تفسیر راهنما جلد 4

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ نساء آیۀ 101 تا 176

اشاره

[سوره النساء (4): آیه 101]

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی اَلْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ اَلصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ اَلْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً (101)

101

و هنگامی که سفر کردید، اگر بیم داشتید که کافران به شما آسیب برسانند، بر شما گناهی نیست که نماز را کوتاه کنید؛ همانا کافران برای شما دشمنانی آشکارند.

1- جواز کوتاه کردن و شکسته خواندن نماز در سفر

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ ... أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ

«ضرب فی الارض» به معنای مسافرت کردن و «قصر نماز» به معنای کوتاه کردن و شکسته خواندن آن است.

2- جواز شکسته خواندن نماز در سفر، مشروط است به وجود خطر حملۀ دشمن

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ ... أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا

جملۀ «فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ ...» همانطور که جواب برای «إِذٰا ضَرَبْتُمْ ...» است، جواب برای «إِنْ خِفْتُمْ ...» نیز می‌باشد.

بنابراین مفاد آیه این است که مسافر در صورتی می‌تواند نماز را شکسته بخواند که در خطر حملۀ دشمن قرار داشته باشد.

3- کوتاه کردن نماز در سفر، کوتاهی در امر نماز و گناه محسوب نمی‌شود.

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ

«جُنٰاحٌ » به معنای گناه است. «فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ ...» یعنی بر شما هیچ گناهی نیست که نماز را کوتاه کنید.

4- انعطاف پذیری احکام اسلام در شرایط مختلف زمان و مکان

فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا

5- در جواز شکسته خواندن نماز، تنها احتمال کمین و فتنه گری دشمن، کافی است.

أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا

جملۀ «إِنْ خِفْتُمْ » به این معناست که در جواز نماز شکسته، حملۀ یقینی دشمن لازم نیست؛ بلکه ترس از حمله و یا احتمال آن نیز کافی است.

6- لزوم اهتمام به برپایی نماز و اجتناب از ترک آن، حتی در صورت ترس از کمین دشمن

فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا

7- مسلمانان صدر اسلام، در معرض فتنه و آسیب از سوی کافران به هنگام سفر

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ ... إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا

8- مسلمانان صدر اسلام، کاستن از نماز را، هر چند به هنگام سفر و ترس از دشمن، گناه می‌پنداشتند.

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا

«لاٰ جُنٰاحَ » و «فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ » ، غالباً در مواردی به کار می‌رود که پندار جرم و گناه بر انجام و یا ترک کاری وجود داشته باشد.

9- لزوم هوشیاری مسلمانان در برابر فتنه‌های دشمنان

إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

10- رها شدن از فتنه‌های دشمن، دارای مصلحتی بیشتر و مهمتر از انجام کامل نماز

فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا

11- کافران، دشمنانی آشکار و همیشگی، برای مسلمانان

إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

فعل «کٰانُوا» دلالت بر دیرینه بودن دشمنی کافران دارد که از آن در برداشت یاد شده به دشمنان همیشگی تعبیر شد.

12- اتحاد و همبستگی کافران، در دشمنی با مسلمانان

إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

خبر «کان» با اینکه طبق قواعد ادبی باید جمع آورده می‌شد، به صورت مفرد (عدواً) آورده شده و اشاره به این است که کافران در دشمنی با اسلام، یکپارچه و گویا فردی واحد هستند.

13- بهره برداری کافران از هر فرصت، برای ضربه زدن به مسلمانان

فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا ... إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

14- «عن زرارة و محمد بن مسلم أنهما

قالا: قلنا لأبی جعفر(ع ) ما تقول فی الصلاة فی السفر کیف هی و کم هی ؟ فقال : إن الله عزوجل یقول : «وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ » فصار التقصیر فی السفر واجباً کوجوب التمام فی الحضر، قالا: قلنا: إنّما قال اللّه عزّوجّل: «فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ » و لم یقل افعلوا فکیف اوجب ذلک کما اوجب التمام فی الحضر؟ فقال(ع): أولیس قد قال اللّه عزّوجّل: «إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا» ألا ترون أنّ الطواف بهما واجب مفروض لأنّ اللّه عزّوجّل ذَکَره فی کتابه و صنعه نبیّه علیه السلام و کذلک التقصیر فی السفر شیء صنعه النبیّ(ص) و ذکره اللّه تعالی ذکره فی کتابه، قالا: قلنا له: فمن صلّی فی السفر أربعاً أیعید أم لا؟ قال: إن کان قد قرأت علیه آیة التقصیر و فسّرت له فصلّی أربعاً أعاد، و إن لم یکن قرأت علیه و لم یعلمها فلا أعادة علیه، و الصلاة کلّها فی السفر الفریضة رکعتان کل صلاة إلّاالمغرب فإنّها ثلاث لیس فیها تقصیر ... ؛ ⁽¹⁾

زراره و محمد بن مسلم گویند: به امام باقر(ع) عرض کردیم:

چه می‌فرمایید دربارۀ نماز در سفر، چگونه و چند رکعت است؟ فرمود: خداوند عزّوجّل می‌فرماید: «وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ » بر اساس این آیه، کوتاه کردن نماز در سفر واجب شده مانند وجوب اتمام در حضر، گفتند: عرض کردیم: همانا خداوند عزّوجّل فرموده است: «فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ » (پس بر شما گناهی نیست) و نفرموده است: انجام دهید، پس چگونه [می‌توان گفت:] این را واجب کرده است همان گونه که اتمام در حضر را واجب نموده است؟ فرمود: مگر نه این است که خداوند عزّوجّل فرمود: «إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا» آیا نمی‌نگرید که طواف (سعی بین) صفا و مروه فرض و واجب است به خاطر این که خداوند عزّوجّل آن را در کتابش ذکر کرده و پیامبر او - که درود بر او باد - آن را انجام داده است؟ همین گونه است کوتاه کردن نماز در سفر [زیرا آن هم] چیزی است که پیامبر(ص) آن را انجام داده و خدای تعالی آن را در کتابش ذکر کرده است، گفتند: به حضرت عرض کردیم: کسی که در سفر نمازش را چهار رکعتی خوانده آیا باید اعاده کند یا نه؟ فرمود: اگر آیه تقصیر بر او خوانده شده و برایش تفسیر شده بود و او بعد از آن نمازش را چهار رکعتی خوانده است باید اعاده کند ولی اگر آیه تقصیر بر او خوانده نشده بود و او نسبت به آن آگاهی نداشت بر او اعاده نماز واجب نیست، و نمازهای واجب در سفر، همه‌اش دو رکعتی است، همۀ نمازها به جز نماز مغرب که سه رکعت است و در آن تقصیر نیست».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ ترس؛ حُکم؛ دشمنی؛ سفر؛ کفر؛ مصلحت؛ نماز؛ وجوب

[سوره النساء (4): آیه 102]

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ اَلصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً (102)

102

و هر گاه در میانشان بودی و [در میدان جنگ]برای آنان نماز به پا کردی، باید گروهی از آنان با تو [به نماز]ایستند، و باید سلاح‌های خود را برگیرند؛ پس وقتی سجده را تمام کردند، [رکعت دوّم را خود بخوانند، و برای نگهبانی] پشت سر شما بروند، و گروه دیگری که نماز نخوانده‌اند بیایند و با تو نماز بخوانند، و باید هوشیاری خود را حفظ کنند و سلاح‌هایشان را بر گیرند. کافران آرزو دارند که شما از سلاح‌ها و متاع‌هایتان غافل شوید تا یکباره بر شما هجوم برند. و اگر از باران در رنجید، یا بیمارید، بر شما گناهی نیست که سلاح‌های خود را بر زمین نهید، ولی هوشیاری خود را حفظ کنید. به یقین، خدا برای کافران عذابی خوار کننده آماده کرده است.

1- وجوب برپا کردن نماز، حتی در میدان رزم و شرایط دشوار

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ

2- اهمیت ویژۀ نماز و برگزاری آن به جماعت

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ ... وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ

3- اختیار برگزاری نماز جماعت در میدان

نبرد، بر عهدۀ فرماندۀ نیروهاست.

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ

اسناد اقامۀ نماز به پیامبر(ص) (فاقمت ...)، اشاره به این است که اختیار تشکیل نماز جماعت بر عهده و صلاحدید پیامبر(ص) و در صورت نبودن پیامبر با فرماندهی نیروهاست.

4- وظیفۀ رزمندگان، در میدان نبرد، در صورت وجود خطر حملۀ دشمن، اقامۀ نماز خوف است.

فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ ... فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ ... وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ

5- نماز خوف به صورت جماعت و با ایستادن گروهی از مسلمانان و پاسداری گروهی دیگر،

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ ... وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا

6- حراست از مجاهدان نمازگزار توسط رزمندگان دیگر، شرط لازم در برگزاری نماز خوف

فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ ... فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ

جملۀ «فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ » ، علاوه بر بیان وجوب حراست از گروه نمازگزار، دلالت بر این نیز دارد که حراست از نمازگزاران، شرط لازم برای برپایی نماز خوف است.

7- گروه اول از نمازگزاران نماز خوف، تا پایان دو سجده رکعت اول، باید نماز را به جماعت و بقیه را فرادا به جای آورند.

فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ ... وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ

تفریع جملۀ «فَإِذٰا سَجَدُوا» بر «فَلْتَقُمْ » ، دلالت می‌کند که گروه اول باید تا پایان دو سجده رکعت اول، نماز را به جماعت بخوانند و چون نماز خوف با دو سجده رکعت اول پایان نمی‌پذیرد، باید بقیه به صورت فرادا به جا آورده شود.

8- گروه نخست از نمازگزاران پس از اتمام نماز خوف، باید به پاسداری بپردازند تا گروه دیگر برای اقامۀ نماز جماعت حاضر شوند.

فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا

9- هر دو دسته از مجاهدان برگزار کنندۀ نماز خوف، باید به یک امام اقتدا کنند.

فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ ... وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ

آمدن قید «مَعَکَ » دربارۀ هر دو گروه نمازگزار بیانگر مطلب فوق است.

10- وجوب همراه داشتن سلاح و حفظ هوشیاری و احتیاط، به هنگام ادای نماز خوف

وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ

ظاهراً مراد از ضمیر در «لْیَأْخُذُوا» همان کسانی هستند که به نماز ایستاده‌اند، نه آن گروهی که مشغول پاسداری هستند، زیرا ضرورت مسلح بودن گروه حراست، امری روشن بوده و نیاز به توصیۀ جداگانه ندارد.

11- لزوم بستن راه بهره برداری دشمن از فرصتها، با هوشیاری و احتیاط بیشتر

وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ

12- برابری نقش هوشیاری و آمادگیهای لازم نظامی در جنگ، با سلاح و تجهیزات

وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ

مراد از «حذر» احتراز از دشمن است که از آن به هوشیاری نظامی تعبیر شده است. قرار گرفتن هوشیاری در برابر دشمن در کنار آمادگی تسلیحاتی آورده و به کارگیری کلمۀ «اخذ» (گرفتن) در هر دو، دلالت بر کارسازی یکسان آن دو دارد؛ بلکه تقدم «حذر» می‌تواند حاکی از اهمیت بیشتر آن باشد.

13- رعایت نظم و انضباط دقیق، اصلی لازم در جنگ، حتی به هنگام عبادت

فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ

14- خطر شبیخون کافران، دلیل ضرورت به همراه داشتن اسلحه به هنگام نماز در میدان جنگ

وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ

15- کافران، همواره در کمین و مترصد فرصت برای حمله وشبیخون به‌مسلمانان

وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً

جملۀ «وَدَّ الَّذِینَ ...»، بیان یک اصل کلی است و اختصاص به زمان نماز ندارد. بنابر این همراه داشتن اسلحه به هنگام نماز برای پیشگیری، تنها یک مصداق از آن است.

16- در کمین بودن کافران برای ضربه زدن به مسلمانان، دلیل ضرورت آمادگی نظامی و تدارکاتی، برای دفع هجوم آنان

وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً

17- غفلت مسلمانان از سلاح و ساز و برگ خویش، زمینه ساز طمع دشمنان برای شبیخون

وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً

18- ضرورت برنامه ریزی در جنگ، با در نظر گرفتن همۀ شرایط

فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ ... وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً

آیۀ شریفه علاوه بر بیان نحوۀ نماز و نظم و ترتیب خاص آن، به مسلمانان می‌آموزد که باید در رویارویی با دشمنان همواره برنامه‌هایی منظم و دقیق را پی ریزی کنند تا از هجوم آنان در امان باشند.

19- کافران در اندیشه تهاجمی یکباره به مسلمین در شرایط مناسب

وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً

کلمۀ «میل » هنگامی که با «علی » متعدی شود، به معنای هجوم بردن است.

20- حفظ آمادگی نظامی و تدارکاتی در برابر خطر هجوم دشمنان، وظیفۀ مسلمانان

وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً

21- معافیت مسلمانان از حمل سلاح، به هنگام نماز خوف در صورت بیماری و یا در آزار بودن به واسطۀ بارش باران

وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ

22- حمل سلاح به هنگام نماز خوف، در صورت مشقت، واجب نیست.

وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ

به نظر می‌رسد باران به عنوان مصداقی برای «أَذیً » ذکر شده باشد، نه اینکه حکم، مخصوص اذیت ناشی از باران باشد.

23- انعطاف پذیری قوانین اسلام در شرایط مختلف زمان و مکان

وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ

24- کسانی که در نماز خوف مجاز به زمین گذاشتن سلاح خویش هستند، باید همچنان هوشیار و مراقب باشند.

وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ ... أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ

25- شکست زبونانه کافران، در گرو کوشش مجاهدان برای فراهم سازی تجهیزات و هوشیاری آنان در برابر هجوم غافلگیرانه دشمن

وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ ... وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...» می‌تواند تعلیل برای فرمان خداوند به گرفتن اسلحه و حفظ هوشیاری باشد، بر این مبنا مراد از عذاب مهین، شکست زبوبانه دشمنان خواهد بود.

26- خداوند، عذابی خوارکننده برای کافران فراهم کرده است.

إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

27- کافران، مردمی مغرور و متکبر*

إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

توصیف «عذاب » به «مهین » (خوار کننده)، اشاره به غرور و

تکبر کافران دارد که باید با عذاب خوارکننده شکسته شود.

28- کفر، در پی دارندۀ خواری و ذلت برای انسان کافر

إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

-ح‍ - ح -

کلیدواژه‌ها:

آمادگی‌نظامی؛ اثاث؛ اذیت؛ اسلام؛ اللّه؛ باران؛ بیماری؛ تکبر؛ جنگ؛ حُکم؛ دشمنی؛ ذلت؛ سجده؛ سلاح؛شکست؛ عبادت؛ عذاب؛ غفلت؛ کفر؛ مصلحت؛ نماز؛ وجوب

[سوره النساء (4): آیه 103]

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ اَلصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اَللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اِطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ إِنَّ اَلصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً (103)

103

پس وقتی که نماز را به پایان بردید، [در همه حال،]ایستاده و نشسته و بر پهلو خفته خدا را یاد کنید؛ و هنگامی که [از دشمن]آسوده خاطر شدید، نماز را [به طور معمول]به پا دارید، زیرا نماز، واجبی است بر عهدۀ مؤمنان که دارای وقت معیّن است.

1- لزوم به یاد خدا بودن در همه حال (ایستاده، نشسته و خوابیده) و بسنده نکردن به تنها نماز

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ

«قِیٰاماً» جمع قائم و «قُعُوداً» جمع قاعد و «جنوب » جمع جنب (به معنای پهلو) و «عَلیٰ جُنُوبِکُمْ » کنایه از دراز کشیدن است.

مقصود این است که در همۀ شرایط و در تمامی حالات باید به یاد خدا باشید و به نماز تنها، هر چند آن نیز ذکر اللّه است، اکتفا نکنید.

2- در میدان نبرد همواره به یاد خدا بودن.

توصیۀ الهی به مجاهدان

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ

3- یاد خدا، زمینه ساز پیروزی بر دشمنان

أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً ... فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ

4- یاد خداوند پس از ادای نماز خوف، جبران کننده کاستیهای آن

فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا ... فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ

لزوم ذکر خدا پس از پایان نماز خوف، می‌تواند اشاره به این

معنا باشد که قصر و کوتاهی نماز خوف را با ذکر خداوند جبران کنید.

5- وجوب برپایی نماز با تمام شرایط و آداب آن، پس از برطرف شدن خطر حملۀ دشمن

فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ

اقامۀ نماز به معنای انجام نماز است با تمام شرایط و آداب آن.

خطاب در «فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ ...» می‌تواند متوجه مسافران باشد؛ یعنی، وقتی از سفر برگشتید و در وطن استقرار یافتید، نماز را کامل بخوانید و می‌تواند متوجه مجاهدان باشد؛ یعنی، وقتی از خطر حملۀ دشمن آسوده خاطر شدید، نماز را تمام بخوانید.

برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است.

6- وجوب تمام خواندن نماز، پس از سفر و بازگشت به وطن

فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ

نک: توضیح فیش 5

7- نماز، وظیفه‌ای ثابت و واجب

إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً

«کتاب » به معنای مکتوب (نوشته، نگاشته) و کنایه از واجب و ثابت است.

8- نماز، تکلیفی الهی در همۀ ادیان آسمانی

إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً

تعبیر «کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ » ، بیانگر سابقۀ دیرینه داشتن نماز در ادیان آسمانی است.

9- نماز دارای اوقاتی خاص و معین است و باید آن را در همان زمان برپا کرد.

إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً

«مَوْقُوتاً» از مادۀ «وقت »، به معنای زمان مشخص و محدود است.

10- «عن أبی جعفر(ع ) فی قول الله تبارک اسمه : «إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً» قال: یعنی مفروضاً ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند - تبارک اسمه -: «إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً» روایت شده که فرمود: [ «کِتٰاباً مَوْقُوتاً» ] یعنی واجب گردانیده شد».

-ح‍ - ح -

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ ایمان؛ پیروزی؛ ترس؛ جنگ؛ جهاد؛ حُکم؛ ذکر؛ نماز؛ وجوب

[سوره النساء (4): آیه 104]

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی اِبْتِغٰاءِ اَلْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اَللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً (104)

104

و در تعقیب آن قوم [مهاجم]سست نشوید. اگر شما [از زخم‌ها]درد می‌کشید، آنان نیز همان‌گونه که شما درد می‌کشید، درد می‌کشند، ولی شما چیزی را از خدا امید دارید که آنان امید ندارند، و خدا دانا و حکیم است.

1- ضرورت پرهیز از ضعف و سستی در رویارویی و تعقیب دشمنان مهاجم

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ

«وهن » (مصدر «لاٰ تَهِنُوا» ) به معنای سست شدن در کار است.

«ابْتِغٰاءِ» ، مصدر باب افتعال، از ریشۀ «بغی » و به معنای طلب کردن می‌باشد. یعنی در طلب و تعقیب آن قوم مهاجم سست نشوید.

2- ترغیب مجاهدان صدر اسلام به تعقیب لشکریان دشمن، پس از نبرد احد

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ

بر اساس شأن نزول، آیه پس از نبرد احد نازل شد تا مسلمانان را به تعقیب لشکریان ابوسفیان ترغیب کند.

3- آسیبها و صدمات متقابل مجاهدان و کافران در نبرد احد

إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ

بنابر آنچه در شأن نزول آیه آمده، مراد از آسیبهای متقابل، مسائلی است که در جنگ احد پیش آمد.

4- سختیها و رنجهای ناشی از رویارویی با دشمنان دین، نباید موجب سستی در پیکار با آنان شود.

وَ لاٰ تَهِنُوا ... إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ

5- بیان خسارتهای دشمن در جنگ، زمینه‌ای برای تقویت روحیه مجاهدان در رویارویی با آنان

إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ

6- ضرورت آماده سازی مجاهدان برای تحمل رنجها و خسارتهای ناشی از نبرد با دشمنان

إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ

هدف از بیان امتیازات نیروهای مجاهد (ترجون من اللّه) و نیز

تبیین صدمات و رنجهای دشمنان مهاجم (فإنّهم یألمون.

لایرجون) این است که اهل ایمان را برای نبرد با آنان آماده سازد و روحیۀ رویارویی با دشمن را در آنان تقویت نماید.

7- توجه به نقاط ضعف دشمن و نقاط قوت و امتیاز خویش، از عوامل تقویت روحیه

إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ

آیۀ شریفه در صدد روحیه دادن به مسلمانان برای رویارویی با دشمنان است.

8- امید مجاهدان به پاداش و نصرت الهی، زمینۀ تقویت روحیه و سستی نکردن آنان در رویارویی با دشمنان دین

وَ لاٰ تَهِنُوا ... وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ

9- نقش و اهمیت امید، در نیرومندی و حفظ روحیه

وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ

10- امید به پاداش و نصرت الهی، پشتوانه و امتیازی برای مجاهدان، در برابر دشمنان

وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ

«رجاء» (مصدر «تَرْجُونَ » ) به معنای امید داشتن است.

مقصود، امید داشتن به پاداشهای الهی و امدادهای غیبی خداوند است.

11- ضرورت امیدواری و اتکال مجاهدان به خداوند در رویارویی با دشمنان

وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ

جملۀ خبریه «تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ » می‌تواند ارشاد و توصیه به مجاهدان باشد که باید همواره به یاری و کمک خداوند دل بندند.

12- فرمان خداوند به مسلمانان در مورد تعقیب دشمنان، فرمانی حکیمانه و با آگاهی کامل به مصالح آنان است.

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

13- خداوند، دانای به رنجها و مشقتهای مجاهدان پیکارگر

إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

14- دشواریها و سختیهای پیش آمده برای اهل ایمان به هنگام نبرد با دشمنان، دارای حکمت و مصلحت

إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

توصیف خداوند به «حَکِیماً» ، پس از بیان علم خداوند به دردها و مصیبتهای اهل ایمان، برای رساندن این معناست که این رنجها و گرفتاریها دارای حکمت و مصلحت است و لذا از آن جلوگیری نمی‌کند، نه اینکه از دید خداوند مخفی باشد.

15- «علیم » و «حکیم » از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

-ح‍ - ح -

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ اذیت؛ استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ امید؛ ایمان؛ توکل؛ جنگ؛ جهاد؛ حکیم/اسما و صفات؛ دشمنی؛سختی؛ سستی؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ کفر

[سوره النساء (4): آیه 105]

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ اَلْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ اَلنّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اَللّٰهُ وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً (105)

105

ما این کتاب را به حق بر تو نازل کردیم، تا به وسیلۀ آنچه خدا به تو ارائه کرده است میان مردم حکم کنی، و از خائنان طرفداری مکن.

1- قرآن، کتابی نازل شده از جانب خداوند

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ

2- پیامبر دریافت کنندۀ قرآن از سوی خداوند

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ

3- قرآن، کتابی سراسر حق و مبرّا از هر گونه باطل

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «بِالْحَقِّ » حال برای «الْکِتٰابَ » باشد یعنی: «إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ حالکونه متلبسا بالحق »: ما این کتاب را بر تو نازل کردیم درحالی که آمیخته بحق است و از هر گونه باطل مبرّا و منزه است.

4- کتابت و تدوین قرآن، در عصر پیامبر(ص)

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ

اطلاق «کتاب» (نوشته) بر قرآن، یا بدان جهت است که آیات آن پس از نزول نوشته می‌شده و یا توصیه است به اینکه باید به صورت نوشته در آید برداشت بر پایه احتمال اول است.

5- هدفدار بودن نزول قرآن از جانب خداوند

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ

«بِالْحَقِّ » می‌تواند قید برای انزال باشد؛ یعنی، «إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ إنزالا متلبسا بالحق » ما قرآن را بیهوده نازل نکردیم، بلکه آنرا با هدفی درست و فلسفه‌ای به حق فرو فرستادیم.

6- مطابقت معارف قرآن و تعالیم آن با واقع

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ

از معانی کلمۀ«حق» مطابقت و موافقت با واقع است.

7- برقراری نظام قضایی حق و عادلانه، از اهداف نزول قرآن و بعثت پیامبر(ص)

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا ... لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ

«لِتَحْکُمَ » مفعول له برای «أَنْزَلْنٰا» و «حکم » (مصدر «تحکم ») به معنای قضاوت و داوری است؛ یعنی، ما قرآن را بدان جهت به سوی تو فرستادیم که بر اساس آن میان مردم داوری کنی.

8- احکام و رهنمودهای قرآن، پایه و اساس قضاوت پیامبر(ص) میان مردم

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ

9- قضاوت و داوری میان مردم، از منصبهای الهی پیامبر(ص)

لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ

10- ایجاد حاکمیت حق در جامعه، از اهداف نزول قرآن و رسالت پیامبر(ص)*

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ

تشکیل نظام قضایی حق و عادلانه بدون وجود حکومت و حاکمیت نظام حق و عادلانه، بی‌معنا است.

11- خداوند، پیامبر(ص) را علاوه بر قرآن، از آگاهی‌هایی ویژه در امر قضاوت و داوری برخوردار ساخت.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ

«ارائه »(مصدر «أَرٰاکَ» ) به معنای نشان دادن و شناساندن است. «لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ » یعنی تا به وسیله آنچه که خدا تو را به آن آگاهی بخشیده داوری کنی گفتنی است که مراد از «بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ » می‌تواند همان معارف و احکام قرآن باشد و می‌تواند آگاهی‌های ویژه‌ای در باب قضاوت باشد که خداوند به پیامبر(ص) آموخته است. برداشت یاد شده بر پایه احتمال دوم می‌باشد.

12- پیامبر(ص)، موظف به قضاوت در میان مردم بر پایۀ تعالیم قرآن و شیوه‌های ارائه شده به او، از سوی خداوند

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از «بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ » همان معارف و احکام قرآن باشد.

13- متصدیان امر قضا، وظیفه دار فراگیری شیوۀ قضا و علوم مربوط به آن

لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ

14- فراگیری قرآن و سنت، شرط تصدی سمت قضاوت

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ

چنانکه گفته شد، مراد از «بِمٰا أَرٰاکَ » ، می‌تواند احکامی باشد که در قرآن به آنها تصریح نشده و خداوند آنها را به پیامبر(ص) آموخته است. در برداشت یاد شده از آنها به سنت پیامبر(ص) تعبیر شده است.

15- وقوف و احاطۀ کامل پیامبر(ص) بر محتوای قرآن

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ

16- قضاوت، مسؤولیتی مهم و لغزشگاهی خطرناک

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا ... لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً

قضاوت بین مردم از یک سو از اهداف نزول قرآن دانسته شده و از سوی دیگر به پیامبر(ص) هشدار داده شده که مبادا در داوری جانب خیانتکاران را گرفته و به حمایت از آنان حکم دهد، از این دو نتیجه می‌گیریم که قضاوت در عین حالی که یک منصب مهم و مسؤولیتی والا است، لغزشگاهی خطرناک نیز است.

17- قاضی و دستگاه قضایی نباید در مسیر حمایت از خائنان قرار گیرد.

وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً

«خصیم » به کسی گفته می‌شود که از ادعایی طرفداری می‌کند، و مراد از «خائنین »، به قرینۀ «لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ » ، کسانی هستند که در محضر قاضی مدعی امر باطل هستند و حق با طرف مقابل آنهاست.

18- پرهیز از حمایت و جانبداری از طرف خائن در قضاوت، توصیۀ الهی به پیامبر(ص)

لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ ... وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً

19- لزوم رعایت عدالت و بی‌طرفی کامل در قضاوت

وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً

20- پشتیبانی و حمایت از خائنان، حرام است.

وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً

مراد از «خائنین » می‌تواند مطلق کسانی باشند که مرتکب خیانت شده‌اند، نه خصوص کسانی که در محاکم قضایی حاضر می‌شوند و مدعی امری باطل هستند. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

21- حمایت از خائنان، انحراف از حق است.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ ... وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً

جملۀ «وَ لاٰ تَکُنْ ...» بیان مصداقی از «بِالْحَقِّ » است. یعنی از مسائل حقی که خواست قرآن است، پرهیز کردن از حمایت خائنان می‌باشد.

22- قضاوت و داوریهای به دور از معیارهای تبیین شده در قرآن و سنت، تحکیم بخش اغراض و منافع خیانتکاران

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ ... بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً

23- «قال أبوعبد الله (ع ) لا و الله ، ما فوض الله إلی أحد من خلقه إلاإلی رسول الله (ص ) و إلی الأئمة ، قال عزوجل :

«إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ » و هی جاریة فی الأوصیاء؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: سوگند به خدا چنین نیست، خداوند امر قضاوت را به احدی جز رسول خدا و ائمه واگذار نکرده است، خدای عزّوجّل فرمود: «إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ » این آیه دربارۀ اوصیای پیامبر(ع) نیز جریان دارد».

-ح‍ - ح -

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امامت؛ حرمت؛ حُکم؛ خیانت؛ دین؛ سنت؛ ضلالت؛ قرآن؛ قضا؛ محمّد(ص)

[سوره النساء (4): آیه 106]

وَ اِسْتَغْفِرِ اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً (106)

106

و از خدا آمرزش بخواه، که خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- استغفار به درگاه خداوند توصیۀ الهی به پیامبر(ص)

وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ

2- ضرورت استغفار قاضیان به درگاه خداوند، در صورت جانبداری از خیانتکاران

وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً. وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ

3- قاضی باید همواره به درگاه خداوند استغفار کند.

لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ ... وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ

4- لزوم توجه متصدیان قضاوت به نظارت الهی بر اعمال آنان

لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ ... وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ

فرمان خدا به «اسْتِغْفٰارُ» ، پس از بیان مبانی قضاوت، گویای این نکته است که در نظام قضایی اسلام توجه به خدا و ناظر دانستن او، از ضروریات و آمیخته با انجام وظیفۀ خطیر قضاوت است.

5- استغفار، زمینه‌ای برای جلب غفران و رحمت الهی

وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً

6- آمرزش الهی نسبت به بندگان، آمیخته

با مهر و محبت است.

وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً

7- «غفور» و «رحیم » از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً

-ح‍ - ح -

کلیدواژه‌ها:

استغفار؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ تزکیه؛ دعا؛ ذکر؛ قضا؛ محمّد(ص)؛ مغفرت

[سوره النساء (4): آیه 107]

وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ اَلَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً (107)

107

و از آنان که به خود خیانت می‌کنند دفاع مکن، زیرا خدا کسانی را که خیانت پیشه و گناهکار باشند دوست نمی‌دارد.

1- پرهیز از دفاع و جانبداری از خائنان، توصیۀ خداوند به پیامبر(ص)

لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ

«جدال » هنگامی که با حرف «عن » متعدی شود، به معنای دفاع و طرفداری است.

2- حرمت دفاع و پشتیبانی از خائن

وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ

3- خیانت به دیگران، در حقیقت خیانت به خویشتن است.

وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ

در آیۀ شریفه خیانت به دیگران، خیانت به نفس شمرده شده است.

4- افراد جامعه به منزلۀ اعضای پیکری واحدند.

اَلَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ

قرآن خیانت به دیگران را خیانت به خویش دانسته است، معلوم می‌شود تمامی افراد جامعه در دیدگاه قرآن به منزلۀ اعضای یک پیکر هستند.

5- خطر بهره برداری خیانتکاران از دستگاه قضایی در جهت خواسته‌های خویش

لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ ... وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ

6- ضرورت هوشیاری قاضی در برابر نیرنگها و صحنه سازیهای خیانتکاران

لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ ... وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ

7- خداوند، خیانت پیشگان و گناهکاران را دوست ندارد.

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً

«خوان »صیغۀ مبالغه است و به کسی گفته می‌شود که بسیار خیانت می‌کند. «اثیم »؛ یعنی گناهکار. «أَثِیماً» در آیۀ شریفه می‌تواند خبر دوم برای «کٰانَ » باشد و می‌تواند صفت توضیحی برای «خَوّٰاناً» باشد. در برداشت یاد شده احتمال اول مورد توجه می‌باشد.

8- خیانت به دیگران، گناه و مایۀ محرومیت از محبت خداوند است.

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً

در برداشت یاد شده، «أَثِیماً» ، صفت توضیحی برای «خَوّٰاناً» گرفته شده است.

9- دوستی و دشمنی خداوند، تعیین کنندۀ حرکتها و عملکردهای پیامبر(ص)

وَ لاٰ تُجٰادِلْ ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً

10- دوستی و دشمنی خداوند، باید تعیین کنندۀ خط مشی مؤمنان باشد.

وَ لاٰ تُجٰادِلْ ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...»، بیان علت برای «لاٰ تُجٰادِلْ » است و دلالت بر این دارد که دوستی و دشمنی خدا باید میزان حرکتها و توقفها قرار گیرد.

11- دوستی و دشمنی خداوند، معیار سنجش و ارزیابی عملکردها

وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً

12- حرمت دفاع از کسانی که عملکردشان مبغوض خداوند است.

وَ لاٰ تُجٰادِلْ ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً

13- دفاع از خائنین، خیانت و گناهی بزرگ است.

وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً

مراد از «خَوّٰاناً أَثِیماً» می‌تواند قاضیانی باشد که از خیانتکاران دفاع می‌کنند.

14- بهره برداری از انگیزۀ «محبوب شدن »، از روشهای قرآن در ارشاد و تربیت

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً

-ح‍ - ح -

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تربیت؛ جامعه؛ حرمت؛ حُکم؛ خیانت؛ عمل؛ قضا؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مکر

[سوره النساء (4): آیه 108]

یَسْتَخْفُونَ مِنَ اَلنّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اَللّٰهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ مٰا لاٰ یَرْضیٰ مِنَ اَلْقَوْلِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً (108)

108

[خیانت خود را]از مردم پنهان می‌کنند، ولی نمی‌توانند از خدا پنهان کنند؛ و هنگامی که شبانه به سخنی که خدا خشنود نیست می‌پردازند، او با آنان است، و خدا بر هر چه می‌کنند احاطه دارد.

1- تلاش خیانتکاران، برای پنهان نگه داشتن خیانت‌های خود از مردم

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً. یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ

2- عدم توانایی خیانتکاران، بر پنهان کردن خیانت‌های خود از خداوند

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً ... لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ

3- خائنان آلوده به گناه، غافل از نظارت و آگاهی خداوند بر اعمال انسانها

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ

4- خیانتکاران گنه‌پیشه، علی رغم شرم از مردم، از خدا شرم و پروایی ندارند.

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ

«استخفاء» (مصدر «یَسْتَخْفُونَ » ) می‌تواند کنایه از «اسْتِحْیٰاءٍ» (شرم کردن) باشد، بنابر این، «یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ » ؛ یعنی از مردم شرم می‌کنند ولی از خدا شرم نمی‌کنند.

5- خداوند، سزاوارترین ناظری که گناهکار باید از او شرم کند.

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ

6- نکوهش خداوند از کسانی که از مردم شرم می‌کنند، ولی از خدا شرمی ندارند.

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ

7- حضور و همراهی خداوند با همگان

وَ هُوَ مَعَهُمْ

8- خداوند، محیط به تمامی اعمال انسان‌ها

وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً

9- آگاهی کامل خداوند به تمامی گفتار و رفتار آشکار و نهان آدمی

وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ مٰا لاٰ یَرْضیٰ مِنَ الْقَوْلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً

10- علم و احاطۀ خداوند بر توطئه‌ها و نقشه‌های سرّی خیانتکاران وعملکرد آنان

وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ مٰا لاٰ یَرْضیٰ مِنَ الْقَوْلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً

«یُبَیِّتُونَ » ، از ماده «بیتوته »، به معنای شب را به صبح آوردن است، و به قرینه جمله‌های گذشته، مراد از آن، توطئه‌ها و نیرنگهایی است که شبانه و در خلوت طرح می‌شود.

11- هشدار خداوند به خیانتکاران در مورد اعمال و کارهای ناشایست و نهانی آنان

إِذْ یُبَیِّتُونَ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً

از مصادیق مورد نظر برای «ما یعلمون »، به قرینۀ جملۀ «إِذْ یُبَیِّتُونَ » ، اعمال زشت و پنهانی است.

12- توجه به احاطه کامل خداوند به اعمال آدمی، زمینه پرهیز انسان از کارهای ناشایست

وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً

تذکر این معنا که خداوند آگاه و محیط به تمامی اعمال می‌باشد، برای این منظور است که انسانها با توجه به این حقیقت از اعمال ناشایست پرهیز کنند.

13- برخی از مسلمانان صدر اسلام، مرتکب سرقت و خیانت شدند و با نقشه و توطئه در صدد متهم کردن دیگران بودند.

وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ مٰا لاٰ یَرْضیٰ مِنَ الْقَوْلِ

در شأن نزول آمده که طعمة بن ابیرق پس از سرقت با خود اندیشید که کالای مسروقه را به خانه یک یهودی بیندازد و در حضور پیامبر(ص) سوگند یاد کند که آن یهودی سرقت کرده و خود از هر خیانتی مبراست.

14- «محیط» از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ تقوا؛ حیا؛ خیانت؛ ذکر؛ سخن؛ عمل؛ گناه؛ مکر

[سوره النساء (4): آیه 109]

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ جٰادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا فَمَنْ یُجٰادِلُ اَللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ أَمْ مَنْ یَکُونُ عَلَیْهِمْ وَکِیلاً (109)

109

هان، شما همان کسانی هستید که در زندگی دنیا از آنان دفاع کردید، پس چه کسی روز قیامت در برابر خدا از آنان دفاع می‌کند، یا چه کسی وکیل آنان خواهد بود؟

1- دفاع از خائن، عملی نکوهیده و مورد توبیخ خداوند

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ جٰادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

«جدال »هر گاه با «عن » متعدی شود به معنای دفاع و پشتیبانی

است. ضمیر «عَنْهُمْ » به خائنان در دو آیه قبل باز می‌گردد.

2- سرزنش برخی مسلمانان صدر اسلام از سوی خداوند، به خاطر دفاع آنان از خیانتکاران

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ جٰادَلْتُمْ عَنْهُمْ

آیۀ شریفه برابر آنچه در شأن نزول آمده دربارۀ «اسید بن عروة » نازل شده که به حمایت و دفاع از چند تن خیانتکار دزد از «بنی ابیرق » برخاسته بود.

3- در روز قیامت، هیچکس توان دفاع از خائن را در برابر خداوند ندارد.

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ جٰادَلْتُمْ ... فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

4- تبرئۀ خیانتکاران در دنیا، مانع گرفتاری‌آنان به عذاب‌اخروی نخواهدشد.

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ جٰادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

5- بی‌پناهی خیانتکاران گنهکار در قیامت

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ جٰادَلْتُمْ ... فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

6- قیامت، عرصۀ ظهورناتوانی همه‌قدرتها

فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

7- تهدید خیانت پیشگان به مجازات الهی در قیامت

فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

8- در قیامت، مانعی در برابر اجرای حکم الهی در مورد خائنان نخواهد بود.

فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَمْ مَنْ یَکُونُ عَلَیْهِمْ وَکِیلاً

9- در دادگاه قیامت، قضاوت بر اساس علم همه جانبۀ خداوند است و جایی برای وکیل مدافع نیست.

وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً ... فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَمْ مَنْ یَکُونُ عَلَیْهِمْ وَکِیلاً

«وکیل » به کسی گفته می‌شود که کارهای دیگری را بر عهده می‌گیرد و امور وی را تدبیر می‌کند و مراد از آن در آیه وکالت در دفاع است که از آن به وکیل مدافع تعبیر می‌شود.

10- صدور حکم قاضی، موجب تغییر حق و واقع نخواهد شد.

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ جٰادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

از اینکه خداوند می‌فرماید: بر فرض که در دنیا با دفاع ناحق ظالم را تبرئه کردید، در قیامت چه خواهید کرد، معلوم می‌شود حکم قاضی ایجاد حق نمی‌کند و واقع را تغییر نمی‌دهد.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ جدال؛ خیانت؛ دنیا؛ عمل؛ قضا؛ قیامت؛ وکیل/اسما و صفات

[سوره النساء (4): آیه 110]

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اَللّٰهَ یَجِدِ اَللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً (110)

110

و هر کس بدی کند یا به خود ستم نماید، سپس از خدا آمرزش بخواهد، خدا را بسیار آمرزنده و مهربان خواهد یافت.

1- توبه و استغفار، راهی برای آمرزش همۀ گناهان، کوچک و بزرگ

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً

مراد از «سُوءاً» ، می‌تواند گناه صغیره و مراد از ظلم در «یَظْلِمْ نَفْسَهُ » ، گناهان کبیره باشد.

2- خداوند، آمرزندۀ گناه شرک و غیر شرک، در صورت استغفار و توبه

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً

گفته شده مقصود از ظلم در «یَظْلِمْ نَفْسَهُ » ، شرک و مقصود از «سوء»، گناهانی غیر از شرک است.

3- توبه و استغفار از ستم و تجاوز به خود و یا دیگران، موجب آمرزش است.

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً

مراد از «سُوءاً» ، به قرینۀ آن که در مقابل «یَظْلِمْ نَفْسَهُ » قرار گرفته است، می‌تواند تجاوز و تعدی به دیگران باشد.

4- خداوند آمرزندۀ گناه خیانتکاران و حامیان آنان، در صورت استغفار و توبه

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ ... أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً

با توجه به آیات قبل می‌توان گفت از مصادیق مورد نظر در «مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً» خیانتکاران و در «یَظْلِمْ نَفْسَهُ » حامیان آنان می‌باشند.

5- گناه، ستم بر خویشتن است.

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ

6- توجه به غفران و رحمت الهی، زمینه و انگیزه‌ای برای توبه و بازگشت گناهکاران به سوی خدا

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً

7- نوید خداوند به آمرزش حتمی گنهکاران در صورت توبه و استغفار

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً

8- گناهکار، با توبه و استغفار، آمرزش و رحمت الهی را درک و احساس می‌کند.

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً ... ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً

کلمۀ «یَجِدِ» ، از مصدر وجدان به معنای دریافتن و احساس کردن است؛ یعنی در وجود خود رحمت و مغفرت الهی را درک و احساس خواهد کرد.

9- ایجاد توأمان بیم و امید، از روشهای قرآن برای ارشاد و تربیت انسانها

فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ... وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً ...

یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً

10- توبه و استغفار، افزون بر آمرزش گناهان، موجب جلب رحمت الهی خواهد شد.

ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً

11- آمرزش گناهان آدمی، زمینه ساز شمول و جریان رحمت الهی بر وی

یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً

12- «غفور» و «رحیم » از اسما و صفات خداوند

یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً

کلیدواژه‌ها:

استغفار؛ اللّه؛ تبلیغ؛ تربیت؛ ترس؛ توبه؛ خیانت؛ ذکر؛ رحمت؛ شرک؛ ظلم؛ گناه؛ مغفرت

[سوره النساء (4): آیه 111]

وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً (111)

111

و هر کس گناهی مرتکب شود، آن را فقط به زیان خود مرتکب می‌شود، و خدا دانا و حکیم است.

1- زیان گناه هر کس، دامنگیر خود وی خواهد شد.

وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ

2- توجه آدمی به آثار زیانبار گناه، زمینۀ گرایش وی به توبه و استغفار

ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ ... وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ

خداوند پس از ارائۀ راه آمرزش، این حقیقت را بیان کرده که آثار گناه و خیانت، دامنگیر خود گناهکار خواهد شد، تا او را از خیانت و گناه باز دارد و در صورت ارتکاب، به توبه و استغفار روی آورد.

3- زیان خیانت به دیگران، دامنگیر خود خیانتکار خواهد شد.

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً ... وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ

به مقتضای آیات گذشته، مصداق مورد نظر از «إِثْماً» ، همان خیانتکاری است.

4- خداوند، بازگردانندۀ آثار زیانبار گناه به گنهکاران

فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

جملۀ «کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً» می‌رساند که تحمیل آثار سوء گناه بر گنهکاران به ارادۀ الهی بوده و او چنین خواسته است.

5- خداوند، آثار سوء گناه آدمی را بر اساس علم خویش و به دور از هرگونه خطا به وی باز می‌گرداند.

وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

توصیف خداوند به «عَلِیماً» برای رساندن این معناست که در بازگرداندن آثار سوء گناه، هیچ خطایی رخ نخواهد داد.

6- بازگرداندن آثار زیانبار گناه به گنهکاران، کاری حکیمانه

فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

7- عمل حکیمانۀ خداوند، مبتنی بر علم همه جانبه او است.

وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

8- «علیم » و «حکیم » از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

کلیدواژه‌ها:

استغفار؛ اللّه؛ توبه؛ حکیم/اسما و صفات؛ خیانت؛ ذکر؛ ضرر؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ گناه

[سوره النساء (4): آیه 112]

وَ مَنْ یَکْسِبْ خَطِیئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ اِحْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً (112)

112

و هر کس خطا یا گناهی مرتکب شود، سپس آن را به بی‌گناهی نسبت دهد، قطعاً بارِ بهتان و گناه آشکاری را بر دوش گرفته است.

1- نسبت دادن خطا یا گناه خود به دیگران، بهتانی بزرگ است.

وَ مَنْ یَکْسِبْ خَطِیئَةً ... ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

نکره آوردن کلمۀ «بُهْتٰاناً» ، بیانگر عظمت و بزرگی گناه بهتان است.

2- متهم ساختن افراد بی گناه، گناهی آشکار است.

وَ مَنْ یَکْسِبْ ... ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ احْتَمَلَ ... وَ إِثْماً مُبِیناً

3- ضرورت و اهمیت حفظ شخصیت افراد در جامعه

وَ مَنْ یَکْسِبْ خَطِیئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

بزرگ شمردن گناه تهمت، دلالت بر این دارد که خداوند به طور مؤکد خواهان این است که شخصیت افراد همواره محفوظ بماند.

4- تهدید الهی نسبت به کسانی که مرتکب خطا یا گناه می‌شوند، سپس آن را به گردن دیگران می‌اندازند.

وَ مَنْ یَکْسِبْ خَطِیئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

5- «قال أبو عبد الله (ع ): الغیبة أن تقول فی أخیک ما هو فیه مما قد ستره الله علیه ، فأما إذا قلت ما لیس فیه فذلک قول الله :

«فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً» ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: غیبت این است که دربارۀ برادرت چیزی را که در او هست و خدا آن را بر او پوشیده داشته بگویی، اما اگر چیزی را که در او نیست بگویی، این همان سخن خداوند است که فرمود: «فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً» ».

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ افترا؛ دروغ؛ عمل؛ گناه

[سوره النساء (4): آیه 113]

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اَللّٰهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ وَ مٰا یُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَضُرُّونَکَ مِنْ شَیْءٍ وَ أَنْزَلَ اَللّٰهُ عَلَیْکَ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ وَ کٰانَ فَضْلُ اَللّٰهِ عَلَیْکَ عَظِیماً (113)

113

و اگر فضل و رحمت خدا بر تو نبود، گروهی از آنان آهنگ آن می‌کردند که تو را گمراه کنند، و جز خودشان را گمراه نمی‌کنند و هیچ زیانی به تو نمی‌رسانند؛ و خدا کتاب و حکمت بر تو نازل کرد و آنچه را که نمی‌دانستی به تو آموخت، و بخشش خدا بر تو بزرگ است.

1- پیامبر(ص)، معصوم از گناه و مصون از خطا و لغزش

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ

2- فضل و رحمت خاص الهی به پیامبر(ص)، موجب مصونیت آن حضرت از خطا و لغزش

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ

3- تلاش گروهی از خائنان برای به اشتباه انداختن پیامبر(ص)، در قضاوت

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ جٰادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ

اگر چه ظاهر جملۀ شرطیۀ «لَوْ لاٰ ... لَهَمَّتْ » ، نفی تلاش است، ولی مراد از آن نفی تأثیر تلاش می‌باشد. یعنی تلاش آنان برای لغزاندن پیامبر(ص)، هیچگونه اثری نداشت و گویا اصلاً تلاشی در این جهت نکردند، این معنا با آیات قبل تأیید می‌شود.

4- دسیسه‌ها و صحنه سازیهای خائنان، خطری در جهت به انحراف کشیدن دستگاه قضایی

لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ ... لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ

آیۀ شریفه - با توجه به ارتباط آن با آیات قبل - می‌تواند توصیه‌ای به قاضیان باشد که همواره مراقب توطئه گران و دسیسه بازان باشند تا مبادا آنان را به انحراف و خلاف حق بکشانند؛ چنانچه نسبت به پیامبر(ص) در قصۀ طعمة بن ابی

ابیرق چنین پنداری را داشتند.

5- تلاش بی‌ثمر برخی از مشرکان برای متقاعد کردن پیامبر(ص)، در جهت تجویز ادامۀ بت‌پرستی به مدت یک سال

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ ... لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ

برخی از مفسران با توجه به شأن نزول گفته‌اند مراد از «طٰائِفَةٌ » ، مشرکانی بودند که از پیامبر(ص) تقاضای تجویز بت پرستی تا یک سال را داشتند.

6- فضل و رحمت الهی، مانع تأثیر دسیسه و زمینه سازیهای خائنان در قضاوت پیامبر(ص)

لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ ... وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ

7- رهبران الهی در معرض توطئه و دسیسه‌های اغوا کننده از سوی خائنان

وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ ... وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ

8- کسانی که در صدد گمراه ساختن و به اشتباه انداختن پیامبر(ص) بودند، تنها خود را به گمراهی و اشتباه افکندند.

لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ وَ مٰا یُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَضُرُّونَکَ مِنْ شَیْءٍ

9- خداوند، تضمین کنندۀ مصونیت جانی پیامبر(ص) از دسیسۀ توطئه‌گران*

لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ وَ مٰا یُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَضُرُّونَکَ مِنْ شَیْءٍ

«أَنْ یُضِلُّوکَ » ، دلالت بر تلاش خیانتکاران در گمراه ساختن پیامبر(ص) دارد و جملۀ «وَ مٰا یَضُرُّونَکَ » ، می‌تواند بیانگر تلاش آنان در جهت نابودی آن حضرت باشد.

10- قرآن و حکمت فرو فرستاده شده بر رسول خدا(ص) و الهامات مستقیم به او، رحمت و فضل عظیم الهی بر آن حضرت

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ ... وَ کٰانَ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ عَظِیماً

ظاهراً کتاب و حکمت و علوم پیامبر(ص) که در جمله «وَ أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلَیْکَ ...» آمده، مصداقی از فضل و رحمت خاص خداوند است که در جملۀ «لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ ...» بیان شده است.

11- برخورداری پیامبر(ص) از وحی، حکمت و علم لدنی، زمینه مصونیت آن حضرت از خطا و مایۀ عصمت وی از گناه

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ ... أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ

جملۀ «وَ أَنْزَلَ اللّٰهُ » بیانگر علت جملۀ پیشین است. یعنی چون قرآن و حکمت را بر تو نازل کردیم، تلاش آنان برای انحراف تو بی‌اثر است.

12- برخی از تعالیم دین، تنها از رهگذر

الهامات الهی قابل دستیابی است.

وَ عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ

جملۀ «عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ » ، بیانگر آن است که: خداوند معارفی را به پیامبر(ص) آموخت که هیچگاه آنرا با وسائط عادی همچون تجربه، تحصیل و ... نمی‌توانست فراگیرد.

13- فضل و نعمت الهی بر بندگان، دارای درجات متفاوت

وَ کٰانَ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ عَظِیماً

14- دانایی به حقیقت اعمال و واقعیت گناه، بازدارندۀ آدمی از خطا و گناه*

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ ... وَ عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ

15- پیامبر(ص) برخوردار از فضل عظیم الهی

وَ کٰانَ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ عَظِیماً

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ تعلیم؛ حکمت؛ خیانت؛ دین؛ رحمت؛ شرک؛ ضرر؛ ضلالت؛ علم؛ عمل؛ فضل خدا؛قرآن؛ قضا؛ گناه؛ محمّد(ص)

[سوره النساء (4): آیه 114]

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَیْنَ اَلنّٰاسِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ اِبْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اَللّٰهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً (114)

114

در بسیاری از نجواهای آنان خیری نیست؛ مگر کسی که [در نجوایش]به صدقه یا به کاری پسندیده یا اصلاحی میان مردم فرمان دهد. و هر کس برای طلب خشنودی خدا چنین کند، به زودی اجری بزرگ به او خواهیم داد.

1- بسیاری از نجواهای مسلمانان سست ایمان صدراسلام، فاقد هرگونه خیر وفایده

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ

مراد از ضمیر در «نَجْوٰاهُمْ » مسلمانانی هستند که در آیات قبل از آنان سخن به میان آمد و به خاطر برخی عملکردهای نادرستشان مورد ملامت قرار گرفتند.

2- ارزش والای نجواها و مذاکرات محرمانه، به انگیزۀ وادار نمودن دیگران به صدقه و دعوت به کار نیک و اصلاح میان مردمان

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَیْنَ النّٰاسِ

3- ارزش والای خدمت به جامعه

مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَیْنَ النّٰاسِ

4- اعمال و رفتار نیک آدمی باید همواره برای خدا و جلب رضایت او انجام گیرد.

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

5- بهره مندی از پاداش بزرگ الهی در گرو انجام اعمال نیک به انگیزۀ جلب رضایت خداست.

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

6- جلب رضای الهی، ملاک ارزشمندی اعمال در پیشگاه خداوند

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ

7- نجواها و مذاکرات محرمانه برای دعوت مردم به کارهای نیک، موجب پاداش بزرگ الهی

مِنْ نَجْوٰاهُمْ ... وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

8- دعوت کنندگان مردم به دستگیری از مستمندان، بهره‌مند از پاداش عظیم الهی

إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ ... فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

9- فراخوانی مردم به همزیستی مسالمت‌آمیز، دارای پاداشی عظیم الهی

إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَیْنَ النّٰاسِ ... نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

10- پاداشهای‌الهی دارای درجات متفاوت و متناسب با انگیزه‌ها و رفتار آدمیان

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

11- «قال أبوجعفر(ع ): ... إن الله نهی عن القیل و القال ... إن الله عزوجل یقول :

«لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ » ... ؛ ⁽¹⁾

امام باقر(ع) فرمود: خداوند [مردم را] از گفت و گوهای بی‌حاصل نهی فرموده است، خداوند عزّوجّل می‌فرماید:

«لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ » ».

12- «عن أبی عبد الله (ع ) فی قوله تعالی :

«لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ» قال: یعنی بالمعروف القرض؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی: «... إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ» روایت شده که فرمود: مقصود از «مَعْرُوفٍ» قرض دادن است».

13- «عن أبی عبد الله (ع ) قال : الکلام ثلاثة : صدق و کذب و إصلاح بین الناس ،... قیل له : جعلت فداک ، ما الاصلاح بین الناس ؟ قال : تسمع من الرجل کلاما یبلغه فتخبث نفسه فتلقاه فتقول : سمعت من فلان قال فیک من الخیر کذا و کذا، خلاف ما سمعت منه ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که فرمود: سخن سه گونه است :

راست ، دروغ و اصلاح بین مردم . عرض شد: فدایت شوم ، اصلاح بین مردم چیست ؟ فرمود: [از کسی ] دربارة شخصی سخنی می شنوی که به گوش و ی می رسد و حالش [از شدت ناراحتی ] دگرگون می شود، آن گاه تو به او می رسی و - خلاف آنچه شنیدی - به و ی می گویی : از فلانی شنیدم که دربارة تو سخنان خوب داشت و چنین و چنان گفت ».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اصلاح؛ اللّه؛ پاداش؛ جامعه؛ خیر و شر؛ دروغ؛ دین؛ رضوان اللّه؛ صدقه؛ عمل؛ نجوا

[سوره النساء (4): آیه 115]

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ اَلرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ اَلْهُدیٰ وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ اَلْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً (115)

115

و هر کس، پس از آن‌که حق برای او آشکار شد، با پیامبر مخالفت کند و از راهی غیر از راه مؤمنان پیروی نماید، او را به همان حالی که خود خواسته است وا می‌گذاریم، و به آتش دوزخش می‌سوزانیم، و چه بدسرانجامی است.

1- لزوم اطاعت از پیامبر اکرم(ص)

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ ... نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ

«مشاقه » (مصدر «یُشٰاقِقِ » ) به معنای مخالفت و سرپیچی کردن است.

2- مخالفت با رسول خدا(ص) و سرپیچی از دستورات آن حضرت در پی دارندۀ عذاب جهنم

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً

3- اطاعت از رسول خدا(ص) راه هدایت است.

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ

4- مخالفت با پیامبر(ص) گناهی بزرگ و نابخشودنی است.

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ

5- پیروی کامل از رسول خدا(ص)، نشانۀ ایمان راستین

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ

جملۀ «یَتَّبِعْ ...» تفسیری برای مضمون جملۀ «وَ مَنْ یُشٰاقِقِ ...» است، معلوم می‌شود که راه و روش اهل ایمان هیچگاه مخالفت کردن با رسول خدا نیست؛ براین اساس، مؤمن راستین کسی است که همواره از رسول خدا پیروی کند.

6- هدایت و شناخت حق، مسؤولیت آفرین است.

مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ

7- لزوم پیروی از راه و روش مؤمنان و همسو بودن با آنان

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ ... وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ

8- خداوند، بدون بیان، کسی را عقاب نخواهد کرد.

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ ... نُصْلِهِ جَهَنَّمَ

9- پذیرش احکام قضایی پیامبر(ص) نشانۀ ایمان

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ

با توجه به آیات قبل، مخالفت و موافقت با احکام قضایی پیامبر(ص)، از مصادیق مورد نظر در آیۀ شریفه است.

10- اهل ایمان، رهروان راه رسول خدا

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ

11- انتخاب روشی برای پیمودن راه دین، غیر روش و سلوک مؤمنان، مخالفت با رسول خداست.

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ

بر اساس این احتمال که جملۀ «وَ یَتَّبِعْ ...» بیان مصداقی از مضمون جملۀ «یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ » باشد.

12- ضرورت حفظ وحدت مسلمین

یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ

13- مخالفت با رسول خدا(ص) و رهبران الهی، سرآغازی برای شکستن وحدت جامعۀ ایمانی*

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ

جملۀ «وَ یَتَّبِعْ ...» می‌تواند به عنوان نتیجه‌ای برای «مَنْ یُشٰاقِقِ ...» باشد؛ یعنی کسی که با رسول خدا مخالفت کند در نتیجه راهی غیر از روش اهل ایمان پیموده و باعث تفرقه در صفوف مسلمانان گشته است.

14- خداوند، مخالفان پیامبر(ص) و تفرقه‌افکنان در جامعۀ ایمانی را از ولایت خویش خارج و به حال خودشان رها می‌سازد.

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی

15- رها شدن در ورطه ولایت و حکومت گمراهان، پیامد مخالفت با رسول‌خدا(ص)

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی

16- حجیت سیرۀ عملی مؤمنان، در صورتی که مخالفت سنت پیامبر(ص) نباشد.

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ

جملۀ «یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ » ، بیانگر حجیت سیرۀ مؤمنان است و جملۀ «مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ » ، حجیت سیره را مقید می‌کند به اینکه با سنت پیامبر(ص) مخالفت نداشته باشد.

17- تفرقه افکنی در صفوف جامعۀ ایمانی، در پی دارندۀ عذاب جهنم

وَ مَنْ ... یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ

18- جهنم، فرجامی بد و جایگاهی نامیمون است.

وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً

19- جهنم، جایگاه مرتدان

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ ... نُصْلِهِ جَهَنَّمَ

جملۀ «مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ » ، با توجه به شأن نزول آیه که دربارۀ برخی از مسلمانان است، می‌تواند ناظر به ارتداد باشد.

20- «و من کتاب له علیه السلام إلی معاویة ... إنما الشوری للمهاجرین و الأنصار فإن اجتمعوا علی رجل و سموه إماما کان ذلک لله رضی ، فإن خرج عن أمرهم خارج بطعن أو بدعة ردوه إلی ما خرج منه ، فإن أبی قاتلوه علی اتباعه غیر سبیل المؤمنین و و لا ه الله ما تولی ... ؛ ⁽¹⁾

علی (ع ) در نامه اش به معاویه فرمود:... شورا حق مهاجرین و انصار است ، اگر آنان روی شخصی اجماع کردند و او رای امام نامیدند این کار ما یة خشنودی خداوند خواهد بود، حال اگر کسی با نکوهش یا بدعت گذاری از راه آنان بیرون رفت او را به جایگاهی که بوده باز می گردانند و اگر خودداری کرد به خاطر پیرویش از غیر راه مؤمنان با و ی پیکار می کنند و خدا او رای به همان حالی که خود خواسته است و ا می گذارد».

کلیدواژه‌ها:

اجماع؛ اختلاف؛ ایمان؛ پیروی؛ جهنم؛ حُکم؛ دشمنی؛ هدایت

[سوره النساء (4): آیه 116]

إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً (116)

116

به یقین، خدا این [گناه]را که به او شرک ورزیده شود نمی‌آمرزد، و جز آن را برای هر که بخواهد می‌آمرزد. و هر کس به خدا شرک ورزد، قطعاً دچار گمراهی دوری شده است.

1- شرک به خدا، گناهی غیر قابل آمرزش

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ

2- هر گناهی، غیر از شرک، قابل آمرزش است.

وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ لِمَنْ یَشٰاءُ

کلمۀ «دُونَ » به معنای «غیر» و «مٰا» (آنچه) در بر گیرندۀ همۀ گناهان است. بنابر این «مٰا دُونَ ذٰلِکَ » ؛ یعنی هر گناهی غیر از شرک.

3- آمرزش گناهان، به دست خداوند و منوط به مشیت و خواست او است.

وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ لِمَنْ یَشٰاءُ

4- شرک به خدا، بزرگترین گناه است.

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ

5- دشمنی و مخالفت با رسول خدا(ص) و شکستن وحدت جامعۀ ایمانی، شرک است.*

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ

اگر جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ ...» بیانگر علت «نُصْلِهِ جَهَنَّمَ » باشد، اشاره به این معنا خواهد داشت که مخالفت و دشمنی با رسول خدا(ص) و برهم زدن وحدت جامعۀ ایمانی، نوعی شرک به خداست.

6- گنهکار باید بیمناک از گناه خویش و امیدوار به مغفرت الهی باشد.

إِنَّ اللّٰهَ ... وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ لِمَنْ یَشٰاءُ

خداوند با اشاره به اینکه آمرزش گناهان حتمی نخواهد بود و تنها مشیت الهی آن را رقم خواهد زد، خواسته است انسانها را از یکسو امیدوار به رحمت و آمرزش کند (رجاء) و از سوی دیگر آنان را نسبت به گناهان بیمناک سازد (خوف).

7- گنهکارانی که خودرا به‌شرک نیالوده‌اند، باید امیدوار به مغفرت الهی باشند.

وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ لِمَنْ یَشٰاءُ

8- مشرک به خدا، در پست‌ترین مراحل گمراهی و ضلالت

وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً

9 - ضلالت و گمراهی، دارای مراتب است.

وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ اللّه؛ ترس؛ جهنم؛ شرک؛ ضلالت؛ عذاب؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا؛ مغفرت

[سوره النساء (4): آیه 117]

إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً وَ إِنْ یَدْعُونَ إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً (117)

117

مشرکان، به جای خدا جز موجوداتی بی اثر را نمی‌خوانند، و آنان جز شیطانی سرکش را نمی‌خوانند.

1- هر معبودی - جز خداوند - موجودی ضعیف و مقهور حوادث

إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً

«اناث» جمع «انثی »، در اصل به معنای موجود ضعیف و تأثیرپذیر است.

2- مشرکان، پرستندۀ بتها و مجسمه‌هایی با نامهای زنانه

إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً

3- خداوند، تنها موجود قاهر، تأثیرناپذیر و سزاوار پرستش

إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً

4- هیچ موجودی - جز خداوند - صلاحیت برای خدایی و پرستش ندارد.

إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً

5- انفعال و تأثیرپذیری موجودات، دلیل عدم صلاحیت آنان برای خدایی و پرستش

إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً

6- شیطان، موجودی سرکش و فاقد هرگونه خیر و فضیلت

وَ إِنْ یَدْعُونَ إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً

«مرید» از مصدر «مرود» به معنای سرکش و نا فرمان آمده است. راغب در مفردات، «مرید» را به معنای عاری از خیر دانسته است.

7- پرستش هر معبودی جز خداوند، در حقیقت شیطان پرستی است.

إِنْ یَدْعُونَ ... وَ إِنْ یَدْعُونَ إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً

8- اطاعت از شیطان، خاستگاه بت‌پرستی

إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً وَ إِنْ یَدْعُونَ إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً

دو جملۀ «إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً» و «إِنْ یَدْعُونَ إِلاّٰ شَیْطٰاناً» دارای حصر است و مفهوم هر یک منطوق دیگر را نفی می‌کند، برای رفع تنافی می‌توان گفت جملۀ دوم بیانگر علت مضمون جملۀ اول است، بنابر این، بت‌پرستی برخاسته از اطاعت شیطان می‌باشد. گفتنی است براین مبنا «یَدْعُونَ » در جملۀ دوم به معنای اطاعت است نه پرستش.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ بت‌پرستی؛ زن؛ شرک؛ شیطان؛ عبادت

[سوره النساء (4): آیه 118]

لَعَنَهُ اَللّٰهُ وَ قٰالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً (118)

118

همان که خدا لعنتش کرده است. و [شیطان]گفته است: قطعاً من از بندگان تو نصیبی معیّن خواهم گرفت.

1- شیطان، مورد لعنت خداوند و به دور از رحمت او

لَعَنَهُ اللّٰهُ

2- عزم راسخ شیطان بر گمراه ساختن و فریب دادن مردم

وَ قٰالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً

لام قسم و نون تأکید در فعل «لَأَتَّخِذَنَّ » ، حکایت از تصمیم قاطع شیطان بر گمراه کردن مردم دارد.

3- تأکید شیطان بر واداشتن مردم به اطاعت و بندگی خویش

قٰالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً

مراد شیطان از «لَأَتَّخِذَنَّ ...» این است که: برخی از بندگانی که تو را اطاعت می‌کنند، به اطاعت خویش وادار خواهم ساخت.

4- دوری شیطان از رحمت الهی، باعث تصمیم او بر اغوای بندگان خدا

لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ قٰالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً

5- شیطان، مأیوس از گمراه شدن گروهی از مردم توسط وی

وَ قٰالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً

شیطان، بی‌تردید خواهان گمراهی تمامی مردم است؛ بنابراین گفتۀ او که برخی از بندگان را به اطاعت از خود خواهم گرفت، حکایت از ناامیدی او نسبت به اغوای همۀ مردم دارد.

6- اعتراف شیطان به ربوبیت و مالکیت خداوند نسبت به تمامی مردمان

وَ قٰالَ ... مِنْ عِبٰادِکَ

7- هشدار خداوند به مردم در مورد اغواگری شیطان و خطر منحرف شدن توسط او

وَ قٰالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً

8- شرک، بت‌پرستی و عصیان از بندگی خداوند، نمودی از پذیرش سلطۀ شیطان است.

إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً ... قٰالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً

9- شیطان در هر بنده‌ای از بندگان خدا، به دنبال سهم و نصیبی برای خویش است.

وَ قٰالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً

جملۀ «لَأَتَّخِذَنَّ » را می‌توان به دو گونه معنا کرد: 1 - برخی از بندگان را به اطاعت خواهم گرفت؛ 2 - از هر بنده‌ای، نصیبی را سهم خویش خواهم ساخت تا بطور کامل مطیع خداوند نباشد.

برداشت یاد شده ناظر به معنای دوم است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ بت‌پرستی؛ شرک؛ شیطان؛ ضلالت؛ عبادت؛ لعن

[سوره النساء (4): آیه 119]

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ اَلْأَنْعٰامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اَللّٰهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ اَلشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً (119)

119

و حتماً گمراهشان می‌کنم، و به آرزوها سرگرمشان خواهم ساخت، و وادارشان می‌کنم تا گوش‌های دام‌ها را بشکافند و به آنان فرمان خواهم داد تا فطرت الٰهی را تغییر دهند. و هر کس شیطان را به جای خدا سرپرست خود بگیرد، قطعاً دچار زیانی آشکار شده است.

1- تصمیم قطعی شیطان بر گمراه کردن مردم

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ

لام قسم و نون تأکید در فعل «لَأُضِلَّنَّهُمْ » ، دلالت بر تصمیم قطعی شیطان دارد.

2- عزم راسخ شیطان بر سر گرم کردن مردم به آرزوهای پوچ

وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ

«امنین » از مصدر «تمنیة » به معنای القای آرزوهای موهوم و خیالی است.

3- تمایلات و آرزوهای پوچ و بیجا، نشانۀ تسلط شیطان بر انسان

وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ

4- انسان، بر فطرت خداجویی و مسیر حق‌پویی است.

لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً. وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ

گمراه کردن، که از جملۀ «لَأُضِلَّنَّهُمْ » استفاده می‌شود، باید مسبوق به هدایت باشد تا گمراه کردن صدق کند و هدایت سابق بر گمراهی همان هدایت فطری است.

5- ناپسندی آرزوهای پوچ و شیطانی

وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ

6- شیطان، برانگیزندۀ مردم به قطع کردن و شکافتن گوش چهارپایان برای حرام پنداشتن استفاده از آنها

وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ

«تبتیک »(مصدر «یبتک ») به معنای شکافتن و قطع کردن است. در میان مشرکان جاهلی رسم بوده که گوش دام را قطع می‌کردند و یا می‌شکافتند تا نشانۀ حرمت گوشت او یا حرمت بارکشی از آن باشد.

7- شیطان، دعوت کنندۀ آدمی به حرام کردن حلال‌های خداوند

وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ

8- شیطان، رواج دهندۀ اندیشه‌ها و گرایشهای خرافی در جامعه

وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ

9- شیطان، در صدد وادار ساختن انسانها به تغییر مخلوقات الهی

وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ

10- شیطان، عامل انحراف انسان از مقتضای فطرت خویش

وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ

11- حرمت تغییر در آفرینش طبیعی و اولیۀ موجودات

وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ

ظاهراً «خَلْقَ » ، به معنای مخلوق و آفریده‌هاست.

12- انسانهای گمراه و در بند آرزوها، فرمانبرانی گوش به فرمان شیطان

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ ... فَلَیُغَیِّرُنَّ

با توجه به ترتیب ذکر شده در آیه، معلوم می‌شود که انسان پس از ضلالت و دلبستگی به آمال و آرزوهای توخالی، مطیع خوبی برای شیطان می‌شود.

13- آمال و آرزوها، زمینۀ اجرای خواسته‌های شیطان است.

وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ ... فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ

تقدیم جملۀ «وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ » (آنان را به خیال‌گرائی وا می‌دارم) بر جملۀ «لَآمُرَنَّهُمْ» بیانگر آن است که شیطان ابتدا انسان را به آرزوهای توخالی وا می‌دارد و سپس اوامر خویش را به او القا می‌کند.

14- وانهادن ولایت خداوند و پذیرش ولایت شیطان، زیان آشکار

وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً

15- اطاعت از دستورات شیطان، در حقیقت پذیرش ولایت اوست.

وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا

16- دوری شیطان از رحمت الهی، عامل اقدام وی به‌اغواگری وترویج خرافه‌پرستی

لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ قٰالَ ... لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ

17- دعوت به اعمال و رفتار ناشایست، کاری شیطانی

وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ ... وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ

18- پذیرندگان ولایت شیطان، مردمی زیانکار

وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً

19- تنها خداوند، شایستۀ ولایت بر انسان

وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً

20- گمراه ساختن، اسیر آرزوها کردن و سپس تحت فرمان گرفتن، راه و روش شیطان برای اغوای مردم و سرپرستی آنان

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ ... وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا

21- پذیرش اندیشه و فرمانهای دیگران، قبول ولایت آنهاست.

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ ... وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا

22- آدمی بر سر دو راهی پذیرش ولایت خداوند و یا پذیرش ولایت شیطان

وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ

23- «عن أبی جعفر(ع ) فی قول الله :

«وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ » قال:

دین اللّه؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند: «فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ » روایت شده که فرمود: مقصود دین خدا است».

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ انعام؛ خسران؛ شیطان؛ ضلالت؛ عبادت؛ ولایت

[سوره النساء (4): آیه 120]

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ اَلشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً (120)

120

به آنان وعده می‌دهد و به آرزوها سرگرمشان می‌کند، و شیطان جز از روی فریب به آنان وعده نمی‌دهد.

1- وعده‌های دروغین و ایجاد آرزوهای موهوم، از روشهای شیطان برای گمراه ساختن مردم

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ ... یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً

2- وعده‌های شیطان، فریبی بیش نیست.

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً

«غرور» به معنای خدعه کردن و فریب دادن است.

3- وعده‌های دروغین شیطان، زمینۀ برانگیختن آرزوهای پوچ در انسان

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً

مقدم آمدن «یَعِدُهُمْ » بیانگر آن است که شیطان ابتدا با وعده‌های دروغین خود زمینه را فراهم می‌آورد و آنگاه با القای آرزوهای باطل آدمیان را دلخوش می‌کند.

4- هشدار خداوند به مردم در مورد اغواگری‌های شیطان

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً

5- دلخوشی به وعده‌ها و آرزوهای شیطانی، زیانی آشکار

فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً. یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً

جملۀ «یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ » دلیل برای جملۀ «فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً» است.

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ اللّه؛ شیطان؛ ضرر؛ ضلالت؛ وعده

[سوره النساء (4): آیه 121]

أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یَجِدُونَ عَنْهٰا مَحِیصاً (121)

121

اینان جایگاهشان جهنّم است، و راه فراری از آن نخواهند یافت.

1- دوزخ، جایگاه و فرجام گمراهان و فریب خوردگان شیطان

أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یَجِدُونَ عَنْهٰا مَحِیصاً

2- دوزخ، فرجام پذیرندگان ولایت شیطان

وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا ... أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یَجِدُونَ عَنْهٰا مَحِیصاً

3- ورود به جهنم، زیانی آشکار است.

فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً ... أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ

جملۀ «أُولٰئِکَ ...» می‌تواند بیان خسارتی باشد که در جملۀ «فَقَدْ خَسِرَ ...» به آن تصریح شده است.

4- آرزوهای شیطانی، تحریم حلالهای الهی و تغییر در آفرینش طبیعی و اولیۀ موجودات، از عوامل ورود به جهنم

لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ ... أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ

5- برای فریب خوردگان شیطان، هیچ راه نجات و گریزی از جهنم، پس از ورود به آن نیست.

أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یَجِدُونَ عَنْهٰا مَحِیصاً

جملۀ «لاٰ یَجِدُونَ ...» بیان و توصیف فریب خوردگان شیطان پس از ورود به جهنم است. کلمۀ «محیص »، اسم مکان و به معنای گریزگاه است.

6- ورود گمراهان و فریب خوردگانِ شیطان به جهنم، حتمی است.

وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً. أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یَجِدُونَ عَنْهٰا مَحِیصاً

جملۀ «لاٰ یَجِدُونَ ...» می‌تواند بیان و تأکید حقیقتی باشد که جملۀ «مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ » آن را افاده می‌کند. یعنی آنان که دارای صفات ذکر شده هستند، راهی جز ورود به جهنم ندارند.

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ پیروی؛ جهنم؛ شقاوت؛ شیطان؛ ضرر؛ ضلالت

[سوره النساء (4): آیه 122]

وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً وَعْدَ اَللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اَللّٰهِ قِیلاً (122)

122

و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، به زودی آنان را به باغ‌هایی در می‌آوریم که از زیر [درختان]آنها نهرها روان است و همیشه در آنها جاودانه‌اند؛ وعدۀ حقّ خداست، و چه کسی در سخن از خدا راستگوتر است؟

1- بهشت، پاداش مؤمنان دارای اعمالِ صالح

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ

2- ایمان و عمل، مکمّل یکدیگر در رهنمون ساختن آدمی به سوی بهشت

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ

3- خداوند، وارد کنندۀ مؤمنان دارای اعمال صالح به بهشت

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ

4- مؤمنان دارای اعمالِ صالح، خارج از نفوذِ ولایت شیطان هستند.

وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

چون پذیرندگان ولایت شیطان، اهل دوزخ شمرده شدند و در مقابل، مؤمنان صالح به بهشت وعده داده شده‌اند، معلوم می‌شود که مؤمنان هرگز ولایت شیطان را نپذیرفته‌اند.

5- مؤمنان دارای اعمال صالح، در بهشت، جاودان و پاینده‌اند.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا ... سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً

6- بهشت، دارای باغهای متعدد، نهرهای جاری و جاودانه است.

جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا

7- بهشت، وعدۀ حتمی و تخلّف‌ناپذیر خداوند به مؤمنانِ دارای اعمال شایسته

سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ ... وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا

«وَعْدَ اللّٰهِ » و «حَقًّا» ، مفعول مطلق برای فعل محذوف است.

یعنی «وعد الله وعدا حقه حقا» و حق بودن وعده به این است که تخلّف نشود و در موعد مقرر انجام پذیرد.

8- توجه انسانها به فرجام اعمال خود، بازدارندۀ ایشان از بدیها و ترغیب کنندۀ آنان به نیکیهاست.

وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا

9- وعده‌های خداوند حق و سخنان او راست و تخلّف‌ناپذیر است.

وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِیلاً

10- هیچ کس در راستی و درستی گفتار، همانند خدا نخواهد بود.

وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِیلاً

کلیدواژه‌ها:

احسان؛ اللّه؛ ایمان؛ بهشت؛ ذکر؛ شیطان؛ صادق/اسما و صفات؛ عمل؛ گناه؛ نهر؛ وعده

[سوره النساء (4): آیه 123]

لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ وَ لاٰ أَمٰانِیِّ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ وَ لاٰ یَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً (123)

123

[کیفر و پاداش]نه به آرزوهای شماست و نه به آرزوهای اهل کتاب؛ هر که بدی کند، در برابر آن سزا می‌بیند، و جز خدا برای خود یار و یاوری نخواهد یافت.

1- پندار باطل گروهی از اهل کتاب و برخی از مسلمانان در مورد نجات از جهنم و ورود به بهشت، به صرف انتساب به ادیان الهی

لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ وَ لاٰ أَمٰانِیِّ أَهْلِ الْکِتٰابِ

مراد از اسم «لَیْسَ » با توجه به آیات گذشته، رهایی از جهنم و ورود به بهشت است یعنی لیس الجنة و المحیص عن النار بمانیکم.

2- آرزوهای پوچ انسانها - چه مسلمان و چه اهل کتاب - نقشی در پاداش و کیفرهای الهی نخواهد داشت.

لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ وَ لاٰ أَمٰانِیِّ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ

«أَمٰانِیِّ » ، جمع «امنیة »، به معنای آرزو و خیالهای موهوم است.

3- پندار رهایی از کیفر، به صرف انتساب به دین و آیین الهی، تلقینی شیطانی است.

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ ... لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ وَ لاٰ أَمٰانِیِّ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً

با توجه به آیات گذشته (لامنّینّهم ... یعدهم و یمنّیهم )، می‌توان

نتیجه گرفت که پندار رهایی از کیفر اعمال بد، از خیالپردازیهای موهومی است که شیطان برای فریب مردم به آنان تلقین می‌کند.

4- منزلت و جایگاه اخروی انسانها، در گرو اعمال ایشان است، نه ادّعاها و آرزوهای خیالی آنان!

لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ وَ لاٰ أَمٰانِیِّ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ

5- عملکرد مردم، تعیین کنندۀ کیفر و جزای الهی است، نه صرف انتساب به مکتب و یا دینی خاص!

لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ وَ لاٰ أَمٰانِیِّ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ

6- نظام کیفر و جزای الهی، به دور از هرگونه تبعیض و بی‌عدالتی است.

مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ

کلمۀ «مَنْ » (هر کس) در بر گیرندۀ همۀ کسانی است که دارای کردار ناپسند هستند.

7- بیگانگی برخی مسلمانان صدر اسلام و اهل کتاب، با روح دیانت و مقررات الهی

لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ وَ لاٰ أَمٰانِیِّ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ

8- کافران، همچون مؤمنان، مکلف به فروع و در قبال آن مسؤول و معاقبند.*

مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ

از مصادیق مورد نظر برای «مَنْ یَعْمَلْ ...» اهل کتاب هستند.

بنابراین اگر آنها مرتکب گناه شوند، همچون مسلمانان عقوبت خواهند شد و این معنا بیانگر مکلف بودن اهل کتاب بر احکام فرعی اسلام است.

9- بدکاران، گرفتار کیفرِ کردار ناپسند خویش خواهند شد.

مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ

10- برخی از مسلمانان و گروهی از اهل کتاب، به گزاف آرزومند معاف بودن از جزای اعمال زشت خویش

لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ ... مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ

11- ضرورت پرهیز از هرگونه تبعیض، در اجرای مقررات و قوانین جزایی

مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ

جملۀ «مَنْ یَعْمَلْ ...» دارای مضمونی عام و کلی است و شامل کیفرهای دنیوی نیز می‌شود.

12- بدکاران و گناهکاران، محروم از هرگونه مدافع و یاور، برای گریز از کیفر الهی

وَ لاٰ یَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

«ولی » به کسی گفته می‌شود که آدمی را سرپرستی کند و دفاع و حمایت او را بر عهده گیرد، ضمیر فاعلی در «لاٰ یَجِدْ» و نیز

ضمیر «لَهُ » به «مَنْ » در «مَنْ یَعْمَلْ » بر می‌گردد.

13- نجات آدمیان از عذاب و کیفر گناهانشان، تنها به دست خداوند و منوط به ارادۀ اوست.

وَ لاٰ یَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

14- حرمت جلوگیری ازاعمال مجازاتهای الهی، بر خطاکاران

وَ لاٰ یَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

چنانچه «یُجْزَ بِهِ » شامل کیفرهای دنیوی باشد، جملۀ «لاٰ یَجِدْ ...» - چه نافیه باشد و عطف بر جملۀ «یُجْزَ بِهِ » و چه ناهیه باشد و جمله‌ای مستقل - ، دلالت می‌کند که نباید هیچ کس مانع کیفر دیدن خطاکاران شود.

15- «عن أبی جعفر(ع ) قال : لما نزلت هذه الآیة : «مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ » قال بعض أصحاب رسول اللّه(ص): ما أشدّها من آیة، فقال لهم رسول اللّه(ص): أما تُبْتَلون فی أموالکم و انفسکم و ذراریکم؟ قالوا:

بلیٰ، قال: هذا ممّا یکتب اللّه لکم به الحسنات و یمحو به السّیئات؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: هنگامی که این آیه نازل شد: «مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ » بعضی از اصحاب رسول خدا(ص) گفتند: چه آیۀ سختی است، رسول خدا(ص) به آنان فرمود: آیا شما در مورد اموالتان، خودتان و فرزندانتان دچار بلایا و ناملایمات نمی‌شوید؟ گفتند: چرا، فرمود: این از چیزهایی است که خداوند به سبب آن برای شما حسنات می‌نویسد و به سبب آن سیئات شما را پاک می‌کند».

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ ارزشها؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ بهشت؛ پاداش؛ جهنم؛ حرمت؛ حُکم؛ شیطان؛ عذاب؛ عمل؛ کفر؛ کیفر؛ گناه؛ مصیبت

[سوره النساء (4): آیه 124]

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ اَلصّٰالِحٰاتِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ اَلْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ نَقِیراً (124)

124

و کسانی که از کارهای شایسته انجام دهند و مؤمن باشند، مرد باشند یا زن، به بهشت در می‌آیند، و کمترین ستمی نمی‌بینند.

1- ایمان و عمل صالح، تضمین کنندۀ ورود به بهشت

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ ... وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ

2- راهیابی مؤمنان به بهشت، منوط به انجام بخشی از اعمال صالح؛ و نه مشروط به انجام تمامی کارهای نیک

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ ... وَ هُوَ مُؤْمِنٌ

در صورتی که «مَنْ » برای تبعیض باشد نه زاید، تعبیر «مِنَ الصّٰالِحٰاتِ » بیانگر مطلب یاد شده می‌باشد.

3- زنان و مردان، همسان در بهره‌مندی از پاداش ایمان و عمل صالح خویش

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ

4- ایمان و عمل صالح، معیار ارزش انسانهاست؛ نه جنسیت ایشان.

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ

5- بهره‌مندی مردم از پاداشهای الهی و ورودشان به بهشت، در گرو ایمان و عمل صالح است، نه جنسیت و انتساب به مذهب یا فرقه‌ای خاص.

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ

6- ایمان، شرط باروری اعمال صالح آدمی و ورود وی به بهشت

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ ... وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ

قید «وَ هُوَ مُؤْمِنٌ » بیانگر آن است که داشتن اعمال صالح بدون ایمان برای دستیابی به پاداش‌های الهی کافی نیست.

7- کافران، محروم از ورود به بهشت، هر چند دارای اعمال صالح باشند.

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ ... وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ

قید «وَ هُوَ مُؤْمِنٌ » می‌رساند که ایمان، شرط ثمربخشی اعمال نیک است؛ بنابراین اعمال نیک، بدون ایمان و در حال کفر، پاداش بهشت ندارد.

8- در نظام جزا و پاداش الهی کمترین ستمی راه ندارد.

مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ ... فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ نَقِیراً

«نقیر» به فرو رفته‌گی در هسته خرما گفته می‌شود و کنایه از چیز اندک و حقیر است.

9- کاستن از اجر و مزد کار دیگران، حتی به کمترین مقدار ستم است.

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ ... یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ نَقِیراً

برداشت یاد شده با توجه به این است که خداوند، کاستن از پاداش را هر چند بسیار اندک باشد، ظلم دانسته است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ بهشت؛ پاداش؛ دین؛ زن؛ ظلم؛ عدل؛ عمل؛ کار؛ کفر؛ مرد

[سوره النساء (4): آیه 125]

وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اِتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ اِتَّخَذَ اَللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً (125)

125

و چه کسی دینش بهتر است از آن کس که خود را تسلیم خدا کرده و نیکوکار است و از آیین ابراهیمِ حق گرا پیروی نموده است؟ و خدا ابراهیم را دوست خود گرفت.

1- تسلیم خدا بودن با تمام وجود به همراه انجام کارهای نیک و شایسته، بهترین آیین است.

وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ

مراد از «وَجْهَهُ » ، ذات و نفس آدمی است که از آن به تمام وجود تعبیر شده است؛ «مُحْسِنٌ » در برداشت یاد شده به معنای انجام دهنده کار نیک گرفته شده است.

2- برترین آیین، پیروی از دین ابراهیم(ع) است.

وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً

3- تسلیم در برابر خدا و برخورداری از روحیه احسان و نیکی، روح ادیان الهی است.

وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ

از این که برای معرفی برترین دین، تنها دو ویژگی فوق یاد شده است، اهمیت بنیادین آن دو در ادیان الهی دانسته می‌شود.

4- آیین ابراهیم(ع)، تار و پود تمامی ادیان الهی است.

وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً

5- حضرت ابراهیم(ع)، انسانی متعادل و به دور از هرگونه انحراف و گرایش به باطل

وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً

در برداشت یاد شده کلمۀ «حَنِیفاً» ، توصیف برای «إِبْرٰاهِیمَ » گرفته شده است.

6- آیین ابراهیم(ع)، پیراسته از هرگونه انحراف و گرایش به باطل

وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً

«حَنِیفاً» می‌تواند توصیف «مِلَّةَ » باشد؛ یعنی آیینی که مستقیم و خالی از هرگونه انحراف است.

7- حضرت ابراهیم(ع)، برگزیده شده از

سوی خداوند به عنوان دوست

وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً

8- ابراهیم(ع)، دارای مقامی بس والا در پیشگاه خداوند

وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً

9- کسانی را که خداوند به دوستی خویش برگزید، بهترین الگو برای پیروی مردم هستند.

وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً

جملۀ «اتَّخَذَ اللّٰهُ ...» به منزلۀ علت برای «اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ » ، است.

10- پرهیز ابراهیم(ع) از انحراف و گرایش به باطل، دلیل گزینش وی به دوستی از سوی خداوند

مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً

وصف «حَنِیفاً» زمینه چینی برای «وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ ...» است؛ یعنی چون ابراهیم پیراسته از کجی و انحراف بود، خداوند او را به دوستی خویش برگزید.

11- پیروی از آیین ابراهیم(ع) (دین حنیف)، موجب برخوردار شدن از محبت خداوند

وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً

با توجه به این که آیین پیراسته از انحراف، باعث دستیابی ابراهیم(ع) به مقام دوستی خدا شده است، پیروی از آن آیین، برای دیگران نیز می‌تواند چنان تأثیری داشته باشد و آنان را چون ابراهیم(ع) به مقام دوستی خداوند ارتقا دهد.

12- «روی أن النبی (ص ) سئل عن الإحسان فقال : أن تعبد الله تعالی کأنک تراه فإن لم تکن تراه فإنه یراک ؛ ⁽¹⁾

روایت شده که از پیامبر(ص ) دربارة احسان سؤال شد، فرمود:

[احسان ] این است که خدای تعالی رای آن گونه عبادت کنی که گویا او رای می بینی ، حال اگر تو او رای نمی توانی ببینی ، بی تردید او تو رای می بیند».

13- «عن ابن أبی عمیر عمن ذکره قال :

قلت لأبی عبد الله (ع ) لم اتخذ الله عزوجل إبراهیم خلیلا؟ قال : لکثرة سجوده علی الأرض ؛ ⁽²⁾

ابن ابی عمیر از شخصی که نام برده نقل نمود که گفت : به امام صادق عرض کردم : چرا خداوند عزوجل ابراهیم رای به عنوان خلیل برگزید؟ فرمود: به خاطر این که او روی خاک ، خدا را بسیار سجده می کرد».

14- «عن أبی الحسن الرضا(ع ) قال :

سمعت أبی یحدث عن أبیه (ع ) أنه قال :

إنما اتخذ الله عزوجل إبراهیم خلیلا لأنه لم یرد أحدا و لم یسأل أحدا قط

غیر الله عزوجل ؛ ⁽¹⁾

امام رضا(ع ) فرمود: از پدرم شنیدم که از پدرش (امام صادق )(ع ) حدیث کرد که آن حضرت فرمود: جز این نیست که خداوند عزوجل ابراهیم رای به عنوان خلیل برگزید زیرا آن حضرت درخواست احدی رای رد نکرد و هرگز از احدی غیر از خداوند عزوجل درخواست ننمود».

15- «عن جابر بن عبد الله الأنصاری قال :

سمعت رسول الله (ص ) یقول : ما اتخذ الله إبراهیم خلیلا إلالإطعامه الطعام و صلاته باللیل و الناس نیام ؛ ⁽²⁾

جابر بن عبد الله انصاری گوید: از رسول خدا(ص ) شنیدم که فرمود: خداوند ابراهیم رای به عنوان خلیل برنگزید مگر به خاطر این که او گرسنگان رای اطعام می کرد و شب ها در حالی که مردم درخواب بودند به نماز بر می خواست ».

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ احتجاج؛ احسان؛ اطعام؛ اللّه؛ برگزیدگی؛ تربیت؛ تسلیم؛ تقرب؛ دین؛ عبادت؛ عمل؛ نماز

[سوره النساء (4): آیه 126]

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطاً (126)

126

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است مختصّ خداست، و خدا بر هر چیزی احاطه دارد.

1- خداوند، تنها مالک آسمانها و زمین و آنچه در آنهاست (تمامی هستی)

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

«مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ » ، کنایه از تمامی هستی و تقدیم خبر (للّه) بر مبتدا (ما) مفید حصر است.

2- جهان آفرینش دارای آسمانهای متعدد

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

3- احاطۀ خداوند بر جهان هستی

وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطاً

4- مالکیت و احاطۀ خداوند بر هستی، ضامن کیفر و پاداش دهی عادلانه و دقیق او به اعمال مردم

مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ ... وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ ... مُحِیطاً

برخی بر آنند که جملۀ «وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ » ، به منزلۀ تعلیل برای جمله‌های «مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ » و «فَأُولٰئِکَ ...» است؛

یعنی چون خداوند مالک تمام هستی است، قادر بر کیفر و پاداش بدون کم و کاست است.

5- انسانهای برگزیدۀ خداوند، با همۀ ارجمندی و شرافت، بنده و مملوک اویند.

وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً. وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

جملۀ «لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ...»، می‌تواند به منظور پاسخ به سؤالی باشد که ممکن است از گزینش ابراهیم به دوستی پیش آید. یعنی مپندارید که خداوند، ابراهیم(ع) را برای رفع نیاز خود، به دوستی برگزید. بلکه ابراهیم(ع) و تمامی هستی ملک اوست.

6- برگزیدن ابراهیم(ع) به دوستی از سوی خداوند، به دلیل نیاز داشتن او به دوست نبوده است.

وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً. وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

7- «محیط» از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطاً

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ برگزیدگی؛ جهان؛ حقوق؛ زمین؛ عمل؛ محیط/اسما و صفات

[سوره النساء (4): آیه 127]

وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی اَلنِّسٰاءِ قُلِ اَللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ وَ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فِی اَلْکِتٰابِ فِی یَتٰامَی اَلنِّسٰاءِ اَللاّٰتِی لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ وَ اَلْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ اَلْوِلْدٰانِ وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْیَتٰامیٰ بِالْقِسْطِ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً (127)

127

و از تو دربارۀ زنان فتوا می‌خواهند. بگو: خدا دربارۀ آنان و دربارۀ آنچه در قرآن در مورد دختران یتیم برشما تلاوت می‌شود، برای شما فتوا می‌دهد؛ همان یتیمانی که آنچه برایشان مقرّر شده است به آنان نمی‌دهید و رغبت دارید با آنان ازدواج کنید؛ و دربارۀ کودکان ناتوان [نیز به شما سفارش می‌کند،]و این‌که برای یتیمان به عدالت قیام کنید. و هر خیری انجام دهید، قطعاً خدا به آن داناست.

1- پرسش و استفتای مکرر مردم از پیامبر(ص)درمورد مسائلی مربوط به‌زنان

وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسٰاءِ

فعل مضارع «یَسْتَفْتُونَکَ » ، دلالت بر استمرار پرسش دارد.

2- حقوق زن، مورد بحث و گفتگوی مسلمانان صدر اسلام

وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسٰاءِ قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ

آیۀ مورد بحث معطوف به آیات اول سوره است. رهنمودهای الهی در آن آیات دربارۀ زنان باعث شد تا مسائل حقوقی زنان، مورد سؤال و بحث و بررسی قرار گیرد.

3- تشریع احکامی در مورد زنان، زمینۀ مطرح شدن سؤالهایی از سوی مسلمانان صدر اسلام در مورد آنان*

وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسٰاءِ ... وَ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ فِی یَتٰامَی النِّسٰاءِ

4- تشریع حکم، از جانب خداوند است و بیان آن بر عهدۀ پیامبر(ص) است.

قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ

با توجه به اینکه «استفتاء»، از پیامبر(ص) بوده، ولی در جواب آمده که خداوند پاسخگوی شماست، معلوم می‌شود که تنها خداوند تشریع کنندۀ احکام است و پیامبر(ص) صرفا بیانگر آن. گفتنی است که مورد آیه (سؤال دربارۀ زنان)، خصوصیتی ندارد.

5- وعدۀ خداوند به مردم، مبنی بر پاسخ دادن به استفتای آنها دربارۀ حقوق زنان

قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ

6- وعدۀ خداوند به بیان و تلاوت آیاتی از قرآن، دربارۀ احکام دختران یتیم

قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ وَ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ فِی یَتٰامَی النِّسٰاءِ

در برداشت یاد شده، «مٰا یُتْلیٰ » ، بر ضمیر «فِیهِنَّ » عطف شده است و اضافۀ «یَتٰامَی » به «النِّسٰاءِ» ، اضافۀ صفت به موصوف است، یعنی دخترانی که یتیم هستند.

7- آیات قرآن پس از نزول و در عصر پیامبر(ص)، نگارش یافته و تدوین می‌شده است.

وَ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ

اطلاق کتاب (نوشته و نگارش یافته) بر قرآن یا بدان جهت است که آیه‌های آن پس از نزول نوشته می‌شده و یا توصیه‌ای است از جانب خداوند که باید به صورت نوشته در آید. بر هر دو احتمال برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

8- اهمیت حقوق زن در اسلام و اهتمام خداوند نسبت به آن

وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسٰاءِ قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ ... مٰا کُتِبَ لَهُنَّ

تصریح به تبیین احکامی دربارۀ زنان از سوی خداوند، دلالت بر اهمیت آن دارد.

9- زن، دارای حقوقی ویژه در اسلام

مٰا کُتِبَ لَهُنَّ

10- تجاوز به حقوق دختران یتیم، در عصر بعثت

فِی یَتٰامَی النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ

11- رغبت به ازدواج با دختران یتیم، به قصد پایمال کردن حقوق آنان، در عصر بعثت

فِی یَتٰامَی النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ

برداشت یاد شده بر این اساس است که بعد از «تَرْغَبُونَ » ، حرف «فی» در تقدیر باشد که در این صورت «رغبت » به معنای تمایل است.

12- مذمت ازدواج با دختران یتیم، به قصد پایمال ساختن حقوق آنان

فِی یَتٰامَی النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ

لحن آیه دلالت بر مذمت و محکومیت چنین عملی دارد.

13- بیزاری از ازدواج با دختران یتیم، از اخلاق و رسوم جاهلی

فِی یَتٰامَی النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ

مراد از «رغبت » می‌تواند اعراض کردن باشد. در این صورت، پس از «تَرْغَبُونَ » حرف «عن» در تقدیر است.

14- نکوهش خداوند از نادیده گرفتن حق ازدواج دختران یتیم

لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ

در صورتی که «رغبت » به معنای اعراض باشد، جملۀ «وَ تَرْغَبُونَ ...» در حقیقت بیان مصداقی است از جملۀ « لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ » .

15- لزوم حمایت از دختران یتیم و حقوق آنان

فِی یَتٰامَی النِّسٰاءِ ... وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْیَتٰامیٰ بِالْقِسْطِ

«وَ أَنْ تَقُومُوا ...»، عطف به «فِیهِنَّ » است؛ یعنی «و الله یفتیکم ان تقوموا ...» بنابراین قیام برای قسط دربارۀ یتیمان، فتوا و حکم الهی است و از جملۀ آنان، دختران یتیم هستند.

16- اهتمام اسلام، به ازدواج زنان و سامان بخشیدن به زندگی دختران یتیم

اَللاّٰتِی لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ

«مٰا کُتِبَ لَهُنَّ » ، شامل حق ازدواج هم می‌شود. در عین حال، به نکاح نیز مستقلاً اشاره شده که بیانگر اهمیت ویژۀ آن است.

17- قرآن حاوی احکامی خاص، دربارۀ اطفال ناتوان و مستضعف

یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ وَ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ ... وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْوِلْدٰانِ

18- اسلام، حامی مستضعفان

وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْوِلْدٰانِ

19- لزوم رعایت قسط، دربارۀ یتیمان

وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْیَتٰامیٰ بِالْقِسْطِ

20- حفظ حقوق یتیمان و استیفای کامل

آن، وظیفه‌ای همگانی

وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْیَتٰامیٰ بِالْقِسْطِ

21- خداوند، خواستار احیای حقوق زنان، یتیمان و مستضعفان

قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ ... وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْیَتٰامیٰ بِالْقِسْطِ

22- آگاهی همه جانبۀ خداوند به اعمال نیک آدمیان

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً

23- رعایت حقوق زنان، یتیمان، مستضعفان و اقامۀ قسط، از مصادیق بارز خیرات و نیکیها

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً

«مِنْ خَیْرٍ» می‌تواند اشاره به تکالیفی باشد که در آیه آمده است.

24- اعتقاد انسان به علم الهی، زمینه ساز رعایت حقوق زنان، یتیمان و مستضعفان

وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْوِلْدٰانِ ... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً

25- اعتقاد به آگاهی خداوند از اعمال خیر، مشوق انسان به انجام آن نیکیها

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً

جملۀ «وَ مٰا تَفْعَلُوا ...» به منظور ترغیب به اعمال خیر بیان شده است.

26- بشارت خداوند به برخورداری نیکوکاران از پاداش

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً

بیان آگاهی خداوند به اعمال نیک، در حقیقت وعدۀ پاداش دهی در برابر آنهاست.

27- علم خدا به رخدادها و اعمال آدمیان، قبل از تحقق آن

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً

بیان اعمال انسانها با فعل مضارع (تفعلوا) و بیان آگاهی خداوند به آن اعمال با فعل ماضی (کان به ...)، حکایت از آن دارد که خداوند به اعمال آدمیان پیش از وقوع آن آگاهی دارد.

28- تشویق مؤمنان از سوی خداوند به نیکی دربارۀ زنان، یتیمان و مستضعفان، افزون بر رعایت قسط نسبت به آنان

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً

29- «علیم » از اسما و صفات خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً

30- «عن أبی جعفر(ع ) فی قوله :

«وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسٰاءِ» فإنّ نبیّ اللّه(ص) سُئِل عن النساء ما لهنّ من المیراث؟ فانزل اللّه الربع و الثمن؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند: «وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسٰاءِ» روایت شده است: از پیامبر خدا(ص) در بارۀ زنان سؤال شد:

سهم آنان از ارث [شوهرانشان] چقدر است؟ پس خداوند، یک چهارم و یک هشتم را نازل فرمود».

31- «عن أبی جعفر(ع ) «لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ » ای من المیراث؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) [دربارۀ سخن خداوند:] «لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ » روایت شده است: مقصود [محروم کردن دختران یتیم] از میراث است».

کلیدواژه‌ها:

احسان؛ ازدواج؛ استضعاف؛ اللّه؛ جاهلیت؛ حقوق؛ حُکم؛ دختر؛ زن؛ عدل؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ فتوا؛ فرزند؛ قرآن؛ یتیم

[سوره النساء (4): آیه 128]

وَ إِنِ اِمْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ اَلصُّلْحُ خَیْرٌ وَ أُحْضِرَتِ اَلْأَنْفُسُ اَلشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً (128)

128

و اگر زنی از ناسازگاری یا رویگردانی شوهرش بیم دارد، گناهی بر آن دو نیست که [با چشم‌پوشی زن از بخشی از حقوق خود،]میان خودشان سازشی برقرار کنند، و سازش [از جدایی] بهتر است، و بخل در طبیعت نفوس حضور دارد. و اگر [به زنانتان]نیکی کنید و تقوا پیشه سازید، قطعاً خدا از آنچه انجام می‌دهید آگاه است.

1- پیشگیری از به هم خوردن کانون خانواده، در صورت ناسازگاری شوهر، وظیفه‌ای بر عهده زنان

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا ... فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً

کلمۀ «خٰافَتْ » ، بیانگر ترس از وقوع نشوز و اعراض شوهر است، نه خود وقوع آن.

2- نشوز شوهر و عدم تأمین حقوق همسر، امری ناروا و ناپسند

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا

3- لزوم کوشش زن و شوهر در حفظ سلامت کانون خانواده

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ ... فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ

4- تردید مسلمانان صدر اسلام در جواز مصالحۀ زن و شوهر نسبت به حقوق یکدیگر

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ ... فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا

کلمۀ «لا جناح » حاکی است که مسلمانان صدر اسلام بر آن گمان بودند که حقوق تعیین شده برای زن و شوهر، قابل مصالحه و گذشت نیست.

5- جواز صرفنظر کردن زن از برخی حقوق خود، برای جلب نظر شوهر و جلوگیری از نشوز و اعراض وی

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً ... أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ

جملۀ «وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ » حکایت از آن دارد که مصالحۀ عنوان شده در آیه، منوط به گذشت از حقوق شخصی است.

6- اهمیت حفظ آرامش و امنیت در خانواده و تقدم آن بر حقوق شخصی زن و شوهر

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ ... أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ

7- حقوق شخصی، قابل مصالحه و چشم پوشی است.

خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ

8- حسن حل و فصل مسایل خانوادگی، توسط خودِ زن و شوهر

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ

در آیۀ فوق، صلح به خود خانواده واگذار شده و نه به افراد خارج آن. کلمۀ «بَیْنَهُمٰا» ، بیانگر این مسأله است.

9- لزوم پرهیز از اشاعۀ اختلافات همسران به بیرون از محیط خانه*

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً

از این که فعل «یُصْلِحٰا» به خود زن و شوهر نسبت داده شده است و همچنین از تعبیر «بَیْنَهُمٰا» استفاده می‌شود که حل و فصل مسایل خانوادگی میان خود همسران، بهتر از مطرح ساختن آن نزد دیگران است.

10- گذشت از حقوق شخصی برای استمرار و استحکام روابط همسری، بهتر از پافشاری بر استیفای آن

وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ

11- جان آدمیان، عجین با بخل و آزمندی

وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ

12- بخل و آزمندی، از عوامل مهم ناهمسازی و مانع عمدۀ صلح و آشتی است.

وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ

«شح »، بخل همراه با حرص و آزمندی است. ظاهراً عنوان کردن بخل پس از صلحی که مستلزم گذشت از حقوق است، بیانگر این معناست که اگر صلح را نپذیرفتید، بدانید که بخل مانع آن شده است.

13- سفارش خداوند به شوهران، درباره رعایت تقوا و احسان به همسران خویش

وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که مخاطبان «إِنْ تُحْسِنُوا ...» خصوص شوهران باشند؛ زیرا فرض آیه بر نشوز و اعراض مردان است.

14- ارتباط و پیوستگی نظام حقوقی و اخلاقی اسلام

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا ... وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا

تشریع صلح، یک مسألۀ حقوقی است و احسان و تقوا یک مسألۀ اخلاقی.

15- انتخاب صلح در مسائل و اختلافات خانوادگی، ازمصادیق احسان وتقواست.*

وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ ... وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا

سفارش به تقوا و احسان، پس از ارزشمند شمردن صلح و مسالمت، می‌رساند که صلح در مسایل همسری، نمودی از احسان و تقواست.

16- نقش سازندۀ گذشت، در بقای کانون خانواده و تحکیم بنای همسری

أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا

17- آگاهی خداوند به تمامی اعمال انسانها

فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

18- رعایت کنندگان تقوا و احسان در محیط خانواده، از پاداش الهی برخوردار خواهند شد.

وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

جملۀ «فَإِنَّ اللّٰهَ ...» در مقام تشویق به احسان و تقواست. و چون علم خدا به احسان و تقوا، معمولاً تأثیری برای انجام آن ندارد؛ بنابراین باید کنایه از پاداش دهی الهی باشد.

19- مصالحۀ زن و شوهر در حقوق همسری در صورتی ارزشمند است که بر پایه احسان و تقوا باشد.

وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ ... وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

20- «خبیر» از اسما و صفات خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

21- «عن أبی بصیر عن أبی عبد الله (ع ) قال : سألته عن قول الله عزوجل : «وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً» قال: هذا تکون عنده المرأة لاتعجبه فیرید طلاقها فتقول له: أمْسِکْنی و لا تطلّقنی و أَدَع لک ما علی ظهرک و أعطیک من مالی و احلّلک من یومی و لیلتی، فقد طاب ذلک له کلّه؛ ⁽¹⁾

ابی بصیر گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجّل: «وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً» پرسیدم، فرمود: این هنگامی است که زن نزد همسرش می‌باشد و نمی‌تواند نظرش را به خود جلب کند و شوهر تصمیم می‌گیرد وی را طلاق دهد، زن به او می‌گوید: مرا نگه دار و طلاقم مده، در عوض، من آنچه بر ذمه‌ات است رها می‌کنم و از مالم به تو می‌بخشم و [حق] شب و روزم را به تو می‌بخشم، اگر شوهر بپذیرد همۀ اینها برای وی پاکیزه و حلال است».

کلیدواژه‌ها:

آشتی؛ احسان؛ اختلاف؛ ازدواج؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ بخل؛ تقوا؛ حقوق؛ خانواده؛ شوهر؛ طلاق؛ طمع؛ عفو؛ عمل؛ مدیریت؛ مرد؛ نشوز

[سوره النساء (4): آیه 129]

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ اَلنِّسٰاءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلاٰ تَمِیلُوا کُلَّ اَلْمَیْلِ فَتَذَرُوهٰا کَالْمُعَلَّقَةِ وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً (129)

129

و هرگز نمی‌توانید میان زنان خود [در محبت قلبی]به عدالت رفتار کنید، اگر چه [به عدالت] حریص باشید. پس، [از زنی که کمتر او را دوست می‌دارید،]به‌طور کامل روی نگردانید تا وی را مانند زنی که نه شوهر دارد و نه بیوه است فرو گذارید. و اگر به صلاح آیید و تقوا پیشه کنید، قطعاً خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- رعایت عدالت کامل میان همسران متعدد، خارج از توان شوهر

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ

2- محبت قلبی یکسان به همسران متعدد، خارج از توان و اختیار شوهر

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ

جملۀ «وَ لَوْ حَرَصْتُمْ » (هر چند تمایل شدید به رعایت عدالت

داشته باشید)، می‌رساند که مراد از عدالت در جملۀ «وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا» عدالتی است که از اختیار و توان آدمی خارج است، بنابراین می‌توان گفت مقصود، عدالت در محبت و مودت و نظایر آن می‌باشد.

3- بی ثمر بودن تلاش شوهر برای رعایت عدالت کامل، میان همسران خویش

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ

4- شوهر نباید - به بهانۀ امکان نداشتن رعایت عدالت کامل بین همسران - به برخی همسران خویش گرایش کامل داشته باشد و از دیگری اعراض کند.

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ ... فَلاٰ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ

5- بلاتکلیف رها ساختن زن (نه زندگی کردن و نه طلاق دادن وی)، کاری ممنوع و حرام بر شوهران

فَلاٰ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوهٰا کَالْمُعَلَّقَةِ

6- قدرت، از شرایط تکلیف است.

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلاٰ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ

رعایت عدالت کامل، با اینکه ملاک مطلوبیت را دارد، ولی به جهت عدم استطاعت، واجب نشده است، و این می‌نماید که تکلیف مشروط به استطاعت و قدرت است.

7- جواز تعدد زوجات در اسلام

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلاٰ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ

8- لزوم رعایت عدالت در حد توان، میان همسران

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلاٰ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ

9- صلح و سازش و رعایت تقوا در محیط خانواده بویژه با داشتن چند همسر، موجب غفران و رحمت الهی

فَلاٰ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ ... وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً

10- تأکید و ترغیب خداوند به برقراری توافق و آشتی بین زن و شوهر

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ ... وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا

11- ترغیب شوهران از سوی خداوند به رعایت تقوا در محیط خانواده

وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا

12- برقرار کردن توافق در خانواده، مصداق تقواست.*

وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً

بنابر اینکه «وَ تَتَّقُوا» ، عطف تفسیری باشد بر «تُصْلِحُوا» .

13- تلاش برای اصلاح بین مسلمانان و رعایت تقوا، زمینۀ برخورداری از غفران و رحمت الهی

وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً

14- عدم رعایت عدالت نسبی بین همسران، گناه و آمرزش آن در گرو بازگشت به عدالت و رعایت تقواست.

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ ... وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا

15- جبران خطاهای گذشته و پرهیز از ارتکاب گناه، موجب آمرزش و جلب رحمت الهی*

وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً

جملۀ «إِنْ تُصْلِحُوا» می‌تواند اشاره به جبران و اصلاح گذشته‌ها و جملۀ «تَتَّقُوا» بیانگر رعایت تقوا و پرهیز از آن گناهان در آینده باشد.

16- رحمت خداوند، سرچشمۀ غفران اوست.

فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً

«رَحِیماً» می‌تواند وصف تعلیلی برای «غَفُوراً» باشد.

17- «غفور» و «رحیم » از اسما و صفات خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً

18- «قال ... أبوعبد الله (ع ): ... قوله : ...

«وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلاٰ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوهٰا کَالْمُعَلَّقَةِ » یعنی فی المودّة ... ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) [دربارۀ] سخن خداوند: «وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ » فرمود: مقصود عدالت در مودّت و دوستی است».

19- «عن أبی جعفر و أبی عبد الله (ع ) «فَتَذَرُوهٰا کَالْمُعَلَّقَةِ » ای تذروا التی لا تمیلون إلیها کالّتی هی لا ذاتُ زوج و لا أیِّم؛ ⁽²⁾

از امام باقر و امام صادق(ع) [دربارۀ سخن خداوند] «فَتَذَرُوهٰا کَالْمُعَلَّقَةِ » روایت شده است: مقصود این است که زنی را که به او رغبت ندارید به گونه‌ای رها کنید که نه شوهر دار به حساب آید و نه بی‌شوهر».

کلیدواژه‌ها:

آشتی؛ ازدواج؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ تقوا؛ تکلیف؛ جامعه؛ حرمت؛ حُکم؛ خانواده؛ زن؛ شوهر؛ عدل؛ گناه؛مرد؛ مغفرت

[سوره النساء (4): آیه 130]

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اَللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ وٰاسِعاً حَکِیماً (130)

130

و اگر آن دو از هم جدا شوند، خدا هر یک را با گشایش خود [و به وسیلۀ همسر دیگری]بی‌نیاز می‌کند، و خدا گشایشمند و حکیم است.

1- طلاق،آخرین‌راه برای‌شکستن بن‌بست اختلافات مسالمت‌ناپذیر خانوادگی

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ

در آیۀ شریفه، طلاق، پس از به نتیجه نرسیدن راه حلهایی که در آیات قبل اشاره شد، به عنوان راه پایان اختلافات پیشنهاد شده است.

2- عدم لزوم حفظ کانون خانواده در صورت ناتوانی زن و یا شوهر بر سازش و رعایت تقوا در محیط خانواده

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً ... وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ

پیشنهاد طلاق، بلکه ترغیب به آن در مواردی خاص، دلالت بر عدم لزوم حفظ کانون خانواده در آن شرایط دارد.

3- وعدۀ خداوند به رفع نیاز مرد و زن، در صورت وقوع طلاق از روی ناچاری

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ

4- خداوند، فراهم کنندۀ زمینۀ ازدواج مجدد زن و مرد، پس از طلاق ناگزیر

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ

از مصادیق مورد نظر برای «یُغْنِ اللّٰهُ » ، فراهم آوردن ازدواج مجدد است. چون ازدواج از مهمترین مسائلی است که زن و شوهر پس از جدایی به آن نیازمند هستند.

5- توجه به وعدۀ الهی در مورد رفع نیازها، برطرف کنندۀ نگرانیهای برخاسته از طلاقهای ناگزیر

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ

6- طلاق و جدایی زن و شوهر ناسازگار - علی‌رغم چشم پوشی هر یک از برخی حقوق زناشویی - ، مورد ترغیب و تشویق خداوند

وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا ... وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ

«یُغْنِ اللّٰهُ » که حاکی از وعدۀ الهی به رفع نیازهای زن و شوهر در صورت جدایی است، دلالت بر تشویق به طلاق دارد.

7- خداوند، تأمین کنندۀ نیازهای آدمی

یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ

8- خداوند، دارای فضل و رحمت بی‌کران

یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ وٰاسِعاً

در برداشت یاد شده، متعلق «وٰاسِعاً» ، رحمت و فضل گرفته شده است. یعنی «واسعا رحمته و فضله ».

9- اعتقاد به فضل و رحمت الهی، زمینه ساز اقدام به طلاق، برای رهایی از بن‌بست زندگی اصلاح ناپذیر

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ

10- تشریع طلاق از جانب خداوند، برای زندگیهای مسالمت‌ناپذیر، حکمی حکیمانه است.

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا ... وَ کٰانَ اللّٰهُ وٰاسِعاً حَکِیماً

11- منع از طلاق با وجود اختلافات غیر قابل تحمل، حرکتی غیر منطقی است.

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ وٰاسِعاً حَکِیماً

جملۀ «وَ کٰانَ اللّٰهُ ... حَکِیماً» می‌تواند بیانگر دلیل تشریع طلاق باشد، یعنی حکمت خداوند، منشأ تشریع طلاق است، بنابراین می‌توان گفت منع از طلاق در شرایطی خاص، نتیجۀ عدم واقع بینی است.

12- گستردگی فضل خداوند و حکمت او، مقتضی رفع نیازهای زن و شوهر پس از طلاق

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ وٰاسِعاً حَکِیماً

13- بهره وری صحیح از امکانات، نیازمند به حکمت و کاردانی است.

وَ کٰانَ اللّٰهُ وٰاسِعاً حَکِیماً

توصیف خداوند به حکیم بودن پس از توصیف او به «واسع » بودن، می‌تواند اشاره به این باشد که چون خدا، توانمندی حکیم است، امور انسانها را تدبیر می‌کند. بنابراین قدرت و امکانات بدون حکمت، کارساز نخواهد بود.

14- «واسع» و «حکیم » از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ وٰاسِعاً حَکِیماً

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ ازدواج؛ اللّه؛ انسان؛ جهان بینی؛ حسرت؛ حُکم؛ حکمت؛ حکیم/اسما و صفات؛ خانواده؛ ذکر؛ زن؛ طلاق؛ مدیریت؛ مرد؛ واسع/اسما و صفات

[سوره النساء (4): آیه 131]

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ لَقَدْ وَصَّیْنَا اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیّٰاکُمْ أَنِ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ غَنِیًّا حَمِیداً (131)

131

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است مختصّ خداست. و همانا ما به کسانی که پیش از شما کتاب‌های [آسمانی]به آنان داده شده است و به شما سفارش کردیم که از خدا پروا کنید؛ و اگر کفر ورزید، [زیانی به خدا نمی‌رسد، زیرا]آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است مختصّ خداست، و خدا بی‌نیاز و ستوده است.

1- خداوند، مالک تمامی موجودات آسمانها و زمین است.

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

2- جهان آفرینش دارای آسمانهای متعدد

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

3- مالکیت خداوند بر هستی، پشتوانۀ وفای او به وعده‌های خویش

یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ ... وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

جملۀ «وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ...»، می‌تواند تعلیل برای جملۀ «یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ » در آیۀ قبل باشد.

4- مالکیت خداوند بر هستی، دلیل توانمندی او بر رفع نیازهای انسان

یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ ... وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

5- توجه زنان و مردان به مالکیت مطلق خداوند، برطرف کنندۀ نگرانی آنان از کمبودها و نیازها در صورت طلاق

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ ... وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

6- اعطای کتاب آسمانی به امتهای پیش از اسلام

وَ لَقَدْ وَصَّیْنَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ

7- رعایت تقوا، سفارش خداوند، به مسلمانان و امتهای پیشین

وَ لَقَدْ وَصَّیْنَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیّٰاکُمْ أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ

8- رعایت تقوا، خواسته و توصیۀ تمامی ادیان الهی است.

وَ لَقَدْ وَصَّیْنَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیّٰاکُمْ أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ

9- بیان اشتراک تکالیف بین امتهای گذشته و مسلمانان، از روشهای قرآن برای تسهیل عمل به آن تکالیف

وَ لَقَدْ وَصَّیْنَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیّٰاکُمْ أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ

به نظر می‌رسد خداوند به منظور تسهیل رعایت تقوا، مسلمانان را متوجه این حقیقت کرده که لزوم رعایت تقوا، تنها بر عهده آنان نهاده نشده بلکه تکلیفی همگانی است که امتهای پیشین نیز مکلف به آن بوده‌اند.

10- تقوا، فضیلتی والا و ارزشمند و مورد تأکید خداوند

وَ لَقَدْ وَصَّیْنَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیّٰاکُمْ أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ

از اینکه رعایت تقوا بر تمامی انسانها در همۀ ادیان الهی واجب شده است، معلوم می‌شود که از تکلیفهای مهم و ارزشمند الهی است.

11- عدم رعایت تقوا، نوعی کفر است.

أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ إِنْ تَکْفُرُوا

خداوند، بی‌تقوایی را کفر نامیده است. چون مراد از «إِنْ تَکْفُرُوا» ، «ان لا اتقوا» می‌باشد.

12- بی‌تقوایی، زمینۀ گرایش آدمی به کفر

أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ إِنْ تَکْفُرُوا

جملۀ «وَ إِنْ تَکْفُرُوا ...» پس از امر به رعایت تقوا، می‌تواند اشاره به این باشد که بی‌تقوایی، آدمی را به کفر می‌کشاند.

13- بی‌تقوایی و کافر شدن مردم، هیچ ضرری را متوجه خداوند نخواهد کرد.

وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَنِیًّا حَمِیداً

14- مالکیت انحصاری خداوند بر تمامی هستی و غنای وی، دلیل مصونیت او از هرگونه خسارت و آسیب از کفر کافران

وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ غَنِیًّا حَمِیداً

15- بازگشت زیان کفر و بی‌تقوایی، به خود انسان است نه به خداوند.

وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

16- کفرورزی انسانها و بی‌تقوایی آنان، خارج از خواست و اختیار خداوند نخواهد بود.

وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

بیان مالکیت خداوند نسبت به تمامی هستی پس از جملۀ «إِنْ تَکْفُرُوا» ، می‌تواند اشاره به این معنا باشد که، کفرورزی انسانها چون خارج از هستی نیست، در اختیار خداوند است.

17- خداوند، همواره غنی (بی‌نیاز) و

حمید (در خور ستایش) است.

وَ کٰانَ اللّٰهُ غَنِیًّا حَمِیداً

18- خداوندِ بی‌نیاز، سزاوار ستایش است.

وَ کٰانَ اللّٰهُ غَنِیًّا حَمِیداً

19- خداوند، بی‌نیاز از تقوا و ایمان مردم است.

أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ غَنِیًّا حَمِیداً

20- خداوند،حمید و درخور ستایش است، چه مردم ایمان آورند و یا کافر شوند.

أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ إِنْ تَکْفُرُوا ... وَ کٰانَ اللّٰهُ غَنِیًّا حَمِیداً

21- «غنی » و «حمید» از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ غَنِیًّا حَمِیداً

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ ادیان؛ ارزشها؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ بی‌رتقوایی؛ پیشینیان؛ تقوا؛ تکلیف؛ جهان؛ حزن؛حمد؛ ذکر؛ زمین؛ سختی؛ طلاق؛ عهد؛ کفر؛ موجودات

[سوره النساء (4): آیه 132]

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً (132)

132

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است مختص خداست، و کافی است که خدا کار ساز باشد.

1- خداوند، یگانه مالک تمامی موجودات آسمانها و زمین

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

2- جهان آفرینش دارای آسمانهای متعدد

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

3- توجه واعتقاد به‌مالکیت یگانۀ خداوند بر هستی، دارای اهمیت و مورد تأکید او

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

تکرار «وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ...» در سه آیه پی در پی، بیانگر برداشت یاد شده است.

4- خداوند، کارسازی کافی برای نظام هستی و تدبیر امور انسانها

وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً

5- خداوند، مالک نظام هستی و خود متصدی تدبیر آن است.

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً

6- خداوند، مالک انسانها و خود، تدبیر کنندۀ امور آنهاست.

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً

از مصادیق مورد نظر برای «مٰا فِی الْأَرْضِ » ، انسانها هستند، چون خطاب قرآن با آنان است.

7- «وکیل » از اسما و صفات خداوند

وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛جهان؛زمین؛وکیل/اسما وصفات

[سوره النساء (4): آیه 133]

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ أَیُّهَا اَلنّٰاسُ وَ یَأْتِ بِآخَرِینَ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلیٰ ذٰلِکَ قَدِیراً (133)

133

اگر بخواهد، شما را ای مردم از میان می‌برد و دیگران را می‌آورد، و خدا بر این کار تواناست.

1- خداوند، توانا بر هلاکت تمامی انسانها و آفرینش انسانهایی دیگر

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ أَیُّهَا النّٰاسُ وَ یَأْتِ بِآخَرِینَ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ ذٰلِکَ قَدِیراً

2- قدرت خداوند بر نابودی کافران و گنهکاران و جایگزینی مؤمنانی تقواپیشه به جای ایشان

أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ ... إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ أَیُّهَا النّٰاسُ وَ یَأْتِ بِآخَرِینَ

3- مهلت دهی به کافران، ناشی از مشیت خداوند است و نه ناتوانی و عجز او.

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ ذٰلِکَ قَدِیراً

4- مشیت و ارادۀ الهی نافذ و حتمی الاجرا است.

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ ذٰلِکَ قَدِیراً

5- کفر و بی‌تقوایی، زمینۀ هلاکت و انقراض ملتها

وَ إِنْ تَکْفُرُوا ... إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ أَیُّهَا النّٰاسُ

6- تهدید بی‌تقوایان کفرپیشه از سوی خداوند به هلاکت و نابودی

أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ إِنْ تَکْفُرُوا ... إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ أَیُّهَا النّٰاسُ

7- مالکیت مطلق خداوند، دلیل نفوذ مشیت و قدرت وی بر هرگونه دخل و تصرف در جهان آفرینش

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ ... إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ

جملۀ «وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ » ، مقدمه برای

«إِنْ یَشَأْ ...» می‌تواند باشد.

8- «قدیر» از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ ذٰلِکَ قَدِیراً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امت؛ انسان؛ قدیر/اسما و صفات؛ کفر؛ گناه

[سوره النساء (4): آیه 134]

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ اَلدُّنْیٰا فَعِنْدَ اَللّٰهِ ثَوٰابُ اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ سَمِیعاً بَصِیراً (134)

134

هر کس پاداش دنیا بخواهد، [بداند که]پاداش دنیا و آخرت نزد خداست، و خدا شنوا و بیناست.

1- دستیابی به سعادت دنیا با کفرورزی و بی‌تقوایی، پنداری باطل

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ... فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

در آیۀ قبل، خداوند پس از سفارش به رعایت تقوا و پرهیز از کفر (وصینا ... ان اتقوا اللّه)، پاره‌ای از زیانهای کفرپیشگی و بی‌تقوایی را برشمرد. در این آیه به علتی دیگر از علل گرایش آدمیان به کفر و بی‌تقوایی، یعنی توهم رسیدن به سعادت دنیا، اشاره می‌کند.

2- سعادت دنیا و آخرت، تنها در نزد خدا و به دست اوست.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

3- سعادت دنیا و آخرت، تنها در گرو ایمان و رعایت تقواست.

وَصَّیْنَا ... مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

4- استفاده از غریزۀ سودخواهی و پاداش‌طلبی انسانها، از روشهای قرآن برای رساندن آنان به سعادت

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

5- اسلام دینی جامع و خواهان سعادت دنیوی و اخروی آدمیان

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

6- دستیابی به دنیا بدون داشتن ایمان و تقوا، فاقد ارزش در پیشگاه خداوند

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

7- جمع بین دنیا و آخرت و دستیابی به سعادت هر دو جهان امری ممکن در دیدگاه اسلام و قرآن

فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

8- نظارت دقیق خداوند بر اعمال و گفتار آدمیان

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا ... وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً بَصِیراً

9- تهدید دنیاطلبان به مؤاخذه و کیفر از سوی خداوند

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا ... وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً بَصِیراً

تذکر این واقعیت که خداوند ناظر اعمال دنیاطلبان و شنوای گفتار آنهاست، در حقیقت تهدید آنان به مؤاخذۀ و کیفر است.

10- نظام پاداش دهی خداوند، بر اساس علم و آگاهی اوست.

فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً بَصِیراً

11- «سمیع » و «بصیر» از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً بَصِیراً

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ بصیر/اسما و صفات؛ تربیت؛ تقوا؛ دنیا؛ رستگاری؛ سمیع/اسما و صفات؛ کفر

[سوره النساء (4): آیه 135]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ اَلْوٰالِدَیْنِ وَ اَلْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا اَلْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً (135)

135

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همواره به عدالت قیام کنید و برای خدا گواهی دهید، اگر چه به زیان خودتان یا پدر و مادر یا نزدیک‌ترین خویشاوندانتان باشد. اگر [خواهانِ گواهی]بی‌نیاز یا فقیر باشد، خدا [به رعایت حال]آن دو سزاوارتر است؛ پس پیروی هوس نکنید که منحرف شوید. و اگر به انحراف گرایید یا [از اظهار حق]روی بگردانید، [بازخواست می‌شوید، زیرا]قطعاً خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.

1- مؤمنان، موظف به اقامۀ قسط و عدل و رعایت آن در روابط اجتماعی خویشند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ

قیام به قسط، به معنای عمل به عدل و نگهبانی و مواظبت بر عدالت است.

2- عدالتخواهی، باید منش همیشگی مؤمنان باشد.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ

«قوام »، صیغۀ مبالغه از «قیام»است؛ یعنی برپا دارندۀ دایمی عدل و قسط در حد تمام و کمال.

3- اسلام، خواهان اجرای عدالت در تمام ابعاد زندگی انسانها است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ

حذف متعلق قسط، دلالت بر تعمیم و شمول دارد، یعنی باید در تمامی صحنه‌ها عدالت رعایت شود.

4- شهادت به حق و برای خدا، زمینۀ تأمین عدالت اجتماعی است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ

ظاهراً «شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ » ، که در حقیقت شهادت دادن به حق است، به عنوان راهی برای دستیابی به اقامۀ قسط معرفی شده است.

5- اجرای عدالت و شهادت به حق، مقتضای ایمان است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ

تکیه بر وصف ایمان (یا ایها الذین آمنوا) به جای هر وصف دیگر، بیانگر نقش ایمان در برپایی عدالت است.

6- تحقق شهادت به حق در گرو داشتن ملکۀ عدالتخواهی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ

برداشت یاد شده بر این اساس است که نظر اصلی آیه بر شهادت دادن به حق باشد، بنابراین «قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ» به منزلۀ مقدمه‌ای برای رسیدن به شهادت به حق، خواهد بود. یعنی شهادت به حق در صورتی میسر است که ملکۀ قیام به قسط، در وجود آدمی ایجاد شده باشد.

7- ادای شهادت، باید بر اساس حق، به خاطر خدا و تقرب به او باشد.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ

حرف لام در «لِلّٰهِ » برای غایت و بیانگر آن است که شهادت باید برای خدا باشد نه برای دستیابی به اغراض دنیوی.

8- ادای شهادت به حق، گر چه به ضرر خود یا پدر و مادر و نزدیکان باشد، واجب است.

کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ

«شُهَدٰاءَ» ، خبر دوم برای «کُونُوا» است. بنابراین شهادت به حق تکلیفی واجب و لازم الاجرا است. گفتنی است که متعلق شهادت در برداشت یاد شده - به قرینۀ «وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ » - کلمۀ «بالحق » گرفته شده است.

9- اقرار انسان علیه خویش، نافذ و دارای اعتبار قانونی است.

شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ

10- شهادت آدمی، علیه پدر، مادر و

دیگر خویشاوندان، دارای اعتبار قانونی و حقوقی است.

شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ

11- لزوم شهادت به حق، بدون در نظر گرفتن فقر و غنای افراد

کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا

12- سود و مصلحت واقعی فقرا و یا اغنیا، ازطریق شهادت نابحق تأمین نخواهدشد.

إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا

13- منافع شخصی و رعایت مصالح والدین، بستگان، فقیران و ثروتمندان، باید تحت الشعاع حق و رضایت خدا باشد.

کُونُوا ... شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ

14- ترحم به فقیران و بیزاری از ثروتمندان و یا بی‌اعتنایی به فقیران و طمع به ثروتمندان، نباید مؤمنان را از شهادت به حق بازدارد.

کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا

شهادت دربارۀ فقیر و ثروتمند چهار صورت دارد: یا شهادت علیه ثروتمند است به خاطر گرایش ضد استکباری، یا به نفع اوست به خاطر طمع یا ترس، یا علیه فقیر است به خاطر بی‌اعتنایی به او، و یا به نفع اوست به خاطر ترحم و گرایش به مستضعفان، خداوند دخالت دادن این موارد را در ادای شهادت ممنوع دانسته است.

15- قوانین الهی، حامی و تأمین کنندۀ حقوق فقیران و ثروتمندان

إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا

هدف از ایراد جملۀ «فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا» (خداوند به رعایت حال آنان سزاوارتر است) پس از الزام اهل ایمان به اقامۀ قسط و شهادت به حق، می‌تواند این معنا باشد که تنها با رعایت قوانین الهی، حقوق انسانها - چه غنی و چه فقیر - تأمین خواهد شد.

16- نهی خداوند از پیروی هوا و هوس

فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا

17- اجرای عدالت، در گرو پیروی نکردن از هوا و هوس و تمایلات نفسانی است.

فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا

براشت یاد شده بدان احتمال است که «أَنْ تَعْدِلُوا» از عدل به معنای عدالت، و مفعول له برای «لا تتبعوا» باشد. یعنی خداوند از پیروی هوا و هوس نهی کرد تا عدالت را اجرا کنید.

18- پیروی از هوا و هوس مانع اجرای عدالت

فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا

نهی خداوند از تبعیت هوای نفس در پی فرمان به اقامۀ عدل،

می‌رساند که هوای نفس از بارزترین موانع عدالتخواهی است و خداوند، با صراحت بدان هشدار داده است.

19- پیروی از هواهای نفسانی، موجب انحراف و عدول از حق

فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا

«أَنْ تَعْدِلُوا» می‌تواند از عدول به معنی انحراف، و مفعول له برای «فَلاٰ تَتَّبِعُوا» باشد، البته در این صورت باید قبل از «تَعْدِلُوا» لای نافیه مقدر باشد، یعنی «ان لا تعدلوا»(خداوند شما را از پیروی هوا و هوس نهی کرد تا منحرف نشوید.)

20- مقدم داشتن مصالح خویش، والدین و بستگان بر شهادت به حق، هواپرستی و عدالت شکنی است.

کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ ...

فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ

21- ملاحظۀ فقر و غنای افراد در ادای شهادت، هواپرستی است.

شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ

22- خودخواهی، وابستگی فامیلی و ملاحظۀ فقر و غنای افراد، ریشۀ بسیاری از بی‌عدالتیها و شهادتهای نابحق و تهدیدی برای عدالت اجتماعی است.

کُونُوا ... شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ

23- شانه خالی کردن از اجرای عدالت اجتماعی، نشأت گرفته از هواهای نفسانی است.

کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا

24- آگاهی دقیق و همه جانبۀ خداوند، به اعمال و رفتار آدمیان

فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

25- خداوند، آگاه به شهادتهای دروغ و نابحق مردم و دانا به کتمان شهادت از سوی آنان

وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

«تَلْوُوا» از «لوی لسانه » (زبانش را منحرف کرد) گرفته شده و متعلق آن - به قرینۀ «شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ » - شهادت می‌باشد و انحراف زبان، کنایه از دروغ گفتن است.

26- شهادت دهندگان به دروغ و ترک کنندگان شهادت حق، مورد تهدید خدایند.

وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

یادآوری آگاهی خداوند به شهادتهای دروغ و ترکِ شهادتِ حق، کنایه از تهدید و هشدار به عذاب الهی است.

27- خودداری از ادای شهادت، همانند شهادت دروغ، گناه و موجب کیفر الهی است.

وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

بیان این حقیقت که خداوند به عملکرد ناشایست آدمی آگاه است، کنایه از این است که آنان را بی‌کیفر نخواهد گذاشت.

28- تهدید خداوند نسبت به کسانی که از اجرای عدالت سرباز زنند و یا در اجرای آن کوتاهی کنند.

کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

برداشت یاد شده بر این مبناست که متعلق «تَلْوُوا» و «تُعْرِضُوا» ، اقامۀ قسط باشد. یعنی اگر از اقامۀ قسط منحرف شدید یا از اجرای آن سرباز زدید خداوند بدان آگاه خواهد بود و ...

29- به خاطر سپردن آگاهی خداوند به اعمال آدمیان، زمینۀ اقامۀ عدل، پرهیز از شهادتهای دروغ و کتمان شهادت

کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

30- «خبیر» از اسما و صفات خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ انسان؛ ایمان؛ پیروی؛ تقوا؛ حُکم؛ خبیر/اسما و صفات؛ خویشاوندی؛ عدل؛ فقر؛ گناه؛ گواهی؛ مال؛نژاد؛ نفس؛ والدین

[سوره النساء (4): آیه 136]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اَلْکِتٰابِ اَلَّذِی نَزَّلَ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ اَلْکِتٰابِ اَلَّذِی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً (136)

136

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به خدا و پیامبر او و کتابی که بر پیامبرش نازل کرده و کتاب‌هایی که پیش‌تر نازل کرده است ایمان بیاورید. و هر کس به خدا و فرشتگان او و کتاب‌ها و پیامبرانش و روز واپسین کفر ورزد، قطعاً دچار گمراهی دوری شده است.

1- ضرورت ایمان به خدا، پیامبر(ص)، قرآن و دیگر کتب آسمانی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... وَ الْکِتٰابِ الَّذِی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ

2- ایمان، دارای درجات و مراتب متکامل و مؤمنان، موظف به تحصیل درجات عالی آن

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا

دعوت مؤمنان به ایمان (یایّها الّذین ءامنوا ءامنوا)، می‌تواند اشاره به این باشد که ایمان، دارای مراتب است و مؤمن در هر مرتبه‌ای از ایمان که باشد موظف است برای نیل به مرتبۀ بالاتر تلاش کند.

3- خداوند، دعوت کنندۀ مسلمانان به ایمان راستین و اکتفا نکردن به ایمان ظاهری

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا

مراد از ایمان در «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» ، می‌تواند ایمان صوری باشد، بنابراین مقصود از «آمَنُوا» ، دعوت آنان به تلاش برای دستیابی به ایمان و باور واقعی خواهد بود.

4- دعوت خداوند از مؤمنان، به ثبات و پایداری در طریق ایمان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ

دعوت مؤمنان به ایمان، می‌تواند به این معنا باشد که ای اهل ایمان، بر ایمان خویش همواره پایدار باشید.

5- کتابت و تدوین آیات قرآن در عصر نزول

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلیٰ رَسُولِهِ

اطلاق کتاب (نوشته و نگارش یافته) بر قرآن یا بدان جهت است که آیات آن پس از نزول نوشته می‌شده و یا توصیه‌ای است از جانب خداوند به اینکه باید به صورت نوشته در آید.

برداشت یاد شده با هر دو احتمال قابل استفاده است.

6- نزول قرآن، تدریجی و نزول دیگر کتب آسمانی، دفعی و یکباره بوده است.

وَ الْکِتٰابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ

برخی از مفسران همانند زمخشری برآنند که «تنزیل » در مورد نزول تدریجی و «انزال » در مورد نزول دفعی به کار گرفته می‌شود، بنابر این، به کارگیری فعل «نزل » در مورد قرآن و «انزل » در مورد سایر کتاب‌های آسمانی، حکایت از برداشت مزبور می‌کند.

7- ضرورت ایمان به فرشتگان، پیامبران الهی و روز قیامت

وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

8- کافرانِ به خدا، ملائکه، کتب آسمانی، پیامبران‌الهی و روزقیامت،درگمراهی ژرف

وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً

9- اعتقاد به خدا، پیامبران، روز قیامت، فرشتگان و کتب آسمانی، ارکان هدایت و شرط تحقق ایمان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً

10- کفرورزی به خدا یا پیامبران یا فرشتگان یا کتب آسمانی و یا قیامت، کفر ورزی به تمامی آنهاست.

وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً

با توجه به صدر آیه که ضرورت ایمان به تک تک معارف یاد شده را مطرح ساخت، معلوم می‌شود ضلالت بعید نتیجۀ انکار هر یک از معارف یاد شده است، نه نتیجه‌ای برای انکار همۀ آنها.

11- گمراهی و ضلالت، دارای مراتب و شدت و ضعف

وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ ... فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ ضلالت؛ قرآن؛ قیامت؛ کتب آسمانی؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ هدایت

[سوره النساء (4): آیه 137]

إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ اِزْدٰادُوا کُفْراً لَمْ یَکُنِ اَللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً (137)

137

بی‌تردید، کسانی که ایمان آوردند، سپس کافر شدند سپس ایمان آوردند و باز کافر شدند، سپس بر کفرشان افزودند، خدا هرگز آنان را نخواهد آمرزید و به راهی هدایتشان نخواهد کرد.

1- آمرزش و هدایت کسانی که بارها مرتد شوند و بر کفر خویش بیفزایند، از سنتهای الهی نبوده و نیست.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ... لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ

2- تغییر موضع، با اظهار ایمان و کفر مکرر، توطئۀ اهل کتاب برای تضعیف عقاید مسلمانان

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ...

وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً

در شأن نزول آیه آمده است که گروهی از اهل کتاب، در حضور مسلمانان اظهار ایمان می‌کردند و برای القای شبهه در بین ایشان، دوباره کافر می‌شدند و کفر خویش را معلول نادرستی اسلام قلمداد می‌کردند تا از این طریق بذر تردید و شک را در دل مسلمانان بپاشند و بارور کنند.

3- کفر، دارای مراتب متزاید

ثُمَّ ازْدٰادُوا کُفْراً

4- ارتدادهای مکرر و اصرار بر کفر، در پی دارندۀ شقاوت ابدی و محرومیت از هدایت الهی است.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ... لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً

5- نظام آمرزش و غفران و نیز هدایتگری خداوند، دارای سنن و قوانین

إِنَّ الَّذِینَ ... لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً

6- سرگردانی و تحیر، ره‌آورد ارتدادهای مکرر

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ... لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً

7- مغفرت و آمرزش گناهان از سوی خداوند، زمینۀ هدایت پذیری انسان*

لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً

تقدیم جملۀ «لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ» بر جملۀ «لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ » ، می‌تواند اشاره به مطلب فوق باشد.

8- هدایت و آمرزش انسانها، به دست خدا و منوط به ارادۀ او است.

لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً

9- «عن أبی بصیر قال : سمعته یقول : «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ... ثُمَّ ازْدٰادُوا کُفْراً» من زعم أنّ الخمر حرام ثمّ شربها و من زعم أنّ الزنا حرام ثمّ زنی و من زعم أنّ الزکوة حقّ و لم یؤدّها؛ ⁽¹⁾

ابی بصیر گوید: از امام(ع) شنیدم که [دربارۀ سخن خداوند:] «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ... ثُمَّ ازْدٰادُوا کُفْراً» فرمود: [از مصداق‌های این آیه] کسی است که می‌داند خمر حرام است در عین حال می‌نوشد و کسی که می‌داند زنا حرام است باز هم مرتکب زنا می‌شود و کسی که می‌داند زکات حق است ولی آن را نمیپردازد».

کلیدواژه‌ها:

ارتداد؛ اللّه؛ اهل کتاب؛ تحیر؛ خمر؛ زکات؛ زنا؛ شقاوت؛ علم؛ عیسی(ع)؛ کفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مغفرت؛هدایت؛ یهود

[سوره النساء (4): آیه 138]

بَشِّرِ اَلْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً (138)

138

به منافقان نوید ده که برای آنان عذابی دردناک خواهد بود؛

1- عذاب دردناک الهی در انتظار منافقان

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

2- انسانهای متزلزل در طریق ایمان، منافقند.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ... بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ

ظاهراً مراد از منافقان، همان کسانی هستند که در آیۀ قبل توصیف شدند.

3- منافقان، مورد تمسخر و استهزای خدایند.

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

هدف از به کاربردن بشارت در خبر دادن از عذاب، استهزاست.

4- محروم ماندن آدمی از مغفرت و هدایت الهی، در پی‌دارندۀ عذاب دردناک اخروی

لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ ... بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

ظاهراً مراد از منافقان، همان کسانی هستند که در آیۀ قبل توصیف شدند، که از جمله، توصیف آنان به محرومیت از هدایت و مغفرت بود.

5- ارتداد و ازدیاد کفر، موجب گرفتار شدن به عذاب دردناک الهی

آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ... ثُمَّ ازْدٰادُوا ... بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

کلیدواژه‌ها:

ارتداد؛ اللّه؛ بشارت؛ عذاب؛ عقیده؛ کفر؛ نفاق

[سوره النساء (4): آیه 139]

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ اَلْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اَلْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ اَلْعِزَّةَ فَإِنَّ اَلْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً (139)

139

همانان که کافران را به‌جای مؤمنان دوست خود می‌گیرند. آیا عزّت را نزد کافران می‌جویند؟ [باید بدانند که]عزّت، همه نزد خداست.

1- مدعیان ایمان، در صورت پذیرش سرپرستی و دوستی کافران، در زمرۀ اهل نفاقند.

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ

«أَوْلِیٰاءَ» جمع «ولی» می‌تواند به معنای دوستان و می‌تواند به معنای سرپرستان باشد. گفتنی است که در برداشت یاد شده، «الَّذِینَ » ، وصف برای منافقان در آیۀ قبل گرفته شده است.

2- مدعیان ایمان در صورت قطع رابطۀ

دوستی با اهل ایمان و نپذیرفتن ولایت آنان، در شمار منافقانند.

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ ... الَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ

3- پذیرش دوستی و سرپرستی کفار، در پی دارندۀ عذاب دردناک الهی

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ

4- عدم جواز پذیرش ولایت و سرپرستی کفار

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ

5- حرمت برقرار ساختن پیوندهای دوستانه، با کافران

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ

6- مؤمنان، وظیفه دار برقراری پیوندهای دوستانه با یکدیگر

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ

7- دستیابی به عزت و شکوه، هدف منافقان در پذیرش ولایت کافران و طرح دوستی با آنان

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ ... أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ

8- تمامی عزّتها، تنها از آن خداوند است.

فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً

9- پذیرش ولایت کافران، هرگز مایۀ عزت و سربلندی نخواهد شد.

أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً

10- دعوت خداوند از مردم، برای دستیابی به عزت و قدرتی شکست‌ناپذیر در پرتو عزت او

أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً

11- اعتقاد به عزت و قدرت مطلقۀ الهی، مانع گرایش به عزت و اقتدار موهوم کافران

أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً

12- نفاق سیاسی، نشأت یافته از نفاق عقیدتی و نشانۀ آن است.

أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً

13- نفاق، مایۀ وابستگی سیاسی به بیگانگان و عدم استقلال در عرصه‌های بین المللی است.

أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ

14- مؤمنان، برخوردار از عزت الهی

أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً

اگر مؤمنان از عزت الهی برخوردار نباشند، باید دوستی با آنان نیز ممنوع باشد، چون ملاک رد دوستی با کافران، فقدان عزت در میان آنان شمرده شده است.

15- کسب عزت، تنها در گرو محبت خداوند و پذیرش ولایت اوست.

أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً

خداوند پس از بیان این حقیقت که هدف منافقان در دوستی با کافران رسیدن به عزت است، می‌فرماید که عزتها از آن خداست. یعنی اگر طالب عزت هستید، باید ولایت خدا را پذیرا شوید و با او پیمان مودّت داشته باشید.

کلیدواژه‌ها:

استقلال؛ اللّه؛ ایمان؛ حرمت؛ حُکم؛ عذاب؛ عزت؛ قدرت؛ کفر؛ نفاق

[سوره النساء (4): آیه 140]

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی اَلْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اَللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ جٰامِعُ اَلْمُنٰافِقِینَ وَ اَلْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً (140)

140

و البته [خدا] در قرآن این [دستور]را بر شما نازل کرده است که هر گاه شنیدید آیات خدا مورد انکار و استهزا قرار می‌گیرد، با آنان ننشینید تا به سخنی غیر آن بپردازند، و گرنه در آن صورت شما نیز مانند آنان خواهید بود. بی‌گمان، خدا منافقان و کافران را یکسره در دوزخ گرد خواهد آورد.

1- شرکت جستن در مجالسی که آیات الهی مورد استهزا و انکار قرار گیرد، حرام است.

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ ... فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ

2- حرمت نشستن در مجالس استهزای به آیات الهی و کفر به آنها، حکمی که قبلاً نیز در قرآن بیان شده بود.

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ ... وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ

3- گروهی از مسلمانان صدر اسلام، پذیرای دوستی و ولایت کفار، در عین

نهی خداوند حتی از همنشینی با آنها

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ ... یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ

4- حرمت حضور در مجالس گناه و لزوم ترک آن مجالس

إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ

5- کتابت آیات قرآن در عصر پیامبر(ص) و تدوین آن به صورت کتاب

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ

اطلاق کتاب (نوشته و نگارش یافته) بر قرآن یا بدان جهت بوده که آیات آن پس از نزول نوشته می‌شده و یا توصیه‌ای است از جانب خداوند که باید به صورت مکتوب و مدون در آید. در هر دو حال برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

6- استهزا کنندگان آیات الهی، کافرند.

إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا ... فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ

ظاهراً جملۀ «یُسْتَهْزَأُ بِهٰا» توضیح و تفسیر برای جملۀ «یُکْفَرُ بِهٰا» است، بازگشت ضمیر مفرد در «غَیْرِهِ» به این دو جمله، دلالت بر وحدت کفر و استهزا دارد.

7- حفظ حرمت و قداست آیات الهی، مقدم بر روابط و علقه‌های اجتماعی است.

أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ

8- سکوت و سازشکاری مؤمن در قبال اهانت به مقدسات و آیات الهی، موجب همانندی وی با کافران و منافقان است.

فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ ... إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ

9- استهزای یهود و مشرکان، به آیات الهی و شرکت منافقان در جمع آنان

إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ

ابن عباس در شأن نزول آیه گفته است: منافقان، در مجالسی که از سوی یهود ترتیب می‌یافت و قرآن مورد تمسخر قرار می‌گرفت، شرکت می‌کردند و سدّی گفته است: مشرکان آنگاه که با مسلمانان در یک مجلس می‌نشستند، قرآن را استهزا می‌کردند و به رسول خدا(ص) دشنام می‌دادند.

⁽¹⁾ 10- جواز معاشرت و مجالست با کافران، آنگاه که آیات الهی را استهزا نکنند و سخنانشان کفر به آیات الهی نباشد.

فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ

مفهوم جملۀ «حَتّٰی یَخُوضُوا ...»، جواز معاشرت با شرط ذکر شده است.

11- لزوم مبارزۀ منفی با استهزاگران آیات الهی و کفرورزان به آن

أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی

12- شرکت کنندگان در مجالس کفر و استهزای به آیات الهی، همسانِ با کافرانِ استهزاگر

یُکْفَرُ بِهٰا ... فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ

13- شرکت در مجالس گناه، گناهی همسنگ با انجام آن

فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ

14- خداوند، گردآورندۀ همۀ منافقان و کافران، در جهنم

إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً

15- جهنم، جایگاه و مجمع تمامی منافقان و کافران

إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً

16- یکسانی سرنوشت شوم کافران و منافقان و شرکت کنندگان در مجالس کفر و گناه و استهزا به آیات الهی

إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ ... جَمِیعاً

17- مسلمان شرکت کننده در مجالس کفر و استهزای به آیات الهی منافق است.

فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ ... جَمِیعاً

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...»، پس از بیان حرمت مجالست با استهزا کنندگان، دلالت می‌کند که مراد از منافقان، همان مسلمانانی هستند که در آن مجالس شرکت می‌کنند.

18- «عن أبی عبداللّه(ع) ... قال: ... فرض اللّه... علی السمع أن یتنزّه عن الاستماع إلی ما حرّم اللّه و أن یعرض عمّا لا یحلّ له ممّا نهی اللّه عزّوجّل عنه و الإصغاء إلی ما أسخط اللّه عزّوجّل فقال فی ذلک: «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ» ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: خداوند بر گوش واجب کرده که از استماع آنچه خداوند حرام نموده دوری جوید و از آن چه برایش حلال نیست و خداوند از آن نهی فرموده اعراض کند و از گوش دادن به آنچه مایۀ خشم خداوند عزّوجّل می‌شود پرهیز نماید، خداوند در این باره فرمود: «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ» ».

19- «عن أبی الحسن الرّضا(ع) فی قول اللّه: «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ» الی قوله «إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ» قال: إذا سمعت الرجل یجحد الحقّ و یکذّب به و یقع فی أهله فقم من عنده و لا تقاعده؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) دربارۀ سخن خداوند: «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ ...» روایت شده که فرمود:

هرگاه از شخصی شنیدی که حق را انکار می‌کند و به تکذیب آن می‌پردازد و دربارۀ اهل حق سخنان ناروا می‌گوید از پیش او برخیز و به نشستن با او ادامه مده».

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ جهنم؛ قرآن؛ کفر؛ نفاق

[سوره النساء (4): آیه 141]

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اَللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اَللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً (141)

141

همانان که نسبت به شما انتظار می‌برند؛ پس اگر از جانب خدا فتحی برای شما حاصل شد، می‌گویند: مگر ما با شما نبودیم؟ و اگر برای کافران نصیبی بود، [به آنان] می‌گویند: مگر ما بر شما تسلّط نداشتیم و شما را از گزند مؤمنان حفظ نکردیم؟ پس خدا روز قیامت میان شما حکم خواهد کرد؛ و خدا هرگز برای کافران بر ضدّ مؤمنان راهی قرار نخواهد داد.

1- منافقان به هنگام پیروزی مسلمانان، خود را یاور آنان و به گاه غلبۀ کافران، خود را طرفدار و عامل پیروزی کافران جلوه می‌دهند.

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ ... قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ

«الَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ» ، بدل برای «الَّذِینَ یَتَّخِذُونَ» و توضیح دهندۀ ویژگیهای منافقان است.

2- فرصت‌طلبی، طمعکاری وبرخوردهای طلبکارانه، از ویژگیهای اهل نفاق است.

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ ...

وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

3- رسیدن به دنیا و تأمین منافع شخصی،

تعیین کنندۀ خط مشی منافقان در برقراری روابط دوستی و اجتماعی است.

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ ... أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ

4- شرکت منافقان در جنگ، تنها برای تأمین منافع شخصی و سهیم شدن در غنایم جنگی است.

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ ... وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

ظاهراً مراد از جملۀ «أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ» شرکت در جهاد و همراهی با مسلمانان در جنگ است.

5- لزوم هشیاری مسلمان در قبال ترفندها و شگردهای منافقان

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ ... وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

از اهداف افشای منافقان و بر شمردن ویژگیهای آنان، آگاه کردن مؤمنان به حیله‌ها و مکرهای آنان است.

6- پیروزی مؤمنان در جنگ، موهبت خداوند و از جانب اوست.

فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ

قید «مِنَ اللّٰهِ» ظاهراً قید توضیحی است. یعنی هرگاه مسلمانان پیروز شوند، این پیروزی از ناحیۀ خداوند است.

7- غلبۀ مؤمنان در جنگ، فتح و پیروزی حقیقی است و پیروزیهای کافران، بهره‌ای محدود و زودگذر است.

فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ ... وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ

خداوند از غلبۀ مؤمنان به فتح و پیروزی تعبیر فرموده و برای غلبۀ کافران از کلمۀ «نَصِیبٌ» استفاده کرده تا به این معنا اشاره کند که غلبۀ کافران، فتح و پیروزی نیست. بلکه بهره‌ای اندک و زودگذر است.

8- منافقان، خائنِ به جبهه اسلام و مؤمنان و خوش خدمت به کافرانند.

قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

«استحوذ» به معنای غلبه و استیلا است و مراد از جملۀ «وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ ... أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ» - با توجه به سیاق آیه - این است که منافقان پس از پیروزی کافران به آنان می‌گویند: در هنگامۀ جنگ ما بر شما استیلا داشتیم ولی شما را نکشتیم، بر این اساس جملۀ «نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» به این معنا خواهد بود که بین شما و اهل ایمان حائل شدیم و نگذاشتیم آنان نیز به شما دسترسی پیدا کنند، تا پیروزی برای شما حاصل شد.

9- منافقان، مانع پیروزی مؤمنان

قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

«نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» ، یعنی جان و مال شما را از دست مؤمنین حفظ کردیم و نگذاشتیم مؤمنین بر شما پیروز شوند.

10- داوری خداوند در روز قیامت، میان مؤمنان و منافقان

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ ... فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

11- خداوند، کمترین سلطه‌ای را برای کافران علیه مؤمنان، تشریع نکرده و

رضایت نخواهد داد.

وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً

کلمۀ «سبیل» چون نکره است و پس از نفی قرار گرفته، دلالت بر عموم دارد. یعنی خداوند، هیچ راه سلطه‌ای برای کافران قرار نخواهد داد.

12- حرمت پذیرش ولایت و حکومت کافران

وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً

جملۀ «لَنْ یَجْعَلَ ...»، می‌تواند در مقام انشاء باشد. یعنی مؤمنان نباید سلطۀ کافران را پذیرا باشند.

13- انعقاد هرگونه پیمان (سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی)، که موجب سلطۀ کافران گردد، نامشروع و باطل است.

وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً

14- پیروزی نهایی مؤمنان بر کافران

وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً

قرار گرفتن جملۀ «لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ» پس از فرض غلبۀ کافران (و ان کان للکفرین نصیب)، اشاره به این دارد که هر چند ممکن است در مقاطعی غلبه با کافران باشد ولی پیروزی نهایی و دایمی همواره از آن مسلمانان خواهد بود.

15- مؤمنان در صورت رعایت لوازم ایمان، هرگز تحت سلطۀ کفار قرار نخواهند گرفت.

وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً

می‌توان گفت که التفات از خطابِ (بینکم)، به غیبت با آوردن عنوان «الْمُؤْمِنِینَ» برای اشاره به این معناست که اگر مسلمانان لوازم ایمان را رعایت کنند و مؤمن واقعی باشند، هرگز کافران بر آنان سلطه نخواهند یافت.

16- کافران، در قیامت هیچ سلطه و یا حجتی علیه مؤمنان نخواهند داشت.

فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً

برخی از مفسران به قرینۀ «فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ» ، معتقدند که نفی هرگونه سلطه از سوی کافران بر مؤمنان، مربوط به روز قیامت است.

17- «عن أبی الصلت الهرویّ قال: قلت للرّضا(ع) ... فقال: ... و أمّا قول اللّه عزّوجّل «وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً» فإنّه یقول: لن یجعل لکافر علی مؤمن حجة ... ؛ ⁽¹⁾

ابوالصلت هروی گوید: به امام رضا(ع) عرض کردم: ... آن‌گاه امام فرمود: امّا سخن خداوند عزّوجّل: «لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً» ، خداوند [در این سخن خود] می‌فرماید: خداوند هرگز برای هیچ کافری بر ضد هیچ مؤمنی، حجّتی قرار نخواهد داد».

کلیدواژه‌ها:

استقلال؛ اللّه؛ ایمان؛ پیروزی؛ قضا؛ قیامت؛ کفر؛ نفاق

[سوره النساء (4): آیه 142]

إِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اَللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی اَلصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ اَلنّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اَللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً (142)

142

منافقان می‌خواهند خدا را فریب دهند، در حالی که خدا فریب دهندۀ آنان است؛ و چون به نماز برخیزند، با کسالت برمی‌خیزند. برای مردم خودنمایی می‌کنند، و خدا را جز اندکی یاد نمی‌کنند.

1- خدعه و نیرنگ با خداوند، برنامۀ همیشگی منافقان است.

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ

فعل مضارع «یُخٰادِعُونَ » ، بیانگر استمرار و اصرار منافقان بر حیله‌گری است.

2- منافقان، عناصری حیله‌گر و نیرنگ‌باز

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ

3- منافقان حیله‌گر، خود گرفتار کمند نیرنگهای خدایند.

وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ

4- امهال و وانهادن منافقان برای خدعه و نیرنگ، مکر و نیرنگ خدا با آنهاست.

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ

جملۀ «وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ » حالیه و بیانگر آن است، که همان خدعه و نیرنگ منافقان علیه مؤمنان، خدعه و نیرنگ خداوند علیه ایشان است. به این معنا که خداوند آنان را مهلت داده و به خود واگذاشته تا در گناهان بسیار، غرق شوند.

5- نیرنگ با مؤمنان، نیرنگ با خداست.

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ

با توجه به آیۀ قبل که نوعی از مکر منافقان با مؤمنان را بیان کرده، گویا همان مکر و حیله را در این آیه، مکر با خداوند شمرده است.

6- خداوند، پشتیبان و حامی مؤمنان، در برابر مکر و نیرنگ منافقان

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ

چنانکه گفته شد، مراد از مکر منافقان با خداوند، می‌تواند مکر آنان با مؤمنان باشد.

7- خداوند، خود کیفر دهندۀ خدعه و نیرنگ منافقان خیانت پیشه است.

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ

خدعۀ خداوند، می‌تواند همان کیفر و مجازاتهای او باشد.

8- سستی و نشاط نداشتن در نماز و مقدمات آن، از صفات منافقان

وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ

«کُسٰالیٰ » جمع «کسلان » است؛ و کسلان به کسی گفته می‌شود که با کندی و اکراه و بدون نشاط و میل، کاری را انجام دهد.

قیام به سوی نماز که مفاد جملۀ «قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ » است، شامل مقدمات نماز نیز می‌شود.

9- ضرورت برپایی نماز، با میل و نشاط و پرهیز از کسالت و خمودی در انجام آن

وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ

10- ریاکاری در نماز و عبادت، از صفات منافقان و نشانه نفاق

وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ

11- لزوم اخلاص در عبادت و ضرورت پرهیز از ریاکاری

وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ

12- ریا در نماز و عبادت، خدعه با خداست.

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ ... قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ

«إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ ...» می‌تواند بیانی برای (یخادعون اللّه) باشد.

13- غفلت از خداوند و کم به یاد او بودن، از صفات منافقان

وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

14- لزوم ذکر و یاد بسیار خداوند

وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

15- نماز و ذکر، بهترین وسیله برای توجه به خداست.

إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ ... وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ

16- «علیّ بن الحسن بن علیّ بن فضّال عن أبیه عن الرّضا علیّ بن موسی(ع) قال:

سألته عن قول‌اللّه عزّوجّل: «اللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ » و عن قوله: «وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللّٰهُ » و عن قوله: «یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ » فقال: إنّ اللّه تبارک و تعالی لایسخر و لایستهزیء و لا یمکر و لا یخادع و لکنّه عزّوجّل یجازیهم جزاء السخریّة و جزاء الإستهزاء و جزاء المکر و الخدیعة ... ؛ ⁽¹⁾

حسن بن علی بن فضّال گوید: از امام رضا(ع) دربارۀ سخن خداوند: «اللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ » و سخن او: «وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللّٰهُ » و سخن او: «یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ » پرسیدم، فرمود:

خداوند تبارک و تعالی نه مسخره می‌کند و نه استهزا، نه مکر می‌کند و نه خدعه، بلکه خداوند عزّوجّل آنان را در مقابل سخریه واستهزا ومکر وخدعه‌شان کیفر مناسب‌آن خواهدداد».

17- «قال أمیرالمؤمنین(ع): من ذکر اللّه عزّوجّل فی السرّ فقد ذکر اللّه کثیراً، إنّ المنافقین کانوا یذکرون اللّه علانیة و لا یذکرونه فی السرّ فقال اللّه عزّوجّل:

«یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً؛

⁽¹⁾ علی(ع) فرمود: هر کس خداوند عزّوجّل را در نهان یاد کند حقاً خدا را بسیار یاد کرده است، همانا منافقان خدا را در علن یاد می‌کردند ولی در نهان او را یاد نمی‌کردند از این رو خداوند عزّوجّل [دربارۀ آنان] فرمود: «یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً» .

18- «عن جعفر بن محمّد عن أبیه(ع) أنّ رسول اللّه(ص) سُئِل: فیما النجاة غداً؟ فقال: النجاة أن لا تخادعوا اللّه فیخدعکم، فإنّه من یخادع اللّه یخدعه و یخلع منه الإیمان و نفسَه یخدع لو یشعر، فقیل له:

فکیف یخادع اللّه؟ قال: یعمل بما أمره اللّه ثمّ یرید به غیره ... ؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) از پدرش امام باقر(ع) روایت کرده که از رسول خدا(ص) سؤال شد: فردا[ی قیامت] نجات در چیست؟ فرمود: نجات [در] این است که با خدا خدعه نکنید که او با شما خدعه نماید، زیرا هر کس با خدا خدعه کند خدا با او خدعه خواهد کرد و [لباس] ایمان را از او خواهد کند، [بنابر این کسی که با خدا خدعه می‌کند در واقع] با خود خدعه می‌کند، کاش می‌توانست این را بفهمد، عرض شده: پس او چگونه با خدا خدعه می‌کند؟ فرمود: به آنچه خدا فرمان داده عمل می‌کند ولی مقصودش غیر خداست».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انتقام؛ ایمان؛ تنبلی؛ دشمنی؛ ذکر؛ ریا؛ عبادت؛ غفلت؛ مکر؛ نفاق؛ نماز

[سوره النساء (4): آیه 143]

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اَللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً (143)

143

در این میان دو دلند؛ نه به این گروه [تمایل دارند]و نه به آن گروه. و هر که را خدا گمراه کند، هرگز راهی برای او نخواهی یافت.

1- منافقان، متحیر و سرگردان میان کفر و ایمان

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ

«ذٰلِکَ » اشاره به ایمان و کفر است. «مذبذب » به شیء معلق گفته می‌شود که دایم به این سو و آن سو حرکت می‌کند و استقراری ندارد.

2- منافقان، نه در صف مؤمنانند و نه در گروه کافران

لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ

3- نفاق، موجب تحیر آدمی در موضعگیریها و مایۀ فقدان قدرت وی در انتخاب صحیح مسیر زندگی است.

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

4- کسی را که خداوند گمراه کند، هیچکس، حتی پیامبر(ص)، راهی برای هدایت او نخواهد یافت.

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

ظاهراً مراد از «سبیل » - به قرینۀ «اضلال » - ، راه هدایت است.

5- تمامی قدرتها و عوامل، مقهور اراده و خواست خداست.

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

6- تحیر و سرگردانی میان کفر و ایمان، گمراهی است.

مُذَبْذَبِینَ ... وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

7- تحیر منافقان، کیفر شوم عملکرد (خدعه‌ها و ...) آنان است.

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ ... فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

چون اضلال خداوند همواره جنبۀ کیفری دارد و کیفر نیز به اقتضای رفتار نارواست، معلوم می‌شود گمراهی منافقان و از آن جمله - تحیر آنان - کیفری الهی است و این کیفر برخاسته از اعمال ناروای آنان (خدعه، کسالت در نماز و ...) است.

8- ارادۀ الهی بر گمراهی منافقان و محرومیتشان از هدایت و ایمان واقعی

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ ... وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

9- ضلالت و گمراهی هر انسان، نتیجۀ عمل خود وی و نیز بر اساس ارادۀ خداوند است.

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ ... وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

10- پذیرش دوستی و سرپرستی کفار، خیانت در جنگ، خدعه با خدا، سستی در عبادت، ریاکاری و کم به یاد خدا بودن، موجب گمراهی و محرومیت دایمی از هدایت الهی است.

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

از مصادیق مورد نظر برای (من یضلل)، کسانی هستند که در آیات قبل (از 138 تا 143) خصلتهای آنان بر شمرده شد.

11- محروم ساختن منافقان از پیمودن راه هدایت، خدعه و کیفر خداوند نسبت به آنان*

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

با توجه به ارتباط آیه با آیۀ قبل، جملۀ «وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ » ،

می‌تواند بیان خدعه الهی نسبت به منافقان باشد.

12- نشاط در عبادت، اخلاص، ذکر فراوان خدا و استواری در ایمان، پرتویی از هدایت الهی است.

وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ ... وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ ضلالت

[سوره النساء (4): آیه 144]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا اَلْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اَلْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً (144)

144

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، کافران را به‌جای مؤمنان دوست خود نگیرید. آیا می‌خواهید در پیشگاه خدا حجتی آشکار بر ضدّ خود قرار دهید؟

1- حرمت ایجاد روابط دوستی و مودّت با کافران و پذیرش سرپرستی آنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ

«أَوْلِیٰاءَ» جمع «ولی » است. «ولی» هم به معنای دوست و هم به معنای سرپرست به کار می‌رود.

2- کافران، فاقد صلاحیت سرپرستی و حق ولایت بر مؤمنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ

3- ایمان به خداوند، ناسازگار با پذیرش دوستی و سرپرستی کافران

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ

4- مؤمنان، موظف به برقراری روابط دوستانه با دیگر مؤمنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ

5- اهل ایمان، وظیفه دار تشکیل حکومتی بر مبنای ایمان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ

چنانچه «ولی » به معنای سرپرست باشد، جملۀ «لاٰ تَتَّخِذُوا ...»، بر حرمت پذیرش ولایت کافران و «مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ » ، بر ضرورت تشکیل و پذیرش حکومتی بر پایۀ ایمان دلالت دارد.

6- منافقان در زمرۀ کافرانند*

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ

با توجه به آیات قبل و بعد که دربارۀ منافقان است، می‌توان گفت مراد از «الْکٰافِرِینَ » در آیه، همان منافقان هستند.

7- حرمت برقراری روابط دوستی با منافقان و پذیرش ولایت و حکومت آنان

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ

8- مؤمنان با پذیرش ولایت کافران، حجت روشن خداوند را علیه خویش فراهم می‌کنند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً

9- هشدار و تهدید پذیرندگان ولایت کافران و دوستی آنان، از سوی خداوند

لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ ... أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً

10- پذیرش سرپرستی و دوستی کافران، جبهه‌گیری در مقابل خداوند است.

لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ ... أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً

11- کیفر الهی، فرجام شوم دوستی با کافران و پذیرش سلطۀ آنهاست.

لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ ... أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً

حجت آشکار خداوند، حکایت از این دارد که مقتضی کیفر و عقاب برای چنین افرادی فراهم است.

12- خداوند بدون حجت و برهان، کسی را عقاب نخواهد کرد.

أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ استقلال؛ اللّه؛ ایمان؛ جامعه؛ حرمت؛ حقوق؛ حُکم؛ حکومت؛ دوستی؛ عذاب؛ کفر؛ ولایت

[سوره النساء (4): آیه 145]

إِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ فِی اَلدَّرْکِ اَلْأَسْفَلِ مِنَ اَلنّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً (145)

145

به یقین، منافقان در پایین‌ترین طبقۀ آتش خواهند بود، و هرگز برای آنان یاوری نخواهی یافت؛

1- جایگاه منافقان، در پایین‌ترین و پست‌ترین طبقات آتش جهنم است.

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ

2 - مؤمنان، در صورت پذیرش ولایت کافران، محکوم به نفاق خواهند بود.

لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ ... إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ

ظاهراً جملۀ «إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ...»، بیان علت برای جملۀ «لاٰ تَتَّخِذُوا ...» است. بنابراین مراد از «الْمُنٰافِقِینَ » ، همان کسانی خواهند بود که ولایت کافران را پذیرا شده‌اند.

3- جهنم، دارای طبقات، و عذابش، دارای شدت و ضعف است.

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ

4- منافقان، برای رهایی از عذاب اخروی، هیچ یاور و شفیعی نخواهند داشت.

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

5- امکان برخورداری از یاری و شفاعت شفاعتگران، در قیامت

وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

تقدیم «لَهُمْ » بر «نَصِیراً» ، بیانگر آن است که تنها برای منافقان یاور و شفیعی نیست. مفاد آن این است که برخورداری از شفاعت شفاعتگران برای غیر منافقان امکان دارد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ جهنم؛ عذاب؛ قیامت؛ کفر؛ نفاق

[سوره النساء (4): آیه 146]

إِلاَّ اَلَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اِعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اَللّٰهُ اَلْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً (146)

146

مگر کسانی که توبه کنند و به صلاح آیند، و به خدا تمسّک جویند و طاعت خود را برای خدا خالص کنند، که اینان با مؤمنان خواهند بود؛ و به زودی خدا به مؤمنان اجری بزرگ خواهد داد.

1- منافقان در صورت توبه، اصلاح گذشته، تمسک به خدا و اطاعت خالصانۀ او، به آتش دوزخ گرفتار نخواهند شد.

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ

2- منافقان در صورت توبه، اصلاح گذشته، تمسک به خدا و اطاعت خالصانه از او، در زمرۀ مؤمنان واقعی قرار می‌گیرند.

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا ... فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ

3- باز بودن راه توبه و بازگشت، حتی برای منافقان

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ

4- اصلاح و جبران گذشته، پیروی از فرامین الهی و پرهیز از ریا، شرط پذیرش و ثمربخش بودن توبۀ منافقان

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ

چنانچه جمله‌های «أَصْلَحُوا» و «اعْتَصَمُوا» و «أَخْلَصُوا» ، بیانگر شرایط قبولی توبه منافقان باشد، مراد از «اعْتَصَمُوا» - با توجه به صفات شمرده شده برای آنان در آیات پیشین - پیروی از اوامر خداوند و مراد از «أَخْلَصُوا» پرهیز از ریا می‌باشد.

5- اصلاح گذشته، مشروط به توبه و پشیمانی از اعمال ناروا، و اطاعت خالصانه از خداوند در گرو اعتصام به اوست.

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ

ظاهراً جملۀ «أَصْلَحُوا» و «اعْتَصَمُوا» و «أَخْلَصُوا» ، هر یک مترتب بر دیگری است. یعنی بدون بازگشت از نفاق، اصلاح ممکن نیست، و بدون اصلاح، اعتصام به خدا امکان ندارد، و بدون اعتصام به خدا، رهایی از ریا غیر ممکن است.

6- جامعۀ ایمانی، موظف به پذیرش توبه کنندگان واقعی

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا ... فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ

از جملۀ «فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ » ، استفاده می‌شود که جامعۀ اسلامی باید پذیرای منافقین تائب باشد و آنان را به عنوان عضوی از جامعۀ اسلامی بپذیرد.

7- توبه باید متناسب با گناه باشد.

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا ... وَ أَخْلَصُوا

با توجه به ویژگیهای منافقان، که در آیات گذشته شمرده شد و تناسب آنها با شرایطی که برای قبولی توبۀ آنان بیان گردید، معلوم می‌شود هر گناه، توبه‌ای ویژه دارد.

8- دوری از نفاق، جبران گذشته، اعتصام به خدا و پرهیز از ریا، شرط تحقق ایمان واقعی است.

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ ... فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ

9- وعدۀ خداوند به برخورداری مؤمنان، از پاداشی بس بزرگ

وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً

10- منافقان تائب، بهره‌مند از پاداش بزرگ خدا خواهند بود.

فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً

11- تهدید و تشویق، از روشهای قرآن

برای گرایش دادن مردم به ایمان و دور کردن آنان از کفر و نفاق

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ ... وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اصلاح؛ اطاعت؛ اللّه؛ ایمان؛ پاداش؛ توبه؛ جامعه؛ جهنم؛ ریا؛ عمل؛ کفر؛ گناه؛ ندامت؛ نفاق؛ هدایت

[سوره النساء (4): آیه 147]

مٰا یَفْعَلُ اَللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اَللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً (147)

147

اگر شکر کنید و ایمان بیاورید، خدا را با عذاب شما چه کار؟ و خدا سپاسگزار و داناست.

1- خداوند، بندگان را از سر نیاز عذاب نمی‌کند.

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ

2- ایمان به خدا و شکر نعمتهای او، موجب گرفتار نشدن انسان به عذاب دوزخ است.

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ

مراد از عذاب به قرینۀ آیۀ 145 (فی الدرک الاسفل من النار)، عذاب دوزخ است.

3- منافقان به خاطر ناسپاسی و کفرشان به خدا، مستحق عذاب دوزخند.

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ ... مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ

در صورتی که خطاب، متوجه منافقان باشد، آیۀ شریفه اشاره به ناسپاسی و بی‌ایمانی آنان دارد و آن را از موجبات گرفتاری دوزخ می‌شمرد.

4- کفر به خدا، و ناسپاسی نعمتهای او، موجب گرفتار شدن انسان به عذاب الهی

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ

5- عذاب الهی، بازتاب و نتیجۀ عقیده و عمل انسانهاست.

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ

جملۀ «مٰا یَفْعَلُ » ، دلالت می‌کند که خداوند خواهان عذاب بندگان نیست. و جملۀ «إِنْ شَکَرْتُمْ ...»، می‌رساند که عذاب اخروی، نتیجۀ ناسپاسی و بی‌ایمانی خود انسان‌هاست.

6- روحیه شکر و سپاسگزاری، زمینه ساز ایمان به خداست.*

إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ

تقدیم «شَکَرْتُمْ » بر «آمَنْتُمْ » ، می‌تواند اشاره به این معنا باشد که برخورداری از روحیۀ شکر، زمینۀ روی آوری به خدا و ایمان به اوست.

7- ایمان به خداوند، بارزترین نمود شکر و سپاس انسان به درگاه اوست.

إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ

جملۀ «آمَنْتُمْ » پس از «شَکَرْتُمْ » ، می‌تواند برای بیان شکر و تعیین بارزترین و مهمترین مصداق آن باشد.

8- مؤمنانِ سپاسگزار در برابر نعمتهای خداوند، بهره‌مند از پاداشهای اویند.

إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً

شکر خداوند در حقیقت پاداش و ثواب اوست به بندگان. و این پاداش در مقابل همان سپاسگزاری و ایمان بندگان است.

9- پاداش الهی، متناسب و همگون با اعمال انسانهاست.

إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً

توصیف خداوند به «شٰاکِراً» در مقابل شکرگزاری بندگان، بیانگر تناسب پاداشهای الهی با رفتار و کردار نیک انسانهاست.

10- خداوند به توبه کنندگان راستین و سپاسگزاران مؤمن و مراتب ایمان و شکر آنان، آگاهی همه جانبه دارد.

إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً

توصیف خداوند به «علیم »، پس از جملۀ «إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ » و «الَّذِینَ تٰابُوا» ، می‌رساند که متعلق علم، همان ایمان، شکر و توبه بندگان و مقدار و خصوصیات آن است.

11- علم و آگاهی گستردۀ خداوند، تضمین کنندۀ پاداش دهی او به بندگان مؤمن و شاکر خویش

إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً

12- «شاکر» و «علیم » از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ توبه؛ حقوق؛ شکر؛ شکور/اسما و صفات؛ عذاب؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ کفر؛ کفران؛ نفاق

[سوره النساء (4): آیه 148]

لاٰ یُحِبُّ اَللّٰهُ اَلْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ اَلْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اَللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً (148)

148

خدا بد گفتنِ آشکار را دوست نمی‌دارد، مگر از کسی که به او ستم شده باشد، و خدا شنوا و داناست.

1- ناخشنودی خداوند از سخنی که افشاکنندۀ بدیها و زشتیهای دیگران باشد.

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ

در برداشت یاد شده، «مِنَ الْقَوْلِ » ، بیان برای «الْجَهْرَ» گرفته شده است. استثنای «إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ » ، بیانگر آن است که مراد، افشای بدیهای دیگران است.

2- ناخشنودی خداوند از بدزبانی و زشت گویی مردم نسبت به یکدیگر

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ

محتمل است «مِنَ الْقَوْلِ » قید برای «السوء» باشد. بر این اساس مراد از «السوء من القول »، سخنان ناروایی است که دربارۀ دیگری گفته شود.

3- هتک حرمت و برملاساختن عیبها و نقایص مردم، حرام و موجب ناخشنودی خداوند است.

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ

مفاد «لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ ...»، نهی و جعل حرمت و مراد، مطلق اظهار عیب دیگران است و چون این عمل غالباً با سخن و گفته صورت می‌گیرد، تعبیر «السوء من القول » آورده شده است.

4- حرمت دشنام‌دادن و ناسزاگفتن به‌مردم

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ

برخی از مفسران بر آنند که مراد از «بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ » ، خصوص دشنام دادن و ناسزا گفتن است.

5- مظلوم، مجاز به دشنام دادن ظالم و افشاگری علیه اوست.

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ

6- مظلوم، مجاز به هتک حرمت ظالم و آشکار ساختن خصلتهای ظالمانۀ وی، برای مردم

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ

مناسبت حکم و موضوع اقتضا می‌کند که گفته شود مراد از اظهار عیوب ظالم گفتاری است که مظلوم به وسیلۀ آن ستمگریِ ظالم را نسبت به خودش بیان کند، بنابراین مظلوم حق ندارد بدیهای ظالم را که هیچ رابطه‌ای با وی ندارد، افشا کند.

7- نظام حقوقی و اخلاقی اسلام، مدافع مظلومان و ستمدیدگان است.

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ

مظلومان در آیۀ شریفه از حکم تحریم (بدگویی دیگران) استثنا شده و اجازه یافته‌اند تا برای رساندن ندای مظلومیتشان به افشاگری علیه ظالمان بپردازند و این، بیانگر دفاع نظام حقوقی اسلام از ستمدیدگان است.

8- تبلیغ و بدگویی آشکار، از روشهای مجاز برای مبارزه علیه ظلم و ظالم است.

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ

9- خداوند، شنوای سخنانی که بدیها و زشتیهای مردم را آشکار کند و موجب هتک حرمت آنان گردد.

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً

10- آگاهی مطلق خداوند، پشتوانۀ جعل قوانین حقوقی و اخلاقی اسلام

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً

11- هشدار و تهدید خداوند به افشا کنندگان عیوب مردم و هتک کنندگان حرمت آنان

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً

توصیف خداوند به شنوایی و آگاهی، پس از بیان اوامر و نواهی، غالباً برای تهدید به کیفر و عقاب آورده می‌شود.

12- نظام اخلاقی و حقوقی اسلام، در ارتباط با یکدیگر و پیوسته با همند.

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً

13- خداوند، آگاه به ستمگران و ستمدیدگان و آگاه به دادخواهی مظلومان است.

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ ... إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً

متعلق علم، می‌تواند مطالبی باشد که در آیه مطرح شده است، همانند ظالم، مظلوم و مقدار ستمی که شده و ... .

14- توجه به علم و آگاهی خداوند، مانع سوء استفادۀ انسان، از خصلتهای الهی به مظلومان در بدگویی ظالمان

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً

جملۀ «کٰانَ اللّٰهُ ...»، می‌تواند هشداری به مظلومان باشد که مبادا از حکم الهی سوء استفاده کنند و در بدگویی از ظالم از حد تجاوز نمایند و یا هشدار به کسانی باشد که مظلوم نیستند و به بهانه این که مظلومند، علیه بی‌گناهی افشاگری کنند.

15- «سمیع » و «علیم » از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً

16- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قول اللّه:

«لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ » قال: من أضاف قوماً فأساء ضیافتهم فهو ممّن ظَلَم فلا جناح علیهم فیما قالوا فیه؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند: «لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ » روایت شده که فرمود: هر کس، جمعی را مهمان خود کند و از آنان بد پذیرایی نماید از ستمکاران خواهد بود و بر مهمانان [هر چه] در بارۀ او بدگویی کردند گناهی نیست».

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ اخلاق؛ اسما و صفات؛ افشاگری؛ اللّه؛ حرمت؛ حُکم؛ دشنام؛ ذکر؛ ظلم؛ غیبت؛ گناه؛ مهمانی

[سوره النساء (4): آیه 149]

إِنْ تُبْدُوا خَیْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً (149)

149

اگر خیری را آشکار کنید یا پنهانش دارید، یا از بدی‌ای درگذرید، [خدا از شما در می‌گذرد، زیرا]خدا پر گذشت و تواناست.

1- انجام کارهای نیک چه در نهان و چه آشکارا، مورد پسند و رضایت خداست.

إِنْ تُبْدُوا خَیْراً أَوْ تُخْفُوهُ ... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً

2- جواز اظهار و ابراز کارهای نیک انجام شده

إِنْ تُبْدُوا خَیْراً أَوْ تُخْفُوهُ ... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً

در برداشت یاد شده متعلق ابداء و اخفاء می‌تواند عمل نیکی باشد که قبلاً انجام گرفته است. بنابراین ابداء خیر به معنای اظهار و ابراز آن می‌باشد.

3- ترغیب مؤمنان از سوی خداوند، به انجام کارهای نیک

إِنْ تُبْدُوا ... فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً

4- ترغیب مؤمنان از سوی خداوند، به گذشت از کسانی که از ایشان بدی دیده‌اند.

إِنْ تُبْدُوا ... أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً

5- مجاز نبودن انسان در آشکار ساختن بدیهای مردم و مخیر بودن او در اظهار و مخفی کردن خوبیهای آنان

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ ... إِنْ تُبْدُوا خَیْراً أَوْ تُخْفُوهُ

با توجه به آیۀ قبل که دربارۀ حرمت افشا و ابراز کارهای بد دیگران بود، می‌توان گفت این آیه نیز دربارۀ ابراز و اخفای کارهای نیک دیگران است. البته بر این مبنا باید جمله‌ای همانند «فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ » به عنوان جواب شرط در تقدیر باشد.

6- خداوند با حفظ حق انتقام برای ستمدیدگان، آنان را به عفو و گذشت تشویق کرده است.

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ ... أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً

جملۀ «إِنْ تُبْدُوا ... أَوْ تَعْفُوا» ، می‌تواند تکمیل و توضیح «إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ » باشد. یعنی در عین اینکه برای مظلوم جایز است تا ماهیت ظالم را افشا کند، ولی بهتر آن است که آبروی او را محفوظ نگه دارد.

7- نیکی به مردم در آشکار و نهان و گذشت از بدیهای ایشان، در پی دارندۀ عفو الهی

إِنْ تُبْدُوا خَیْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً

از جمله مصادیق مورد نظر برای کلمۀ «خیر»، به قرینۀ «أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ» که بیانگر گذشت از خطاهای دیگران است، احسان و نیکی به مردم می‌باشد.

8- خداوند، در عین قدرت بر انتقام و کیفر دهی، بندگان را مورد عفو قرار می‌دهد.

فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً

9- عفو، در عین قدرت بر انتقام، تخلق به اخلاق الهی است.

أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که جملۀ «فَإِنَّ اللّٰهَ ...»، جانشین جواب شرط بوده و تقدیر کلام را این گونه بدانیم «ان تعفوا عن سوء فقد تخلقتم باخلاق الله ان الله کان عفوا قدیرا» یعنی اگر خطای دیگران را نادیده انگارید، به صفتی از صفات خداوند متخلق شده‌اید که آن، عفو در عین قدرت است.

10- نظام اخلاقی اسلام، مکمل نظام حقوقی آن

إِنْ تُبْدُوا خَیْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً

با توجه به آیۀ قبل که در مقام بیان نظام حقوقی است (حق مظلوم در پرخاش بر ظالم)، و این آیه که عفو را اخلاقی خدا پسندانه و بهتر از انتقام می‌داند، معلوم می‌شود که نظام اخلاقی اسلام، مکمل نظام حقوقی آن است.

11- تناسب و همگونی پاداش الهی با عمل انسان

أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً

خداوند، گذشت و بخشش خویش را پاداش کسانی قرار داده که اهل عفو و گذشت هستند.

12- «عفو» و «قدیر» از اسما و صفات خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ احسان؛ اخلاق؛ افشاگری؛ اللّه؛ انتقام؛ ایمان؛ حُکم؛ عفو؛ عَفوّ/اسما و صفات؛ عمل؛ قدیر/اسما و صفات

[سوره النساء (4): آیه 150]

إِنَّ اَلَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اَللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً (150)

150

همانا کسانی که به خدا و پیامبرانش کفر می‌ورزند، و می‌خواهند میان خدا و پیامبرانش جدایی بیندازند، و می‌گویند: به بعضی ایمان می‌آوریم و بعضی را انکار می‌کنیم، و می‌خواهند میان این دو، راهی اختیار کنند،

1- کفر نسبت به برخی از پیامبران الهی، در حقیقت کفر به خدا و تمامی پیامبران اوست.

إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ ... وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ

مضاف الیه کلمۀ «بعض »، در هر دو مورد، «رسل » است، یعنی «نؤمن ببعض رسله و نکفر ببعضهم ». و نیز جملۀ «یَقُولُونَ ...»، در حقیقت تفسیر «یَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ » ، می‌باشد.

2- پذیرش برخی از احکام دین و انکار برخی دیگر، کفر به خدا و رسول و به منزلۀ انکار تمامی آن است.*

إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا ...

أُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ

با توجه به واژۀ «رسل » می‌توان گفت: آیه شامل تبعیض در اعتقاد به احکام و رسالت یک دین نیز می‌شود؛ یعنی همانگونه که انکار برخی از رسولان به منزلۀ انکار همۀ پیامبران است، انکار برخی از تعالیم انبیا نیز انکار تمامی آن دین است.

3- اعتقاد به خدا و همۀ انبیا و رسالت آنان، شرط تحقق ایمان

إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا ...

أُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ

4- وجود تلازم میان ایمان به خدا و ایمان به رسالت انبیای الهی

وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللّٰهِ وَ رُسُلِهِ ... وَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً

5- اهل کتاب با انکار رسالت پیامبر(ص)، در حقیقت به خدا و تمامی پیامبران و پیامبر خویش کافرند.

إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ ... وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ

به دلیل آیات بعد، مراد از «الَّذِینَ یَکْفُرُونَ ...»، اهل کتاب هستند.

کلیدواژه‌ها:

اهل کتاب؛ ایمان؛ دین؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره النساء (4): آیه 151]

أُولٰئِکَ هُمُ اَلْکٰافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً (151)

151

اینانند که در حقیقت کافرند، و ما برای کافران عذابی خوار کننده آماده کرده‌ایم.

1- ایمان به خدا و انکار هر یک از رسولان الهی، ایمانی دروغین و کفری حتمی است.

وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللّٰهِ وَ رُسُلِهِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ حَقًّا

2- انکار برخی از رسولان و ایمان به برخی دیگر، کفری قطعی و ریشه‌دار است.

یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ حَقًّا

کلمۀ «حَقًّا» در آیه، مقابل باطل نیست، بلکه به معنای عمق کفر و تحقق حتمی آن است.

3- کیفر خوار کنندۀ الهی، در انتظار کافران به خدا و پیامبران اوست.

وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

4- جهنم و عذاب الهی، هم اکنون برای کافران آماده و مهیاست.

وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

چنانچه مراد از «عَذٰاباً مُهِیناً» عذاب دوزخ باشد، فعل «أَعْتَدْنٰا» ، به صیغۀ ماضی حکایت از وجود هم اکنون دوزخ دارد.

5- انکار رسولان الهی، حتی برخی از آنان، موجب گرفتار شدن به عذابی ذلتبار است.

یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ ... أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

6- اهل کتاب درصورت انکار پیامبر(ص) و یا هر یک از رسولان الهی، به عذابی خوار کننده گرفتار خواهند شد.

أُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

به گفتۀ مفسران، مصداق مورد نظر برای «لِلْکٰافِرِینَ » ، یهود و نصارا هستند.

7- عذاب الهی، دارای انواع گوناگون و آثار و پیامدهای مختلف است.

وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

توصیف عذاب به خوار کننده، بیانگر این است که عذاب الهی، یا دارای انواعی است و یا یک نوع، ولی دارای آثار متفاوت است.

8- انکار برخی از رسولان الهی و ایمان به برخی دیگر، ناشی از غرور و خودخواهی است.

وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

چون عذابهای الهی متناسب با گناه آدمی است (جزاءاً وفاقاً)، بنابراین گرفتار شدن منکران رسالت به عذاب خوار کننده، حاکی از این است که آنان برخوردار از روحیۀ تکبر و خودخواهی بوده‌اند و همین امر باعث کفرشان شده است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ تکبر؛ جهنم؛ عذاب؛ غرور؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره النساء (4): آیه 152]

وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لَمْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولٰئِکَ سَوْفَ یُؤْتِیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ کٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً (152)

152

و کسانی که به خدا و پیامبرانش ایمان آورده و میان هیچ یک از آنان فرق نگذاشته‌اند، به زودی خدا اجرشان را به آنان خواهد داد، و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- پیامبران و ادیان الهی، مجموعه‌ای به هم پیوسته

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لَمْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ

2- ایمان به همۀ پیامبران و از بین بردن زمینۀ اختلافات مذهبی، مورد دعوت و تأکید خداست.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لَمْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ

3- وجود ملازمه بین ایمان به خدا و اعتقاد به تمامی پیامبران

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لَمْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ

4- ایمان دارندگان به خدا و تمامی انبیا، مورد وعدۀ الهی به برخورداری از پاداشهای فراوان

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ ... أُولٰئِکَ سَوْفَ یُؤْتِیهِمْ أُجُورَهُمْ

5- اعتقاد به خدا و تمامی پیامبران، موجب جلب غفران و رحمت الهی است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً

6- پاداش دهی خداوند به بندگان خویش، پرتویی از غفران و رحمت اوست.

أُولٰئِکَ سَوْفَ یُؤْتِیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً

7- غفران و آمرزش خداوند نسبت به مؤمنان، تجلی رحمت اوست.*

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً

وصف «رَحِیماً» ، می‌تواند اشاره به منشأ غفران الهی باشد.

8- «غفور» و «رحیم » از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ دین؛ رحمت؛ مغفرت

[سوره النساء (4): آیه 153]

یَسْئَلُکَ أَهْلُ اَلْکِتٰابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتٰاباً مِنَ اَلسَّمٰاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسیٰ أَکْبَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَقٰالُوا أَرِنَا اَللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ اَلصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اِتَّخَذُوا اَلْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ اَلْبَیِّنٰاتُ فَعَفَوْنٰا عَنْ ذٰلِکَ وَ آتَیْنٰا مُوسیٰ سُلْطٰاناً مُبِیناً (153)

153

اهل کتاب از تو می‌خواهند که کتابی از آسمان بر آنان نازل کنی. البتّه آنان از موسی بزرگ‌تر از این را خواستند و گفتند: خدا را آشکارا به ما بنمای. پس به سبب ظلمشان صاعقه آنان را فرو گرفت؛ سپس، بعد از آن‌که دلیل‌های روشن برایشان آمد، آن گوساله را [به پرستش]بر گرفتند، و ما از آن در گذشتیم، و به موسی حجّتی روشن دادیم.

1- نزول کتاب و نوشته‌ای از آسمان بر اهل کتاب، درخواست آنان از پیامبر(ص) برای ایمان آوردن به آن حضرت

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ

2- آشکارا دیدن خداوند، تقاضای یهودیان از موسی(ع)

فَقَدْ سَأَلُوا مُوسیٰ أَکْبَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَقٰالُوا أَرِنَا اللّٰهَ جَهْرَةً

3- عناد، لجاجت و بهانه‌جویی، ریشۀ درخواستهای بی‌جای اهل کتاب از پیامبر(ص) و موسی(ع)

فَقَدْ سَأَلُوا مُوسیٰ أَکْبَرَ مِنْ ذٰلِکَ ... فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ

لحن مذمت‌آمیز آیه در بیان خواستهای اهل کتاب، می‌رساند که آنان نه به خاطر حق جویی بلکه از سر بهانه‌جویی و عنادورزی چنین تقاضاهایی را مطرح می‌کرده‌اند.

4- درخواست معجزه‌های بی‌مورد، شیوۀ اهل کتاب در برابر دعوت پیامبران

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ ... فَقَدْ سَأَلُوا مُوسیٰ أَکْبَرَ مِنْ ذٰلِکَ

5- درخواست دیدن خداوند از سوی یهود، درخواستی ظالمانه و موجب گرفتار شدن آنان به صاعقه

فَقٰالُوا أَرِنَا اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ

6- بنی‌اسرائیل در پی تقاضای آشکارا دیدن خداوند، با صاعقه به هلاکت رسیدند.

فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ

7- برخی گناهان، در پی دارندۀ عقوبتهای دنیوی است.

فَقٰالُوا أَرِنَا اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ

8- اهل کتاب، به ویژه یهود، مردمی حسگرا و دارای بینشی مادی

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ ...

فَقٰالُوا أَرِنَا اللّٰهَ

9- درخواست یهود از موسی(ع) (دیدن خدا)، نابجاتر از درخواست آنان از پیامبر(ص) (نزول کتاب آسمانی بر آنان)

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ ... فَقَدْ سَأَلُوا مُوسیٰ أَکْبَرَ مِنْ ذٰلِکَ

10- ظلم، موجب گرفتار شدن به کیفر الهی در دنیاست.

فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ

11- نگرش مادی در مورد خداوند و بهانه‌جویی در مقابل پیامبران، از مصادیق بارز ظلم و موجب گرفتاری به عذاب الهی است.

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ ... فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ

12- مشاهدۀ خداوند با حس ظاهری، امری ناممکن و انتظاری بی‌جاست.

فَقٰالُوا أَرِنَا اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ

13- ضرورت پندآموزی و عبرت‌گیری، از سرنوشت گذشتگان

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ ... فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ

14- عوامل طبیعی، تحت سیطرۀ خداوند و رام فرمان اوست.

فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ

15- کفر و گوساله پرستی یهود، علی رغم مشاهدۀ بینات و دلایل آشکار بر توحید و ضرورت خداپرستی

ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ

16- گناه و انحراف آگاهانه، دارای زشتی و پلیدی فزونتر

ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ

قید «مِنْ بَعْدِ ...»، بیانگر این است که مذمت و تقبیح عملکرد اهل کتاب، بدان جهت است که ارتداد و کفرشان پس از آگاهی و مشاهدۀ بیّنات الهی بوده است.

17- گرفتاری یهود به صاعقه، از بینات الهی برای آنان

فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ

18- گوساله پرستی و ارتداد یهودیان عصر موسی(ع) و عفو خداوند از آنان

ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ فَعَفَوْنٰا عَنْ ذٰلِکَ

19- حضرت موسی(ع)، بهره‌مند از دلایل و براهین روشن، از جانب خداوند

وَ آتَیْنٰا مُوسیٰ سُلْطٰاناً مُبِیناً

20- حضرت موسی(ع)، دارای قدرت و توانی بالا در ایفای رسالت و اتمام حجت بر مردم

وَ آتَیْنٰا مُوسیٰ سُلْطٰاناً مُبِیناً

21- دلجویی خداوند از پیامبر اسلام(ص)، در برابر بهانه‌جویی اهل کتاب

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ ... وَ آتَیْنٰا مُوسیٰ سُلْطٰاناً مُبِیناً

بیان گرفتاری یهودیان بهانه جو برای پیامبر(ص)، به منظور دلجویی و وعدۀ حمایت از آن حضرت است.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ اهل کتاب؛ بنی اسرائیل؛ پیشینیان؛ تاریخ؛ توحید؛ حس گرایی؛ صاعقه؛ ظلم؛ عبادت؛ عذاب؛ گناه؛ گوساله‌رپرستی؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ یهود

[سوره النساء (4): آیه 154]

وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ اَلطُّورَ بِمِیثٰاقِهِمْ وَ قُلْنٰا لَهُمُ اُدْخُلُوا اَلْبٰابَ سُجَّداً وَ قُلْنٰا لَهُمْ لاٰ تَعْدُوا فِی اَلسَّبْتِ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً (154)

154

و کوه طور را به خاطر پیمانشان بر فرازشان بالا بردیم، و به آنان گفتیم: سجده کنان از این دروازه وارد شوید، و به آنان گفتیم: در مورد [حکم روز]شنبه تعدّی نکنید، و از آنان پیمانی محکم گرفتیم.

1- خداوند، با برافراشتن کوه طور بر سر یهود به منظور تهدید آنان، از ایشان پیمان گرفت.

وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِیثٰاقِهِمْ

«طور» علم است برای کوهی مخصوص و گفته شده «طور» به معنای مطلق کوه است (مفردات)، باء در «بِمِیثٰاقِهِمْ » سببیه و بیانگر آن است که گرفتن میثاق، علت برای برافراشتن کوه طور بوده است.

2- یهود، مردمانی طغیانگر که جز با تهدید، در برابر حق تسلیم نمی‌شدند.

وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِیثٰاقِهِمْ

3- قرار دادن کوه طور بر سر یهود، از معجزات حضرت موسی(ع)

وَ آتَیْنٰا مُوسیٰ سُلْطٰاناً مُبِیناً. وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ الطُّورَ

بر افراشتن کوه طور، می‌تواند بیان مصداقی برای جملۀ «وَ آتَیْنٰا مُوسیٰ سُلْطٰاناً مُبِیناً» باشد.

4- پیمانهای الهی و پایبندی به آن، دارای اهمیتی خاص در پیشگاه خداست.

وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِیثٰاقِهِمْ

تهدید بنی اسرائیل با برافراشتن کوه طور بر فراز سر آنان به خاطر گرفتن میثاق، حکایت از اهمیت خاص میثاق الهی و وفای به آن دارد.

5- یهودیان عصر موسی، مأمور ورود به بیت المقدس، با حالتی خاضعانه

وَ قُلْنٰا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً

مراد از «الْبٰابَ » بنابه گفتۀ بسیاری از مفسران، دروازۀ شهر بیت المقدس است و «سُجَّداً» جمع ساجد می‌باشد و مراد از سجده می‌تواند معنای لغوی آن (خضوع) باشد.

6- ورود به بیت المقدس و سجده به درگاه الهی در آن هنگام، فرمان خداوند به یهودیان عصر موسی(ع)

وَ قُلْنٰا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً

7- حرمت و عظمت بیت المقدس، نزد خداوند

وَ قُلْنٰا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً

امر به خضوع و سجده به هنگام ورود به بیت المقدس، حاکی از حرمت و عظمت آن نزد خداوند است.

8- روز شنبه، روز تعطیل رسمی یهودیان

وَ قُلْنٰا لَهُمْ لاٰ تَعْدُوا فِی السَّبْتِ

9- حرمت کار و فعالیت در روز شنبه بر یهود و نهی الهی از مخالفت با آن

وَ قُلْنٰا لَهُمْ لاٰ تَعْدُوا فِی السَّبْتِ

مقید شدن «لاٰ تَعْدُوا» به «فِی السَّبْتِ » حکایت از آن دارد که در روز شنبه کار و فعالیت برای یهودیان حرام بوده و خداوند، آنان را از تعدی به حکم آن نهی فرموده است.

10- خداوند برای اجرای فرامین و رعایت حدود خویش، از یهودیان پیمانی محکم گرفت.

وَ قُلْنٰا لَهُمُ ... وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً

11- ورود خاضعانه به بیت المقدس و رعایت قانون تعطیلی روز شنبه، از جمله پیمانهای خداوند با یهود

وَ قُلْنٰا لَهُمُ ادْخُلُوا ... وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً

12- وجود زمینه‌های‌تخلف و پیمان‌شکنی در یهود

وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً

کلیدواژه‌ها:

اصحاب سبت؛ اللّه؛ بیت المقدس؛ تهدید؛ حرمت؛ حُکم؛ سجده؛ صید؛ طور سینا؛ عهد؛ موسی(ع)؛ یهود

[سوره النساء (4): آیه 155]

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ قَتْلِهِمُ اَلْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اَللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً (155)

155

پس به سبب پیمان شکنی‌شان، و این‌که به آیات خدا کفر ورزیدند و پیامبران را به ناحق کشتند و گفتند: دل‌های ما [از درک حقّ]در غلاف است - [نه] بلکه به سبب کفرشان خدا بر دل‌هایشان مهر زده است که جز اندکی ایمان نمی‌آورند

1- یهود، مردمی پیمان شکن و قاتل پیامبران

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ

2- لزوم پایبندی به پیمانهای الهی

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ

3- آیات الهی (معجزات پیامبران و ...) مورد انکار یهودیان

وَ کُفْرِهِمْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ

4- یهودیان، هیچگونه توجیهی برای کشتن انبیا، نداشتند.

وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ

با اینکه همواره کشتن پیامبران نا به حق است، خداوند قید توضیحی «بِغَیْرِ حَقٍّ » را ذکر کرده است تا به این معنا اشاره کند که قاتلان پیامبران خود نیز به ناروا بودن کشتن انبیا آگاه بودند.

5- پایداری پیامبران در ابلاغ رسالت خویش، تا شهادت و کشته‌شدن در راه‌خدا

وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ

6- یهود با اظهار ناتوانی از درک سخنان پیامبران، تعالیم آنان را به استهزا می‌گرفتند.

وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ

«غُلْفٌ» جمع اغلف به چیزی گفته می‌شود که دارای حجاب و پرده باشد؛ بر این مبنا به نظر می‌رسد قصد و داعی یهود از جملۀ «قُلُوبُنٰا غُلْفٌ» (قلبهای ما دارای حجاب است)، استهزای انبیا باشد.

7- یهود، با ادعای دانش وافر، خود را از تعالیم انبیا بی‌نیاز می‌پنداشتند.

وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ

«غُلْفٌ» می‌تواند جمع غلاف به معنای ظرف باشد. بر این مبنا، مقصود یهود از جملۀ «قُلُوبُنٰا غُلْفٌ» این است که دلهایشان ظرف‌هایی آکنده از دانش است و نیازی به تعالیم انبیا ندارند.

8- غیر علمی شمردن تعالیم انبیا، بهانۀ بی‌اساس یهود، برای نپذیرفتن آنها

وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ

مقصود یهودیان می‌تواند این باشد که قلبهایمان ظرف‌های علم است، اگر تعالیم انبیا دارای مبنایی علمی بود، قلبهای ما آن را درک می‌کرد و در خود جای می‌داد و چنین نتیجه می‌گرفتند که تعالیم انبیا - به دلیل نافذ نبودنش در قلبها - علمی نیست.

9- یهود، مستحق مجازات الهی به سبب پیمان شکنی، انکار آیات الهی و کشتن پیامبران

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ ... وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِیٰاءَ

«فَبِمٰا نَقْضِهِمْ ...»، متعلق به فعل محذوف و تقدیر آن چنین است:

«فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ... استحقوا العذاب ».

10- غرور علمی یهود دربرابر دعوت انبیا، موجب گرفتاری آنان به عذاب خداوند

وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ

کلمۀ «قَوْلِهِمْ » عطف بر «نَقْضِهِمْ » است، یعنی «و بسبب قولهم قلوبنا غلف استحقوا العذاب ».

11- کفر یهود، موجب مهر زدن خداوند بر دلهای آنان گشت.

وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ

12- دلهای یهود، دارای حجابی جلوگیر از نفوذ تعالیم انبیا

بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ

13- دلهای یهودیان - برخلاف ادعایشان - تهی از دانش و ناتوان از درک تعالیم پیامبر اسلام(ص)

قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا

برداشت یاد شده بر این اساس است که مقصود یهودیان از جملۀ «قُلُوبُنٰا غُلْفٌ» ادعای برخورداری از دانش وافر باشد.

14- ناتوانی و توانمندی دلها، برای درک تعالیم انبیا، در اختیار خداست.

بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ

15- قلب (دل)، از ابزار شناخت

وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ

16- ناتوانی از درک معارف دین در نتیجه لجاج و کفر، کافران را نزد خدا معذور نمی‌سازد.

بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ

چنانچه مقصود از جملۀ «قُلُوبُنٰا غُلْفٌ» این معنا باشد که یهودیان واقعاً از درک تعالیم پیامبر اسلام و یا دیگر انبیا عاجز بودند و بر این اساس خود را معذور می‌پنداشتند، جملۀ «بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ » بیانگر این نکته است که ناتوانی یهود از درک سخنان پیامبر(ص) نمی‌تواند عذری در پیشگاه خداوند محسوب شود چون کفرورزی آنان عامل چنین وضعیتی برای آنان شده است.

17- یهود، مدعی جبر و عدم قدرت بر ایمان*

وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ

بدان احتمال که منظور یهود از «قُلُوبُنٰا غُلْفٌ» نسبت دادن حالت کفر خویش به عوامل غیر اختیاری باشد.

18- لجاجت و ناباوری، عامل بسته شدن قلب انسان، بر شناخت معارف الهی و تأثیرپذیری از هدایتهاست.

قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ

19- کفرورزی یهود، باعث تقدیر الهی، بر بازداشتن قلبهای آنان از نفوذ تعالیم انبیا

بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ

20- دلهای مهر خورده و در حجاب لجاج فرو رفتۀ یهود، مانع گرایش آنان به اسلام

بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً

21- بسیاری از یهود، هرگز به پیامبر

اسلام(ص) ایمان نخواهند آورد.

فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً

22- وجود افراد اندکی انسانِ حق‌گرا در میان یهود عصر پیامبر(ص)

فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ جهان بینی؛ دین؛ شناخت؛ عذر؛ عهد؛ قتل؛ قلب؛ کفر؛ لجاجت؛ لعن؛معجزه؛ مغضوبان اللّه؛ هدایت؛ یهود

[سوره النساء (4): آیه 156]

وَ بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً (156)

156

و به سبب کفرشان و تهمت بزرگی که به مریم زدند، [مستحقّ مجازات شدند].

1- یهود، مردمی کفرپیشه

وَ بِکُفْرِهِمْ

2- بهتان یهودیان به مریم(ع)، نمونه‌ای از کفرپیشگی آنهاست.

وَ بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً

محتمل است «وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ ...» تفسیر و تبیین «بِکُفْرِهِمْ » باشد.

3- یهودیان، منکر رسالت حضرت مسیح(ع)

وَ بِکُفْرِهِمْ

تکرار «کفر» که در این بخش از آیات به یهودیان نسبت داده شده، می‌تواند به خاطر تعدد موارد کفرورزی آنان باشد. در برداشت یاد شده کفر - به قرینه فرازهای بعد - انکار رسالت عیسی(ع) گرفته شده است.

4- یهودیان، مریم(ع) را به کرداری بسیار ناشایست (زنا) متهم کردند.

وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً

5- قداست و پاکدامنی حضرت مریم(ع)

وَ بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً

6- اتهام به برگزیدگان الهی، گناهی بزرگ*

وَ بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً

7- کفرورزی یهود با انکار رسالت حضرت مسیح(ع)، موجب گرفتار شدن آنان به عذاب خداوند

وَ بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً

«بِکُفْرِهِمْ » نیز می‌تواند عطف بر «نَقْضِهِمْ » در آیۀ قبل باشد. بر

این مبنا «بِکُفْرِهِمْ » متعلق به فعل محذوف (استحقوا العذاب) خواهد بود.

8- اتهام ناروای یهود به حضرت مریم(ع) از عوامل محکومیت آنان به عذاب الهی

وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً

9- نسبت دادن فحشا و بی‌عفتی به پاکدامنان (قذف)، حرام و در پی‌دارندۀ عذاب خداوند

وَ بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ اللّه؛ برگزیدگی؛ حرمت؛ حُکم؛ زن؛ عفت؛ عیسی(ع)؛ قذف؛ کفر؛ گناه؛ لعن؛ مریم(س)؛ یهود

[سوره النساء (4): آیه 157]

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا اَلْمَسِیحَ عِیسَی اِبْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اَللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ اَلَّذِینَ اِخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اِتِّبٰاعَ اَلظَّنِّ وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً (157)

157

و [نیز برای]این‌که گفتند: ما مسیح، عیسی پسر مریم، پیامبر خدا را کشتیم؛ در حالی که او را نکشتند و به دارش نزدند، ولی امر بر آنان مشتبه شد؛ و کسانی که درباره‌اش اختلاف کردند، قطعاً در مورد او در شکّی [عمیق]هستند و هیچ گونه علمی به او ندارند، و تنها از گمان پیروی می‌کنند، و یقیناً او را نکشتند.

1- یهود، مدعی کشتن حضرت مسیح(ع)

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ

2- یهود، مردمی کفرپیشه و طغیانگر علیه عیسی(ع)، علی‌رغم اذعان به رسالت الهی وی

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ

«رَسُولَ اللّٰهِ » می‌تواند دنبالۀ سخن یهودیان «إِنّٰا قَتَلْنَا ...» باشد.

3- استهزای یهود نسبت به پیامبری حضرت عیسی(ع)*

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ

در صورتی که «رَسُولَ اللّٰهِ » دنبالۀ گفتار یهودیان باشد، محتمل است اقرار آنان به رسالت عیسی(ع) در مقام افتخار به کشتن آن حضرت، به منظور تمسخر بوده است.

4- یهود، مستحق مجازات الهی به خاطر ادعای کشتن حضرت مسیح(ع) علی رغم

اعتراف آنان به پیامبری وی

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ

«وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ ...» نیز می‌تواند عطف بر «نَقْضِهِمْ » در آیۀ 155 باشد؛ یعنی «و بسبب قولهم إنا قتلنا المسیح ...

استحقوا العذاب ».

5- حضرت عیسی(ع)، فرزند مریم(ع) و رسولی از جانب خداست.

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ

6- یهود - بر خلاف پندارشان - حضرت مسیح(ع) را نکشتند و به دار نیز نیاویختند.

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ... وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ

7- یهودیان، به اشتباه شخص دیگری را به جای حضرت عیسی(ع) به دار آویخته و کشتند.

وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ

استدارک در جملۀ «وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ » رسای به این است که یهودیان شخصی را به گمان اینکه حضرت عیسی(ع) است به دار آویخته و او را به قتل رساندند.

8- اختلاف یهود، در اصل رخداد قتل و به دار آویخته شدن عیسی(ع)

إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ

9- جهل، عامل اختلاف یهودیان

وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ

10- ادعای یهود در مورد کشته شدن حضرت عیسی(ع)، بر پایۀ گمان بود، نه علم و یقین.

إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ

11- مصلوب و به دار آویخته شدن حضرت مسیح، پایه و اساسی جز گمان ندارد.

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ ... وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ

12- ضرورت پرهیز از گفتارها و ادعاهای مبتنی بر ظن و گمان*

مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ

جملۀ «إِنَّ الَّذِینَ ... إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ » دارای لحنی است مذمت‌آمیز نسبت به کسانی که باورهایشان را بر پایۀ ظن و گمان می‌نهند.

13- بی‌اعتباری ظن و گمان در وقایع تاریخی

مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ

14- پندار غلط و خلافگویی یهود، در

مورد تولد و مرگ حضرت عیسی(ع)

قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً. وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ ...

مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ

15- یهودیان، قطعاً حضرت عیسی(ع) را نکشتند.

وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً

16- «قال أبوجعفر(ع): إنّ الیهود جائت فی طلب عیسی(ع) ... و أخذوا الشابّ الذی أُلقی علیه شبح عیسی فقُتِل و صلب ...؛ ⁽¹⁾

امام باقر(ع) فرمود: یهود در جست‌وجوی عیسی(ع) آمدند و جوانی را که شبح عیسی بر او افکنده شده بود دستگیر کرده [با خود بردند] پس وی را کشتند و به صلیب کشیدند».

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ اللّه؛ تاریخ؛ تصلیب؛ جهل؛ سخن؛ ظن؛ عیسی(ع)؛ قتل؛ کفر؛ مریم(س)؛ مغضوبان اللّه؛ یهود

[سوره النساء (4): آیه 158]

بَلْ رَفَعَهُ اَللّٰهُ إِلَیْهِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً (158)

158

بلکه خدا او را به سوی خود بالا برد، و خدا عزّتمند و حکیم است.

1- عدم حضور حضرت مسیح(ع) در بین مردم، پس از توطئۀ قتل وی توسط یهود

و ما قتلوه . بل رفعه الله إلیه

چنانچه عیسی(ع) پس از توطئۀ قتل در بین مردمان حضور می‌داشت، همگان به اشتباه خویش پی می‌بردند و واهی بودن قصۀ صلیب بر مدعیان آن روشن می‌گشت و جملۀ «رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ » در حقیقت جواب این سؤال است که اگر وی کشته نشد چرا پس از واقعۀ قتل در بین مردمان دیده نشد.

2- خداوند، حضرت عیسی(ع) را با جسم و جانش به سوی خود بالا برد.

بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ

چون جملۀ «بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ » رد این پندار یهود است که عیسی(ع) کشته شده است، باید مراد از «رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ » بالا بردن وی با جسم و جان باشد چون پرواز روحانی با مردن، منافاتی با کشته شدن ندارد.

3- نجات حضرت مسیح(ع) از توطئۀ قتل، با عروج وی به آسمان

وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ ... بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ

4- مقام و منزلت خاص حضرت عیسی(ع) نزد خداوند

بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ

5- عروج مسیح(ع) به آسمان، امری حکیمانه و پرتوی از عزتمندی خداوند

بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً

بیان عزتمندی و کاردانی خداوند پس از جملۀ «بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ » برای اشاره به این است که بالا بردن عیسی(ع) برخاسته از حکمت و عزت خداوند بوده است.

6- عزت، قهر و غلبه خداوند، آمیخته با حکمت است.

کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً

7- «عزیز» و «حکیم » از اسما و صفات خداوند

کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً

8- «عن أبی جعفر(ع) ... و لیلة احدی و عشرین و هی اللیلة التی... فیها رفع عیسی بن مریم ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است: شب بیست و یکم [ماه رمضان] شبی است که در آن عیسی‌بن مریم(ع) را به آسمان بالا بردند».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تقرب؛ حکیم/اسما و صفات؛ رمضان؛ عزیز/اسما و صفات؛ عیسی(ع)؛ یهود

[سوره النساء (4): آیه 159]

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً (159)

159

و از اهل کتاب هیچ کس نیست مگر این‌که پیش از مرگش حتماً به او ایمان می‌آورد، و او روز قیامت بر آنان گواه خواهد بود.

1- همۀ اهل کتاب، پس از ظهور حضرت عیسی(ع)، به او ایمان می‌آورند.

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ

کلمۀ «إِنْ » نافیه است و کلمۀ «احد» که مبتدای جمله است، حذف شده؛ یعنی (ان احد من اهل الکتاب ...) و ضمیر در «موته » می‌تواند به «عیسی » ارجاع داده شود و می‌تواند به «احد» برگردانده شود، برداشت یاد شده مبتنی بر احتمال اول است. گفتنی است بنابراین احتمال مراد از «اهل کتاب » کسانی از آنان هستند که زمان ظهور وی را درک می‌کنند.

2- حضرت مسیح(ع) پس از حضور مجدد در بین امت خویش، خواهد مرد.

إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ

3- همۀ اهل کتاب قبل از مرگشان، رسالت حضرت مسیح(ع) را تصدیق خواهند کرد.

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که ضمیر در «مَوْتِهِ » به «احد» که قبل از «مِنْ أَهْلِ » مقدر است برگردد.

4- لحظۀ مرگ، زمان آشکار شدن حقایق معنوی برای تمامی انسانها*

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ

5- حضرت عیسی(ع)، هم اکنون زنده و دارای حیاتی جسمانی است.

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ

فعل «لَیُؤْمِنَنَّ » اخبار از آینده است و با توجه به این که در طول تاریخ گذشته چنین نبوده که تمامی اهل کتاب به حضرت عیسی(ع) ایمان آورده باشند، معلوم می‌شود آن حضرت هنوز زنده است.

6- گواهی حضرت عیسی(ع) بر اهل کتاب در روز قیامت

وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً

7- پیامبران، شاهدان محکمۀ الهی در قیامت

وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً

8- حضرت عیسی(ع)، گواه بر اعمال اهل کتاب در دنیا

وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً

اگر حضرت عیسی(ع) در دنیا گواه بر اعمال نباشد، نمی‌تواند در قیامت گواهی دهد.

9- «قال رسول اللّه(ص): قال اللّه تعالی:

«وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً» یا علیّ إنّه لایموت رجل یفتری علی عیسی بن مریم(ع) حتی یؤمن به قبل موته و یقول فیه الحق حیث لاینفعه ذلک شیئاً ... ؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) [به علی(ع)] فرمود: خدای تعالی فرمود: «وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ ...» ای علی، هر فردی که بر عیسی بن مریم افترا ببندد نمی‌میرد مگر این که پیش از مرگش به او ایمان بیاورد و حق را دربارۀ او بگوید، [البته این] در زمانی است که ایمان و اعترافش به حال او هیچ سودی ندارد».

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ حق؛ عیسی(ع)؛ قصه در قرآن؛ قیامت؛ گواهی؛ مرگ

[سوره النساء (4): آیه 160]

فَبِظُلْمٍ مِنَ اَلَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ کَثِیراً (160)

160

پس به سبب ظلمی [بزرگ]که از یهودیان سر زد، و این‌که [مردم را]بسیار از راه خدا باز داشتند، چیزهای دلپسندی را که برایشان حلال بود، بر آنان حرام کردیم.

1- ظلم بزرگ یهود، موجب حرام گشتن برخی از نعمتهای پاکیزه و حلال بر آنان

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ

نکره آمدن «ظلم» در «فَبِظُلْمٍ » برای تفخیم است؛ یعنی بسبب ظلم بزرگی که از یهودیان سر زد... .

2- گناه و تخلف از فرامین خدا می‌تواند در پی دارندۀ کیفر و عقوبتهای دنیوی باشد.

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ

3- ظلم یهود، باعث محروم شدن آنان از برخی نعمتهای پاکیزه*

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از تحریم، تحریم تکوینی باشد؛ بنابراین «حَرَّمْنٰا ...» به این معنا است که خداوند یهود را از دستیابی به برخی طیبات محروم ساخت.

4- ظلم، زمینه‌ساز محرومیت انسان از مواهب خدادادی*

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ

5- تشریع و تغییر احکام، به دست خداوند است.

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ

6- تلاش مداوم و پیگیر یهود در جهت بازداری انسانها از راه خدا

وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ کَثِیراً

«کَثِیراً» می‌تواند صفت برای مفعول مطلق (صدّاً) محذوف باشد؛ بر این مبنا مفعول به، کلمه‌ای همانند «الناس » است که در تقدیر می‌باشد؛ یعنی «و بصدهم الناس عن سبیل الله صدا کثیرا».

7- یهودیان، مردمانی بسیار منحرف و رویگردان از راه خدا

وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ کَثِیراً

کلمۀ «صد» می‌تواند به معنای بازداری و نیز به معنای اعراض باشد. برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است، چنانچه برداشت پیش بر مبنای احتمال اول بود.

8- یهود عامل انحراف بسیاری از مردمان و مانع آنان از پیوستن به راه خدا

وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ کَثِیراً

احتمال دیگر در «کَثِیراً» ، این است که مفعول به «بِصَدِّهِمْ » باشد؛ یعنی «بصدهم کثیرا من الناس عن سبیل الله »، گفتنی است که در این صورت کلمۀ «صد» متعدی و به معنای بازداشتن خواهد بود.

9- انحراف عمیق یهود از راه خدا و بازداری مردمان از پیوستن به آن، موجب تحریم نعمتهای پاکیزه و حلال بر آنان

حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ کَثِیراً

ظاهراً کلمۀ «بِصَدِّهِمْ » عطف بر «فَبِظُلْمٍ » است؛ یعنی «بظلم من الذین هادوا و بصدهم حرمنا علیهم ». گفتنی است که تکرار باء در «بِصَدِّهِمْ » اشاره به این دارد که بازداشتن مردم از راه خدا نیز نقش مستقلی در تحریم داشته است.

10- یهود، ظالمانی منحرف وبسیار اغواگر

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا ... وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ کَثِیراً

11- ظلم و جلوگیری از راه خدا، موجب عقوبت و کیفر الهی

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ ... وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ کَثِیراً

12- محرومیت آدمی از نعمتهای الهی و مواهب طبیعی، نتیجۀ اعمال خود وی

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ ... حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ کَثِیراً

برداشت یاد شده بر این اساس است که مراد از«تحریم »تحریم تکوینی باشد.

13- «عن عبد اللّه بن أبی یعفور قال:

سمعت أبا عبداللّه(ع) یقول: من زرع حنطة فی أرض فلم یزکُ زرعُه أو خرج زرعه کثیر الشعیر فبظلم عَمِله فی ملک رقبة الأرض او بظلم لمزارعیه و أکرته لأنّ اللّه عزّوجّل یقول: «فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ » یعنی لحوم الإبل و البقر و الغنم ... ؛ ⁽¹⁾

عبداللّه بن ابی یعفور گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که فرمود:

هر کس در زمینی گندم بکارد ولی کشتش از زمین بیرون نیاید یا بیرون بیاید ولی پر از جو باشد این به سبب ظلمی است که در تصاحب زمین مرتکب شده یا به سبب ستمی است که بر کسانی که بذر آن را پاشیده‌اند و کسانی که آن را آبیاری کرده‌اند روا داشته است زیرا خداوند عزّوجّل می‌فرماید:

«فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ » ، مقصود از [ «طَیِّبٰاتٍ » ] گوشت شتر، گاو و گوسفند است».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انحراف؛ بنی اسرائیل؛ حرمت؛ حُکم؛ سبیل اللّه؛ شتر؛ طیّبات؛ ظلم؛ عذاب؛ عمل؛ کیفر؛ گاو؛ گناه؛ گوسفند؛ گوشت؛ نعمت؛ هدایت؛ یهود

[سوره النساء (4): آیه 161]

وَ أَخْذِهِمُ اَلرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ اَلنّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً (161)

161

و [همچنین] به سبب این که ربا می‌گرفتند، در حالی که از آن نهی شده بودند، و این‌که اموال مردم را به ناحق می‌خوردند. و ما برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم.

1- حرمت رباخواری درشریعت موسی(ع)

وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ

2- یهود، مردمی رباخوار علی رغم آگاهی به حرمت آن

وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ

3- یهودیان، اموال دیگران را به ناحق تصاحب می‌کردند.

وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ

مراد از «أَمْوٰالَ النّٰاسِ » می‌تواند ثروتهای متعلق به جامعه همانند معادن، جنگلها و ... باشد و می‌تواند مقصود از آن داراییهای شخصی دیگران باشد. برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است. گفتنی است مراد از «اکل » خصوص خوردن نیست بلکه هر نوع تصرفی منظور است.

4- یهودیان با اسباب باطل و غیر مشروع اموال عمومی و متعلق به جامعه را تصاحب می‌کردند.

وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ

مراد از «أَمْوٰالَ النّٰاسِ » چنانکه گفته شد، می‌تواند اموال عمومی که متعلق به همۀ مردم است، باشد.

5- حرمت به دست آوردن مال با اسباب باطل و غیر مشروع

وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ

6- حاکمیت روابط ناسالم اقتصادی بر جامعۀ یهود

وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ

7- اعتبار مالکیت خصوصی در آئین یهود

وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ

برداشت یاد شده بر این اساس است که مراد از «أَمْوٰالَ النّٰاسِ » ثروتهای شخصی مردم باشد.

8- رباخواری و تصرف نابحق یهودیان در اموال مردم، موجب تحریم برخی از حلالهای پاکیزه بر ایشان

حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ ... وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ

از ارتباط آیه با آیۀ قبل، برداشت یاد شده قابل استفاده است.

9- رباخواری و حرامخواری یهودیان، موجب محرومیت آنان از برخی طیبات*

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ ... وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ

در صورتی که مراد از تحریم در «حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ ...»، تحریم تکوینی باشد، از ارتباط آیه با آیۀ قبل برداشت مزبور استفاده می‌شود.

10- خداوند برای کافران یهود عذاب دردناک آماده کرده است.

وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

11- تحریم طیبات بر تمامی یهود - کافر و مؤمن - و عذاب قیامت تنها از آن کافران ایشان

حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ ... وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

با توجه به جملۀ «أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ » و جملۀ «حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ » که در یکی قید «کافرین » آمده و در دیگری نیامده، معلوم می‌شود طیّبات بر همۀ یهودیان - چه کافر و چه مؤمن - تحریم شده ولی عذاب قیامت، تنها برای کافران ایشان است.

12- گروهی از یهود، حافظ حریم ایمان و پایبند به احکام الهی

وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

کلمۀ «من » در «مِنْهُمْ » برای تبعیض است و می‌رساند که گروهی از یهودیان کافر نشدند؛ قابل ذکر است که مراد از کافر در اینجا می‌تواند کفر عملی یعنی پایبند نبودن به احکام الهی، باشد.

13- آلوده شدن گروهی از یهودیان به گناه، موجب تحریم طیبات الهی بر تمامی آنان

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ ... وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

14- گناه و تخلف گروهی از یک جامعه، می‌تواند مایۀ گرفتاری همۀ افراد آن جامعه به عقوبتهای دنیوی باشد.

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا ... وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

15- وجود ملاک در اکثر اشخاص، مصحح جعل قانون برای همۀ افراد است.*

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ ... وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

ملاک تحریم طیبات بر یهود، ستمگری و دیگر عناوین یاد شده در آیۀ مورد بحث و آیه بعد می‌باشد؛ و این ملاک در اکثریت جامعۀ یهود وجود داشته و به شهادت آیات بعد در همۀ آنان نبوده است ولی خداوند بر همۀ آنان طیبات را تحریم کرد.

16- کفر، موجب گرفتار شدن به عذاب دردناک قیامت

وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

17- ظلم، جلوگیری از راه خدا، رباخواری و به ناحق خوردن مال مردم، موجب گرایش آدمی به کفر

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا ... وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

مراد از «لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ » همان یهودیانی هستند که مرتکب گناهان ذکر شده در این آیه و آیۀ قبل بودند، بنابراین متصف شدن به صفات یاد شده یا خود، کفر است و یا موجب کفر خواهد شد. برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است.

18- عذاب اخروی دارای انواع و مراتب

وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

19- مهیا بودن جهنم در حال حاضر

وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

فعل ماضی «أَعْتَدْنٰا» دلالت بر وجود هم اکنون دوزخ دارد.

گفتنی است که برداشت یاد شده بر این اساس است که مراد از «عَذٰاباً أَلِیماً» عذاب قیامت باشد.

20- ظلم، جلوگیری از راه خدا و به ناحق خوردن مال مردم، موجب عقوبتهای دنیوی و عذاب اخروی

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا ... وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ جهنم؛ حرمت؛ حُکم؛ ربا؛ سبیل اللّه؛ طیّبات؛ ظلم؛ عذاب؛ غصب؛ کار؛ کفر؛ گناه؛ مال؛ مالکیت؛ یهود

[سوره النساء (4): آیه 162]

لٰکِنِ اَلرّٰاسِخُونَ فِی اَلْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ اَلْمُقِیمِینَ اَلصَّلاٰةَ وَ اَلْمُؤْتُونَ اَلزَّکٰاةَ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً (162)

162

لیکن کسانی از آنان که در علم راسخند، و مؤمنان، به آنچه به سوی تو نازل شده و آنچه پیش از تو نازل گردیده است ایمان دارند؛ به ویژه برپا دارندگان نماز و پرداخت‌کنندگان زکات و ایمان آورندگان به خدا و روز واپسین. اینانند که به زودی اجری بزرگ به آنان خواهیم داد.

1- وجود دانشمندان ژرفنگر و مؤمنانی واقعی در میان یهودیان

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ

ظاهراً مراد از «الْمُؤْمِنُونَ » ، یهودیان با ایمان می‌باشد، و کلمۀ «مِنْهُمْ » به قرینۀ فراز قبل حذف شده است؛ یعنی «و المؤمنون منهم ».

2- عالمان ژرفنگر یهود و مؤمنان واقعی آنها، به قرآن و دیگر کتب آسمانی ایمان می‌آورند.

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ

3- لزوم ایمان به کتب آسمانی پیشین در کنار ایمان به قرآن

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ ... وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ

4- نقش ایمان واقعی به ادیان گذشته در پذیرش قرآن و دیگر کتب آسمانی

وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ

5- نقش مثبت و سازنده علم در ایمان به قرآن و دیگر کتب آسمانی

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ... یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ

6- جاذبۀ خاص قرآن برای علمای راستین و ژرفنگر

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ ... یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ

7- عالمان ژرفنگر یهود، خواستۀ نابجا از پیامبر اسلام(ص) نداشته و از صفات زشت و اعمال ناروای یهودیان (پیمان شکنی، انکار آیات الهی و ...) بر حذر بودند.

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ ... لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ

خداوند در آیۀ 153 تا آیۀ مورد بحث بهانه‌گیریها و صفات زشت اهل کتاب و به خصوص یهودیان را بیان نموده و در این آیۀ با کلمۀ «لٰکِنِ » مؤمنان واقعی و عالمان ژرفنگر را، استثنا کرده است.

8- خواسته‌های نابجا، اعمال ناروا و رذایل اخلاقی یهود، نشأت گرفته از جهل آنان و ناباوری ایشان نسبت به تعالیم دین

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ ... لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ

توصیف صالحان یهود با عنوان عالمان ژرفنگر و مؤمنان واقعی، بیانگر این حقیقت است که جهل و ناباوری به تعالیم انبیا مایۀ گرایش عامۀ یهود به اعمال ناروا و رذایل اخلاقی بوده است.

9- جهل، سطحی نگری و روحیۀ ناباوری در اکثریت یهود، مایۀ کفر آنان به قرآن و دیگر کتب آسمانی

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ

در برداشت یاد شده کلمۀ «لٰکِنِ » استدراک از جملۀ

«فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً» (155) گرفته شده است، یعنی اکثر یهودیان ایمان نمی‌آورند و لکن عالمان ژرفنگر ایشان و آنانکه اهل باور به حقیقت هستند به قرآن ایمان خواهند آورد.

بنابراین جملۀ «لٰکِنِ ...» می‌رساند که جهل و روحیۀ ناباوری در اکثریت یهود مانع ایمان آوردن آنان به قرآن شده است.

10- یهودیان بپادارندۀ نماز و پرداخت کنندۀ زکات، به قرآن و دیگر کتب آسمانی ایمان می‌آورند.

و لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ ... وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاٰةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ

کلمات «الْمُقِیمِینَ الصَّلاٰةَ » و «الْمُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ » مانند «المؤمنون » به تقدیر «و المقیمین الصلاة منهم » و «المؤتون الزکاة منهم » می‌باشد.

گفتنی است که «الْمُقِیمِینَ » به وسیلۀ فعلی همانند «امدح »و یا «اخص » منصوب شده و در اصل «و المقیمون الصلاة اخصهم و امدحهم » بوده است که بنابر قواعد ادبی «المقیمون » و فعل «اخص » و «امدح » حذف شده و ضمیر منصوب در «امدحهم » به صورت اسم ظاهر در آمده است.

11- یهودیان مؤمن به خدا و قیامت، به قرآن و دیگر کتب آسمانی ایمان می‌آورند.

و لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ ... وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

عبارت «وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ...» نیز به تقدیر «و المؤمنون منهم ...» است.

12- مؤمنان به خدا، قیامت و قرآن، بر پا دارندگان نماز و پرداخت کنندگان زکات، از پاداش بزرگ الهی، برخوردار خواهند شد.

أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً

13- اهمیت والای نماز و زکات و عنایت ویژۀ الهی نسبت به اقامه کنندگان نماز

وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاٰةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ

منصوب آوردن «الْمُقِیمِینَ » به تقدیر «امدح » و «اخص » برای تأکید بیشتر به اهمیت نماز و عنایت خاص خداوند به اقامه کنندگان آن است و ذکر زکات در بین دیگر عبادتها و واجبات، حکایت از اهمیت ویژۀ آن دارد.

14- ایمان، آنگاه در بهره‌مندی از پاداش بزرگ الهی کارساز است که توأم با عمل باشد.

وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاٰةَ ... وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً

15- بهره‌مندی عالمان از پاداشهای بزرگ الهی در گرو ایمان و انجام اعمال صالح

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ ... وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً

16- ایمان به خدا و قیامت، مستلزم ایمان به پیامبر(ص)، قرآن و دیگر کتب آسمانی

یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ ... وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

کلمۀ «الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ » عطف بر «الرّٰاسِخُونَ » است و در نتیجه «یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ ...» خبر برای «الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ » نیز می‌باشد.

گفتنی است که لازمه ایمان به قرآن، ایمان به پیامبر(ص) است و لذا در برداشت یاد شده ایمان به پیامبر(ص) نیز آورده شد.

17- استفاده از پاداش خواهی انسان، از روشهای قرآن در ایجاد انگیزه برای تحصیل علم و گرایش به ایمان و عمل صالح

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ ... أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً

18- پاداشهای الهی دارای درجات و مراتب

أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ ایمان؛ پاداش؛ تربیت؛ جهل؛ دین؛ راسخان در علم؛ زکات؛ علم؛ عمل؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛نماز؛ یهود

[سوره النساء (4): آیه 163]

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ اَلنَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ اَلْأَسْبٰاطِ وَ عِیسیٰ وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هٰارُونَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً (163)

163

همانا ما به تو وحی کردیم؛ همان گونه که به نوح و پیامبرانِ بعد از او وحی نمودیم؛ و به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط و عیسی و ایّوب و یونس و هارون و سلیمان [نیز]وحی کردیم، و به داود زبور دادیم.

1- خداوند به حضرت محمد(ص) وحی کرد و وی را به پیامبری برانگیخت.

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ

2- خداوند نوح(ع) را به پیامبری برانگیخت و به وی وحی کرد.

کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ

3- خداوند، پیامبران بسیاری را پس از نوح(ع) مبعوث کرد و بدانها وحی فرستاد.

کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ

4- ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب، عیسی، ایوب، یونس، هارون و سلیمان علیهم السلام از پیامبران پس از نوح(ع) و

مخاطب وحی

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ سُلَیْمٰانَ

5- خداوند، گروهی از نوادگان یعقوب را به پیامبری برانگیخت و به آنان وحی کرد.

أَوْحَیْنٰا إِلیٰ ... وَ الْأَسْبٰاطِ

«اسباط» جمع «سبط» در لغت به فرزندزادگان گفته می‌شود، و مراد از آن در آیه فرزندزادگان حضرت یعقوب(ع) است.

6- وحی و بعثت پیامبران(ع)، جریانی مداوم و پیوسته در تاریخ

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ ... وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً

7- وحی پشتوانۀ حقانیت پیامبران(ع) در ادعای پیامبری

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ

8- ایمان به دیگر پیامبران الهی، مستلزم ایمان به پیامبر اکرم(ص) است.

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ

خداوند با ذکر این نکته که از نظر وحی بین پیامبر اسلام و دیگر پیامبران فرقی نیست، به آنانکه مدعی ایمان به پیامبرانند گوشزد می‌کند که اگر به نبوت آنها ایمان دارید به پیامبر اسلام نیز ایمان آورید و اگر او را انکار می‌کنید در حقیقت پیامبران دیگر را نیز انکار کرده‌اید.

9- انکار وحی به پیامبر اکرم(ص) در حقیقت انکار وحی به دیگر پیامبران الهی است.

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا

10- وحی الهی به پیامبر اکرم(ص) برخوردار از تمام ویژگیهای وحی خداوند به پیامبران گذشته

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ

چون مشبه به وحی به تمامی پیامبران است، معلوم می‌شود وحی به پیامبر(ص) به گونه‌ای بوده که از ویژگیهای تمامی وحیها برخوردار بوده است.

11- نوح، نخستین پیامبری که خدا به او وحی کرده است.*

کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ

چون آیۀ مورد بحث - نه به صورت تفصیل و نه به صورت اجمال - سخنی دربارۀ وحی به پیامبری قبل از نوح(ع) بیان نکرده، می‌توان گفت قبل از حضرت نوح(ع) پیامبری که خدا به وی وحی کرده باشد وجود نداشته؛ بنابراین نوح(ع) اولین پیامبری است که به وی وحی شده است.

12- نوح، نخستین پیامبر دارای کتاب و شریعت*

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ

با فرض این که قبل از نوح(ع) نیز پیامبری وجود داشته، ذکر

حضرت نوح(ع) بدون اشاره به پیامبر یا پیامبران پیش از او می‌تواند به این جهت باشد که او اولین پیامبر دارای شریعت بوده است.

13- عظمت و احترام ویژه عیسی(ع) در پیشگاه خداوند*

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ ... عِیسیٰ وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هٰارُونَ وَ سُلَیْمٰانَ

پیامبران شمرده شده پس از عیسی(ع) (ایّوب و یونس و هارون و سلیمان)، از نظر زمان مقدم بر او هستند ولی خداوند وی را قبل از آنان ذکر کرده تا به عظمت ویژه وی اشاره کند.

14- حضرت داود(ع) از پیامبران پس از نوح(ع) و دارای کتابی از جانب خدا به نام زبور

وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً

15- زبور، کتابی ارزشمند و دارای اهمیتی خاص

وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً

16- «عن أبی جعفر(ع) و أبی عبداللّه(ع) قال: ... جَمَع له کلَّ وحی؛ ⁽¹⁾

از امام باقر و امام صادق(ع) [دربارۀ سخن خداوند: «إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ » ] روایت شده که فرمودند: خداوند، همۀ وحی‌ها را [که به پیامبران شده بود] برای رسول خدا(ص) جمع کرد».

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اسباط؛ اسحاق(ع)؛ اسماعیل(ع)؛ انبیاء؛ ایوب(ع)؛ داوود(ع)؛ زبور؛ سلیمان(ع)؛ عیسی(ع)؛ نوح(ع)؛ وحی؛ هارون(ع)؛ یعقوب(ع)؛ یونس(ع)

[سوره النساء (4): آیه 164]

وَ رُسُلاً قَدْ قَصَصْنٰاهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ وَ کَلَّمَ اَللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً (164)

164

و پیامبرانی را پیش از این، سرگذشتشان را برای تو باز گفته‌ایم و پیامبرانی را سرگذشتشان را برای تو باز نگفته‌ایم؛ و خدا با موسی چنان‌که باید سخن گفت.

1- خداوند، تنها سرگذشت پاره‌ای از رسولان الهی را برای پیامبر(ص) بیان داشته است.

وَ رُسُلاً قَدْ قَصَصْنٰاهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ

2- خداوند، سرگذشت گروهی از پیامبران را در قرآن بیان نکرده است.

وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ

3- خداوند، بدون واسطه با موسی(ع) سخن گفت.

وَ کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً

تصریح به اسم جلاله «اللّٰهُ » در جملۀ «کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ » بر خلاف فعلهای گذشته (اوحینا و ...) برای رساندن این معناست که خداوند خود با موسی(ع) سخن گفت و واسطه‌ای در بین نبود.

4- سخن گفتن خداوند با موسی(ع) به صورت وحی نبوده است.

أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ ... وَ کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً

تعبیر «کَلَّمَ اللّٰهُ » به جای «أَوْحَیْنٰا» بیانگر برداشت یاد شده است.

5- عظمت خاص موسی(ع) در پیشگاه خداوند*

وَ کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً

ذکر نام موسی(ع) جدای از سایر پیامبران و توصیف او به کلیم اللّه، دلالت بر مقام والای وی دارد.

6- ایمان واقعی به موسی(ع) در پی دارندۀ ایمان به پیامبر(ص) است.

أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا ... کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً

«کَلَّمَ اللّٰهُ ...» می‌تواند عطف بر «أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ » در آیۀ قبل باشد. یعنی همانگونه به تو ای پیامبر وحی کردیم که با موسی سخن گفتیم، و چون روی سخن با کسانی است که اعتراف به پیامبری موسی(ع) دارند معنایش این است که آنان با توجه به این مشابهت باید اعتراف به پیامبری رسول اکرم(ص) نیز داشته باشند.

7- «عن أبی جعفر(ع) قال: کان ما بین آدم و بین نوح من الأنبیاء مستخفین و مستعلنین و لذلک خفی ذکرهم فی القرآن فلم یُسَمَّوا کما سُمّی من استعلن من الانبیاء، و هو قول اللّه: «وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ » یعنی اسم المستخفین کما سمیّت المستعلنین من الأنبیاء؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: در فاصلۀ میان آدم و نوح پیامبرانی بودند که دعوتشان مخفی و پیامبرانی بودند که دعوتشان علنی بود و به خاطر همین، ذکر آنان در قرآن مخفی مانده و آن گونه که از پیامبران علنی نام برده شده از آنان نام برده نشده است، و این است سخن خداوند: «وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ » یعنی نام پیامبرانی که دعوتشان مخفی بود نیاوردیم آن گونه که پیامبران علنی را نام بردیم».

8- «قال أبوالحسن(ع): ... کلام الخالق لمخلوق لیس ککلام المخلوق لمخلوق، و لا یلفظ بشَقّ فم و لسان و لکن یقول له «کن » فکان بمشیّته ما خاطب به موسی(ع) من الأمر و النهی من غیر تردّد

فی نَفَس؛ ⁽¹⁾

امام رضا(ع) فرمود: کلام خدا با مخلوق مانند کلام مخلوق با مخلوق نیست، خداوند با گشودن دهان و زبان سخن نمی‌گوید بلکه [هر چه را بخواهد] به آن می‌گوید: «باش »، و آنچه از امر و نهی [هم] که موسی(ع) را با آن مورد خطاب قرار داد، با مشیت او - بدون این که نفسی در سینه رفت و آمد کند - تحقق یافت».

9- «عن أبی بصیر قال: سمعت أباعبداللّه(ع) یقول: لم یزل اللّه عزّوجّل ربّنا و العلم ذاته و لا معلوم و السمع ذاته و لا مسموع و البصر ذاته و لا مبصر و القدرة ذاته و لا مقدور... قلت: فلم یزل اللّه متکلمّاً؟ قال: فقال: إنّ الکلام صفة محدثة لیست بأزلیّة کان اللّه عزّوجّل و لا متکلّم؛ ⁽²⁾

ابی بصیر گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که می‌فرمود: خداوند عزّوجّل، همیشه پروردگار ما بود، علم عین ذات او بود در حالی که معلومی نبود، سمع عین ذات او بود در حالی که مسموعی نبود، بصر عین ذات او بود در حالی که مبصَری نبود، و قدرت عین ذات او بود در حالی که مقدوری نبود، عرض کردم: پس خداوند، همیشه متکلم بوده است؟ فرمود:

کلام صفتی حادث است نه ازلی، خداوند عزّوجّل بود در حالی که متکلمی نبود».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ تقرب؛ درخت؛ قرآن؛ قصه در قرآن؛ کوه طور؛ متکلم/اسما و صفات؛ محمّد(ص)؛ موسی(ع)؛ وحی

[سوره النساء (4): آیه 165]

رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اَللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ اَلرُّسُلِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً (165)

165

پیامبرانی [فرستادیم]نوید دهنده و اخطار کننده، تا برای مردم، پس از آن پیامبران در برابر خدا حجّتی نباشد؛ و خدا عزّتمند و حکیم است.

1- بشارت‌دهی و انذار روش پیامبران الهی در هدایت و تربیت انسانها

رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ

2- ضرورت مقدم داشتن تشویق بر تهدید در هدایت و تربیت انسانها

رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ

3- بشارت، روشی مؤثرتر از انذار برای هدایت و تربیت انسانها

رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ

تقدیم بشارت بر انذار می‌رساند که بشارت نقش مؤثرتری را در هدایت انسانها ایفا می‌کند.

4- توجه انبیا به منفعت خواهی و خطرگریزی انسان در انتخاب روش هدایت

رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ

5- هدف از بعثت انبیا، اتمام حجت خدا بر مردم است.

رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ

6- پیامبران، وسیلۀ اتمام حجت خدا بر مردم

رُسُلاً ... لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ

7- نیاز هموارۀ انسانها به پیامبران برای هدایت و راهیابی

رُسُلاً ... لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ

8- خداوند کسی را بدون اتمام حجت عقاب نمی‌کند.

رُسُلاً ... لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ

9- فرستادن پیامبران مقتضای عزتمندی و حکمت خداوند

رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً

10- خداوند، قاهر و غالب در احتجاج و استدلال

لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً

با توجه به ارتباط «کٰانَ اللّٰهُ ...» با «لِئَلاّٰ یَکُونَ ...» می‌توان گفت:

از مصداق‌های مورد نظر برای عزت و شکست‌ناپذیری خداوند، همان است که در جملۀ «لِئَلاّٰ یَکُونَ ...» بیان شده است.

11- غلبۀ خداوند در احتجاج و استدلال، برخاسته از حکمت بی‌پایان اوست.*

لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً

12- «عزیز» و «حکیم » از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ بشارت؛ تبلیغ؛ تربیت؛ حکیم/اسما و صفات؛ عذاب؛ عزیز/اسما و صفات؛ نبوت؛ هدایت

[سوره النساء (4): آیه 166]

لٰکِنِ اَللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ یَشْهَدُونَ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً (166)

166

[آنان نزول وحی بر تو را قبول ندارند،]لیکن خدا به آنچه به سوی تو نازل کرده است گواهی می‌دهد. او آن را به علم خود نازل کرده است؛ و فرشتگان نیز گواهی می‌دهند، و کافی است که خدا گواه باشد.

1- خداوند، و فرشتگان او گواه بر حقانیت قرآن و رسالت پیامبر(ص)

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ ... وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَشْهَدُونَ

در برداشت یاد شده جملۀ «وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَشْهَدُونَ » عطف بر «اللّٰهُ یَشْهَدُ» گرفته شده است و در نتیجه متعلق «یَشْهَدُونَ » نیز «بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ » خواهد بود.

2- خداوند، نازل کنندۀ قرآن بر پیامبر(ص)

یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ

3- خداوند، تسلی بخش پیامبر(ص) برای زدودن آزردگی وی از انکار اهل کتاب

فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً ... لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ

شهادت خداوند به حقانیت قرآن همراه با استدراک پس از بیان انکار رسالت پیامبر(ص) از سوی اکثریت اهل کتاب، به منظور تسلی دادن به آن حضرت بوده است.

4- قرآن، پرتوی از علم و دانش خداوند

أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ

در برداشت یاد شده «بِعِلْمِهِ » حال برای ضمیر مفعولی و «باء» در آن به معنای مصاحبت و ملابست گرفته شده است؛ یعنی قرآن نازل شدۀ بر پیامبر(ص) علم الهی را به همراه دارد.

5- تجلی علم الهی در قرآن، گواهی خداوند بر حقانیت قرآن و پیامبر(ص) است.

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ

جملۀ «أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ » می‌تواند تفسیری برای «یَشْهَدُ» باشد یعنی نزول قرآن که مظهری از علم خداوند است، همان شهادت الهی بر حقانیت قرآن و متعاقباً حقانیت پیامبر(ص) است.

6- نزول قرآن به اشراف الهی و مصون از تعرض شیاطین

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ

برخی از مفسران جملۀ «أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ » را - با این بیان که علم خداوند در این جا کنایه از حفظ و نگهداری است - چنین معنا کرده‌اند که خداوند قرآن را نازل کرد در حالی که خود آن را از

تصرف و دستبرد شیاطین مراقبت می‌کرد.

7- گواهی خداوند به حقانیت قرآن برخاسته از علم و آگاهی او نسبت به آن

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ

8- خداوند با علم به شایستگی پیامبر(ص) قرآن را بر ایشان نازل نمود.*

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ

در برداشت یاد شده «بِعِلْمِهِ » حال برای فاعل «أَنْزَلَهُ » ، و متعلق «علم»، لیاقت پیامبر(ص) برای نزول قرآن بر وی گرفته شده است؛ یعنی «انزله عالما بانک اهل لذلک ».

9- لزوم ادای شهادت بر اساس علم و آگاهی

و لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ ... أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ

10- قرآن دلیلی کافی برای باور به حقانیت رسالت پیامبر(ص)

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ

«باء» در «بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ » می‌تواند سببیه باشد؛ در این صورت متعلق شهادت - به قرینۀ آیات گذشته - رسالت پیامبر(ص) خواهد بود؛ بنابراین مبنا مفاد جملۀ «یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ ...» این است که علت شهادت خداوند بر رسالت پیامبر(ص)، نزول قرآن بر وی است، یعنی هر کس قرآن را ملاحظه کند به حقانیت رسالت پیامبر(ص) شهادت می‌دهد.

11- فرشتگان الهی، شاهد و ناظر نزول قرآن بر پیامبر(ص)

وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَشْهَدُونَ

«واو» در جملۀ «وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَشْهَدُونَ » می‌تواند حالیه و «یَشْهَدُونَ » به معنای نظارت می‌کنند، باشد.

12- شهادت خداوند بر اثبات و نفی امور، شهادتی کافی و تمام

وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً

13- شهادت خداوند برای اثبات حقانیت قرآن کافی است.

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ ... وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً

14- قرآن، اتمام حجت خداوند بر مردم

لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ... لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ

از ارتباط آیه با آیۀ قبل، می‌توان به برداشت یاد شده دست یافت.

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اللّه؛ اهل کتاب؛ شاهد/اسما و صفات؛ قرآن؛ گواهی؛ محمّد(ص)؛ ملائکه

[سوره النساء (4): آیه 167]

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلاٰلاً بَعِیداً (167)

167

کسانی که کفر ورزیده و [مردم را]از راه خدا باز داشته‌اند، قطعاً دچار گمراهی دوری شده‌اند.

1- کافران بازدارنده از راه خدا، منحرفانی سخت گمراه

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلاٰلاً بَعِیداً

عطف جملۀ «صَدُّوا ...» بر جملۀ «کَفَرُوا» بدون تکرار «الَّذِینَ » دلالت بر این دارد که مجموع دو صفت کفر و بازداری از راه خدا، ضلالت بعید است.

2- اهل کتاب به دلیل کفرشان به قرآن و انکار رسالت پیامبر(ص) و بازداری مردمان از پیوستن به اسلام، منحرفانی سخت گمراه

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلاٰلاً بَعِیداً

از مصادیق مورد نظر برای «الَّذِینَ کَفَرُوا ...» به قرینۀ آیات پیشین (153 به بعد) آن گروه از اهل کتاب هستند که رسالت پیامبر(ص) را نپذیرفتند و قرآن را وحی الهی ندانستند؛ و مراد از «سَبِیلِ اللّٰهِ » به دلیل آیات گذشته دین اسلام است.

3- انکار رسالت پیامبر(ص) و کفر به قرآن و بازداشتن دیگران از راه خدا، گمراهی عمیق است.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلاٰلاً بَعِیداً

متعلق «کَفَرُوا» - به قرینۀ آیات قبل - قرآن و پیامبر(ص) است.

4- بازداشتن مردم از پیوستن به راه خدا نشانۀ کفر است.*

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

در برداشت یاد شده جملۀ «وَ صَدُّوا» به منزلۀ تفسیر و تبیین جملۀ «کَفَرُوا» گرفته شده است؛ یعنی بازداری از راه خدا کفرپیشگی است.

5- رفتارهای آدمی برخاسته از نگرشها و باورهای وی*

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

برداشت یاد شده بر این اساس است که عطف «صَدُّوا» بر «کَفَرُوا» از باب عطف مسبب بر سبب باشد.

6- ایمان به پیامبر(ص) و قرآن،

راه خداست.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

با توجه به اینکه متعلق «کَفَرُوا» قرآن و پیامبر(ص) است، می‌توان گفت مراد از «سَبِیلِ اللّٰهِ » ایمان به پیامبر(ص) و قرآن می‌باشد.

7- گمراهی، دارای مراتب است.

قَدْ ضَلُّوا ضَلاٰلاً بَعِیداً

کلیدواژه‌ها:

اهل کتاب؛ ایمان؛ جهان بینی؛ سبیل اللّه؛ ضلالت؛ علم؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره النساء (4): آیه 168]

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اَللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً (168)

168

کسانی که کفر ورزیده و ستم کرده‌اند، هرگز خدا آنان را نمی‌آمرزد و به راهی هدایتشان نمی‌کند؛

1- کفرپیشگان ستمگر، محروم از آمرزش و هدایت الهی

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً

تکرار نشدن «الَّذِینَ » در جملۀ «وَ ظَلَمُوا» دلالت می‌کند که مجموع دو صفت «کفر» و «ظلم » موجب محرومیت از آمرزش و هدایت الهی است.

2- انکار رسالت پیامبر(ص) و کفر به قرآن و بازداشتن دیگران از راه خدا، موجب محرومیت از هدایت و آمرزش الهی

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً

با توجه به آیات قبل مراد از «کفر»، کفر به پیامبر(ص) و قرآن است و مراد از ظلم، بازداشتن دیگران از راه خداست.

3- کافران ستم‌پیشه و مانعان راه خدا، موفق به ایمان و توبه نخواهند شد.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ

بدیهی است که کفرپیشگان در هر مرتبه‌ای از کفر باشند چنانچه اهل ایمان گردند سزاوار آمرزش و هدایت الهی هستند؛ بنابراین مراد از جملۀ «لَمْ یَکُنِ ...» این است که آنان موفق به ایمان نخواهند شد و در نتیجه آنان را نخواهد آمرزید.

4- بازداشتن مردم از پیوستن به راه خدا ظلم است.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا

مراد از ظلم - به قرینۀ آیۀ قبل - بازداشتن دیگران از راه خداست.

5- تمامی راههای سعادت به روی کافران ظالم بسته است.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا ... وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً

6- کفرپیشگی و ستمگری گروهی از اهل کتاب مایۀ محرومیت آنان از مغفرت و هدایت الهی

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً

مصداق مورد نظر از «الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا» - به دلیل آیات گذشته - گروهی از اهل کتاب هستند.

7- گروهی از اهل کتاب، مردمی کفرپیشه و ستمگر

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً

8- محرومیت کافران ستمگر از مغفرت و هدایت، از سنت‌های الهی

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً

9- آمرزش و هدایت انسان به دست خداوند است.

لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً

10- آمرزش گناهان آدمی، زمینه‌ساز بهره‌مندی وی از هدایتهای الهی

لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ توبه؛ رستگاری؛ سبیل اللّه؛ ظلم؛ کفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مغفرت؛ هدایت

[سوره النساء (4): آیه 169]

إِلاّٰ طَرِیقَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اَللّٰهِ یَسِیراً (169)

169

مگر به راه جهنّم، که همیشه در آن جاودانه‌اند؛ و این بر خدا آسان است.

1- خداوند در قیامت کافران ظالم را جز به راه جهنم هدایت نخواهد کرد.

وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً. إِلاّٰ طَرِیقَ جَهَنَّمَ

در برداشت یاد شده ظرف و زمان هدایت در جملۀ «وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ ...» روز قیامت گرفته شده است؛ یعنی خداوند در آن روز کافران را تنها به سوی جهنم رهنمون خواهد ساخت.

2- کفر، گرایش به ادیان باطل و انجام کردارهای ناروا، راهی است به سوی دوزخ.

وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً. إِلاّٰ طَرِیقَ جَهَنَّمَ

مراد از ظرف و زمان هدایت در جملۀ «وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ ...» می‌تواند حیات دنیا باشد؛ بر این مبنا مقصود از هدایت کافران به راه جهنم، فراهم سازی زمینه‌های کفرپیشگی و اعمال ناروا برای آنان است که سرانجام آن دوزخ خواهد بود.

3- خداوند، راهنمای کافران ستم‌پیشه به کفرپیشگی و انجام اعمال ناروا

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا ... وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً. إِلاّٰ طَرِیقَ جَهَنَّمَ

4- کافران ستم‌پیشه، مورد استهزای خداوند*

وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً. إِلاّٰ طَرِیقَ جَهَنَّمَ

به کارگیری واژۀ هدایت در مورد کشانیدن کافران به سوی جهنم، می‌تواند به منظور استهزای کافران ایراد شده باشد.

5- کفر و ظلم گروهی از اهل کتاب، موجب خلود آنها در جهنم

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا ... وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً. إِلاّٰ طَرِیقَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا

با توجه به آیات قبل مصداق مورد نظر از آیه کافران اهل کتاب می‌باشند.

6- کفر به قرآن و انکار رسالت پیامبر(ص) و بازداری مردمان از پیوستن به اسلام، مایۀ خلود در جهنم

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا ... خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً

7- جاودانگی در جهنم، کیفر کافران ستمگر

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا ... خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً

8- جهنم، ابدی و همیشگی است.

إِلاّٰ طَرِیقَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً

9- جاودانه ساختن دوزخ و دوزخیان، امری سهل و آسان برای خداوند

إِلاّٰ طَرِیقَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ اهل کتاب؛ جهنم؛ خلافت الهی؛ ظلم؛ عمل؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره النساء (4): آیه 170]

یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ اَلرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً (170)

170

ای مردم، همانا این پیامبر، حق را از جانب پروردگارتان برای شما آورده است؛ پس ایمان بیاورید که برای شما بهتر است. و اگر کفر ورزید، [زیانی به خدا نمی‌رسد، زیرا]آنچه در آسمان‌ها و زمین است مختصّ خداست، و خدا دانا و حکیم است.

1- پیامبر(ص) فرستاده‌ای از جانب خدا

قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ

2- اهل کتاب قبل از بعثت پیامبر(ص) در انتظار رسالت آن حضرت

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ

«ال » در «الرَّسُولُ » می‌تواند برای عهد ذهنی و می‌تواند برای عهد حضوری باشد، در صورت اول، خطاب متوجه اهل کتاب بوده و می‌رساند که آنان انتظار بعثت پیامبر(ص) را می‌کشیدند.

3- رسالت پیامبر(ص) رسالتی جهانی و برای همۀ مردمان

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ

در صورتی که «ال» در «الرَّسُولُ » عهد ذکری باشد، خطاب «یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ » متوجه همۀ مردم خواهد بود.

4- قرآن، کتابی ازجانب خدا وسراسر حق

قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ

مراد از «الحق »، قرآن و «مِنْ رَبِّکُمْ » حال برای آن می‌باشد.

5- بعثت پیامبر(ص) و نزول قرآن پرتویی از ربوبیت الهی

قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ

6- هدایت و تربیت تمامی انسانها، هدف از بعثت پیامبران و نزول کتاب‌های آسمانی

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ

7- ایمان به پیامبر اکرم(ص) و قرآن درپی دارندۀ خیر و سعادت برای بشریت

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ ... فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ

کلمۀ «خَیْراً» خبر برای فعل محذوف و تقدیر کلام چنین است:

«فآمنوا إن تؤمنوا یکن خیرا لکم ».

8- انسان، موجودی خیر طلب و کمال‌جو

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ ... فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ

جملۀ «خَیْراً لَکُمْ » خیرجویی و سعادت‌طلبی را برای انسان مفروض و طبیعی دانسته و تنها وی را به مصداق واقعی خیر و سعادت که ایمان به قرآن و پیامبر(ص) باشد، رهنمون ساخته است.

9- بازگشت سود و زیان ایمان به خود انسان است نه خداوند.

فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

جواب «إِنْ تَکْفُرُوا» حذف شده و تقدیر جمله به قرینۀ «خَیْراً لَکُمْ » و نیز «فَإِنَّ لِلّٰهِ ...» چنین می‌باشد «و إن تکفروا یکن شرا لکم و لا یضر الله شیئا».

10- خداوند، تنها مالک و فرمانروای هستی

فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

تقدیم «لِلّٰهِ » بر «مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ...» برای حصر است.

11- انسان در انتخاب راه سعادت و شقاوت خویش آزاد است.

فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

12- کفرورزی مردمان و اختیار کفر از سوی آنان، خارج از خواست خداوند و سیطرۀ او نیست.

وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

بدیهی است که فرمانروایی خداوند بر هستی مترتب بر کفرورزی مردمان نیست؛ بنابراین جواب شرط (ان تکفروا) محذوف است و جملۀ «فَإِنَّ لِلّٰهِ ...» جانشین و بیانگر آن می‌باشد؛ بر این اساس معنای «وَ إِنْ تَکْفُرُوا ...» چنین می‌شود:

تمام هستی و از جمله کفرورزی کافران مملوک خداوند است و خارج از خواست و ارادۀ او نیست.

13- کافران به رسالت پیامبر(ص) مورد تهدید خداوند

وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

جملۀ «فَإِنَّ لِلّٰهِ ...» که بیانگر سلطنت خداوند بر هستی است می‌تواند به منظور تهدید منکران رسالت پیامبر(ص) ایراد شده باشد.

14- جهان آفرینش دارای آسمانهای متعدد

فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

15- بعثت پیامبر(ص) و نزول قرآن برخاسته از علم و حکمت خداوند

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

16- علم و حکمت خدا، ازلی است.

وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

17- اختیار انسانها در انتخاب ایمان و کفر، برخاسته از علم و حکمت خداوند

فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ وَ إِنْ تَکْفُرُوا ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

یادآوری علم و حکمت خداوند در ذیل آیه اشاره به این است که تمامی معارف یاد شده در آیه و از جملۀ آنها اعطای اختیار به آدمی، عالمانه و حکیمانه است.

18- کمال و ارزش والای علم در همراهی و آمیختگی آن با حکمت است.

وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

19- ارزشمندی مالکیت و ثمردهی آن در گرو علم و حکمت

فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

یادآوری علم و حکمت خداوند پس از بیان مالکیت مطلق خداوند، می‌تواند اشاره به برداشت یاد شده باشد.

20- خداوند، آگاه به ایمان و کفر مردمان

فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ وَ إِنْ تَکْفُرُوا ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

21- «علیم » و «حکیم » از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

22- «عن أبی جعفر(ع) «بالحق » أی بولایة من أَمَر اللّه تعالی بولایته؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) [دربارۀ سخن خداوند: «قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ ] بِالْحَقِّ » روایت شده است: مقصود [از «حق » ولایت کسانی است که خدای تعالی به [پذیرش] ولایت آنان فرمان داده است».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ ایمان؛ جهان؛ حق؛ حکیم/اسما و صفات؛ علیم/اسما و صفات؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره النساء (4): آیه 171]

یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اَللّٰهِ إِلاَّ اَلْحَقَّ إِنَّمَا اَلْمَسِیحُ عِیسَی اِبْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اَللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ اِنْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اَللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً (171)

171

ای اهل کتاب، در دین خود غلوّ نکنید، و دربارۀ خدا جز حق نگویید. جز این نیست که مسیح، عیسی پسر مریم پیامبر خدا و کلمۀ اوست که آن را به سوی مریم افکنده و روحی است که از جانب او پدید آمده است. پس به خدا و پیامبرانش ایمان بیاورید، و نگویید: [معبود]سه تاست. [از این سخن]باز ایستید که برای شما بهتر است. جز این نیست که خدا معبودی یگانه است منزّه است. از این‌که برای او فرزندی باشد. آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است مختصّ اوست، و کافی است که خدا کارگزار باشد.

1- خداوند، اهل کتاب را از غلو کردن در دین نهی کرده است.

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ

«غلو» به معنای تجاوز است، و غلو در دین به معنای خارج شدن از حدود احکام و معارفی است که در کتب آسمانی آمده و یا پیامبران الهی تعلیم داده‌اند.

2- قرآن، فراخوان اهل کتاب به خودداری از گفتار باطل دربارۀ خداوند

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ

3- یهود و نصارا، آلوده به غلو و گزافه‌گویی در دین

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ

با توجه به سیاق آیه معلوم می‌شود، غلو و تجاوز تحقق پیدا کرده نه اینکه نهی از غلو تنها برای پیشگیری باشد.

4- حرمت غلو در دین، و لزوم کنترل احساسات مذهبی

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ

5- پیروان ادیان الهی، در معرض خطر غلو و گزافه‌گویی در دین

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ

6- ضرورت پرهیز از هرگونه سخن نابحق دربارۀ خداوند

وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ

7- لزوم محور قرار دادن حق، در عقاید و گفتار

وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ

8- عیسی(ع)، فرزند مریم و پیامبر خداست.

إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ

9- پندار مسیحیان دربارۀ مسیح(ع)، پنداری غلوآمیز

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ... إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ

10- مسیح، لقب عیسی(ع)، و عیسی، اسم آن حضرت*

إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ

معمولاً اسم را توصیف به «ابْنُ » می‌کنند بنابراین «عِیسَی » اسم آن حضرت و در نتیجه «مسیح » لقب او خواهد بود.

11- عظمت مریم(ع) در پیشگاه الهی

إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ

12- خلقت عیسی(ع)، خلقتی خارق العاده و بدون پدر

إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ

انتساب مسیح(ع) به مادرش مریم(ع) دلالت بر خلقت او بدون واسطۀ پدر دارد.

13- ارادۀ خداوند حاکم بر قوانین تکوینی جهان

إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ

14- عیسی(ع)، مخلوق و مملوک خداست، نه خدا و فرزند خدا.

إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ

برخی بر آنند که مراد از «کلمة الله » همان کلمه «کن » است که خداوند با آن مخلوقات را ایجاد می‌کند و از جمله با این کلمه، حضرت مسیح(ع) را ایجاد کرد.

15- عیسی(ع)، هدایتگر و احیاگر انسانها*

إِنَّمَا الْمَسِیحُ ... رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ

گفته شده مسیح را از آن جهت خداوند کلمۀ خویش خوانده که همانند کلامش مایۀ هدایت مردمان است. و از آن جهت او را روح نامید که عامل حیات معنوی و نیز حیات مادی انسانها می‌شود.

16- عیسی(ع)، روحی از ناحیۀ خداوند.

إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ ... وَ رُوحٌ مِنْهُ

17- عیسی(ع)، نفخۀ الهی است که در مریم(ع) دمیده شد.*

إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ

کلمۀ «رُوحٌ » عطف بر «کَلِمَتُهُ » است و به مقتضای عطف، «رُوحٌ مِنْهُ » می‌تواند به جملۀ «أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ » توصیف گردد؛ یعنی ... و روح منه القاها الی مریم » و در این صورت - چنانچه برخی از مفسران گفته‌اند - «رُوحٌ » به معنای نفخه است.

18- پاک بودن دامن مریم(ع) از تهمتهای ناروای یهودیان

إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ

جملات «إِنَّمَا الْمَسِیحُ ... رُوحٌ مِنْهُ » علاوه بر اینکه رد عقیدۀ غلوآمیز مسیحیان دربارۀ عیسی(ع) است، می‌تواند اشاره به ناروایی اتهام یهودیان نسبت به مریم(ع) نیز باشد.

19- عظمت و ارزش والای عیسی(ع) در پیشگاه خداوند

إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ

از اینکه خداوند عیسی(ع) را به مسیح (مبارک) لقب داده، و نیز او را کلمه و روح خود شمرده، عظمت و قداست او نزد خداوند به دست می‌آید.

20- شخصیت فوق العادۀ عیسی(ع) زمینۀ غلو و گزافه‌گویی مسیحیان در مورد ایشان

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ... إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ

21- اهل کتاب، مأمور به ایمان به خدا و پیامبران و پرهیز از سه گانه پرستی (تثلیث)

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ

22- لزوم ایمان به تمامی پیامبران

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ

23- مسیحیان معتقد به تثلیث، غلو کنندگان در دین هستند.

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ... وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ

24- اعتقاد به تثلیث، اعتقاد و سخنی نابحق دربارۀ خداوند

وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ ... وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ

جملۀ «وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ » می‌تواند مصداق مورد نظر برای سخن نابحق بر خداوند باشد.

25- ناسازگاری ایمان به پیامبران با عقیدۀ تثلیث

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ

جملۀ «وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ » به منزلۀ بیان و توضیحی است برای جملۀ «فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ » .

26- خیر و سعادت مسیحیان در گرو پرهیز از تثلیث و سه گانه پرستی

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ

«خَیْراً» خبر برای فعل محذوف (یکن) و جمله با تقدیر آن چنین است: «انتهوا ان تنتهوا یکن خیرا لکم ».

27- پرهیز از شرک، زمینۀ خیر و سعادت انسان

وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ

28- بازگشت سودِ یگانه‌پرستی به خود انسان

وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ

کلمۀ «لَکُمْ » اشاره به این دارد که گرایش به توحید به سودِ خود آدمی است نه اینکه نفعی را برای خدا و یا رسولان او داشته باشد.

29- اللّه، تنها خدای یگانه و معبود حقیقی انسانها

إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ

30- ناسازگاری اعتقاد به تثلیث با اعتقاد به خدا و یگانگی او

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ ... إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ

31- باور به یگانگی خداوند و اقرار به آن، اعتقاد و سخنی حق دربارۀ خداوند

لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ ... إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ

32- اعتقاد به تثلیث، شرک است.

وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ ... إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ

33- مسیحیان، معتقد به فرزندی عیسی(ع) برای خداوند

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ

34- اعتقاد به فرزند داشتن خداوند، پنداری نابحق دربارۀ وی و هتک حرمت اوست.

لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ ... سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ

35- جهان آفرینش، دارای آسمانهای متعدد

لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

36- مالکیت مطلق خداوند بر هستی، دلیل فرزند نداشتن او

سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

جملۀ «لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ...» دلیل و برهانی است برای جملۀ «سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ» یعنی آنچه غیر خداست و از جمله مسیح، مملوک و عبد اوست و کسی که مالک تمام هستی است، نیازی به داشتن فرزند ندارد.

37- خداوند، تنها مالک و فرمانروای تمامی هستی

لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

تقدیم خبر (له) بر مبتدا (ما) بیانگر حصر است.

38- خداوند برای وکالت و سرپرستی و تدبیر جهان، کافی است.

وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً

وکیل به کسی گفته می‌شود که کاری را به عهده بگیرد و تدبیر کند و چون سخن از جهان هستی بود، مراد از وکیل، سرپرست و مدبر جهان هستی است.

39- کفایت خداوند برای تدبیر هستی، دلیل وحدانیت او و منزه بودنش از داشتن شریک و فرزند

إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ ... کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً

جملۀ «کَفیٰ ...» دلیل دیگری است برای مطالب گذشته.

40- توجه به قدرت و مالکیت مطلق خداوند، زمینه ساز باور آدمی به کفایت خداوند در تدبیر هستی

لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً

جملۀ «لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ...» می‌تواند اشاره به علت کفایت خداوند در وکالت و تدبیر هستی داشته باشد؛ یعنی چون مالک و فرمانروای مطلق است، برای وکالت و تدبیر هستی کافی است.

41- «إلاه » و «وکیل » از اسما و صفات خداوند

إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ ... وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ انبیاء؛ اهل کتاب؛ بت‌پرستی؛ تثلیث؛ تسبیح؛ تقرب؛ توحید؛ حرمت؛ حق؛ دین؛ رسالت؛ روح؛ زمین؛ عیسی(ع)؛ غلوّ؛ فرزند خدا؛ قرآن؛ مریم(س)؛ مسیحیت؛ وکیل/اسما و صفات؛ یهود

[سوره النساء (4): آیه 172]

لَنْ یَسْتَنْکِفَ اَلْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ اَلْمَلاٰئِکَةُ اَلْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ یَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعاً (172)

172

مسیح از این‌که بندۀ خدا باشد هرگز ابا نمی‌کند، و فرشتگان مقرّب نیز [ابا نمی‌کنند]؛ و هر کس از بندگی او ابا کند و تکبّر ورزد، به زودی آنان را همگی، به سوی خود محشور خواهد کرد.

1- مسیح(ع)، معترف به بندگی خویش برای خداوند

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ

«استنکاف» به معنای امتناع کردن است. یعنی مسیح از اینکه بنده‌ای برای خدا باشد، ابا نمی‌کند.

2- غلو مسیحیان دربارۀ عیسی(ع) با نقص شمردن بندگی او برای خدا

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ... لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ

جملۀ «لَنْ یَسْتَنْکِفَ» اشاره به این معنا دارد که مسیحیان بندگی مسیح را برای خداوند انکار می‌کردند و گویا شأن وی را بالاتر از بندگی می‌پنداشتند.

3- مسیح(ع) از آنجا که هرگز از بندگی خدا ابایی ندارد نه خداست و نه فرزند او.

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ

جملۀ «لَنْ یَسْتَنْکِفَ» تعلیل و احتجاج دیگری است بر اینکه مسیح(ع) نه خداست و نه فرزند او یعنی او خود را از بندگان خدا می‌داند چگونه ممکن است خدا یا فرزند او و یا یکی از اقانیم ثلاثه باشد.

4- عیسی(ع) هم اکنون زنده است.

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ

تعبیر «لَنْ یَسْتَنْکِفَ» (ابا نمی‌کند) حکایت از آن دارد که مسیح(ع) در قید حیات است و گرنه درست آن بود که بفرماید:

«لم یستنکف المسیح ...» (مسیح ابا نکرد...).

5- هیچیک از فرشتگان الهی حتی مقربان آنها از بندگی خدا ابایی ندارند.

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ الْمَلاٰئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ

کلمۀ «مقربون » در برداشت یاد شده صفت احترازی گرفته شده است، و چون فرشتگان مقرب از عبادت خدا ابایی ندارند فرشتگان دیگر نیز بی‌تردید چنان هستند.

6- شخصیت والای مسیح(ع) و مقام بلند فرشتگان، مانع آنها از بندگی خداوند نیست.

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ الْمَلاٰئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ

7- عبادت وبندگی خداوند، مقامی والا و مورد ترغیب او

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ الْمَلاٰئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ

بیان این حقیقت که پیامبری عظیم الشأن چون مسیح(ع) و فرشتگانی بلند مرتبه، همواره بندگی خدا را می‌کنند و از آن ابایی ندارند، می‌تواند به منظور ترغیب انسانها به بندگی خدا و اشاره به بلندی مقام بندگی باشد.

8- فرشتگان، دارای درجات و مراتب در پیشگاه خداوند

وَ لاَ الْمَلاٰئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ

چنانچه وصف «الْمُقَرَّبُونَ » وصفی احترازی باشد، بیانگر آن است که فرشتگان دو دسته‌اند مقرب و غیر مقرب.

9- اشتراک فرشتگان و انسانها در عبودیت و بندگی خداوند

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ الْمَلاٰئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ

10- حضور تمای انسانها - مستکبران و عبادت‌کنندگان - به پیشگاه خداوند در قیامت

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ ... وَ یَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعاً

کلمۀ «اما» در آیۀ بعد تفصیل و توضیح «فَسَیَحْشُرُهُمْ ...» می‌باشد. بنابراین ضمیر «هم » شامل هر دو گروه عبادت کنندگان و کسانی که از عبادت خدا استنکاف دارند می‌شود.

11- تهدید مستکبران و امتناع کنندگان از بندگی خداوند به احضار در پیشگاه خداوند برای حسابرسی اعمال و مجازات

وَ مَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ یَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعاً

جملۀ «فَسَیَحْشُرُهُمْ » کنایه از حسابرسی و مجازات مستکبران است.

12- علم و ایمان عیسی(ع) و فرشتگان مقرب الهی به قیامت و محشور شدن به پیشگاه خداوند، مانع استکبار آنان از بندگی خدا

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ الْمَلاٰئِکَةُ ...

فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعاً

جملۀ «وَ مَنْ ...» حالیه و بیان علت از جملۀ سابق است. یعنی امکان ندارد مسیح و فرشتگان از عبادت خدا امتناع کنند؛ چون حشر انسان و ملائکه به سوی خدا حتمی است و مسیح و فرشتگان از آن آگاهند.

13- سرپیچی از بندگی خدا از سر تکبر و خودبرتربینی، در پی دارندۀ مجازاتهای الهی

وَ مَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ یَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعاً

در برداشت یاد شده «واو» در «وَ یَسْتَکْبِرْ» واو جمع گرفته شده است.

14- علم و ایمان به قیامت و حضور در پیشگاه خداوند، مانع از استکبار و استنکاف از عبادت خدا

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ ... وَ مَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ یَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعاً

کلیدواژه‌ها:

استکبار؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تقرب؛ تکبر؛ عبادت؛ علم؛ عمل؛ عیسی(ع)؛ گناه؛ مسیحیت؛ ملائکه

[سوره النساء (4): آیه 173]

فَأَمَّا اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَمَّا اَلَّذِینَ اِسْتَنْکَفُوا وَ اِسْتَکْبَرُوا فَیُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً وَ لاٰ یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً (173)

173

پس کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، اجرشان را به طور کامل به آنان می‌دهد، و از بخشش خود برای آنان می‌افزاید؛ و امّا کسانی که ابا کرده و تکبّر ورزیده‌اند، به عذابی دردناک عذابشان می‌کند، و جز خدا یار و یاوری برای خود نخواهند یافت.

1- مؤمنان دارای عمل صالح، برخوردار از اجر کامل و فضل خداوند در قیامت

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ

2- خداوند، خود پاداش دهنده به مؤمنان دارای عمل صالح

فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ

3- ایمان و عمل صالح، موجب استحقاق پاداش اخروی

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ

یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ

واژۀ اجر (مزد و پاداش) دلالت می‌کند که مؤمنان نسبت به پاداش استحقاق دارند.

4- دستیابی به پاداش و فضل الهی در قیامت در گرو همراهی ایمان با عمل صالح

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ

5- پاداش اخروی مؤمنان صالح بیش از استحقاق آنان است.

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ

6- فضل الهی، منشأ افزایش پاداش اهل ایمان

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ

«مِنْ » در «مِنْ فَضْلِهِ » نشویه است؛ یعنی به آنان افزون می‌دهد و این افزون دهی برخاسته از فضل او است.

7- ایمان به وحدانیت خدا و قیامت و انجام اعمال صالح، نشانۀ عبودیت و بندگی خدا

وَ یَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعاً. فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

خداوند از کسانی که استنکاف نمی‌کنند و او را عبادت می‌کنند، به مؤمنان دارای عمل صالح تعبیر کرد. متعلق ایمان به دلیل آیات گذشته، قیامت (فسیحشرهم) و وحدانیت خدا (انما اللّه اله واحد) است.

8- خودداری از عبادت خداوند از روی گردن فرازی و خودبرتربینی، درپی دارندۀ عذاب دردناک در قیامت

وَ أَمَّا الَّذِینَ اسْتَنْکَفُوا وَ اسْتَکْبَرُوا فَیُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

9- بی‌پناهی مستکبران رویگردان از بندگی خدا در برابر کیفر الهی در قیامت

أَمَّا الَّذِینَ اسْتَنْکَفُوا وَ اسْتَکْبَرُوا فَیُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً وَ لاٰ یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

10- ولایت و نصرت در قیامت، تنها در اختیار خداوند است.

وَ لاٰ یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

11- مستکبرانِ رویگردان از عبادت خدا، در قیامت محروم از ولایت و نصرت او

وَ لاٰ یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

12- کیفر مستکبران بیش از استحقاق آنان نخواهد بود.

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَمَّا الَّذِینَ اسْتَنْکَفُوا وَ اسْتَکْبَرُوا فَیُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

خداوند در پاداش مؤمنان جملۀ «وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ » را آورد

ولی در کیفر مستکبران چیزی بر آنچه استحقاق دارند (عذاب الیم) نیفزود.

13- تشویق و تهدید، از روشهای قرآن برای هدایت انسانها به عبادت و بندگی خدا

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَمَّا الَّذِینَ اسْتَنْکَفُوا وَ اسْتَکْبَرُوا فَیُعَذِّبُهُمْ

14- سرنوشت اخروی انسان در گرو موضعگیری فکری و عملی وی در دنیا

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَمَّا الَّذِینَ اسْتَنْکَفُوا وَ اسْتَکْبَرُوا فَیُعَذِّبُهُمْ

15- «ولی» و «نصیر» از اسما و صفات خداوند

وَ لاٰ یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

16- «قال رسول اللّه(ص) فی قوله:

«فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ » قال: «أُجُورَهُمْ » یدخلهم الجنة «وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ » الشفاعة فیمن وجبت لهم النار ممّن صنع إلیهم المعروف فی الدنیا؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) دربارۀ سخن خداوند: «فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ » فرمود: [مقصود از] «أُجُورَهُمْ » [این است که] آنان را داخل بهشت می‌نماید و [مقصود از] «وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ » شفاعت برای کسانی است که آتش دوزخ برای آنان واجب شده [ولی] آنان از کسانی هستند که در دنیا به ایشان نیکی کرده بودند».

کلیدواژه‌ها:

استکبار

[سوره النساء (4): آیه 174]

یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً (174)

174

ای مردم، در حقیقت، برای شما از جانب پروردگارتان برهانی [عظیم]آمده است، و ما نوری روشنگر (قرآن) به سوی شما فرو فرستاده‌ایم.

1- پیامبر(ص) فرستاده‌ای از جانب خداوند

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ

2- بعثت پیامبر(ص) پرتوی از ربوبیت

خداوند نسبت به مردمان

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ

3- پیامبر(ص) خود حجت و برهانی روشن بر حقانیت رسالت خویش

قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ

مصداق بارز و مورد نظر از «بُرْهٰانٌ » ، پیامبر اکرم(ص) است و با توجه به آیه 170 و آیات قبل از آن، مقصود برهان بودن آن حضرت بر حقانیت رسالت خویش است.

4- دلیل و برهان، دارای نقشی مؤثر در رشد و تربیت انسانها

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ

استناد برهان به «رب » می‌رساند که آمدن برهان در راستای ربوبیت خدا بر انسانها و تربیت آنها است.

5- خداوند، پروردگار انسانها و تدبیر کنندۀ امور آنها

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ

6- تربیت انسانها، هدف از بعثت پیامبر(ص)

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ

7- قرآن، کتابی روشن و روشنگر راه هدایت

وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً

8- تمامی انسانها، مخاطبان قرآن

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ ... وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً

9- تمامی مردمان، توانمند بر درک مفاهیم قرآن

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ ... وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً

10- قرآن، چراغی روشن و برهانی آشکار بر توحید و یگانگی خداوند

قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً

در برداشت یاد شده «بُرْهٰانٌ » به قرآن تفسیر شده و متعلق آن به قرینۀ آیات پیشین، توحید و یگانگی خداوند دانسته شده است؛ آیۀ بعد «فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ » نیز دلالت بر این معنا دارد.

11- «رب » از اسما و صفات خداوند

قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ انبیاء؛ برهان؛ تربیت؛ توحید؛ رشد؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ نبوت؛ هدایت

[سوره النساء (4): آیه 175]

فَأَمَّا اَلَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اِعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً (175)

175

پس کسانی که به خدا ایمان آورده و به او تمسّک جسته‌اند، به زودی آنان را در رحمت و فضلی از جانب خویش در می‌آورد، و آنان را به سوی خود، به راهی راست هدایت می‌کند.

1- خداوند، مؤمنان متمسک به او را از رحمت، فضل و هدایت خاص خود، بهره‌مند خواهد کرد.

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ ... وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

هدایت، فضل و رحمت خداوند، شامل همۀ بندگان می‌شود، بنابراین ذکر آنها به عنوان پاداش برای مؤمنان متمسک، بیانگر رحمت، فضل و هدایت خاص است؛ گفتنی است در برداشت یاد شده ضمیر «بِهِ » به «الله » برگردانده شده است.

2- ایمان به خداوند و تمسک به قرآن و پیامبر(ص) موجب برخورداری از رحمت و فضل الهی

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ

ضمیر در «بِهِ » می‌تواند به «بُرْهٰانٌ » (پیامبر(ص)) و «نور» (قرآن)در آیۀ قبل برگردد.

3- نیل به مقام قرب الهی، بهره‌مندی کامل از بهشت و نعمتهای آن و برخورداری از فضل الهی، پاداش مؤمنان متمسک به خداوند

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا ... فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ

4- بهشت، مظهر رحمت الهی

فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ

پاداشهای ذکر شده، در آیه می‌تواند پاداشهای اخروی باشد؛ بر این مبنا «رحمت »، به قرینۀ واژۀ «دخول » و «فی » بهشت خواهد بود.

5- تمسک به قرآن و پیامبر(ص) شرط باروری ایمان به خدا

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ

6- خداوند، مؤمنان متمسک به او را، به

راه مستقیم هدایت می‌کند.

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ ... وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

7- صراط مستقیم، راه و روشی است که آدمی را به خدا برساند و به سوی او راهنما شود.

وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

در برداشت یاد شده «صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً» حال برای ضمیر «إِلَیْهِ » گرفته شده است، یعنی راه‌هایی که به «الله » ختم شود، صراط مستقیم است.

8- ورود به بهشت و برخورداری از فضل خدا و رسیدن به مقام قرب الهی، پاداش مؤمنان به خدا و پیروان پیامبر(ص) و قرآن

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا ... یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

9- هدایت و رسیدن به خداوند، پاداشی برتر از بهشت و نعمتهای آن

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ ... وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

غالباً در مقام بیان پاداش، اول ادنی و آنگاه اعلی را ذکر می‌کنند؛ بنابراین رسیدن به خدا و قرب به او «یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ » می‌تواند بهترین پاداش مؤمنان باشد.

10- هدایت به راه راست و رسیدن به خدا در گرو ایمان به خداوند و تمسک به او

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ ... یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

11- هدایت به راه راست و رسیدن به خداوند، در گرو ایمان به او و تمسک به قرآن و پیامبر(ص)

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ ... یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

12- تمسک به خدا در تمامی شؤون زندگی، شرط باروری ایمان

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ ... وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

حذف متعلق اعتصام ظاهراً بیانگر اطلاق آن متعلق می‌باشد؛ یعنی تمسک به خداوند در هر زمان و در همه چیز.

13- کافران به خدا، قرآن و پیامبر(ص) محروم از رحمت و فضل و هدایت خاص خداوند

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ ... صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

معادل «اما»ی تفصیلیه حذف شده و جملۀ موجود «فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا ...» بیانگر آن است؛ یعنی «و أما الذین کفروا...».

14- مؤمنان، برخوردار از تکامل و رشد معنوی، در آخرت*

وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

جملۀ فسیدخلهم با توجه به «سین » دلالت دارد بر اینکه

رحمت و فضل در آخرت است، پس هدایت هم که پس از آنها ذکر شده است، در آخرت است و هدایت به سوی خدا، رشد و کمال معنوی است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ بهشت؛ پیروی؛ تقرب؛ رحمت؛ رشد؛ صراط مستقیم؛ قیامت؛ کفر؛ نعمت؛ هدایت

[سوره النساء (4): آیه 176]

یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اَللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِی اَلْکَلاٰلَةِ إِنِ اِمْرُؤٌ هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَکَ وَ هُوَ یَرِثُهٰا إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهٰا وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَتَا اِثْنَتَیْنِ فَلَهُمَا اَلثُّلُثٰانِ مِمّٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانُوا إِخْوَةً رِجٰالاً وَ نِسٰاءً فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَیَیْنِ یُبَیِّنُ اَللّٰهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اَللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (176)