- آوردن ذلتبار منکران معاد به پیشگاه پروردگار در قیامت، صحنه‌ای عجیب و دهشتزا

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ

جواب «لَوْ» حذف شده و تقدیر چنین است: «و لو تری ...لرأیت شیئاً عظیماً و امراً عجیباً».

2- گفتگوی مستقیم خداوند با کافران در قیامت

قٰالَ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَلیٰ

3- خداوند در قیامت از منکران معاد بازخواست می‌کند.

وَ قٰالُوا إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ . وَ لَوْ تَریٰ إِذْ ... أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ

4- منکران معاد در قیامت به حقانیت رستاخیز با سوگند اقرار می‌کنند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ قٰالَ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا

5- ترسیم صحنه‌های قیامت، از شیوه‌های

قرآن در تربیت و هدایت است.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ قٰالَ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا

تکرار جملۀ «لَوْ تَریٰ » در این آیه و آیه 27 و همچنین بیان ویژگیهای قیامت در آیات متعدد گویای نکتۀ فوق است.

6- خداوند تسلی بخش پیامبر(ص) در برابر کارشکنیها و مخالفتهای مشرکان و منکران معاد

وَ قٰالُوا إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا ... وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ قٰالَ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ

مخاطب مستقیم فعل «تَریٰ » ، پیامبر(ص) است، و این گونه خطاب می‌تواند متضمن نوعی تسلیت و دلجویی از آن حضرت در برابر انکارها و مخالفتهای کافران باشد.

7- محاکمه و مجازات منکران معاد، جلوه‌ای از ربوبیت خداوند است.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ ... قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا قٰالَ فَذُوقُوا الْعَذٰابَ

8- بازخواست از کافران، دربارۀ توحید، نبوت و معاد در مواقف قیامت

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ... وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ قٰالَ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ

«أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ » (در آیۀ 22) مؤاخذۀ دربارۀ توحید، «لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا» (در آیۀ 27) مؤاخذه دربارۀ نبوت، «أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ » (در آیۀ 30) مؤاخذه دربارۀ قیامت است.

9- عذاب قیامت، اصرار بر کفر و انکار معاد در دنیاست.

فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ

10- عذاب منکران معاد، به فرمان مستقیم خداوند در قیامت صورت می‌گیرد.

قٰالَ فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ

ضمیر فاعل در «قٰالَ » به خداوند باز می‌گردد.

11- کافران در قیامت برای اثبات گفته‌های خویش مکرر سوگند می‌خورند.

وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ ... قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا

12- انکار معاد، کفر است.

أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا قٰالَ فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ

13- «رب »از اسماء و صفات خداوند.

قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ اقرار؛ تربیت؛ تکذیب؛ توحید؛ حسابرسی؛ دلداری؛ ذلت؛ رب/اسما و صفات؛ سخن؛ شرک؛ عذاب؛ قسم؛ قیامت؛ کفر؛ کیفر؛ محمّد(ص)؛ معاد؛ نبوت؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 31]

قَدْ خَسِرَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اَللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ اَلسّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ (31)

31

کسانی که لقای خدا (معاد) را تکذیب کرده‌اند، قطعاً زیان دیده‌اند. تا آن‌گاه که قیامت ناگهان به سراغشان بیاید، می‌گویند: ای دریغ بر ما که در مورد آن کوتاهی کردیم. و این در حالی است که آنان بار گناهان خود را بر دوش می‌کشند. آگاه باشید که بدباری بر دوش می‌کشند.

1- تکذیب کنندگان معاد، بی‌تردید زیانکارند.

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ

2- قیامت، روز ملاقات و دیدار همگان با خداوند است.

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ

3- قیامت، روز تجلی قدرت و حاکمیت خداوند است.

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از «لقاء الله »معنی متعارف آن نباشد. بلکه مقصود، ملموس شدن حاکمیت و رضایت و غضب او باشد، به گونه‌ای که گویا آدمیان با خود خداوند ملاقات کرده‌اند.

4- «السّٰاعَةُ » از نام‌های قیامت

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ

5- برپایی قیامت، ناگهانی و غیر قابل پیش‌بینی و غافلگیرانه است.

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً

6- کسانی که تا لحظۀ مرگ، منکر ملاقات خدا و معاد هستند، بدون تردید زیانکارند.

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً

مراد از «السّٰاعَةُ » می‌تواند لحظۀ مرگ باشد.

7- تأسف و حسرت شدید منکران ملاقات پروردگار در قیامت بر تفریط و کوتاهیهای خویش در دنیا.

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا

منادا قرار گرفتن حسرت گویای شدت و عمق ندامت است.

ضمناً در برداشت فوق «مٰا» در «مٰا فَرَّطْنٰا» مصدریه و مرجع ضمیر «فِیهٰا» ، «حیات دنیا» گرفته شده است؛ یعنی «یا حسرتنا علی تفریطنا فی الحیاة الدنیا».

8- منکران معاد در قیامت بر سهل انگاری و بی توجهی خود در مورد قیامت بسیار حسرت و تأسف خواهند خورد.

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا

مرجع ضمیر در «فَرَّطْنٰا فِیهٰا» می‌تواند «السّٰاعَةُ » و مراد از «السّٰاعَةُ » قیامت باشد؛ یعنی «یا حسرتنا علی ما فرطنا فی امر القیامة ».

9- پشیمانی، اندوه و حسرت در آخرت، پیامد تباه کردن فرصت دنیا و کوتاهی در انجام تکالیف

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ ... قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا

ضمیر «ها» در «عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا» ، می‌تواند به «مٰا» بر گردد، در این صورت «مٰا» عبارت خواهد بود از فرصت‌های دنیا و همه تکالیف و اوامر و نواهی الهی.

10- محدود دانستن حیات در تنگنای زندگی مادی دنیا، موجب حسرت و اندوه عمیق در قیامت می‌شود.

وَ قٰالُوا إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا ... حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا

11- پیامدهای کفر و انکار معاد، باری سنگین و طاقت‌فرسا بر دوش انسان در قیامت

وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ

12- منکران معاد در قیامت با بار سنگین گناهان خویش حضور می‌یابند.

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ ... وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ

«أوزار»، جمع «وزر»، به معنی سنگینی است و مقصود از «أوزار» در آیه سنگینی گناهان است.

13- آدمی در قیامت گرفتار پیامدهای اعمال خویش است.

وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ

14- زندگی منهای دین و اعتقاد به قیامت زیانبار و تباهگر سرمایۀ عمر آدمی است.

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ ... یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا

15- انکار معاد، گناه و باری شوم بر دوش منکران معاد در قیامت است.

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ ... أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ

16- کوتاهی و تفریط در امور دینی و

مسؤولیتها، گناه و باری شوم بر دوش انسان است.

قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ

برداشت فوق براین اساس است که «ما در «مٰا فَرَّطْنٰا» موصوله و مرجع برای ضمیر «فِیهٰا» باشد.

17- «عن النّبی(ص) فی‌قوله: «یٰا حَسْرَتَنٰا» قال: یَریٰ أهل النّار منازلهم من الجنّة فیقولون: «یٰا حَسْرَتَنٰا» ؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) دربارۀ قول خداوند «یٰا حَسْرَتَنٰا» فرمود:

جهنمیان جایگاه خودشان را در بهشت می‌بینند آنگاه می‌گویند: «ای افسوس »».

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ اعتدال؛ الساعة؛ اللّه؛ امتحان؛ تکدی؛ تکذیب؛ تکلیف؛ جهنم؛ حزن؛ حسرت؛ حیات؛ دین؛ سستی؛ ضرر؛ عمر؛ عمل؛ قدرت؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ لقاء اللّه معاد؛ ندامت

[سوره الأنعام (6): آیه 32]

وَ مَا اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ اَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ (32)

32

و زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست، و قطعاً سرای آخرت برای کسانی که تقوا پیشه می‌کنند بهتر است؛ پس آیا عقل خود را به کار نمی‌گیرید؟

1- واقعیت زندگی دنیا منهای اعتقاد به آخرت، جز پوچی و بیهودگی نیست.

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ

2- دنیا محوری و دوست داشتن آن، مرام و اندیشه‌ای کودکانه و نابخردانه است.

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ

با توجه به اینکه لعب و لهو کار کودکان و کسانی است که بلوغ فکری ندارند، مقتضای تشبیه، وجود این ویژگیهادر دنیاپرستان است.

3- واقعیت زندگی منکران معاد، جز بازی و سرگرمی چیز دیگری نیست.

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ ... وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ

گر چه وجهۀ غالب دنیا لهو و لعب است، در عین حال می‌دانیم که همین دنیا سبب ارتقای رتبه‌ها و کسب درجات است. لذا می‌توان گفت این آیه ناظر به آیات قبل است که دربارۀ منکران معاد بود. یعنی زندگی دنیوی آنان جز لعب و لهو معنای دیگری ندارد.

4- آخرت، بهترین سرا برای کسانی که معاد را تکذیب نکرده و در انجام تکالیف کوتاهی نمی‌کنند.

وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ

مراد از «الَّذِینَ یَتَّقُونَ » به قرینۀ تقابلی که با آیۀ قبل دارد و در آن آیه بحث از تکذیب لقاء اللّه و تفریط در دین و تکالیف الهی بود، کسانی هستند که معاد را تکذیب نکرده و تکالیف الهی را انجام داده‌اند.

5- تقوا و در اندیشۀ معاد بودن، راه رسیدن به برترین و نیکوترین زندگی در آخرت

وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ

6- آخرت برای تقواپیشگان خیر محض و خالی از شرور و ناگواریهاست.

وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ

«خَیْرٌ» می‌تواند صفت مشبهه باشد نه افعل تفضیل، بنابراین، «الدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ» یعنی سرای آخرت همه‌اش خیر است.

7- اشتغال به دنیا و سرگرم شدن به آن، انسان را از آخرت باز می‌دارد.

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ

8- تقواپیشگان از لهو و لعب و غفلت از آخرت دور هستند.

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ

9- نیندیشیدن دربارۀ حقیقت زندگی دنیا و آخرت و جایگاه و ارزش هر یک، مورد توبیخ خداوند

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

استفهام در «أَ فَلاٰ ...» برای توبیخ است.

10- به کار نگرفتن عقل و اندیشه زمینۀ توجه به دنیا و غفلت از آخرت

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

11- اندیشه و تعقل دربارۀ دنیا و آخرت و ارزش وجایگاه‌هریک، زمینۀ مصون‌ماندن از زیان و حسرت در قیامت

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا ... وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ ...

أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

12- مفتون نشدن به دنیا و توجه کردن به آخرت و معاد، مقتضای خرد و اندیشه است.

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ ایمان؛ باطل؛ تفکر؛ تقوا؛ تکلیف؛ حسرت؛ حیات؛ دنیا؛ ذکر؛ رستگاری؛ شر؛ ضرر؛ عقل؛ غفار/اسما و صفات؛ غفلت؛ لهو و لعب؛ معاد؛ ملامت؛ نعمت

[سوره الأنعام (6): آیه 33]

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ اَلَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ اَلظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ یَجْحَدُونَ (33)

33

به یقین، ما می‌دانیم که آنچه می‌گویند تو را غمگین می‌کند. [غمگین مباش، زیرا]آنان [در حقیقت]تو را تکذیب نمی‌کنند، بلکه این ستمکاران آیات خدا را انکار می‌کنند.

1- اندوه پیامبر اکرم(ص) از مخالفتها و یاوه‌گوییهای کافران

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ

2- دلداری خداوند به پیامبر(ص) در برابر انکار منکران با یادآوری آگاهی خداوند به یاوه‌های کافران و اندوه پیامبر(ص)

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ

3- پیامبر اکرم(ص) مورد تکذیب، زخم زبان و آزار کافران بود.

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ

4- خداوند به حالات درونی و نهانی آدمی آگاه است.

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ

5- انکار آیات الهی هدف اصلی کافران از تکذیب پیامبر اکرم(ص)

فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

6- ستمکاران، آیات الهی را انکار می‌کنند.

وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

7- انکار آیات الهی، ستم است.

فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

ممکن است ستمکار خواندن منکران به این اعتبار باشد که آنان با انکار خویش در زمرۀ ستمگران قرار گرفتند، نه اینکه ستم، مقدم بر انکار باشد.

8- پیامبر(ص)، آیت الهی و تکذیب رسالت وی انکار آیات خداوند و ستم است.

فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

برداشت فوق بدان احتمال است که مراد از «آیات الله » پیامبران و از جمله رسول خدا(ص) باشد.

9- پیامبران، آیات و نشانه‌های الهی هستند.

وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

10- لجاجت کفار و مقابلۀ آنها به پیامبر اکرم(ص) در عین آگاهی از حقانیت آن حضرت

فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

11- انکار آیات الهی نشأت گرفته از روح سرکش و ستمگر کافران است، نه جهل و ناآگاهی آنان

فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

«جحد»به انکاری که بر خلاف اعتقاد قلبی باشد گفته می‌شود.

محتمل است ستمکار شمردن منکران در آیه به جهت مخالفت آگاهانه آنان با پیامبر(ص) باشد.

12- هدف کفار، تکذیب آیات الهی بود، نه شخص پیامبر(ص).

فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

13- هشدار خداوند به تکذیب‌کنندگان پیامبر(ص)

فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

جملۀ «لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ ...» در بردارندۀ تهدید مکذّبان و هشدار به آنان است.

14- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قوله: «فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ » قال: لا یستطیعون إبطال قولک؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند «فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ » فرمود: مشرکان، توانایی باطل کردن سخن تو را [ای رسول ما] ندارند».

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ اذیت؛ اللّه؛ انسان؛ تکذیب؛ جهل؛ حزن؛ دلداری؛ سرّ؛ شرک؛ ظلم؛ علم؛ غیب؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)

[سوره الأنعام (6): آیه 34]

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا وَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اَللّٰهِ وَ لَقَدْ جٰاءَکَ مِنْ نَبَإِ اَلْمُرْسَلِینَ (34)

34

و بی‌تردید، پیامبرانی هم که پیش از تو بودند تکذیب شدند، ولی بر تکذیب شدن خود و آزاری که دیدند صبر کردند، تا این‌که یاری ما به آنان رسید. و برای کلمات خدا [در مورد یاری پیامبران]هیچ تغییر دهنده‌ای نیست، و قطعاً بخشی از اخبار پیامبران به تو رسیده است.

1- پیامبران الهی، مورد تکذیب مخالفان خود بودند.

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ

2- تکذیب پیامبر اکرم(ص)، تکرار تاریخ مبارزه با انبیای الهی است.

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ

3- پیامبران گذشته در برابر تکذیب و آزارهای مخالفان خویش پایداری می‌کردند.

فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا

4- توصیۀ پیامبر(ص) از سوی خداوند به صبر و پایداری در برابر مخالفان

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا ... حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا

5- پیروزی، پایان شیرین صبر انبیا در برابر تکذیب و آزار مخالفان بود.

فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا

6- نوید خداوند به یاری پیامبر اکرم(ص) در صورت پایداری و مقاومت

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا ... حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا

7- تاریخ پیامبران گذشته و بیان پایداریهای آنان، درس‌آموز و سازنده است.

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا ... حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا

8- تاریخ، منبعی باارزش برای شناخت حوادث و عبرت گرفتن

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا ... حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا

9- نصرت خداوند و امدادهای غیبی پشتوانه رسالت انبیای الهی

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا ... حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا

10- تحقق اهداف و رسالت انبیا و پیمودن راه حق، مستلزم تحمل مشکلات است.

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ ... لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا ... حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا

11- هیچ تبدیل‌کننده‌ای برای کلمات و سنتهای الهی وجود ندارد.

وَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ

12- وعده‌های خدا تخلف‌ناپذیر است.

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ ... حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا وَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ

13- حاکمیت کامل و بدون رقیب سنتهای تغییرناپذیر الهی بر جریان تاریخ

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ ... حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا وَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ

جملۀ «لاٰ مُبَدِّلَ ...» بیانگر قاعده و قانونی کلی در نظام جهان است، و از مصداق‌های آن با توجه به این که مورد آیه، بحثهای تاریخی و روند حوادث آن است، این بخش از سنتهاست.

14- پیروزی در سایۀ صبر و مقاومت، سنت تغییرناپذیر خداوند است.

فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا وَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ

15- جبهه‌گیری در برابر حق و مبارزه با رسالتهای الهی محکوم به شکست است.

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا ... حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا وَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ

16- نزول آیاتی از قرآن در تشریح و سرگذشت انبیای پیشین و صبر و مقاومت و پیروزی آنها، قبل از سورۀ انعام بر پیامبر(ص).

فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا ... وَ لَقَدْ جٰاءَکَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِینَ

17- ذکر داستانهای انبیای پیشین در قرآن برای دلداری پیامبر(ص) و همچنین تأسی وی به آنان است.

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ ... وَ لَقَدْ جٰاءَکَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِینَ

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ اذیت؛ اطاعت؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ باطل؛ بشارت؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تکذیب؛ حق؛ دلداری؛ ذکر؛سختی؛ شکست؛ شناخت؛ صبر؛ عبرت؛ غیب؛ قرآن؛ قصه در قرآن؛ کلمات اللّه؛ محمّد(ص)؛ نصرت

[سوره الأنعام (6): آیه 35]

وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْرٰاضُهُمْ فَإِنِ اِسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی اَلْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی اَلسَّمٰاءِ فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی اَلْهُدیٰ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ اَلْجٰاهِلِینَ (35)

35

و اگر رویگردانیِ آنان بر تو گران است، اگر می‌توانی سوراخی در زمین یا نردبانی در آسمان بجویی تا معجزه‌ای برایشان بیاوری [چنین کن]. و اگر خدا می‌خواست همۀ آنان را [به اجبار]بر هدایت گرد می‌آورد، پس هرگز از جاهلان مباش.

1- رویگردانی مردم از اسلام و تکذیب آن، امری سنگین و ناگوار برای پیامبر(ص) بوده است.

بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ . وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ ... وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْرٰاضُهُمْ

2- بهره‌جویی پیامبر اکرم(ص) از تمامی روشها و وسایل ممکن برای هدایت مردم

وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْرٰاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ ... فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ

از این که خداوند به پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید اگر از زیر زمین یا آسمانها هم آیه بیاوری برخی ایمان نمی‌آورند، چنین برمی‌آید که آن حضرت راههای ممکن پیمودنی را می‌پیمود، ولی نتیجه‌ای از آن حاصل نمی‌شد.

3- اشتیاق شدید پیامبر اکرم(ص) به هدایت یافتن و ایمان آوردن مردم

وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْرٰاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ ... فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ

4- عدم امکان ارائه معجزه برای پیامبر(ص) حتی در صورت توانایی آن حضرت بر نفوذ به عمق زمین و عروج به اوج آسمان

فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی السَّمٰاءِ فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ

5- ارائۀ معجزه، تنها به اذن خداوند امکان‌پذیر است.

فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی السَّمٰاءِ

مخاطب قرار دادن پیامبر(ص) در «اسْتَطَعْتَ » و خواستن از آن حضرت که اگر قادر هستی سوراخی در زمین و یا نردبانی بر آسمان بگذار، اشاره به این است که ارائه معجزات، خارج از

قلمرو مشیت و اذن خداوند ممکن نیست.

6- کفار مکّه، انعطاف‌ناپذیر و غیر قابل هدایت بودند.

فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ ... فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ

جواب «إن استطعت »محذوف است. یعنی اگر توانستی در زمین و آسمان هر معجزه‌ای برای آنان بیاوری، بیاور، ولی آنان ایمان نمی‌آورند.

7- مشیت خداوند بر هدایت جبری مردم قرار نگرفته است.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدیٰ

حرف «لَوْ» برای امتناع است؛ یعنی خدا این چنین هدایتی را نخواسته است.

8- خداوند قادر به هدایت همۀ مردم به اسلام و ایمان است.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدیٰ

9- خواست خداوند، آزادی و اختیار انسان در انتخاب راه هدایت است.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدیٰ

از اینکه خداوند می‌فرماید اگر هر گونه معجزه بیاید ایمان نمی‌آورند و اگر خداوند می‌خواست می‌توانست هدایت کند، معلوم می‌شود که انسان در انتخاب راه آزاد است.

10- پیامبر(ص) وظیفه‌دار شناخت دقیق روحیات و ویژگیهای کافران و چگونگی موضعگیریهای آنها در برابر هدایت است.

وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ ... فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

بیان ویژگی هدایت‌ناپذیری برخی کافران و لحن توبیخ‌گونۀ آیه نسبت به پیامبر(ص)، بیانگر این است که پیامبر(ص)، علی رغم میل به هدایت کردن همۀ مردم، باید واقعیت هدایت‌ناپذیری برخی از کفار را پذیرفته و آن را در برنامه‌های خود در نظر گیرد.

11- انتظار هدایت‌پذیری همۀ مردم، توقعی نابجا و جاهلانه است.

وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ ... فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

12- لزوم آشنایی انبیا و رهبران الهی به روحیات مردم و ماهیت مخالفان و منکران دین

فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

13- ضرورت اجتناب از راه و روشهای جاهلان و تأثیرپذیری از آنان

فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

14- جهل، ریشۀ بسیاری از انحرافات و توقّعات نابجای کفّار از پیامبر(ص) بوده است.

وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ ... فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

در آیات گذشته موضوع درخواست برخی کافران در مورد

نزول قرطاس و نزول ملک مطرح شده بود. این آیه گویا در مقام پاسخی دیگر به کسانی است که چنین خواسته‌هایی را مطرح و یا از آن پشتیبانی می‌کنند. در پایان آیه درخواست‌کنندگان معجزات ویژه از جاهلان قلمداد شده‌اند.

کلید واژه‌ها:

آسمان؛ اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ تکذیب؛ جبر و اختیار؛ جهل؛ دین؛ زمین؛ ضلالت؛ قدرت؛کفر؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا؛ معجزه؛ نردبان؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 36]

إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ اَلَّذِینَ یَسْمَعُونَ وَ اَلْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اَللّٰهُ ثُمَّ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ (36)

36

تنها کسانی که گوش شنوا دارند [دعوت تو را]می‌پذیرند، و مردگان را خدا بر می‌انگیزد، سپس به سوی او بازگردانده می‌شوند.

1- تنها کسانی به دعوت خدا و رسول او پاسخ می‌دهند که به سخنان پیامبر(ص) گوش فرادهند و آن را دریابند (دارای گوش شنوا باشند).

إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ

2- لزوم گوش فرادادن به‌سخن پیامبر(ص) و درک آن، برای هدایت یافتن

إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ

3- کسانی که آیات الهی و دعوت پیامبر(ص) را ناشنیده می‌انگارند، مردگانی متحرکند.

إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ

به کار رفتن کلمۀ «الْمَوْتیٰ » در برابر «الَّذِینَ یَسْمَعُونَ » حاکی از آن است که آن دسته که در برابر دعوت پیامبر(ص) به گونه‌ای رفتار می‌کنند که گویا اصلاً چیزی نشنیده‌اند، با مردگان برابرند؛ بنابراین تقدیر آیه چنین است «و الذین لا یسمعون هم کالموتی ».

4- اجابت‌کنندگان دعوت پیامبر(ص) و مؤمنان به او، زندگانند.

إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ

5- جامعه‌ای از حیات واقعی برخوردار است که به دعوت پیامبران پاسخ مثبت دهد.

إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ

6- برخی مردم در مرحله‌ای از گمراهی

قرار می‌گیرند که دیگر امیدی به هدایت آنان نیست.

إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ

در این آیه گویا مردم به دو بخش تقسیم شده‌اند: یک دسته به دعوت پیامبر(ص) پاسخ مثبت می‌دهند و دسته‌ای دیگر به تعبیر آیه «الْمَوْتیٰ » هستند. و همان گونه که امید به زنده شدن مرده در این جهان نیست، نمی‌توان به هدایت این گونه افراد امیدی داشت.

7- خداوند مردگان را در قیامت برخواهد انگیخت.

وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ

8- تهدید تکذیب کنندگان پیامبر(ص) از سوی خداوند به کیفر اخروی

وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ ثُمَّ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ

9- بازگشت تمامی انسانها به سوی خداوند است.

ثُمَّ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ

10- قیامت، روز رسیدگی به کار حق‌پذیران و حق‌ناپذیران

إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ ثُمَّ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ

جملۀ «ثُمَّ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ » می‌تواند تذییلی برای تمامی آیه باشد.

یعنی هم پاسخ‌دهندگان و هم مرده‌دلان جملگی در قیامت مبعوث شده و به نتایج اعمال خود می‌رسند.

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ اللّه؛ امید؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ پیروی؛ تشبیهات؛ جامعه؛ حسابرسی؛ حشر و نشر؛ حق؛ حیات؛ زندگی؛ ضلالت؛ قرآن؛ قیامت؛ کیفر؛ محمّد(ص)؛ مردگان؛ معاد؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 37]

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اَللّٰهَ قٰادِرٌ عَلیٰ أَنْ یُنَزِّلَ آیَةً وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ (37)

37

و گفتند: چرا معجزه‌ای [که ما می‌خواهیم]از جانب پروردگارش بر او نازل نشده است؟ بگو: خدا قادر است که معجزه‌ای نازل کند، ولی بیشترشان نمی‌دانند.

1- مشرکان، مدعی نارسایی قرآن برای اثبات رسالت پیامبر(ص).

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ

درخواست معجزه از سوی مشرکان، علی رغم وجود قرآن، حکایت از آن دارد که آنان، قرآن را برای اثبات رسالت پیامبر(ص) کافی نمی‌دانستند.

2- نازل نشدن معجزۀ ویژه و دلخواه مشرکان، بهانۀ کفرورزی آنان به رسالت پیامبر(ص)

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ

درخواست معجزه از پیامبر(ص)، علی رغم ارائۀ معجزات از سوی آن حضرت، حاکی است که آنان خواهان معجزه ویژه و دلخواه خود بودند.

3- تبلیغات و جوسازی مشرکان برای تکذیب رسالت پیامبر(ص)

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ

4- خداوند، توانا بر فرستادن هرگونه معجزه و نشانه

قُلْ إِنَّ اللّٰهَ قٰادِرٌ عَلیٰ أَنْ یُنَزِّلَ آیَةً

5- تقاضای معجزات ویژه و دلخواه، برخاسته از نادانی است.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

نفی علم از درخواست کنندگان معجزات ویژه، بیانگر این است که زمینۀ پیدایش این نوع تقاضاها نادانی است.

6- ناآگاهی اغلب‌مشرکان ازقدرت‌خداوند بر فرستادن هرگونه معجزه و نشانه

إِنَّ اللّٰهَ قٰادِرٌ عَلیٰ أَنْ یُنَزِّلَ آیَةً وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

مفعول «لاٰ یَعْلَمُونَ » ، به قرینۀ فراز قبل آن، قدرت الهی است، یعنی: «لا یعلمون أن اللّه قادر ...»

7- معدودی از مشرکان می‌دانستند که خداوند توان آوردن معجزۀ درخواستی آنان را دارد.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

8- ناآگاهی اغلب مشرکان به فلسفۀ عدم نزول معجزات درخواستی آنان

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

متعلق «لاٰ یَعْلَمُونَ » می‌تواند جمله‌ای مانند «حکمة عدم نزول الآیات » باشد.

9- اقلیتی از مشرکان به فلسفۀ نازل نشدن معجزات ویژۀ درخواستی خویش آگاه بودند.

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

10- تبلیغات مشرکان علیه پیامبر(ص)، علی رغم آگاهی آنان به قدرت الهی و فلسفۀ نازل نشدن معجزات درخواستی

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللّٰهَ قٰادِرٌ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

اگر مشرکان اعتقاد به قدرت خدا نداشتند، جملۀ «قُلْ إِنَّ اللّٰهَ قٰادِرٌ» ادعایی محض بود. بر این اساس آنان قدرت خداوند را بر نزول هرگونه معجزه قبول داشتند. گذشته از اینکه اقلیتی از آنان به تصریح آیه به علت عدم نزول معجزات مورد درخواست خود نیز آگاه بودند.

11- برخی از مشرکان، علی رغم آگاهی به قدرت خداوند بر نزول هر معجزه و فلسفۀ نازل نشدن آن، خواهان نزول معجزات ویژه خود بودند.

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ ... إِنَّ اللّٰهَ قٰادِرٌ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ آیه؛ اسلام؛ اقلیت؛ اللّه؛ بهانه جویی؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ جهل؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ قادر/اسما و صفات؛ قدرت خدا؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ نبوت

[سوره الأنعام (6): آیه 38]

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی اَلْأَرْضِ وَ لاٰ طٰائِرٍ یَطِیرُ بِجَنٰاحَیْهِ إِلاّٰ أُمَمٌ أَمْثٰالُکُمْ مٰا فَرَّطْنٰا فِی اَلْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ (38)

38

و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست و نه هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود پرواز می‌کند، مگر این‌که گروه‌هایی مانند شما هستند. ما در آن کتاب (لوح محفوظ) هیچ چیزی را فرو گذار نکرده‌ایم؛ سپس به سوی پروردگارشان محشور می‌شوند.

1- تمامی جنبدگان زمین و پرندگان آسمان، گروه‌هایی مانند آدمیان هستند:

نسل به نسل متولد می‌شوند. مدتی زندگی می‌کنند و سپس می‌میرند.

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ طٰائِرٍ یَطِیرُ بِجَنٰاحَیْهِ إِلاّٰ أُمَمٌ أَمْثٰالُکُمْ

«امة»(مفرد «أُمَمٌ » ) به جماعتی گفته می‌شود که امری واحد مانند زمان، مکان، شیوۀ زندگی و امثال آن، آنها را گرد هم آورده باشد.

2- بال، وسیله پرواز پرندگان در آسمان

وَ لاٰ طٰائِرٍ یَطِیرُ بِجَنٰاحَیْهِ

3- خداوند، اطلاعات دقیق مربوط به هر چیزی را در کتابی معین (لوح محفوظ) ثبت کرده است.

مٰا فَرَّطْنٰا فِی الْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ

مراد از «الْکِتٰابِ » می‌تواند لوح محفوظ و یا هر جایگاه دیگری برای ثبت اطلاعات کامل دربارۀ موجودات باشد.

4- جهان هستی خالی از هر نقص و کاستی است.

مٰا فَرَّطْنٰا فِی الْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ

با توجه به صدر آیه، که بحث از موجودات هستی است، می‌توان گفت مراد از «الْکِتٰابِ » کتاب تکوینی و جهان هستی است و مراد از تفریط نکردن در آن نفی هرگونه نقص و کاستی می‌تواند باشد.

5- قرآن، معجزه‌ای کافی برای هدایت و

برآورندۀ تمامی نیازهای هدایتی انسان است.

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ ... مٰا فَرَّطْنٰا فِی الْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ

با توجه به آیۀ قبل، که سخن از نزول معجزات بود، می‌توان گفت مراد از «الْکِتٰابِ » قرآن است و چون قرآن کتاب هدایت و «مِنْ شَیْءٍ» بیانگر جامعیت آن است، لذا بر مبرا بودن قرآن از هرگونه کاستی در جهت هدایت آدمیان دلالت دارد.

6- قرآن خالی از هرگونه نقص و کاستی برای اثبات رسالت پیامبر(ص)

لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ ... مٰا فَرَّطْنٰا فِی الْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ

7- پاسخ به درخواست نابجای نزول معجزات، با نظام قانونمند هدایت ناسازگار است.

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ ... مٰا فَرَّطْنٰا فِی الْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ

جملۀ «مٰا فَرَّطْنٰا» می‌تواند اشاره به این نکته باشد که اگر ارائه معجزات مورد درخواست مشرکان بجا بود، باید در کتاب آفرینش ثبت شده باشد و آنگاه به منصه ظهور درآید. و چون چنین چیزی در آنجا ثبت نگردیده و چیزی نیز در آنجا از قلم نیفتاده است، بنابراین خواست مشرکان هیچگونه توجیه منطقی و معقول و بجا ندارد.

8- تمامی جنبندگان زمین و پرندگان آسمان، مانند انسان، در قیامت برانگیخته می‌شوند.

ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ

9- تمامی جنبندگان دارای نوعی اراده، اختیار، شعور و تکلیف و در نتیجه کیفر و پاداش در قیامت

أُمَمٌ أَمْثٰالُکُمْ ... ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ

10- برانگیخته شدن تمامی جنبندگان در قیامت، جلوه‌ای از ربوبیت الهی است.

ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ

11- رسیدن به خداوند، غایت حرکت تمامی جنبندگان.

ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ

کلمه «إِلیٰ » برای انتهای غایت به کار می‌رود، بنابراین «إِلیٰ رَبِّهِمْ » بیانگر آن است که غایت حرکت جنبندگان وصول به «رب »است و غیر از او غایتی نیست، از همین رو «إِلیٰ رَبِّهِمْ » بر «یُحْشَرُونَ » مقدم گشته تا مفید حصر باشد.

12- تمامی موجودات، در حرکتی تکاملی به سوی خداوند.*

ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ

«رب »، به معنای تربیت کننده است، و تربیت عبارت است از ایجاد حالتی در شی پس از حالتی تا به حد کمال برسد.

13- جنبندگان زمین، پرندگان آسمان و چگونگی زندگی‌آنها، آیات‌قدرت خداوند.

إِنَّ اللّٰهَ قٰادِرٌ عَلیٰ أَنْ یُنَزِّلَ ... وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ

از ارتباط آیه با آیۀ قبل برداشت یاد شده قابل استفاد است.

14- «رب » از اسماء و صفات خداوند

ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ

15- «عن الرّضا(ع): .../إن اللّه عزّوجل ...

أنزل علیه القرآن فیه تبیان کل شیء بیّن فیه الحلال و الحرام و الحدود و الأحکام و جمیعَ مایحتاج إلیه الناس کَمَلاً فقال عزّوجلّ: «مٰا فَرَّطْنٰا فِی الْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ» ...؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) روایت شده است: ...خداوند عز و جل ...قرآن را بر رسولش(ص) نازل کرد، در قرآن روشنگری برای هر چیزی وجود دارد، در آن حلال و حرام، حدود و احکام و تمامی آنچه را که مورد نیاز مردم است بطور کامل بیان فرمود و خداوند عز و جل فرمود: «ما در این کتاب ، هیچ چیز رای فرو گذار نکردیم » ...».

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ اسما و صفات؛ امت؛ انسان؛ بال؛ پاداش؛ پرنده؛ تعلیم؛ تکلیف؛ جنبنده؛ جهان؛ حشر و نشر؛ حیوان؛ دابّة الارض؛ رب/اسما و صفات؛ شعور؛ قدرت؛ قرآن؛ قیامت؛ کتاب؛ کیفر؛ لوح محفوظ؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ نبوت؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 39]

وَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی اَلظُّلُمٰاتِ مَنْ یَشَأِ اَللّٰهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (39)

39

و کسانی که آیات ما را تکذیب کرده‌اند، کر و لالند و در تاریکی‌ها [ی کفر و جهالت]قرار دارند. هر که را خدا بخواهد گمراه می‌کند، و هر که را بخواهد بر راهی راست قرار می‌دهد.

1- موضعگیری تکذیبگرانه شرک‌پیشگان صدر اسلام دربرابر قرآن و آیات الهی آن.

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا

2- تکذیب کنندگان آیات الهی (قرآن)، کر ولال‌هایی فرو رفته در تاریکی جهالت و کفر

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُمٰاتِ

3- درک نکردن و غوطه‌ور بودن در تاریکی جهل و گمراهی، ریشۀ تکذیب آیات الهی است.

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُمٰاتِ

«صُمٌّ وَ بُکْمٌ ...»، علاوه بر بیان حقیقت حال تکذیب کنندگان، اشاره به ریشۀ تکذیب‌گری نیز می‌تواند باشد.

4- درک نکردن و غوطه‌ور شدن در تاریکیهای کفر و جهل، پیامد تکذیب آیات الهی است.

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُمٰاتِ مَنْ یَشَأِ اللّٰهُ یُضْلِلْهُ

برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است که «صُمٌّ وَ بُکْمٌ ...» بیانگر کیفری از جانب خداوند برای تکذیبگران باشد؛ چنانچه جملۀ «مَنْ یَشَأِ اللّٰهُ » شاهد بر آن است.

5- محرومیت تکذیب کنندگان آیات الهی از ابزار معرفت و شناخت

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ

6- کسانی که نتوانند از جنبندگان و شکل زندگی آنها به توانمندی خداوند پی ببرند، مانند کر و لالهایی فرو رفته در تاریکی هستند.

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ ... إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ . وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُمٰاتِ

مقتضای ارتباط بین آیۀ مورد بحث با آیۀ قبل می‌تواند این مضمون باشد که همین آیات موجود در طبیعت برای هدایت کافی است و کسانی که نتوانند از همین آیات، توانمندی خداوند را (إن اللّه قادر علی ان ینزل) دریابند، کر و لالهایی ظلمت زده هستند.

7- هدایت و ضلالت به دست خدا و در گرو مشیت اوست.

مَنْ یَشَأِ اللّٰهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

8- تکذیب آیات الهی زمینۀ تعلق مشیت الهی به گمراهی انسان

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا ... مَنْ یَشَأِ اللّٰهُ یُضْلِلْهُ

طرح مشیت الهی پس از سخن از تکذیب آیات و آثار آن، بیانگر زمینه‌های تعلق مشیت الهی به گمراهی تکذیبگران است.

9- پذیرش آیات خداوند، زمینۀ تعلق مشیت او بر هدایت انسان به راه راست

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا ... یَجْعَلْهُ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

10- عنایت ویژۀ الهی به برخی هدایت یافتگان با مستقر ساختن آنان بر صراط مستقیم

یَجْعَلْهُ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

11- ایمان به آیات الهی، نشانۀ سلامت درک و اندیشه

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُمٰاتِ ... یَجْعَلْهُ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

12- سلب قدرت بینش و برداشت صحیح از آیات الهی، نمودی از گمراهی انسان به ارادۀ خداوند است.

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُمٰاتِ مَنْ یَشَأِ اللّٰهُ یُضْلِلْهُ

جملۀ «مَنْ یَشَأِ اللّٰهُ » بیانگر این معنی است که کری و لالی

تکذیب کنندگان آیات الهی تحقق همان مشیت الهی در مورد گمراه ساختن تکذیب کنندگان است.

13- ایمان به آیات الهی، هدایت به صراط مستقیم است.

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا ... مَنْ یَشَأِ اللّٰهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

به قرینۀ مقابله می‌توان گفت: وقتی تکذیب آیات خداوند، گمراه ساختن باشد، ایمان به آیات الهی، هدایت به صراط مستقیم خواهد بود.

14- «عن أبی جعفر(ع) فی قوله: «الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ » یقول: «صُمٌّ » عن الهدی و «بُکْمٌ » لایتکلّمون بخیر «فِی الظُّلُمٰاتِ » یعنی ظلمات الکفر ...؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا ...» روایت شده است: خداوند می‌فرماید: تکذیب کنندگان آیات ما «کرند» از (شنیدن آیات) هدایت، «لالند» از سخن خیر گفتن، «در تاریکیها قرار دارند» یعنی تاریکیهای کفر ...».

15- «أبو حمزه قال: سألت أبا جعفر(ع) عن قول اللّه عزّو جلّ: «الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُمٰاتِ ...» فقال: نزلت فی الّذین کذّبوا بأوصیائهم ...؛ ⁽²⁾

ابوحمزه گوید: از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «الَّذِینَ کَذَّبُوا ...» سؤال کردم فرمود: این آیه دربارۀ تکذیب کنندگان جانشینان پیامبرشان نازل شده است ...».

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ تشبیهات؛ تکذیب؛ جهل؛ خیر و شر؛ درک؛ سخن؛ شناخت؛ صراط مستقیم؛ ضلالت؛ ظلمت؛ عبرت؛ علم؛ قدرت؛ قرآن؛ کری؛ کفر؛ لال؛ مشیت خدا؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 40]

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اَللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ اَلسّٰاعَةُ أَ غَیْرَ اَللّٰهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (40)

40

بگو: نظر دهید، اگر عذاب خدا به شما برسد یا قیامت به سراغتان بیاید، اگر راستگویید، آیا غیر خدا را می‌خوانید؟

1- توجه به خدای یگانه، ندای فطرت همۀ انسانها

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ ... أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ

استفهام در جملۀ «أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ » ، استفهام تقریری و بیانی

بر این مضمون است که آدمی را چاره‌ای جز اعتراف به یگانگی خداوند در خلق و امر در هنگام رویارویی با عذاب الهی نیست.

2- پیامبر(ص)، مأمور توجه دادن مردم به فطرت توحیدی و بیدار ساختن سرشت خفتۀ آنان

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ ... أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ

3- بیداری و بروز فطرت خداجو و توحیدی انسان به هنگام رویارویی با عذاب الهی

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ

4- بیداری فطرت توحیدی انسان‌ها به هنگام روبرو شدن با هنگامۀ فروپاشی نظام طبیعت و برپایی قیامت

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السّٰاعَةُ أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ

کلمۀ «السّٰاعَةُ » اشاره به لحظه نهایی عمر جهان طبیعت، فروپاشی آن و برپایی قیامت است.

5- «السّٰاعَةُ » از نام‌های قیامت

أَوْ أَتَتْکُمُ السّٰاعَةُ

نک: 4

6- بیداری فطرت توحیدی انسان در تنگناها و سختیها

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ ... أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ

مراد از کلمۀ «عَذٰابُ » می‌تواند شداید و سختیهایی باشد که آدمی در زندگی با آن روبرو می‌شود.

7- آسایش و رفاه از زمینه‌های پوشیده شدن فطرت توحیدی

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السّٰاعَةُ

چون در آیۀ شریفه سختی و تنگناها را عامل بیداری فطرت توحیدی دانسته است، بنابراین حالت مقابل آن - که رفاه و آسایش است - می‌تواند به عنوان سببی برای پرده‌پوشی فطرت مطرح باشد.

8- آشکار شدن بطلان هر گونه شرک و گرایش به غیر خدا به هنگام عذاب و مرگ و دیگر سختیها

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السّٰاعَةُ أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ

9- توجه نکردن به معبودی غیر از خدا به هنگام مشکلات، دلیل پوچی تمامی معبودهای دروغین

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ ... إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

10- اگر مشرکان از صداقت بهره‌مند باشند، بر گرایش خویش به هنگام سختیها، به خدای یگانه اقرار می‌کنند.

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ ... أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

11- استفاده از راه تجربۀ دینی برای اثبات خدای یگانه، از روشهای تبلیغ توحید و خداپرستی

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ ... أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ

شیوه‌ای که در این آیه و آیات مانند آن برای توجه دادن به خدای یگانه به کار رفته، امروزه به نام «تجربة دینی » خوانده می‌شود. خداوند از این شیوه استفاده کرده و از مواردی که انسان متوجه خدای یگانه می‌شود، یاد کرده است.

12- اگر مشرکان در ادعاهای پوچ و شرک‌آمیز خود صادق هستند، باید به هنگام سختی متوجه معبودهای خود شوند.

أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

کلید واژه‌ها:

احتجاج؛ اقرار؛ الساعة؛ اللّه؛ امتحان؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ بصیرت؛ تبلیغ؛ توحید؛ حیات؛ خدا؛ ذکر؛ رفاه؛سختی؛ شرک؛ صدق؛ عذاب؛ فطرت؛ محمّد(ص)؛ مرگ

[سوره الأنعام (6): آیه 41]

بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شٰاءَ وَ تَنْسَوْنَ مٰا تُشْرِکُونَ (41)

41

/نه،]بلکه فقط او را می‌خوانید و آنچه را شریک وی می‌پندارید فراموش می‌کنید، و او اگر بخواهد، عذابی را که به خاطر آن [او را]می‌خوانید برطرف می‌کند.

1- گرایش همۀ انسانها، حتی مشرکان، در سختیها و شداید به خدای یگانه

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ ... بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ

2- آدمی به هنگام روبرو شدن با شداید، خداوند یگانه را خالصانه به یاری می‌طلبد.

إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ ... بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ

خلوص در دعا مستفاد از اضراب «بَلْ » و مقدمه آمدن ضمیر مفعولی «إِیّٰاهُ » است که مفید حصر است. یعنی فقط او را می‌خوانید، که تعبیر مصطلح آن «خلوص » است.

3- بیدار ساختن فطرت توحیدی آدمی و یادآوری تجربه‌های توحیدی دینی، از روشهای هدایتی قرآن

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ ... بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ

4- خداوند برطرف‌کنندۀ عذاب و سختی از مشرکان، پس از توجه و دعای خالصانۀ آنان

بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ

خطاب در آیه و آیۀ قبل متوجه مشرکان است.

5- توجه خالصانه به خداوند در دعا، از شرایط استجابت آن

بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ

6- دعا از اسباب برطرف شدن عذابها و دشواریها

إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ ... فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ

7- یأس از غیر خداوند و دعای خالصانه به درگاه او، از اسباب استجابت سریع دعا

بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ

حرف «فاء» برای افاده معنی ترتیب بدون انفصال است.

بنابراین میان «تَدْعُونَ » و «فَیَکْشِفُ» فاصله‌ای فرض نشده است.

8- استجابت دعا و برطرف شدن عذاب و سختی منوط به مشیت الهی است.

بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شٰاءَ

9- امکان برطرف شدن عذابهای قیامت با دعای خالصانۀ گرفتاران به آن*

أَوْ أَتَتْکُمُ السّٰاعَةُ ... فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شٰاءَ

با توجه به اینکه مراد از «السّٰاعَةُ » در آیه پیش قیامت می‌باشد، می‌توان گفت آیه برطرف شدن شداید قیامت را پس از توجه خالصانه، امری ممکن، ولی منوط به مشیت خدا، دانسته است.

10- امکان استجابت دعا در قیامت*

أَوْ أَتَتْکُمُ السّٰاعَةُ ... فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شٰاءَ

11- فراموش شدن عقاید شرک‌آمیز و معبودهای دروغین به هنگام رویارویی با عذاب الهی

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السّٰاعَةُ ... وَ تَنْسَوْنَ مٰا تُشْرِکُونَ

12- شرک، بیگانگی با فطرت، و توحید، آشنایی با فطرت است.

بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ ... وَ تَنْسَوْنَ مٰا تُشْرِکُونَ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ آسانی؛ اخلاص؛ اسما و صفات؛ امید؛ انسان؛ توحید؛ حیات؛ دعا؛ ذکر؛ سختی؛ شرک؛ عذاب؛ فراموشی؛ فطرت؛ قیامت؛ مرگ؛ مشیت خدا؛ نصرت؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 42]

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ اَلضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ (42)

42

و همانا [پیامبرانی را]به سوی امّت‌هایی پیش از تو فرستادیم، [ولی دعوتشان را نپذیرفتند،] پس آنان را به تنگدستی و سختی مبتلا کردیم، باشد که تضرّع[و توبه] کنند.

1- خداوند، قبل از پیامبر(ص) نیز رسولانی را برای هدایت امّتها برانگیخته بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ

2- مخالفت امتهای گذشته با رسالت پیامبران خویش

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ ... وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ

یادآوری ارسال رسولان در گذشته در پی سخن از تکذیب پیامبر(ص) بیانگر تشابه وقایع و رخدادهای آنان با یکدیگر است.

3- گرفتاری امتهای گذشته به سختیها و کاستیها بر اثر مخالفت با انبیای الهی

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ

با توجه به آیات قبل، که دربارۀ تکذیب آیات الهی و انبیا بود، می‌توان گفت جملۀ «فَأَخَذْنٰاهُمْ » نتیجۀ تکذیب آنان است؛ یعنی: «فکذبوا فأخذناهم ».

4- بازگشت به خدا و تضرع در پیشگاه او، هدف الهی از گرفتار ساختن مردم به سختیها و کاستیها

فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

«تضرع » به معنای تذلل و خضوع است. (لسان العرب).

5- نقش سختیها و کاستیها در سازندگی و تربیت انسان

فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

6- مشکلات و سختیها، زمینۀ توجه به خدا و تضرع و دعا به درگاه او

فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

7- ضرورت تضرع انسانها به درگاه خداوند

لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

از اینکه آیه می‌گوید آنها را گرفتار کردیم تا تضرع کنند، معلوم می‌شود که در نظام خلقت تضرع و ابتهال ضرورت دارد.

8- سختیها و کاستیها، زمینۀ شکوفایی فطرت توحیدی انسانها

بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ ... فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

9- توجه دادن مردم به خدا و گرایش دادن آنان به تضرع و خضوع به درگاه او، از اهداف رسالت انبیاست.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ ... لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

10- تضرع نکردن و شکوفا نشدن فطرت توحیدی برخی مردم، حتی با قرار گرفتن در تنگنا و سختی

لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

آوردن کلمۀ ترجی «لعل » بیانگر این نکته می‌تواند باشد که آدمیان همواره و در همۀ موارد در پی سختیها رو به خدا نیاورده و تضرع نمی‌کنند.

کلید واژه‌ها:

امت؛ امتحان؛ انبیاء؛ انسان؛ تربیت؛ تزکیه؛ تضرع؛ حیات؛ دعا؛ ذکر؛ رشد؛ سختی؛ فطرت؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 43]

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ اَلشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (43)

43

پس چرا وقتی که سختی‌های ما به آنان رسید تضرّع [و توبه]نکردند؟ [جا داشت که تضرّع کنند،] ولی دل‌هایشان سخت شده بود، و شیطان آنچه را انجام می‌دادند برایشان زینت داده بود.

1- آدمی موظف به توبه و تضرع در پیشگاه خداوند جهان.

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا

2- تضرع و توبه نکردن مردم به درگاه خداوند، حتی در شداید و سختیها، امری شگفت و سزاوار سرزنش

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا

کلمۀ «فَلَوْ لاٰ » در آیه برای توبیخ و سرزنش است.

3- خداوند، زمینه‌ساز توبه و تضرع انسانها به درگاه او

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا

4- سنگدلی، مانع تضرع و توبه به درگاه خداوند، حتی در شداید و سختیها

فَلَوْ لاٰ ... وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ

5- سنگدلی، موجب هدایت‌ناپذیری و اجابت نکردن دعوت انبیا

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا ... فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ

6- شیطان، اعمال ناروا و ناپسند آدمی را زیبا جلوه می‌دهد.

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

7- زیبا دیدن کردارهای زشت، مانع توبه و تضرع آدمی به درگاه خداوند، حتی در شداید.

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

8- زیبا پنداشتن اعمال زشت، موجب هدایت ناپذیری و اجابت نکردن دعوت انبیا

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا ... وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

9- انسان دارای گرایش فطری به سوی نیکیها و زیباییهاست.

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

حرکت انسان به دنبال شیطان، پس از زینت و زیبا جلوه دادن اعمال، بیانگر این نکته است که آدمی زیباییها را می‌طلبد و خواهان آن است. از این روست که شیطان همان زشتیها را زیبا جلوه می‌دهد و آدمی را می‌فریبد.

10- شیطان، مانع رشد و کمال و توبه و تضرع انسان به درگاه خداوند

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا ... وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ

11- تضرع در مقابل خداوند، موجب کمال و رشد انسان می‌شود.

فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ ... لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ . فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا

از اینکه خداوند مشکلاتی پیش می‌آورد تا انسان تضرع کند، معلوم می‌شود که تضرع موجب کمال و رشد انسان می‌شود.

12- قساوت دل، زمینه‌ای مناسب برای القای تزیینات شیطان

وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

جملۀ «زَیَّنَ لَهُمُ » می‌تواند از قبیل عطف مسبب بر سبب باشد؛ یعنی تزیین شیطان پس از قساوت دل حاصل می‌گردد.

کلید واژه‌ها:

اسما و صفات؛ امتحان؛ انبیاء؛ انسان؛ تزیین؛ تضرع؛ خیر و شر؛ رشد؛ زیبایی؛ سختی؛ شیطان؛ ضلالت؛ عمل؛ فطرت؛ قساوت؛ قلب؛ گناه؛ ملامت؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 44]

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ (44)

44

پس هنگامی که آنچه را بدان تذکر داده شده بودند به فراموشی سپردند، درهای همه چیز را بر آنان گشودیم، تا وقتی که به آنچه داده شده بودند مغرور شدند، ناگهان آنان را [به عذاب] گرفتیم، و یکباره نومید و حسرت زده شدند.

1- گشوده شدن تمامی درهای نعمت به روی امت‌های پیشین، در پی بی‌تفاوتی و فراموشکاری آنان نسبت به هشدارها و تذکارهای الهی

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ

ضمیرهای جمع در آیه، به «أُمَمٍ » باز می‌گردد و مراد از «فتح ابواب » در جملۀ «فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ » ، به قرینۀ «فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا» ، گشودن درهای نعمت است.

2- ضرورت به یاد داشتن برهه‌های دشوار زندگی

فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ ... فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ

مراد از «مٰا ذُکِّرُوا» ، به قرینۀ آیۀ قبل، سختیها و خسارتهایی است که برای متذکر شدن مردم، وارد می‌شود و لحن توبیخ‌گونۀ آیه بیانگر مطلب فوق است.

3- به یاد داشتن برهه‌های دشوار زندگی، مانع غفلت از یاد خدا

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ

4- گشوده شدن درهای نعمت به روی کسانی که حتی در سختیها تضرع نمی‌کنند، جریان یافتن سنت استدراج الهی است.

فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ ... فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ

سنت استدراج اصطلاحی است برگرفته از آیۀ «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَعْلَمُونَ » (اعراف182/). از مصادیق جریان استدراج همین آیۀ مورد بحث است که درهای نعمت الهی به سوی تکذیب‌کنندگان آیات گشوده می‌شود (فتحنا علیهم) تا آن زمان که عذاب الهی آنان را در بر گیرد.

5- استدراج، نتیجۀ فراموش‌کردن خداوند، پس از توجه به او در سختیها و شداید

أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ ... فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ

6- دشواریهای زندگی و رفاه و گشایش در آن، در اختیار خداوند است.

فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ ... فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ

چون گشایش در زندگی و معیشت (فَتَحْنٰا) و سختی و تنگنا (فأخذناهم)، هر دو با ضمیر «نا» به خداوند نسبت داده شده است، معلوم می‌شود که هر دو حالت با ارادۀ خداوند صورت می‌پذیرد.

7- خدافراموشان، مغرور و شادمان از فراوانی نعمت و رفاه و آسایش خویش و غافل از سنت استدراج

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا

8- فراوانی و رفاه و آسایش همواره نشانۀ لطف و عنایت الهی نیست.

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا

9- عذاب ناگهانی غافلان از خداوند و هشدارهای او، در اوج شادمانی و رفاه و آسایش

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ ... أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً

10- جریان یافتن سنت استدراج پس از اتمام حجت الهی

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ ... أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً

«مٰا ذُکِّرُوا» شامل همۀ مواردی می‌شود که می‌بایست موجب تنبه و بیداری می‌شد و تعبیر دیگر آن «اتمام حجت » است.

11- خدافراموشان، دارای چهره‌هایی مأیوس و اندوهبار به هنگام نزول عذاب الهی

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ ... فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ

ابلاس به معنی ناامید و متحیر شدن است. (قاموس اللغة) و نیز به حزن و اندوهی گفته می‌شود که از شدت سختی بر کسی عارض شود. (مفردات راغب).

12- برخی از امتهای گذشته پس از فراموش کردن خدا و هشدارهای او گرفتار عذاب ناگهانی خداوند شدند.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ ... فَلَمّٰا نَسُوا ... أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ

13- «عن عُقْبةَ بن عامر أنّ النّبی(ص) قال:

إذا رأیت اللّه یُعطی العباد ما یسألون علی معاصیهم إیّاه فإنّما ذلک استدراج منه لهم ثمّ تلا: «فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ» ؛ ⁽¹⁾

از عقبة بن عامر روایت شده که پیامبر(ص) فرمود: هر گاه دیدی خداوند علی رغم معاصی بندگان، آنچه را از او بخواهند به آنان می‌دهد، این، استدراج (نزدیک کردن تدریجی عذاب) خداست بر آنان، سپس آیۀ «فَلَمّٰا نَسُوا ...» را تلاوت کرد».

کلید واژه‌ها:

اتمام حجت؛ استدراج؛ امت؛ امید؛ تضرع؛ حزن؛ ذکر؛ رفاه؛ زندگی؛ سختی؛ سرور؛ سنت؛ سنتهای خدا؛ عذاب؛ غفلت؛ فراموشی؛ کیفر؛ نعمت

[سوره الأنعام (6): آیه 45]

فَقُطِعَ دٰابِرُ اَلْقَوْمِ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا وَ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (45)

45

پس دنبالۀ گروهی که ستم کردند قطع شد، و ستایش خدای را که پروردگار جهانیان است.

1- خداوند با عذاب ناگهانی، نسل برخی از امتهای ستمکار پیشین را ریشه‌کن کرده است.

أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً ... فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا

«دٰابِرُ الْقَوْمِ » یعنی «آخر القوم ». و قطع شدن آن به معنای ریشه‌کن شدن آخرین نفر است که از آن به ریشه‌کن شدن نسل تعبیر شده است.

2- ظلم، موجب نابودی ملتهای ظالم و تمدن آنها

فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا

در آیۀ شریفه می‌شد به جای «الَّذِینَ ظَلَمُوا» از ضمیر استفاده شود، بنابراین، توصیف آن قوم هلاک شده به «کسانی که ظلم کرده اند»، بیانگر سبب و زمینۀ نابودی و عذاب آنان می‌باشد.

3- بی‌توجهی به هشدارهای الهی ظلم است.

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ ... فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا

4- سنگدلی و تضرع نکردن به درگاه خداوند، حتی در دشواریها، ظلم است.

فَلَوْ لاٰ ... تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ ... فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا

برداشت یاد شده با توجه به این است که در آیۀ شریف، هدف از آمدن سختیها را تضرع و روی آوردن به خدا دانسته، و به دنبال آن از مردمی که در شدت‌ها و سختی‌ها منفعل نشدند با عنوان «الَّذِینَ ظَلَمُوا» یاد کرده است

5- رفاه فراوان، زمینۀ ظلم است.*

فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ ... فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا

توصیف تکذیب‌کنندگان آیات الهی به «الَّذِینَ ظَلَمُوا» پس از بیان گشوده شدن درهای نعمت بر آنان (فتحنا علیهم) اشاره به این نکته می‌تواند باشد که گشایش و آسایش زمینۀ ظلم آنان بوده است.

6- ریشه‌کن شدن نسل ظالمان، نفرینی الهی بر آنان است.

فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا

اگر جملۀ «فَقُطِعَ دٰابِرُ» انشایی باشد، نفرینی است از سوی خداوند در حق ظالمان در تمامی تاریخ.

7- قطع هر گونه امداد الهی از ظالمانِ تکذیب‌کنندۀ آیات خداوند.*

فَقُطِعَ دٰابِرُ

«دٰابِرُ» به معنی عقب (پشت) است و از معانی محتمل کنایی در آیه، قطع هر گونه امداد و فیض الهی می‌تواند باشد.

8- فرجام شوم امتهای ظالم گذشته، هشداری الهی به تمامی امتها و درس عبرتی برای آنان

فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا

9- وجود اقوام و تمدنهایی نابود شده در تاریخ که هیچ نسلی از آنان برجای نمانده است.

فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

جملۀ «فَقُطِعَ ...» در صورتی که خبری باشد، خبر از وجود تمدنهایی می‌دهد که با خشم و قهر الهی نابود شده‌اند.

10- همۀ ستایشها مخصوص خداوند است.

وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

11- خداوند کمال مطلق است.

وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

ستایش همواره در برابر کمال صورت می‌پذیرد و مفاد «الْحَمْدُ لِلّٰهِ » اختصاص همۀ ستایشها به خداوند است، بنابراین هیچ کمالی نیست که خداوند فاقد آن و یا فاقد مرحله‌ای از آن باشد.

12- خداوند سرچشمه همۀ کمالها و زیباییهاست.

وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

چون تمامی ستایشها مخصوص خداوند است و ستایش همواره در برابر کمال و زیبایی است، پس همۀ کمالها و زیباییها از آن خداوند است.

13- تنها خداوند سزاوار ستایش است.

وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

14- همۀ جهانیان تحت ربوبیت خدا هستند.

وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

15- خداوند، مالک و مدبر جهانیان است.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

16- جهان هستی دارای عوالم متعدد

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

«عالمین » جمع «عالم » است و مقتضای صیغه جمع تعدد عوالم است.

17- جهان آفرینش مظهر ربوبیت خداوند است.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

چون خداوند پرورش‌دهنده و تربیت‌کنندۀ جهان آفرینش است پس جهان آفرینش جلوه و مظهر ربوبیت او است.

18- خداوند به سبب نابود ساختن امتهای ستمگر، سزاوار ستایش است.

فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

19- نابود ساختن ستمکاران از زمین، کاری در خور ستایش

فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

20- نابود ساختن ملتهای ستمگر، جلوه‌ای از ربوبیت الهی بر جهانیان

فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

سخن از ربوبیت خداوند (رب العالمین) پس از بیان نابودی ستمکاران (فقطع دابر القوم الذین ظلموا) حکایت از آن دارد که نابودی ستمکاران نیز پرتوی از ربوبیت الهی است.

21- «رَبِّ » از اسماء و صفات خداوند

وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ امت؛ تدبر؛ تضرع؛ تمدن؛ جهان؛ حمد؛ رب/اسما و صفات؛ رفاه؛ زیبایی؛ سختی؛ ظلم؛عذاب؛ قساوت؛ قلب؛ مالکیت؛ نصرت؛ نفرین

[سوره الأنعام (6): آیه 46]

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَخَذَ اَللّٰهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصٰارَکُمْ وَ خَتَمَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اَللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ اَلْآیٰاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ (46)

46

بگو: نظر دهید، اگر خدا گوش و چشم شما [مشرکان]را بگیرد و بر دل‌هایتان مهر نهد [که چیزی نفهمید]، کدام معبودی جز خدا آنها را به شما باز پس می‌دهد؟ ببین چگونه آیات را به طور گوناگون شرح می‌دهیم، باز هم آنان اعراض می‌کنند.

1- پیامبر(ص)، مأمور احتجاج با مشرکان و بیدار ساختن فطرت توحیدی آنان

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ... مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ

2- بیدار ساختن و برانگیختن فطرت توحیدی، از روشهای تبلیغی انبیا

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ... مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ

3- توانایی خداوند بر گرفتن قوۀ شنوایی و بینایی و از کار انداختن قوۀ درک انسان

إِنْ أَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصٰارَکُمْ وَ خَتَمَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ

4- شنوایی، بینایی و عقل و درک آدمی، از مهمترین نعمتهای الهی در وجود انسان

إِنْ أَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصٰارَکُمْ وَ خَتَمَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ

5- اگر خداوند نعمت بینایی، شنوایی و ادراکی انسان را سلب کند، معبودهای باطل قدرت بازگرداندن آنها را ندارند.

إِنْ أَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَکُمْ ... مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ

6- تنها خداوند یکتا، قادر بر بازگرداندن و اعطای شنوایی، بینایی و ادراک به انسان است.

إِنْ أَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَکُمْ ... مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ

7- هیچ بخشندۀ نعمتی در مقابل خداوند وجود ندارد.

مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ

کلمۀ «مَنْ » استفهام انکاری است و به منزلۀ آن است که فرموده باشد: «لا إله غیر اللّه یأتیکم به ».

8- توانمندی بر آفرینش و اعطای قوای ادراکی و اقتدار بر سلب آن، نشانۀ الوهیت است.

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ... مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ

9- مشرکان می‌پنداشتند که معبودهایشان توان نفع رسانی به آنان را دارند.

مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ

10- ضرورت تأمل و اندیشه در کیفیت بیان توحید و ارائۀ حقایق به شکلهای گوناگون در آیات قرآن

اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ

تصریف به معنی دگرگون ساختن و گرداندن است و در آیۀ شریفه به معنی ارائۀ صورتها و طرحهای گوناگون کلام برای ارائۀ حقایق است.

11- بیان قرآن و تنوع و گوناگونی آن برای هدایت انسان کافی است.

اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ

دعوت به نگرش در چگونگی بیان آیات و همچنین اظهار شگفتی از رویگردانی برخی مردم از هدایتهای قرآن، بیانگر کارسازی و نقش مؤثّر آن در هدایت انسان است.

12- اعراض مشرکان از توحید و حقایق آسمانی، با وجود بیان روشن و مستدل قرآن، امری شگفت‌انگیز

اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ

«صَدَفَ» (مصدر یصدفون) به معنای اعراض است.

13- «عن أبی جعفر(ع) فی قوله: «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصٰارَکُمْ وَ

خَتَمَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ » یقول: إن أخذ اللّه منکم الهدی مَن إله غیر اللّه یأتیکم به ...؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللّٰهُ ...» روایت شده که خداوند می‌فرماید: اگر خداوند هدایت را از شما بگیرد، کدام معبود است که بتواند آن را به شما بدهد؟...».

کلید واژه‌ها:

احتجاج؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انبیاء؛ باطل؛ تبلیغ؛ تفکر؛ توحید؛ چشم؛ حیات؛ درک؛ شرک؛ ضلالت؛ عجز؛عقل؛ فطرت؛ قرآن؛ قلب؛ گوش؛ محمّد(ص)؛ نعمت

[سوره الأنعام (6): آیه 47]

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اَللّٰهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ اَلْقَوْمُ اَلظّٰالِمُونَ (47)

47

بگو: نظر دهید، اگر عذاب خدا ناگهان یا آشکارا سراغ شما بیاید، آیا جز قوم ستمکار هلاک می‌شوند؟

1- پیامبر(ص) مأمور برانگیختن داوری وجدان مشرکان بر چگونگی فرجام آنان در صورت نزول عذاب الهی

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ... هَلْ یُهْلَکُ

2- ظالمان در معرض نابودی با عذاب الهی هستند.

إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظّٰالِمُونَ

3- عذاب ناگهانی و غافلگیرانه و عذاب غیر غافلگیرانه (تدریجی و با ظهور نشانه‌های عذاب)، از انواع عذابهای الهی در دنیا

إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً

4- هلاکت با عذاب الهی تنها دامنگیر اقوام ستمگر می‌شود.

هَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظّٰالِمُونَ

استفهام در «هَلْ یُهْلَکُ » انکاری است؛ یعنی «لا یهلک الّا القوم الظالمون ».

5- ظلم موجب نابودی و هلاکت اقوام است.

هَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظّٰالِمُونَ

6- شرک و تسلیم نشدن در برابر آیات روشن قرآن، ظلم است.

اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ ... هَلْ یُهْلَکُ

إِلاَّ الْقَوْمُ الظّٰالِمُونَ

مخاطب فعل «أَ رَأَیْتُمْ » همان کسانی هستند که از آیات الهی اعراض کردند که از آنان به عنوان ظالم یاد شده است.

کلید واژه‌ها:

اللّه؛ جامعه؛ دنیا؛ شرک؛ ظلم؛ عذاب؛ قرآن؛ قضا؛ گناه؛ محمّد(ص)

[سوره الأنعام (6): آیه 48]

وَ مٰا نُرْسِلُ اَلْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (48)

48

و ما پیامبران را جز به عنوان بشارت دهنده و اخطار کننده نمی‌فرستیم؛ پس کسانی‌که ایمان بیاورند و به صلاح آیند، نه ترسی بر آنان است و نه غمگین می‌شوند.

1- مسؤولیت تبلیغ و دعوت انبیای الهی، تنها در محدودۀ بشارت و انذار

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ

2- الزام قهری مردم به ایمان وظیفۀ پیامبران نیست.

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ ... وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ

چون در آیات قبل سخن از درخواست نزول آیات و رد آن بود، لاجرم این سؤال مطرح می‌گردد که مسؤولیت پیامبران در برابر هدایت مردم چیست و تا کجاست؟ این آیه با محدود دانستن وظیفۀ تبلیغی پیامبران در انذار و تبشیر، اجبار مردم به ایمان را خارج از حیطۀ مسؤولیت پیامبران می‌داند.

3- خداوند، تعیین‌کنندۀ محدودۀ وظایف پیامبران در امر تبلیغ است.

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ

4- ایجاد بیم و امید، از روشهای اساسی در تبلیغ

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ

5- کسانی که ایمان آورند و کار شایسته انجام دهند، در قیامت، نه از آیندۀ خویش بیمناک‌اند و نه بر گذشتۀ خویش غمناک.

فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

غالباً «خَوْفٌ» در مورد ترس از آینده و «حزن»در مورد اندوه بر گذشته به کار می‌رود.

6- مؤمنانی که کار شایسته انجام دهند، نه

ترس بر آنان مسلط گردد و نه اسیر اندوه دایم شوند.

فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

از معانی حرف «علی »استیلا و غلبه است. در این جمله استیلای ترس بر مؤمنان نفی شده است، نه اینکه هیچگاه در معرض آن قرار نمی‌گیرند. همچنین «لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ » ، بیانگر نفی استمرار یافتن حزن آنان است نه نفی مطلق حزن. گفتنی است که برداشت فوق مبتنی بر این است که جملۀ «فَلاٰ خَوْفٌ ...» بیانگر آثار دنیوی ایمان و عمل صالح نیز باشد.

7- ایمان به انبیا همراه با شایسته ساختن عمل، زمینۀ‌سلامت تعادل وبهداشت روانی

فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

اندوه و ترس از ویژگیهای افرادی است که از سلامت و بهداشت روانی برخوردار نیستند. چون خداوند زمینۀ دور ماندن از اندوه را در این آیات بیان فرموده است، مطلب فوق را می‌توان برداشت کرد.

8- ایمان و عمل شایسته و رسیدن به امنیت خاطر، دستاوردهای رسالت انبیا

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ ... فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

9- گرایش فطری انسان به تحصیل امنیت خاطر و آسایش روان

فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

تکیه بر دستاورد امنیت خاطر در رسالت پیامبران، گویای ریشه‌دار بودن چنین خواسته‌ای در آدمیان است.

کلید واژه‌ها:

آرامش؛ اسما و صفات؛ اصلاح؛ اکراه؛ امنیت؛ امید؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ بشارت؛ بهداشت؛ تبلیغ؛ ترس؛ جبر و اختیار؛ حزن؛ دین؛ عمل؛ عمل صالح؛ فطرت؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 49]

وَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا یَمَسُّهُمُ اَلْعَذٰابُ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ (49)

49

و کسانی که آیات ما را تکذیب کنند، به سزای نافرمانی‌شان گرفتار عذاب خواهند شد.

1- تکذیب کنندگان آیات الهی به عذاب گرفتار خواهند شد.

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا یَمَسُّهُمُ الْعَذٰابُ

2- ترس و اندوه، عذاب دنیوی تکذیب‌کنندگان آیات الهی

فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا یَمَسُّهُمُ الْعَذٰابُ

مطرح شدن عذاب برای تکذیب کنندگان، پس از نفی ترس و اندوه برای مؤمنان، می‌تواند اشاره به این باشد که عذاب دنیوی

تکذیب کنندگان همان ترس و اندوه دنیوی آنان است؛ البته این در صورتی است که مراد از ترس و اندوه در آیه قبل، ترس و اندوه دنیوی باشد.

3- مداومت بر فسق (عصیان و خروج از مسیر حق) موجب عذاب الهی می‌شود.

یَمَسُّهُمُ الْعَذٰابُ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

جملۀ «کٰانُوا یَفْسُقُونَ » ماضی استمراری است؛ یعنی آنان پیوسته در نافرمانی بسر می‌بردند. (الفسق: العصیان و الترک لأمر اللّه عز و جل و الخروج عن طریق الحق. لسان العرب.)

4- تکذیب رسالت انبیا، فسق است.

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ ... وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا یَمَسُّهُمُ الْعَذٰابُ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

5- تکذیب کنندگان آیات الهی، فاسقند.

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا یَمَسُّهُمُ الْعَذٰابُ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

6- عدول از حق در بینش و اعتقادات، زمینۀ تکذیب آیات الهی

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا یَمَسُّهُمُ الْعَذٰابُ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

جملۀ «بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ » می‌تواند بیان علت تکذیب منجر به عذاب باشد. یعنی چون آنان فاسق بودند، تکذیب می‌کردند. و چون سورۀ انعام مکی است و آیات قبل هم بحث از اعتقادات می‌باشد، به نظر می‌رسد این فسق، فسق اعتقادی باشد، نه فسق عملی.

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ انبیاء؛ باطل؛ ترس؛ تکذیب؛ حق؛ دنیا؛ عذاب؛ فسق؛ گناه

[سوره الأنعام (6): آیه 50]

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اَللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ اَلْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی اَلْأَعْمیٰ وَ اَلْبَصِیرُ أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ (50)

50

بگو: من به شما نمی‌گویم که خزانه‌های خدا نزد من است، و نمی‌گویم که غیب می‌دانم، و به شما نمی‌گویم که من فرشته‌ام. من جز از آنچه به سویم وحی می‌شود پیروی نمی‌کنم. بگو: آیا نابینا و بینا یکسانند؟ پس چرا نمی‌اندیشید؟

1- پیامبر(ص)، مأمور بیان محدودۀ وظایف و اختیارات خویش برای مردم

قُلْ ... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ

2- پیامبر(ص) سخنی که بیانگر در اختیار داشتن خزاین خداوند باشد، بر زبان نراند.

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ

3- منابع و خزاین جهان از آن خداوند و در اختیار اوست.

خَزٰائِنُ اللّٰهِ

4- پیامبر(ص) مدعی آگاهی خویش بر غیب نیست.

وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ

5- پیامبر(ص) هیچگاه ادعای فرشته بودن نکرد.

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ

6- از دیدگاه برخی مردم در اختیار داشتن خزاین الهی و آگاهی به غیب و فرشته بودن، نشانۀ پیامبری است.

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ

7- توقّعات نابجا و درخواستهای غیر اصولی مشرکان از پیامبر(ص)

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ... إِنِّی مَلَکٌ

نفی ملک بودن و ...بیانگر وجود چنین توقّعاتی در بین مردم است.

8- لزوم پرهیز از غلو و افراط دربارۀ پیامبر(ص)

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ... إِنِّی مَلَکٌ

مأموریت پیامبر(ص) به نفی این گونه موارد (نفی فرشته بودن و ...) دستور و برنامه‌ای برای همگان است که دربارۀ پیامبران الهی راه غلو و افراط در پیش نگیرند و بر خداوند پیشی نجویند.

9- پیشوایان و مبلغان دین، وظیفه دار مبارزه با پندارهای غلوآمیز مردم دربارۀ پیامبران

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ... إِنِّی مَلَکٌ

الزام پیامبر(ص) به اعلام موارد مذکور در آیه الزامی است برای همۀ مبلغان و پیشوایان دین که این موارد را برای مردم بیان نمایند.

10- تنها وحی الهی تعیین کنندۀ وظایف و شأن پیامبر(ص) است.

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ... إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ

11- پیامبر(ص)، تنها در محدودۀ تعیین شده در وحی الهی مجاز به ارائۀ معجزات است.*

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ... إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ

جملۀ «إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ » ، به تناسب موضوع مورد بحث، تعیین محدوده‌ای برای ارائۀ معجزات می‌تواند باشد. یعنی من فرشته و مالک خزاین نیستم، فقط تابع وحی الهی هستم و هر جا و به هر صورت که لازم و بجا باشد، معجزه ارائه می‌نمایم.

12- پیامبر(ص) تنها تابع وحی الهی است،

نه تابع در خواستهای مشرکان.

إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ

13- دریافت وحی، تنها امتیاز پیامبران از دیگران

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ

14- نابرابری ناآگاهان و آگاهان به محدودۀ قدرت و وظایف پیامبران، مانند نابرابری کوران و بینایان

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ... إِنِّی مَلَکٌ ... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ

در اینکه مراد از «أعمی » و «بصیر» در آیه چیست، احتمالاتی وجود دارد؛ از آن جمله اینکه کسانی که پس از بیان محدودۀ قدرت و وظایف پیامبران این حقایق را دریافته و پذیرا می‌شوند، «بصیر» و آن کسانی که جاهلانه سخنهای واهی گفته و درخواستهای نابجا دارند «أعمی » (کور) هستند.

15- توقّعات بیجای مشرکان از پیامبر(ص)، برخاسته از نادانی

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ ... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

16- مؤمنان به پیامبر(ص)، بینا و راه یافته و تکذیب کنندگان او کور و گمراه هستند.

فَمَنْ آمَنَ ... وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا ... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

چون موضوع آیات اثبات رسالت پیامبر(ص) است، می‌توان گفت مراد از «الْبَصِیرُ» مؤمنان به آن حضرت و مراد از «الْأَعْمیٰ » تکذیب کنندگان آن حضرت هستند.

17- پیامبر(ص)، بینا و راه یافته، و مشرکان، کور و گمراه هستند. *

فَمَنْ آمَنَ ... وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا ... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

مراد از «الْبَصِیرُ» ، می‌تواند پیامبر(ص)، مراد از «الْأَعْمیٰ » ، مشرکان باشند. و چون موضوع آیه، ایمان به پیامبر است، گویا آیه در صدد بیان فلسفۀ لزوم ایمان به آن حضرت است. یعنی از آنجا که پیامبر(ص) بصیر است، دیگران باید از او تبعیت کنند.

18- نیندیشیدن، ریشۀ تلقی نادرست مشرکان از پیامبری و توقّعات نابجای آنان است.

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ ... أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ

جملۀ توبیخی «أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ » دعوتی است به تفکر در تمامی معارف عنوان شده در این دسته آیات که از جملۀ آنها مسأله رسالت و نبوت پیامبر(ص) است.

19- به کارگیری اندیشه، راهی برای رسیدن به حقایق است.

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ ... أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ

20- تفکر دربارۀ محدودۀ قدرت و

وظایف پیامبر(ص) و معجزات وی، مورد ترغیب و توصیۀ خداوند

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ... أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ

از مصادیق مهم و بارز مذکور در آیه، محدودۀ قدرت و وظایف پیامبر(ص) است که جملۀ «أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ » همۀ مردم را به تفکر دربارۀ آن فرا می‌خواند.

21- نیندیشیدن دربارۀ محدودۀ قدرت و وظایف پیامبران و خرافه گویی دربارۀ آنان، مورد نکوهش خداوند

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ ... أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ

22 - «سُئل الرّضا(ع) یوماً...فقال: ...لأنّ رسول اللّه(ص) لم یکن لیحرّم ما أحلّ اللّه و لا لیحلّل ما حرّم اللّه و لالیغیّر فرائض اللّه و أحکامه کان فی ذلک کلِّه متّبِعاً مسلماً مؤدِیّا عن اللّه و ذلک قول اللّه عزّ و جلّ: «إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ » ...؛ ⁽¹⁾

روزی از امام رضا(ع) سؤال شد...پس فرمود: ...

رسول خدا(ص) هیچگاه در صدد حرام نمودن حلال خدا و حلال نمودن حرام خدا و تغییر دادن واجبات و احکام الهی نبود، بلکه در تمام اینها پیرو، تسلیم و بیان کنندۀ از جانب خداوند بود. و این است، معنای سخن خداوند: «إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ » ....

کلید واژه‌ها:

اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ ایمان؛ بصیرت؛ تبلیغ؛ تشبیهات؛ تفکر؛ جهان؛ جهل؛ چشم؛ حق؛ خزائن خدا؛ شرک؛ ضلالت؛ علم؛ غلوّ؛ غیب؛ قرآن؛ کوری؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ ملائکه؛ ملامت؛ نبوت؛ وحی؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 51]

وَ أَنْذِرْ بِهِ اَلَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ (51)

51

و به وسیلۀ این [قرآن]به آنان‌که می‌ترسند به سوی پروردگارشان محشور شوند در حالی‌که نه یاوری دارند و نه شفاعتگری، اخطار کن، باشد که تقوا پیشه کنند.

1- انذار مردم با وحی و قرآن، از وظایف پیامبر(ص)

وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخٰافُونَ

ضمیر «بِهِ » به «مٰا یُوحیٰ » برمی‌گردد و مراد از آن، قرآن است.

2- بیمناکان از حشر و حضور در پیشگاه خداوند دارای زمینۀ مساعد برای پذیرش

انذار و دعوت پیامبر(ص)

وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ

3- گرد آمدن آدمیان در پیشگاه خداوند در قیامت، مقتضای ربوبیت اوست.

أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ

4- پیامبر(ص)، مأمور سرمایه‌گذاری بیشتر تبلیغی برای بیمناکان از حشر و قیامت

وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ

با اینکه انبیا باید همۀ مردم را انذار دهند، معرفی یک دسته برای انذار بیانگر عنایت بیشتر به آنان در امر تبلیغ و انذار است.

5- لزوم شناخت زمینه‌های مساعد برای تبلیغ و سرمایه‌گذاری بیشتر برای آن

وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ

6- وحی و قرآن، ابزارهایی کافی برای تبلیغ و انذار مردم

وَ أَنْذِرْ بِهِ

مرجع ضمیر به «قرآن » است؛ یعنی با قرآن انذار کن. و چون ابزار انذار مشخص شده است، بالطبع باید قرآن در فعلیت‌بخشی به انذار کافی و کارآمد باشد.

7- لزوم بهره گرفتن از وحی و تعالیم آن برای انذار مردم

وَ أَنْذِرْ بِهِ

یادآوری ابزار انذار و معین کردن آن می‌تواند اشاره به لزوم حرکت در محدودۀ وحی برای انذار باشد.

8- هراس از روزی که در آن جز خداوند یاور و شفیعی نیست (قیامت)، زمینۀ پذیرش انذارهای انبیا

وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ

9- تنها خداوند، شفاعت و یاری کنندۀ مردمان در قیامت

وَ أَنْذِرْ ... یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ

10- توجه به نبودن هیچ یاور و شفیعی جز خداوند در قیامت، موجب هرس از حشر

اَلَّذِینَ یَخٰافُونَ ... لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ

11- سوق دادن بیمناکان از حشر و قیامت برای اجتناب از کفر و شرک از اهداف انذار است.

وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ ... لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

«یَتَّقُونَ » در این آیه به معنای تقوای اصطلاحی نیست، بلکه با

توجه به آیات این سوره - که بحث از کفر و تکذیب بود - مراد، اجتناب از کفر و تکذیب و گناهانی از این قبیل است.

12- هراس از قیامت، زمینه‌ساز اجتناب از کفر و تکذیب آیات الهی است.

وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا ... لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

13- ضرورت به کارگیری انذار برای تربیت و اصلاح عقاید انسان

وَ أَنْذِرْ بِهِ ... لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

14- تکیه بر موضوع قیامت و توجه دادن به مسائل آن، عنصری اساسی و سازنده در تبلیغ

وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ ... لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

15- «رب » از اسماء و صفات خداوند

أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ تبلیغ؛ تربیت؛ ترس؛ تکذیب؛ حشر و نشر؛ دوستی؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ شفاعت؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نصرت؛ وحی

[سوره الأنعام (6): آیه 52]

وَ لاٰ تَطْرُدِ اَلَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ اَلْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ اَلظّٰالِمِینَ (52)

52

و کسانی را که صبح و شام پروردگار خود را می‌خوانند و خشنودی او را می‌خواهند از خود دور مکن. چیزی از حساب آنان برعهدۀ تو نیست، و چیزی از حساب تو بر آنان نیست که طردشان کنی و از ستمکاران گردی.

1- پیامبر(ص) نباید برای جلب نظر مشرکان، مؤمنان را از خود طرد کند.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ

در سبب نزول این آیه آمده است که بزرگانی از مشرکان، حضور نزد پیامبر(ص) را مشروط به عدم حضور مؤمنان فقیر و ضعیف دانستند و این آیات در رد درخواست آنان نازل گردیده است.

2- حضور طیف خاصی از مؤمنان نزد پیامبر(ص)، برای برخی‌کافران ناخوشایند بود.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ

سبب نزول نقل شده در ذیل این آیه و نیز لحن آن، گواه چگونگی ترکیب یاران پیامبر(ص) و فقر آنان و نیز نداشتن موقعیت اقتصادی و شؤون اجتماعی است. و همین امر موجب اعتراض و واکنشهایی از سوی کافران ثروتمند و قدرتمند می‌گشته است.

3- مشرکان برای دور ساختن برخی مؤمنان از اطراف پیامبر(ص) آن حضرت را تحت فشار قرار می‌دادند.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ

4- رهبران و مبلغان دین نباید قشرهای ضعیف و تهیدست را از اطراف خود برانند.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ

5- حضور مؤمنانی در اطراف پیامبر(ص) که هر بامداد و شامگاه به درگاه خداوند نیایش خالصانه داشتند.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ

6- انذار و تبلیغ اهل ایمان نباید به گونه‌ای باشد که موجب طرد آنان شود.

وَ أَنْذِرْ بِهِ ... وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ

از اینکه در آیۀ قبل انذار بیمناکان از قیامت مطرح بود، که شامل مؤمنان هم می‌شود، و در این آیه از طرد مؤمنان نهی شده، برداشت فوق استفاده شده است.

7- ضرورت ارزیابی دقیق، از روشهای تبلیغ دین و برآورد آثار آن

وَ أَنْذِرْ بِهِ ... وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ

برخی مفسران گفته‌اند آیۀ «لاٰ تَطْرُدِ ...» تبصره‌ای بر آیۀ قبل است. بر این فرض آیه می‌تواند رهنمودی کلی در تبلیغ باشد.

یعنی قبل از به کارگیری هر روشی در تبلیغ به بررسی ابعاد آن باید پرداخت و از عوارض احتمالی آن با تدابیر لازم جلوگیری کرد.

8- ارزش والا و اهمیت نیایش خالصانه به درگاه خداوند

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ ... یُرِیدُونَ وَجْهَهُ

9- بامدادان و شامگاهان، فرصتهایی مناسب برای نیایش و دعاست.

یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ

10- از آداب دعا توجه به ربوبیت خداوند در حال دعاست.

یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ

11- دعا راهی برای رسیدن به قرب خدا و جلب رضایت اوست.

یَدْعُونَ رَبَّهُمْ ... یُرِیدُونَ وَجْهَهُ

«وجه »به معنای صورت است و چون لحاظ معنای حقیقی این کلمه دربارۀ خداوند معقول نیست بنابراین می‌تواند مراد از «یُرِیدُونَ وَجْهَهُ » «یریدون مرضاته » باشد، چنانکه اغلب مفسران این احتمال را گفته‌اند.

12- نیایش‌کنندگان به درگاه خداوند، نزد او ارزشمندند؛ هر چند تهیدست باشند.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ

13- خیرخواهیهای مشرکان مبنی بر زیانبار بودن حضور مؤمنان ضعیف در کنار پیامبر(ص) نباید موجب طرد و محرومیت آنان از محضر پیامبر(ص) گردد.

مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ

«حِسٰابِهِمْ » می‌تواند اضافه مصدر به فاعل خود (هم) باشد؛ یعنی حسابگریهای مشرکان دربارۀ مؤمنان و فقر و محرومیت آنها.

14- محاسبۀ اعمال و برآورد تأثیر حضور و یا عدم حضور مؤمنان فقیر و ضعیف در کنار پیامبر(ص)، در محدودۀ وظایف آن حضرت نیست.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ ... مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ

ضمیر «هم»در «مِنْ حِسٰابِهِمْ » به «الَّذِینَ یَدْعُونَ » باز می‌گردد و مراد از آن همان مؤمنان فقیرند؛ یعنی چیزی از حساب عمل آنان بر عهدۀ تو نیست، که از جملۀ آنها برآورد نقش حضور و یا عدم حضور آنان در نزد پیامبر(ص) است.

15- پندار زیانبار بودن حضور مسلمانان فقیر و ضعیف در اطراف پیامبر اکرم(ص)، پنداری باطل

مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ

برداشت فوق بدان احتمال است که ضمیر در «حِسٰابِهِمْ » به کسانی که خواهان طرد مؤمنان فقیر از اطراف پیامبر(ص) بودند، باز گردد؛ بنابراین «مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ ...» یعنی چیزی به ضرر تو از ناحیۀ محاسبات کافران اتفاق نخواهد افتاد.

16- مؤمنان وظیفه‌دار محاسبۀ اعمال و برخوردهای پیامبر با دیگران نیستند.

وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ

17- پیامبر(ص) نباید در برخورد با مردم، فقر و غنا و گرسنگی و سیری را ملاک قرار دهد.

مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ

18- هر کس مسؤول عمل خویش است.

مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ

19- نه پیامبر(ص) مسؤولیت عمل و اندیشه‌های مشرکان و مخالفان را بر عهده دارد و نه مشرکان پاسخگوی عمل پیامبرند.

مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ

در این برداشت مرجع دو ضمیر جمع در «حِسٰابِهِمْ » و «عَلَیْهِمْ » مشرکان گرفته شده است.

20- پیامبر اکرم(ص) نباید با طرد مؤمنان مستمند و فقیر از اطراف خویش، خود را در جرگۀ ظالمان قرار دهد.

فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ

21- رهبران و مبلغان دینی در صورت طرد مؤمنان مستمند و ضعیف از اطراف خویش، ستمکارند.

فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ

22- طرد کردن مؤمنان به سبب نداشتن پایگاه اجتماعی، ستمگری است.

فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ

23- کسانی که از پیامبر(ص) خواهان طرد مؤمنان مستمند و ضعیف بودند، ستمگرند.

فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ

در صورتی که ال در «الظّٰالِمِینَ » عهد باشد، گزینش عنوان ستمگر برای مذکورین در آیه (درخواست‌کنندگان طرد) تصریح به ستمگر بودن آنان است.

24- تبعیض در روابط اجتماعی بر مبنای ارزشگذاری غلط، ستمگری است.

فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ

25- «رب»از اسماء و صفات خداوند

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ

کلید واژه‌ها:

اخلاص؛ اسلام؛ امامت؛ انذار؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تقرب؛ تقویم؛ حسابرسی؛ دعا؛ دین؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛شب؛ شرک؛ صبح؛ صحابه؛ ضرر؛ ظلم؛ عمل؛ فقر؛ کفر؛ مال؛ محمّد(ص)؛ معاشرت

[سوره الأنعام (6): آیه 53]

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اَللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ (53)

53

و بدین‌گونه بعضی از آنان را (مستکبران را) به وسیلۀ بعضی دیگر (مؤمنان فقیر) آزمودیم تا سرانجام بگویند: آیا اینانند که از میان ما، خدا بر آنان نعمت ارزانی داشته [و توفیق ایمان داده] است؟ آیا خدا سپاسگزاران را بهتر نمی‌شناسد؟

1- خداوند گروهها و قشرهای گوناگون جامعه را به وسیلۀ یکدیگر می‌آزماید.

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ

2- حضور مؤمنان ضعیف در کنار پیامبر(ص)، وسیله‌ای برای آزمایش دیگران است.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ ... وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ

3- مؤمنان مستمند و محروم از پایگاه اجتماعی، وسیلۀ آزمایش دیگر مردم هستند.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ ... وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ

4- کرامت و ارزشمندی مؤمنان مستمند و ضعیف در پیشگاه خداوند، مورد انکار و استهزای اشراف و قدرتمندان

لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا

5- اشراف مکه در صدر اسلام مؤمنان تهیدست را تحقیر می‌کردند.

أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا

6- دولتمندان و اشراف، تنها خود را شایستۀ کرامت و ارزشمندی در نزد خدا می‌دانند.

لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا

7- مؤمنان در پیشگاه خداوند ارزشمندند؛ هر چند که فقیر و فاقد موقعیت اجتماعی باشند.

أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا

8- انکار ارزشمندی مؤمنان مستمند، پیامد آزمون الهی از دولتمندان مشرک

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ

مِنْ بَیْنِنٰا

«ل » در «لِیَقُولُوا» ، بنابر یک دیدگاه، «لام عاقبت » و بیان نتیجۀ «فَتَنّٰا» است. برداشت فوق بر این اساس است.

9- اسلام و ایمان، نعمت و رحمتی بزرگ از جانب خداوند.

أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا

«مَنَّ » در لغت به معنای «أنعم » آمده است. «من علیه مناً: ...

أنعم ». (قاموس اللغة). اگر چه این جمله نقل گفتار مشرکان است، ولی مطلبی است که قرآن آن را نقل کرده و آن را رد نکرده است. بنابراین اسلام و ایمان نعمتی ویژه و برجسته است که خداوند به مؤمنان عطا کرده است.

10- خداوند، آگاهتر از هر کس به سپاسگزاران نعمتهای خویش است.

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ

11- شکر، معیار ارزشمندی انسان نزد خداوند است.

لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ

12- مؤمنان با ایمان خویش به پیامبر(ص) و آیین الهی سپاسگزار نعمت هدایت هستند.

أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ... أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ

13- ایمان و نیایش خالصانه به درگاه خداوند، سپاسگزاری است.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ... أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ

14- تهیدستان و طبقات پایین جامعه، دارای زمینۀ بیشتر برای پذیرش ایمان و دعوت پیامبرند.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ ... أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ

کلید واژه‌ها:

استهزاء؛ اسلام؛ اشراف؛ اعلم؛ اللّه؛ امتحان؛ ایمان؛ دعا؛ دین؛ رحمت؛ شکر؛ صحابه؛ علم؛ غرور؛ فقر؛ محمّد(ص)؛ نعمت؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 54]

وَ إِذٰا جٰاءَکَ اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ اَلرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (54)

54

و چون کسانی که به آیات ما ایمان دارند نزد تو آیند، بگو: سلام بر شما، پروردگارتان این رحمت را بر خود مقرّر کرده است که هر کس از شما به نادانی کار بدی کند، سپس بعد از آن توبه کند و به صلاح آید، [او را می‌بخشد، زیرا]او بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- پیامبر(ص) وظیفه‌دار پیشی جستن در سلام بر مؤمنانی که به محضر او می‌آیند.

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

2- پیامبر(ص) موظف به فروتنی در برابر مؤمنان و ابراز مهر و محبت به آنان

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

پیشی گرفتن در سلام از جانب پیامبر(ص) تنها به عنوان یک وظیفۀ خاص و محدود مطرح نشده است، بلکه این موضوع به عنوان جلوه‌ای از تواضع و اخلاق متعالی مطرح شده است.

3- ایمان به آیات خداوند موجب ارزشمندی آدمی در پیشگاه خداوند است.

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

موظف شدن پیامبر(ص) به سلام به مؤمنان، گویای مقام رفیع مؤمنان در پیشگاه خداوند است.

4- تواضع در برابر مؤمنان و همنشینی با آنان، از صفات لازم برای رهبران دینی جامعه است.

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

گر چه خطاب آیه به پیامبر(ص) است، ولی چون آن حضرت نمونه‌ای برای همه است، این ویژگی برای همۀ رهبران دینی ضروری است.

5- خداوند، مؤمنان به آیات خود را در سلامت و امنیت واقعی قرار می‌دهد.

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

سلام خداوند لفظ و کلام نیست، بلکه فعلی از افعال اوست که همان نزول سلامتی و امنیت از جانب اوست. راغب اصفهانی در این مورد گوید: «السلامة التعری من الأفات الظاهرة و الباطنة ...کل ذلک من الناس بالقول ، و من اللّه تعالی بالفعل ».

6- پیامبر(ص) موظف به‌دلجویی ازمؤمنان فقیر و ضعیف با ابلاغ سلام و رحمت الهی به آنان دربرابر طعنه‌های کافران

أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا ... وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا

در آیۀ قبل از طعنه‌های کافران به مؤمنان تهیدست اطراف پیامبر(ص) سخن به میان آمده، و در این آیه از آن مؤمنان با توصیف «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ ...» یاد شده است. محور ارتباط بین این دو آیه می‌تواند موضوع جبران تأثر مؤمنان باشد که در برداشت فوق به آن اشاره شده است.

7- «سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ » ، هیئت سلام کردن پیامبر(ص) به مؤمنان هنگام روبرو شدن با آنان

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

8- «سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ » روش تحیت و درود اسلامی به هنگام برخورد مسلمانان با یکدیگر

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

پیامبر اکرم(ص) در چنین موارد خصوصیتی ندارد و مقصود تمام مسلمانان است.

9- مؤمنان با درک محضر و زیارت پیامبر(ص) سلام آن حضرت و پیام و رحمت‌خداوند را دریافت خواهندنمود.*

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

آمدن نزد پیامبر(ص)، که مضمون جملۀ «إِذٰا جٰاءَکَ » است، ظاهراً اختصاصی به زمان حیات ظاهری آن حضرت ندارد و شامل پس از آن نیز می‌گردد. کلمۀ «زیارت »در برداشت فوق برای اشاره بدین نکته آورده شده است.

10- درک محضر و زیارت پیامبر(ص) دارای خیر و فضیلت است.*

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

11- پروردگار عالم بر خود واجب کرده که مؤمنان به آیاتش را مشمول رحمت خویش گرداند.

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ

12- ابلاغ سلام و رحمت خداوند به مؤمنان به آیات او، از وظایف پیامبر(ص)

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ

جملۀ «فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ » دارای دو احتمال است: یکی اینکه «به آنان سلام کن » و دوم اینکه «سلام خداوند رای به آنان برسان ». برداشت فوق مبتنی بر احتمال دوم است.

13- ایمان به آیات خداوند موجب جلب رحمت او می‌شود.

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا ... کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ

14- شمول رحمت خداوند بر مؤمنان به آیات، پرتویی از ربوبیت اوست.

یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا ... کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ

15- کسانی را که دارای زمینۀ مساعدی برای گرایش به ایمان هستند، باید به رحمت و امنیت خداوندی امیدوار کرد.

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ

گزینش جملۀ توصیفی «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ » به جای «المؤمنون » و یا «آمنوا»، با توجه به معنای فعل مضارع، اشاره به مطلب فوق می‌تواند باشد.

16- آرامش و امنیت یافتن مؤمنان به آیات خداوند، پرتویی از رحمت اوست.

فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ

جملۀ «کَتَبَ رَبُّکُمْ » به منزلۀ تعلیل برای «سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ » می‌باشد. یعنی رحمت الهی عامل سلامت یافتن مؤمنان است.

17- ذات خداوند فیضان رحمت را بر خود ایجاب کرده است.

کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ

معنی واجب ساختن رحمت بر خود این است که چیزی ورای ذات، او را بدین کار نگماشته، بلکه اقتضای ذات چنین است.

18- ارتکاب گناه و اعمال ناروا ریشه در نادانی دارد.*

أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ

19- لزوم تعجیل در توبه و اصلاح رفتار و کردار در پی آن*

أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ

صورت پذیرفتن توبه پس از گناه امری روشن است. لذا قید «مِنْ بَعْدِهِ » باید پیامی غیر از «ثُمَّ تٰابَ » داشته باشد. و چون «مَنْ » ابتدائیه است، گویا خداوند می‌فرماید که توبه‌ای مطلوبتر است که بلافاصله پس از گناه باشد.

20- توبه و اصلاح رفتارها شرط آمرزش است.

ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ

21- لزوم امیدوار ساختن گنهکاران به آمرزش و رحمت خداوند و جذب آنان به محیط صلاح

فَقُلْ ... مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً

22- برخی مردم در صدر اسلام، با وجود علاقه به اسلام، به سبب گناهان و خلافهای گذشته خود امید راه یافتن به جرگۀ مؤمنان را نداشتند.

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ ... أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ

«إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ » دلالت دارد که برخی از مردم، که متمایل به اسلام بودند، نزد پیامبر(ص) می‌آمدند، ولی از عملکرد گذشته خویش بیمناک بودند. آیۀ شریفه با وعدۀ رحمت و مغفرت به آنان در صدد جذب سریعتر آنان به ایمان است.

23- جهالت، عذری قابل قبول برای اغماض و گذشت از خطاکاران

أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ

24- ایمان شرط پذیرش توبه گنهکاران است.

إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ ... مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ

مرجع ضمیر در «مِنْ بَعْدِهِ » ، «ایمان »می‌تواند باشد، که مرجعی معنوی است و از صدر آیه استفاده می‌شود. یعنی کسانی که در شرف ایمان هستند و از گناهان و تخلفات گذشته خود بیمناکند، در صورت توبۀ مسبوق به ایمان مورد عفو قرار خواهند گرفت.

25- گنهکار نباید از آمرزش و رحمت خداوند مأیوس باشد.

مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً ... فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

26- مؤمنی که از سر جهل گناه کند، در صورت توبه و اصلاح حتماً مشمول مغفرت و رحمت خداوند قرار خواهد گرفت.

کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

27- «رب»، «غَفُورٌ» و «رَحِیمٌ » از اسماء و صفات خداوند

کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ .. فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

28- مغفرت خداوند آمیخته با مهر و محبت اوست.

فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

از نظر ادبی در کلمۀ «رَحِیمٌ » دو احتمال وجود دارد. یکی آنکه خبر دوم برای «ان »باشد، و دیگر آنکه صفت برای «غَفُورٌ» .

برداشت فوق مستفاد از ترکیب دوم است.

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ امید؛ تحیت؛ تواضع؛ توبه؛ جهل؛ رب /اسما و صفات؛ رحمت؛ زیارت؛ علیم/اسما و صفات؛ محمّد(ص)؛ مغفرت

[سوره الأنعام (6): آیه 55]

وَ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ وَ لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ اَلْمُجْرِمِینَ (55)

55

و بدین‌گونه آیات را توضیح می‌دهیم، تا [حقایق معلوم گردد و]راه مجرمان آشکار شود.

1- تبیین آیات قرآن و کیفیت آن از جانب خداوند است.

وَ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ

2- آیات با عظمت سورۀ انعام نمونه‌ای از تفصیل و تبیین خداوند

وَ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ

«ذلک »ظاهراً اشاره به آیات سورۀ انعام است. یعنی ما مانند این آیات با عظمت، آیات خود را بیان می‌کنیم.

3- روشن ساختن راه و روش مجرمان، از اهداف تفصیل و تبیین آیات قرآن

وَ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ وَ لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ الْمُجْرِمِینَ

4- ترسیم راه و روش صالحان، از اهداف تبیین آیات قرآن

وَ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ وَ لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ الْمُجْرِمِینَ

بیان راه و روش مجرمان، با بیان راه و روش صالحان، که نقطۀ مقابل مجرمان است، ملازمه دارد و بیان یکی از دو ضد، مآلاً بیان دیگری نیز خواهد بود. لذا برخی گفته‌اند جملۀ «وَ لِتَسْتَبِینَ » عطف بر جمله‌ای محذوف است؛ یعنی «لتستبین سبیل المؤمنین و لتستبین سبیل المجرمین ».

5- ترسیم راه و روش صالحان و مجرمان باید از محورهای اساسی تبلیغ باشد.

وَ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ وَ لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ الْمُجْرِمِینَ

چون در آیه ترسیم راه و روش مجرمان و صالحان به عنوان هدفی بارز برای تفصیل آیات بیان شده، می‌توان این پیام را در موضوع تبلیغ از آن دریافت کرد.

کلید واژه‌ها:

اسما و صفات؛ تبلیغ؛ صالحان؛ قرآن؛ گناه

[سوره الأنعام (6): آیه 56]

قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ اَلَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ قُلْ لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُهْتَدِینَ (56)

56

بگو: من نهی شده‌ام از این‌که معبودانی را که شما جز خدا می‌خوانید پرستش کنم.

بگو: من از هوس‌های شما پیروی نمی‌کنم، که در آن صورت گمراه شده‌ام و از هدایت یافتگان نخواهم بود.

1- پرستش بتها و سازش در اصول اعتقادی، خواستۀ نابجای مشرکان صدر اسلام از پیامبر(ص)

قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قُلْ لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ

2- مسامحه و سازش در اصل اساسی توحید، روا و مجاز نیست.

قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ

در این گونه موارد پیامبر اکرم(ص) خصوصیتی ندارد.

3- پرستش هیچ چیزی، جز خداوند یگانه، روا و مجاز نیست.

قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ

4- شرک وپرستش غیرخدا، پنداری مبتنی بر هوا و هوس و تمایلات نفسانی است.

اَلَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قُلْ لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ

5- لغزیدن در دام هوسها و تمایلات مشرکان و منحرفان، خطری برای رهبران دین و همۀ موحدان

اَلَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قُلْ لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ

6- پیروی از هواها و تمایلات نفسانی مشرکان، موجب ضلالت و محروم ماندن از هدایت می‌شود.

قُلْ لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِینَ

7- شرک و پرستش هر معبودی جز خداوند، گمراهی است.

إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ ... قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً

8- توحید و پرستش خدای یگانه نشانۀ هدایت است.

إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ ... وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِینَ

کلید واژه‌ها:

اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ باطل؛ بت؛ توحید؛ دین؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ ضلالت؛ عبادت؛ محمّد(ص)؛ هدایت؛ هوا پرستی

[سوره الأنعام (6): آیه 57]

قُلْ إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ کَذَّبْتُمْ بِهِ مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ اَلْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ یَقُصُّ اَلْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ اَلْفٰاصِلِینَ (57)

57

بگو: من بر حجّتی روشن از پروردگار خود استوارم، ولی شما آن را تکذیب کرده‌اید. آن [عذابی]که شتاب در آن را طلب می‌کنید در اختیار من نیست. حکم، جز برای خدا نیست. حق را [از باطل]جدا می‌کند، و او بهترین جداکنندگان است.

1- دعوت پیامبر(ص) و اصول و مبانی و برنامه‌های آن متکی بر حجت و دلیل روشن است.

قُلْ إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی

در آیات گذشته از توحید و روش برخورد و ...سخن به میان آمده و لذا جملۀ «إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ » به منزلۀ پشتوانه و تأییدی

برای کلیه موارد ذکر شده است.

2- اعطای بینات (دلایل روشن) به پیامبر(ص)، پرتویی از ربوبیت خداوند

قُلْ إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی

3- قرآن، بیّنه و دلیل روشن پیامبر(ص) و گواه حقانیت او

قُلْ إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ کَذَّبْتُمْ بِهِ

محتمل است مراد از «بَیِّنَةٍ » و مرجع ضمیر «کَذَّبْتُمْ بِهِ » قرآن باشد، مفرد آمدن کلمۀ «بَیِّنَةٍ » و مذکر آمدن ضمیر «بِهِ » این احتمال را تقویت می‌کند.

4- احاطۀ کامل پیامبر اکرم(ص) به محتوای قرآن *

إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی

«عَلیٰ » حرف استعلاست و به کارگیری آن در «عَلیٰ بَیِّنَةٍ » اشاره به این است که پیامبر بر بینه خویش (قرآن) احاطه و اشراف کامل دارد.

5- لزوم پذیرش مفاد و نتیجۀ دلایل روشن و پیروی کردن از آن

قُلْ إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ کَذَّبْتُمْ بِهِ

6- مشرکان صدر اسلام دلیل روشن حقانیت پیامبر(ص) (قرآن) را تکذیب می‌کردند.

قُلْ إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ کَذَّبْتُمْ بِهِ

7- مشرکان و منکران رسالت پیامبر(ص)، خواهان تحقق زودرس وعده‌های آن حضرت در مورد نزول عذاب بودند.

وَ کَذَّبْتُمْ بِهِ مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ

در آیات متعددی، مانند آیۀ 6، 9 و 11 سورۀ انعام، به کافران وعدۀ عذاب و کیفر دنیوی داده شده است. لذا ممکن است مراد از «مٰا تَسْتَعْجِلُونَ » نزول عذاب باشد که کافران از سر انکار و تمسخر خواهان نزول سریع آن بودند.

8- نزول عذاب در اختیار پیامبر(ص) و به دست آن حضرت نیست.

مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ

9- منکران رسالت پیامبر(ص) اصرار داشتند که آن حضرت معجزۀ دلخواه آنان را سریعاً ارائه کند.

مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ

همان گونه که در آیات همین سوره، مانند آیۀ 8، 37 مطرح شده، از خواسته‌های منکران، نزول معجزاتی ویژه بوده است. لذا ممکن است مراد از «مٰا تَسْتَعْجِلُونَ » همین گونه درخواستها باشد.

10- ارائۀ معجزه، بدان گونه که مردم برگزینند و بخواهند، خارج از قلمرو اختیار پیامبر(ص) است.

مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ

11- نزول معجزات و کیفیت آن، امری قانونمند و دارای حدود و مرزهای معین

مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ یَقُصُّ الْحَقَّ

12- «حکم »در کلیۀ امور تکوین و تشریع تنها از آن خداوند و در صلاحیت اوست.

إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ

13- نزول عذاب از مقولۀ «حکم»و تنها در اختیار خداوند است.

مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ

14- اعطای معجزات از مقولۀ «حکم »و تنها به دست خداوند است.

مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ

15- خداوند امور را بر معیار و جهت حق جاری می‌سازد.

إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ یَقُصُّ الْحَقَّ

«قص »به معنای دنبال رفتن و پیگیری است. در قاموس المحیط آمده است: «قَص َّ اثره ...تَتَّبعه ».

16- حکمهای صادره از جانب خداوند بر اساس حق است.

إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ یَقُصُّ الْحَقَّ

17- خداوند در ادارۀ امور جهان و نظام هدایت، سنتهای ثابتی دارد که از آنها عدول نمی‌کند.

یَقُصُّ الْحَقَّ

یکی از معانی «حق »، «الأمر المقضی »است. یعنی امری که قضا و حکم بر آن تعلق گرفته باشد. و چون در آیه سخن از نزول عذاب یا معجزه است و در پی آن از اختصاصات حکم به خداوند سخن رفته، می‌توان چنین نتیجه گرفت که «یَقُصُّ الْحَقَّ » تأکیدی بر ثبات و استواری قوانین و احکام الهی است.

18- خداوند، بهترین جدا کنندۀ حق از باطل است.

یَقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ الْفٰاصِلِینَ

19- شناخت دقیق مرزهای حق و باطل، مقدمۀ ضروری برای حرکت در مسیر حق

یَقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ الْفٰاصِلِینَ

20- خداوند در زمان مناسب بهترین داوری را در بین پیامبر(ص) و منکران آن حضرت خواهد کرد.

یَقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ الْفٰاصِلِینَ

21- «رب»و «خَیْرُ الْفٰاصِلِینَ » از اسماء و صفات خداوند

إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ... وَ هُوَ خَیْرُ الْفٰاصِلِینَ

کلید واژه‌ها:

آسانی؛ اسلام؛ اسما و صفات؛ باطل؛ برهان؛ تدبر؛ تکذیب؛ جهان؛ حق؛ حُکم؛ خیر الفاصلین/اسما و صفات؛ رب /اسما و صفات؛ سنت؛ شرک؛ عذاب؛ قضا؛ گواهی؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ وعده

[سوره الأنعام (6): آیه 58]

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِیَ اَلْأَمْرُ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِالظّٰالِمِینَ (58)

58

بگو: اگر آنچه شتاب در آن را طلب می‌کنید در اختیار من بود، [آن را نازل می‌کردم و]میان من و شما کار به پایان می‌رسید، و خدا به [حال] ستمکاران داناتر است.

1- اگر نزول عذاب در اختیار پیامبر(ص) بود، کار آن حضرت با مشرکان زمان خود سریعاً فیصله می‌یافت.

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِیَ الْأَمْرُ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ

2- نزول عذاب بر کافران و مشرکان در اختیار پیامبر(ص) نیست.

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ

3- مشرکان مکه خواهان تحقق سریع عذاب موعود پیامبر(ص) بر خویش بودند.

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ

4- پیامبر(ص) مأمور به ترسیم مرز اختیارات خود در زمینۀ تحقق معجزات برای مردم

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِیَ الْأَمْرُ

حرف شرط «لَوْ» غالباً برای افادۀ امتناع «جزء» به جهت امتناع «شرط» به کار می‌رود. در این مورد جملۀ «لَوْ أَنَّ عِنْدِی » نفی اختیار تعذیب و پیامبر(ص) مأمور اعلام آن است.

5- تحقق معجزات ویژه، بدان صورت که مشرکان می‌خواستند، در اختیار پیامبر(ص) نبود.

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ

6- ارائۀ هرگونه معجزۀ مورد درخواست مردم، اگر در اختیار پیامبر(ص) بود، کار آن حضرت با مشرکان زمان خود سریعاً با نزول عذاب خاتمه می‌یافت.

لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِیَ الْأَمْرُ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ

مراد از «مٰا تَسْتَعْجِلُونَ » ، به قرینۀ آیات گذشتۀ همین سوره،

مانند آیۀ 7 و 37، می‌تواند نزول معجزات مورد درخواست کافران باشد. بر فرض نزول این گونه معجزات، عذاب مشرکان و مخالفان در پی آن صورت می‌گرفت.

7- خداوند آگاهتر از هر کس به اینکه در چه زمان و شرایطی مشرکان و منکران پیامبر(ص) را عذاب کند.

لَقُضِیَ الْأَمْرُ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِالظّٰالِمِینَ

8- خداوند داناترین کس در مورد شناخت ستمگران است.

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِالظّٰالِمِینَ

9- مشرکان و منکران رسالت پیامبر(ص) ستمگرند.

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِالظّٰالِمِینَ

چون آیات گذشته در مقام احتجاج با مشرکان است، مصداق مورد نظر از ستمگران، آنان هستند.

10- «أَعْلَمُ » از اسماء و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِالظّٰالِمِینَ

کلید واژه‌ها:

آسانی؛ اسلام؛ اللّه؛ تاریخ؛ تکذیب؛ شرک؛ ظلم؛ عذاب؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معجزه

[سوره الأنعام (6): آیه 59]

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ اَلْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ اَلْأَرْضِ وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ (59)

59

و خزانه‌های غیب فقط نزد اوست. جز او کسی آنها را نمی‌داند، و آنچه را که در خشکی و دریاست می‌داند، و هیچ برگی نمی‌افتد مگر این‌که آن را می‌داند، و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین و هیچ تر و خشکی نیست مگر این‌که در کتابی آشکار (لوح محفوظ) ثبت است.

1- خزاین غیب تنها نزد خداوند و فقط او آگاه به آنهاست.

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ

«مَفٰاتِحُ » ، جمع «مَفتح »، به معنای «خزانه »، و یا جمع «مِفتح » به معنای «کلید»، می‌تواند باشد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.

2- کلیدها و رمز و راز آگاهی به غیب و

نهان، تنها در اختیار خداوند است و کسی را به آن راهی نیست.

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ

در این برداشت «مَفٰاتِحُ » ، جمع «مِفتح »، به معنای «کلید»، گرفته شده است.

3- پیامبر(ص) به همۀ اسرار و رمز و راز جهان آگاه نیست.

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی ... وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ

آیات گذشته بیانگر تصور نادرست مشرکان از قدرت و اختیارات پیامبر(ص) است. زیرا آنان می‌پنداشتند که پیامبر(ص) باید بتواند درخواستهای آنان را در مورد نزول عذاب و یا معجزه عملی کند. این آیه با بیان انحصار «علم غیب »به خداوند در صدد رد آن پندار و بیان محدودیت علم پیامبر(ص) و در نتیجه قدرت اوست.

4- عالم غیب، عالمی بس با عظمت و پیچیده در برابر عالم شهود

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ

تأکید بر انحصار «علم غیب »به خداوند در برابر جملۀ بدون تأکید و حصر در «یَعْلَمُ مٰا فِی ...» بر مطلب فوقِ اشعار دارد.

5- احکام خداوند در تکوین و تشریع، متکی بر آگاهی کامل و دقیق او بر غیب و شهود جهان هستی است.

إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ ... لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ ... وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ

6- تعجیل نکردن در عذاب مشرکان و کفار، مرتبط با آگاهی مطلق خداوند بر غیب و شهود جهان و اسرار آفرینش است.

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ ... وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ

7- خداوند به هر آنچه در دریا و خشکی است آگاهی دارد.

وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ

8- هیچ برگی از درختان نمی‌ریزد، جز اینکه خداوند به آن آگاه است.

وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا

9- افتادن دانه‌ای در تاریکیهای زمین و در دل خاک تیره از حیطۀ علم خداوند خارج نیست.

وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ ... وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ الْأَرْضِ

10- هیچ‌تر و خشکی در پهنۀ هستی جابجا نمی‌شود و سقوط نمی‌کند، جز آنکه خداوند به آن آگاهی کامل دارد.

وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ ... وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ

11- خداوند به حالات یکایک موجودات جهان و وضعیت آنها احاطۀ علمی

کامل دارد.

وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا ... وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ

12- رخدادهای جهان و جزئیات حوادث آن در حیطۀ شمول علم خداوند است.

وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ

علم به سقوط برگی از درخت و یا دانه‌ای در زمین، علمی جزئی است. لذا این آیه پندار کسانی را که محدودۀ علم خداوند را تنها امور کلی می‌دانند، نفی می‌کند.

13- کتاب مبین، (لوح محفوظ) مرکز اطلاعات جامع دربارۀ تمامی موجودات هستی و تحولات آنهاست.

وَ مٰا تَسْقُطُ ... وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ

14- اطلاعات موجود در «کِتٰابٍ مُبِینٍ » (لوح محفوظ) روشن و به دور از هر گونه ابهام است.

وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ

در لسان العرب آمده است: «بان الشی بیاناً: إتضح ...و کذلک أبان الشی و هو مبین » بنابراین «مُبِینٍ » یعنی روشن و خالی از ابهام.

15- تمامی امور و نظامات جهان هستی، دقیقاً طراحی و برنامه‌ریزی شده است.

وَ عِنْدَهُ ... وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ

اطلاعات موجود در کتاب مبین قاعدتاً اطلاعاتی از هم گسیخته و نامرتبط نیست؛ بویژه اینکه آیۀ شریفه در صدد بیان نظام با تدبیر و متکی بر آگاهی خداوند در امور هستی است.

مضافاً این که «یَعْلَمُهٰا» تنها بر علم به یک حادثۀ خارجی مجرد دلالت ندارد، بلکه شامل تمامی جوانب مجهول یک شیء ومبادی و غایات آن نیز هست.

کلید واژه‌ها:

برگ؛ تدبر؛ جهان؛ حُکم؛ خزائن خدا؛ خشکی؛ دانه؛ درخت؛ دریا؛ زمین؛ شرک؛ ظلمت؛ عذاب؛ غیب؛ کتاب/قرآن؛ کفر؛ کلید؛ گیاه؛ محمّد(ص)؛ هو/اسما و صفات

[سوره الأنعام (6): آیه 60]

وَ هُوَ اَلَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (60)

60

و اوست آن که شبانگاه شما را می‌میراند (به خواب می‌برد)، در حالی که آنچه را در روز کرده‌اید می‌داند، سپس شما را در روز برمی‌انگیزد (بیدار می‌کند)، تا مدّتی که تعیین شده است به پایان رسد. آن‌گاه بازگشت شما فقط به سوی اوست، سپس شما را از آنچه می‌کردید آگاه خواهد ساخت.

1- تنها خداوند است که با قبض روح آدمی وی را در شب به خواب می‌برد.

هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ

«توفی » در آیه به معنای قبض روح است و چون در خواب نیز روح آدمی گرفته می‌شود، از آن به «توفی » تعبیر شده است.

2- روح انسان تمام حقیقت اوست.

هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ

خداوند روح را توفی می‌کند و می‌گوید شما را توفی کردم، و این می‌رساند که انسان همان روح است.

3- خواب، پدیده‌ای شبیه به مرگ

هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ

«توفی » به معنای قبض روح است. کاربرد این کلمه در مورد «خوابیدن » ناظر به شباهت مرگ و خواب است.

4- خداوند بیدارکننده و برانگیزندۀ آدمی از خواب شبانگاه

هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ

5- خداوند به عملکرد روزانۀ آدمیان آگاه است.

وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ

«جرح » به معنای «کسب » است. (لسان العرب).

6- خداوند در عین آگاهی به اعمال روز گذشتۀ آدمیان (اعمال ناروا)، آنان را از خواب شب بیدار می‌کند و روح را به آنان بازمی‌گرداند.

هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ

7- خداوند با وجود کارهای بد آدمیان به

آنان مهلت می‌دهد.

هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ

جملۀ حالیۀ «وَ یَعْلَمُ » ، به قرینۀ جملات قبل و بعد، نوعی تهدید و توبیخ است؛ اگر چه تصریحی به بدکاری آدمیان ندارد.

8- دقت و تأمل در خوابیدن و بیدار شدن آدمی، راهی برای خداشناسی و توحید

هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ

9- خداوند شب را زمان مناسب برای خواب و آرامش و روز را برای تلاش و کار قرار داده است.

هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ

گر چه خواب و بیداری اختصاصی به شب و روز ندارد، ولی از اینکه ظرف «توفی » شب است و ظرف «جَرَحْتُمْ » روز است، برداشت فوق به دست می‌آید.

10- آدمیان دارای اجل معین و مدت زمانی مشخص برای درنگ در دنیا

ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی

11- تا زمانی که اجل آدمی فرا نرسیده باشد، خداوند وی را از خواب شبانگاهی برانگیخته و بیدار می‌کند.

ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی

12- زمانی که اجل آدمی فرا برسد دیگر از خواب برانگیخته و بیدار نمی‌شود.

ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی

جملۀ «لِیُقْضیٰ » تعلیل برای «یَبْعَثُکُمْ » است. یعنی برانگیختن آدمی از خواب برای به پایان رسیدن اجل است. مفهوم این تعلیل آن است که زمانی که اجل سرآید دیگر خداوند او را از خواب بیدار نمی‌کند. پس خواب مقدمۀ مرگ است.

13- آدمیان با مرگ به سوی خداوند بازمی‌گردند.

لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ

14- خداوند در قیامت آدمیان را به کردارهای دنیویشان آگاه می‌کند.

ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

15- آگاهی خداوند بر کردارهای آدمی، هشداری به او در مورد عملکردش و پیامدهای آن

ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

16- قیامت، روزِ بُروز حقیقت اعمال دنیوی آدمیان است.

ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

17- آدمی در دنیا از حقیقت اعمال خود و بازتابهای آن غافل است.

ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

18- «قال رسول اللّه(ص): مع کلِ‌ّ إنسان مَلک إذا نام یأخذ نفسه، فإن أذِن اللّه فی قبض روحه قبضه و إلّاردّ إلیه فذلک قوله:

«یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ » ؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) فرمود: همراه هر انسانی فرشته‌ای است که هنگام خواب، روح او را می‌گیرد؛ پس اگر خداوند اذن در قبض روح آن شخص بدهد، او را قبض روح می‌کند و گر نه به او برمی‌گرداند و این است، معنای سخن خداوند: «یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ » ».

کلید واژه‌ها:

آرامش؛ اجل؛ استدراج؛ اسما و صفات؛ انسان؛ تفکر؛ حسابرسی؛ خواب؛ روح؛ روز؛ شب؛ علم؛ عمل؛ غفلت؛ قیامت؛ مرگ؛ ملائکه

[سوره الأنعام (6): آیه 61]

وَ هُوَ اَلْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ اَلْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا وَ هُمْ لاٰ یُفَرِّطُونَ (61)

61

و اوست آن که بر بندگانش غالب است، و نگهبانانی بر شما می‌فرستد، تا وقتی که مرگ به سراغ یکی از شما بیاید، فرستادگان ما او را می‌میرانند و کوتاهی نمی‌کنند.

1- خداوند بر تمامی بندگان خود و امور آنها تسلط و غلبۀ کامل دارد.

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ

2- خوابانیدن و بیدار کردن تا زمان اجل و سپس بازگشت به خداوند و محاسبۀ اعمال، نشانۀ تسلط خداوند بر امور بندگان است.

هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ ... وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ

3- خداوند فرشتگانی را پیوسته برای حفاظت و مراقبت آدمیان گسیل می‌دارد.

وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً

فعل مضارع «یُرْسِلُ » بر تجدید و تکرار ارسال فرشتگان تا زمان مرگ دلالت دارد. «حَفَظَةً » ، (جمع «حٰافِظٌ» )، به معنی نگهبان و مراقب است.

4- با فرارسیدن زمان مرگ آدمی، گسیل

فرشتگان محافظ و مراقب وی پایان می‌پذیرد.

وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ

5- حضور هموارۀ فرشتگان محافظ در کنار آدمی برای حفظ حیات اوست.

وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ

چون غایت گسیل ملائکه محافظ، مرگ آدمی است (حتی إذا جاء أحدکم الموت)، به قرینۀ تناسب حکم و موضوع باید حضور فرشتگان برای حفظ و بقای حیات آدمی باشد.

6- با فرارسیدن زمان مرگ هر کس، سفیران خداوند جان آدمیان را می‌گیرند.

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا

7- فرشتگانی غیر از مأموران حفاظت آدمی، وظیفۀ قبض روح وی را بر عهده دارند.*

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا

در صورتی که فرشتگان محافظ همان قابضان روح باشند، مناسبتر آن بود که با ضمیر به آنان اشاره می‌شد، بنابراین، گزینش «رُسُلُنٰا» به جای ضمیر، بیانگر آن است که ملائکه حافظ غیر از ملائکۀ قابض‌اند.

8- فرشتگانی متعدد وظیفۀ قبض روح هر یک از آدمیان را به عهده دارند.*

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا

«رسل »، جمع رسول، و بر بیشتر از دو نفر دلالت دارد. از سوی دیگر مضمون آیه این است که برای هر شخصی که مرگش فرامی‌رسد، «رسل »حضور پیدا می‌کنند. بنابراین قابضان روح هر فرد از آدمی، بیش از دو فرشته‌اند.

9- هیچ کوتاهی و تأخیری از جانب فرشتگان مأمور قبض روح صورت نمی‌گیرد.

تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا وَ هُمْ لاٰ یُفَرِّطُونَ

10- ملائکه، مجریان دقیق ارادۀ قاهر خداوند هستند.

وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً ... تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا وَ هُمْ لاٰ یُفَرِّطُونَ

11- اسباب و عوامل مرگ و حیات آدمی منحصراً تحت ارادۀ قاهر خداوند و در اختیار اوست.

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ ... تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا

12- «قاهر» از اسماء و صفات خداوند

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ

کلید واژه‌ها:

اراده؛ اسما و صفات؛ انسان؛ حسابرسی؛ حیات؛ خدا؛ خواب؛ روح؛ سلطه؛ عزرائیل؛ عمل؛ قهار/اسما و صفات؛ مرگ؛ ملائکه

[سوره الأنعام (6): آیه 62]

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اَللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ اَلْحَقِّ أَلاٰ لَهُ اَلْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ اَلْحٰاسِبِینَ (62)

62

سپس به سوی خدا - مولای حقیقی خود - بازگردانده می‌شوند. آگاه باشید که حکم فقط برای اوست، و او سریع‌ترین حسابرسان است.

1- آدمیان پس از مرگ، به سوی خداوند بازمی‌گردند.

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ

2- خداوند، مولا و سرپرست حقیقی آدمیان است.

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ

3- حکم نافذ و لازم‌الاجرا در آفرینش و حیات و مرگ انسان، تنها از آن خداوند است.

وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ ... ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ

4- ولایت غیر خداوند، بی‌اساس و باطل است.

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ

5- حکمرانی قیامت تنها از آن خداوند و در اختیار اوست.

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ

از کلمۀ «ثُمَّ » استفاده می‌شود که انسانها در مرحله‌ای بعد از مردن به سوی خدا برگردانده می‌شوند که ظاهراً همان مرحله قیامت است.

6- سریعترین محاسبه‌کنندۀ امور، خداوند است.

أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ

7- سریعترین نظام محاسبه و رسیدگی به اعمال، در قیامت استقرار دارد.

ثُمَّ رُدُّوا ... أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ

8- قضاوت و صدور حکم در قیامت، بر اساس محاسبه و سنجش اعمال آدمیان است.

ثُمَّ رُدُّوا ... أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ

9- سرعت در حسابرسی و قضاوت و حکم، معیاری مهم و اساسی در نظام قضائی شایسته

أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ

بیان سرعت حسابرسی به عنوان یکی از ویژگیهای مهم در حکم و قضاوت خداوند، گویای رجحان و مزیت قضاوت و

حکمی است که سرعت هر چه بیشتر و بدون فوت وقت انجام پذیرد.

10- «مولا» و «أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ » از اسماء و صفات خداوند

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ ... وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ

کلید واژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ باطل؛ جهان؛ حسابرسی؛ حسیب/اسما و صفات؛ حق/اسما و صفات؛ حُکم؛ حیات؛ عمل؛ قضا؛ قیامت؛ مرگ؛ مولا/اسما و صفات؛ ولایت

[سوره الأنعام (6): آیه 63]

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ اَلشّٰاکِرِینَ (63)

63

بگو: چه کسی شما را از تاریکی‌های خشکی و دریا نجات می‌دهد در آن حال که او را به زاری و در نهان می‌خوانید که اگر ما را از این [تاریکی‌ها]نجات دهد، حتماً از سپاسگزاران خواهیم بود؟

1- خداوند، نجاتبخش گرفتاران در تاریکیها و تنگناهای هول انگیز خشکی و دریاست.

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ

2- پیامبر(ص) وظیفه‌دار یادآوری تجربه‌های دینی و فطرت توحیدی به مشرکان، برای هدایت و احتجاج با آنان است.

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

3- آدمی به هنگام گرفتاری و دشواریها و بن بستها، ناخودآگاه خداوند یگانه را به استمداد می‌طلبد.

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

در آیۀ شریفه روی سخن با مشرکان است و زمانی که مشرک در آن شرایط ویژه فقط خداوند را می‌خواند، روشن است که معبودهای خیالی از ذهن او دور شده و فطرت توحیدی بر همۀ پندارهای موهوم غلبه یافته است.

4- توجه دادن مردم به امدادهای خداوند در دشواریها و تنگناهای هولناک زندگی، روشی در تبلیغ و دعوت به توحید

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

«قُلْ » فرمانی است به پیامبر(ص) برای بیان مضمون آیه، از این دستور چنین بر می‌آید که این سبک احتجاج باید به عنوان محوری در تبلیغ، مورد توجه قرار گیرد.

5- مشرکان نیز در مخاطرات سخت زندگی، فروتنانه و پنهانی از خداوند یگانه استمداد می‌طلبند.

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

خطاب آیه متوجه مشرکان است و صحت احتجاج متوقف بر آن است که چنین حالتی برای آنان نیز در شرایط سخت پدیدار گردد.

6- دعای خاضعانه و پنهانی به درگاه خداوند، مطلوب و قرین اجابت است.

مَنْ یُنَجِّیکُمْ ... تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

چون نجات از سختی در آیه در پی «تضرع » و «خُفْیَةً » مطرح شده است و تعلیق بر وصف اشعار به علیت دارد، چنین به نظر می‌آید که این دو حالت در استجابت دعا نقش مهمی دارند.

7- گرایش به خداوند با فطرت آدمی عجین است.

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ ... تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

8- شداید و سختیها زمینه‌ای برای بیداری فطرت توحیدی انسان و توجه او به خداوند

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

9- آدمی در شداید با خداوند یگانه پیمان می‌بندد که در صورت نجات سپاسگزار او باشد.

لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

10- جواز پیمان بستن با خداوند

لَئِنْ أَنْجٰانٰا ... لَنَکُونَنَّ

نقل پیمان بستن مشرکان با خداوند و مردود ندانستن آن، دلیل جواز آن است.

11- احساس نیاز، تضرع، اخلاص و التزام به شکرگزاری، حالات مختلف انسان به هنگام گرفتاری در سختیهاست.

تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

12- آدمی به هنگام شداید بر ناسپاسی خویش در برابر خداوند اعتراف می‌کند.

لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

13- بررسی و تأمل در مورد گرایشها و انگیزه‌های‌فطری آدمی،منبعی‌برای‌شناخت

مَنْ یُنَجِّیکُمْ ... تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

کلید واژه‌ها:

احتجاج؛ اخلاص؛ اعداد؛ اقرار؛ امتحان؛ انسان؛ تبلیغ؛ تضرع؛ توحید؛ حُکم؛ خشکی؛ دریا؛ ذکر؛ سختی؛ شکر؛ شناخت؛ ظلمت؛ عهد؛ فطرت؛ محمّد(ص)؛ مشرکان؛ نصرت؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 64]

قُلِ اَللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ (64)

64

بگو: خداست که شما را از این [تاریکی‌ها]و از هر غمی نجات می‌دهد، باز هم شما شرک می‌ورزید.

1- خداوند تنها نجاتبخش آدمیان از مهلکه‌ها و از هرگونه اندوه و سختی است.

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ ... قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ

2- پیامبر(ص) وظیفه‌دار بیان برخی از معارف به صورت طرح پرسش و ارائۀ پاسخ است.

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ ... قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ

3- طرح پرسش و ارائۀ پاسخ، روشی در تبیین و تبلیغ معارف دین است.

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ ... قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ

4- بیان نقش اختصاصی خداوند در برهه‌های حساس و بحرانهای زندگی برای مردم، از وظایف پیامبر(ص) و مبلغان دین است.

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ ... قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ

5- آدمی پس از نجات از شداید، علی رغم پیمان عدم شرک و سپاسگزاری از خداوند، پیمان شکنی می‌کند و مجدداً شرک می‌ورزد.

لَئِنْ أَنْجٰانٰا ... قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ ... ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ

6- شرک، مصداق کامل ناسپاسی به درگاه خداوند است.

لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ ... ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ

روشن است که مصادیق ناسپاسی آدمی فراوان است. کاربرد جملۀ «ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ » به جای «تکفرون » و یا «ما تشکرون » به این نکته اشعار دارد که شرک بارزترین مصداق ناسپاسی است.

7- توحید و یگانه پرستی، عالیترین جلوۀ شکرگزاری به درگاه خداوند است.

لَئِنْ أَنْجٰانٰا ... لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ ... ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ

8- احساس بی‌نیازی از خداوند، زمینۀ غفلت از یاد او و گرایش به شرک است.

تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً ... قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ

9- هر مرتبه از توحید مرتبه‌ای از شکر است.*

لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ ... ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ

به قرینۀ تقابل بین «شکر»و «شرک»، شرک ناسپاسی و توحید سپاسگزاری است. بنابراین مراحل آن نیز با یکدیگر تناسب دارند.

کلید واژه‌ها:

آسانی؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ تبلیغ؛ تعلیم؛ توحید؛ حزن؛ دین؛ سؤال و جواب؛ سختی؛ شرک؛ شکر؛غفلت؛ محمّد(ص)؛ نصرت؛ نعمت

[سوره الأنعام (6): آیه 65]

قُلْ هُوَ اَلْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ اَلْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ (65)

65

بگو: اوست که قادر است از بالای سرتان یا از زیر پاهایتان عذابی بر شما بفرستد یا شما را گروه گروه با هم درگیر کند، و گزند بعضی از شما را به بعضی دیگر بچشاند. بنگر که چگونه آیات را به طور گوناگون بیان می‌کنیم باشد که آنان بفهمند.

1- توانایی خداوند بر فرستادن و مسلط کردن عذابهای گوناگون بر مشرکان

قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً

2- یادآور شدن قدرت اختصاصی خداوند بر فرستادن انواع عذاب بر مشرکان و کافران، از وظایف تبلیغی پیامبر(ص)

قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً

3- خداوند، توانا بر فرستادن عذاب از بالا (آسمان) و از زیر پاها (زمین) بر مشرکان است.

قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ

4- تقسیم شدن مردم به فرقه‌های مختلف و درگیری و جنگ بین آنان، از انواع

عذاب الهی بر مردم است.

أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ

«شیع »، جمع «شیعه »، به معنی گروهها و فرقه‌هاست و «بَأْسَ » نیز به معنی جنگ و یا شدت جنگ است. (لسان العرب). جملۀ «وَ یُذِیقَ ...» عطف تفسیری و یا عطف مسبب بر سبب است، برداشت یاد شده بر اساس عطف تفسیری است.

5- گروه گروه شدن، زمینۀ درگیری و خونریزی و نشانۀ عذاب الهی است.

أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ

برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است که عطف جملۀ «وَ یُذِیقَ ...» از باب عطف مسبب بر سبب باشد.

6- خداوند در عین قدرت بر فرستادن انواع عذاب بر مشرکان و کافران، به آنان مهلت می‌دهد.

قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ

چون در آیات گذشته سخن از نزول عذاب و درخواست مشرکان در این زمینه بود، این آیه با بیان قدرت خداوند بر عذاب به طور ضمنی دلالت بر مهلت دادن به مشرکان دارد.

7- خداوند در عین قدرت بر عذاب و نابودی مشرکان، آنان را از مهلکه‌ها نجات می‌دهد.

قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ ... قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً

8- شرک زمینه ساز نزول عذابهای گوناگون و پیدایش جنگ و اختلاف در جامعه

ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ . قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً

9- تنوع و گوناگونی بیان، از شیوه‌های به کار رفته در آیات قرآن

اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ

10- مبلغان دین وظیفه دار تأمل و تحقیق در شیوه‌های بیان حقایق در قرآن و به کارگیری آن در تبلیغ هستند.

اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ

11- روشهای گوناگون و متنوع قرآن در بیان مفاهیم و مقاصد، جولانگاهی است برای تأمل و اندیشه.

اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ

12- دریافت و فهم مقاصد قرآن، هدف از بیان آیات به شکلهای متنوع و گوناگون است.

اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ

13- بیان مطلب به شیوه‌های گوناگون و متنوع، روشی کارساز در تعلیم و

تربیت است.

اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ

«لعل»حرف ترجی و کاربرد آن در جایی است که امید به عملی شدن فعل وجود داشته باشد. در این بخش از آیه چون فعل «یَفْقَهُونَ » در پی حرف ترجی آمده، چنین بر می‌آید که «فهم » پس از بیان آیات به شیوه‌های مختلف متوقع است.

14- «روی عن أبی عبداللّه(ع) أنّه قال:

معنی «عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ » السّلطان الجائر «أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ » السِّفْلة و من لاخیر فیه «أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً» قال: العصبیّة» «وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ » قال: سوء الجوار؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: مقصود از «عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ » ، سلطان ستمگر و از «أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ » ، فرومایگان و افراد بی خیر و از «أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً» عصبیت و از «وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ » ، بدرفتاری همسایگان است».

15- «المرویّ عن أبی عبداللّه(ع): عنی به یضرب بعضکم ببعض بما یلقیه بینکم من العداوة و العصبیة؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که: مراد از «أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً» این است که با ایجاد دشمنی و عصبیت بین شما، بعضی را به جان بعضی دیگر می‌اندازد».

16- «عن أبی جعفر(ع) فی قوله: و « هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ » هو الدّخان و الصّیحة «أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ » و هو الخسف «أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً» و هو اختلاف فی الدّین و طعن بعضکم علی بعض «وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ » و هو أن یقتل بعضکم بعضا و کلّ هذا فی أهل القبلة؛ ⁽³⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند و «هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ » روایت شده است: مراد از «عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ » ، دود و صیحۀ آسمانی و مراد از «أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ » ، فرو رفتن در زمین و مراد از «یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً» ، اختلاف در دین و بدگویی بعضی از شما نسبت به بعض دیگر می‌باشد، و مراد از «وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ » این است که گروهی از شما گروه دیگر را بکشد و تمام اینها مربوط به اهل قبله است».

کلید واژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اختلاف؛ استدراج؛ پا؛ تبلیغ؛ تربیت؛ تعلیم؛ جنگ؛ حکومت؛ حمیت؛ دشمنی؛ دشنام؛دود؛ دوستی؛ ذکر؛ زمین؛ شرک؛ صیحه آسمانی؛ ظلم؛ عذاب؛ قادر/اسما و صفات؛ قتل؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ هلاکت؛ همسایه

[سوره الأنعام (6): آیه 66]

وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ وَ هُوَ اَلْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ (66)

66

و قوم تو قرآن را با این‌که حق است تکذیب کردند. بگو: من بر شما نگهبان نیستم.

1- قبیله و قوم پیامبر (قریش) با وجود حقانیت قرآن و معارف و وعده‌های آن به تکذیب آن پرداختند.

وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ وَ هُوَ الْحَقُّ

در آیۀ 57 «قُلْ إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ » موضوع بحث «قرآن »بود و آیات بعد از آن نیز وعده‌های قرآن را مطرح ساخته است.

بنابراین مرجع ضمیر «بِهِ » می‌تواند «قرآن »باشد.

2- قوم و قبیلۀ پیامبر، تهدید به عذاب از جانب خداوند را باور نکرده و آن را تکذیب کردند.

قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً ... وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ

در آیۀ «قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ» وعیدهایی از جانب خداوند مطرح گردید. محتمل است مرجع ضمیر «کَذَّبَ بِهِ » همان وعیدهای مطرح شده در آیه قبل باشد برداشت یاد شده بر این اساس استوار است.

3- پیشگویی قرآن در مورد عملی شدن وعده‌های عذاب بر مشرکان مکه و قبیلۀ پیامبر*

وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ وَ هُوَ الْحَقُّ

از معانی حق، «ثابت » و «واجب » است و در مورد آیه به دلیل اینکه خبر از وقوع حادثه‌ای در آینده است، یعنی چیزی که تثبیت شده و واقع خواهد شد. لذا اگر مرجع ضمیر «بِهِ » ، «عذاب» در آیۀ قبل باشد، جملۀ «وَ هُوَ الْحَقُّ » تأکید بر وقوع حتمی آن در آینده خواهد بود. همان گونه که تاریخ نیز این نکته را به وضوح تأیید می‌کند.

4- قریش و مشرکان از سر استهزا، خواهان عملی شدن عذاب موعود بر خود به دست پیامبر(ص) بودند.

وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ ... قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ

چنانچه مرجع ضمیر «بِهِ » در «کَذَّبَ بِهِ » عذاب باشد، جملۀ «قُلْ ...» گویا پاسخی است به سؤال ضمنی مشرکان مبنی بر این که اگر عذاب واقع شدنی است باید پیامبر(ص) آن را عملی سازد. بنابراین جملۀ «قُلْ لَسْتُ ...» قرینه‌ای است بر مطرح شدن سؤال از ناحیۀ مشرکان.

5- پیامبر(ص) مأمور و متصدی عذاب کردن مشرکان و صاحب اختیار آن نیست.

وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ ... قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ

چون در آیۀ قبل و همچنین صدر آیه سخن از عذاب بود، جملۀ «لَسْتُ ...» برای نفی توهم مشرکان در مورد این است که

پیامبر(ص) صاحب اختیار عذاب است.

6- پیامبر(ص) وظیفه‌دار وادار ساختن مردم به ایمان و پذیرش حق نیست.

وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ وَ هُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ

کلید واژه‌ها:

استهزاء؛ اکراه؛ تکذیب؛ تهدید؛ حق؛ دروغ؛ دین؛ شرک؛ عذاب؛ قرآن؛ قریش؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ وعده

[سوره الأنعام (6): آیه 67]

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ (67)

67

هر خبری [که از جانب خداست]وقت وقوعی دارد، و به زودی خواهید دانست.

1- هر حادثه‌ای در ظرف زمانی و شرایط ویژۀ خود حتماً اتفاق می‌افتد.

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ

«نَبَإٍ» مصدر است و در این آیه ظاهراً به معنی اسم مفعول، یعنی «منبأ به » (حادثه)، به کار رفته است.

2- وعده‌های عذاب خداوند در زمان خود و تحت شرایط خاص تحقق خواهد یافت.

قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ ... لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ

3- نزول عذاب، امری قانونمند و دارای ضوابط و زمینه‌های مشخص است.

عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً ... لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ

4- مشرکان مکه به زودی حقانیت وعده‌های عذاب الهی را درخواهند یافت.

عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ ... لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

پس از تهدید مشرکان مکه در آیات قبل به عذاب الهی، گویا از سوی آنان سؤالی مطرح شد که چرا عذاب تحقق نمی‌یابد. این آیه بدین گونه پاسخ می‌دهد که وقوع عذاب، حتمی، ولی منوط به زمان مناسب و شرایط خاص است.

5- هیچ حادثه‌ای در جهان به طور صدفه و خارج از نظام علیت به وقوع نمی‌پیوندد.

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ

جملۀ «لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ» بیان یک قضیۀ محصوره به صورت موجبۀ کلیه است. بنابراین هیچ «مخبر عنه » از کلیت آن خارج نیست.

6- گذر زمان و حوادث تاریخ همواره تأیید بر حقانیت وعده‌های قرآن خواهد بود.

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

جملۀ «سَوْفَ تَعْلَمُونَ » تصریح به این نکته است که همواره در آینده حقانیت وعده‌های قرآن را نشان خواهد داد. و چون این جمله همواره صادق است، پس حوادث هر زمان، تأییدی بر حقانیت قرآن خواهد بود.

کلید واژه‌ها:

تاریخ؛ جهان؛ شرک؛ عذاب؛ وعده

[سوره الأنعام (6): آیه 68]

وَ إِذٰا رَأَیْتَ اَلَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ اَلشَّیْطٰانُ فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ اَلذِّکْریٰ مَعَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ (68)

68

و چون ببینی که کسانی در [استهزای]آیات ما فرو می‌روند از آنان روی بگردان، تا در سخنی دیگر وارد شوند؛ و اگر شیطان تو را به فراموشی انداخت، پس از توجّه، با آن قوم ستمکار منشین.

1- برخی مشرکان و مخالفان پیامبر(ص) با یاوه‌گویی در صدد مغالطه و ایجاد شبهه در مورد آیات قرآن و دیگر آیات الهی بودند.

وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا

طبرسی (ره) دربارۀ معنی خوض می‌گوید: «الخوض التخلیط فی المفاوضة علی سبیل اللعب و العبث و ترک التفهم و التبیین ». یعنی خوض خلط کردن در گفتگو برای بازی و بیهوده‌گویی است، نه برای فهم و روشن شدن حقیقت.

2- پیامبر(ص) موظف به اجتناب از بحث و جدال و درگیر شدن با مغالطه‌گران و شبهه‌افکنان در آیات قرآن و دیگر آیات الهی

وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ

3- پرهیز از بحث و مجادله با یاوه‌گویان و مغالطه‌گران در مورد دین و آیات الهی، وظیفۀ مؤمنان است.

وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ

4- روش برخورد با مغالطه‌گران و مجادله‌کنندگان یاوه‌گوی درمورد دین‌که در پی کشف حقیقت نیستند،بی‌اعتنایی است.

اَلَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ

5- ترک سخن و مجادله با مغالطه‌گران یاوه‌گو دربارۀ قرآن، روشی در بازداشتن آنان از این عمل ناپسند و مرتبه‌ای در نهی آنان از این منکر است.

یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ

6- لزوم سوق‌دادن یاوه‌گویان ومغالطه‌گران دربارۀ قرآن و آیات الهی به بحثهای دیگر

اَلَّذِینَ یَخُوضُونَ ... فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ

7- لزوم‌پرهیز ازبحثها ومجادله‌های بی‌ثمر با کسانی که در جستجوی حقیقت نیستند.

اَلَّذِینَ یَخُوضُونَ ... فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ

8- گفتگوومجالست با مشرکان ومخالفان، در صورتی که به یاوه‌گویی و مغالطه‌گری در دین نپردازند، ممنوع نیست.

فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ

ظاهراً «حَتّٰی » غایت برای حکم «اعراض » است؛ یعنی تا زمانی از مشرکان اعراض کن که در آیات الهی خوض می‌کنند.

9- شیطان عامل فراموشکاری انسان در مورد تکالیف الهی است.

وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطٰانُ

10- حضور در مجلس یاوه‌گویان مغالطه‌گر از روی فراموشی، گناه نیست.

وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطٰانُ فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْریٰ

11- عارض شدن فراموشی بر پیامبر(ص) ممکن است.

وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطٰانُ

12- شیطان دارای توان تأثیر و نفوذ در فعالیتهای ذهنی آدمی است.

وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطٰانُ

فراموشی حالتی است که بر انسان عارض می‌شود. در اینجا به وجود آمدن این حالت به شیطان اسناد شده است و لذا برداشت فوق استفاده می‌شود.

13- شیطان در صدد است حکم حرمت حضور در مجلس یاوه گویان مغالطه‌گر دربارۀ دین فراموش شود.

وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطٰانُ

نون «یُنْسِیَنَّکَ » زایده در «إِمّٰا» ، که برای تأکید می‌باشد، بیانگر این است که شیطان در صدد به فراموشی کشاندن انسان در این گونه موارد است.

14- فراموشی عذری قابل قبول از مکلف است.

وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطٰانُ

15- همنشینی و مجالست با مغالطه گران و یاوه گویان و جدل کنندگان در مورد قرآن و آیات الهی حرام است.

اَلَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا ... فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْریٰ مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

16- دستور بی‌اعتنایی به مغالطه گران دربارۀ آیات، در معرض فراموشی از سوی مسلمانان صدر اسلام

وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطٰانُ فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْریٰ

خطاب در «یُنْسِیَنَّکَ » می‌تواند متوجه یکایک مسلمانان باشد.

17- مغالطه گران و یاوه گویان و جدل کنندگان در مورد قرآن و آیات الهی ستمکارند.

اَلَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا ... مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

18- «قال رسول اللّه(ص): من کان یؤمن باللّه و الیوم الآخر فلایجلس فی مجلس یُسَبّ فیه إمام أو یُغتاب فیه مسلِم إنّ اللّه یقول فی کتابه: «وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ ...»؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) فرمود: کسی که به خدا و روز قیامت ایمان دارد، نباید در محفلی که نسبت به امامی ناسزا گویی شود یا غیبت مسلمانی مطرح گردد حضور داشته باشد. خداوند در قرآن می‌فرماید: «هرگاه کسانی رای دیدی که از روی خرده گیری در آیات ما گفتگو می کنند، از آنان رویگردان شو ...»».

19- «عن أبی جعفر(ع) فی قول اللّه: «وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا» قال:

الکلام فی اللّه و الجدال فی القرآن؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند: «وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا» روایت شده که فرمود: [مراد]، سخن گفتن در مورد ذات خداوند و مجادله کردن دربارۀ قرآن است ...».

20- «قال أمیر المؤمنین(ع): ...ففرض علی السّمع أن لا تصغی به إلی المعاصی ...

فقال عزّوجلّ: «وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ » . ⁽³⁾

امیرالمؤمنین(ع) فرمود: ...خداوند بر گوش انسان واجب کرد که گناهان با آن استماع نشود ...خداوند عز و جل فرمود:

«هرگاه کسانی را دیدی که از روی خرده‌گیری در آیات ما گفتگو می‌کنند، از آنان روی بگردان تا در سخنی دیگر وارد شوند»».

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ آیه؛ ائمه(ع)؛ اسلام؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ ایمان؛ تکلیف؛ جدل؛ حرمت؛ حق؛ دین؛ سخن؛ شرک؛ شیطان؛ ظلم؛ عذر؛ غیبت؛ فراموشی؛ قرآن؛ گناه؛ محمّد(ص)

[سوره الأنعام (6): آیه 69]

وَ مٰا عَلَی اَلَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ لٰکِنْ ذِکْریٰ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ (69)

69

و چیزی از حساب استهزاکنندگان بر عهدۀ کسانی که تقوا دارند نیست، ولی یادآوری [بر عهدۀ آنان]است، باشد که [از استهزا]پرهیز کنند.

1- بر کسانی‌که ازهمنشینی با بیهوده‌گویان دربارۀ قرآن و اسلام پرهیز می‌کنند، ولی بناچار سخنان آنها را می‌شنوند، گناهی نیست.

وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ لٰکِنْ ذِکْریٰ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

در این برداشت، «یَتَّقُونَ » به معنای لغوی آن گرفته شده است.

2- بیهوده سخن راندن و مغالطه گری و استهزا در مورد قرآن و اسلام گناهی بزرگ است.

فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْریٰ مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ

ظالم خواندن خوض کنندگان در آیات و تأکید بر تحریم همنشینی مسلمانان با آنان و همچنین جملۀ «مِنْ حِسٰابِهِمْ » ، مجموعاً بیانگر بزرگی گناه خوض در آیات است.

3- بر کسانی که در همنشینی با مغالطه گران دربارۀ قرآن و اسلام از بحث پرهیز نموده و سعی در بازداشتن دیگران کنند، گناهی نیست.

وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ لٰکِنْ ذِکْریٰ

در این برداشت، «یَتَّقُونَ » به معنای لغوی آن و متعلق آن «خوض » گرفته شده است. علاوه بر این که «ذِکْریٰ » نیز مفعول مطلق برای فعل محذوف «یذکرونهم » فرض شده است؛ یعنی:

«یتقون الخوض و لکن یذکرونهم ذکری ».

4- بر مؤمنانی که از همنشینی با مغالطه گران و یاوه گویان در مورد قرآن و اسلام پرهیز کنند، گناهی نیست، هر چند مغالطه و استهزای آنان ادامه یابد.

وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ

ممکن است آیه در صدد پاسخ به سؤال برخی مؤمنان باشد.

بدین گونه که آنان فکر کنند که اگر ما مجالس کافران را تحریم کنیم، آنان زمینۀ مساعد بیشتری برای مغلطه و استهزا دارند. این آیه می‌فرماید شما پرهیز کنید، گناهِ کار آنان به شما تسرّی نمی‌کند.

5- فلسفۀ تحریم همنشینی با یاوه گویان مغالطه گر در آیات الهی، بازداشتن آنها از این عمل ناپسند است.

فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْریٰ ... وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ لٰکِنْ ذِکْریٰ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

6- همنشینی با کافران و مشرکانی که به استهزا و مغالطه در قرآن و اسلام نپردازند، حرام نیست. *

وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ

در این برداشت، فاعل «یَتَّقُونَ » کافران، و مرجع ضمیر «حِسٰابِهِمْ » خوض کنندگان فرض شده است؛ یعنی حساب کافرانی که از خوض پرهیز می‌کنند، از حساب خوض کنندگان جدا و همنشینی با آنان بی اشکال است.

7- مسلمانان در همنشینی با کافران و مشرکان بی طرف باید با تذکر آنان را از مغلطه و استهزای در اسلام و قرآن بر حذر دارند. *

وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ لٰکِنْ ذِکْریٰ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

8- حفظ قداست قرآن و اسلام و بازداشتن دیگران از یاوه سرایی و تخطئه و استهزای آن، وظیفۀ مسلمانان است.

وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ ... وَ لٰکِنْ ذِکْریٰ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

9- «قال أبو جعفر(ع): لمّا نزلت «فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْریٰ مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ » قال المسلمون: کیف نصنع إن کان کلَّما استهزء المشرکون بالقرآن قمنا و ترکناهم فلاندخل إذاً المسجدَ الحرام و لانطوف بالبیت الحرام فأنزل اللّه تعالی «وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ» و أمرهم بتذکیرهم و تبصیرهم ما استطاعوا؛ ⁽¹⁾

امام باقر(ع) فرمود: چون آیۀ «فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْریٰ مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ » نازل شد، مسلمانان گفتند: حال که هرگاه مشرکان، قرآن را مسخره کنند، باید برخیزیم و از آنان دوری کنیم، در نتیجه هیچگاه نباید وارد مسجدالحرام شده و طواف خانه خدا را بجا آوریم، پس چه کنیم؟ در این هنگام خداوند متعال آیۀ «وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ لٰکِنْ ذِکْریٰ » را نازل کرد و به مسلمانان دستور داد که، مشرکان را متذکر نموده و در حد توان، آنان را با موعظه بیدار کنند».

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ استهزاء؛ اسلام؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ حُکم؛ دین؛ شرک؛ عذر؛ قرآن؛ کبیره؛ کفر؛ گناه؛ معاشرت؛ موعظه

[سوره الأنعام (6): آیه 70]

وَ ذَرِ اَلَّذِینَ اِتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لاٰ یُؤْخَذْ مِنْهٰا أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ (70)

70

و کسانی را که دین خود را بازیچه و سرگرمی گرفته‌اند و زندگی دنیا فریبشان داده است رها کن، و به وسیلۀ قرآن [به مردم]تذکّر ده، مبادا کسی به سزای آنچه مرتکب شده است [در قیامت]به هلاکت افتد، در حالی که جز خدا هیچ یاور و شفاعتگری نداشته باشد، و اگر هر فدیه‌ای بدهد از او قبول نشود. اینانند کسانی که به سزای آنچه مرتکب شده‌اند به هلاکت افتاده‌اند. برای آنان به سبب این‌که کفر می‌ورزیدند، نوشیدنی‌ای از آب داغ و عذابی دردناک خواهد بود.

1- برخی مردم بازی و سرگرمیهای دنیا را به عنوان دین خود برگزیده‌اند.

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً

2- گروهی از مردم نابخردانه دین خدا را بازیچه و سرگرمی برای خود قرار داده‌اند.

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً

مراد از «دِینَهُمْ » می‌تواند آیین الهی باشد که برای آنان نازل گشته، ولی آنان به جای تمسک آن را بازیچۀ خویش قرار داده‌اند.

3- پیامبر(ص) وظیفه‌دار بی‌اعتنایی به کسانی‌که آیین آنها بازی وسرگرمی است.

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً

4- التزام به دین الهی، امری فطری و آمیخته با فطرت آدمی است.

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً

انتساب دین به کافران (دینهم) حکایت از آن دارد که دینی برای آنان فرض شده است. بنا بر یک احتمال این دین همان ندای فطرت است که آنان را به توحید و تدین فرامی‌خواند.

5- مغالطه‌گرایان وخوض‌کنندگان دراسلام و قرآن و استهزاکنندگان آن، دین خدا را

بازیچه و سرگرمی خود قرار داده‌اند.

اَلَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا ... یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ ...

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً

مراد از «الَّذِینَ ...»، به قرینۀ آیات پیشین، همان خوض‌کنندگان در آیات است.

6- بی‌اعتنایی به کسانی که دین خدا را بازیچه و سرگرمی انگاشته‌اند، وظیفه‌ای الهی بر عهدۀ مؤمنان است.

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً

خطاب در «ذَرِ الَّذِینَ ...» می‌تواند متوجه یکایک مؤمنان باشد.

7- زندگانی دنیا فریبنده و لغزشگاهی پر مخاطره است.

وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

8- فریفتگی و دلبستگی به دنیا موجب یاوه‌گویی، بازیچه شمردن دین و بیهوده‌گویی دربارۀ آن است.

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ ... وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

عطف جملۀ «غَرَّتْهُمُ » از نوع عطف سبب بر مسبب است. یعنی سبب اینکه برخی دین را بازیچه گرفته‌اند، فریفتگی به زندگی دنیاست.

9- کسانی که دین را بازیچه و سرگرمی قرار می‌دهند، فریب‌خوردگان دنیا و دلبسته به آنند.

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

10- لزوم هشیاری در برابر فریبندگی زندگانی دنیا و لغزشگاههای پر جاذبۀ آن

وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

هدف از بیان این جمله (و غرتهم ...)، که به عنوان عامل انحراف ذکر گردیده، هشدار به عموم مردم است.

11- تذکر دادن به مردم با قرآن، از وظایف پیامبر(ص) و مبلغان دین است.

وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ

مرجع ضمیر «بِهِ » قرآن می‌تواند باشد که از سیاق آیات مورد بحث به دست می‌آید و به اصطلاح مرجع حکمی است.

12- قرآن کتابی برای تذکر به مردم است.

وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ

13- آدمی با اعمال خویش، خود را محروم از خیر و ثواب می‌سازد و به ورطۀ هلاکت و تباهی می‌اندازد.

أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ

«بسل »به معنی منع و حبس است و نتیجۀ آن هلاکت و تباهی است. در لسان العرب آمده است: «أبسلت فلانا إذا أسلمته للهلکة ».

14- یادآوری آثار زیانبار اعمال انسانها،

روشی مؤثر در تربیت و تبلیغ است.

وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ

جملۀ «أَنْ تُبْسَلَ » مفعول‌له برای «ذَکِّرْ» می‌تواند باشد، در این صورت چنین معنی می‌شود: «ذکر لأن لاتبسل نفس بما کسبت».

15- مصونیت از تباهی و هلاکت، نتیجۀ متذکر شدن با تذکارهای قرآن است.

وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ

جملۀ «أَنْ تُبْسَلَ » ، با تقدیر لام تعلیل و حرف نفی، مفعول‌له برای «ذَکِّرْ» می‌تواند باشد. بنابراین جمله چنین معنی می‌شود:

به مردم با قرآن تذکر بده تا آنان گرفتار عواقب سوء اعمال خود نگردند.

16- بازیچه قراردادن دین، موجب‌تباهی و محرومیت از خیر وثواب اخروی می‌شود.

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً ... وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ

در آیۀ قبل سخن از بازیگری با دین بود و جملۀ «ذَکِّرْ بِهِ ...» در مقام هشدار و بیان نتیجۀ کار آنان است.

17- آدمی را جز خداوند یاور و شفیعی نیست.

لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ

18- کسانی که با اعمال ناروای خود، خویشتن را تباه و محروم از خیر نموده‌اند، هیچ دوست و یاور و شفیعی در قیامت نخواهند داشت.

أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ

19- در قیامت، هیچ فدیه‌ای از بازیچه قرار دهندگان دین، برای رهایی آنان از عذاب قیامت پذیرفته نمی‌شود.

اِتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً ... وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لاٰ یُؤْخَذْ مِنْهٰا

20- گرفتاری به عذاب اخروی و محرومیت از شفاعت، نتیجۀ بازیچه قرار دادن دین است.

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا

21- عذاب قیامت و محرومیت از شفاعت، بازتاب اعمال انسان است.

لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا

22- نوشیدنی داغ و سوزان و عذاب دردناک قیامت در انتظار بازیچه قراردهندگان دین است.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا ... لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

23- بازیچه قرار دادن دین، کفر است و بازیچه قراردهندگان آن کافرند.

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً ... بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ

24- مداومت بر کفر موجب گرفتاری به عذاب دردناک قیامت می‌شود.

عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ

25- کسانی که بازی و سرگرمی دنیا را دین خود قرار داده‌اند، کافرند.

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً ... بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ

برداشت فوق بدان احتمال است که «اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً» ، به معنای «اتخذوا اللعب دینا» باشد.

26- «وَلِیٌّ» و «شَفِیعٌ» از اسماء و صفات خداوند

لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ آشامیدنیها؛ استهزاء؛ اللّه؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ تبلیغ؛ تربیت؛ جهنم؛حمیم؛ حیات؛ خیر و شر؛ دنیا؛ دوستی؛ دین؛ سرگرمی؛ شفاعت؛ عذاب؛ عمل؛ فدیه؛ فطرت؛ قرآن؛ کفر؛ کیفر؛ لهو و لعب؛ محمّد(ص)؛ مکر؛ نفس

[سوره الأنعام (6): آیه 71]

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا وَ نُرَدُّ عَلیٰ أَعْقٰابِنٰا بَعْدَ إِذْ هَدٰانَا اَللّٰهُ کَالَّذِی اِسْتَهْوَتْهُ اَلشَّیٰاطِینُ فِی اَلْأَرْضِ حَیْرٰانَ لَهُ أَصْحٰابٌ یَدْعُونَهُ إِلَی اَلْهُدَی اِئْتِنٰا قُلْ إِنَّ هُدَی اَللّٰهِ هُوَ اَلْهُدیٰ وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (71)

71

بگو: آیا غیر خدا چیزی را بخوانیم که نه سودی به ما می‌رساند و نه زیانی، و [آیا]پس از آن‌که خدا ما را هدایت کرده است به عقب باز گردیم؟ مانند کسی که شیطان‌ها او را در زمین از راه به دربرده‌اند و حیران مانده است، در حالی‌که یارانی دارد که او را به سوی هدایت می‌خوانند [و می‌گویند:]به سوی ما بیا. بگو:

هدایت خداست که هدایت [واقعی]است، و ما فرمان یافته‌ایم که تسلیم پروردگار جهانیان باشیم.

1- پرستش معبودهای واهی، سود واقعی برای آدمیان ندارد.

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا

2- نپرستیدن معبودهای واهی هیچ زیان واقعی در پی ندارد.

أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا

این برداشت بر این اساس است که جملۀ شرطیۀ «إن دعوناهم » پس از «لاٰ یَنْفَعُنٰا» ، و «إن ترکنا دعوتهم » پس از «لاٰ یَضُرُّنٰا» به قرینۀ صدر آیه منظور شده باشد.

3- ناتوانی بتها از رساندن نفع و ضرر، نشانۀ خردمندانه نبودن پرستش آنهاست.

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا

4- تنها معبودی سزاوار پرستیدن است که زمام نفع و ضرر آدمی در اختیار او باشد.

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا

5- خداوند یگانه و توانا بر رساندن نفع و ضرر به آدمیان، شایستۀ پرستش است.

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا

6- بهره‌گیری قرآن از حس منفعت‌خواهی انسان و گریز از ضرر برای تبلیغ توحید و معارف الهی

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا

7- برانگیختن داوری وجدان از طریق طرح پرسش، از روشهای تبلیغی قرآن

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا

8- استفادۀ مثبت و سازنده از غریزۀ جلب منفعت، روشی در تبلیغ دین

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا

9- رواج شرک و بت‌پرستی در بین مردم جزیرةالعرب، پیش از اسلام

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا

10- مشرکان صدر اسلام با تبلیغات خود در صدد بازگرداندن مسلمانان به آیین شرک و بت‌پرستی بودند.

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... وَ نُرَدُّ عَلیٰ أَعْقٰابِنٰا

11- گرایش به‌شرک پس‌از توحید(ارتداد)، حرکتی ضد تکاملی و ارتجاعی است.

أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... وَ نُرَدُّ عَلیٰ أَعْقٰابِنٰا بَعْدَ إِذْ هَدٰانَا اللّٰهُ

معنای جملۀ « نُرَدُّ عَلیٰ ...» صرفاً به معنای بازگشت به گذشتۀ تاریخی نیست بلکه حکایت از بازگشت به جهل و عقب‌ماندگی فکری نیز دارد.

12- توحید، عقیده‌ای متکامل که موحدان با هدایت خداوند به آن راه می‌یابند.

أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... وَ نُرَدُّ عَلیٰ أَعْقٰابِنٰا بَعْدَ إِذْ هَدٰانَا اللّٰهُ

13- بازگشت‌کنندۀ به شرک (مرتد) مانند دیوانه‌ای سرگردان است که شیطانها عقل او را زایل کرده‌اند.

أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... وَ نُرَدُّ ... کَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیٰاطِینُ

«اسْتَهْوَتْهُ الشَّیٰاطِینُ » یعنی شیطانها عقل و فکر او را برده‌اند.

همچنین جملۀ «اسْتَهْوَتْهُ الشَّیٰاطِینُ » را در موردی که شخصی جن زده شده باشد، به کار می‌برند. (لسان العرب).

14- مرتد مانند جن زده است که روی زمین بی‌هدف و سرگردان راه می‌پیماید.

وَ نُرَدُّ عَلیٰ أَعْقٰابِنٰا ... کَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیٰاطِینُ فِی الْأَرْضِ حَیْرٰانَ

15- مرتد در کشمکش درونی و تحیر و فاقد آرامش است.

کَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیٰاطِینُ ... حَیْرٰانَ لَهُ أَصْحٰابٌ یَدْعُونَهُ

16- شرک و ارتداد، زمینه‌ساز حیرت و سرگردانی است.

وَ نُرَدُّ عَلیٰ ... کَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیٰاطِینُ فِی الْأَرْضِ حَیْرٰانَ

17- توحید، زمینه‌ساز رهایی از تحیر و سرگردانی و معنی‌دهنده و جهت‌بخش به زندگی است.

کَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیٰاطِینُ فِی الْأَرْضِ حَیْرٰانَ

چون حالت مرتدان و مشرکان به دیوانگانی متحیر تشبیه شده، طبیعتاً نقطۀ مقابل شرک (توحید) اثراتی متضاد با آن خواهد داشت.

18- مشرکان، مرتدان متحیر را به شرک دعوت می‌کنند و خود را هدایت‌یافته می‌پندارند.

لَهُ أَصْحٰابٌ یَدْعُونَهُ إِلَی الْهُدَی ائْتِنٰا

مراد از «أَصْحٰابٌ یَدْعُونَهُ ...»، بنا بر یک احتمال، مشرکان و منحرفانی هستند که مرتدان را تشویق می‌کنند و به جانب خود سوق می‌دهند و راه خود را طریق هدایت می‌شمارند.

19- مرتد، به سرگردانی در بیابان می‌ماند که شیطانها او را به بی‌راهه می‌خوانند و گروهی نیز او را به راه هدایت دعوت می‌کنند.

کَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیٰاطِینُ فِی الْأَرْضِ حَیْرٰانَ لَهُ أَصْحٰابٌ یَدْعُونَهُ إِلَی الْهُدَی ائْتِنٰا

«فِی الْأَرْضِ » متعلق به «استهوی » است، و «استهوی فی الأرض » به معنی عقل او را در بیابان ربوده‌اند، می‌تواند باشد و مراد از «أَصْحٰابٌ » در «لَهُ أَصْحٰابٌ یَدْعُونَهُ » ممکن است مشرکان و یا موحدان باشند که در برداشت فوق احتمال دوم برگزیده شده است.

20- هدایت راستین، فقط هدایت خداوندی است.

قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ

21- توحید و یکتاپرستی هدایتی الهی است.

قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ

چون جملۀ «إِنَّ هُدَی اللّٰهِ » در برابر جملۀ «لَهُ أَصْحٰابٌ یَدْعُونَهُ » عنوان گردیده و محوربحث آیه توحید است، چنین می‌نماید که مراد ازهدایت درجملۀ «إِنَّ هُدَی اللّٰهِ » توحید و یکتا پرستی باشد.

22- پیامبر(ص) موظف به مقابلۀ مناسب با تهاجم تبلیغاتی کافران است.

قُلْ أَ نَدْعُوا ... قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ

«قُلْ » خطاب به پیامبر(ص) است. تکرار آن در آیه بیان اهمیت این مفاهیم در برابر القائات و اندیشه‌هایی است که کافران آن را مطرح می‌ساختند.

23- آدمی وظیفه‌دار تسلیم در برابر پرودگار جهان است.

وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

چنانکه جمعی از اهل ادب (مانند کسائی و فراء) گفته‌اند، لام پس از ماده «أمر»، حرف مصدری است به معنی «أن ». بنابراین فعل «نسلم » به تأویل مصدر رفته و مفعول دوم برای «أُمِرْنٰا» محسوب می‌گردد.

24- تسلیم شدن در برابر خداوند، قرار گرفتن در بستر رشد و کمال است.

وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

تکیه بر وصف «رب »(پرورش دهنده) بیانگر مطلب یاد شده است.

25- توحید و اعتقاد به آن راه تسلیم شدن در برابر پروردگار جهان است.

وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

جملۀ «لِنُسْلِمَ » مفعول‌لاجله برای «أُمِرْنٰا» و مفعول دوم آن به قرینۀ قسمتهای قبلی آیه «التوحید» است. لذا معنی آیه چنین می‌شود: ما فرمان به توحید یافتیم، به جهت آنکه در برابر پروردگار جهان تسلیم شویم.

26- «رب »از اسماء و صفات خداوند

لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلید واژه‌ها:

آرامش؛ ارتجاع؛ ارتداد؛ اسلام؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ بت؛ بیابان؛ تبلیغ؛ تحیر؛ تسلیم؛ تشبیهات؛ تعلیم؛ توحید؛ جن؛ جنون؛ جهان؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ رشد؛ زمین؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ شیطان؛ ضرر؛ ضلالت؛ عبادت؛ عجز؛ عقل؛ قدرت؛ قرآن؛ قضا؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 72]

وَ أَنْ أَقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ اِتَّقُوهُ وَ هُوَ اَلَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (72)

72

و [نیز به ما فرمان داده شده است که]نماز را برپا دارید و از خدا پروا کنید، و اوست آن که به سویش محشور می‌شوید.

1- اقامۀ نماز فرمانی است که آدمیان باید بر آن گردن نهند.

وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ . وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ

2- نماز دارای جایگاه و اهمیتی ویژه در بین عبادات

وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ ... وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّقُوهُ

یادآور شدن نماز در این سلسله آیات از بین عبادات دیگر، گویای نقش و جایگاه ویژۀ آن است.

3- اقامۀ نماز و رعایت تقوا، نشانۀ تسلیم شدن در برابر پروردگار است.

وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ . وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّقُوهُ

چون «تسلیم»مذکور در آیۀ قبل حالتی درونی و تمکینی نفسانی است، امر به تقوا و اقامۀ نماز در پی آن می‌تواند اشاره به جلوه‌های عملی آن حالت درونی باشد.

4- تسلیم شدن در برابر پروردگار و اقامۀ نماز و پروا از او، نشانۀ برخورداری از هدایت الهی است.

إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ ... وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّقُوهُ

5- حشر آدمیان، در بستر تاریخ تا قیامت، فقط به سوی خداوند است.

وَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

6- باور به اینکه حشر آدمی تنها به سوی خداست، برانگیزانندۀ او به تسلیم در برابر خداوند و پروا از اوست.

وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ ... وَ اتَّقُوهُ وَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

7- قیامت روز گرد آمدن تمامی آدمیان در پیشگاه خداوند است.

وَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

8- هیچ گریزگاه و مأوایی جز خداوند برای انسان نیست.

وَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ ایمان؛ تسلیم؛ تقوا؛ جامعه؛ حشر و نشر؛ دنیا؛ قیامت؛ نماز؛ وجوب؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 73]

وَ هُوَ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ اَلْحَقُّ وَ لَهُ اَلْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی اَلصُّورِ عٰالِمُ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ وَ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْخَبِیرُ (73)

73

و اوست آن که آسمان‌ها و زمین را به حق آفریده است؛ و زمانی که [به چیزی]می‌گوید: باش و آن چیز موجود می‌شود، سخن او حق است. و روزی که در صور دمیده می‌شود، فرمانروایی مختصّ اوست. دانای نهان و آشکار است، و اوست حکیم و آگاه.

1- خدا، آفریدگار آسمانها و زمین است.

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

2- آفرینش آسمانها و زمین، هدفدار و در نهایت استواری است.

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

«حق » کاربرد معنایی بسیاری دارد، از آن جمله که قرینۀ ترکیب با جملۀ «خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ » ، به معنای هدفداری و حکیمانه بودن آفرینش است. راغب نیز در مفردات به کاربرد این معنی برای «حق » تصریح کرده است.

3- جهان آفرینش، دارای آسمانهای متعدد است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

4- حشر آدمیان به سوی خداوند، نشانه‌ای از حقانیت آفرینش و راه نداشتن بیهودگی در آن است.

وَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ

5- آنچه را خداوند ارادۀ پیدایش آن را بنماید، قطعاً و بدون تخلف پدیدار خواهد شد.

وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ

6- فاصله در بین ارادۀ خداوند بر پدیدار شدن چیزی و تحقق آن وجود ندارد.

وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ

«فاء» در موردی به کار می‌رود که ترتیب در بین معطوف و معطوف علیه بدون فاصله باشد. بنابراین بین «کُنْ » و «یکون » - که به وسیلۀ «فاء» عطف بر یکدیگر شده‌اند - فاصله‌ای نیست.

7- فرمان خداوند بر پدیدار شدن هر چیزی بر اساس حق و به دور از بیهودگی و بطلان است.

وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ

جملۀ «قَوْلُهُ الْحَقُّ » می‌تواند مبتدا و خبر و «یَوْمَ » ظرف مقدم شده برای مضمون جمله «قَوْلُهُ الْحَقُّ » باشد. در این صورت مفاد جمله چنین می‌شود: روزی که او فرمان به ایجاد چیزی دهد، گفتار او حق است.

8- خداوند، قیامت را با فرمانی پدیدار خواهد کرد.

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ ... وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ

«یَوْمَ » ، عطف بر «السَّمٰاوٰاتِ » می‌تواند باشد. لذا معنی جمله چنین می‌شود: «خلق السماوات و خلق یوم ». البته مراد از «یَوْمَ » ، به قرینۀ جملات بعدی آیه، روز قیامت است.

9- فرمان خداوند بر تحقق روز قیامت، فرمانی حق و به دور از بطلان و بیهودگی است.

وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ

10- روز دمیده شدن در صور، روز ظهور مالکیت مطلق و حاکمیت انحصاری خداوند

وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ

«لَهُ الْمُلْکُ » بیانگر انحصار ملک در روز نفخ صور برای خداوند است. و چون این مالکیت اکنون نیز وجود دارد، بنابراین مفاد حصر، ظهور این مالکیت در آن روز به گونه‌ای که جای هیچ انکار برای کسی نماند، است.

11- تمامی مالکیتها و حاکمیتهای اعتباری در روز نفخ صور از میان خواهد رفت.

وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ

12- دمیده شدن در صور، نقطۀ عطف و برهۀ تحولی مهم و اساسی در صحنۀ آفرینش است.

وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ

بیان انحصار مالکیت برای خداوند در روز نفخ صور، با وجود آنکه مالکیت خداوند همواره بوده و خواهد بود، بیانگر دگرگونی و تحول مهمی است که در هنگام نفخ صور رخ خواهد داد.

13- خداوند، دانای به تمامی غیب و شهود هستی است.

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

14- دانایی خداوند به غیب و شهود عالم، پشتوانۀ حشر تمامی انسانها و ظهور مالکیت و حاکمیت انحصاری خداوند در قیامت است.

إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ ... یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

با توجه به اینکه در آخرین جملۀ آیۀ قبل، سخن از حشر

آدمیان بود و در این آیه از نفخ صور و برپایی قیامت یاد شده و سپس جملۀ «عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ » آمده، می‌توان گفت این جمله پاسخی است به کسانی که چگونگی حشر آدمیان را، با وجود متلاشی شدن اجساد و از بین رفتن آثار، امری ناممکن می‌دانند.

15- تنها موجودی که استواری و اتقان کامل در افعال او آمیخته با اطلاع دقیق از امور می‌باشد، خداوند است.

وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ

«حکیم » می‌تواند «فعیل »به معنای«مُفعِل»باشد. در این صورت به معنی اتقان و استحکام بخش به امور است.

(لسان العرب).

16- خداوند حاکم وقضاوت‌کننده‌ای است که از حوادث و اعمال آگاهی دقیق دارد.

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ

از معانی ذکر شده برای «حکیم »، حاکم و قاضی است. (لسان العرب به نقل از ابن اثیر).

17- «عٰالِمُ » ، «حکیم »و «خبیر»از اسماء و صفات خداوند

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ

18- عن أبی عبداللّه(ع) فی قوله عزّ و جلّ: «عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ » فقال: الغیب ما لم یکن و الشهادة ما قد کان.

⁽¹⁾ از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزوجل: «عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ » روایت شده که فرمود: «غیب » آن است که به وجود نیامده و «شهادة » آن است که به هستی در آمده باشد.

کلید واژه‌ها:

آخر؛ آسمان؛ اراده؛ اسما و صفات؛ امر الهی؛ انسان؛ جهان؛ حشر و نشر؛ حکیم/اسما و صفات؛ خالق/اسما و صفات؛ خبیر/اسما و صفات؛ خلقت؛ زمین؛ شاهد/اسما و صفات؛ غیب؛ قضا؛ قیامت؛ مالکیت؛ نفخ صور؛

[سوره الأنعام (6): آیه 74]

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (74)

74

و [یاد کن]وقتی را که ابراهیم به پدرش آزر گفت: آیا بت‌هایی را معبود خود می‌گیری؟! همانا من تو و قومت را در گمراهی آشکاری می‌بینم.

1- پدر ابراهیم، (آزر) و قوم او مردمی بت پرست و گمراه بودند.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً

2- ابراهیم(ع) شخصیتی شناخته شده نزد مردم مکه، و مورد احترام آنان بود.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ

همان گونه که مفسرانی مانند فخر رازی و آلوسی گفته‌اند، چون حضرت ابراهیم(ع) برای مشرکان مکه مورد احترام و شناخته شده بود، خداوند از زبان آن حضرت برای ابطال پندارهای مشرکان مطالبی ذکر فرموده است.

3- آزر، پدر صلبی ابراهیم(ع) نبوده است.

إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ

روش قرآن در آیات مختلف مشابه این آیه ذکر نام و نشان افراد نیست. لذا تصریح به اسم آزر به صورت عطف بیان بدان جهت می‌تواند باشد که مراد از «اب » را روشن نماید که پدر حقیقی ابراهیم(ع) نبوده، بلکه عمو و یا پدر خوانده وی بوده است.

4- آزر، فردی برجسته در میان قوم خویش

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ ... إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ

انتساب «قوم»به آزر بیانگر موقعیت برجستۀ وی در میان مردم است.

5- بتهای متعددی مورد پرستش آزر و قوم او بودند.

أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ

6- تلاش ابراهیم(ع) بااستفاده ازاحتجاج و اعتراض برای بازداشتن آزر از بت‌پرستی

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً

7- خویشاوندان مشرک پیامبر توقع داشتند که پیامبر(ص) به جهت خویشی آنان را به توحید فرا نخواند. *

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ

موظف شدن پیامبر(ص) به یاد نمودن گفتگوی ابراهیم(ع) با آزر شاید بدان جهت باشد که در خویشاوندان پیامبر(ص) این انگیزه که آن حضرت از دعوت آنان به توحید باز ایستد وجود داشته است.

8- خویشاوندی و پیوندهای اجتماعی نباید مانعی برای تبلیغ و مخالفت با الحاد گردد.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ ... وَ قَوْمَکَ

یاد آور شدن گفتگوی ابراهیم(ع) با پدر و قومش بدان جهت می‌تواند باشد که ضرورت ملاحظه نکردن روابط خویشاوندی و قومی در مسائل اساسی عقیدتی را یادآور شود.

9- تبلیغ در بین خویشاوندان و بزرگان و سردمداران، دارای اولویت است. *

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ

«آزَرَ» علاوه بر خویشاوندی نزدیکش با ابراهیم(ع)، به تصریح «قَوْمَکَ » ، از بزرگان و رؤسای قوم خویش نیز محسوب می‌شده است. و چون ظاهراً دعوت ابراهیم از این نقطه آغاز گشته، می‌تواند به عنوان الگو و معیاری در تبلیغ مطرح باشد.

10- برخوردها و احتجاجات پیامبران، شایان تأمل و منبعی برای اتخاذ شیوه و درس آموزی است.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ

«إِذْ» ظرف زمان و متعلق به فعل «اذکر» است؛ یعنی: «اذکر إذ قال ». فرمان به یادآوری و بیان شیوه به جهت آن است که مخاطب از این جریان درسهای لازم را بگیرد.

11- در تبلیغ توحید و مبارزه با عقاید شرک آلود باید صریح و قاطع بود.

أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ

12- بت پرستی، گمراهی آشکار است.

إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

13- «عن أبی عبداللّه(ع): إنّ آزر أبا إبراهیم(ع) کان منجّما لنمرود ...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: «آزر» - پدر ابراهیم(ع) - منجم نمرود بود ...».

کلید واژه‌ها:

آزر؛ ابراهیم(ع)؛ احتجاج؛ اسوه؛ الهة؛ انبیاء؛ بابل؛ بت؛ پدر؛ تبلیغ؛ توحید؛ خویشاوندی؛ شرک؛ ضلالت؛ عبرت؛ قصه در قرآن؛ قوم ابراهیم؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الأنعام (6): آیه 75]

وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ اَلْمُوقِنِینَ (75)

75

و بدین‌گونه ملکوت آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم می‌نمایاندیم تا [حقایقی را دریابد و]از اهل یقین شود.

1- خداوند سلطنت و مالکیت خویش (ملکوت) بر آسمانها و زمین را به ابراهیم(ع) نمایاند.

وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

«مَلَکُوتَ » به معنای «ملک » است؛ اگر چه تأکید بیشتری در معنا دارد. مراد از ملکوت در آیۀ شریفه وجود اشیا از جهت انتسابشان به خداوند و مشاهدۀ ملکوت، رؤیت موجودات با این کیفیت است.

2- مشاهدۀ ملکوت، عیان دیدن بطلان و ضلالت شرک و لمس توحید در جهان هستی است.

إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ

3- ابراهیم(ع) به دلیل مشاهدۀ ملکوت آسمانها و زمین، بت پرستی را گمراهی آشکاری می‌دید.

إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ

جملۀ «وَ کَذٰلِکَ نُرِی » احتمالاً در صدد بیان سبب و زمینۀ گفته‌های ابراهیم(ع) در آیۀ قبل است.

4- جهان آفرینش دارای آسمانهای متعدد

مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ

5- ورود ابراهیم(ع) در زمرۀ اهل یقین، برجسته‌ترین هدف نمایاندن ملکوت (سلطنت و مالکیت خداوند) آسمانها و زمین به او بوده است.

وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ

جملۀ «وَ لِیَکُونَ ...» عطف بر محذوف است. یعنی ارائۀ ملکوت به ابراهیم(ع) برای مقاصدی بوده و از آن جمله اینکه وی از اهل یقین باشد. بیان این هدف از میان اهداف دیگر، نشانۀ برجسته بودن و اهمیت آن است.

6- رسیدن به یقین، مرتبه‌ای بلند برای انسان و قله‌ای برای معرفت و شناخت

وَ کَذٰلِکَ نُرِی ... وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ

مطرح ساختن «یقین»، به عنوان اصلی‌ترین هدف «ارائۀ ملکوت»، گویای عظمت یقین و اهل آن و همچنین نقطۀ نهایی در مقولۀ شناخت است.

7- وصول به یقین در پرتو امدادها و توفیقات الهی امکان‌پذیر است.

وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ ... وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ

8- انبیا، برخوردار از هدایت ویژۀ خداوند

وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ ... وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ

9- «عن أبی جعفر(ع): «وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » قال:

أُعطِی بصرُه من القوّة ما نفذ السّموات فرأی ما فیها و رأی العرش و ما فوقه و رأی ما فی الأرض و ما تحتها؛ ⁽¹⁾

امام باقر(ع) دربارۀ «وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » فرمود: خداوند چنان قوتی به بینایی ابراهیم(ع) داد که آسمانها و آنچه را در آنها بود، مشاهده کرد و عرش و مافوق آن و زمین و آنچه را زیر آن بود دید».

10- «عن أبی عبداللّه(ع): ...نظر إلی الزّهرة فی السّماء فقال: «هٰذٰا رَبِّی » فلمّا افلت ...قال: «لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ » فلمّا نظر إلی المشرق رأی و قدر طلع القمر، قال:

«هٰذٰا رَبِّی » ...فلمّا تحرّک و زال قال: «لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ » فلمّا أصبح و طلعت الشّمس ...قال: «هٰذٰا رَبِّی » ...فلما تحرّکت و زالت کشف اللّه له

عن السّموات حتّی رأی العرش و من علیه و أراه‌اللّه ملکوت السّماوات والأرض ...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: ...ابراهیم(ع) به ستاره زهره در آسمان نظر افکند و گفت: «این پروردگار من است» و هنگامی که غروب کرد ...گفت: «غروب کنندگان را دوست ندارم» و هنگامی که به مشرق نگریست ماه را در حال بر آمدن دید گفت: «این پروردگار من است»...چون به حرکت درآمد و محو شد، گفت:«اگر پروردگارم مرا هدایت نکند حتماً از گمراهان خواهم بود.» چون صبح شد و خورشید بر آمد ...

گفت: «این پروردگار من است»...وقتی که به حرکت در آمد و محو شد، خداوند برای او آسمانها را نمایان کرد تا اینکه عرش و ساکنان آن را مشاهده نمود و خدا ملکوت آسمانها و زمین را به او نمایاند ...».

کلید واژه‌ها:

آسمان؛ ابراهیم(ع)؛ اسما و صفات؛ انبیاء؛ باطل؛ بت؛ بصیرت؛ توحید؛ توفیق؛ رشد؛ زمین؛ شرک؛ شناخت؛ضلالت؛ قصه در قرآن؛ مالکیت؛ ملکوت؛ نصرت؛ هدایت؛ یقین

[سوره الأنعام (6): آیه 76]

فَلَمّٰا جَنَّ عَلَیْهِ اَللَّیْلُ رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ اَلْآفِلِینَ (76)

76

پس هنگامی که شب او را فرا گرفت، ستاره‌ای دید. گفت: این پروردگار من است.

پس وقتی که غروب کرد، گفت: من غروب کنندگان را دوست نمی‌دارم.

1- ستاره پرستی از آیینهای رایج در بین مردم زمان ابراهیم(ع)

رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

2- ابراهیم(ع) با تظاهر به ستاره‌پرستی و استدلال جدلی به ابطال عقیدۀ شرک قوم خود پرداخت.

فَلَمّٰا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

جملۀ «فَلَمّٰا جَنَّ » تفریع بر «کَذٰلِکَ نُرِی ...» است. یعنی نتیجۀ ارائۀ ملکوت به ابراهیم(ع) آن شد که او بدین صورت به مبارزه با شرک بپردازد. بنابراین سخن ابراهیم(ع) تنها از سر مجادله و به برای ابطال باطل بوده است.

3- قوم ابراهیم(ع)، ستارگان را «رب» و مؤثر در تدبیر هستی می‌پنداشتند.

رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

4- تظاهر به عقیده‌ای باطل برای ابطال آن

مجاز است.

رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

5- اظهار همراهی با عقیده‌ای باطل و سپس پرداختن به ابطال آن، روشی در تبلیغ و تربیت است.

رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

با توجه به مجموعۀ آیات همین سوره، روشن می‌شود که ابراهیم(ع) برای احتجاج و ابطال پندارهای قوم خویش به اظهار ستاره‌پرستی و ...پرداخت. از همین جا برمی‌آید که چنین کاری مجاز بوده و شیوه‌ای در تبلیغ می‌تواند باشد.

6- ابراهیم(ع) در برابر ستاره‌پرستان، با توجه به پنهان شدن ستارگان، پذیرفتن ربوبیت برای آنها را نامعقول اعلام کرد.

قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ

«افول » به معنی پنهان شدن است.

7- آنچه پنهان گردد شایستۀ پروردگاری نیست.

قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ

8- شایستگی ربوبیت جهان برای کسی که ثبات داشته و از موجودات دیگر تأثیر نپذیرد.

هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ

9- گرایش و محبت فطری انسان به خداوند افول‌ناپذیر و جاوید است.

فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ

جملۀ «لاٰ أُحِبُّ ...» - که بیشتر جنبه عاطفی و روانی دارد تا جنبۀ استدلالی - می‌تواند عنایت به موضوع فطری بودن گرایش به موجود زوال‌ناپذیر و همچنین گریز از زوال‌پذیر به عنوان «رب »باشد.

10- محبت، دریچه‌ای مهم برای ارتباط انسان با پروردگار و شناخت اوست.

قٰالَ لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ

ابراهیم(ع) محبت را گامی نخست در خداشناسی دانسته و به جای «لا أقبل » و مانند آن، تعبیر «لاٰ أُحِبُّ » را به کار برده است. این تعبیر بیانگر نقش محبت در ایجاد این پیوند است.

11- «قال الرضا(ع): إنّ إبراهیم(ع) وقع إلی ثلاثة أصناف، صنف یعبد الزّهرة ...

«فَلَمّٰا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ » فرأی الزّهرة، قال:

«هٰذٰا رَبِّی » علی الإنکار و الاستخبار «فَلَمّٰا أَفَلَ » الکوکب «قٰالَ لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ » لأنّ الافول من صفات المحدث لا من صفات القدم ...؛ ⁽¹⁾

امام رضا(ع) فرمود: ...ابراهیم(ع) با سه گروه برخورد کرد؛

گروهی که ستارۀ زهره را می‌پرستیدند ...«چون شب، ابراهیم(ع) را فروگرفت» و ستاره زهره را دید، به عنوان استفهام انکاری گفت: «این پروردگار من است؟» و چون ستاره غروب کرد گفت: «غروب‌کنندگان را دوست ندارم»؛ زیرا غروب کردن از صفات موجود حادث است نه قدیم ...».

کلید واژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ احتجاج؛ انسان؛ باطل؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ جدل؛ خدا؛ ستاره؛ ستاره‌رپرستی؛ شب؛ شرک؛ غروب؛فطرت؛ قصه در قرآن؛ قوم ابراهیم؛ محبت

[سوره الأنعام (6): آیه 77]

فَلَمّٰا رَأَی اَلْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ اَلْقَوْمِ اَلضّٰالِّینَ (77)

77

پس هنگامی که ماه را در حال طلوع دید، گفت: این پروردگار من است. پس وقتی که غروب کرد، گفت: اگر پروردگارم مرا هدایت نکرده بود، قطعاً از گروه گمراهان بودم.

1- ماه‌پرستی، از آیینهای رایج زمان حضرت ابراهیم(ع)

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

2- ابراهیم(ع) در مقام مجادله، با تظاهر به ماه‌پرستی به ابطال آن پرداخت.

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ

3- تظاهر ابراهیم(ع) به ماه‌پرستی و مجادله با ماه‌پرستان به هنگام تابندگی آن بوده است.

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

«بزوغ » به معنای طلوع و تابش است. (لسان العرب). راغب نیز در ماده «بزغ » و در شرح آیۀ مورد بحث گوید: «ای طالعا منتشر الضوء». بنابراین سخن ابراهیم(ع) با ماه‌پرستان در اوایل و یا اواخر ماه نبوده، بلکه مربوط به شب‌هایی بوده است که ماه، پس از پاسی از شب از افق مشرق طلوع می‌کند.

4- مردم زمان ابراهیم(ع) ماه را «رب » و مؤثر در امور خود می‌پنداشتند.

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

جملۀ «هٰذٰا رَبِّی » ، که در مقام مجادلۀ حضرت ابراهیم(ع) با قومش بیان شده، اشاره به یکی از اعتقادات باطل آنان دارد که همان پندار ربوبیت برای ماه است.

5- تظاهر به عقیده‌ای باطل، برای رد آن مجاز است.

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

6- افول‌پذیری و پنهان شدن ماه، برهانی بر دخیل نبودن آن در ربوبیت عالم است.

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی

7- آنچه افول نپذیرد و تغییر نیابد، سزاوار ربوبیت است.

فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی

8- هدایتگری از شؤون لازم برای «رب » است.

قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ

9- ربوبیت هستی سزاوار کسی است که هدایتگر باشد.

قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ

جملۀ «لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی » تعریضی بر ماه‌پرستان می‌تواند باشد، یعنی شما که ماه را رب می‌پندارید چه نشانی از هدایتگری آن دارید، و اگر رب نتواند هادی باشد، چگونه رب خواهد بود؟

10- انسان بدون هدایت پروردگار در گمراهی خواهد ماند.

لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ

11- پندار ربوبیت برای غیر خداوند، گمراهی است.

لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ

12- اهل بابل به سبب پندار ربوبیت برای اجرام آسمانی و پرستش بتها، گمراه بودند.

أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً ... کَوْکَباً ... اَلْقَمَرَ ... اَلْقَوْمِ الضّٰالِّینَ

به گفتۀ بسیاری از مفسران، احتجاج ابراهیم(ع) با مشرکان در سرزمین بابل روی داده است.

13- «رب »از اسماء و صفات خداوند

لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی

14- «قال الرّضا(ع): إنّ إبراهیم(ع) وقع إلی ثلاثة أصناف ...صنف یعبد القمر ... «فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی » علی الإنکار و الاستخبار ...؛ ⁽¹⁾

امام رضا(ع) فرمود: ...ابراهیم(ع) با سه گروه برخورد کرد ...

گروهی که ماه را می‌پرستیدند ...«پس آنگاه که ماه را تابان دید»، به عنوان استفهام انکاری گفت: «این پروردگار من است؟» ...».

15- «عن أبی جعفر(ع) فی قوله إبراهیم(ع) «لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ

اَلْقَوْمِ الضّٰالِّینَ » : ای ناس للمیثاق؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن ابراهیم(ع) «لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ » روایت شده است: [مراد از «الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ » ]، فراموش‌کنندگان میثاق الهی هستند».

کلید واژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ احتجاج؛ بابل؛ باطل؛ بت؛ تاریخ؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ ضلالت؛ غروب؛ فراموشی؛ قصه در قرآن؛ قوم ابراهیم؛ ماه؛ ماه‌رپرستی؛ مشرق؛ هدایت

[سوره الأنعام (6): آیه 78]

فَلَمّٰا رَأَی اَلشَّمْسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکْبَرُ فَلَمّٰا أَفَلَتْ قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ (78)

78

پس هنگامی که خورشید را در حال طلوع دید، گفت: این پروردگار من است؛ این[از ستاره و ماه]بزرگ‌تر است. پس وقتی که غروب کرد، گفت: ای قوم من، بی‌گمان، من از آنچه [به وسیلۀ آن]شرک می‌ورزید بیزارم.

1- پرستش خورشید، آیینی رایج در میان مردم زمان ابراهیم(ع) بود.

فَلَمّٰا رَأَی الشَّمْسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

2- ابراهیم(ع) در مقام مجادله و برای ابطال عقاید شرک‌آمیز قوم خویش تظاهر به خورشیدپرستی کرد.

فَلَمّٰا رَأَی الشَّمْسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

3- بزرگتر بودن خورشید از ماه، بهانۀ ابراهیم(ع) برای عدول از ماه‌پرستی و تظاهر به پرستش خورشید

فَلَمّٰا رَأَی الشَّمْسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکْبَرُ

4- مردم زمان ابراهیم(ع) خورشید را در تدبیر امور خویش مؤثر می‌دانستند.

فَلَمّٰا رَأَی الشَّمْسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکْبَرُ

5- تظاهر به عقیده‌ای باطل برای ابطال آن در مقام مجادله مجاز است.

قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکْبَرُ

6- افول‌پذیری و پنهان گشتن خورشید، گواه بر دخیل نبودن آن در «ربوبیت » هستی است.

قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکْبَرُ فَلَمّٰا أَفَلَتْ

7- آنچه افول و تغییرناپذیر باشد، سزاوار مقام ربوبیت است.

هٰذٰا أَکْبَرُ فَلَمّٰا أَفَلَتْ قٰالَ

8- ابراهیم(ع) با افول خورشید، از بیزاری خویش نسبت به پندارهای شرک قوم خویش پرده برداشت.

فَلَمّٰا أَفَلَتْ قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

چنانچه «ما» در «مِمّٰا تُشْرِکُونَ » مصدریه باشد، مضمون جمله چنین می‌شود: «بریء من اشراککم ». برداشت فوق بر این اساس است.

9- ابراهیم(ع) در پی ابطال مستدل عقاید شرک‌آمیز قوم خویش، به صراحت از معبودهای آنان بیزاری جست.

فَلَمّٰا رَأَی الشَّمْسَ ... إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

چنانچه «ما» در «مِمّٰا تُشْرِکُونَ » موصول باشد، مضمون جمله چنین است: «بریء من الذی تشرکون به ». یعنی از چیزهاییکه به آن شرک می‌ورزید بیزارم.

10- الوهیت بتها در کنار ربوبیت اجرام آسمانی، پندار رایج مردم زمان ابراهیم(ع)

أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً ... کَوْکَباً ... اَلْقَمَرَ ... اَلشَّمْسَ

سخن ابراهیم(ع) با بت‌پرستان آن بود که «أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً » ، ولی در مورد اجرام آسمانی سخن از ربوبیت آنهاست.

تفاوت این دو تعبیر محتملاً اشاره‌ای به تفاوت بتها و اجرام آسمانی در پندار قوم ابراهیم است.

11- ضرورت بیزاری جستن از معبودهای مشرکان و عقاید شرک

إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

12- «قال الرضا(ع): إنّ إبراهیم(ع) وقع إلی ثلاثة أصناف ...صنف یعبد الشمس ...

«فَلَمّٰا» أصبح و «رَأَی الشَّمْسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکْبَرُ» من الزّهرة و القمر علی الإنکار و الاستخبار لا علی الإخبار و الإقرار «فَلَمّٰا أَفَلَتْ » قال للأصناف الثّلاثة من عبدة الزّهرة و القمر و الشّمس «یٰا قَوْمِ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ ...»؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) روایت شده است: ...ابراهیم(ع) با سه گروه برخورد کرد ...گروهی که خورشید را می‌پرستیدند ...پس چون صبحگاهان خورشید را تابان دید از روی انکار و استخبار - نه از روی اخبار و اقرار - گفت: این پروردگار من است این، از ستاره زهره و ماه بزرگتر است .... پس هنگامی که غروب کرد به گروههای سه‌گانۀ پرستندۀ زهره، ماه و خورشید گفت: «ای قوم من، من از آنچه شما شریک خدا می‌دانید، بیزارم» ...».

13- «سُئِل أبو عبداللّه(ع) عن قول إبراهیم «هٰذٰا رَبِّی » أشرک فی قوله «هٰذٰا رَبِّی » ؟ فقال: لا ...و لم یکن من إبراهیم شرک و

إنّما کان فی طلب ربّه ...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) سؤال شد آیا حضرت ابراهیم(ع) با گفتن «این پروردگار من است»، (خطاب به خورشید) مشرک شد؟ فرمود:

نه ...این سخن از ابراهیم(ع) شرک نبود؛ زیرا او در جستجوی پروردگارش بود ...».

14- «عن أبی‌عبدالله(ع): ...کشف اللّه له عن السّمٰوات حتّی رأی العرش ومن علیه و أراه اللّه ملکوت السّموات و الأرض فعند ذلک «قال یا قوم إنّی بریء ممّا تشرکون»...؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: ...خداوند برای ابراهیم(ع) آسمانها را نمایان کرد تا اینکه عرش و ساکنان آن را مشاهده نمود و خدا ملکوت آسمانها و زمین را به او نمایاند، در این هنگام گفت: «ای قوم من، از آنچه شریک خدا می‌دانید، بیزارم» ...».

کلید واژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ احتجاج؛ بابل؛ باطل؛ بت؛ تاریخ؛ توحید؛ تولی؛ خورشید؛ خورشیدپرستی؛ شرک؛ عرش؛ غروب؛ قصه در قرآن؛ قوم ابراهیم؛ ماه‌رپرستی؛ مشرق؛ ملکوت

[سوره الأنعام (6): آیه 79]

إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ حَنِیفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (79)

79

همانا من با گرایش به حق، روی خود را به سوی کسی کرده‌ام که آسمان‌ها و زمین را آفریده است، و من از مشرکان نیستم.

1- ابراهیم(ع) در پی مجادله با مردم و ابطال باورهای شرک‌آلود آنان، بر یگانه‌پرستی خویش تأکید کرد.

فَلَمّٰا أَفَلَ ... إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمٰاوٰاتِ

2- تفکر در طبیعت و افول و تغییرپذیری آن، مایۀ درک ناتوانی پدیده‌های آن برای ربوبیت است.

کَوْکَباً ... اَلْقَمَرَ ... اَلشَّمْسَ بٰازِغَةً ... وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمٰاوٰاتِ

3- پدیدآورندۀ آسمانها و زمین شایستۀ ربوبیت و عبادت خالصانه است، نه پدیده‌های جهان.

لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ ... إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

4- خداوند یگانه، پدیدآورندۀ آسمانها و زمین است.

فَطَرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

5- پهنۀ گیتی دارای آسمانهای متعدد است.

فَطَرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

6- حقگرایی و گرایش به راه راست از ویژگیهای حضرت ابراهیم(ع)

إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی ... حَنِیفاً

7- حنیف بودن ابراهیم(ع) زمینۀ رو کردن همه‌جانبۀ او به سوی خدای یگانه بود.

وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی ... حَنِیفاً

«حنف» به معنای گرایش از گمراهی به راه مستقیم و حق است.

(راغب). چون «حَنِیفاً» حال برای فاعل «وَجَّهْتُ » است، توصیفی برای بیان ریشه و اساس این گرایش می‌تواند محسوب شود.

8- اعتقاد به توحید و روی دل و جان به خدای یگانه کردن، مقتضای گرایش به حق و راه مستقیم است.

وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی ... حَنِیفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ

راغب در معنای حنیف می‌گوید: «حنف» تمایل به استقامت و دوری از گمراهی است. و چون «حَنِیفاً» در آیۀ شریفه حال برای فاعل «وَجَّهْتُ » است، تعلیلی برای مضمون «وَجَّهْتُ ...» محسوب می‌شود.

9- تفکر در پدیده‌ها و گذر از افول و زوال‌پذیری آنان به سوی خدای یگانۀ زوال‌ناپذیر، رؤیت ملکوت جهان است.

وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ ... لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ ... إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی

آیات 76 تا 79 تفصیل «کَذٰلِکَ نُرِی » می‌تواند باشد. یعنی این سیر - که سیری عقلانی و فکری است - همان رؤیت ملکوت است.

10- اعتقاد به توحید، نتیجۀ حقگرایی، و شرک، گمراهی و مولود انحراف از راه مستقیم است.