تفسیر راهنما جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ بقره آیۀ 196 تا 286

اشاره

[سوره البقرة (2): آیه 196]

وَ أَتِمُّوا اَلْحَجَّ وَ اَلْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اِسْتَیْسَرَ مِنَ اَلْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ اَلْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی اَلْحَجِّ فَمَا اِسْتَیْسَرَ مِنَ اَلْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی اَلْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ شَدِیدُ اَلْعِقٰابِ (196)

196

و حج و عمره را برای خدا تمام کنید. پس اگر ممنوع شدید، هر قربانی که میسّر است [تقدیم دارید]، و سر خود را نتراشید تا این‌که قربانی به جایگاهش برسد. و هر کس از شما بیمار باشد، یا از ناحیۀ سرش آزاری داشته باشد [و ناچار شود که سر بتراشد،]باید فدیه‌ای بدهد، که عبارت است از روزه یا صدقه یا قربانی. و چون ایمن شدید، هر کس تا [وقت]حج به وسیلۀ عمره بهره بر گرفته است، هر قربانی که میسّر است [تقدیم کند]؛ و هر کس [قربانی]نیافت، روزۀ سه روز در حجّ و هفت روز وقتی که برگشتید [برعهدۀ اوست].این ده روزِ کامل است. این برای کسی است که خانواده‌اش اهل مسجدالحرام (مکّه و اطراف آن) نباشد؛ و از خدا پروا کنید، و بدانید که خدا سخت عقوبت است.

1- کامل کردن اعمال حج و عمره واجب است.

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ

آیۀ شریفه دربارۀ اصل وجوب حج و عمره سخنی ندارد؛ زیرا «اتمام»در «أَتِمُّوا ...»، در فرضی تصور دارد که شخص حج یا عمره را آغاز کرده باشد و آیۀ شریفه اتمام آن دو را - حتی

در صورتی که به نیت استحبابی آغاز شده باشند - واجب شمرده است.

2- حج و عمره را باید برای خدا و با قصد قربت انجام داد.

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ

3- کسی که بر اثر بیماری یا گرفتاری در چنگ دشمن از تکمیل حج یا عمره معذور است (محصور و مصدود)، باید پیش از تراشیدن سر و خارج شدن از احرام قربانی کند.

وَ أَتِمُّوا ... فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ

«حصر و احصار» در اصل به معنای باز داشتن است. گفته می‌شود: «احصره المرض» هنگامی که بیماری، شخص را از مسافرت یا کار مورد نظرش باز دارد و «احصره العدو» زمانی که دشمن او را در تنگنا قرار دهد (لسان العرب)؛ بنابر این، آیۀ شریفه علاوه بر حکم «محصور» - که در اصطلاح فقهی، تنها به «مریض معذور از اتمام حج و عمره» گفته می‌شود - حکم «مصدود»را نیز بیان داشته است. «مصدود» در اصطلاح فقهی، شخصی است که دشمن او را از ادامۀ مناسک باز داشته است.

4- نوع قربانی، وابسته به توان مالی شخص محصور و آسان بودن تهیه و ارسال آن به قربانگاه است.

فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ

یُسر (آسانی)، در «فَمَا اسْتَیْسَرَ» ، مطلق است و نوع قربانی، مقدار قیمت و طریقۀ ارسال آن برای ذبح را شامل می‌شود.

5- کامل کردن اعمال حج و عمره بر کسی که پس از شروع، از تکمیل آن معذور است واجب نیست.

وَ أَتِمُّوا ... فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ

6- حرمت تراشیدن سر برای محصور، قبل از رسیدن قربانی به قربانگاه

وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ

7- تراشیدن سر پس از رسیدن قربانی به قربانگاه، راه خروج محصور از احرام

وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ

آیۀ شریفه در مقام بیان راه خروج از احرام برای کسی است که نمی‌تواند حج یا عمره را تکمیل کند. بنابر این، مشروط ساختن تراشیدن سر به قربانی در این مقام، در حقیقت بیانگر این است که شخص برای خارج شدن از احرام، پس از قربانی، نخست باید سر بتراشد.

8- تراشیدن سر، از مناسک حج و عمره*

وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ

جملۀ «وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ ...» در احتمالی مرجوح، مستأنفه و بیانگر زمان حلق برای تمام کسانی است که در حج یا عمره، قربانی می‌کنند.

9- ذبح و یا نحر قربانی، باید در مکان مخصوص آن باشد.

حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ

«محل» به کسر «حاء» و فتح آن، به یک معنا است؛ یعنی، جایگاه اقامت و فرود آمدن.

اضافۀ «محل» به ضمیر«هدی» نشان می‌دهد که برای قربانی، جایگاه ویژه‌ای تعیین شده است که معذورین نیز باید قربانی خویش را به آنجا بفرستند.

10- تفاوت مکان‌ها با یکدیگر در شایستگی برای انجام برخی از عبادت‌ها در آن

حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ

11- محصور و مصدود، در صورت اضطرار به تراشیدن سر به خاطر بیماری خاص یا آزارهای دیگر، می‌تواند پیش از قربانی، سر را تراشیده و کفاره بدهد.

وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ ... فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ

حرف فاء در «فَمَنْ کٰانَ ...» آن را بر حکم قبل تفریع کرده است؛ یعنی، شخصی که به خاطر بیماری یا وجود دشمن، نمی‌تواند حج یا عمره را تکمیل کند، اگر از مریضیِ دیگری نیز رنج می‌برد و چاره‌ای جز تراشیدن سر ندارد و یا به خاطر آزاری در سرش نمی‌تواند تا رسیدن قربانی به قربانگاه طاقت بیاورد، این سخن می‌تواند پیش از قربانی سرش را بتراشد؛ ولی باید کفاره بدهد.

12- بیماری و آسیب دیدگی، موجب تخفیف در تکلیف است.

فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ

13- کفّارۀ محصور و مصدود در صورت ناچار شدن به تراشیدن سر قبل از قربانی،، روزه یا صدقه و یا قربانی است.

فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ ... فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ

«نُسُکٍ» ؛ یعنی، قربانی. این کلمه به معنای «عبادت»، «طاعت» و هر چیزی که با آن به خداوند تقرّب جسته شود نیز آمده است (لسان العرب). قربانی را از آن جهت که مصداق عبادت و طاعت و مایۀ تقرّب به خداوند است. «نُسُکٍ» می‌گویند.

14- کفّاره روزه یا صدقه و یا قربانی برای تراشیدن سر قبل از قربانی، واجب تخییری است.

مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ

15- برخی تکالیف در صورت دشوار شدن آن بر مکلّف، ساقط و به تکلیفی سهل و میسور تبدیل می‌شود.

فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ

16- وجود احکام ثانوی در شریعت اسلام

فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ

17- وجوب حج، مشروط به درامان بودن

از امراض جسمانی و خطر دشمن است.

و فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ ... فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ

چنان که گفته شد: «احصار» مستفاد از «فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ» هم شامل «محصور»(مریض معذور از اتمام حج و عمره) می‌شود و هم شامل «مصدود» (شخصی که دشمن، او را از ادامه دادن مناسک باز داشته است)، سیاق آیه روشن می‌سازد که «فَإِذٰا أَمِنْتُمْ» علاوه بر این که ناظر به امنیت از دشمن است، به امنیت از مرض نیز نظر دارد.

18- بهره‌گیری از محرّمات احرام، پس از اتمام عمره تا شروع مناسک حج، حلال است.

فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ

مفاد جملۀ «تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ» این است که شخص به وسیلۀ انجام عمره تا زمان شروع اعمال حج به بهره‌وری و تمتع بپردازد. تجویز بهره‌وری بین عمره و حج به معنای حلیت محرمات احرام است.

19- اعمال عمره بر اعمال حج، در حج تمتع، تقدم دارد.

فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ

20- از مناسک حج تمتّع، قربانی کردن است.

فَمَنْ تَمَتَّعَ ... فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ

21- حدّ قربانی واجب در حج، سهل و میسور بودن آن است.

فَمَنْ تَمَتَّعَ ... فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ

22- حج‌گزار، در صورت نداشتن قربانی باید ده روز روزه بگیرد: سه روز در حج و هفت روز پس از بازگشت به وطن

فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ

23- حج گزار در انجام کفارۀ نداشتن قربانی، باید تکمیل ده روز روزه را قصد کرده و برای مجموع آن نیت کند.

تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ

جمع بستن سه و ده در صورتی لازم است که مجموع آن دو نیز موضوع حکمی باشد و آن حکم در «تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ» می‌تواند این باشد که کفارۀ مورد نظر، تکمیل ده روز روزه است و باید با این تصمیم آغاز شود.

24- روزۀ کفاره در حج با روزۀ کفاره در وطن، قابل تلفیق بوده و ماهیت دوگانه و غیر قابل جمع با یکدیگر ندارند.

تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ

با تعبیر «تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ» جایی برای این گمان که روزه‌های کفاره در حج، از نظر فضیلت با روزه‌های در وطن قابل مقایسه نیست، باقی نمی‌ماند.

25- قدرت، شرط تکلیف است.

فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ

26- مشروعیت روزه برای برخی مسافران

فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ

27- حج تمتع، مخصوص غیر اهل مکه است.

ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ

مراد از حاضران مسجدالحرام در این آیه معنای عرفی آن است؛ یعنی، ساکنان مکه و نواحی آن که به مسجد الحرام وابستگی دارند و مراد از ساکن بودن اهل هر کس سکونت شخص او نیز می‌باشد؛ زیرا بین آن دو تلازم عرفی است.

محدودۀ نواحی مکه با مراجعۀ به سنت، دانسته می‌شود.

ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ

28- تفاوت مردم مکه و سایر مناطق، در برخی از مناسک حج

ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ

مشار الیه «ذٰلِکَ» می‌تواند تمتّع باشد که از «فَمَنْ تَمَتَّعَ» استفاده می‌شود و می‌تواند قربانی و بدل آن باشد که «مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ ...» بر آن دلالت دارد و در هر دو صورت، برداشت یاد شده از آیه استفاده می‌شود.

29- لزوم پرهیز از هر گونه کوتاهی در انجام کامل اعمال حج

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

امر به رعایت تقوای الهی پس از احکام حج، تأکیدی است بر لزوم انجام دادن اعمال حج به همان گونه که خداوند بیان کرده است.

30- لزوم رعایت تقوای الهی

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

31- تقوا، زمینه‌ساز انجام کامل تکالیف الهی

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

32- خداوند، دارای کیفرهایی سخت

أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

33- سرپیچی از انجام کامل اعمال حج، موجب گرفتار شدن به مجازات سخت الهی

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

34- لزوم شناخت ویژگی‌های کیفرهای الهی و آگاهی از شیوه‌های برخورد خداوند با بی‌تقوایان و نافرمانی کنندگان

وَ اعْلَمُوا

35- توجّه به شدّت عقاب خداوند، زمینه‌ساز انجام کامل تکالیف الهی

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

36- توجّه به شدّت عقاب الهی، زمینه‌ساز تقوا است.

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

جملۀ «وَ اعْلَمُوا أَنَّ ...»، می‌تواند تعلیل برای امر «اتَّقُوا اللّٰهَ» باشد.

37- عدم رعایت تقوا و سرپیچی از تکالیف الهی، درپی دارندۀ عقاب شدید خداوند

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

38- وجود زمینه‌های مخالفت با احکام حج در میان مسلمانان صدر اسلام

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

تهدید شدیداللّحن الهی پس از بیان احکام حج، نمایانگر وجود زمینه‌هایی در مخالفت با احکام حج و یا عمل نکردن به آن احکام، در برخی مسلمانان است.

39- «شَدِیدُ الْعِقٰابِ» از اسما و صفات خداوند

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

40- «عن أبی جعفر(ع) قال: تمام الحجّ لقاء الإمام؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: تمامیت حج به دیدار با امام است».

42- «عن معاویة بن عمار عن أبی عبد الله (ع ) قال : سمعته یقول :...المحصور، المریض...؛ ⁽²⁾

معاویة بن عمار گوید: از امام صادق (ع ) شنیدم که می فرمود:

مقصود از محصور، شخص بیمار است ...».

43- «عن أبی عبداللّه(ع) قال: مرّ رسول اللّه(ص) علی کعب بن عجرة و القُمَّل یتناثر من رأسه و هو محرم فقال له:

أتؤذیک هوامّک؟ فقال: نعم، فأنزلت هذه الآیة: «فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ» فأمره رسول اللّه أن یحلق و جعل الصّیام ثلاثة أیّام و الصدقة علی ستة مساکین لکلّ مسکین مدّین و النسک شاة...؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: رسول خدا(ص) بر کعب بن عجره گذشت در حالی که شپش از سرش می‌ریخت ولی وی محرم بود، حضرت به او فرمود: آیا جانورهای [سرت] تو را اذیت می‌کنند؟ عرض کرد: بلی، پس این آیه نازل شد: «فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ» ، رسول خدا(ص) به او دستور داد سرش را بتراشد و روزۀ کفارۀ تراشیدن سر پیش از احرام را سه روز، صدقه را به شش مسکین، به هر مسکین دو مد طعام و قربانی را یک گوسفند قرار داد».

44- «عن الرّضا(ع)... و لا یجوز الحجّ إلّا تمتّعاً، و لا یجوز القران و الإفراد الذی یستعمله العامّة إلّالأهل مکّة و حاضریها و لا یجوز الإحرام دون المیقات قال اللّه تعالی: «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ» ...؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) روایت شده است: حج، جز به صورت تمتع جایز نیست و قران و افراد که عامّه انجام می‌دهند جز برای کسانی که اهل مکّه و حاضر در آن باشند جایز نیست و [نیز] محرم شدن پیش از میقات جایز نمی‌باشد، خدای تعالی فرمود:

«وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ» ...».

45- «عن أبی جعفر و أبی عبداللّه(ع) [فی قوله] «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ» قالا: فإنّ تمام‌الحجّ و العمرة أن لا یرفث و لا یفسِق و لا یجادل؛ ⁽²⁾

از امام باقر و امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ» روایت شده که فرمودند: تمامیت حج و عمره به این است که آمیزش جنسی نکند، از نافرمانی خدا بپرهیزد و مشاجره ننماید».

46- «عن عمر بن اذَینة قال: کتبت إلی أبی عبد اللّه(ع)... و سألته(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ: «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ» قال:

یعنی بتمامهما أدائهما و اتّقاه ما یتّقی المحرم فیهما؛ ⁽³⁾

عمربن اذینه گوید: به امام صادق(ع) نامه نوشتم و از آن حضرت درباره سخن خداوند عزوجل: «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ» سؤال کردم، فرمود: مقصود از تمامیت حج و عمره انجام دادن آن همراه با اجتناب از چیزهایی است که محرم باید از آنها اجتناب کند».

47- «عن أبی عبداللّه(ع) قال: العمرة واجبة علی الخلق بمنزلة الحجّ علی من استطاع لأنّ اللّه تعالی یقول: «أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ» ؛ ⁽⁴⁾

از امام صادق(ع9 روایت شده که فرمود: عمره همانند حج برای کسانی که استطاعت دارند واجب است زیرا خدای تعالی می‌فرماید: «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ» ».

48- «عن أبی بصیر عنه(ع) قال:... «فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ» إمّا جَزور و إمّا بقرة و إمّا شاة..؛ ⁽⁵⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی «فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ» فرمود: قربانی یا باید شتر باشد یا گاو و یا گوسفند».

49- «قال الصادق(ع): قال اللّه عزّوجلّ:

«فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ» فأقام الصدقة مُقام الصیام إذا عُسِر علیه؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) درباره سخن خداوند عزوجل: «فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ» فرمود: هرگاه گرفتن روزه کفاره بر حج‌گزار دشوار باشد خداوند به جای آن، صدقه را مقرر کرده است».

50- «عن أبی عبداللّه(ع) قال: إنّ الحجّ متصل بالعمرة لأنّ اللّه عزّوجلّ یقول: «فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ ...» فلیس ینبغی لأحد إلّاأن یتمتّع...؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: حج پیوستۀ عمره است زیرا خدای عزوجل می‌فرماید: ... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ ...» بنابر این، هیچ کس حق ندارد مگر این که حج را به صورت تمتع به جا آورد».

51- «عن معاویة بن عمّار عن أبی عبد اللّه(ع) قال: سألته عن متمتّع لم یجد هدیاً قال: یصوم ثلاثة أیّام فی الحجّ یوماً قبل الترویة و یوم الترویة و یوم عرفة...؛ ⁽³⁾

معاویة بن عمّار گوید از امام صادق(ع) دربارۀ کسی که در حج تمتع فاقد قربانی است سؤال کردم، فرمود: سه روز در ایّام حج روزه بگیرد یعنی روز پیش از ترویه و روز ترویه و روز عرفه...».

52- «علیّ بن إبراهیم عن أبیه رفعة فی قوله عزّوجلّ: «فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ» قال: کمالها کمال الأضحیّة؛ ⁽⁴⁾

امام علی(ع) درباره سخن خداوند عزوجل: «فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ» فرمود: مقصود از کمال در «تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ» کامل بودن در بدلیّت برای قربانی است».

53- «عن أبی جعفر(ع) قال: إنّ العمرة واجبة بمنزلة الحجّ لأنّ اللّه یقول: «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ» [ما ذلک؟] هی واجبة مثل الحجّ... و العمرة فی أشهر الحجّ متعة؛ ⁽⁵⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: عمره، واجب و به منزلۀ حج است زیرا خداوند می‌فرماید: «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ» [می‌دانی معنای] این [سخن خدا] چیست؟ [معنایش این است که] عمره، واجب است همانند حج، و عمره در ماه‌های حج، عمره تمتع است».

54- «عن زُرارة عن أبی جعفر(ع) قال:

قلت لأبی جعفر(ع) قول اللّه عزّوجلّ فی کتابه: «ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ» قال: یعنی اهل مکّة

لیس علیهم متعة کلّ من کان اهله دون ثمانیة و اربعین میلاً... فهو ممّن دخل فی هذه لآیة و کلّ من کان اهله وراء ذلک فعلیه المتعة؛ ⁽¹⁾

زراره گوید: به امام باقر(ع) عرض کردم:[مقصود] سخن خداوند عزوجل که در کتابش فرموده: «ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ» [چیست؟]، فرمود: مقصود این است که اهل مکّه نباید حج تمتع به جا آورند، هر کس خانواده‌اش در کمتر از 48 میلی مسجد الحرام ساکن باشد جزء کسانی است که داخل در این آیه‌اند و هر کس خانواده‌اش در فاصلۀ بیش از 48 میلی مسجد الحرام سکونت داشته باشد باید حج تمتع به جا آورد».

کلید واژه‌ها:

آسانی؛ احرام؛ احصار و صد؛ اخلاص؛ اسارت؛ اسلام؛ اضطرار؛ اعداد؛ اللّه؛ امنیت؛ انفاق؛ بُدْن؛ تقرب؛ تقوا؛ تکلیف؛ جراحت؛ حج؛ حرمت؛ حُکم؛؛ دشمنی؛ ذبح؛ روزه؛ سختی؛ سرّ؛ سفر؛ شفق؛ شناخت؛ عبادت؛ عذاب؛ علم؛ عمره؛ عمل؛ فدیه؛ قدرت؛ قربانی؛ کفاره؛ گناه؛ مرض؛ مسلمانان؛ مکه؛ نحر؛ وجوب؛ وطن؛ حلال

[سوره البقرة (2): آیه 197]

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ اَلْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی اَلْحَجِّ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اَللّٰهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ اَلزّٰادِ اَلتَّقْویٰ وَ اِتَّقُونِ یٰا أُولِی اَلْأَلْبٰابِ (197)

197

[ماه‌های]حج ماه‌هایی معیّن است. پس هر کس در آنها به حج پرداخت، در حج هیچ گونه آمیزش جنسی و گناه و جدالی نیست؛ و هر کار خیری انجام دهید، خدا آن را می‌داند؛ و توشه برگیرید که بهترین توشه تقواست؛ و از من - ای خردمندان - پروا کنید.

1- مراسم حج، باید در ماههایی مخصوص انجام گیرد.

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ

مراد از «الْحَجُّ» در آغاز آیه «وقت الحج» است و به همین اعتبار لفظ «أَشْهُرٌ» خبر آن قرار گرفته است. تکرار این کلمه در «فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ» ، و «وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ» به خاطر ارادۀ معنای «فعل الحج» از یکی و «مدة الحج» از دیگری است و به همین جهت، ضمیر جای آن‌ها قرار نگرفته است.

2- تکمیل حج، بر شروع کنندۀ آن فریضه و الزامی است.

فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ

اسناد فعل «فَرَضَ» (واجب ساخت) به حج‌گزار، به خاطر این است که او با احرام بستن، خود را به تکمیل حج ملزم می‌سازد.

3- لزوم پرهیز از هر گونه سخن ناشایست در حج

فَلاٰ رَفَثَ ... فِی الْحَجِّ

نهی از «رَفَثَ» و «فُسُوقَ» و «جِدٰالَ» با جمله‌ای که منفی است تأکید بیشتری دارد، از جمله معانی «رَفَثَ» - آنگونه که در لسان العرب آمده است - سخن زشت و نیز جماع و آنچه مربوط به آن است، می‌باشد. برداشت یاد شده ناظر به معنای اول است.

4- آمیزش جنسی، هنگام انجام حج ممنوع است.

فَلاٰ رَفَثَ ... فِی الْحَجِّ

«رَفَثَ» ؛ یعنی، جماع و آنچه مربوط به آن است. (لسان العرب)

5- لزوم پرهیز از هر گونه فسق و نافرمانی خداوند در حج

لاٰ فُسُوقَ ... فِی الْحَجِّ

6- حرمت هر گونه گفتگوی ستیزه جویانه در حج

وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ

«جِدٰالَ» - چنانچه از مقاییس اللغة به دست می‌آید - دنباله‌دار ساختن دشمنی و رد و بدل کردن سخن است.

7- خداوند به تمام اعمال نیک انسان، آگاه است.

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ

8- پاداش نیکوکاران از سوی خداوند، تضمین شده است.

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ

جملۀ «یَعْلَمْهُ اللّٰهُ» ، علاوه بر بیان احاطۀ علمی خداوند به کارهای نیک بندگان، کنایه از ضمانت پاداش در قبال نیکوکاری آنان است.

9- توجّه به آگاهی خداوند از اعمال، مایۀ ترغیب انسان به انجام اعمال نیک

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ

10- خداوند حاجیان را به انجام اعمال نیک در حج، سفارش و ترغیب کرده است.

فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ ... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ

11- حج، میدان انجام اعمال خیر و کسب توشه برای آخرت است.

فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ ... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ وَ تَزَوَّدُوا

12- لزوم تهیّۀ توشه برای آخرت با تقواپیشگی و انجام کارهای نیک در حج

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ ... وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ

13- انسان در دنیا، همچون مسافر است.

وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ

از به کار بردن «تَزَوَّدُوا» و «الزّٰادِ» استفاده می‌شود که انسان به مسافری تشبیه شده است که نیاز به توشه دارد.

14- وجوب تهیۀ توشۀ سفر بر رهسپاران حج*

وَ تَزَوَّدُوا

فعل «تَزَوَّدُوا» ، اطلاق دارد و می‌تواند حکم زاد حج را نیز شامل شود؛ در این صورت جملۀ «فإن خیرالزاد التقوی» تنبیه بر این است که تهیۀ زاد حج مصداق تقواپیشگی است که بهترین زاد و توشۀ آخرت است.

15- تقوا، بهترین توشه است.

فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ

حرف «فاء» گویای متعلق محذوف «تَزَوَّدُوا» است؛ یعنی، «تزودوا التقوی» (تقوا را توشۀ خود کنید)؛ بنابراین جملۀ «فَإِنَّ ...» علّت فرمان به توشه قرار دادن تقوا را بیان می‌کند.

16- حج زمینۀ تقواپیشگی است.

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ ... وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ

17- لزوم رعایت تقوا و ترس از مخالفت با خداوند

وَ اتَّقُونِ

18- دعوت خداوند از خردمندان به رعایت تقوا

وَ اتَّقُونِ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ

19- لازمۀ خِردمندی، تقواپیشگی است.

وَ اتَّقُونِ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ

20- اهمیّت و ارزش عقل و عاقل

وَ اتَّقُونِ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ

21- حج‌گزاران، از خردمندان هستند.

فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ ... یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ

توصیف مخاطبان به خردمند، در آیه‌ای که روی سخن در آن با حاجیان است، گویای خردمند دانستن آنان است.

22- اختصاص برخی عبادت‌ها به زمان‌هایی خاص

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ

23- «عن أبی جعفر(ع) قال: «الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ» ، شوّال و ذوالقعدة و ذوالحجّة لیس لأحد أن یحجّ فی ما سواهنّ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ» روایت شده که فرمود: [مقصود از ماه‌های مشخص]، شوّال، ذیقعده و ذیحجّه است و هیچ کس مجاز نیست حج را در غیر این سه ماه انجام دهد».

24- «قال أبو عبداللّه(ع):...إنّ من تمام الحجّ و العمرة أن یحفظ المرء لسانه إلّامن خیر... فإنّ اللّه عزّوجلّ یقول: «فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ» و الرفث الجماع و الفسوق الکذب و السِباب و الجدال قول الرجل لا واللّه و بلی واللّه؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: از تمامیت حج و عمره این است که شخص، زبانش را از هر چه جز خیر، نگه دارد زیرا خداوند عزوجل می‌فرماید: «فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ» مقصود از «رَفَثَ» آمیزش جنسی و از «فُسُوقَ» ، دروغ و دشنام و از «جِدٰالَ» سخن نه به خدا، آری به خداست».

25- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ «الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ» و الفرض التلبیة و الإشعار و التقلید فأیَّ ذلک فعل فقد فرض الحجّ؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزوجل ... فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ» روایت شده است: مراد از «فَرَضَ» تلبیه، نشانه‌گذاری قربانی و قلاده نهادن بر گردن آن است و هر کدام را انجام دهد حج را بر خود واجب نموده است [و بر وی لازم است اعمال حج را تا پایان آن ادامه دهد]».

26- «عن أحدهما(ع) قال: إذا حَلَف ثلاث أیمان متتابعات صادقاً فقد جادل و علیه دم و إذا حلف بیمین واحدة کاذباً فقد جادل و علیه دم؛ ⁽¹⁾

از امام باقر یا امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: حج‌گذار هرگاه سه قسم پی‌درپی راست و یا یک قسم دروغ یاد کند مرتکب جدال شده و باید یک قربانی ذبح کند».

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ آمیزش؛ ابرار؛ انسان؛ پاداش؛ تقوا؛ تقویم؛ جدال؛ حج؛ حرمت؛ حُکم؛ خوف؛ خیر و شر؛ دنیا؛ سفر؛ عبادت؛ عقل؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ فسق؛ گناه؛ وجوب

[سوره البقرة (2): آیه 198]

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْکُرُوا اَللّٰهَ عِنْدَ اَلْمَشْعَرِ اَلْحَرٰامِ وَ اُذْکُرُوهُ کَمٰا هَدٰاکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ اَلضّٰالِّینَ (198)

198

بر شما گناهی نیست که [در سفر حج]در طلب فضلی از پروردگارتان بر آیید.

پس وقتی به صورت دسته جمعی از عرفات کوچ کردید، خدا را در کنار مشعرالحرام یاد کنید، و او را آن گونه که شما را هدایت کرده است یاد کنید.

بی‌تردید، شما پیش از این از گمراهان بودید.

1- جواز کسب و کار، در هنگام انجام مناسک حج

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ ... لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً

جملۀ «لَیْسَ عَلَیْکُمْ ...» - به دلیل وقوع آن در بین احکام حج - ناظر به کسب و کار در حج و هنگام انجام مناسک است وگرنه کسب و کار در زمانهای دیگر، محل شبهه نیست تا نفی و یا اثبات شود.

2- ممنوعیّت فعالیتهای اقتصادی برای حج‌گزار، پندار غلط برخی از مسلمانان صدر اسلام

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً

بر اساس شأن نزولی که دربارۀ آیه گفته شده است، آیه در پاسخ کسانی نازل شده که کار در ایام حج را مانع صحت آن پنداشته و از آن احساس گناه می‌کردند. (ر.ک: کشّاف و مجمع البیان)

3- ارزش و اهمیّت کسب و کار

أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ

به هر عطایی که پرداخت کننده ملزم به آن نباشد، «فضل» گفته می‌شود (مفردات راغب) مصداق مورد نظر از «فضل» در آیه - به قرینۀ نفی گناه از طلب آن - درآمد حاصل از کار و تجارت است. فضل الهی نامیدنِ سود کسب و کار، حاکی از اهمیّت و ارزش آن است.

4- ثروت و روزی، فضل خداوند است.

فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ

5- تفضل خدا بر بندگان و بهره‌مند ساختن

آن‌ها از رزق و مال، پرتوی از ربوبیّت او است.

فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ

6- وقوف در عرفات، از مناسک حج است.

فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ

آیه گرچه دربارۀ وقوف در عرفات صراحت ندارد، ولی از آن جا که لازمۀ کوچ کردن (افاضه) از عرفات، توقف قبلی در آن سرزمین است، می‌توان گفت وقوف در عرفات مفروض و مسلّم گرفته شده است.

7- وجوب رفتن به مَشعرالحرام و وقوف در آن، پس از وقوف در عرفات

فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ

لازمۀ وجوب ذکر خداوند در مشعرالحرام پس از وقوف به عرفات، وجوب رفتن و ماندن (وقوف) در مشعرالحرام است.

8- وجوب ذکر خداوند در مَشعرالحرام، پس از وقوف در عرفات

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ

9- برخی زمان‌ها و مکان‌ها دارای زمینه و ویژگی خاص برای دعا و ذکر خداوند

فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ

10- مَشعرالحرام، سرزمینی مقدس است.

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ

«حرام» - با استفاده از گفتۀ راغب در مفردات - چیزی است که ارتکاب برخی کارهای حلال در آن ممنوع است. توصیف «مشعر» به «حرام»، دلالت بر قداست و احترام خاص آن سرزمین می‌کند.

11- کیفیّت ذکر خداوند در مشعرالحرام باید طبق دستور او باشد.

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ ... وَ اذْکُرُوهُ کَمٰا هَدٰاکُمْ

«کَمٰا هَدٰاکُمْ» ؛ یعنی، کما علّمکم.(مانند آنچه که به شما آموخت). «ما» در «کَمٰا هَدٰاکُمْ» ، به معنای «الذی» یا «شیء» و یا مصدریه است. معنای اول و دوم می‌تواند مبنای برداشت یاد شده باشد.

12- چگونگی ذکر خداوند، باید طبق تعلیم الهی باشد.

وَ اذْکُرُوهُ کَمٰا هَدٰاکُمْ

13- لزوم ذکر خداوند، به شکرانۀ نعمت هدایت

وَ اذْکُرُوهُ کَمٰا هَدٰاکُمْ

کلمۀ «ما» در «کَمٰا» می‌تواند مصدریه باشد. در این صورت حرف کاف در آن - چه برای تعلیل باشد و چه تشبیه - گویای آن است که لزوم ذکر خداوند به خاطر برخورداری نعمت هدایت است. این نکته در مبنای تعلیل واضح است و در مبنای تشبیه نیز مراد لزوم برابر ساختن ذکر با هدایت است، به گونه‌ای که بتواند واکنش مناسب برای آن شمرده شود.

14- ذکر خداوند، باید مناسب نعمتِ هدایت الهی باشد.

وَ اذْکُرُوهُ کَمٰا هَدٰاکُمْ

15- خداوند، هادی و معلّم انسانها

هَدٰاکُمْ

16- انسان، بدون هدایت الهی در گمراهی است.

وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّٰالِّینَ

وجود حرف لام در «لَمِنَ الضّٰالِّینَ» نشان می‌دهد که حرف «أَنْ» تخفیف یافتۀ «ان» است و مفاد آیه این است که شما پیش از راهنمایی‌های خداوند گمراه بودید.

17- گمراهی مردم، پیش از اسلام

وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّٰالِّینَ

ضمیر در «قَبْلِهِ» به «هدی» بر می‌گردد که از «هدیاکم» انتزاع می‌شود. مصداق مورد نظر از هدایت - به قرینۀ سیاق آیه - اسلام است.

18- «رب» از اسما و صفات خداوند

أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ

19- «عن أبی عبد اللّه(ع) فی قول اللّه:

«لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ» یعنی الرزق اذا أحلّ الرجل من احرامه و قضی نسکه فلیشتر و لیبیع فی الموسم؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند «لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً» روایت شده است: مقصود از «فضل»رزق است، هرگاه محرم از احرام بیرون آمد و مناسکش را انجام داد می‌تواند در همان موسم به خرید و فروش بپردازد».

20- «عن أبی بصیر أنه سمع أبا جعفر و أبا عبداللّه(ع) یذکران أنّه... قال جبرئیل لإبراهیم(ع):...هذه عرفات فاعرف بها مناسکک و اعترف بذنبک، فسمّی عرفات...؛ ⁽²⁾

ابی بصیر گوید: از امام باقر و امام صادق(ع) شنیدم که می‌فرمودند:...جبرئیل به ابراهیم(ع) گفت: اینجا عرفات است، در اینجا مناسکت را بشناس و به گناهانت اعتراف کن.

از آن پس عرفات نامیده شده است».

کلید واژه‌ها:

اقتصاد؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ تعلیم؛ جاهلیت؛ حج؛ حُکم؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ رزق؛ شکر؛ ضلالت؛ عرفات؛ فضل خدا؛ کار؛ مال؛ مسلمانان؛ مشعر الحرام؛ معلم/اسما و صفات؛ نعمت؛ وجوب؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 199]

ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ اَلنّٰاسُ وَ اِسْتَغْفِرُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (199)

199

سپس از همان جا که مردم کوچ می‌کنند، کوچ کنید، و از خدا آمرزش بخواهید.

همانا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- وقوف در عرفات و سپس کوچ کردن از آن، وظیفۀ تمام حاجیان است و هیچ گروهی در آن حکم با سایر مردم تفاوتی‌ندارند.

ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ

حرف «ثُمَّ» می‌تواند برای تراخی رتبی و مراد از افاضه در این آیه همان افاضۀ از عرفات باشد که در آیۀ قبل ذکر شد. در این صورت آیه خطاب به قریش و هم‌پیمانان آنها است که بر خلاف سایر مردم به عرفات نمی‌رفتند؛ بلکه در مشعر می‌ماندند تا مردم از عرفات بر گردند. آیه بر لزوم هماهنگ شدن آنها با مردم تأکید می‌ورزد.

2- لغو هر گونه امتیاز طایفه‌ای و گروهی در حج

ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ

3- لزوم کوچ کردن از مَشعر الحرام، همراه با مردم

ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ

مراد از افاضه (کوچ کردن) می‌تواند افاضۀ از مشعر باشد؛ در این صورت حرف «ثُمَّ» بر تراخی زمانی دلالت خواهد داشت.

4- وقوف در مشعرالحرام، از مناسک حج

ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ

چنانچه «ثُمَّ أَفِیضُوا» بر وجوب افاضۀ از مشعر دلالت کند، لازمۀ آن وجوب وقوف در مشعر الحرام است.

5- لزوم استغفار به درگاه خداوند

وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ

6- لزوم استغفار، به هنگام کوچ کردن از عرفات و مَشعرالحرام

ثُمَّ أَفِیضُوا ... وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ

در این برداشت، هر دو نظر دربارۀ جملۀ «ثُمَّ أَفِیضُوا» (افاضه از مشعر و یا عرفات)، لحاظ شده است.

7- خداوند، قریش را به استغفار از گناهِ ممتاز دیدن خویش در مناسک حج، فرمان داده است.

ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ

امر به استغفار پس از ردّ تکروی قریش در مناسک حج، می‌تواند اشاره باشد به این که چنین رفتاری گناه بوده و استغفار از آن لازم است.

8- خداوند، آمرزندۀ گناهان و مهربان به بندگان

إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

9- کسانی که هنگام کوچ از مشعر و عرفات استغفار کنند، مشمول مغفرت و رحمت خداوند هستند.

ثُمَّ أَفِیضُوا ... اِسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

10- خداوند استغفار کنندگان را به آمرزش و رحمت خود وعده داده است.

وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

گر چه آیۀ مزبور دربارۀ کوچ از مَشعر و عرفات است؛ ولی تعلیل «إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ» ، عام است. بنابراین وعدۀ رحمت و آمرزش، برای همۀ استغفارکنندگان است.

11- «غَفُورٌ» و «رَحِیمٌ» از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

12- «عن أبی عبد اللّه(ع) فی قوله «ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ ...» یعنی إبراهیم و إسماعیل و إسحاق فی إفاضتهم منها و من کان بعدهم؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند: «ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ» روایت شده است: مقصود ابراهیم، اسماعیل و اسحاق و پیامبران بعد از آنها در کوچ کردن از عرفات است».

13- «زید الشَحّام عن أبی عبداللّه(ع) قال:

سألته عن قول اللّه «أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ» قال: اولئک قریش کانوا یقولون: نحن أولی الناس بالبیت و لا یفیضون إلّامن المزدلفة فأمرهم اللّه أن یفیضوا من عرفة؛ ⁽²⁾

زید شحّام گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدا «أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ» سؤال کردم، فرمود: اینان قریش هستند که می‌گفتند: ما از مردم نسبت به خانۀ خدا سزاوارتریم و کوچ نمی‌کردند مگر از مشعر، خداوند به آنان فرمان داد [مانند دیگران] از عرفات کوچ کنند».

14- «قال الحسین(ع):...فنحن الناس و لذلک قال اللّه تعالی ذکره فی کتابه: «ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ» ...؛ ⁽³⁾

امام حسین(ع) فرمود: مردم، ما اهل بیت هستیم و برای همین است که خدای تعالی در کتابش فرمود: «أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ» ...».

کلید واژه‌ها:

استغفار؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ حُکم؛ رحمت؛ سفر؛ عرفات؛ غرور؛ گناه؛ مشعر الحرام؛ مغفرت؛ مهربانی؛ نژاد؛ وجوب؛ وعده

[سوره البقرة (2): آیه 200]

فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اَللّٰهَ کَذِکْرِکُمْ آبٰاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً فَمِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی اَلدُّنْیٰا وَ مٰا لَهُ فِی اَلْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ (200)

200

پس هنگامی که مناسک خود را به جای آوردید، همان‌گونه که پدرانتان رایاد می‌کنید، یا بیشتر از آن، خدا را یاد کنید؛ که از جملۀ مردم کسی است که می‌گوید:

پروردگارا، در دنیا به ما عطا کن؛ و در آخرت هیچ نصیبی برای او نیست.

1- لزوم ذکر خداوند، پس از اتمام مناسک حج، همانند یادآوردن پدران، بلکه بالاتر از آن

فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَذِکْرِکُمْ آبٰاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً

2- تفاخر به نیاکان پس از مناسک حج، از سُنن جاهلی

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَذِکْرِکُمْ آبٰاءَکُمْ

3- اهمیت ذکر خداوند، در حج و پس از آن

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ ... فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ

4- خداوند آموزندۀ شیوۀ پسندیدۀ ذکر خویش به مردم

کَذِکْرِکُمْ آبٰاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً

5- لزوم ترجیح دادن یاد خدا بر یادآوری تمام خاطره‌های مادی و افتخارات نسبی

کَذِکْرِکُمْ آبٰاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً

آیه گرچه به ظاهر یاد خدا را حتی در حدّ یاد پدران نیز مطلوب خوانده است؛ ولی از آنجا که سخن دربارۀ افرادی است که با یاد نیاکان خود، از یاد خدا حتی در همین حدّ نیز غافل می‌شدند، ضمن نکوهش آنان، تساوی یاد خدا با یاد پدران را به صورت تلویحی، کمترین حدّ و ناچیز دانسته و به ترجیح دادن آن بر یاد پدران، توصیه کرده است.

6- ذکر خداوند پیش از استغفار و پس از آن، شیوه‌ای پسندیده در استغفار

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ ... وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ ... فَاذْکُرُوا اللّٰهَ

7- برخی زمان‌ها، دارای زمینه و ویژگی خاص برای دعا و ذکر خداوند

فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ

8- توجه به ربوبیت الهی، از آداب دعا

رَبَّنٰا آتِنٰا

9- برخی مردم، از خداوند تنها بهره‌های دنیوی را درخواست می‌کنند.

فَمِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا

10- گروهی از حاجیان، پس از انجام مناسک حج، از خداوند تنها بهره‌های دنیوی را درخواست می‌کنند.

فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ ... فَمِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا

11- اکتفا به درخواست امکانات مادی دنیا از خداوند و غفلت از مواهب آخرت مذموم است.

فَمِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا

افرادی که در این آیه مطرح هستند در مقابل کسانی‌اند که آیۀ بعد آن‌ها را طالب دنیا و آخرت معرفی کرده است. این افراد - به قرینۀ انجام حج - ممکن است معتقد به آخرت باشند؛ ولی از درخواست مواهب آن غافل‌اند. بیان محرومیت کامل آنها در آخرت، نشانۀ مذموم بودن کار آنها است.

12- دستیابی به امکانات مادی دنیا گرچه محبوب خداوند نباشد، آرمان نادرست برخی حاجیان و خواسته‌ای مذموم در پیشگاه خداوند

فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ ... یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا

آیۀ بعد که دربارۀ طالبان دنیا و آخرت سخن گفته است، قید «حَسَنَةً» را درخواستۀ آنان آورده است تا گویای آن باشد که آنان چیزی را می‌طلبند که نزد خداوند حسنه باشد. نبودن این قید در این آیه که در مقابل آن افراد از طالبان دنیا سخن می‌گوید، گویای آن است که این دسته به حسنه بودن خواستۀ خود نزد خداوند کاری ندارند و امکانات مادی دنیا را حتی بدون این قید نیز طالبند.

13- کسانی که در دعای خود به دنیاخواهی اکتفا کرده و مواهب آخرت را از خداوند طلب نمی‌کنند، از هیچ موهبتی در آخرت بهره نخواهند برد.

وَ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ

14- حاجیانی که در دعای خود، تنها امکانات مادی دنیا را طلب کنند، در آخرت هیچ نصیبی نخواهند داشت.

فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ ... یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا وَ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ

15- دعا و درخواست از خداوند، ذکر اوست.

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ ... فَمِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا

16- دعای حج‌گزارانی که به درخواست مادیات از خداوند اکتفا کنند، بی ثمر نیست.

رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا وَ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ

17- بسنده کردن حج‌گزار به طلب دنیا از خداوند، مایۀ حبط عمل او شده و حج وی در آخرت سودی نخواهد بخشید.

رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا وَ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ

18- «رب» از اسما و صفات خداوند است.

رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا

19- «عن أبی جعفر الباقر(ع) أنّهم کانوا إذا فرغوا من الحج یجتمعون هناک و یعدّون مفاخر أبائهم...فأمرهم اللّه سبحانه أن یذکروه مکان ذکرهم آبائهم فی هذا الموضع؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است: رسم مشرکان این بود که وقتی از مراسم حج فارغ می‌شدند در آنجا (منی) گرد می‌آمدند و مفاخر پدران خویش را بر می‌شمردند... خدای سبحان به آنان فرمان داد تا در آنجا به جای یاد کرد پدرانشان به ذکر خدا بپردازند».

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ احباط و تکفیر؛ استغفار؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ تفاخر؛ جاهلیت؛ حج؛ دعا؛ دنیا؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ عمل؛ غفلت؛ نیاکان؛ وجوب

[سوره البقرة (2): آیه 201]

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی اَلدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی اَلْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ اَلنّٰارِ (201)

201

و از جملۀ آنان کسی است که می‌گوید: پروردگارا، در دنیا به ما بهرۀ نیکو و در آخرت نیز بهرۀ نیکو عطا کن، و ما را از عذاب آتش محفوظ بدار.

1- گروهی از مردم در دعای خویش، خواهان دنیا و آخرتی نیکو همراه با نجات از آتش جهنم‌اند.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

2- برخی از حج‌گزاران، پس از مناسک حج برای دنیا و آخرت خویش آنچه را در پیشگاه خداوند زیبا است، طلب کرده

و مصونیت از آتش جهنم را از خداوند می‌خواهند.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

3- طلب وضعیتی بس نیکو در دنیا و آخرت و درخواست نجات از آتش جهنم، دعائی پسندیده و مطلوب در پیشگاه خداوند

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

«حَسَنَةً» گرچه مطلق است؛ ولی قرار گرفتن آن در دعا، قرینه بر ارادۀ نوع برجستۀ آن است.

4- به زبان جاری ساختن خواسته‌ها و توسل به مقام ربوبیت خداوند، از آداب دعا

یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا

5- خداوند، آموزندۀ شیوۀ پسندیدۀ دعا به مردم

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

6- آخرت‌طلبی با برخورداری از دنیایی نیکو و درخواست آن از خداوند، منافات ندارد.

رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً

7- هر رفاهی، مذموم نیست.

رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً

8- فراهم ساختن دنیا و آخرتی نیکو برای انسان و رها ساختن او از آتش جهنم، به دست خداوند و در اختیار او است.

رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

9- «رب» از اسما و صفات خداوند است.

رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً

10- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قوله عزّوجلّ «رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً» قال: رضوان اللّه و الجنّة فی الاخرة و السعة فی الرزق و المعاش و حسن الخلق فی الدنیا؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزوجل «رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً ...» روایت شده که فرمود: مقصود خشنودی خدا و بهشت، در آخرت و فراخی روزی و وسعت زندگی و حسن خلق، در دنیاست».

کلید واژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ توسل؛ جبر و اختیار؛ جهنم؛ حسنه؛ دعا؛ دنیا؛ رب/اسما و صفات؛ رزق؛ رفاه؛ زبان؛ عذاب

[سوره البقرة (2): آیه 202]

أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا وَ اَللّٰهُ سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ (202)

202

اینانند که از آنچه به دست آورده‌اند نصیبی خواهند داشت، و خدا حسابش سریع است.

1- آنان که خواهان حَسَنۀ دنیوی و اخرویند، از آنچه انجام داده‌اند، بهرۀ بزرگی خواهند برد.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا ... أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا

تنوین «نَصِیبٌ» گویای عظمت آن است.

2- دعا برای رسیدن به مطلوب نقشی بسزا دارد.

رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً ... أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ

3- تنها آنان که پس از انجام حج، خواهان حسنۀ دنیوی و اخروی هستند، از حج خود بهره خواهند برد.

فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا

4- همراهی دعا با عمل، شرط رسیدن به مطلوب

رَبَّنٰا آتِنٰا ... أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا

مراد از «مِمّٰا کَسَبُوا» - به قرینۀ آیات قبل - اعمال حج است.

جملۀ «أُولٰئِکَ لَهُمْ ...» با اشاره به اهل دعا، بهره‌مندی آنان را از اعمال حج، مشروط به دعا کرده است.

5- دعا کردن، نوعی کسب و عمل است.*

رَبَّنٰا ... أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا

این احتمال وجود دارد که مراد از «مِمّٰا کَسَبُوا» همان دعایی باشد که آیۀ قبل گویای آن بود.

6- اجابت بخشی از دعای حج‌گزارانی که طالب خوبی‌های دنیا و آخرت باشند، از سوی خداوند تضمین شده و در دنیا و آخرت از نعمت الهی بهره‌مند خواهند شد.

لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا

چنانچه >/«ما کسبوا»/< همان دعا باشد، «لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا» رسیدن به بهره‌ای از آن را قطعی قلمداد کرده است.

7- اعمال و دعاهای حج گزاران در قیامت مورد محاسبه قرار خواهد گرفت.

أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ ... وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ

8- خداوند، در کیفر دهی و پاداش رسانی به بندگان تأخیر نمی‌کند.

وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ

«سَرِیعُ الْحِسٰابِ» ، وصفی است مطلق که حسابرسی در دنیا و آخرت را شامل می‌شود و مفاد آن، از کف ندادن اولین فرصت برای محاسبه است. مراد از محاسبه می‌تواند نتیجۀ آن؛ یعنی، مجازات عمل باشد.

9- زمان محاسبۀ اعمال در قیامت، زمانی کوتاه و زودگذر است.

وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ

10- روز محاسبۀ اعمال نزدیک است.

وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ

مراد از سرعت حسابرسی می‌تواند سرعت فرا رسیدن زمان آن باشد.

11- «سَرِیعُ الْحِسٰابِ» از اسما وصفات خداوند است.

وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ

12- «روی عن أمیر المؤمنین(ع) أنّه قال:

معناه أنّه یحاسب الخلق دفعة کما یرزقهم دفعة؛ ⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین(ع) [دربارۀ سخن خداوند «وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ» ] روایت شده که فرمود: معنایش این است که خداوند اعمال خلایق را یکجا محاسبه خواهد کرد همان گونه که به آنان یکجا روزی می‌دهد».

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ پاداش؛ حج؛ حسابرسی؛ حسنه؛ دعا؛ عبادت؛ عذاب؛ عمل؛ قیامت؛ نعمت

[سوره البقرة (2): آیه 203]

وَ اُذْکُرُوا اَللّٰهَ فِی أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اِتَّقیٰ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (203)

203

و خدا را در روزهایی معدود (ایّام تشریق) یاد کنید. پس هر کس شتاب کند [و اعمال را] در دو روز [انجام دهد]، گناهی بر او نیست. و هر کس تأخیر کند [و اعمال را در سه روز انجام دهد]نیز گناهی بر او نیست؛ البته برای کسی که تقوا پیشه کند. و از خدا پروا کنید، و بدانید که شما فقط به سوی او محشور می‌شوید.

1- حج گزاران باید روزهای یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ذی الحجّه به ذکر خدا بپردازند.

وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ فِی أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ

مراد از «أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ» ایّام تشریق؛ یعنی، یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ذی الحجه است. «معدود»یعنی چیزی که با شمارش اندک معلوم گردد، توصیف «أَیّٰامٍ» به «مَعْدُودٰاتٍ» به خاطر معلوم بودن و اندک بودن تعداد آن روزها است.

2- ذکر خداوند در حج، از اهمیت فوق العاده‌ای برخوردار است.

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ ... وَ اذْکُرُوهُ ... فَاذْکُرُوا اللّٰهَ ... وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ

فرمان مکرر به ذکر خدا در آیات 198، 200 و این آیه، گویای اهمیت آن است.

3- ماندنِ در ایام تشریق در منا، از مناسک حج

وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ فِی أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ

سیاق آیات و سنت قطعی دلالت دارد که مراد از تعجیل و تأخیر در آیه، کوچ کردن سریع یا دیرهنگام حاجیان از سرزمین منا است.

4- کامل ساختن اعمال حج در دو روز یازدهم و دوازدهم و یا تأخیر آن به روز بعد، جایز و خالی از گناه است.

فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ

متعلق تعجیل و تأخیر که در آیه به آن تصریح نشده است، ممکن است انجام اعمال مکه (طواف، نماز طواف، سعی، طواف نساء و نماز طواف نساء) باشد. این اعمال باید پس از قربانی و حلق انجام گیرد، چه در روزهای یازدهم و دوازدهم که مصداق تعجیل خواهد بود و چه پس از آن که تأخیر خوانده شده است.

5- حج‌گزار چه در تکمیل اعمال حج تعجیل کرده و طیّ روزهای یازدهم و دوازدهم آن را انجام دهد و چه آن را پس از دوازدهم تکمیل کند، باید تا پایان حج از باقی ماندۀ محرمات آن اجتناب ورزد.

فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقیٰ

قید «لِمَنِ اتَّقیٰ» نفی گناه را به کسی اختصاص داده که تقوا و پرهیز داشته باشد. متعلق «اتَّقیٰ» - به قرینۀ سیاق آیات که دربارۀ حج است - محرماتی از قبیل جماع و صید است که حتی پس از حلق نیز بر حرمت خود باقی است.

6- تنها کسانی می‌توانند در کوچ از منا تعجیل کرده و به بعد از دوازدهم تأخیر نیاندازند که از محرمات احرام اجتناب کرده باشند.

لِمَنِ اتَّقیٰ

تخییری که از آیه استفاده می‌شود تخییر بین نَفْر اول (کوچ کردن از منا بعد از ظهر روز دوازدهم) و نَفْر دوم (کوچ کردن از منا در روز سیزدهم) است. قید «لِمَنِ اتَّقیٰ» این تخییر را مخصوص کسانی قرار داده است که از محرمات احرام پرهیز کرده باشند و گرنه باید شب سیزدهم را نیز در منا بیتوته کنند.

7- حج‌گزار چه حج خود را در دو روز اول ایام تشریق تمام کند و چه پس از آن، اگر حج را با تقوا به انجام رسانده باشد از تمام گناهان پاک است.

فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقیٰ

جملۀ «فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ» ممکن است برای دفع پندار کسانی باشد که در صورت تعجیل خود را گنه کار می‌انگاشتند و می‌تواند ناظر به نفی تمام گناهان از کسی باشد که حج خود را کامل انجام داده است. برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است.

در این صورت قید «لِمَنِ اتَّقیٰ» ناظر به تقوای در مناسک حج خواهد بود تا مشرکان و فاسقان حج‌گزار را شامل نشود.

8- لزوم رعایت تقوای الهی

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

9- تقوای الهی، زمینه‌ساز انجام فریضۀ حج

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

فرمان به تقوا پس از بیان مناسک حج، گویای تأثیر بسزای آن در اقدام انسان به انجام فریضۀ حج است.

10- تمام انسان‌ها برای احضار جمعی در پیشگاه خداوند، از قبرها بیرون آورده و به سوی او سوق داده خواهند شد.

وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

«حشر»؛ یعنی، گروه را از جایگاهشان بیرون آوردن و آن‌ها را به سوی جنگ و مانند آن روانه ساختن (مفردات راغب).

متعدیِ مجهول بودن فعل «تُحْشَرُونَ» بر اجباری بودن آن دلالت دارد.

11- توجه به قیامت و بازگشت به خدا، زمینه‌ساز رعایت تقوای الهی

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

از ارتباط فرمان‌های «اتَّقُوا» و «اعْلَمُوا ...» دانسته می‌شود که توجه به قیامت، مایۀ پیدایش تقوا است.

12- توجّه به قیامت و ترس از خداوند، زمینه‌ساز عمل به مناسک حج

فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

توجه دادن به حشر همگانی که سرآغاز برپایی قیامت و حسابرسی اعمال است، پس از بیان مناسک، برای ترغیب انسان‌ها به انجام حج است.

13- تقوا، توشۀ آخرت است.

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

14- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ «وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ فِی أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ» قال: هی أیّام التشریق؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزوجل «وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ فِی أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ» روایت شده که فرمود: مقصود ایّام تشریق (روزهای 11، 12 و 13 ذیحجه) است».

15- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ... «فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقیٰ» قال: یرجع لا ذنب له؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ «فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ ...» روایت شده که فرمود: حج‌گزار باز می‌گردد در حالی که هیچ گناهی برای وی نیست».

16- «عن أبی عبداللّه(ع) قال:...قال أبی:

... قوله عزّوجلّ «فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ» یعنی من مات قبل أن یمضی فلا اثم علیه و من تأخّر فلا اثم علیه لمن اتّقی الکبائر...؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: پدرم [در بارۀ] سخن خداوند عزوجل: «فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ» فرمود: یعنی هر کس پیش از آن که مناسک حج را پایان ببرد بمیرد برگردن وی گناهی باقی نمی‌ماند و هر کس مهلت یابد در صورتی که از گناهان کبیره اجتناب ورزد گناهی بر او نمی‌ماند».

17- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قوله... «وَ مَنْ تَأَخَّرَ» ای من اجله «فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ» اذا اتّقی الکبائر؛ ⁽⁴⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدا «وَ مَنْ تَأَخَّرَ» روایت شده است: یعنی هر کس اجلش به تأخیر بیفتد در صورتی که از گناهان کبیره دوری جوید گناهی بر گردنش باقی نمی‌ماند».

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ احرام؛ اللّه؛ انسان؛ ایام تشریق؛ ترس؛ تقوا؛ حج؛ حرمت؛ حشر و نشر؛ حُکم؛ سفر؛ عجله؛ علم؛ عمل؛ فقر؛ قبر؛ قیامت؛ معاد؛ مِنا

[سوره البقرة (2): آیه 204]

وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اَللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ اَلْخِصٰامِ (204)

204

و از جملۀ مردم کسی است که [زیبایی]گفتارش دربارۀ زندگی دنیا، تو را به تعجّب می‌آورد، و خدا را بر [صدق]آنچه در دل دارد گواه می‌گیرد، در حالی‌که او سر سخت‌ترینِ دشمنان است.

1- برخی منافقان در صدر اسلام دربارۀ زندگانی مردم طرح‌هایی جذاب و جالب ارائه می‌کردند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

2- طرح‌های منافقان برای ادارۀ مردم، در محدودۀ امور دنیایی آنان بوده و از امور مفید برای آخرت در آن اثری نبود.

قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

3- تلاش مداوم منافقان برای تأثیر گذاردن بردیدگاه‌های پیامبر(ص) دربارۀ ادارۀ دنیای مردم

مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ ... یُشْهِدُ اللّٰهَ

4- تأثیر ریاکاری و فریبکاری منافقان در پیامبر(ص) و اطمینان آن حضرت به درستی پیشنهادهای دنیوی آنان، در صورت افشا نشدن دشمنی آنان از سوی خداوند

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ

5- نیازمندی پیامبر(ص) به هشدار و ارشاد خداوند برای مصونیت از فریبکاری منافقان و جاذبۀ گفته‌های زیبای آنان

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ

توصیف کسی که خدا را شاهد گرفته است با فعل «یُشْهِدُ» که مضارع است، گویای تداوم آن در گذشته است. این فعل قرینه

می‌شود که «یُعْجِبُکَ» نیز مربوط به گذشته بوده و اعجاب حاصل شده است؛ بنابر این طرح‌های منافقان برای پیامبر(ص) نیز مایۀ شگفتی شده بود.

6- پیامبر(ص)، نیت هر کس را با ظاهر کلام او موافق تلقی کرده و امکان تفاوت نیت و گفتار مردم را مانع پذیرش کلام آنان قرار نمی‌داد.

یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ ... وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

7- محدودیت علم پیامبر(ص) و نیازمندی او به ارشاد الهی

یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ ... هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

8- ظاهرسازی و فریفتن دیگران، فقط در تنگنای حیات دنیا ممکن است.

یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

قید «فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ، یا به کلمۀ «قول» ارتباط دارد و یا به فعل «یُعْجِبُکَ» ، در صورت دوم مفاد آیه این خواهد بود که شگفت‌آور بودن گفتار منافقان، محدود به زندگانی دنیایی است و در آخرت که روز کشف حقیقت‌ها است، سخن آنها بهایی ندارد.

9- منافقان برای فریب مردم، هم خوب سخن گفتند و هم سخن خوب می‌گفتند.

یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

گفتار اعجاب‌آور باید ظاهری زیبا داشته باشد و اگر موضوع این گفتار در اعجاب‌آور بودن آن دخیل باشد، باید موضوعی کارساز و مفید باشد؛ بنابراین سخن منافقان دربارۀ دنیای مردم، هم از ظاهری زیبا و هم محتوایی استوار برخوردار بود.

آیۀ بعد نشان می‌دهد که مشکل منافقان، در پایبند نبودن آنها به اظهاراتشان بوده است.

10- منافقان برای جلب اطمینان پیامبر(ص) به صداقت خویش در اظهاراتشان، خدا را شاهد قرار می‌دادند.

وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ

11- طرح‌های پیشنهادی منافقان برای مردم عصر بعثت، جلوه‌ای اسلامی داشت.

وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ

شاهد گرفتن خداوند در ارائۀ پیشنهاد به پیامبر(ص)، زمانی معنا پیدا می‌کند که مورد شهادت، مطلوب او و در راستای دین و مقررات الهی باشد.

12- منافقان، مدعی اعتقاد قلبی به گفتار خویش

وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ

13- بهره‌گیری منافقان از باورها و مقدسات مؤمنان برای رسیدن به اغراض خویش

وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ

منافقان با شاهد گرفتن خداوند که نزد مسلمانان از قداست

خاصی برخوردار است، خود را نزد آنان مؤمن و صادق جلوه می‌دادند تا به اغراض خویش دست یابند.

14- منافقان، سرسخت‌ترین دشمن مسلمانان و قوی‌ترین مانع در راه اصلاح زندگانی مردم

یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

«خصام» یا جمع «خصم» است و یا مصدر و به معنای «خصومت». در صورت اول کلمۀ «الدّ» اسم تفضیل خواهد بود و در صورت دوم که مفاد آن «خصامه الدّ» می‌شود، کلمۀ «الدّ» وصفی خواهد بود که معنای تفضیل ندارد؛ یعنی، خصومت او شدید است. برداشت یاد شده ناظر به معنای اول است.

15- منافقان، ریاکار و متظاهر و دروغ گویند.

یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

16- افشای چهرۀ منافقان برای پیامبر(ص)، از سوی خداوند

وَ مِنَ النّٰاسِ ... وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

17- ظاهر افراد، ملاک مطمئنّی برای پی‌بردن به اعتقاد واقعی آنان نیست.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ آرامش؛ اسلام؛ اصلاح؛ افشاگری؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تعجب؛ حیات؛ دروغ؛ دشمنی؛ دنیا؛ راستگویی؛ ریا؛ سخن؛ سرّ؛ علم؛ قلب؛ گواهی؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مکر؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 205]

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی اَلْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ اَلْحَرْثَ وَ اَلنَّسْلَ وَ اَللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْفَسٰادَ (205)

205

و هنگامی که [از نزد تو]برمی‌گردد، می‌کوشد که در زمین فساد کند و کشت و نسل را نابود سازد، و خدا فساد را دوست نمی‌دارد.

1- ادعای اصلاح‌طلبی منافقان در محضر پیامبر(ص)، و تلاش آنان در جهت فساد، پس از بازگشت از نزد آن حضرت

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ ... وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ

به قرینۀ «یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ» - در آیۀ قبل - که از گفتار منافقان در محضر پیامبر(ص) سخن گفته بود، می‌توان گفت: فعل «تَوَلّٰی» در این آیه در معنای اعراض به کار رفته است؛ یعنی، اذا

اعرض عنک (هنگامی که از تو روی بر تافت).

2- تلاش منافقان برای فساد در زمین و نابودی زراعت و نسل انسانی، در صورت به حکومت رسیدن

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ ... اَلْحَرْثَ وَ النَّسْلَ

فعل «تَوَلّٰی» اگر بدون حرف جر به کار رود، معنای ولایت (تصدی امور) دارد و اگر با حرف «عن» ذکر شود، معنای اعراض خواهد داشت. در آیه گرچه حرف «إِذٰا» و سیاق کلام با معنای دوم - با تقدیر گرفتن حرف «عن» - سازگارتر است؛ ولی از آنجا که در معنای اول نیازی به تقدیر وجود ندارد، آیه تاب هر دو احتمال را خواهد داشت.

3- منافقان پیش از به حکومت رسیدن، خود را اصلاح‌طلب نشان داده و پس از حاکمیت، فسادانگیز و تباهکارند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ ... وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا

4- نابود ساختن کشاورزی و نسل‌کشی، از بارزترین نوع فساد در زمین است.

لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ

جملۀ «یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ» ، می‌تواند تفسیر جملۀ «لِیُفْسِدَ فِیهٰا» باشد.

5- ارزش و اهمیّت کشاورزی و نیروی انسانی و نقش آن دو در قوام جامعه

وَ إِذٰا تَوَلّٰی ... وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ

از اینکه نابود ساختن «حرث و نسل»، فساد در زمین معرّفی شده، اهمیّت و ارزش آن به دست می‌آید.

6- اصلاح جامعه و تقویت کشاورزی و حفظ نسل بشر، از ویژگیهای حکومت صالحان

وَ إِذٰا تَوَلّٰی ... لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ

از اینکه خداوند، فسادگری و تباه‌سازی کشتزارها و نابود ساختن نسل بشر را از ویژگی‌های حکومت منافقان می‌داند؛ معلوم می‌شود که در حکومت صالحان، چنین اعمالی نباید باشد.

7- نفاق، پُل به قدرت رسیدن سیاست‌بازانِ ناصالح

وَ مِنَ النّٰاسِ ... وَ إِذٰا تَوَلّٰی

8- قدرت و حکومت، خصلتهای درونی انسان را نمایان می‌سازد.

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ

9- خداوند، فساد در زمین را دوست ندارد.

وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ

10- مُفسد، مبغوض خداوند است.

وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ

11- نابود کردن کشاورزی و نسل‌کشی، مبغوض خداوند

وَ إِذٰا تَوَلّٰی ... وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ

12- حکومت، مسؤول حفظ کشاورزی و نیروی انسانی و اصلاح آنها است.

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ ... وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ

14- فساد در زمین، نتیجه اعمال انسانها و حکومتهای فاسد است.

وَ إِذٰا تَوَلّٰی ... لِیُفْسِدَ فِیهٰا

15- هشدار الهی در مورد فریب نخوردن از شعارهای اصلاح‌طلبان دروغین

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ ... وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ

16- حاکمان فاسد و فسادانگیز، مبغوض خداوند هستند.

إِذٰا تَوَلّٰی ... وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ

17- «عن الصادق(ع) أنّ «الْحَرْثَ» فی هذا الموضع الدین و «النَّسْلَ» الناس؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: مقصود از «حرث» در این آیه دین و از «نسل» مردم است».

کلید واژه‌ها:

اصلاح؛ اللّه؛ امامت؛ امت؛ انذار؛ انسان؛ تعجب؛ حکومت؛ دشمنی؛ زمین؛ صالحان؛ عمل؛ فرزند؛ فساد؛ قتل؛ قدرت؛ کشاورزی؛ محمّد(ص)؛ مغضوبان؛ مکر؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 206]

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اِتَّقِ اَللّٰهَ أَخَذَتْهُ اَلْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ اَلْمِهٰادُ (206)

206

و چون به او گفته شود: از خدا پروا داشته باش؛ غرورش او را وادار به گناه می‌کند. پس دوزخ برای او کافی است، و راستی چه بد بستری است.

1- سرسختی و تکبّر منافقان، در مقابل فراخوانی آنان به تقواپیشگی

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ

2- تکبّر و سرسختی، در برابر توصیه‌گران به تقوا و خداترسی، از نشانه‌های حاکمان

ناصالح و مفسد

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ

3- حاکمان مُفسد، گرفتار در حصار سرسختی، خودپسندی و غرور

وَ إِذٰا تَوَلّٰی ... أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ

حرف باء در «بِالْإِثْمِ» ، متعلق به «الْعِزَّةُ» است؛ یعنی، عزتی که به وسیلۀ گناه پدیدار شده است. عزّت در این موارد در معنای مجازی خود برتر بینی و خودپسندی و انعطاف‌ناپذیری در برابر حق به کار می‌رود.

4- سرسختی، خود پسندی و غرور، وادارنده حاکمان مفسد به گناه و مانع نصیحت‌پذیری آنان

«باء» در «بِالْإِثْمِ» برای تعدیه و متعلق به فعل «أَخَذَتْهُ» می‌باشد، و مفاد جملۀ «أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ» این است که عزّت او را به گناه مشغول می‌سازد.

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ

5- سرسختی، تکبّر و خودپسندی، مانع اصلاح و نصیحت‌پذیری

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ

6- تقوا و ترس از خدا، مانع نابود ساختن انسان‌ها و محصولات زمین

وَ إِذٰا تَوَلّٰی ... لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ

7- حاکم، باید نصیحت‌پذیر و باتقوا باشد.

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ

8- خداترسی و پذیرش انتقاد و نصیحت، شرط لازم برای نامزدان حکومت

وَ إِذٰا تَوَلّٰی ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ

9- حاکمان مفسد، به خاطر آلودگی به گناه، در برابر دعوت به تقوا، سرسختی و تکبر می‌ورزند.

أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ

«باء»در «بِالْإِثْمِ» ممکن است برای سببیت باشد.

10- نصیحت‌ناپذیری در برابر دعوت به تقوا، موجب عذاب جهنّم است.

أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ

11- نفاق، فسادگری و نابود ساختن کشتزارها و پیشگیری از تداوم نسل بشر، گناه و زمینۀ گرفتاری به عذاب جهنم است.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ ... لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ ... فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ

12- هیچ کیفری جز عذاب جهنّم،

نمی‌تواند حاکمان مفسد، سرسخت، متکبّر و خودپسند را رام کند.

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ ... فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ

13- جهنّم، کیفر حاکمان مفسد، سرسخت و پندناپذیر

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ ... فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ

14- جهنّم، بَد جایگاهی است.

فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ

«مهاد»؛ یعنی، مکانی که ممهّد و آماده شده است. (مفردات راغب)

15- اقامتگاه متکبّران و مفسدان در آخرت، جایگاهی کریه و منفور

لِیُفْسِدَ فِیهٰا ... أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ

16- اخْنَس بن شَریق، منافق، دشمن مسلمانان و فردی مفسد، متکبّر و نصیحت‌ناپذیر، و گرفتار عذاب جهنم

وَ مِنَ النّٰاسِ ... أَلَدُّ الْخِصٰامِ ... لِیُفْسِدَ ... أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ

برداشت یاد شده ناظر به شأن نزول آیۀ شریفه است که در مجمع البیان ذکر شده است.

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ اخنس بن شریق؛ اصلاح؛ اللّه؛ امامت؛ انسان؛ تقوا؛ تکبر؛ جهنم؛ حق؛ خوف؛ دشمنی؛ سکونت؛ عذاب؛ غرور؛ فرزند؛ فساد؛ کشاروزی؛ گناه؛ مسلمانان؛ موعظه؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 207]

وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ اِبْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ (207)

207

و از جملۀ مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد، و خدا به بندگان بسیار مهربان است.

1- برخی از مردم، رضایت خداوند را با فدا کردن جان خویش می‌خرند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ

2- جان دادن برای طلب رضایت الهی، دارای ارزشی والا و مورد تشویق خداوند

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ

3- هدف ایثارگران در راه خدا، باید کسب رضایت او باشد.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ

4- ایثارگران جان، نقطۀ مقابل کسانی‌اند که انسان‌ها و محصولات زمین را فدای مصالح خود می‌کنند.

وَ مِنَ النّٰاسِ ... لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ ... وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ

5- رضایت خداوند، تنها بهای شایسته برای اهدای جان

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ

از اینکه خداوند از کسانی ستایش می‌کند که برای جلب رضایت او جان می‌دهند و اهدافی نظیر خوف از جهنّم یا شوق بهشت را مطرح نکرده است، برجستگی این هدف استفاده می‌شود.

6- جان آدمی، وسیله‌ای برای کسب رضایت خداوند

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ

7- خداوند، نسبت به بندگان رؤوف است.

وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ

8- وجود مؤمنان ایثارگر در جامعه برای مبارزه با فساد، از نشانه‌های رأفت خداوند به بندگان

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ ... وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ

9- ایثار، زمینۀ جلب رأفت الهی است.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی ... وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ

10- پذیرش جانبازی مؤمنان در مسیر جلب رضای خدا، نمونه‌ای از رأفت الهی به ایشان

وَ مِنَ النّٰاسِ ... وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ

11- لزوم مبارزه با فساد و حاکمان فاسد تا حدّ گذشتن از جان خویش

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ ... وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ ...

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ

از اینکه پس از بیان خصلتهای حاکمان مُفسد، بی‌درنگ ستایش از کسانی شده است که جان خویش را در راه خدا می‌دهند، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

12- تفاوت عمیق انسانها با یکدیگر در جهان‌بینی، عقیده، عمل و اخلاق

فَمِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ... وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ ... وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی

13- ستایش خداوند از علی(ع) به خاطر به خطر انداختن جان خویش در لیلة المبیت برای سلامت پیامبر(ص) و جلب رضای الهی

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ

بر اساس آنچه در شأن نزول آمده است، آیۀ شریفه دربارۀ علی(ع) است که در لیلة المبیت جای پیامبر(ص) خوابید.

14- «رَؤُفٌ» از اسما وصفات خداوند است. وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ

15- «عن أبی جعفر(ع) قال: أمّا قوله: «وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ» فإنّها أنزلت فی علیّ بن ابی‌طالب(ع) حین بذل نفسه للّه و لرسوله لیلة اضطجع علی فراش رسول اللّه(ص) لمّا طلبته کفّار قریش؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) در شأن نزول سخن خداوند «وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ...» روایت شده که فرمود: این آیه دربارۀ علی بن ابی‌طالب(ع) نازل شد آن‌گاه که جان خویش را به خاطر خدا و رسولش نثار کرد، شبی که کفار قصد جان پیامبر(ص) کردند و او در بستر آن حضرت خوابید».

16- «عن علیّ(ع) أنّ المراد بالآیة الرجل الذی یُقتَل علی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر؛ ⁽²⁾

از علی(ع) روایت شده است: مراد از آیۀ «و مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ...» شخصی است که به خاطر امر به معروف و نهی از منکر کشته شود».

کلید واژه‌ها:

اخلاق؛ اللّه؛ امامت؛ امت؛ امنیت؛ انسان؛ ایثار؛ ایمان؛ تعجب؛ جهاد؛ جهان بینی؛ حمد؛ خواب؛ رؤف/اسما و صفات؛ رضای خدا؛ سخن؛ علی(ع)؛ عمل؛ فساد؛ کشاورزی؛ لیلة المبیت؛ محمّد(ص)؛ مهربانی؛ نفس

[سوره البقرة (2): آیه 208]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اُدْخُلُوا فِی اَلسِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ اَلشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ (208)

208

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همگی به اطاعت [خدا]درآیید، و از گام‌های شیطان پیروی نکنید. همانا او برای شما دشمنی آشکار است.

1- لزوم تسلیم همه‌جانبه و همگانی مؤمنان، در برابر اسلام و مقرّرات آن

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً

جملۀ «وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ» ، قرینه می‌شود که مراد از «سلم»، علاوه بر صلح بین افراد، شامل تبعیّت و تسلیم در برابر اسلام و مقررات خداوند نیز می‌باشد.

2- روح ایمان، تسلیم در برابر خداوند و پرهیز از پیروی شیطان است.*

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا

خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ

آیه در مقام توصیه به «تسلیم بودن»، مخاطبان خود را افرادی قرار داده است که دارای ایمان هستند. این گونه سخن گفتن یا حاکی از تلازم ایمان و تسلیم است و یا در صدد ترغیب مؤمنان به تکمیل مراحل ایمان خویش. برداشت یاد شده ناظر به احتمال نخست است.

3- تسلیم همه‌جانبه در برابر خداوند و پرهیز از پیروی شیطان، مرحلۀ والایی از ایمان است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ

برداشت یاد شده، ناظر به دوّمین احتمالی است که در توضیح 2 بیان شد. بر این مبنا، توصیۀ مؤمنان به تسلیم و ترک تبعیت شیطان، ترغیب آنان به تکمیل مراحل ایمان خویش است.

4- ایجاد صلح و وحدت در جامعۀ اسلامی، از وظایف همۀ مؤمنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً

بنابراینکه «سلم» به معنای صُلح باشد، لازمۀ صلح مؤمنان، عدم اختلاف و در نتیجه وحدت و هماهنگی آنان است.

5- تسلیم در برابر فرمان‌های خداوند، محور وحدت جامعۀ ایمانی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً

6- دین اسلام، جامع همه معارف و دستورات مورد نیاز بشر

اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً

«کَافَّةً» اسمی است که برای تأکید احاطه به کار می‌رود. فراگیر بودن فرمان «ادْخُلُوا» بر همۀ مؤمنان و در تمام شرائط و احوال، گویای کفایت اسلام در همۀ امور آنان است.

7- ترک پیروی از شیطان و پرهیز از گام نهادن در راههایِ او، توصیۀ خداوند به تمام مؤمنان

وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ

8- تبعیت از شیطان، درپی دارندۀ اختلاف و تفرقه است.

اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ

نهی از پیروی شیطان، پس از فرمان به اتحاد، گویای آن است که با پیروی از او، صلح و اتّحاد در میان جامعه ایمانی نابود خواهد شد.

9- شیطان از راه‌های گوناگون و گام به گام، مردم را وسوسه کرده و آنها را پیرو خود می‌سازد.

وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ

جمع آوردن کلمۀ «خُطُوٰاتِ» که به معنای «گامها» است؛ بیانگر راههای متعدّد شیطان برای فریبکاری است و چون گامها همیشه یکی پس از دیگری برداشته می‌شود، تدریجی بودن فریب‌های او دانسته می‌شود.

10- نافرمانی خداوند، پیروی از شیطان است.

اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ

11- نغمه‌هایی که باعث تفرقه و اختلاف میان مسلمین شود، نغمه‌هایی شیطانی است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ

12- شیطان، دشمنِ آشکار مؤمنان است.

إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

13- شیطان، دشمن همبستگی و صلح مؤمنان

اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

کلید واژه‌ها:

اتحاد؛ اختلاف؛ اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ امت؛ امر الهی؛ انسان؛ ایمان؛ پیروی؛ تسلیم؛ تکلیف؛ خطاب‌رهای قرآن؛ دشمنی؛ دین؛ راه‌رها؛ شیطان؛ صلح؛ گناه؛ مسلمانان؛ وسوسه

[سوره البقرة (2): آیه 209]

فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ اَلْبَیِّنٰاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (209)

209

پس اگر بعد از آن‌که دلیل‌های روشن برای شما آمد، دچار لغزش شدید بدانید، که خدا عزّتمند و حکیم است.

1- کسانی که پس از اتمام حجّت بر آنان، جامعه اسلامی را به تفرقه می‌کشانند، مورد تهدید خداوند و شایستۀ کیفر اویند.

اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ ... فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ الْبَیِّنٰاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

2- خداوند برای هدایت و ایجاد وحدت میان مؤمنین، ادلّه روشنی ارائه کرده است.

اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً ... فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ الْبَیِّنٰاتُ

3- متابعت از شیطان، لغزش و انحراف است.

وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ ... فَإِنْ زَلَلْتُمْ

4- جایگاه بلند تعالیم الهی

فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ

«زلل» به معنای فرو افتادن است. به کار بردن این تعبیر، دربارۀ مخالفت با احکام و تعالیم الهی، گویای جایگاه رفیع تعالیم الهی است.

5- لغزش، پس از علم، پذیرفتنی نیست.

وَ لاٰ تَتَّبِعُوا ... فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ الْبَیِّنٰاتُ

6- مسؤولیت انسان در برابر قانون الهی، پس از دریافت آن

فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ الْبَیِّنٰاتُ

قوانین الهی، مصداق بارز «بینات» است.

7- مسؤولیّت بیشتر عالمان، در ایجاد وحدت جامعه*

مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ الْبَیِّنٰاتُ

درک آیات و بیّنات الهی تناسب بیشتری با عالمان دینی دارد.

8- خداوند، پیروزِ شکست‌ناپذیر و کارهای او حکیمانه است.

فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

9- انتقام گرفتن خداوند از کسانی که پس از دریافت ادلۀ روشن خطا کنند، مقتضای حکمت اوست.

فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ الْبَیِّنٰاتُ ... أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

10- هیچ قدرتی نمی‌تواند مانع اجرای اراده خداوند بشود.

فَإِنْ زَلَلْتُمْ ... أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

«عَزِیزٌ» یعنی کسی که دیگران را مقهور خود می‌سازد و خود مقهور کسی نمی‌گردد (مفردات راغب).

11- متابعت از شیطان و ایجاد تفرقه، ضرری به خداوند و دین او نمی‌زند.

اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا ... فَإِنْ زَلَلْتُمْ ... أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

12- آگاهی از عزت و حکمت خداوند، زمینۀ تسلیم شدن در برابر او و دوری از متابعت شیطان است.

اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ ... وَ لاٰ تَتَّبِعُوا ... أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

13- سرپیچی از فرمانهای خداوند، سرپیچی از مقررات عزّت‌آفرین و حکیمانه اوست.*

فَإِنْ زَلَلْتُمْ ... أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

توصیف خداوند به «عَزِیزٌ» و «حَکِیمٌ» پس از فرمان به رعایت مقررات، ممکن است به حکمت‌آمیز بودن و عزّت‌آفرینی مقررات الهی اشاره داشته باشد.

14- «عَزِیزٌ» و «حَکِیمٌ» از اسما و صفات خداوند است.

فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

کلید واژه‌ها:

اتحاد؛ اتمام حجت؛ اختلاف؛ اسلام؛ اللّه؛ امت؛ امر الهی؛ انتقام؛ ایمان؛ برهان؛ پیروزی؛ پیروی؛ تسلیم؛ تکلیف؛ تهدید؛ حکیم/اسما و صفات؛ دین؛ ضرر؛ ضلالت؛ عذاب؛ عزیز/اسما و صفات؛ علم؛ عمل؛ گناه؛ مشیت خدا؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 210]

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِیَهُمُ اَللّٰهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ اَلْغَمٰامِ وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ وَ قُضِیَ اَلْأَمْرُ وَ إِلَی اَللّٰهِ تُرْجَعُ اَلْأُمُورُ (210)

210

آیا جز این انتظار دارند که خدا در سایبان‌هایی از ابر و نیز فرشتگان به سراغشان بیایند و کار به پایان رسد؟ و همۀ امور به خدا بازگردانده می‌شود.

1- تسلیم نشدن در برابر اوامر خداوند و پیروی از شیطان، درپی‌دارندۀ عذاب الهی است.

اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً ... هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللّٰهُ فِی ظُلَلٍ

آمدن خداوند که مفاد «أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللّٰهُ» است، یا به معنای سیطرۀ کامل او و یا با تقدیر کلمۀ «امر» به معنای آمدن فرمان او است؛ گرچه معنای حقیقی«آمدن»نیز به گونه‌ای که مناسب با ذات او باشد می‌تواند مراد باشد؛ زیرا آمدن هر موجودی به تناسب خود او است، در هر صورت سیاق آیه گویای تهدید به عذاب است و جملۀ «أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ» - در آیۀ قبل - نیز مقدمه‌ای برای این تهدید شمرده می‌شود.

2- برخی از مردم تا هنگامی که عذاب الهی نازل نشود، تسلیم نمی‌شوند و ایمان نمی‌آورند.

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللّٰهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ

استفهام در «هَلْ یَنْظُرُونَ» انکار ابطالی است؛ و انتظار در آیه در معنای مجازی آن به کار رفته است؛ یعنی این گروه منتظر آمدن بینه نیستند، بلکه به گونه‌ای عمل می‌کنند که باید آن‌ها را از منتظران عذاب بشمار آورد. تغییر فعل‌های مخاطب به غایب نشان می‌دهد که آیه دربارۀ غیر مؤمنان است.

3- ابر، می‌تواند وسیله‌ای برای نزول عذاب الهی متمرّدان باشد.

أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللّٰهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ

4- خداوند، گاه ابزار رحمت خود را وسیلۀ عذاب متمرّدان قرار می‌دهد.

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللّٰهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ

ابر، با آنکه مظهر رحمت خداوند است؛ امّا در آیه، به عنوان وسیله‌ای برای عذاب الهی معرّفی شده است.

5- ملائکه، کارگزاران نزول عذاب الهی

أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللّٰهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ

6- برخی از مردم برای تسلیم شدن در برابر فرمان‌های الهی، منتظر آمدن خداوند و فرشتگان نزد آنهایند.

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللّٰهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ وَ

اَلْمَلاٰئِکَةُ

جملۀ «هَلْ یَنْظُرُونَ ...» ممکن است، تهدید به عذاب نباشد؛ بلکه بیان توقّع نابجای برخی مردم باشد که بیّنات را کافی نمی‌بینند و تنها با دیدن خدا و ملائکه، ایمان می‌آورند.

7- مشاهدۀ خداوند در توده‌ای از ابرها و دیدن فرشتگان، انتظار بیجای برخی کافران در عصر بعثت

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللّٰهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ

برداشت یاد شده بر این اساس است که انتظار در آیه، انتظار حقیقی باشد، در این صورت آیه بر خواستۀ واقعی کافران دلالت داشته و آن را مذموم می‌شمارد.

8- کافران عصر بعثت، گرفتار شناختی نادرست از خدا و فرشتگان

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللّٰهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ

9- تسلیم شدن در برابر خداوند پس از دیدن نشانه‌های عذاب و گذشتن فرصت، بی‌فایده است.

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِیَهُمُ ... وَ قُضِیَ الْأَمْرُ

10- کسانی که برای ایمان آوردن، منتظر مشاهدۀ عذاب الهی هستند، باید بدانند که پیدایش نشانه‌های عذاب، به معنای پایان یافتن مهلت و قطعی شدن مرگ و نابودی آنان است.

وَ قُضِیَ الْأَمْرُ

11- کافران، مورد تهدید خداوند به روبه‌رو شدن با کیفر الهی و فرشتگان عذاب در قیامت*

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللّٰهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ

ممکن است مراد از آمدن عذاب و ملائکه، نزول آنها در قیامت باشد.

12- روی آوردن کافران در قیامت به ایمان و تسلیم، سودی ندارد.*

وَ قُضِیَ الْأَمْرُ

13- صدور حکم نهایی در قیامت

وَ قُضِیَ الْأَمْرُ

14- خداوند، آغاز و انجام همه امور

وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

رجوع یعنی بازگشت به آنچه آغاز از آن بوده است و «رجع» یعنی بازگرداندن (مفردات راغب)

15- سررشتۀ همۀ امور به دست خداوند است.

وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

16- بازگشت همۀ امور به خداوند، قهری و تخلّف‌ناپذیر است.

وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

فعل «تُرْجَعُ» متعدیِ مجهول و گویای قهری بودن رجوع است.

17- توجه به بازگشت همه چیز به سوی خداوند، زمینۀ تسلیم شدن در برابر او و پرهیز از پیروی شیطان

وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ ... وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

18- بازگشت همۀ امور به خداوند، حقیقتی تهدیدآمیز برای کسانی که تسلیم فرمانهای الهی نیستند و از شیطان پیروی می‌کنند.

وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ ... وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

کلید واژه‌ها:

ابر؛ استدراج؛ اسلام؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ ایمان؛ پیروی؛ تسلیم؛ تهدید؛ رحمت؛ سایه؛ شیطان؛ عذاب؛ علم؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ مرگ؛ ملائکه

[سوره البقرة (2): آیه 211]

سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اَللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُ فَإِنَّ اَللّٰهَ شَدِیدُ اَلْعِقٰابِ (211)

211

از فرزندان اسرائیل بپرس که چقدر نشانه‌های روشن (معجزات) به آنان دادیم. و هر کس نعمت‌های خدا را پس از آن‌که برای او آمده است [به کفران]مبدّل کند، [بداند که]بی‌تردید خدا سخت عقوبت است.

1- خداوند، آیات روشن و معجزه‌های فراوانی برای بنی‌اسرائیل فرستاد.

کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ

2- لزوم تحقیق در سرگذشت امّتهای پیشین و پندآموزی از تاریخ آنان

سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ کَمْ آتَیْنٰاهُمْ ... فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

3- تخلّف و انحراف بنی‌اسرائیل، علی‌رغم ارائه آیات روشن و معجزات الهی به آنان

کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ

4- سرنوشت بنی‌اسرائیل، باید برای مسلمانان مایۀ عبرت باشد.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً ... سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

سیاق آیه نشان می‌دهد که هدف از فرمان تحقیق دربارۀ بنی‌اسرائیل، پندگیری از سرنوشت آنهاست.

5- جریان همیشگی سُنّتهای الهی و قوانین تاریخ

سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ

امر به سؤال از بنی اسرائیل، هشداری به مؤمنان است که اگر مانند آن‌ها عمل کنند به همان سرنوشت گرفتار خواهند شد.

این نکته گویای آن است که روش برخورد با معاندان آگاه، روشی پایدار و همیشگی است و تاریخ انسان‌ها این گونه شکل می‌گیرد.

6- بنی‌اسرائیل، مصداق بارز تفرقه‌افکنان و تحریفگران دین خداوند و مشمول عذاب شدید الهی

اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً ... سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ ... فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

جملۀ «ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً» در آیات قبل، مؤمنان را به صلح و اتّحاد با یکدیگر دعوت کرده بود و این آیه در ارتباط با آن از قومی سخن گفته است که با تحریف دین گرفتار تفرقه شده‌اند.

7- معجزه‌ها و دستورات خداوند، از زمرۀ نعمتهای الهی است.

آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ

8- تحریف کتب آسمانی و آیات الهی، کفران نعمت است.

کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ

9- کیفرهای خداوند، سخت است.

فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

10- انحراف امت‌ها، پس از دریافت آیات روشن الهی و مشاهدۀ معجزات فراوان، درپی دارندۀ کیفر سخت خداوند است.

وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ ... فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

11- تحریفگران و تبدیل‌کنندگان دین و آیات روشن الهی، مستحق عذابی شدید

وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ ... فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

12- کفران نعمت، دارای کیفری سنگین

وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ ... فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

13- مسؤولیت خطیر انسان در برابر نعمتهای خداوند

وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ ... فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

شدت عقاب کفران نعمت، بیانگر مسؤولیّت خطیر انسان، در برابر نعمت الهی است.

14- مسؤولیّت خطیر عالمان دینی در برابر آیات الهی و محافظت از آن

سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ

تحریف و تبدیل، از کسانی میسّر است که به آیات الهی آگاهی داشته باشند، بنابر این می‌توان گفت: روی سخن با عالمان دینی است.

15- پس از مشاهده معجزات و اتمام حجّت، هیچ عذری از متمرّدان، پذیرفته نیست.

کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ ... وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُ

16- گرفتار ساختن تحریفگران و تبدیل‌کنندگان دین به عذاب شدید، سنت خداوند است.

وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ ... فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

«وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ» عام است و بر تمام کسانی که آیات الهی را تحریف کنند تطبیق می‌کند، علاوه بر این که آیه در مقام هشدار به دیگران است و سرنوشت بنی اسرائیل را برای عبرت گرفتن آنان مطرح کرده است.

17- «شَدِیدُ الْعِقٰابِ» از اسما و صفات خداوند است.

فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ اتمام حجت؛ اختلاف؛ اللّه؛ امت؛ امر الهی؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ تحریف؛ تکلیف؛ دین؛ سنتهای خدا؛ ضلالت؛ عبرت؛ عذاب؛ عذر؛ علم؛ قصه؛ کتاب‌های آسمانی؛ گناه؛ مسلمانان؛ معجزه؛ نعمت؛

[سوره البقرة (2): آیه 212]

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وَ اَللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ (212)

212

زندگی دنیا برای کافران زینت داده شده است، و آنان کسانی را که ایمان آورده‌اند مسخره می‌کنند. و کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند، روز قیامت فوق آنان قرار دارند؛ و خدا به هر که بخواهد، بی‌حساب عطا می‌کند.

1- آراستگی زندگانی دنیا، در دیدگاه کافران

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

2- مزین بودن زندگانی دنیا در نظر کافران، واقعیّت آن را پوشانده است.

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

3- کفر، زمینۀ اصیل پنداشتن زندگانی دنیا و ارزشهای مادی

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

4- ایمان، مانع فریفتگی و دلبستگی به دنیا و اصالت دادن به آن

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

مفهوم «زُیِّنَ لِلَّذِینَ ...»، این است که زندگانی دنیا نزد مؤمنان، دلفریب نیست.

5- دلبستگی به جلوه‌های مادی دنیا، از عوامل تحریف آیات الهی و تبدیل نعمتهای او

وَ مَنْ یُبَدِّلْ ... زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا

جلمۀ «زُیِّنَ ...»، بیان علّت برای «وَ مَنْ یُبَدِّلْ ...» - در آیه قبل - است.

6- فریفتگی و دلبستگی به زندگی دنیا، نکوهیده و مبغوض خداوند است.

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

7- تحریف آیات و تبدیل نعمتهای الهی، کفر است.

وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ ... زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا

جلمۀ «زُیِّنَ ...»، تعلیل برای جملۀ «وَ مَنْ یُبَدِّلْ ...» است.

بنابراین تبدیل‌کنندگان معارف الهی و تحریفگران، از مصادیق کافران خواهند بود.

8- تمسخر مؤمنان، روش دنیاپرستان و کافران

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا

فعل مضارع «یَسْخَرُونَ» ، دلالت بر استمرار دارد که از آن در برداشت فوق، به «روش» تعبیر شده است.

9- برخورداری از امکانات دنیا، ملاک سنجش شخصیّت افراد در دیدگاه کافران

زُیِّنَ لِلَّذِینَ ... وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا

چون کافران فریفته دنیا هستند، هر کس را که از آن برخوردار نباشد، حقیر می‌پندارند. چنانکه غالب مؤمنان صدر اسلام را که تهیدست بودند، تحقیر می‌کردند.

10- تمسخر مؤمنان، کاری نکوهیده و مبغوض در پیشگاه خداوند

وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا

11- فقر مؤمنان صدر اسلام، و تمرکز ثروتها در جبهۀ کفر

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ یَسْخَرُونَ ... وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ

بیان آراستگی دنیا نزد کافران، تمسخر مؤمنان توسّط آنان و وعدۀ الهی به برتری مؤمنان در قیامت و برخوردار ساختن آنان از نعمتهای بی‌حساب، دلایل این برداشت است.

12- مؤمنان تقواپیشه در قیامت جایگاهی برتر از کافران خواهند داشت.

وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

13- قیامت، روز ظهور ارزشهای حقیقی و انسان‌های برتر

وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

مسلّماً مؤمنان تقواپیشه در پیشگاه الهی، در دنیا نیز بر کافران برتری دارند؛ بنابراین قید «یَوْمَ الْقِیٰامَةِ» برای این است که قیامت، روز ظهور این برتری خواهد بود.

14- تقوا، ملاک ارزش واقعی افراد

وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

15- دنیاپرستان و کافران در آخرت، در جایگاهی پست و فرو مایه خواهند بود.

وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

16- تقوا، مایۀ دستیابی انسان به مقام‌های بلند در قیامت

وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

17- وعدۀ برتری مؤمنان در قیامت، عامل تسلّی و مقاومت آنان در برابر استهزای کافران

وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

جملۀ «الَّذِینَ اتَّقَوْا ...»، پس از بیان استهزای کافران، برای تقویت روحیه و تسلّای تقواپیشگانی آمده است که استهزا شده‌اند.

18- همراهی ایمان و تقوا، عامل برتری در قیامت

وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

تبدیل «الَّذِینَ آمَنُوا» به «الَّذِینَ اتَّقَوْا» ، برای تفهیم این معناست که باید ایمان، همراه تقوا باشد.

19- بهره‌مندی مؤمنان باتقوا از رزق بی‌پایان خداوند در قیامت

وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا ... وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ

کلمۀ «بِغَیْرِ حِسٰابٍ» ، می‌تواند کنایه از فراوانی و بی‌پایانی باشد.

20- خداوند به هر کس که بخواهد، روزی بی‌حساب و فراوان خواهد داد.

وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ

21- در مقابل مشیّت خداوند در روزی دادن، هیچ اراده‌ای نافذ نیست.

وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ

22- خداوند به مؤمنان تقواپیشه از راههای غیر قابل پیش‌بینی و غیر متعارف، روزی خواهد داد.

وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا ... وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ

کلمه «بِغَیْرِ حِسٰابٍ» ، می‌تواند به معنای راههای غیر متعارف باشد که در محاسبات عادی نمی‌گنجد.

کلید واژه‌ها:

استقامت؛ استهزاء؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ تحریف؛ تزیین؛ تقوا؛ حق؛ حیات؛ دشمنی؛ دلداری؛ دنیا؛ راه‌رها؛ رزق؛؛ فقر؛ قیامت؛ کفر؛ مال؛ مشیت خدا؛ ملامت؛ نعمت؛ وعده

[سوره البقرة (2): آیه 213]

کٰانَ اَلنّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اَللّٰهُ اَلنَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ اَلْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ اَلنّٰاسِ فِیمَا اِخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اِخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ اَلَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ اَلْبَیِّنٰاتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ فَهَدَی اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اِخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ اَلْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اَللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (213)

213

مردم [در آغاز]یک امّت بودند. پس خدا پیامبران را به عنوان بشارت دهنده و اخطار کننده برانگیخت، و کتاب‌ها [ی آسمانی]را به حقّ با آنان نازل کرد، تا میان مردم دربارۀ آنچه بر سرش اختلاف داشتند حکم کند؛ و جز کسانی که کتاب به آنان داده شد - پس از آن که دلایل روشن برایشان آمد - از روی زیاده‌طلبی که میانشان وجود داشت هیچ کس در آن اختلاف نکرد؛ پس خدا کسانی را که ایمان آورده بودند، به اذن خود، به آن حقّی که در آن اختلاف داشتند هدایت کرد، و خدا هر که را بخواهد به راهی راست هدایت می‌کند.

1- انسان‌های نخستین با یکدیگر اختلافی نداشته و با اتحاد و مسالمت زندگی می‌کردند.

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً

2- زندگانی انسان‌ها از آغاز آفرینش، به صورت اجتماعی بوده است.

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً

«أُمَّةً» به معنای جماعتی است که دارای هدفی مشترک باشند و هماهنگی در هدف، تنها در زندگانی اجتماعی تصور دارد.

3- همگونی اعتقادات و گرایشهای انسان‌های نخستین*

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً

دربارۀ «امت واحد» بودن انسان‌های نخستین نظرهای گوناگونی ابراز شده است از جمله این که همۀ آنها موافق فطرت و عقل خود عمل می‌کردند و آدم(ع) نیز یا چیزی فراتر از همان گونه معارف ارائه نکرد و یا به زودی متروک گردید و به مرور ایام، تفاوت درک‌ها و تضاد علاقه‌ها در زندگانی اجتماعی آنها را به اختلاف کشاند.

4- عدم تضاد منافع انسان‌ها در جوامع ابتدایی

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً

با توجّه به اینکه اختلافات انسانها غالباً از برخورد منافع آنان با یکدیگر برمی‌خیزد، از وحدت جوامع نخستین استفاده می‌گردد که آنان از نظر منافع تضادی نداشته‌اند.

5- عدم بلوغ فکری و پایین بودن سطح اندیشه و آگاهی انسان‌های نخستین

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ

اینکه خداوند از همان آغاز تشکیل جوامع انسانی پیامبری که دارای شریعت و قانون باشد، به سوی آنان نفرستاد، ممکن است به این جهت باشد که جوامع ابتدایی بلوغ فکری و قابلیّت ارسال پیامبران صاحب شریعت را نداشتند.

6- خداوند تا زمان پیدایش اختلاف بین جوامع نخستین، هیچ پیامبری را همراه با قوانین حکومتی برای آنان نفرستاد.

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ ... لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا

جملۀ «لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا» ، بیانگر این معناست که قبل از بروز اختلاف در بین جوامع نخستین، پیامبری صاحب شریعت مبعوث نشده بود.

7- انسان‌های ابتدایی به مرور زمان در منافع با یکدیگر تضاد یافته و به اختلاف و مشاجره روی آوردند.

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ ... لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ

به قرینۀ «فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ» باید گفت: مردم پیش از بعثت پیامبران با یکدیگر اختلاف کرده بودند و تعبیر «لِیَحْکُمَ ...» هدف از بعثت آنان را رفع آن اختلاف قرار داده است. بنابر این قبل از «فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ» ، جمله‌ای که حاکی از اختلاف باشد، در تقدیر خواهد بود و مفاد آیه با توجه به تقدیر آن چنین خواهد بود: کان النّاس امّة واحدة فاختلفوا فبعث اللّه النبیین.

8- خداوند پس از پیدایش اختلاف در انسان‌های نخستین برای آنها پیامبرانی فراوان همراه با شریعت مبعوث کرد.

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ

9- بعثت پیامبران، نقطۀ عطفی در تاریخ انسان‌های نخستین

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ

10- جامعۀ بشری، برای حل اختلافات خویش، نیازمند پیامبران الهی است.

فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ ... لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ

11- نقش برجستۀ پیامبران در تحوّلات تکاملی تاریخ

فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ ... فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

12- بشارت و انذار، از مسؤولیّتهای مهمّ پیامبران

فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ

13- بشارت و انذار، از روشهای کاربردی پیامبران برای تبلیغ و هدایت انسانهاو رفع اختلافات آنان

فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ

14- خداوند پیامبران صاحب شریعت را با قوانینی مدوّن و مکتوب همراه ساخت.

وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ

15- حقانیّت محتوای کتابهای آسمانی

وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ

قید «بِالْحَقِّ» ، می‌تواند حال از «الْکِتٰابَ» باشد؛ یعنی کتابی که مصاحب حق است و ممکن است صفت برای «انزال» محذوف باشد. برداشت یاد شده ناظر به مبنای نخست است.

16- کتابهای آسمانی، معیار شناخت حق از باطل و قضاوت صحیح

وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ

17- سلامت کتابهای آسمانی در سیر نزول، از نفوذ تحریف و باطل

وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ

در برداشت یاد شده «بِالْحَقِّ» ، صفت برای «انزال» محذوف گرفته شده است.

18- تمام انبیای الهی، مُروّج حق و دارای برنامه و هدفی واحد بودند.

مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ

19- حکومت، داوری و حل اختلافات مردم، از اهداف بعثت پیامبران و نزول کتابهای آسمانی

فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ ... وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ

فاعل «لِیَحْکُمَ» یا «اللّٰهُ» است و یا «الْکِتٰابَ» ، اسناد، در صورت دوم، مجازی و به اعتبار وجود قوانین در «کتاب» است، برداشت یاد شده بر هر دو مبنا قابل استفاده است.

20- اتّحاد و تشکّل جوامع بشری، از اهداف پیامبران و ادیان الهی

وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ

21- داوری پیامبران در محدوده قوانین الهی است.

وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ

22- کتاب‌های آسمانی، ارائه دهندۀ راه حل صحیح برای اختلافات جوامع انسانی

وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ

23- خداوند، نخستین قانونگذار برای مردم

فَبَعَثَ اللّٰهُ ... وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ

فاء در «فَبَعَثَ اللّٰهُ» می‌رساند که آنگاه که میان جوامع بشری اختلاف شد و در نتیجه نیاز به قانون پیدا کردند، خداوند برای رفع اختلاف آنان، هم قانون را در قالب کتاب‌های آسمانی فرستاد و هم برای اجرای آن، پیامبران را مبعوث کرد.

24- ضرورت قانون و حکومت، برای جامعۀ انسانی

وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ

25- پیامبران، مبلّغان و مجریان قوانین الهی

فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ ... لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ

چنانچه فاعل «لِیَحْکُمَ» ، خداوند باشد، در حقیقت حکم و داوری از او بوده و پیامبران تنها مجری قوانین هستند.

26- بروز اختلاف در زندگی اجتماعی انسانها، امری طبیعی است.

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً ... لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ

جملۀ «کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً» ، یا به معنای وحدت رویۀ انسان‌های نخستین در زندگانی بر اساس عقل و فطرت است که در آن صورت «اخْتَلَفُوا» ؛ یعنی، آنان پس از تشکیل جوامع و تضاد منافع، ناگزیر از مشاجره و اختلاف شدند و یا فعل «کٰانَ» در آن برای ثبوت است؛ به این معنا که مردم امت واحده هستند؛ یعنی، همواره انسان‌ها، یک مجموعۀ مرتبط با یکدیگرند که تضاد منافع، آنان را به اختلاف می‌کشاند، در هر دو صورت پیدایش اختلاف بین انسان‌ها و نیاز به راه حل، لازمۀ زندگانی انسان‌ها است.

27- ارتباط نزدیک میان محتوای تعالیم انبیا و مشکلات مردم

وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ

28- ادیان آسمانی در هنگام غلبۀ کفر بر افکار عمومی ظهور کردند.*

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ ... لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ

از جمله احتمالاتی که در معنای آیه گفته شده است این است که مراد از وحدت انسان‌های نخستین، بی‌خبری عموم آن‌ها از معارف الهی است. این وحدت نامطلوب که حقیقتی جز اختلاف دربارۀ حق ندارد، آن جوامع را به راهنمایی پیامبران

برای شناخت حق نیازمند کرده بود.

29- قوانین حل اختلاف پس از ابلاغ به مردم به وسیلۀ پیامبران، دستخوش اختلافی جدید از سوی پیروان آنان شد.

لِیَحْکُمَ ... وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ

تعبیر «مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ» گویای آن است که اختلاف عالمان دینی غیر از اختلافی بود که بعثت پیامبران را در پی داشت. بنابر این، مراحل مطرح شده در آیه عبارتند از:

1 - یکنواختی رفتار انسان‌های نخستین؛ 2 - مشاجرۀ آنان در امور زندگانی اجتماعی؛ 3 - بعثت انبیا برای حل اختلافات؛ 4 - پیدایش اختلافات دینی و مذهبی بین پیروان انبیا.

30- اختلافات دینی، تنها از سوی عالمان دین پدید آمده است.

وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ

مراد از «الَّذِینَ أُوتُوهُ» (کسانی که به آنها کتاب داده شد)، عالمان دین هستند.

31- اختلاف‌گران دینی، بی‌اعتنا به دلائل روشن الهی و بی توجه به آموخته‌های خویش از کتاب‌های آسمانی

وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ

32- اختلافات عالمان دینی، برخاسته از حسادت، تکبر و خوی تجاوزگری است.

وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ ... بَغْیاً بَیْنَهُمْ

«بغی»در معانی «تجاوزگری»، «عدول از حق»، «گردن فرازی»، «تکبر»، «ظلم»، «فسادگری» و «حسادت» به کار رفته است (لسان العرب).

33- هدف انبیای گذشته در ایجاد وحدت بین مردم و ریشه کن ساختن اختلافات، بر اثر سرکشی و ظلم و حسادت عالمان دینی با یکدیگر عقیم ماند.

لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ ... بَغْیاً بَیْنَهُمْ

گرچه اختلاف مورد نظر در «فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ» با اختلاف در «مَا اخْتَلَفَ فِیهِ» تفاوت اساسی دارد؛ ولی آیه از هر دو با تعبیری یکسان یاد کرده است تا به بقای اصل اختلاف که در قالبی دیگر ادامه یافته است، اشاره کند.

34- نکوهش شدید خداوند از کسانی که پس از روشن شدن حق، از سر تجاوزگری و حسادت، در آن اختلاف می‌کنند.

وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ

جملۀ «وَ مَا اخْتَلَفَ ...» در مقام نکوهش است و کلمۀ «بَعْدِ» در «مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ» ، علاوه بر تأخر زمانی از شگفتی حالت خبر می‌دهد؛ یعنی، با وجود رسیدن بینات به عالمان

دینی، از اختلاف دست بر نداشتند.

35- کتابهای آسمانی، دلایل روشن الهی است.

وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ ... مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ

مراد از «بینات» (دلایل روشن) به قرینۀ «أُوتُوهُ» همان کتابهای آسمانی است.

36- دلایل روشن الهی، مایۀ اتمام حجّت بر عالمان و از میان برندۀ هر گونه بهانه و دستاویزی در اختلافات مذهبی آنها است.

وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ

37- حَسَد، سرکشی و تکبر، مانع پذیرش کتاب‌های آسمانی و دلایل روشن آن‌ها است.

وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ

«بَغْیاً» (حَسَد، سرکشی و تکبر)، مفعول له برای «اخْتَلَفَ» است ؛ یعنی حسد و سرکشی و خود بزرگ‌بینی برخی عالمان دینی، مانع پذیرش معارفی است که از کتاب‌های آسمانی آموخته‌اند.

38- مسؤولیّت خطیر علما و نقش مؤثّر آنان در هدایت و گمراهی جامعه

وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ ... بَغْیاً بَیْنَهُمْ

39- خداوند، مؤمنان را به درک صحیح دین و شناخت حق، هدایت کرده است.

فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ

«مِنَ الْحَقِّ» ، بیان «ما» در «لِمَا اخْتَلَفُوا» است؛ یعنی خداوند، مؤمنان را به «حق» - که مورد اختلاف واقع شده بود - هدایت کرد.

40- گرفتاری عالمان دینی به اختلافات مذهبی و ناشناخته ماندن حق برای آنها، نشانۀ محرومیت آنان از ایمان

وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ ... فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ

41- خداوند مؤمنان را از آثار اختلاف عالمان دینی مصون داشته و از دام اختلاف‌گران رهایی بخشیده است.

فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ

42- خداوند، سرچشمۀ هدایت است.

فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ

43- ایمان، زمینۀ برخورداری از هدایت خاص الهی است.

فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

چون ایمان، خود، هدایت است؛ بنابراین هدایت نسبت به مؤمنان، هدایتی خاص خواهد بود.

44- انسان، همواره نیازمند به هدایت الهی است.

فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

هدایت مؤمنان از سوی خداوند - با اینکه آنان به مراتبی از هدایت دست یافته‌اند - حاکی از نیاز دائمی انسان به هدایت الهی است.

45- خداوند، وسایل هدایت را برای انسان‌ها فراهم ساخته و موانع آن را برطرف کرده است.

فَهَدَی اللّٰهُ ... بِإِذْنِهِ

«اذن»؛ یعنی، اباحه (بازگذاشتن راه برای انجام کار) (لسان العرب) و در آیه به طور مجاز در معنای آسان ساختن هدایت و مقدور ساختن آن به کار رفته است.

46- خداوند هر که را بخواهد، به صراط مستقیم هدایت می‌کند.

وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

47- هدف از بعثت انبیا و ارسال کتابهای آسمانی، راهنمایی انسانها به صراط مستقیم است.

فَبَعَثَ اللّٰهُ ... وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

48- حاکمیت اذن و مشیت خداوند بر هدایت‌یابی انسان‌ها

فَهَدَی اللّٰهُ ... بِإِذْنِهِ وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ

49- ادیان الهی و معارف کتاب‌های آسمانی، «صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ» است.

فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ ... وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ ... وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

50- «عن أبی جعفر الباقر(ع) أنّه قال:

کانوا قبل نوح أمّة واحدة علی فطرة اللّه لا مهتدین و لا ضُلّالاً «فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ» ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: انسانها پیش از نوح، امتی واحد بوده و بر فطرت الهی می‌زیستند نه ره یافته و نه گمراه، پس از آن بود که خداوند پیامبران را بر انگیخت».

کلید واژه‌ها:

اتحاد؛ اتمام حجت؛ اختلاف؛ اذن الهی؛ اسما و صفات؛ اصلاح؛ اللّه؛ امت؛ امنیت؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ باعث/اسما و صفات؛ بشارت؛ بغی؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تحریف؛ تکبر؛ تکلیف؛ حسد؛ حق؛ حکومت؛ دین؛ رسالت؛ سختی؛ شریعت؛ شعور؛ صراط مستقیم؛ ضلالت؛ ظلم؛ علم؛ فقر؛ قضا؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ مشیت خدا؛ معجزه؛ ملامت؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 214]

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ اَلَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ اَلْبَأْسٰاءُ وَ اَلضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ اَلرَّسُولُ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اَللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اَللّٰهِ قَرِیبٌ (214)

214

آیا پنداشته‌اید که به بهشت در می‌آیید، با این‌که هنوز حالت آنان که پیش از شما در گذشتند برای شما پیش نیامده است؟ سختی و تنگدستی دامنگیرشان شد و دچار اضطراب شدید گشتند، تا آن‌جا که پیامبران و کسانی که ایمان آورده و با آنان بودند می‌گفتند: یاری خدا کی خواهد بود؟ آگاه باشید که یاری خدا نزدیک است.

1- بهشت، از آنِ کسانی است که در مقابل آزمایش‌های الهی شکیبا باشند.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ

آیه گرچه سخنی از آزمایش و صبر به میان نیاورده است؛ ولی از آنجا که پیش آمدن سختی برای کسانی که در آرزوی بهشت‌اند، کسانی را که در آرزوی خود صادق‌اند، از غیر آنان متمایز می‌سازد، سختی‌ها مصداق آزمایش بوده و مقاومت در برابر آن مصداق صبر است.

2- ورود به بهشت، بدون تحمّل سختی‌ها و مصایب، پنداری بیش نیست.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ

3- ایمان، بدون تحمل مصایب، برای ورود به بهشت کافی نیست.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ

مخاطبان آیه با آن که ایمان دارند از پندار ورود به بهشت بدون تحمل سختی‌ها نهی شده‌اند.

4- تصور پیش نیامدن مشکلات در جامعه به صِرف ایمان آوردن، پنداری باطل است.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ

چون وعدۀ بهشت به مؤمنان حتمی است و لازمۀ ورود به بهشت، صبر در برابر مصایب و آزمایشهای الهی است، بنابراین ابتلاء به مصایب برای جامعۀ ایمانی قطعی است.

5- پیروان انبیای گذشته در برهه‌ای از

تاریخ گرفتار سختی، جنگ، خشکسالی و آسیب‌های سنگین شده و آرامش زندگی را از کف دادند.

مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا

جنگ و سختی و ضربه زدن، «بأساء» نامیده می‌شود و «ضراء» حالتی است که به انسان ضرر زند. این کلمه در مقابل شادمانی به کار رفته و به معنای خشکسالی نیز آمده است (لسان العرب). فعل «زُلْزِلُوا» از تزلزل نظام زندگی آنها و ناآرامی و بی‌ثباتی آن حکایت دارد.

6- مقاومت و صبر پیروان انبیای گذشته در برابر سختی‌های جنگ و مشکلات

مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ

درخواست نصرت الهی از جانب پیامبران و مؤمنان پس از آزار جنگ و مصایب و مشکلات، بیانگر مقاومت آنان است.

7- آزمایش مردم با مصایب و مشکلات، از سنّت‌های الهی برای کلیّۀ امّت‌ها

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ

8- لزوم مقاومت در برابر سختی‌ها و مشکلات

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ

9- توجه به سختی‌ها و مصایب گذشتگان، تسلّی‌بخش مؤمنان در تحمل مشکلات

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ

10- امت‌های مؤمن گذشته، الگویی مناسب برای تربیت مؤمنان

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ

11- نقش سختی‌ها و مصایب، در کمال و رُشد انسان‌ها

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ ... مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ

ورود به بهشت که آیه، رسیدن به آن را در گرو تحمل سختی‌ها می‌داند، برای انسان کمال بوده و مایۀ رشد و تکامل اوست.

12- تاریخ و حوادث آن، تکرار می‌شود.

وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ

13- تاریخ، از منابع شناخت سنّتهای الهی است.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ

14- نفی تبعیض میان امتهای مؤمن، در جریان سنّت آزمایش و امتحان و ابتلای به سختی‌ها و مصایب

أَمْ حَسِبْتُمْ ... مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ

15- پیمودن راه انبیا، توأم با رنج و سختی است.

أَمْ حَسِبْتُمْ ... وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا

16- شدّت مصایب و تداوم مشکلات پیامبران گذشته و امتهای آنان، موجب شد که خواهان تعجیل در یاری و امداد الهی شوند.

مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ

استفهام «مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ» ، دلالت بر تردید گویندگان آن نسبت به یاری خدا ندارد؛ بلکه شدت مصایب و تداوم آن موجب شد که خواهان تعجیل آن باشند؛ و یا چنین گمان کنند که یاری خداوند بیش از حدّ معمول تأخیر یافته است.

17- ایمان و امید پیامبران و مؤمنان به نصرت الهی و امدادهای غیبی، به هنگام مواجهه با مشکلات جنگ و ناملایمات زندگانی

حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ

جملۀ «مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ» که سؤال دربارۀ وقت یاری خداست، بیانگر این معناست که آنان به اصل یاری خدا به هنگام رویارویی با سختی‌ها و دشمنان، ایمان داشته و به آن دل بسته بودند.

18- استفادۀ انبیا از راههای عادی و طبیعی، در رویارویی با مشکلات

مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ

پیامبران همانند مردم تا رسیدن نصرت الهی به مقاومت و صبر در برابر مشکلات می‌پرداختند و دست به معجزه و کارهای خارق‌العاده نمی‌زدند.

19- امید به امداد الهی، پشتوانۀ صبر و مقاومت مؤمنان

مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ

جویای یاری خدا بودن (متی نصر اللّه) در حین شدت مصایب و مقاومت در برابر آنها، بیانگر نقش امیدواری به یاری خدا در تحمل مشکلات است.

20- دعای انبیا و مؤمنان برای پیروزی در جنگ و رهایی از ناملایمات زندگی

یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ

اظهار انتظار شدید، بارزترین نوع دعا و طلب کردن خواسته‌ها از خداوند است.

21- مؤمنان در ادیان گذشته همپای پیامبران خویش در ناملایمات پایداری کرده و آنها را تنها نمی‌گذاردند.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ

عبارت «مَعَهُ» حال و بیانگر معیت و همراهی مؤمنان با رسولان خویش است.

22- خداوند، تنها امید در گرفتاریها و مشکلات

مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ

23- وعدۀ الهی به نصرت پیامبران و مؤمنان

مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ

جملۀ «أَلاٰ إِنَّ ...» علاوه بر نقل پاسخ خداوند به خواستۀ امت‌های گذشته، مسلمانان را نیز مخاطب ساخته است.

24- مقاومت دربرابر مصایب ومشکلات، زمینه ساز برخورداری از نصرت الهی

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا ... مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ

آیه گویای آن است که انبیا و مؤمنان، زمانی منتظر نصرت الهی بودند که سختی‌های فراوانی را تحمل کرده بودند.

25- زمان یاری و امداد الهی به مؤمنان صبور و مقاوم در برابر گرفتاریها، نزدیک است.

أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ

به قرینۀ جمله‌های قبل (مستهم البأساء ...) نزدیک بودن زمان نصرت الهی وابسته به صبور بودن مؤمنان است.

کلید واژه‌ها:

آرامش؛ استقامت؛ اسوه؛ اللّه؛ امت؛ امتحان؛ امداد غیبی؛ امید؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ بهشت؛ پاداش؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تعلیم؛ جنگ؛ حزن؛ حیات؛ خشکسالی؛ دعا؛ دلداری؛ دین؛ سختی؛ سنتهای خدا؛ شناخت؛ صبر؛ ظن؛ عجله؛ فقر؛ مصیبت؛ نصرت؛ وعده

[سوره البقرة (2): آیه 215]

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ اَلْأَقْرَبِینَ وَ اَلْیَتٰامیٰ وَ اَلْمَسٰاکِینِ وَ اِبْنِ اَلسَّبِیلِ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اَللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ (215)

215

از تو می‌پرسند چه چیزی انفاق کنند؟ بگو: هر مالی انفاق کنید، برای پدر و مادر و خویشاوندان نزدیک‌تر و یتیمان و بینوایان و در راه ماندگان است، و هر کار خیری انجام دهید، قطعاً خدا به آن داناست.

1- پرسش مکرر مردم از پیامبر(ص) دربارۀ ویژگی های‌آنچه باید انفاق کنند.

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ

به کار بردن فعل مضارع دربارۀ کاری که در گذشته نیز انجام گرفته است، بر استمرار دلالت دارد.

2- پرسشهای مردم از پیامبر(ص)، زمینه‌ای برای نزول آیات و بیان احکام

یَسْئَلُونَکَ ... قُلْ

3- پیامبر(ص)، واسطۀ بیان و ابلاغ احکام الهی

قُلْ

4- انفاق، باید از چیزهای پسندیده و مرغوب باشد.

قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ

کلمۀ «خَیْرٍ» در آیه گویای آن است که آنچه انفاق می‌شود باید نزد عموم مردم پسندیده باشد. این کلمه اسم جنس بوده و بر هر چیز پسندیده‌ای گرچه مال و ثروت نباشد، تطبیق می‌کند.

حرف «مِنْ» برای تبعیض یا تبیین و یا ابتدائیه است و در صورت اول، قید «مِنْ خَیْرٍ» احترازی بوده و مفاد آیه این می‌شود که آنچه را به انفاق اختصاص می‌دهید که بخشی از خیرها و امور پسندیده است، به مصرف گروه‌های نام برده برسانید.

5- عدم انحصار انفاق به امور مالی

قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ

6- داراییهای انسان، خیر است.*

قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ

در برداشت یاد شده حرف «مِنْ» در «مِنْ خَیْرٍ» ، بیانیه گرفته شده و کلمۀ «خَیْرٍ» تنها بر مال تطبیق یافته است و آیه در مقام بیان این نکته دانسته شده که هر مالی انفاق کنید، فرقی نمی‌کند بلکه مهم توجه به موارد مصرف انفاق است.

7- والدین، خویشاوندان، یتیمان، فقرا و در راه‌ماندگان، به ترتیب از موارد مصرف انفاق هستند.

فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ

8- لزوم معطوف ساختن پرسش‌های دینی به مسائل ارزشمند و پرهیز از بسنده کردن به دانستن معارف سطحی و ابتدایی

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ

پرسش کنندگان از ویژگی‌های آنچه باید انفاق کنند می‌پرسیدند؛ ولی خداوند پس از پاسخی کوتاه به سؤال آنان، موارد مصرف انفاق را بر شمرده است تا به آنان گوشزد کند که آنچه مهم است مورد مصرف انفاق است وگرنه معلوم است که هر چیز پسندیده‌ای قابل انفاق است.

9- لزوم توجه به والدین و مقدم داشتن آنها در انفاق

فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ وَ الْیَتٰامیٰ

10- اهمیّت روابط خانوادگی و صلۀ رحم

قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ

11- لزوم توجّه به یتیمان و نیازمندان و رفع نیاز غریبان محتاج

قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ

12- توجه اسلام به عواطف انسان، در مصارف انفاق

فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ

تقدیم کسانی که عموم مردم به آنها دلبستگی بیشتری دارند و رعایت ترتیب در افراد مورد علاقۀ انسان (والدین، اقربین، یتامی)، گویای برداشت یاد شده است.

13- آگاهی خداوند به کلیّۀ اعمال خیر انسان

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ

14- توجّه انسان به علم خداوند نسبت به اعمال خیر، مُشوّق او برای انجام آن

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ

هدف از یادآوری آگاهی خدا به انفاق‌ها، ترغیب مؤمنان به آن است.

15- انفاق، عملی پسندیده و خیر است.

مٰا أَنْفَقْتُمْ ... وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ

از جمله مصادیق «مٰا تَفْعَلُوا» ، انفاق است که عبارت «مٰا أَنْفَقْتُمْ» بیانگر آن بود.

16- تضمین پاداشِ اعمال نیک انسان از سوی خداوند

وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ

علم خداوند به اعمال خیر (فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ) ، کنایه از پاداش الهی به نیکوکاران است.

17- «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ

کلید واژه‌ها:

آیات الاحکام؛ ابن سبیل؛ احسان؛ انسان؛ انفاق؛ پاداش؛ تبلیغ؛ حُکم؛ خانواده؛ خویشاوندی؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ علیم/اسما و صفات؛ فقر؛ مال؛ محمّد(ص)؛ والدین؛ یتیم

[سوره البقرة (2): آیه 216]

کُتِبَ عَلَیْکُمُ اَلْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ (216)

216

بر شما جنگ [در راه خدا] نوشته شده است، در حالی‌که برای شما خوشایند نیست، و بسا چیزی را خوش نمی‌دارید با این‌که آن برای شما خیر است، و بسا چیزی را دوست می‌دارید با این‌که آن برای شما بد است، و خدا می‌داند و شما نمی‌دانید.

1- وجوب جهاد بر مسلمانان، حکمی ثابت و همیشگی

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ

کتابت، تعبیری دیگر از تثبیت و مقدر کردن و واجب و فریضه ساختن است. (مفردات راغب)

2- جنگ و خونریزی، امری ناخوشایند برای انسان

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ

3- وجود اموری ناخوشایند که در حقیقت برای انسان خیر است.

عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ

4- وجود اموری خوشایند، که در حقیقت برای انسان شرّ است.

وَ عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ

5- جنگ و جهاد، امری خیر برای مؤمنان، با وجود ناخوشایند بودن ظاهر آن

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ

6- ملاک خیر و شر، خوشایندی و ناخوشایندی اشیا برای انسان نیست.

وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ

7- خوشایندی و ناخوشایندی، نباید مانع ایشان از انجام یا ترک احکام الهی شود.

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ

8- خداوند، خواهان خیر و سعادت انسان است.

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ ... عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ

9- مصالح و مفاسد واقعی، ملاک جعل احکام الهی است.

وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ

10- بیان احکام همراه با آماده‌سازی مخاطبان برای پذیرش آن، از شیوه‌های قرآن

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ ... وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ

جمله‌های «عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا ...» و «عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا ...»، زمینه‌ساز تن دادن مؤمنان به حکم جهاد با ظاهر ناخوشایند آن است.

11- بیان حکمت و ثمرۀ حکم، پذیرش و عمل به آن را آسان می‌سازد.

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ ... وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ

هدف از بیان خیر بودن جهاد پس از واجب ساختن آن، آسان کردن پذیرش آن بر مردم است.

12- آگاهی خداوند به مصالح و مفاسد احکام و خیر و شر امور

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ

13- لزوم تسلیم و تعبّد در برابر احکام الهی

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

14- علم خداوند به مصالح و مفاسد امور، پایه و اساس تکالیف الهی و پشتوانۀ خیر بودن آنها است.

کُتِبَ عَلَیْکُمُ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ

15- واجب ساختن جهاد بر مسلمانان، برخاسته از آگاهی خداوند به خیر و سعادت آفرین بودن آن است.

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ

16- انسان‌ها از تمام مصالح و مفاسد احکام و خیر و شر امور، آگاه نیستند.

وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

17- ناخشنودی از احکام الهی، برخاسته از نادانی است.

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا ... وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

18- قانونگذار، باید به مصالح و مفاسد واقعی امور آگاه باشد.

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

19- عالم بودن قانونگذار، زمینۀ فریفته نشدن او به ظاهر آراسته و یا ناهنجار رفتارهای اجتماعی

کُتِبَ عَلَیْکُمُ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

20- انسان بدون هدایت الهی، در تشخیص مصالح و مفاسد خویش دچار اشتباه می‌شود.

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ ... وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

21- توجّه انسان به جهل خود و علم خداوند، زمینۀ پذیرش احکام الهی

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

22- «عن ابن عبّاس قال: کنت ردیف رسول اللّه(ص) فقال: یابن عبّاس، ارض عن اللّه بما قَدّر و إن کان خلاف هواک فإنّه مثبَت فی کتاب اللّه، قلت: یا رسول‌اللّه فأین و قد قرأت القرآن؟ قال: «وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ» ؛ ⁽¹⁾

ابن عباس گوید: ترک رسول خدا(ص) نشسته بودم، فرمود: ای پسر عباس، از خدا در مقابل آن‌چه مقدر فرموده خرسند باش هر چند بر خلاف خواست تو باشد زیرا این در کتاب خدا نوشته شده است، عرض کردم: ای رسول خدا، کجا [نوشته شده]، من قرآن را خوانده‌ام؟ فرمود: [این آیه:] «وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ» ».

کلید واژه‌ها:

آسانی؛ اکراه؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ ایمان؛ تسلیم؛ تکلیف؛ جنگ؛ جهل؛ حُکم؛ خیر و شر؛ دوستی؛ رستگاری؛ شر؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ فساد؛ قتل؛ قرآن؛ مسلمانان؛ مصلحت؛ نوشتن؛ وجوب؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 217]

یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلشَّهْرِ اَلْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ اَلْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ اَلْقَتْلِ وَ لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ حَتّٰی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اِسْتَطٰاعُوا وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کٰافِرٌ فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (217)

217

از تو دربارۀ جنگ در ماه حرام می‌پرسند، بگو: جنگ در آن، کاری است بزرگ، ولی بازداشتن از راه خدا و کفر ورزیدن به او، و [باز داشتن از]مسجدالحرام و بیرون کردن اهل آن از آن جا، نزد خدا بزرگ‌تر است، و فتنه از قتل بزرگ‌تر است.

و آنان همواره با شما می‌جنگند تا اگر بتوانند شما را از دینتان برگردانند. و کسانی از شما که از دینشان بر گردند و در حال کفر بمیرند؛ اعمالشان در دنیا و آخرت تباه می‌شود، و آنان اهل آتشند و در آن جاودانه خواهند بود.

1- پُرسش مکرر مردم از پیامبر(ص)، دربارۀ جنگ و خونریزی در ماههای حرام

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ

2- پرسشهای مردم از پیامبر(ص)، زمینه‌ای برای نزول آیات و بیان احکام

یَسْئَلُونَکَ ... قُلْ

3- پیامبر(ص)، واسطۀ بیان و ابلاغ احکام الهی

یَسْئَلُونَکَ ... قُلْ

4- نبرد مسلمانان با کافران در ماه حرام به فرماندهی عبداللّه بن جَحش

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ

صاحب مجمع البیان دربارۀ شأن نزول آیه حادثه‌ای را به نقل از مفسران آورده است که خلاصۀ آن چنین است: رسول

خدا(ص) پسر عمۀ خود عبداللّه بن جَحش را بر سپاهی از مسلمانان امیر ساخت. آنان با کاروانی از قریش بر خورد کردند و تردید در حلول ماه رجب آنان را در اقدام به جنگ با آنان به اختلاف کشاند و سرانجام حمله کرده، سالار کاروان را کشتند و اموالشان را به غنیمت گرفتند. از آنجا که این نبرد در ماه رجب واقع شده بود، نمایندگان قریش نزد رسول خدا(ص) آمده و نظر او را دربارۀ جنگ در ماه حرام جویا شدند. خداوند این آیه را در پاسخ آنان نازل فرمود.

5- قرآن، بیانگر حقایق؛ حتی در مواردی که نتیجۀ آن به ضرر برخی از مسلمانان باشد.

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ

بیان حرمت جنگ در ماه‌های حرام در حقیقت محکوم کردن اقدامی بود که سپاه اسلام انجام داده بود؛ و آیه آن را با صراحت بیان کرده است.

6- ماه‌های رجب، ذی القعده، ذی‌الحجة و محرم، دارای حُرمت و قداست

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ

توصیف چهار ماه از سال به حرمت با آنکه در حقیقت جنگ در آن‌ها دارای وصف حرمت است، گویای سرایت این وصف به آن زمان‌ها است، به گونه‌ای که هتک حرمت آن ماه‌ها نیز مجاز نیست. الف و لام در «الشَّهْرِ الْحَرٰامِ» برای جنس است و شامل همۀ ماههای حرام می‌شود. این ماه‌ها عبارتند از: رجب، ذی‌القعده، ذی‌الحجّه و محرّم.

7- جنگ در ماههای حرام، از گناهان بزرگ است.

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ

8- احترام داشتن ماههای حرام و ممنوعیّت جنگ در آنها، در عصر جاهلیّت

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ

کلمۀ «الْحَرٰامِ» که در پرسش مردم وصف «الشَّهْرِ» قرار گرفته، گویای احترام داشتن آن ماه‌ها نزد مردم حتی پیش از بیان حکم شرعی آنها است.

9- حمایت اسلام از سنت‌های صلح طلبانۀ دوران پیش از بعثت

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ

از آنجا که اسلام، شیوۀ مرسوم بین مردم را در مورد احترام به ماههای حرام، تأیید کرده است، می‌توان فهمید که اسلام در صدد تغییر تمام عادات و رسوم مردم نبوده است.

10- گناه جلوگیری یا اعراض از راه خدا و کفر به او، بزرگتر از جنگیدن در ماههای حرام است.

عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ ... أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ

«صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ» ، مبتدا و «کُفْرٌ» عطف بر آن و «أَکْبَرُ» ، خبر آن دو است. کلمۀ «صَدٌّ» در دو معنای «منع» و «اعراض» استعمال دارد؛ در صورت اوّل منع کردن دیگران از راه خدا و

در صورت دوم اعراض خود از آن مراد است. ضمیر در «کُفْرٌ بِهِ» ممکن است به «اللّٰهِ» بر گردد و می‌تواند مراد از آن «سَبِیلِ اللّٰهِ» باشد.

11- جلوگیری از ورود مردم به مسجدالحرام و کفر ورزیدن به جایگاه الهی آن، گناهی بزرگتر از جنگیدن در ماههای حرام است.

قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ... أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ

«الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ» یا عطف است بر «سَبِیلِ اللّٰهِ» و یا بر ضمیر در «کُفْرٌ بِهِ» . در صورت اول مراد بازداشتن مردم از مسجد الحرام و در صورت دوم کفر ورزیدن به آن است. کفر به مسجد الحرام همان انکار ارتباط آن با مسائل اسلامی و ردّ وابسته بودن آن به خدای یکتا است.

12- مشرکان مکه، مردمانی کفرپیشه و بازدارنده از راه خداوند و مسجدالحرام

وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ

به قرینۀ «إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ» که کار مشرکان مکه بوده است، آنچه پیش از آن ذکر شده، دربارۀ آنان است.

13- مشرکان مکه، پیامبر(ص) و مؤمنان را از مکه بیرون رانده و آنان را از وطن خود آواره کرده بودند.

وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ

14- بیرون راندن و آواره ساختن ساکنان مکه، گناهی بزرگتر از جنگیدن در ماههای حرام است.

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ ...

وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ

15- تنها پیامبر(ص) و مؤمنان، دارای صلاحیّت و اهلیّت برای مسجدالحرام هستند؛ نه مشرکان و کفار*

وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ

کلمۀ «أَهْلِهِ» ممکن است به شایسته نبودن مشرکان برای سکونت در مکه، اشاره داشته باشد، به گونه‌ای که گویا با اخراج مسلمانان، کسی از اهل مسجدالحرام در آن سکونت نداشت.

16- ارزش شهر مکه و هویت آن، وابسته به مسجد الحرام است.

وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ

در جای جای قرآن و از جمله این آیه، از شهر مکه با نام مسجدالحرام یاد شده است. این نام گذاری مجازی به اعتبار وابستگی کامل ارزش‌های مکه به وجود مسجدالحرام در آن است.

17- لزوم تأمین امنیّت برای ساکنان مکه و پرهیز از کوچ دادن اجباری آنان

وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ

18- مسجدالحرام، دارای قداست و حرمت ویژه در پیشگاه خداوند

وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ

19- خداوند، تعیین‌کنندۀ درجات گناهان و ارزش اعمال

قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ ... أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ ... وَ الْفِتْنَةُ أَکْبَرُ

کلمۀ «عِنْدَ اللّٰهِ» ، گویای این معناست که تنها ملاک مورد پذیرش در ارزشگذاری اعمال، جایگاه ارزشی آنها نزد خداوند است.

20- جنگ در ماههای حرام، موجب بازداشتن مردم از راه خداوند و مسجدالحرام و کفر به خداست.*

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ

کلمات «صَدٌّ» و «کُفْرٌ» ممکن است عطف بر «کَبِیرٌ» باشد؛ یعنی، قتالٌ فیه، صدّ عن سبیل اللّه و کفر.

21- فتنه‌انگیزی کافران، جرمی سنگین‌تر از کشتن کسی در ماه حرام است.

قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ ... وَ الْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ

الف و لام در «الْقَتْلِ» ، عهد است؛ یعنی قتل در ماههای حرام.

«فتنه» در لغت عرب در مصادیق گوناگونی به کار رفته است که از جملۀ آنهاست: «آنچه از حق منحرف سازد»، «گمراه ساختن»، «کفر»، «گناه»، «شکنجه»، «سوزاندن به آتش» و «جنگی که بین مردم رخ می‌دهد». مأخذ این کلمه از «فتنت الفضة و الذهب» است که در مورد ذوب کردن طلا و نقره در آتش با هدف جدا ساختن بد و خوب به کار می‌رود. (لسان العرب).

22- گناه سَلب امنیّت مردم، بزرگتر از گناه کشتن آنان است.

وَ الْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ

به قرینۀ «إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ» می‌توان گفت: مصداق بارز فتنه در آیه نا امن کردن مکه برای مسلمانان است به گونه‌ای که وادار به ترک آن دیار شدند.

23- کفر به خدا و باز داشتن مردم از پیوستن به راه او و جلوگیری از ورود آنان به مسجد الحرام و بیرون راندن اهل مکه از آن، از مصادیق فتنه است.

وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ الْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ

24- لزوم پاسخگویی به تبلیغات و شُبهات دشمن و مقابلۀ مناسب در برابر آنان

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ...

وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ الْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ

وقوع قتل از سوی مسلمانان در ماه حرام، موجب اعتراض و تبلیغات دشمنان دین گردید. قرآن پس از بیان حرمت قتل در ماه حرام، با بیان اعمال خلاف مشرکان، تبلیغات دشمن را خنثی کرد.

25- کفار، با نادیده گرفتن اعمال زشت خود، عمل خلاف مسلمین را بزرگ جلوه می‌دادند.

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ ... صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ الْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ

پرسش کنندگان چه مسلمانان باشند و چه بر اساس احتمالی دیگر مشرکان آن را مطرح کرده باشند، از پاسخ خداوند ظاهر می‌شود که مشرکان این موضوع را به رخ مسلمانان کشیده و آنان را مورد هجوم تبلیغاتی خویش قرار داده بودند.

26- نبرد همیشگی کفار با مسلمانان، برای اینکه اگر بتوانند آنان را از اسلام برگردانند.

وَ لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ حَتّٰی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطٰاعُوا

فعل «یَرُدُّوکُمْ» ، قرینه‌ای است که جمله را از ذکر مفعول «اسْتَطٰاعُوا» و جواب شرط «إِنِ اسْتَطٰاعُوا» بی نیاز کرده است و مراد این است که اگر بتوانند شما را مرتد سازند، آن را انجام می‌دهند.

27- ضعف مشرکان مکه از تداوم جنگ با مسلمانان

وَ لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ حَتّٰی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطٰاعُوا

این احتمال وجود دارد که «إِنِ اسْتَطٰاعُوا» ناظر به «لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ» باشد. در این صورت آوردن حرف «إِنِ» برای بیان استبعاد است؛ یعنی، مشرکان نباید جنگ طولانی با مسلمانان را مقدور خویش بپندارند.

28- هشدار خداوند به مسلمانان، با افشای نیّت‌ها و اهداف کفار دربارۀ آنان

وَ لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ حَتّٰی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطٰاعُوا

29- لزوم هُشیاری مسلمانان در برابر کفار

وَ لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ حَتّٰی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطٰاعُوا

30- آشتی‌ناپذیری کفار و عداوت عمیق آنان با مسلمانان

وَ لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ

31- کسانی که مرتدّ بمیرند، اعمالشان در دنیا و آخرت حبط و نابود می‌گردد.

وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کٰافِرٌ فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

حبط اعمال مرتد در دنیا، چند گونه تصور دارد: 1- با او مانند کافران عمل شده و در مورد کفن و دفن و اموال و ناموس و غیر آن، حکم غیر مسلمان را دارد؛ 2- آنچه در دنیا از وی باقی مانده و برای مردم ثمربخش است (باقیات صالحات)، به نامۀ عمل او چیزی نمی‌افزاید زیرا نقش او در آن آثار حبط شده است؛ 3- در برزخ که بخشی از عالم دنیا است از اعمال خود بهره‌ای نمی‌برد؛ 4- تلاش‌های او در انحراف مسلمانان بی‌ثمر

خواهد بود. در این معنا اعمال او در زمان ارتداد حبط شده است.

32- پایداری و ثبات در ایمان، ملاکی برای ارزش اعمال نزد خداوند

وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کٰافِرٌ فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

اعمال آنان که در ایمانشان راسخ نبوده و سرانجام مرتدّ شوند، حبط شده و فاقد ارزش می‌گردد؛ بنابراین از ملاکهای ارزش اعمال، ثبات در ایمان است.

33- ایمان، دارای آثار دنیوی و اخروی

فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

34- امکان قبولی توبۀ مُرتدّ، در پیشگاه خداوند

وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کٰافِرٌ فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ

جملۀ «وَ هُوَ کٰافِرٌ» دلالت می‌کند که مرگ مرتد دو گونه ممکن است واقع شود: در حال کفر و در غیر حال کفر؛ بنابر این اسلام آوردن مرتد پیش از مرگ، ممکن است پذیرفته شود.

35- مرگ، پایان مهلت توبه

وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کٰافِرٌ فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ

36- کسی که مُرتدّ بمیرد، همیشه در عذاب دوزخ است.

وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ ... أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

37- کفر و ارتداد، موجب خُلود در جهنّم و حَبط عمل در دنیا و آخرت

وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کٰافِرٌ فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ

38- هشدار خداوند، به عواقب سوء ارتداد

وَ مَنْ یَرْتَدِدْ ... حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

کلید واژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ آیات الاحکام؛ احباط و تکفیر؛ احترام؛ ارتداد؛ استدراج؛ افشاگری؛ اللّه؛ امنیت؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ بصیرت؛ تبعید؛ تبلیغ؛ توبه؛ جاهلیت؛ جنگ؛ جهنم؛ حق؛ حُکم؛ خلافت الهی؛ دشمنی؛ دنیا؛ راه‌رها؛ سؤال و جواب؛ سبیل اللّه؛ شرک؛ صلح؛ ضرر؛ عبداللّه بن جحش؛ عجز؛ عذاب؛ عمل؛ فتنه؛ قتل؛ قرآن؛ کفر؛ گناه؛ ماههای حرام؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ مسجد الحرام؛ مسلمانان؛ مکه؛ نصرت؛ وطن

[سوره البقرة (2): آیه 218]

إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ اَلَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (218)

218

همانا کسانی که ایمان آورده و کسانی که هجرت کرده و در راه خدا جهاد نموده‌اند، اینانند که به رحمت خدا امیدوارند. و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- مؤمنان و مهاجرانی که در راه خدا جهاد کرده‌اند، باید به رحمت او امیدوار باشند.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ

جملۀ «أُولٰئِکَ یَرْجُونَ ...»، گرچه خبر از وجود امید می‌دهد؛ ولی دلالت دارد که چنین امیدی بجا بوده و زمینۀ تحقق یافتن آن فراهم است. این تعبیر در حقیقت وعدۀ خداوند به مهاجران مؤمن و مجاهد است که آنان را مورد رحمت قرار خواهد داد.

2- ایمان و هجرت و جهادِ در راه خدا، مایۀ افاضۀ رحمت الهی و از عوامل امیدواری به آن است.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ

3- مؤمنانی که در راه خدا هجرت و جهاد کرده‌اند، پاداش‌های الهی را عطای او می‌دانند؛ نه حق ثابت خویش

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ

4- ارزش هجرت و جهاد، هنگامی است که در راه خداوند باشد.

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

5- ادعای امید به رحمت خداوند، تنها از مؤمنانی پذیرفته است که در راه خدا هجرت و جهاد کرده باشند.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ

اضافه شدن کلمۀ «أُولٰئِکَ» در این موارد برای دلالت بر حصر است.

6- اهمیّت و ارزش هجرت و جهاد در راه خدا، و برتری مهاجرانِ مجاهد بر سایر مؤمنان

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

تکرار موصول، دلالت می‌کند که ایمان اگر چه همراه با جهاد و هجرت نباشد ارزشمند است؛ امّا آنگاه که توأم با هجرت و جهاد باشد، ارزش و اهمیّتی برتر می‌یابد.

7- خداوند، بسیار آمرزنده و مهربان است.

وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

8- مؤمنان و مهاجران مجاهد در راه خدا نیز، نیازمند غفران و رحمت حق هستند.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

9- مؤمنان و مهاجران مجاهد، مشمول آمرزش الهی و رحمت او

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

10- همراهی رحمت الهی با غفران او

وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

«رَحِیمٌ» ، می‌تواند صفتِ «غَفُورٌ» باشد؛ یعنی خداوند، بخشایشگری رحیم است.

11- گناه مجاهدانی که به سرداری عبداللّه بن جَحش در ماه حرام از مشرکان کشته و اسیر گرفتند، مورد آمرزش خداوند قرار گرفت.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا

این آیه در ارتباط با آیۀ قبل است که دربارۀ نبرد با مشرکان در ماه حرام بود. عبداللّه بن جحش و یاران او که در این آیه با عنوان «الَّذِینَ آمَنُوا ...» از آنان یاد شده است، مشمول مغفرت و رحمت الهی شده و هجوم آنان به مشرکان در ماه حرام، مورد عفو قرار گرفت.

12- لزوم عفو از خطای مؤمنانِ مجاهد در راه خدا

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

13- عبداللّه بن جحش و همراهان او، از زُمرۀ مؤمنان و مهاجرانِ مجاهدِ در راه خدا

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

14- «غَفُورٌ» و «رَحِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

کلید واژه‌ها:

اسارت؛ اللّه؛ امید؛ ایمان؛ پاداش؛ جهاد؛ رحمت؛ سبیل اللّه؛ شرک؛ عبداللّه بن جحش؛ عفو؛ گناه؛ ماههای حرام؛ مغفرت؛ مهاجران؛ مهربانی؛ هجرت؛ هدیه

[سوره البقرة (2): آیه 219]

یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلْخَمْرِ وَ اَلْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا وَ یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلِ اَلْعَفْوَ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اَللّٰهُ لَکُمُ اَلْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ (219)

219

از تو دربارۀ شراب و قمار می‌پرسند، بگو: در این دو، گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم است، ولی گناهشان از سودشان بزرگ‌تر است. و از تو می‌پرسند چه چیزی انفاق کنند؟ بگو: زیاده [از نیاز]را. بدین گونه خدا آیات را برای شما بیان می‌کند، باشد که بیندیشید،

1- پرسش مکرر مردم از پیامبر(ص)، دربارۀ شراب و قمار

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ

2- پرسشهای مردم از پیامبر(ص)، زمینه‌ای برای نزول آیات و بیان احکام

یَسْئَلُونَکَ ... قُلْ ... وَ یَسْئَلُونَکَ ... قُلِ الْعَفْوَ

3- پیامبر(ص)، واسطۀ تبیین و ابلاغ احکام الهی

قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ ... قُلِ الْعَفْوَ

4- حرمت شرابخواری و قمار بازی

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ

5- میگساری و قماربازی از گناهان بزرگ

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ ... وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ

«إِثْمٌ» به معنای گناه و کاری است که انجام دادن آن حرام است.

(قاموس)

6- شراب و قمار، موجب بازماندن انسان از دستیابی به پاداش‌های الهی است.

قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ

برداشت یاد شده بر اساس گفتۀ راغب در مفردات است، او «إِثْمٌ» را نام کارهایی می‌داند که رسیدن به ثواب را تأخیر اندازد.

7- شراب و قمار، دارای زیانی بزرگ و منافعی اندک برای مردم

قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ

کلمۀ «إِثْمٌ» ، به قرینۀ تقابل آن با کلمۀ «مَنٰافِعُ» در آیه، می‌تواند به زیان‌های ناشی از گناه نیز نظر داشته باشد.

8- گناه شرابخواری و قماربازی، از منفعت آنها بیشتر و بزرگ‌تر است.

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ ... إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا

9- احکام الهی، بر اساس مصالح و مفاسد

عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ ... إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا

10- سود و زیان مردم، از ملاکهای تشریع احکام

فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ

11- مقدم بودن ملاک اهمّ در تزاحم ملاکها هنگام تشریع احکام

وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا

تزاحم اهم و مهم، یا در مورد عمل مکلفان است و یا در ملاک‌های احکام در مقام تشریع آن و آیه ناظر به دومین نوع تزاحم است؛ بنابر این هر گاه کاری علاوه بر منافعی که حکم جواز را می‌طلبد، ضررهایی دارد که حکم حرمت مناسب آن است، حکم شرعی بر اساس مهم‌ترین ملاک، جعل خواهد شد.

12- امکان وجود نفع، در محرّمات الهی

عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ ... وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ

13- رواج شرابخوارگی و قماربازی در عصر بعثت

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ

فعل مضارع «یَسْئَلُونَکَ» ، دلالت بر تکرار سؤال دارد و تکرار سؤال، بیانگر رواج مورد سؤال است.

14- پرسش مکرر مردم از پیامبر(ص) دربارۀ ویژگی‌های اموالی که باید انفاق کنند.

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ

15- آنچه افزون بر نیاز انسان باشد، محدودۀ انفاق است.

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ

«عفو»؛ یعنی، زیادی و«عفو المال»، مقداری است که اضافه بر مخارج زندگی باشد (لسان العرب).

16- خداوند، بیانگر آیات و احکام برای مردم و واضح سازندۀ آن

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ

17- احکام الهی، از نشانه‌های پروردگار

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ

«آیة»؛ یعنی، نشانه و مراد از «الْآیٰاتِ» احکامی است که در این آیه و آیات قبل بیان شد. احکام الهی از آن جهت «آیة» است که نشانۀ علم خداوند به مصالح و مفاسد امور است.

18- اشاره به فلسفه و حکمت احکام، از روشهای خداوند در تبیین احکام*

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ

«ذلک» در «کَذٰلِکَ» اشاره به شیوه‌ای است که خداوند در تحریم خمر و میسر برگزید. در این شیوه علت تحریم بیان شد و با سنجش منفعت‌ها و ضررهای شراب و قمار، آنچه مهم‌تر بود، ملاک حکم قرار گرفت.

19- تبیین آیات از سوی خداوند، فراهم سازندۀ زمینه برای اندیشه و تفکر مردم

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ

20- خداوند، ترغیب کنندۀ مردم به اندیشه و تفکر

لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ

21- تفکر در فلسفۀ احکام و معارف دینی دارای ارزش و اهمیت

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ ... لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ

22- قرآن و آیه‌های بیانگر احکام، قابل فهم و بهره‌برداری مردم

یَسْئَلُونَکَ ... کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ

23- «عن أبی جعفر الباقر(ع) أنّ «الْعَفْوَ» ما فضل عن قوت السنة؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است: مقصود از «عفو» مقداری است که افزون بر مخارج سال باشد».

کلید واژه‌ها:

آیات الاحکام؛ آیه؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ انفاق؛ پاداش؛ تبلیغ؛ تفکر؛ حرمت؛ حُکم؛ خمر؛ دین؛ سؤال و جواب؛ شعور؛ ضرر؛ فساد؛ فقر؛ قرآن؛ قمار؛ گناه؛ مال؛ مبیّن/اسما و صفات؛ محمّد(ص)؛ مصلحت

[سوره البقرة (2): آیه 220]

فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلْیَتٰامیٰ قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ اَلْمُفْسِدَ مِنَ اَلْمُصْلِحِ وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (220)

220

در بارۀ دنیا و آخرت. و از تو دربارۀ یتیمان می‌پرسند، بگو: اصلاحی که به سود آنان باشد بهتر است، و اگر [در زندگی]با آنان آمیزش داشته باشید، [آنها]برادران شمایند، و خدا تباهکار را از درستکار باز می‌شناسد. و اگر خدا می‌خواست شما را [در مورد یتیمان]به مشقّت می‌انداخت. همانا خدا عزّتمند و حکیم است.

1- تفکر درباره دنیا و آخرت، امری پسندیده و محبوب در پیشگاه خداوند

لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ . فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

2- تمام امور مربوط به دنیا و آخرت، میدان اندیشه و تفکر در جهان بینی الهی

لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ . فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

3- عمل به احکام الهی، دارای آثار و پی‌آمدهایی در خور تأمل، در دنیا و آخرت

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ . فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

4- تفکر در آثار دنیوی و اخروی احکام الهی، مایۀ روی آوردن انسان به انجام آن

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ . فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

ترغیب به تفکر در ثمربخشی تعالیم دین در دنیا و آخرت، پس از بیان احکام، گویای تأثیر آن در عمل به احکام است.

5- پرسش مکرر مردم از پیامبر(ص) دربارۀ یتیمان

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتٰامیٰ

6- سؤالهای مردم از پیامبر(ص)، زمینه‌ای برای نزول آیات و بیان احکام

وَ یَسْئَلُونَکَ ... قُلْ

7- پیامبر(ص)، واسطۀ بیان و ابلاغ احکام الهی

قُلْ

8- ایتام و کیفیّت معاشرت با آنان، از مسائل مورد ابتلا در صدر اسلام

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتٰامیٰ قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ

فعل مضارع «یَسْئَلُونَکَ» دلالت بر استمرار و تکرار سؤال دارد و تکرار سؤال، نشانگر ابتلای جامعه به مورد سؤال است.

9- توصیۀ خداوند به اصلاح امور ایتام

قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ

10- اصلاح امور یتیمان، کار نیک و از مصادیق خیر است.

إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ

11- جواز هرگونه معاشرت با یتیمان بر اساس برادری و اصلاح امور آنان

اَلْیَتٰامیٰ قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ

12- معاشرت با یتیمان، باید بر اساس برادری دینی باشد.

وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ

خبر از برادر بودن یتیمان، توصیه به رفتار برادرانه با آنان است، به گونه‌ای که شخص خود را برتر از آنان نپندارد و آنان و اموالشان را در خدمت خود نگیرد.

13- معاشرت با یتیمان همراه با اصلاح امور آنان، بهتر از پرهیز از معاشرت با آنان است.

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتٰامیٰ قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ

کلمۀ «خیر»، اسم تفضیل و یا وصف و به معنای «خوب» است.

در صورت اول، آیه دربارۀ یتیمان - که گویا مسلمانان به خاطر هشدارهای شدید قرآن در امور آنان، از معاشرت با ایشان پرهیز داشتند - ترک معاشرت را رفتاری مرجوح دانسته و معاشرت اصلاح‌طلبانه و برادرانه را بر آن ترجیح داده است.

14- اهمیت و ارزش والای حق برادری در اسلام

وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ

آیه در دفاع از حقوق یتیمان، برادری را معیار معاشرت با یتیمان ذکر کرده است. دراین بیان عظمت و ارجمندی حق برادری مسلّم فرض شده است.

15- لزوم حفظ شخصیّت ایتام، با رفتار و برخورد برادرانه با آنان

وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ

توصیه به رفتار برادرانه با یتیمان، تأکیدی است بر پرهیز از تحقیر و یا رفتار ترحم‌آمیزی که به شخصیت آنان لطمه بزند.

16- مفسدان و مصلحان، نزد خداوند متمایز و شناخته شده‌اند.

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ

حرف «مِنَ» ، گویای آن است که مراد از جملۀ «وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ ...» متمایز بودن «مفسد» از «مصلح» در علم الهی است.

17- تهدید خداوند، نسبت به فسادگران در امور ایتام

قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ

بیان آگاهی خداوند به کردار مردم، هشدار به بدکاران و تشویق نیکوکاران و در حقیقت بیان دقیق بودن حسابرسی اعمال و توجه دادن مردم به حتمی بودن کیفر و پاداش است.

18- تشویق اصلاحگران امور ایتام و تضمین اجر آنان، از جانب خداوند

قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ

19- تهدید مصلح‌نماهای مفسد و بشارت به مصلحان واقعی، از جانب خدا

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ

بیان مشخص بودن مفسد از مصلح نزد خداوند، پس از توصیه به اصلاح، گویای آن است که مراد از مفسد، فسادگری است که خود را مصلح نشان می‌دهد.

20- توجه به آگاهی خداوند، زمینه‌ساز اجرای قوانین

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ

هدف از بیان علم خداوند به نیت‌ها و اعمال، تشویق انسانها به انجام وظایف و اجرای احکام است.

21- خداوند، احکام و قوانین دشوار و مشقّتبار برای مردم جعل نکرده است.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ

حرف «لَوْ» که برای امتناع است، دلالت دارد که مشیت خداوند به سختگیری تعلق نگرفته است.

22- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و کارهای او بر اساس حکمت است.

إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

23- تشریع احکام، بر اساس حکمت الهی

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتٰامیٰ ... إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

24- خداوند در انجام خواسته‌های حکیمانۀ خویش، عزتمند و شکست‌ناپذیر است.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

25- تحمیل نشدن رنج و مشقّت به مردم، فلسفۀ تجویز معاشرت با یتیمان

وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ ... وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ

جملۀ «وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ» اشاره به این نکته دارد که اگر معاشرت با یتیمان مجاز شمرده نمی‌شد، برای مردم رنج آور بود.

26- عزت خداوند، پشتوانۀ نفوذ مشیّت اوست.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...» دلیل است برای «لَوْ شٰاءَ ...»؛ یعنی اگر خداوند ارادۀ حکمی مشقت‌آمیز می‌کرد، چون عزیز و غالب است، اراده‌اش نافذ بود؛ ولی چنین مشیّتی نکرده است.

27- حکمت الهی مانع از اراده و جعل احکام دشوار و مشقت‌آمیز

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...» دلیل است برای «لَوْ شٰاءَ ...»؛ یعنی حکمت او مانع این است که احکامی دشوار و مشقت‌آمیز جعل کند.

28- «عَزِیزٌ» و «حَکِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ آسانی؛ آیه؛ احسان؛ اخوت؛ اسلام؛ اصلاح؛ اللّه؛ تبلیغ؛ تفکر؛ تکلیف؛ تهدید؛ ثواب؛ جهان بینی؛ حق؛ حُکم؛ حکیم/اسما و صفات؛ حیات؛ خیر و شر؛ دنیا؛ سؤال و جواب؛ سختی؛؛ صالحان؛ عزیز/اسما و صفات؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ فساد؛ کفالت؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا؛ معاشرت؛ یتیم

[سوره البقرة (2): آیه 221]

وَ لاٰ تَنْکِحُوا اَلْمُشْرِکٰاتِ حَتّٰی یُؤْمِنَّ وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَ لاٰ تُنْکِحُوا اَلْمُشْرِکِینَ حَتّٰی یُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی اَلنّٰارِ وَ اَللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی اَلْجَنَّةِ وَ اَلْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَ یُبَیِّنُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ (221)

221

و با زنان مشرک تا ایمان نیاورده‌اند ازدواج نکنید. قطعاً کنیزی مؤمن بهتر از زنی مشرک است، هر چند شما را شیفتۀ خود کند. و به مردان مشرک تا ایمان نیاورده‌اند زن ندهید. قطعاً برده‌ای مؤمن بهتر از مردی مشرک است، هر چند شما را شیفتۀ خود کند. آنان [شمارا] به سوی آتش فرا می‌خوانند، و خدا به فرمان خود، [شما را]به بهشت و آمرزش فرا می‌خواند، و آیاتش را برای مردم بیان می‌کند، باشد که آنان متذکّر شوند.

1- حرمت ازدواج مؤمنان با زنان مشرک

وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ

2- زنان مشرک در صورتی می‌توانند به همسری مؤمن درآیند که ایمان بیاورند.

حَتّٰی یُؤْمِنَّ

3- کنیز مؤمن برای همسری شایسته‌تر است از آزاد زن مشرک؛ هر چند زیبا و دلربا و دارای ظاهری فریبنده باشد.

وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ

اعجاب‌آور بودن همسر، به زیبایی و دلربایی او و یا ثروت مندی و وجاهت اجتماعی او است.

4- مؤمنان، نباید زنان مؤمن را به ازدواج مشرکان درآورند.

وَ لاٰ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتّٰی یُؤْمِنُوا

5- مشرکان، تنها در صورتی مجاز به ازدواج با زنان مؤمن هستند که ایمان بیاورند.

وَ لاٰ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتّٰی یُؤْمِنُوا

6- منع ازدواج مشرکان با مؤمنان، اهرم ترغیب آنان به ایمان است.*

حَتّٰی یُؤْمِنَّ ... حَتّٰی یُؤْمِنُوا

حرف «حَتّٰی» ممکن است برای تعلیل باشد. در این صورت مفاد آیه این می‌شود که زنان مشرک را به همسری نگیرید تا در نتیجه ایمان بیاورند و به مردان مشرک همسر ندهید به این انگیزه که ایمان بیاورند.

7- بردۀ مؤمن برای همسریِ زن مسلمان شایسته‌تر است از آزاد مرد مشرک؛ هر چند ظاهری فریبنده داشته باشد.

وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ

8- جواز ازدواج مرد و زن آزاده، با زن و مرد برده

وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ ... وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ

9- بردگی، از شخصیت و مقام مؤمنان در پیشگاه خداوند نمی‌کاهد.

وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ ... وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ

10- برتری بَردگان مؤمن بر آزادگان مشرک

وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ ... وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ

11- ایمان، ملاک و اساس ارجمندی است و شرک، مایۀ بی‌ارزشی و سقوط

وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ حَتّٰی یُؤْمِنَّ وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ ... وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ

12- معیار صحیح انتخاب همسر، ایمان اوست؛ نه برده نبودن و دلربایی او

وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ حَتّٰی یُؤْمِنَّ وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ ... وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ

13- لزوم برتر دانستن ایمان و مقدم داشتن ارزشهای الهی، در برابر جاذبه‌های مادی و ظواهر دنیوی

وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ ... وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ

14- ولایت مردان (پدران و ...) بر زنان، در امر ازدواج

وَ لاٰ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتّٰی یُؤْمِنُوا

خطاب به مردان در جملۀ «وَ لاٰ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ» - با آن که مفاد آن دربارۀ ازدواج زنان مسلمان است - گویای ولایت مردان دربارۀ ازدواج زنان است. ولایت پدران، حاکم شرع و یا مسلمانان عادل بر ازدواج دختران، از مصادیق این ولایت است.

15- مشرکان، دعوت‌کنندگان به آتش جهنّمند.

أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ

16- ازدواج با مرد یا زن مشرک، زمینه‌ساز انحراف و دخول در جهنّم است.

وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ ... وَ لاٰ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ ... أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ

17- لزوم پرهیز از معاشرت‌هایی که خطر کفر و انحراف داشته و مایۀ گرفتاری به آتش دوزخ است.

أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ

جملۀ «أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ» بیانگر علت حرمت ازدواج با مشرکین است و از آنجا که بیان علت کاشف از سرایت حکم به تمام مواردی است که آن علت در آن موارد موجود باشد، حکم حرمت، موارد غیر ازدواج را نیز شامل می‌شود.

18- تأثیر متقابل زن و شوهر، در اعتقادات یکدیگر

وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ ... وَ لاٰ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ ...

أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ

19- سرانجامِ شرک، جهنّم است.

أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ

20- ثمره و نتیجۀ عمل، از ملاکهای ارزشگذاری آن

وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ ... وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ ... أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ

21- تکالیف شرعی، بر اساس مصالح و مفاسد انسان وضع شده است.

وَ لاٰ تَنْکِحُوا ... وَ لاٰ تَنْکِحُوا ... أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ

22- اولویّت دفع مفسده بر جلب منفعت*

أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ

در ازدواج مؤمن با مشرک اگر چه احتمال ایمان آوردن مشرک و به دست آوردن ثواب عظیم ارشاد و هدایت کافر

هست (منفعت)؛ امّا خطر ارتداد مؤمن نیز هست (مفسده). و خداوند با نهی از ازدواج با مشرک، دفع مفسده را بر جلب منفعت اولویّت داده است.

23- خداوند، دعوت‌کنندۀ انسانها به بهشت و آمرزش خویش است.

وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ

24- دستیابی به بهشت و مغفرت الهی، به توفیق اوست.

وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ

«اذن»؛ یعنی، اباحه (باز گذاشتن راه برای انجام کار) (لسان العرب) و در آیه به طور مجاز در معنای آسان و مقدور ساختن وصول به بهشت و مغفرت به کار رفته است. باء در «بِإِذْنِهِ» برای مصاحبت است و مفاد آیه این است که دعوت الهی به بهشت و آمرزش همراه با توفیق او برای رسیدن به آن است.

25- عمل به تکالیف الهی، وسیلۀ رسیدن به بهشت و آمرزش است.

وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ ... وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ

مراد از دعوت الهی به بهشت و مغفرت، می‌تواند بیان احکام شرعی - مانند حرمت ازدواج با مشرکان و غیر آن - باشد، به این اعتبار که عمل به آن احکام، موجب آمرزش و ورود به بهشت است.

26- خداوند، بیانگر آیات و تشریح کنندۀ احکام و فلسفۀ آن‌ها، برای مردم

وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ ... وَ یُبَیِّنُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ

27- توجه دادن مردم به ارزش ایمان و ارجمندی مؤمنان، از اهداف تبیین آیات قرآن و معارف دین

وَ یُبَیِّنُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

28- ضرورت پرهیز از به فراموشی سپردن ارزش‌های الهی و احکام و معارف دین

لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

29- آیات قرآن، قابل فهم و بهره‌برداری برای همۀ مردم

وَ یُبَیِّنُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

30- آیات قرآن، وسیله‌ای برای تذکر و زمینه‌ساز رسیدن به بهشت و مغفرت الهی است.

وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَ یُبَیِّنُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

کلید واژه‌ها:

آتش؛ آزادی؛ آیه؛ اذن الهی؛ ازدواج؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ بردگی؛ بهشت؛ پدر؛ تکلیف؛ توفیق؛ جهنم؛ حرمت؛ حُکم؛ داعی/اسما و صفات؛ دین؛ زن؛ زیبایی؛؛ شرک؛ شعور؛ شوهر؛ عذاب؛ عمل؛ فراموشی؛ فساد؛ کفر؛ مبیّن/اسما و صفات؛ مرد؛ مصلحت؛ معاشرت؛ مغفرت؛ ولایت

[سوره البقرة (2): آیه 222]

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا اَلنِّسٰاءَ فِی اَلْمَحِیضِ وَ لاٰ تَقْرَبُوهُنَّ حَتّٰی یَطْهُرْنَ فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اَللّٰهُ إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلتَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ اَلْمُتَطَهِّرِینَ (222)

222

و از تو دربارۀ حیض می‌پرسند، بگو: آن رنج و آزاری است. پس به هنگام حیض، از زنان کناره بگیرید و نزدیکشان نشوید تا پاک گردند. پس وقتی که خود را پاکیزه کردند، از جایی که خدا به شما فرمان داده است بر آنان درآیید. همانا خدا توبه‌کاران و پاکیزگان را دوست می‌دارد.

1- پرسش مکرر مردم از پیامبر(ص) دربارۀ حیض

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ

2- سؤالهای مردم از پیامبر(ص)، زمینه‌ای برای نزول آیات و بیان احکام

وَ یَسْئَلُونَکَ ... قُلْ

3- پیامبر(ص)، واسطۀ بیان و نزول احکام

وَ یَسْئَلُونَکَ ... قُلْ

4- قاعدگی، مشقّت و آزاری برای زنان است.

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذیً

5- حرمت آمیزش با زنان حائض، تا زمان پاک شدن آنان از حیض

فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ وَ لاٰ تَقْرَبُوهُنَّ حَتّٰی یَطْهُرْنَ

گر چه ظاهر جملۀ «فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ» مطلق معاشرت است؛ ولی اباحۀ آمیزش پس از گذشت ایام حیض و غسل، قرینه است که آنچه مباح نبوده و اعتزال از آن واجب شده، تنها آمیزش است، نه مطلق معاشرت؛ و گر نه می‌فرمود «فاذا تطهرن فعاشروهن».

6- حرمت جماع در فرج، در ایام حیض

فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ

کلمۀ «محیض» در آیه دوبار تکرار شده است و چنانچه از هر دو یک معنا اراده می‌شد، دومی به صورت ضمیر می‌آمد. به قرینۀ «هُوَ أَذیً» می‌توان گفت: اولی مصدر است ولی دوّمی به قرینۀ «فَاعْتَزِلُوا» اسم مکان یا زمان است. در برداشت یاد شده

این کلمه اسم مکان معنا شده است.

7- فلسفۀ حرمت آمیزش در زمان حیض، مشقّت‌بار بودن آن برای زن است.

قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ

به قرینۀ احکامی که در آیه بیان شده است می‌توان گفت: مراد پرسش کنندگان از حیض، سؤال از حقیقت آن نبوده؛ بلکه دانستن حکم جماع با زن حائض بوده است و جملۀ «هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا ...» پاسخی است که علت حکم را نیز بیان کرده است؛ بنابر این اذیتی که از «هُوَ أَذیً» اراده شده در همین رابطه بوده و به آزاری که زن از جماع در حال حیض می‌بیند نظر دارد.

8- زیانبار بودن آمیزش برای زن در ایام حیض

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا

9- احکام الهی بر اساس مصالح و مفاسد جعل شده است.

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ

10- لزوم رعایت بهداشت در آمیزش جنسی

وَ لاٰ تَقْرَبُوهُنَّ حَتّٰی یَطْهُرْنَ فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ

آیه، جواز آمیزش جنسی را به قطع خون و تحصیل طهارت که از مصادیق بهداشت است، مشروط کرده است.

11- جواز آمیزش با زنان، پس از پاکی آنان از حیض، مشروط به انجام غسل حیض است.

وَ لاٰ تَقْرَبُوهُنَّ حَتّٰی یَطْهُرْنَ فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ

تفاوت «یَطْهُرْنَ» و «تَطَهَّرْنَ» به این است که تحصیل طهارت در اولی بدون تلاش مکلّف و در دومی - که باب تفعّل است و بر تکلّف دلالت می‌کند - نیازمند تلاش است؛ بنابر این، مفاد «یَطْهُرْنَ» قطع شدن خون حیض است و «تَطَهَّرْنَ» به انجام غسل نظر دارد. کنار هم ذکر شدن آن دو، بیانگر لزوم هر یک در کنار دیگری است که از آن به «احتباک» یاد می‌شود؛ یعنی، لاتقربوهنّ حتّی یطهرن و یتطهرن فاذا طهرن و تطهرن فأتوهن؛ (با آنان همبستر نشوید تا پاکیزه شده و غسل کنند و هنگامی که پاکیزگی و غسل حاصل شد، جماع مانعی ندارد) بنابر این، پاکی از خون و تطهیر با غسل، هر دو شرط جواز جماع خواهد بود.

12- حُسن رعایت عفّت در سخن

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ

آیه از ترک جماع با تعبیر «اعتزال» و نزدیک نشدن و از «فرج» با تعبیر «محیض» و «حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللّٰهُ» یاد کرده و با این تعبیرات مؤدبانه، لزوم رعایت عفت در کلام را به مخاطبان خود القا کرده است.

13- آمیزش با زنان، باید از مجرای متعارف آن (فرج) باشد.

فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللّٰهُ

«مِنْ» برای ابتداء و «حَیْثُ» اسم مکان است. نهی از جماع در

«محیض» (مکان حیض)، نشان می‌دهد که مراد از «حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللّٰهُ» همان عضو پس از تحصیل طهارت است. مفاد «امر» در این موارد یا اذن و یا وجوب است و ممکن است مراد «امر تکوینی» باشد؛ یعنی، عضوی که خداوند آن را برای تداوم نسل بشر در انسان آفریده است.

14- لزوم رعایت احکام و مقررات الهی، در آمیزش با زنان

فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللّٰهُ

«حَیْثُ» می‌تواند در معنای مجازی «حالت» به کار رفته و مفاد آیه «من الحالة التی امرکم الله بها» باشد. در این صورت رعایت دیگر شرائط جواز جماع نیز مورد نظر خواهد بود.

15- خداوند انسان‌ها را به تداوم نسل از طریق مقاربت فرمان داده است.

أَمَرَکُمُ اللّٰهُ

امر الهی در «أَمَرَکُمُ اللّٰهُ» یا تشریعی است و یا تکوینی و در صورت اول - به قرینۀ آیۀ بعد - «امر به مقاربت»برای تداوم نسل بشر بوده و وجوب کفایی دارد.

16- خداوند فراهم آورندۀ شرایط تکوینی برای به وقوع پیوستن مقاربت بین مردان و زنان

أَمَرَکُمُ اللّٰهُ

«امر الهی» - در این آیه - ممکن است همان امر تکوینی و ایجاد شرایط برای امکان مقاربت و رغبت شدید به آن در مردان و زنان باشد.

17- جواز استمتاع از زنان بدون آمیزش با آنان، در ایام حیض

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ ... فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ

برداشت یاد شده براین مبنا است که «الْمَحِیضِ» در «فِی الْمَحِیضِ» اسم مکان باشد. از اختصاص یافتن اعتزال به مکان حیض، دانسته می‌شود که تنها آمیزش، تحریم شده است.

18- توبه‌کنندگان و پاکیزه کنندگان خویش، محبوب خداوند هستند.

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ

19- توبۀ فراوان و تنظیف بدن، زمینۀ جلب محبّت الهی است.

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ

20- خداوند تشویق کنندۀ مردم، به توبه و پاکیزگی

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ

21- لزوم ابراز محبّت به توبه‌کنندگان و پاکان

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ

22- آمیزش جنسی در ایّام حیض، خلاف پاکیزگی است.

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ ... فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ ... إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ

نهی از آمیزش در ایام حیض و سپس اظهار محبّت به پاکیزگان، می‌تواند اشاره به برداشت یاد شده باشد.

23- خداوند، کسانی را که از گناه آمیزش در حال حیض توبه کنند، دوست دارد.

فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ ... إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ

24- خداوند، پرهیزکنندگان از آمیزش در حال حیض را دوست دارد.

فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ ... إِنَّ اللّٰهَ ... وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ

از مصادیق پاکیزگان، به مقتضای ارتباط صدر و ذیل آیه، پرهیزکنندگان از آمیزش در ایام حیض می‌باشد.

25- تعدیل معاشرت با زنان حائض در اسلام

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا

فعل «یَسْئَلُونَکَ» دلالت می‌کند که جامعۀ آن روز دربارۀ موضوع سؤال، دیدگاه‌های مختلفی داشته‌اند. از طرفی یهودیان به حکم تورات در معاشرت با زنان حائض سختگیری کامل داشته‌اند و گفته می‌شود اغلب مسیحیان چندان تفاوتی بین زنان حائض و غیر حائض نمی‌گذاشتند.

اسلام با بیان راهی میانه، به رفتار با زنان حائض اعتدال بخشید.

کلید واژه‌ها:

آمیزش؛ آیه؛ اذیت؛ اسلام؛ امر الهی؛ انسان؛ بدن؛ بهداشت؛ تکلیف؛ توبه؛ حرمت؛ حُکم؛ حیض؛ دوستی؛ زن؛ سؤال و جواب؛ سختی؛ سخن؛ ضرر؛ طهارت؛ عفت؛ فرزند؛ فساد؛ گناه؛ محبّ/اسما و صفات؛ محمّد(ص)؛ مرد؛ مصلحت؛ معاشرت

[سوره البقرة (2): آیه 223]

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ وَ بَشِّرِ اَلْمُؤْمِنِینَ (223)

223

زنان شما کشتزار شمایند؛ پس هرگونه خواستید به کشتزارتان در آیید، و برای خودتان [توشۀ آخرت]پیش فرستید، و از خدا پروا داشته باشید، و بدانید که شما او را ملاقات خواهید کرد، و به مؤمنان نوید ده.

1- زن، کشتزار بذر انسان است.

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ

2- عقیم نبودن، از ویژگیهای زن شایسته و کامل

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ

از خصوصیات مهم زن، قابلیّت بارور شدن او برای بقای نسل است؛ بنابراین زن نازا که از این ویژگی مهم عاری است، از جهت طبیعی کامل نخواهد بود.

3- توالد و تناسل، از فلسفه‌های مهمّ ازدواج و آمیزش جنسی

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ

آیه در مقام بیان فوائد آمیزش، تنها به ثمرۀ وجود فرزند اشاره کرده و با جملۀ «قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ» انگیزۀ تقدیم فرزند صالح را توصیه کرده است؛ بنابر این فوائد دیگر آمیزش در برابر این فائده، ناچیز تلقی شده است.

4- شیوۀ مقاربت با زنان برای تولید نسل، به انتخاب مرد است.

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ

«أَنّٰی» ؛ یعنی، کیف و «من این» (لسان العرب) این کلمه در معنای «متی» نیز استعمال دارد (قاموس). جملۀ «فَأْتُوا ...» بنابر معنای اول، اذن در انتخاب هر کیفیتی در جماع است.

تعبیر «حَرْثَکُمْ» ، هدف غالب را «تکوین فرزند» قرار داده است؛ بنابر این، آیه از مقاربتی سخن می‌گوید که غالب موارد آن، در تولید نسل مؤثر است؛ گرچه اطلاق «فَأْتُوا ...» شامل لذت‌های جنسی دیگر نیز می‌شود.

5- مردان در استفاده از انواع لذت‌های جنسی از همسران خویش، مختارند.*

فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ

اطلاق «حرث»بر زنان از باب هدف غالب است؛ نه آن که انعقاد نطفه را شرط جواز جماع قرار دهد، به گونه‌ای که جملۀ «فَأْتُوا ...» جماع بدون انعقاد نطفه را شامل نشود. بنابر این کلمۀ «حرث»نمی‌تواند اطلاق «فَأْتُوا» را مقید سازد. همان گونه که تعبیر «آمدن نزد زنان» لزوماً کنایه از جماع نمی‌باشد؛ بلکه می‌تواند کنایه از هر آمدن لذت‌بخشی باشد. در نتیجه استدلال به آیه در تجویز همۀ لذت‌های جنسی ممکن است.

6- خودداری زن از خواستۀ شوهر در انواع لذت‌های جنسی، جایز نیست.*

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ

از اینکه آیه برای مردان در تمتّع از زنان، نوعی آزادی قائل شده است، (أنّی شئتم) چنین استفاده می‌شود که زن نیز باید در این محدوده تسلیم شوهر باشد؛ زیرا جواز خودداری زن، آزادی مرد را بی معنا می‌سازد.

7- لزوم از پیش فرستادن اعمال صالح و ذخیره کردن آن برای آخرت خویش

وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ

8- تأثیر شیوۀ همبستری، در سرنوشت نیک یا بد انسان

فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ

جملۀ «قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ» ، به منزلۀ تقییدی برای «أَنّٰی شِئْتُمْ» است و آزادی در انواع آمیزش را به آنچه فرجام نیک دارد، محدود می‌سازد؛ یعنی، حال که شیوۀ همبستری در فرجام شما تأثیر دارد، روشی را انتخاب کنید که فرجام نیک داشته باشد.

9- لزوم دقّت در انتخاب همسر و مراعات آداب آمیزش، برای به وجود آمدن فرزندان صالح

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ ... وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ

دقّت در انتخاب مکان مناسب و نیز سعی تمام در به وجود آوردن شرایط برای به ثمر نشاندن محصولی عالی، از وجوه مشابهت بین همسر و کشتزار است که می‌تواند مورد نظرآیه باشد.

10- لزوم بهره‌گیری از روابط زناشویی و خانوادگی، در جهت ذخیره‌سازی و تقدیم اعمال خیر برای آخرت

فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ

از اینکه در پی سخن از «حرث»بودن زنان، توصیه به پیش فرستادن اعمال خیر شده است، به دست می‌آید که زندگی از نظر قرآن باید در مسیر رسیدن به بهره‌های اخروی و انجام اعمال نیک قرار گیرد.

11- اعمال دنیا، ذخیرۀ آخرت است.

وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ

12- فرزند، میوۀ زندگی زناشویی و تأثیرگذار بر فرجام انسان است.

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ ... وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ

13- لزوم رعایت تقوای الهی در روابط زناشویی

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

14- ترس از خدا و التزام به تقوا، ضامن انجام تکالیف الهی است.

فَاعْتَزِلُوا ... وَ لاٰ تَقْرَبُوهُنَّ ... فَأْتُوا حَرْثَکُمْ ... وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

15- کلیۀ انسانها، خداوند را ملاقات خواهند کرد.

وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ

16- هشدار خداوند به مردان، دربارۀ فرجام بی‌اعتنایی به احکام الهی در محیط خانواده

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ

امر به تقوا و توجه دادن انسانها به ملاقات خدا (روبرو شدن با پاداش و کیفر او در قیامت) پس از بیان احکامی دربارۀ زندگی خانوادگی، می‌تواند هشداری باشد به کسانی که احکام الهی را مراعات نمی‌کنند.

17- خداوند، محاسبه‌کننده و جزادهندۀ اعمال

وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ

ملاقات خداوند به قرینۀ سیاق آیه که در مقام هشدار است، کنایه از محاسبه و جزا می‌باشد.

18- توجه به حضور در دادگاه الهی و

ملاقات او، زمینه‌ساز رعایت تقوا و حفظ حدود الهی است.

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ

19- پیامبر(ص)، مأمور بشارت به مؤمنانی که تقوا و حدود الهی را در زندگی زناشویی و محیط خانواده مراعات می‌کنند.

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ

20- ملاقات مؤمنان با خداوند و محاسبۀ اعمالشان، مایۀ شادمانی آنان است.

وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ آمیزش؛ ازدواج؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ بارداری؛ بشارت؛ پاداش؛ تقوا؛ تکلیف؛ جبر و اختیار؛ حرمت؛ حسابرسی؛ حق؛ حُکم؛ خانواده؛ خوف؛ خیر و شر؛ زن؛ سرور؛ شوهر؛ صالحان؛ عذاب؛ علم؛ عمل؛ فرزند؛ قدر؛ قضا؛ کشاورزی؛ لذت؛ لقاء الله؛ محمّد(ص)؛ مرد؛ نفس؛ ولادت

[سوره البقرة (2): آیه 224]

وَ لاٰ تَجْعَلُوا اَللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ اَلنّٰاسِ وَ اَللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (224)

224

و نام خدا را برای ترک نیکوکاری و پرهیزگاری و اصلاح دادن میان مردم، در معرض سوگندهای خود قرار ندهید، و خدا شنوا و داناست.

1- لزوم پرهیز از سوگند خوردن به خداوند برای ترک کار خیر یا خودداری از تقوا و یا دخالت نکردن در رفع اختلاف مردم

وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ النّٰاسِ

لسان العرب برای «عُرْضَةً» دو معنا ذکر کرده است:

1 - «معروض» (عرضه شده)؛ 2 - معترض (مانع). بر اساس معنای اول مفاد آیه این است که نام خداوند را در معرض قسم‌هایتان قرار ندهید و با توجه به معنای دوم؛ یعنی، نام خدا را مانع آنچه برای آن قسم می‌خورید قرار ندهید. بنابر این در معنای دوم «یمین» (مفرد «ایمان») به صورت مجاز بر «مورد قسم» اطلاق شده است. بر اساس هر دو معنا سوگند به خداوند نباید زمینه‌ساز ترک کار خیر و تقوا و اصلاح گردد. در برداشت یاد شده «أَنْ تَبَرُّوا ...» به معنای «کراهة ان تبروا...» و یا «لئلا تبروا...» و بیانگر انگیزۀ کسانی که سوگند یاد کرده‌اند، دانسته شده است.

2- روی آوردن مردم به برّ و تقوا و برطرف ساختن اختلافات یکدیگر، از اهداف تحریم سوگند به خدا

وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ النّٰاسِ

«أَنْ تَبَرُّوا ...» می‌تواند علت نهی باشد نه منهی؛ یعنی، «لاٰ تَجْعَلُوا ... لان تبروا...». خداوند مردم را از عادت به سوگند با نام او باز می‌دارد تا آنها با آوردن جسورانۀ نام خدا در قسم‌های حق و ناحق خویش از عظمت آن نکاهند و در نتیجه اهل برّ و تقوا شده و مردم در نزاع‌های خویش، اصلاحگری آنان را پذیرا شوند.

3- لزوم تعظیم و اجلال نام خداوند

لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ ... وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

4- سوگند برای ترک کارهای خیر، تعهّدآور نیست.

وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ

5- انجام کارهای نیک و تقواپیشگی و تلاش برای رفع اختلافات مردم، مورد توصیه و ترغیب از سوی خداوند

أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ النّٰاسِ

6- اصلاحگری و رفع اختلافات مردم، برترین مصداق برّ و تقوا است.

أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ النّٰاسِ

تأکید مجدد بر موضوع اصلاحگری، پس از توصیه به برّ و تقوا که توصیۀ به اصلاح را در ضمن خود دارد، نشانۀ برجستگی این موضوع است.

7- مسؤولیت مؤمنان در برابر جامعه

وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ النّٰاسِ

8- خداوند، شنوا و داناست.

وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

9- آگاهی خداوند به قسم‌های مردم همراه با آگاهی او از نیت‌های آنان است.

وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

دو وصف «سَمِیعٌ» و «عَلِیمٌ» چه مستقل باشند و چه «عَلِیمٌ» وصف «سَمِیعٌ» دانسته شود، خداوند را به شنوایی همراه با دانایی توصیف کرده‌اند و از آنجا که شنوایی خدا نیز علم او به مسموعات است، دو وصف یاد شده بر آگاهی خداوند به الفاظ و مقاصد گویندگان دلالت دارد.

10- برخی از مردم عصر جاهلیت با سوگند به خداوند خود را به ترک کارهای خیر و گریز از میانجیگری بین نزاع کنندگان ملزم می‌ساختند.

وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ ... وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

11- کسانی که سوگند به خدا را دستاویز ترک کارهای خیر و تقواپیشگی قرار داده

و به بهانۀ آن از اصلاحگری طفره می‌روند، مورد تهدید خداوند و شایستۀ کیفر الهی‌اند.

وَ لاٰ تَجْعَلُوا ... وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

بیان علم خداوند به کارها، تهدید به حسابرسی و مجازات است.

12- «سَمِیعٌ» و «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند است.

وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

13- «عن أبی سلام المتعبّد أنّه سمع أبا عبد اللّه(ع) یقول سَدیر: یا سدیر، من حلف باللّه کاذباً کفر و من حلف باللّه صادقاً أثم إنّ اللّه عزّوجلّ یقول: «وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ» ؛ ⁽¹⁾

ابی سلام متعبد گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که به سدیر فرمود: ای سدیر، هر کس به خداوند سوگند دروغ یاد کند کفر ورزیده است و هر کس به خداوند سوگند راست بخورد مرتکب گناه شده است؛ خداوند عزوجل می‌فرماید: «وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ» ».

14- «عن أبی جعفر(ع) فی قول اللّه «وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ» قال: یعنی الرجل یحلف أن لا یکلّم أخاه و ما أشبه ذلک او لا یکلّم أمّه؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ» روایت شده که فرمود: مقصود کسی است که سوگند یاد می‌کند با برادرش سخن نگوید و آن چه مشابه این کار باشد یا با مادرش حرف نزند».

کلید واژه‌ها:

ابرار؛ احترام؛ احسان؛ اختلاف؛ اصلاح؛ اللّه؛ امت؛ انسان؛ ایمان؛ تقوا؛ تکلیف؛ تهدید؛ جاهلیت؛ حرمت؛ حُکم؛ سمیع/اسما و صفات؛ عذاب؛ علیم/اسما و صفات؛ قسم؛ کار

[سوره البقرة (2): آیه 225]

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اَللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ (225)

225

خدا شما را به قسم‌های لغوتان مؤاخذه نمی‌کند، ولی شما را به آنچه دل‌هایتان فراهم آورده است مؤاخذه می‌کند، و خدا بسیار آمرزنده و بردبار است.

1- خداوند کسی را به خاطر سوگند بیهوده‌اش مؤاخذه نمی‌کند.

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ

مراد از سوگند لغو، سوگندهایی است که معمولاً به خاطر عادت بر زبان جاری می‌شود؛ بدون اینکه یادکنندۀ سوگند، نسبت به آن قصد قلبی داشته باشد. این معنا از مقابلۀ «بِاللَّغْوِ» با «بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ» به دست می‌آید.

2- سوگندهای لغو و بیهوده، تعهّدآور نیست.

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ

3- سوگندهایی که با قصد قلبی و ارادۀ جدّی باشد، موجب مؤاخذۀ الهی است.

وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ

4- ضرورت تعهّد و وفاداری نسبت به سوگندهایی که برخاسته از اراده و قصد قلبی است.

وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ

5- ناپسندی سوگندهای بیهوده و لغو*

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ

لحن آیه و نیز توصیف خداوند به «غَفُورٌ» و «حَلِیمٌ» ، بیانگر آن است که سوگند لغو، امری ناروا است؛ ولی خداوند به فضل خویش از آن چشم پوشی می‌کند.

6- نیّت، ملاک ثواب و عقاب عمل

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ

7- تغییر شخصیّت معنوی انسان، در اثر کارهای لغو و بیهوده*

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ

جملۀ «وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ ...» ممکن است به این معنا باشد که در سوگندهای لغو نیز خداوند مؤاخذه دارد؛ ولی این مؤاخذه به خاطر سوگند نیست؛ بلکه به خاطر اثری است که در قلب انسان می‌گذارد، زیرا سوگند لغو حکایت از قلبی بیمار دارد و یا اینکه به تدریج به بیماری قلب و دل می‌انجامد و خداوند بر این بیماری مؤاخذه می‌کند.

8- ترک مؤاخذه بر سوگندهای لغو، جلوه‌ای از مغفرت و حِلم پروردگار

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ

غفران و حلم، از صفاتی است که با ترک مؤاخذه سازگارتر است؛ بنابر این می‌توان گفت: جملۀ «وَ اللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ» به «لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ» نظر دارد؛ در این صورت جملۀ «وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ ...» استطرادی خواهد بود.

9- خداوند، بسیار آمرزنده و بردبار است.

وَ اللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ

10- خداوند در مؤاخذه بر سوگندهای جدّی، بردبار است و خطاکار را مهلت می‌دهد.

حَلِیمٌ

چنانچه توصیف خداوند به «حَلِیمٌ» ناظر به «یُؤٰاخِذُکُمُ» باشد،

بیانگر این خواهد بود که او در مؤاخذۀ مجرمان شتابی ندارد.

11- خداوند با مهلت به خطاکاران، زمینۀ جلب مغفرت را برای آنان فراهم می‌سازد.*

غَفُورٌ حَلِیمٌ

کنار هم قرار گرفتن حلم و غفران ممکن است برخاسته از زمینه‌ساز بودن «حلم» برای «غفران» باشد. این معنا در صورتی که «حَلِیمٌ» صفت برای «غَفُورٌ» باشد، آشکارتر است؛ یعنی، خداوند غفوری است که خطاکار را تحمل می‌کند و از کیفر سریع او چشم می‌پوشد تا فرصت لازم برای جلب مغفرت داشته باشد.

12- «غَفُورٌ» و «حَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند است.

وَ اللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ

کلید واژه‌ها:

استدراج؛ اللّه؛ انسان؛ پاداش؛ حُکم؛ حلیم/اسما و صفات؛؛ عذاب؛ عمل؛ عهد؛ قسم؛ قلب؛ لغو؛ مغفرت؛

[سوره البقرة (2): آیه 226]

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فٰاؤُ فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (226)

226

برای کسانی که بر ترک آمیزش با زنانشان، قَسَم می‌خورند، چهار ماه مهلت مقرّر است، پس اگر برگشتند، [مورد عنایت خدا خواهند بود،]همانا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- مرد می‌تواند تنها تا چهار ماه بر سوگند به ترک آمیزش با همسر خویش (ایلاء) باقی بماند.

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ

«ایلاء» (مصدر «یُؤْلُونَ» ) به معنای سوگند یاد کردن است. اما در اصطلاح، سوگند مرد بر ترک آمیزش با همسر خویش به مدّت بیش از چهار ماه است. در آیه مراد، معنای اصطلاحی آن است.

2- جواز سوگند بر ترک آمیزش جنسی با همسران (ایلاء) و انعقاد آن

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ

3- ایلاء و احکام خاص آن، با سوگند بر ترک آمیزش جنسی در بیش از چهار ماه تحقق می‌یابد.

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ

از اینکه خداوند می‌فرماید که ایلاءکننده می‌تواند چهار ماه

منتظر بماند؛ معلوم می‌شود که ایلاء و احکام خاص آن در صورتی است که سوگند بر ترک آمیزش، یا برای همیشه و یا برای مدتی بیش از چهار ماه باشد.

4- ایلاءکننده، نمی‌تواند بیش از مهلت چهار ماهۀ ایلاء، همسر خود را بلاتکلیف بگذارد.

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ

با تمام شدن فرصت چهار ماهه - که بعد از رسیدگی به شکایت زن و حکم قاضی شروع می‌شود - به مقتضای این آیه و آیۀ بعد، مرد باید یا رجوع و آمیزش کند و یا همسر خود را طلاق دهد.

5- پس از ایلاء، تنها تا چهار ماه، زن بر عهدۀ مرد، حق آمیزش جنسی ندارد.

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ

از کلمۀ «لِلَّذِینَ» ، استفاده می‌شود که مرد در این مدت حق ترک آمیزش را دارد؛ بنابراین، برای زن در این مدت بر عهدۀ مرد، حق آمیزش نیست.

6- لزوم آمیزش مردان با همسران خویش در هر چهار ماه*

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ

اگر ترک آمیزش در بیشتر از چهار ماه برای همگان جایز بود، تعیین این مدت برای ایلاء کننده وجهی نداشت و احتمال این که ایلاء سبب پیدایش چنین محدودیتی شده باشد تا ایلاء کننده را از تصمیم خود منصرف سازد، بعید است.

7- وجوب رجوع و آمیزش یا طلاق بر ایلاءکننده، پس از گذشت چهار ماه از حکم ایلاء

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ ... فَإِنْ فٰاؤُ ... وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ

این آیه و آیۀ بعد، ایلاء کننده را برای تصمیم به رجوع یا طلاق، تنها چهار ماه مهلت داده است.

8- جواز شکستن سوگند در ایلاء، قبل از گذشتن چهار ماه

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ

از لام «لِلَّذِینَ» که برای جواز است، هم جواز ترک وطی تا چهار ماه و هم جواز آمیزش پیش از تمام شدن چهار ماه، استفاده می‌شود شایان ذکر است که جواز شکستن این سوگند با وجوب کفاره به خاطر آن - که از ادلۀ شرعی استفاده می‌شود - منافاتی ندارد.

9- کسانی که با شکستن سوگند بر ترک آمیزش جنسی به زندگی زناشویی بازگردند، مشمول رحمت و غفران الهی هستند.

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ ... فَإِنْ فٰاؤُ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

10- بازگشت به زندگی زناشویی پس از ایلاء، بهتر از طلاق است.

فَإِنْ فٰاؤُ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

تقدیم ذکری بازگشت به زندگی عادی (فان فاءو) بر عزم به

طلاق که در آیۀ بعد آمده، نشانۀ تقدم رُتبی آن است و نیز وعدۀ رحمت و مغفرت در صورت بازگشت، حاکی از اولویت است.

11- خداوند، بسیار آمرزنده و مهربان است.

فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

12- آمرزش الهی، برخاسته از رحمت او و همراه با آن است.

فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

13- دفاع اسلام از حقوق زنان

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فٰاؤُ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

14- «غَفُورٌ» و «رَحِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

کلید واژه‌ها:

آمیزش؛ ازدواج؛ استدراج؛ اسلام؛ اعداد؛ اللّه؛ ایلاء؛ تکلیف؛ جبر و اختیار؛ حق؛ حُکم؛ حلیم/اسما و صفات؛ دفاع؛ رحمت؛ زن؛ سمیع/اسما و صفات؛ شوهر؛ طلاق؛ علیم/اسما و صفات؛ قسم؛ ماه؛ مرد؛ مغفرت؛ وجوب

[سوره البقرة (2): آیه 227]

وَ إِنْ عَزَمُوا اَلطَّلاٰقَ فَإِنَّ اَللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (227)

227

و اگر عزم طلاق کردند، [بدانند که]قطعاً خدا شنوا و داناست.

1- مردی که پس از ایلاء در مهلت چهار ماهه رجوع نکند، باید همسر خود را طلاق دهد.

وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ

این آیه و آیۀ قبل، ایلاء کننده را بین رجوع و طلاق مخیر ساخته است.

2- تصمیم در طلاق، با مرد است.

وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ

3- اعتبار قصد و لفظ در طلاق

وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

صفت «سَمِیعٌ» اشاره به لزوم لفظ دارد و وصف «عَلِیمٌ» گرچه مطلق است؛ ولی به قرینۀ همراهی آن با وصف «سَمِیعٌ» ، اشاره به اعتبار قصد دارد.

4- حکم ایلاء، تنها در نکاح دائم، تحقق می‌یابد.

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ ... وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ

طلاق تنها در نکاح دائم موضوع پیدا می‌کند و مهلت چهار ماه نیز با وجوب همبستری در نکاح دائم، تناسب دارد؛ زیرا نکاح موقت، حق همبستری ایجاد نمی‌کند تا در صورت سوگند بر ترک آن، شکستن قسم یا طلاق لازم باشد.

5- طلاق، آخرین راه حل مشکل ناسازگاری میان زن و شوهر است.

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ ... وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

تأخیر ذکری امر طلاق، می‌تواند اشاره باشد به این که باید از طلاق، برای حل مشکل در آخرین مرحله استفاده کرد.

6- خداوند، شنوا و داناست.

فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

7- خداوند به الفاظ ایلاء و طلاق و انگیزۀ مردان از آنها آگاه است.

فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

وصف «عَلِیمٌ» چه قید «سَمِیعٌ» باشد و چه نباشد، بیانگر آن است که حسابرسی خداوند مخصوص الفاظ ایلاء و طلاق نبوده؛ بلکه نیت مردان از انجام آن دو نیز محاسبه خواهد شد.

8- ناپسندی طلاق در پیشگاه خداوند*

وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

آیه دربارۀ بازگشت به زناشویی، وعدۀ به غفران و رحمت خدا داده است؛ ولی در طلاق، تکیه بر دو صفت «سَمِیعٌ» و «عَلِیمٌ» کرده است؛ این تعبیر، می‌تواند علاوه بر اعتبار لفظ و قصد در طلاق، به مبغوض بودن آن نزد خداوند نیز دلالت کند؛ زیرا بیان آگاهی خداوند، در مقابل دو وصف غفران و رحمت، تهدید به حسابرسی و کیفر است.

9- طلاق پس از گذشت مهلت چهار ماهۀ ایلاء، طلاق بائن است و مرد حق رجوع ندارد.

فَإِنْ فٰاؤُ ... وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ

تقابل فعل‌های «فٰاؤُ» و «عَزَمُوا الطَّلاٰقَ» گویای نبود حق رجوع در طلاق پس از ایلاء است.

10- «سَمِیعٌ» و «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند است.

فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

کلید واژه‌ها:

اختلاف؛ ازدواج؛ استدراج؛ اعداد؛ اللّه؛ ایلاء؛ حق؛ حُکم؛ زن؛ سمیع/اسما و صفات؛ شوهر؛ طلاق؛ علیم/اسما و صفات؛ ماه؛ مرد

[سوره البقرة (2): آیه 228]

وَ اَلْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ فِی أَرْحٰامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ اَلَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اَللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (228)

228

و زنان مطلّقه سه پاکی را برای خود انتظار می‌کشند، و اگر به خدا و روز واپسین ایمان دارند، برای آنان روا نیست که آنچه را خدا در رَحِم‌هایشان آفریده است کتمان کنند. و شوهرانشان اگر ارادۀ اصلاح داشته باشند، سزاوارترند که آنان را در این مدّت برگردانند. و برای این زنان، به طور شایسته [حقوقی بر مردان]است، مانند آنچه [برای مردان]بر عهدۀ آنان است، و مردان بر آنان مرتبتی دارند؛ و خدا عزّتمند و حکیم است.

1- حرمت ازدواج زنان مطلّقه قبل از به پایان رسیدن زمان عدۀ آنان

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ

2- عدّۀ زنان مطلّقه، سه طُهر یا سه حیض است.

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ

«قرء» - که به ضمّ قاف نیز صحیح است - در اصل به معنای «وقت مشخص» است و در نتیجه بر دو مصداق ضد یکدیگر اطلاق می‌شود: حیض و طُهر (پاکی از حیض)؛ زیرا برای هر یک وقت مخصوصی است. اهل حجاز آن را بر «طهر»و اهل عراق بر «حیض»اطلاق می‌کنند (نهایۀ ابن اثیر). صاحب قاموس احتمال داده که در معنای طهر، جمع آن «قُرُوءٍ» و در معنای حیض «اقراء» باشد.

3- عدّه به مدت سه طُهر و یا سه حیض، مخصوص زنانی است که حیض می‌بینند.

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ

سه طهر یا سه حیض، تنها دربارۀ زنانی تصور دارد که حیض می‌شوند؛ بنابر این زنانی که به خاطر یائسگی یا خرد سالی و یا امراض جسمانی، حیض نمی‌شوند، حکم دیگری دارند که در آیه بیان نشده است.

4- زنان مطلّقه نباید به منظور کم و زیاد کردن مدّت عدّۀ خویش، حیض خود را کتمان کرده و آن را بروز ندهند.

وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ فِی أَرْحٰامِهِنَّ

عبارت «مٰا خَلَقَ ...» دارای مفهومی وسیع است و شامل تمام آنچه در مدت عدّه تأثیر دارد - از قبیل جنین و خون حیض و

پاکی از آن - می‌شود؛ از آنجا که در سوره‌ای دیگر، حکم زنان حامله بیان شده است، این آیه مخصوص خون حیض خواهد بود.

5- ادّعای زنان در مورد طهر و حیضِ خود، پذیرفته است.

وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ فِی أَرْحٰامِهِنَّ

اگر گفتۀ زنان دربارۀ طُهر، حیض و هر آنچه دخیل در مدت عدّه است، پذیرفته نباشد، حرمت کتمان، لغو می‌شود.

6- خداوند، آفرینندۀ جنین، خون حیض و دیگر چیزهایی که در رحم به وجود می‌آید.

مٰا خَلَقَ اللّٰهُ فِی أَرْحٰامِهِنَّ

7- ایمان به خدا و روز قیامت، ضامن انجام تکالیف الهی

وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ ... إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

8- ترک تکالیف الهی، ناسازگار با ایمان به خدا و روز قیامت

وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ ... إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

9- کتمان دوره حیض از سوی زنان مطلقه برای تغییر زمان عده، با ایمان به خدا و روز قیامت منافات دارد.

وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ ... إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

10- شوهر در مدت عده می‌تواند طلاق را نادیده گرفته و همسر خود را نزد خود برگرداند.

وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ

«ذٰلِکَ» ، اشاره به «ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ» است.

11- رجوع در عده - در صورت وجود زمینۀ اصلاح - سزاوارتر و مطلوب‌تر از جدایی زن و شوهر است.

وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ

«أَحَقُّ» اسم تفضیل است و از آنجا که حق رجوع دربارۀ غیر شوهر تصور ندارد، مراد سزاوارتر بودن رجوع، نسبت به پافشاری بر طلاق خواهد بود. این احتمال نیز وجود دارد که آیه «اقدام مرد برای رجوع» را بر«امتناع زن از بازگشت به خائنة شوهر»مقدم داشته باشد.

12- حق رجوع شوهر به همسر مطلّقۀ خویش، مشروط به قصد اصلاح در زندگی خانوادگی است.

وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً

13- رجوع شوهر آنگاه که به قصد آزار و اذیت زن مطلّقه‌اش باشد، بی‌اثر و فاقد اعتبار است.

وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً

قید «إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً» ، دلالت دارد که اگر شوهر بخواهد پس از رجوع، اختلافات خود و همسرش را حل نکند و یا او را با طلاق مجدد و غیر آن، آزار برساند، حق رجوع ندارد.

14- عدّه، فرصتی برای بازسازی مجدد خانواده

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ ... وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً

«عده» به خاطر وجود حق رجوع در آن، فرصت مناسبی برای جلوگیری از جدایی زن و شوهر است و قید «إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً» گویای زمینه بودن آن برای اصلاح است.

15- بازگشت مرد و همسر مطلّقه‌اش - در زمان عدّه - به زندگی قبلی احتیاج به عقد ندارد.*

وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ

کلمه «بعولة» (شوهران) و اضافۀ آن به ضمیر «هن» گویای این معناست که در زمان عدّۀ طلاق، علقۀ زوجیت باقی است، بنابراین برای رجوع نیاز به عقد مجدد نیست.

16- حق رجوع مرد به همسر مطلّقۀ خود، با انقضای مدّت عدّه ساقط می‌شود.

وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ

تعبیر «فِی ذٰلِکَ» ، حق رجوع را به زمان عدّه اختصاص داده است.

17- زنان و شوهران از حقوقی متقابل و همانند، به صورت عاقلانه و متعارف، برخوردارند.

وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ

«معروف»؛ یعنی، شناخته شده و آنچه عرف جامعه با ذوق سالم و عقل طبیعی درک کرده و بپسندد.

18- عرف، مرجع تشخیص برخی از موضوعات احکام الهی

بِالْمَعْرُوفِ

19- لزوم تعهّد زنان و شوهران نسبت به رعایت حقوق متقابل و همانند یکدیگر

وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ

دو تعبیر «لَهُنَّ» و «عَلَیْهِنَّ» ، هر یک قرینه بر بخش محذوف دیگری است و مفاد آن «لهن علی بعولتهن مثل الذی لهم علیهن» است؛ یعنی، برای زنان بر عهدۀ شوهرانشان، نظیر همان حقی است که برای شوهران بر عهدۀ زنان است.

20- دفاع اسلام از حقوق زنان

وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ

در تشبیه، آنچه مشبه به قرار گیرد، نزد مخاطب ثابت بوده و گوینده تنها در صدد بیان مشبه است. بنابر این مخاطبان قرآن در عصر بعثت با «الَّذِی عَلَیْهِنَّ» (حقوق مردان بر زنان) آشنا بودند؛ ولی اسلام با تشبیه «لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ» حقوق زنان بر مردان را با آن برابر ساخت.

قید «إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً» که حق رجوع را بدون قصد اصلاح فاقد اعتبار ساخته است، نیز دفاع دیگری از حقوق زنان شمرده می‌شود.

21- جامعۀ جاهلی عصر بعثت، هیچ حقی

را برای زنان معتبر نمی‌شمرد.*

وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ

22- تصمیم به رعایت حقوق متعارف زن، شرط حق رجوع شوهر در زمان عدّه است.

إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ

بیان حقوق زنان بر مردان پس از مقیّد کردن حق رجوع به اصلاح، این نتیجه را در بردارد که از مصادیق ارادۀ اصلاح در «إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً» ، تصمیم مرد بر رعایت حقوق همسر پس از رجوع است.

23- برتری شوهران بر همسران خویش

وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ

24- مردان، دارای امتیاز حقوقی بر زنان

وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ

گرچه سخن دربارۀ همسران است، ولی تعبیر «رجال»، گویای سرایت این برتری به عموم مردان است. «دَرَجَةٌ» ، قسمتی از راه صعود و بالا رفتن است که با یک گام پیموده شود و به آن پلّه گفته می‌شود. در آیه، معنای مجازی این کلمه؛ یعنی، «رتبه و منزلتی که اندکی بالاتر باشد» مورد نظر می‌باشد.

25- قوانین الهی برای زندگی زناشویی، بر پایۀ عدالت است نه تساوی زن و مرد

وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ

جملۀ «لِلرِّجٰالِ ...»، قیدی است متمّم «لَهُنَّ ...» یعنی حقوق همانند زن و شوهر به معنای تساوی مطلق نیست؛ چون مردان بر حسب آفرینش ویژگیهایی دارند که بر اساس آن، حقوقی ویژه خواهند داشت. بر این اساس، عدالت زیربنای حقوق زن و شوهر است.

26- بی‌توجهی زن و شوهر به حقوق متقابل یکدیگر، از عوامل طلاق

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ ... وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ

27- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و کارهای او بر اساس حکمت است.

وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

28- عزت و اقتدار خداوند، توأم با حکمت و کاردانی او است.

وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

کلمۀ «حَکِیمٌ» می‌تواند صفت «عَزِیزٌ» باشد.

29- هشدار و تهدید خداوند به همسرانی که حقوق یکدیگر را نادیده می‌گیرند.

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ ... وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی ... وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ

تذکر به «عَزِیزٌ» (شکست‌ناپذیر) بودن خداوند پس از بیان احکام، تهدید کسانی است که به آن بی‌اعتنایی کنند.

30- عزّت و قدرت شکست‌ناپذیر الهی، پشتوانۀ مجازات متخلّفانِ از احکام و

قوانین الهی

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ ... وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ ... وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ

31- احکام و قوانین الهی، از جمله قوانین مربوط به زندگی زن و شوهر، حکیمانه و برخاسته از حکمت خداوند است.

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ ... وَ اللّٰهُ ... حَکِیمٌ

32- «عَزِیزٌ» و «حَکِیمٌ» از اسما و صفات خداوند است.

وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

کلید واژه‌ها:

اذیت؛ ازدواج؛ اسلام؛ اصلاح؛ اللّه؛ انذار؛ ایمان؛ تکلیف؛ تهدید؛ جاهلیت؛ جنین؛ حرمت؛ حق؛ حُکم؛ حکیم/اسما و صفات؛ حیض؛ خانواده؛ خلقت؛ دفاع؛ رحم؛ زن؛ شوهر؛ طلاق؛ طهارت؛ عدل؛ عدّه؛ عذاب؛ عرف؛ عزیز/اسما و صفات؛ عقد؛ عهد؛ قدرت؛ قیامت؛ گناه؛ مرد

[سوره البقرة (2): آیه 229]

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا فِیمَا اِفْتَدَتْ بِهِ تِلْکَ حُدُودُ اَللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ (229)

229

این گونه طلاق دو بار است؛ پس [بعد از هر طلاقی]باید [زن را]یا به طور شایسته نگاه دارد و یا با خوشرفتاری رها کند. و برای شما حلال نیست که از آنچه به آنان داده‌اید چیزی باز ستانید، مگر این‌که زن و شوهر بترسند که [در صورت زندگی با یکدیگر]حدود خدا را بر پا ندارند؛ پس اگر بترسید که آن دو، حدود خدا را بر پا ندارند، در مورد آنچه زن برای آزادی خود فدیه دهد، گناهی بر آن دو نیست. اینها حدود خداست، پس، از آنها تجاوز نکنید. و کسانی که از حدود خدا تجاوز کنند، آنان خود ستمکارند.

1- مردان در طلاق‌های مکرر، تنها در مرتبۀ اول و دوّم، حق رجوع دارند.

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ

الف و لام در «الطَّلاٰقُ» ، عهد ذکری و اشاره به

طلاق رجعی است که در آیۀ قبل مطرح بود؛ یعنی آن طلاقی که برای شوهران حقِ رجوع در آن بود، بیش از دو مرتبه نیست.

2- نامحدود بودن دفعات طلاق رجعی در جاهلیّت و محدود شدن آن در اسلام

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ

بر اساس شأن نزولی که در مجمع البیان آمده است، آیه ناظر به حالتی است که در عصر جاهلیت متداول بوده است. آن‌ها می‌توانستند همسر خود را مکرر طلاق داده و همواره برای خود حق رجوع را ثابت می‌دانستند.

3- با اجرای یک یا چند صیغۀ پیاپی و بدون رجوع در بین طلاقها، نمی‌توان همسر را سه طلاقه کرد.

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ

تعبیر «مَرَّتٰانِ» ، زمانی صادق است که مرتبۀ اول به طور کامل از مرتبۀ بعد جدا باشد و نیز طلاق دوم زمانی امکان‌پذیر است که شوهر پس از طلاق اول رجوع کرده باشد، علاوه بر آن که رجوع به مقتضای «فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ» باید رجوع متعارف باشد و در چند صیغۀ پیاپی یا یک صیغه برای چند طلاق، رجوع متعارف محقق نمی‌شود.

4- مردان باید پس از طلاق دوم و رجوع در آن یا به صورت متعارف و عاقلانه همسر خود را نگه دارند و یا او را با طلاق بائن رها سازند.

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ

«معروف»؛ یعنی، شناخته شده و مقصود از آن، رفتاری است که عرف جامعه با ذوق سالم و عقل طبیعی درک کرده و بپسندد.

5- مردانی که پس از طلاق دوم رجوع نمی‌کنند، باید تا پایان عدّه با زن رفتاری نیکو داشته و با اهداء مالی مناسب، او را رها سازند.

أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ

«تَسْرِیحٌ» به معنای آزادگذاشتن است و مراد از آن در آیۀ شریفه، علاوه بر طلاق سوم - که در آیۀ بعد به تفصیل بیان شده است - شامل ترک زن پس از طلاق دوم تا پایان عدّه نیز می‌باشد. برداشت یاد شده ناظر به این مصداق است.

6- حق طلاق و رجوع، با مرد است.

فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ

7- رفتار مرد با زن خود پس از رجوع در هر طلاق، باید بر اساس موازین متعارف و عاقلانه باشد.

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ

جملۀ «فَإِمْسٰاکٌ ...» در صدد بیان حکم طلاق رجعی است، چه مرتبۀ اول باشد و چه دوم و عطف آن با حرف فاء، آن را به مرتبۀ دوم اختصاص نمی‌دهد، زیرا حرف «فاء» در آیه برای ترتیب ذکری است و«امساک» خبر برای مبتدای محذوف؛ یعنی، فالشأن (شأن الطلاق الرجعی) امساک....

8- عرف، مرجع تشخیص برخی از

موضوعات احکام الهی

بِمَعْرُوفٍ

9- رجوع مرد در ایّام عدّه، نباید به قصد اضرار به زن باشد.

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ

10- لزوم تعهّد شوهر به رعایت حقوق شناخته شدۀ همسر خویش

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ

تعبیر «امساک بمعروف» گرچه در آیه، حکم رجوع در طلاق را بیان کرده است؛ ولی از باب اولویت غیر موارد طلاق را نیز شامل است.

11- طلاق، باید آمیخته با احسان و به دور از اضرار به زن باشد.

أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ

کلمۀ «احسان» گویای معنایی است فراتر از «معروف»؛ یعنی پس از طلاق باید نسبت به زنان، افزون بر حقوق شناخته شدۀ آنان، نیکی شود و از آنجا که در دو آیۀ بعد، تعبیر «معروف» جایگزین کلمۀ «احسان» شده است می‌توان گفت:

مقدار فراتر از حد «معروف» وجوب ندارد؛ بلکه توصیه‌ای الهی است.

12- بقای پیوند زوجیّت، پس از طلاق رجعی در ایام عدّه

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ

از لفظ «امساک» استفاده می‌شود که شوهر می‌تواند زن را به همان عقد سابق نگه دارد؛ و این معنا بیانگر بقای زوجیّت است.

13- پیوند و آمیختگی احکام فقهی اسلام با مسائل اخلاقی

فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ

14- شوهر نمی‌تواند هنگام طلاق حتی اندکی از مهریه و دیگر اموالی را که به همسر خود داده است، از او باز پس گیرد.

وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً

ضمیرهای «لَکُمْ» و «تَأْخُذُوا» و «آتَیْتُمُوهُنَّ» ، می‌تواند خطاب به شوهران باشد؛ در این صورت عدول از جمع مخاطب به تثنیۀ غائب در «یَخٰافٰا» و «یُقِیمٰا» ، به منظور بیان این نکته است که پس گرفتن مهریه، زمانی تجویز می‌شود که زن و شوهر هر دو چنین ترسی داشته باشند.

15- در صورت ترس زن و شوهر از عدم اقامۀ حدود الهی در زندگی، مرد می‌تواند مالی را که به زن داده است، بازپس بگیرد و او را طلاق دهد.

وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا ... إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ

چنانچه شوهر به خاطر پس نگرفتن مَهریّه حاضر به طلاق دادن نباشد و در عین حال زندگی زن و شوهر به نحوی باشد که حدود و احکام الهی بواسطه آن پایمال می‌شود، پس دادن مهریه از جانب زن و گرفتن آن از جانب شوهر تجویز می‌شود تا طلاق صورت گیرد.

16- روابط زن و شوهر با یکدیگر، دارای مقرراتی خاص و رعایت کامل آن بر هر دو الزامی است.

إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ

قدر متیقن از «حُدُودَ اللّٰهِ» در آیه، وظائف زن و شوهر نسبت به یکدیگر است و «اقامة حدود» به رعایت کامل آن است.

17- چشم‌پوشی زن از مال خود (مَهریّه و غیر آن) و گرفتن طلاق، بهتر از زندگی زناشویی بدون رعایت حدود الهی است.

وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ

18- ترس زن و شوهر از عدم رعایت حدود الهی در خانواده، مجوّز توافق آن دو بر طلاق، با بخشیدن مالی از سوی زن

إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ ... فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ

19- فدیه دادن زن برای گرفتن طلاق (طلاق خلع یا مباراة) تنها در صورتی جایز است که ترس زن و شوهر از مراعات نکردن حدود الهی در خانواده، ترسی معقول و متعارف باشد.

فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ

«إن خفتم»، خطاب به عموم مردم است، بنابراین نگرانی زن و شوهر باید به نحوی باشد که عموم مردم در صورت آگاهی از رفتار آن دو با یکدیگر، این نگرانی را داشته باشند. شایان ذکر است که طلاقی که زن در برابر آن عوضی پرداخت کند، اگر به خاطر ناخرسندی زن و شوهر از یکدیگر باشد «مباراة» نامیده می‌شود و اگر تنها به خاطر ناخرسندی زن از شوهر باشد «خلع» نام دارد. الفاظ آیه گرچه با طلاق مباراة سازگارتر است؛ ولی از شمول طلاق خلع إبا ندارد.

20- ارزش حفظ خانواده، تا آنجاست که حدود الهی به واسطۀ آن به مخاطره نیفتد.

إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ

21- پرداخت مال از جانب زن به شوهر برای طلاق در غیر مورد طلاق خُلع و مباراة جایز نیست.

وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ ... فَإِنْ خِفْتُمْ ...

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا

گرچه در ابتدا حکم به حرمت اخذ برای مردان شده است؛ ولی از «فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا» که بر صورت ترس از مراعات نکردن حدود الهی تفریع شده است به دست می‌آید که اگر چنین ترسی در کار نباشد، نه بر زن پرداخت مال حلال است و نه بر شوهر، گرفتن آن.

22- لزوم نظارت حاکم (قاضی) بر اجرای مقررات طلاق خُلع و مباراة*

فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا

تفاوت ضمیرهای آیه که خطاب را با لفظ جمع آورده (خفتم) ولی با ضمیر تثنیه، زن و شوهر را موضوع بحث قرار داده است، می‌تواند نشانۀ آن باشد که مخاطبان آیه باید زن و شوهر را به احکام طلاق ملزم سازند و از آنجا که دخالت عموم

مسلمانان در این موارد، امکان‌پذیر نیست، می‌توان گفت: تنها حاکمان اسلامی عهده دار این وظیفه‌اند.

23- احکام طلاق، از حدود الهی؛ و تعدی از آن حرام است.

اَلْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ ... اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ ... تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا

24- تجاوز از حدود و احکام الهی، ظلم است.

وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

25- ستمکاران، فقط کسانی هستند که از حدود الهی تعدّی کنند.

وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

ضَمیر فَصل «هُمُ» گویای حَصر است.

26- حمایت و دفاع اسلام از حقوق زنان

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ ... فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

27- اهمیّت کانون خانواده و حفظ آن

اَلْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ... اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ ... فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

کلید واژه‌ها:

آزادی؛ احسان؛ اخلاق؛ ازدواج؛ اسلام؛ اعداد؛ جاهلیت؛ حرمت؛ حق؛ حُکم؛ خانواده؛ خوف؛ دفاع؛ زن؛ شوهر؛ ضرر؛ طلاق؛ ظلم؛ عدّه؛ عرف؛ عقل؛ عهد؛ فدیه؛ قضا؛ مال؛ مرد؛ معاشرت؛ مهریه؛ هدیه

[سوره البقرة (2): آیه 230]

فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا إِنْ ظَنّٰا أَنْ یُقِیمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ وَ تِلْکَ حُدُودُ اَللّٰهِ یُبَیِّنُهٰا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ (230)

230

پس اگر [بار سوم]او را طلاق داد، از آن پس، دیگر آن زن برای او حلال نیست، تا این‌که با شوهری غیر او نکاح کند. پس اگر [شوهر جدید]طلاقش داد، چنانچه [شوهر اوّل و زن]گمان دارند که حدود خدا را برپا می‌دارند، گناهی بر آن دو نیست که به [همسری]یکدیگر باز گردند. اینها حدود خداست که آن را برای مردم دانا بیان می‌کند.

1- ازدواج مرد با همسر سه طلاقۀ خویش، جز با فاصله شدن ازدواج زن با

مردی دیگر (مُحَلِّل)، جایز نیست.

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ ... فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ

2- دائمی بودن عقد محلّل، شرط جواز ازدواج مجدد مرد با زن سه طلاقۀ خویش

فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا

مطرح کردن طلاق از سوی شوهر دوّم حاکی است که باید ازدواج با او دائمی باشد نه موقّت چون در ازدواج موقّت، طلاق نیست.

3- طلاق گرفتن زن از شوهر دوم، شرط جواز ازدواج مجدد شوهر اول با زن سه طلاقۀ خویش

فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا

4- اختیار طلاق با مرد است.

فَإِنْ طَلَّقَهٰا ... فَإِنْ طَلَّقَهٰا

5- اختیار ازدواج زن ثیّبه (زنی که قبلاً شوهر داشته)، به دست خود اوست.

حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ

در جملۀ «حَتّٰی تَنْکِحَ» (تا آنگاه که آن زن با دیگری ازدواج کند)، نکاح به خود زن استناد یافته است؛ با آن که در موارد دیگر، مردان عهده‌دار شوهر دادن زنان، معرفی شده‌اند. بنابر این، زنانِ بیوه در انتخاب همسر، بی‌نیاز از اذن دیگرانند.

6- آمیزش شوهر دوم با زن، شرط جواز ازدواج مجدّد مرد با زن سه طلاقۀ خویش

حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ

در جملۀ «تَنْکِحَ زَوْجاً» ، عنوان‌های نکاح و زوجیّت هر دو مطرح شده است تا علاوه بر ازدواج به آمیزش نیز نظر داشته باشد. بنابر این چه معنای اصلی نکاح، آمیزش باشد، آن گونه که لسان العرب از جوهری و ازهری نقل کرده است و چه تنها به معنای عقد باشد آنگونه که صاحب مقاییس اللغة و مفردات می‌گوید، در آیه وقوع آمیزش از مطرح کردن نکاح در کنار زوجیت استفاده می‌شود.

7- ازدواج زن با شوهر سابق، پس از طلاق شوهر دوّم، منوط به رضایت طرفین و عقد جدید است.

فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا

اسناد رجوع به طرفین (ان یتراجعا)، پس از طلاق مُحلِّل، بر خلاف رجوع در عدّه که تنها به شوهر مستند بود، دلالت بر مشروطیّت رضایت طرفین دارد و لازمۀ آن اجرای عقد جدید است.

8- شرط طلاق در ازدواج زن سه طلاقه با شوهر دیگر، بی‌اثر و فاقد اعتبار است.*

حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهٰا

استناد طلاق به مُحلّل (فان طلّقها) و بیان آن با «ان» شرطیّه، که توقع حصول در آن لحاظ نمی‌شود، دلالت بر اختیار کامل محلّل در طلاق دارد و لازمۀ آن، بی‌اعتباری شرط طلاق، بر فرض وجود است.

9- ازدواج مجدد شوهر سابق با همسر سه طلاقه‌اش پس از طلاق شوهر دوم در صورتی جایز است که هر دو به رعایت حدود الهی در خانواده، گمان داشته باشند.

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا إِنْ ظَنّٰا أَنْ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ

10- احکام طلاق، از حدود الهی است.

وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ

11- لزوم و اهمیّت حفظ حدود الهی در روابط زناشویی

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا إِنْ ظَنّٰا أَنْ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ

12- حفظ حدود الهی، شرط اساسی تشکیل کانون خانواده

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا إِنْ ظَنّٰا أَنْ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ

13- خداوند، بیانگر حدود و احکام خویش، برای مردم

وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ یُبَیِّنُهٰا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ

14- بهره‌برداری از حدود و احکام الهی، مخصوص عالمان است.

وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ یُبَیِّنُهٰا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ

ظاهر این است که تبیین احکام، برای همۀ مردم است (دانایان و غیر آنان)، بنابراین اختصاص تبیین آیات به دانایان، به معنای اختصاص بهره‌گیری از تبیین احکام و حدود الهی به عالمان، خواهد بود.

15- مُحلِّل، عامل بازدارندۀ مرد از طلاقهای مکرر*

فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ

اشتراط مُحلِّل برای بازگشت به زندگی پس از طلاق سوّم، مایۀ تحریک غیرت مردان و به منزلۀ مانع‌تراشی برای طلاقهای مکرر و بی‌مورد است.

کلید واژه‌ها:

آمیزش؛ ازدواج؛ اعداد؛ انسان؛ بیوه؛ جبر و اختیار؛ حرمت؛ حُکم؛ خانواده؛ زن؛ شوهر؛ طلاق؛ ظن؛ عقد؛ علم؛ مبیّن/اسما و صفات

[سوره البقرة (2): آیه 231]

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آیٰاتِ اَللّٰهِ هُزُواً وَ اُذْکُرُوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ اَلْکِتٰابِ وَ اَلْحِکْمَةِ یَعِظُکُمْ بِهِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (231)

231

و هنگامی که زنان را طلاق دادید و به آخر مدّتشان رسیدند، یا آنان را به گونه‌ای شایسته نگاه دارید و یا به گونه‌ای شایسته رهایشان سازید؛ و برای ضرر رساندن نگاهشان ندارید که [به حقوقشان]تجاوز کنید. و هر کس چنین کند، قطعاً به خود ستم کرده است. و آیات خدا را به استهزا نگیرید، و نعمت خدا را بر خود، و آنچه را که از کتاب و حکمت بر شما نازل کرده است و به وسیلۀ آن پندتان می‌دهد، به یاد آورید، و از خدا پروا کنید، و بدانید که خدا به هر چیزی داناست.

1- شوهر در آستانۀ پایان یافتن عدّۀ زن، می‌تواند به او رجوع کند و یا او را رها سازد.

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ

کلمۀ «بلوغ» گاه عبارت از مشرف شدن و در آستانه قرار گرفتن است (مفردات راغب) و مراد از «فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ» در این آیه - به قرینۀ تجویز رجوع در «فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ» ، نزدیک شدن پایان عدّه است؛ نه تمام شدن آن.

2- رفتار شوهر پس از طلاق - در صورت رجوع یا تصمیم بر رها کردن زن - باید بر اساس موازین عاقلانه و متعارف باشد.

فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ

«معروف»؛ یعنی، «شناخته شده» و مراد شیوه‌ای است که مردم پسند باشد؛ به گونه‌ای که عقل و فطرت سالم مردم با چنان رفتاری آشنا و مأنوس باشد.

دربارۀ «تَسْرِیحٌ» در این آیه قید «معروف» آمده و در دو آیۀ قبل، قید «احسان»، این تفاوت تعبیر ممکن است بیانگر آن باشد که آن احسان به مقدار بیش از رفتار متعارف، وجوب ندارد؛ بلکه توصیه‌ای الهی است.

3- عرف، مرجع تشخیص برخی از موضوعات احکام الهی

بِمَعْرُوفٍ ... بِمَعْرُوفٍ

4- اختیار طلاق با مرد است.

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ

5- حرمت رجوع مرد به زن مُطلّقه، به قصد آزار و اذیّت وی

وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا

باب مفاعله در کلمۀ «ضرار» که مصدری از آن باب است، بر مبالغه دلالت دارد. مبالغه در موردی که کمترین اضرار نیز مورد نهی است، به این معنا است که ضرر زدن به زنان با رجوع در طلاق، اندک آن هم زیاد است.

6- رجوع مرد به زن به قصد آزار و اذیّت، تعدّی به حدود الهی و ظلم است.

تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ ... وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا

لام در «لِتَعْتَدُوا» برای بیان عاقبت رجوع اضراری است.

حذف متعلق «لِتَعْتَدُوا» مفید عموم و بیانگر این است که رجوع به قصد اضرار، علاوه بر تجاوز به حقوق زنان، شکستن حریم حدود الهی نیز می‌باشد. آیات قبل که تجاوزگران به حدود الهی را ظالم شمرد، می‌تواند قرینه باشد که در اینجا نیز اعتداء به حدود الهی مراد است.

7- رجوع مرد به زن مُطلّقه با قصد آزار، ظلم به خویشتن است.

وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ

8- تعدّی از حدود الهی، ظلم به خویشتن است.

لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ

9- ظلم به دیگران، ظلم به خویشتن است.

وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ

10- گناه اجتماعی، دامنگیر همه خواهد شد.

وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ

11- لزوم پرهیز از استهزای آیات الهی

وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آیٰاتِ اللّٰهِ هُزُواً

12- رجوع مرد به زن مُطلّقه به قصد آزار، مسخره گرفتن آیات الهی است.

وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً ... وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آیٰاتِ اللّٰهِ هُزُواً

نهی از استهزای آیات الهی پس از تحریم رجوع ضرری، نشان می‌دهد که اگر کسی حقّ رجوع را - که به مصلحت انسان‌ها وضع شده است - وسیلۀ ضرر زدن به همسر قرار دهد، آیات و احکام خدا را استهزاء کرده است.

13- سوءاستفاده از مقررات دین، استهزای آیات الهی است.

وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً ... وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آیٰاتِ اللّٰهِ هُزُواً

14- لزوم یادآوری نعمتهای الهی

وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ

15- مردم باید همواره قرآن و معارف حکیمانۀ آن را در نظر داشته و به نزول آن از جانب خداوند توجه داشته باشند.

وَ اذْکُرُوا ... وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ

16- قرآن و حکمتهای آن، از نعمتهای خداوند بر مردم

وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ

عطف «مٰا أَنْزَلَ» بر «نِعْمَتَ اللّٰهِ» ممکن است عطف تفسیری یا عطف خاص بر عام و بیانگر این باشد که قرآن و حکمت‌های آن، نعمت خداوند است.

17- خداوند به وسیلۀ «کتاب» و «حکمت»، مردم را موعظه می‌کند.

وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ یَعِظُکُمْ بِهِ

18- قرآن، کتاب موعظه

مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ یَعِظُکُمْ بِهِ

19- قرآن و احکام و معارف حکیمانۀ آن، مرتبه‌ای تنزّل یافته از آنچه در پیشگاه خداوند است.*

وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ

مراد از نزول در «أَنْزَلَ» ، ممکن است نزول مرتبه‌ای باشد.

20- لزوم رعایت تقوای الهی

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

21- تقوا، زمینۀ پذیرش و اجرای احکام الهی است.

فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

22- خداوند، به همه چیز دناست.

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

23- لزوم توجه به آگاهی مطلق و همه‌جانبۀ الهی

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

24- آگاهی از احاطۀ علمی خداوند بر همه چیز، زمینه‌ساز عمل به احکام الهی است.

وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

25- هشدار خداوند به مُتخلّفین از

دستورات الهی و احکام طلاق و تهدید آنان به کیفر

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

26- «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند است.

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

کلید واژه‌ها:

آزادی؛ آیات خدا؛ اذیت؛ استهزاء؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ امت؛ انذار؛ انسان؛ تقوا؛ تهدید؛ جبر و اختیار؛ حرمت؛ حُکم؛ دین؛ ذکر؛ زن؛ شوهر؛ ضرر؛ طلاق؛ ظلم؛ عدل؛ عدّه؛ عذاب؛ عرف؛ عقل؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ قرآن؛ کتاب؛ گناه؛ مرد؛ موعظه؛ نعمت؛ نفس

[سوره البقرة (2): آیه 232]

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ (232)

232

و هنگامی که زنان را طلاق دادید و به پایان مدّتشان رسیدند، مانعشان نشوید که با همسرانشان - چنانچه با یکدیگر به خوبی تراضی کنند - ازدواج نمایند. کسی از شما از این سخن پند می‌گیرد که به خدا و روز واپسین ایمان داشته باشد. این برای شما پر برکت‌تر و پاکیزه‌تر است، و خدا می‌داند و شما نمی‌دانید.

1- جواز و صحّت ازدواج زن با شوهر سابق خویش پس از انقضای عِدّۀ طلاق

فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ

مراد از «أَزْوٰاجَهُنَّ» یا شوهران قبلی زنان است و یا مردان دیگری که با آنان ازدواج خواهند کرد. در صورت اول، اولیای زن را توجه می‌دهد که زوجیت سابق و انس و الفتی که این زن با آن شوهر داشته، باید شما را به ازدواج مجدد این دو راغب‌تر سازد؛ نه این که مانع آن شوید.

2- شوهر، حقّ جلوگیری از ازدواج زن مطلّقۀ خویش را پس از انقضای عِدّه ندارد.

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ

مراد از «أَزْوٰاجَهُنَّ» ممکن است شوهران بعدی باشند به اعتبار این که «زوج» خواهند شد، در این صورت خطاب >/«لا تعضلوهن»/< به همگان از جمله شوهران سابق خواهد بود که در «إِذٰا طَلَّقْتُمُ» مخاطب بودند. آنها بر اثر غیرت یا انگیزۀ

دیگر، در راه ازدواج همسران مطلقۀ خویش، مانع تراشی کرده و برای به هم زدن آن تلاش می‌کردند.

3- هیچکس، حق جلوگیری از ازدواج زن با شوهر سابق یا دیگری را پس ازانقضای عِدّه ندارد.

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ

«عضلة»، ریشۀ >/«لا تعضلوهن»/<؛ یعنی، ماهیچه. از آنجا که با الیاف ماهیچه می‌توان چیزی را محکم بست، برای بیان منع شدید، از فعل «عضل» استفاده می‌شود؛ بنابراین، >/«لا تعضلوهن ...»/< یعنی، مانع ازدواج زنان با شوهر سابق خود یا دیگری نشوید. «بلوغ اجل»؛ یعنی، رسیدن به آخر مدت و جمله‌های «إِذٰا طَلَّقْتُمُ» و >/«لا تعضلوهن»/< خطاب به عموم مردم است، به این اعتبار که طلاق دهندگان و نیز کسانی که مانع ازدواج زنان بیوه می‌شوند، بخشی از مردم‌اند.

4- زنان مطلّقه پس از انقضای عدّه، احتیاج به اذن ولیّ در ازدواج ندارند.

فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ

فعل «یَنْکِحْنَ» به زنان اسناد داده شده و گویای آن است که آنها خود در این کار تصمیم گیرنده‌اند.

5- از بین رفتن عُلقۀ زوجیّت با انقضای عِدّه، و احتیاج به عقد مجدد برای ادامۀ زندگی با شوهر سابق

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ

با توجّه به اینکه در آیات قبل، از ادامۀ زندگی قبل از انقضای عدّه، تعبیر به >/«امساک»/< و «رد» شده و در این آیه تعبیر «نکاح» آمده است، معلوم می‌شود با انقضای عدّه، عُلقه زوجیت تمام می‌شود.

6- اختیار طلاق به دست مرد است.

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ

7- توافق و رضایت زن و مرد بر اساس آنچه عقل و عرف آن را می‌پسندد، شرط جواز و صحت ازدواج است.

إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ

8- اولیای زن می‌توانند از ازدواج او با شوهر دلخواهش در صورت تراضی آنها بر شرائط غیر متعارف و ناپسند، جلوگیری کنند.

فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ

قید «إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ» ، می‌تواند نهی >/«لا تعضلوهن»/< را مخصوص زمانی کند که تراضی زن و شوهر بر اساس شرائط پسندیده باشد که در غیر آن صورت، نهی وجود ندارد.

9- عرف، مرجع تشخیص برخی از موضوعات احکام الهی

بِالْمَعْرُوفِ

10- توصیه به باز نداشتن زنان مطلّقه از ازدواج مجدد، موعظۀ خداوند به مردم

ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

گرچه فعل «یُوعَظُ» به مؤمنان اسناد یافته است؛ ولی از آنجا که مراد بیان موعظه‌پذیر بودن مؤمنان است، دانسته می‌شود که اصل موعظه برای همۀ مردم است.

11- مؤمنان به خدا و قیامت، از ازدواج زن مُطلّقه ممانعت نمی‌کنند.

فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ ... ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

12- ایمان به خدا و قیامت، زمینۀ پذیرش مواعظ الهی و معارف قرآن و عمل به احکام آن

ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

به قرینۀ «یَعِظُکُمْ بِهِ» در آیۀ قبل می‌توان گفت: «ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ» در این آیه اشاره به معارف قرآن است.

13- جلوگیری نکردن از ازدواج زنان مُطلّقه، مایۀ رشد جامعه و از میان رفتن ناهنجاری‌های آن

فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ ... ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ

اصل معنای زکات، نموّ و رشدی است که در امور دنیوی و اخروی از برکت الهی پدید آید (مفردات راغب) و طهارت، زوال خباثت و نجاست است و در آیه در معنای مجازی از میان رفتن اخلاق رذیله به کار رفته است.

14- لزوم رفع موانع ازدواج زنان بی‌شوهر

فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ ... ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ

بیان فوائد ازدواج زنان بی‌شوهر و تأثیر آن در رشد جامعه و رفع آلودگی‌های اخلاقی از آن، برای ترغیب مردم به فراهم ساختن زمینۀ ازدواج آنها و رفع موانع از آن است.

15- اصلاح و پاکسازی خانواده و جامعه، از اهداف دین و قوانین الهی است.

فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ ... ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ

16- پذیرش احکام الهی و عمل به آن، باعث رشد و طهارت انسان

ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ ... ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ

17- قوانین الهی برای رشد و طهارت جامعه، مفیدتر از قوانین و رسوم مردم است.

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ ... ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ

«أَزْکیٰ» و «أَطْهَرُ» اسم تفضیل و گویای مقایسه بین احکام مطرح در آیه با قوانین دیگران است.

18- منافع عمل به احکام الهی، متوجه خود انسان می‌شود.

فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ ... ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ

حرف لام در «لَکُمْ» ، بر نافع بودن دلالت دارد.

19- خداوند به بهترین راه کمال جامعه و عوامل پاکسازی آن از آلودگی‌های اخلاقی آگاه است.

ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ

20- خداوند به حکمتها و آثار احکام آگاه است.

فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ

21- خداوند، دارای علمی همه جانبه و نامحدود است.

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ

حذف مفعول «یَعْلَمُ» نشانۀ تعمیم آن به هر چیزی است که قابل دانستن باشد.

22- احکام الهی، دارای مصلحت و برخاسته از علمِ بیکران خداوند

فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ

23- جهلِ انسان به حکمتها و آثار احکام الهی و عوامل کمال و نقص خویش

فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

24- لزوم تعبد در برابر احکام الهی، در عین جهل به حکمت و فلسفۀ آن

ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

25- انسان، ذاتاً فاقد علم و نیازمند آموزش از جانب خداوند است.

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

کلید واژه‌ها:

اجل؛ اخلاق؛ ازدواج؛ اصلاح؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ برکت؛ بیوه؛ پلیدی؛ تربیت؛ تزکیه؛ جامعه؛ جبر و اختیار؛ جهل؛ حق؛ حُکم؛ خانواده؛ دین؛ رشد؛ زن؛ شوهر؛ طلاق؛ طهارت؛ عدّه؛ عرف؛ عقد؛ عقل؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ فقر؛ قیامت؛ مرد؛ مصلحت؛ موعظه؛ ولایت

[سوره البقرة (2): آیه 233]

وَ اَلْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ اَلرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی اَلْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی اَلْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (233)

233

و مادران [مطلّقه]فرزندانشان را دو سال تمام شیر دهند. [این حکم]برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را تمام کند. و خوراک و پوشاک مادران، به طور شایسته، بر عهدۀ پدر است. هیچ کس جز به قدر وُسعش مکلّف نمی‌شود.

هیچ مادری نباید به فرزندش زیان برساند، و هیچ پدری نیز نباید به فرزندش[زیان برساند]، و [در صورت فوت پدر،]مثل این [هزینه]بر عهدۀ وارث است.

و اگر [پدر و مادر]بخواهند با رضایت و مشورت یکدیگر، [پیش از تمام شدن دو سال،]طفل را از شیر بگیرند، گناهی بر آن دو نیست. و اگر خواستید برای فرزندانتان دایه بگیرید، گناهی بر شما نیست، به شرط این‌که بهایی را که می‌دهید، به خوبی بپردازید. و از خدا پروا کنید، و بدانید که خدا به آنچه می‌کنید بیناست.

1- شیر دادن به فرزندان، فرمان خداوند به مادران

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ

جملۀ «یُرْضِعْنَ ...»، خبری است در مقام انشا و معنای امر می‌دهد. این امر به قرینۀ ذیل آیه که استخدام دایه را مجاز شمرده است، بر طلب مطلق دلالت دارد و سازگار با وجوب و استحباب است.

2- دورۀ کامل شیرخوارگی کودک، دو سال تمام است.

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ

3- تکمیل دورۀ دو سالۀ شیر دادن به نوزاد، بر مادران لازم نیست.

لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ

قید «لِمَنْ أَرٰادَ ...» شیر دادن به مدت دو سال را منوط به ارادۀ مادر یا پدر قرار داده است؛ بنابر این اگر بخواهند می‌توانند، مدت آن را تقلیل دهند. ذیل آیه به این معنا صراحت دارد.

4- مادر در صورت تصمیم پدر به تکمیل شیرخوارگی فرزند، باید دو سال کامل به نوزاد شیر دهد.*

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ ... لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ

«لِمَنْ أَرٰادَ» قابل تطبیق بر تمام کسانی است که دربارۀ شیرخوارگی فرزند حق تصمیم‌گیری دارند و تعبیر «عن تراض منهما»در ذیل آیه بر حق پدر و مادر در این زمینه دلالت دارد.

بنابر این نظر هر کدام از آن‌ها - از جمله پدران - که خواهان تکمیل دورۀ شیرخوارگی شوند بر نظر دیگران مقدم شده و باید به آن عمل شود.

5- محروم نساختن نوزادان از شیر مادر تا دو سال کامل، توصیۀ خداوند به مادرانی که از شوهر خود طلاق گرفته‌اند.

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ

آیات قبل دربارۀ طلاق بود و در آیات بعد نیز به این موضوع پرداخته می‌شود، بنابر این؛ معلوم می‌شود، «الْوٰالِدٰاتُ» ، شامل مادرهایی که طلاق گرفته‌اند نیز می‌شود. عطف این آیه با واو بر بحث طلاق، این ارتباط را تأیید می‌کند. آیه گرچه به اصل شیر دادن فرمان داده است؛ ولی تکمیل آن را تا دو سال، منوط به تصمیم پدر یا مادر قرار داده است.

6- زنان مطلّقه نباید از شیر دادن به نوزاد خود امتناع نمایند.

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ

7- اولویّت شیر مادر برای تغذیۀ فرزند نسبت به شیر دیگر زنان و تغذیه‌های دیگر

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ

8- توجه اسلام به نقش سازندۀ مادر در تغذیه و پرورش کودک*

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ

9- تأمین خوراک و پوشاک مادران به مقدار متعارف، وظیفۀ شرعی پدر

وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ

10- تأمین غذا و لباس متعارف زنان مُطلّقه در زمان شیردهی به نوزاد، بر عهدۀ پدر است.

وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ

11- وابستگی اجتماعی فرزند به پدر، دلیل لزوم اقدام او برای تأمین مخارج

مادران شیر دهنده است.

وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ

یاد کردن از «والد» با تعبیر «مولود له» (کسی که فرزند برای او است)، گویای تأثیر آن در حکم نفقه است.

12- تعلق تکوینی فرزند به پدر و مادر

أَوْلاٰدَهُنَّ ... بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ

آیه در تعبیرهای «أَوْلاٰدَهُنَّ» و «ولدها» فرزند را به مادران نسبت داده و در «مَوْلُودٌ لَهُ» و «ولده» به پدر، زیرا فرزند در تکوین خود به هر دو وابسته است و تعبیر «مَوْلُودٌ لَهُ» برای پدر که گویای اختصاص منافع فرزند به پدر است، ناظر به شیوۀ مرسوم زندگی مردم است که فرزند را در منافع، نسب و بیشتر امور زندگانی تابع پدر قرار می‌دهند.

13- پدر، مالک منافع فرزند است.*

وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ ... وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ

14- تشخیص عُرف، ملاکی در تعیین حدود برخی از موضوعات شرعی

رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ

15- هیچکس به بیش از مقدار قدرت و استطاعت خود تکلیف نمی‌شود.

لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا

16- قانون‌گذاران نباید کسی را بیش از توان او تکلیف کنند.

لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا

مجهول بودن «لاٰ تُکَلَّفُ» گویای آن است که فاعل هر که باشد، فرقی نمی‌کند؛ بنابر این، تمام تکلیف کننده‌ها می‌توانند مورد نظر باشند.

17- مخارج همسر در صورتی که بیش از توان شوهر باشد، نامتعارف بوده و تأمین آن لازم نیست.

وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا

جملۀ «لاٰ تُکَلَّفُ ...» تفسیر کلمۀ «معروف» است؛ یعنی حدّ متعارف، با در نظر گرفتن توانایی مالی شوهر تعیین می‌شود.

18- پدر نباید پس از طلاق، مادر را از شیر دادن به فرزند خود باز دارد.

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ

جملۀ «الْوٰالِدٰاتُ ...» در حکم قانون است واجرای آن بر عهدۀ تمام مسلمانان، از جمله پدران، نهاده شده است؛ یعنی، پدران نیز نباید مادران را از شیر دادن به فرزندان باز دارند؛ لازمۀ این معنا، حق اولویّت مادر در شیر دادن کودک است.

19- پدر و مادر نباید فرزند را وسیلۀ تضییع حقوق یکدیگر قرار دهند.

لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ

باء در «بِوَلَدِهٰا» و «بِوَلَدِهِ» یا سببیه است و یا الصاق. در صورت اول - چه فعل «لاٰ تُضَارَّ» مجهول باشد و چه معلوم - مفاد آیه این خواهد بود که پدر و مادر نباید به بهانۀ فرزند به

یکدیگر آزار رسانند و در صورت دوم اینکه نباید به فرزند آسیب برسانند. برداشت یاد شده ناظر به احتمال اول است.

20- پدر و مادر نباید حتی پس از طلاق آسیبی به فرزند برسانند.

لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ

حرف باء در آیه می‌تواند برای الصاق باشد. در این صورت فعل «لاٰ تُضَارَّ» معلوم خواهد بود و مفاد آیه اینکه پدر و مادر، پس از طلاق، نباید رفتاری داشته باشند که به فرزند آسیب برسانند.

21- مادر نباید - حتی پس از طلاق - با امتناع از شیر دادن به فرزند، موجب ضرر او شود.

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ ... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا

22- پدر - حتی پس‌از طلاق‌دادن همسر - نباید با امتناع از تأمین مخارج او، موجب ضرر فرزند شود.

وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ ... لاٰ تُضَارَّ ... وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ

23- خودداری مادر از شیر دادن به کودک خویش، از مصادیق بارز اضرار به فرزند

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ ... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا

نهی از زیان‌رسانی به کودک پس از الزام مادر به شیر دادن، اشاره به این معناست که از مصادیق بارز ضرر به کودک، خودداری از شیر دادن به اوست.

24- خودداری پدر از تأمین مخارج مادر، موجب زیان کودک خویش

وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ ... لاٰ تُضَارَّ ... وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ

نهی از زیان‌رسانی پدر به کودک خویش، پس از الزام او به تأمین مخارج مادر، اشاره به این معناست که امتناع از تأمین مخارج مادر در نهایت منجرّ به زیان کودک خواهد شد.

25- پیشگیری از آسیب دیدن فرزند پس از طلاق، دلیل توصیۀ مادران به شیر دادن و الزام پدران به تأمین مخارج آنان است.

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ ... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ ... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ

26- نفی ضرر و ضرار در تکالیف اسلام

لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ

27- وارثان پدر باید تأمین مخارج زنی را که به فرزند میّت شیر می‌دهد، بر عهده گیرند.

وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ

28- لزوم تلاش وارثان برای حفظ و تغذیۀ کودک یتیم و پرهیز از آسیب‌رسانی به او

لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ

مِثْلُ ذٰلِکَ

جملۀ «وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ» ، تمامی تکالیفی را که پدر کودک باید نسبت به او رعایت کند، بر عهدۀ وارث پدر گذاشته که از جمله، پرهیز از اضرار به کودک (لا تضارّ...مولود له بولده) است.

29- جواز گرفتن فرزند از شیر قبل از دو سال،به شرطِ رضایت و توافق پدر و مادر و مشورت با صاحبنظران

فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا

چون قطع شیر مادر پس از دو سال طبیعی است و نیاز به مشورت و توافق ندارد؛ بنابر این، مراد از «فصال» در آیۀ شریفه، «فصال» قبل از دو سال است.

30- انتخاب جایگزین برای شیر مادر، باید پس از مشورت با صاحبنظران و توافق والدین صورت گیرد.

فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا

در برداشت یاد شده، «فصال» بر «جدایی از شیر مادر» حمل شده است؛ نه «فصال» از هر شیری؛ یعنی، والدین توافق می‌کنند که مادر دیگر شیر ندهد و برای تکمیل مدّت شیر، کودک را به گونه‌ای دیگر تغذیه کنند.

31- جواز گرفتن دایه برای شیر دادن فرزند

وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ

32- جواز گرفتن دایه برای فرزند، مشروط به رضایت مادر و رعایت حق اولویّت او در شیر دادن به فرزند است.

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ ... وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ

با توجّه به اینکه صدر آیه، شیر دادن را حق مادر می‌داند، معلوم می‌شود که دایه گرفتن پدر در صورتی جایز است که این حق ضایع نشود؛ علاوه بر این، بازداشتن مادر از شیر دادن کودک - به دلیل «عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا» - منوط به رضایت اوست و دایه گرفتن مصداقی از این بازداشتن است، پس باید با رضایت او؛ یعنی، مراعات حق اولویّت او، به سراغ دایه رفت.

33- لزوم پرداخت اجرت به دایه، پیش از شیردادن او به فرزند

وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ ... إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ

فعل «أَرَدْتُمْ» در جملۀ شرطی «إِنْ أَرَدْتُمْ ...» نشان می‌دهد که تسلیم اجرت، مربوط به زمان ارادۀ دایه گرفتن است.

34- مقدار اجرت دایه و شیوۀ تسلیم آن، باید متعارف و مردم پسند باشد.

إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ

«بِالْمَعْرُوفِ» یا قید تسلیم است (سلّمتم... تسلیماً بالمعروف) و یا قید «مٰا آتَیْتُمْ» ؛ و می‌تواند قید هر دو باشد.

35- پیش‌پرداخت اجرت دایه، زمینۀ جلوگیری از رسیدن ضرر به کودک*

لاٰ تُضَارَّ ... مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ ... إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ

با در نظر گرفتن اینکه آیه در مقام دفع ضرر از کودک است؛ می‌توان گفت که پیش‌پرداخت اجرت دایه، به جهت دفع ضرری است که در اثر تأخیر اجرت دایه، ممکن است متوجّه طفل گردد.

36- پرداخت کامل حقوق متعارف مادر، شرط جواز دایه گرفتن برای کودک

وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا ... إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ

قید «إِذٰا سَلَّمْتُمْ ...» ممکن است ناظر به مزد دایه باشد و می‌تواند ناظر به پرداخت حقوق مادر از جانب پدر باشد؛ یعنی، زمانی می‌توانید دایه بگیرید که شیر مادر را تا آن زمان به نرخ روز محاسبه کرده و اجرت او را برابر متعارف پرداخته باشید.

برداشت یاد شده ناظر به احتمال دوم است.

37- جواز اخذ اجرت برای شیر دادن به کودک حتی از جانب مادر

وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ... إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ

38- اجاره، امری مشروع است.

وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ ... إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ

تجویز دایه گرفتن و پرداخت اجرت، مبتنی بر تشریع اصل قانون اجاره است.

39- لزوم رعایت تقوا از سوی مادر، پدر، وارثان پدر و دایه نسبت به حقوق متقابل یکدیگر

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

خطاب در «اتَّقُوا اللّٰهَ» ، متوجه کسانی است که آیۀ شریفه آنها را به وظایف و رعایت حقوقی نسبت به یکدیگر و در رابطه با فرزند، مکلّف کرد؛ یعنی پدر، مادر، دایه و وارثان پدر.

40- لزوم رعایت تقوا در حقوق نوزادان و آنچه مربوط به شیردهی آنان است.

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

محور اصلی آیه، تأمین شرائط حیات و رشد نوزادان است؛ بنابراین، مصداق بارز تقوا درآیۀ شریفه، رعایت حقوق آنان خواهد بود.

41- تقوا و ترس از خداوند، ضامن اجرای تکالیف است.

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

42- اعمال انسان، مورد نظارت خداوند است.

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

43- لزوم توجه به آگاهی خداوند و غافل

نشدن از نظارت او بر اعمال انسان

وَ اعْلَمُوا

44- پدران، مادران و وارثان، در صورت بی‌توجهی به کودک شیرخوار و تغذیۀ او، به کیفر الهی گرفتار خواهند شد.

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ ... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ ... وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

بیان علم خداوند به اعمال انسان، هشدار و تهدید به کیفر است.

45- خداترسی و توجّه به نظارت او بر اعمال، عامل رعایت حقوق متقابل مادر، پدر و دایه

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

46- خداترسی و توجّه به آگاهی او، باعث رعایت مصالح نوزادان و مسائل مربوط به شیردهی آنان از سوی پدر، مادر، وارثان پدر و دایه

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

47- «بَصِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ ... بَصِیرٌ

49- «عن أبی عبداللّه(ع)... قال: کانت المرأة منّا ترفع یدها إلی زوجها إذا أراد مجامعتها فتقول: لا أدَعُک لأنّی أخاف أن أحمل علی وَلَدی و یقول الرجل لا أجامعک إنّی أخاف أن تَعلَقی فأقتل ولدی فنهی اللّه عزّوجلّ أن تضارّ المرأة الرجل و أن یضارّ الرجل المرأة...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: زن از ما [مردم] چنین بود که هرگاه شوهرش می‌خواست با وی آمیزش کند دستش را به سوی وی بلند می‌کرد و می‌گفت: نمی‌گذارم [با من در آمیزی] زیرا می‌ترسم با وجود کودک [شیرخوار] آبستن شوم و [یا] مرد می‌گفت با تو آمیزش نمی‌کنم چون می‌ترسم باردار شوی و من باعث مرگ فرزند [شیرخوار]م گردم؛ از این رو خداوند عزوجل از این که زن به مرد و مرد به زن زیان برساند نهی فرمود».

50- «عن أبی عبداللّه(ع) قال: الحُبلیٰ المطلّقة... هی أحقّ بولدها إن ترضعه بما تقبله امرأة أخری إنّ اللّه عزّوجلّ یقول:

«لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ» ؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: زن مطلقه در شیردادن به فرزندش اگر به همان مزدی که زنی دیگر (دایه) دریافت می‌کند راضی باشد سزاوارتر است، خدای عزوجل می‌فرماید:

«لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ» ».

51- «سُئل أبو عبداللّه(ع) عن قول اللّه «وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ» قال: لاینبغی للوارث أن یضارّ المرأة فیقول لا أَدَع ولدها یأتیها...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند «وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ» سؤال شد، فرمود: برای وارث پدر روا نیست که به زن (مادر کودک) زیان برساند و [با جدا کردن کودک از مادر] بگوید نمی‌گذارم کودک پیش مادرش برود...».

کلید واژه‌ها:

اجاره؛ اجرت؛ ارث؛ اسلام؛ اعداد؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ پدر؛ تربیت؛ تقوا؛ تکلیف؛ حضانت؛ حقوق؛ حُکم؛ خانواده؛ خوردن؛ خوف؛ دایه؛ رضاع؛ زن؛ سال؛ شوهر؛ شیر؛ ضرر؛ ضمان؛ طلاق؛ عذاب؛ عرف؛ عمل؛ غفلت؛ فرزند؛ کودکی؛ گناه؛ لباس؛ مادر؛ مالکیت؛ مردگان؛ مرگ؛ مشورت؛ نفقه؛ والدین؛ وجوب؛ یتیم؛

[سوره البقرة (2): آیه 234]

وَ اَلَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ (234)

234

و کسانی از شما که وفات می‌یابند و همسرانی بر جای می‌گذارند، باید [همسرانشان]چهار ماه و ده روز برای خود انتظار کشند؛ پس وقتی به پایان مدّتشان رسیدند، در مورد آنچه به طور پسندیده نسبت به [ازدواج] خود انجام می‌دهند گناهی بر شما نیست، و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.

1- عِدّه وفات برای زنان شوهر مرده، چهار ماه و ده شبانه روز است.

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ ... یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً

از آنجا که تمییز «عَشْراً» ذکر نشده، بر هر یک از روز و شب قابل اطلاق است (ابوحیان). در این موارد تصریح نکردن به یکی از آن دو، می‌تواند به منظور ارادۀ هر دو باشد. ممکن است گفته شود، عدد «عشر» که باید برای شب به کار رود، از باب تغلیب بر شبانه روز اطلاق شده است. (مجمع البیان)

2- جواز ازدواج مجدّد برای زنان شوهر مُرده، مشروط به گذراندن عدّۀ وفات (چهار ماه و ده شبانه روز)

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ ... یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً

3- مرگ، بازپس گرفته شدن کامل حقیقتِ انسانی، از کالبد جسمانی است؛ نه نابودی و فنا

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ

«توفی» به معنی أخذ کامل است و با در نظر گرفتن استنادش به «کم» به این معناست که شما با مرگ، به صورت کامل و هویّت تمام، گرفته می‌شوید و لازمۀ این معنی آن است که روح آدمی، تمام حقیقت و هویت اوست.

4- عدّۀ وفات، مخصوص زنی است که شوهرش مسلمان باشد.*

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ

مخاطب کلمۀ «مِنْکُمْ» مسلمانان هستند، این قید در صورت داشتن مفهوم، عدّۀ وفات به مدّت ذکر شده را ویژۀ زنانی قرار می‌دهد که شوهرانشان مسلمان باشند.

5- حرمت نهادن به مرد مسلمان، از حکمتهای عدّۀ وفات*

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ

چنانچه عدّۀ وفات مخصوص زنی باشد که شوهرش مسلمان است، می‌توان گفت: از فلسفه‌های عِدّه، احترام به مرد مسلمان است. خطاب به مردان در آیه، با آنکه حکم مطرح شده در آن مربوط به زنان است، می‌تواند تأییدی بر این نکته باشد.

6- اهمیّت رعایت عدّۀ وفات، و تأکید خداوند بر آن

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ ... یَتَرَبَّصْنَ

«یَتَرَبَّصْنَ» انشاء است به لفظ خبر و بر تأکید، دلالت دارد.

7- آغاز عدّۀ وفات، زمان اطّلاع همسر از مرگ شوهراست.

یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ

«تربص»؛ یعنی، انتظار کشیدن و مفعول محذوف آن - در آیه - ایام عدّه است. انتظار پایان یافتن عدّۀ وفات از زنی امکان‌پذیر است که از مرگ شوهر خود آگاه شده باشد.

8- پس از عدّۀ وفات، زن در گرفتن هر تصمیم شایسته و متعارف برای خویش آزاد است.

فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ

9- پس از عدّۀ وفات، زن در انتخاب شوهری شایسته آزاد است.

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ

مراد از «فِیمٰا فَعَلْنَ» ، به قرینۀ جملۀ «یَتَرَبَّصْنَ» که دربارۀ ممنوعیت ازدواج در زمان عدّه است، انتخاب شوهر خواهد بود.

10- عرف، مرجع تشخیص برخی از موضوعات احکام الهی

بِالْمَعْرُوفِ

11- جامعۀ ایمانی، مسؤول مراقبت از

قانون عدّۀ وفات

فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ

مفهوم «فَإِذٰا بَلَغْنَ ...» با توجه به خطاب در کملۀ «عَلَیْکُمْ» ، حاکی از مسؤولیت جامعۀ ایمانی در مورد جلوگیری از ازدواج زنان شوهر مرده در زمان عدّه است.

12- مسؤولیّت جامعه در نظارت بر اجرای قوانین

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ

13- پس از انقضای عدّۀ وفات، نظارت بر زنان شوهر مُرده، بر کسی لازم نیست.

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ

14- جلوگیری از حقوق متعارف زنان شوهر مُرده - مانند ازدواج - پس از انقضای عدّۀ وفات، جایز نیست.

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ

گرچه تعبیر «فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ» تحریم دخالت نیست؛ ولی آیه در مقام دفع توهمی است که چه بسا ذهن مخاطبان را به خود مشغول ساخته بود. آنها گمان می‌کردند در برابر زنان بیوه مسؤولیت نظارت داشته و برای خود حق دخالت قائل بودند.

آیه با نفی مسؤولیت، در حقیقت آنها را به نداشتن حق دخالت رهنمون شده است.

15- جامعۀ ایمانی در برابر رفتار ناشایست زنانی که عدّۀ وفات شوهر را گذرانده‌اند، مسؤولیت داشته و مؤاخذه خواهند شد.*

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ

قید «بِالْمَعْرُوفِ» ، می‌تواند نفی مؤاخذه را به شایستگی رفتار زن، مشروط ساخته باشد.

16- آگاهی گسترده و همه‌جانبۀ خداوند به اعمال انسان

وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ

17- خداوند بر کردار زنان در زمان عدّۀ وفات و پس از آن، و عمل مسلمین در نظارت بر حفظ حدود الهی آگاه است.

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ

18- توجّه به آگاهی خداوند از اعمال انسان، زمینۀ عمل به احکام اوست.

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ

19- «خَبِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ ... خَبِیرٌ

کلید واژه‌ها:

اجل؛ احترام؛ ازدواج؛ اعداد؛ اللّه؛ امت؛ ایمان؛ بدن؛ بیوه؛ تکلیف؛ جبر و اختیار؛ حرمت؛ حق؛ حُکم؛ خبیر/اسما و صفات؛ زن؛ شوهر؛ عدّه؛ عذاب؛ عرف؛ عمل؛ گناه؛ ماه؛ مرگ؛ مسلمانان

[سوره البقرة (2): آیه 235]

وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ اَلنِّسٰاءِ أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ عَلِمَ اَللّٰهُ أَنَّکُمْ سَتَذْکُرُونَهُنَّ وَ لٰکِنْ لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاّٰ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَ لاٰ تَعْزِمُوا عُقْدَةَ اَلنِّکٰاحِ حَتّٰی یَبْلُغَ اَلْکِتٰابُ أَجَلَهُ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ (235)

235

و در مورد خواستگاری از زنانِ [در عدّه]که آن را به طور کنایه اظهار کرده یا در دل‌هایتان پنهان داشته‌اید گناهی بر شما نیست. خدا می‌دانست که شما از آنها یاد خواهید کرد، ولی به طور پنهانی با آنان وعده نگذارید، مگر این‌که سخنی پسندیده بگویید. و با آنان عقد نکاح نبندید، تا آن مدّت مقرّر (عدّه) به پایان برسد؛ و بدانید که خدا آنچه را در دل دارید می‌داند. پس، از [نافرمانی]او بر حذر باشید، و بدانید که خدا بسیار آمرزنده و بردبار است.

1- جواز خواستگاری تلویحی، از زنانی که در عِدّۀ طلاق و یا وفات هستند.

وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسٰاءِ

الف و لام در کلمۀ «النِّسٰاءِ» عهد است؛ یعنی زنان دارای عِدّۀ طلاق یا عدّۀ وفات که در آیات سابق، مورد بحث بودند.

2- جواز علاقه‌مندی به زنانِ در حال عدّه و تصمیم به ازدواج با آنان پس از پایان آن

أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ

3- خداوند به گرایش‌های طبیعی مردان و اشتغال فکری آنان به طرح ازدواج با زنانی که عدّۀ شوهر سابق خود را می‌گذرانند، آگاه است.

عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ سَتَذْکُرُونَهُنَّ

4- اسلام در قوانین خود به تمایلات طبیعی انسان و واقعیت‌ها و زمینه‌های اجرایی احکام، توجه داشته است.

عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ سَتَذْکُرُونَهُنَّ

5- تجویز خواستگاری تلویحی از زنان در عِدّه، تسهیلی بر مردان در گرایشهای

طبیعی آنان

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ ... عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ سَتَذْکُرُونَهُنَّ

6- بی‌صبری مردان در اظهار تمایل به ازدواج با زنان بی‌شوهر، ناپسند و نیازمند محدودیت‌هایی قانونی است.

عَرَّضْتُمْ ... أَکْنَنْتُمْ ... عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ سَتَذْکُرُونَهُنَّ

جملۀ «عَلِمَ اللّٰهُ ...» بیانگر علّت مباح ساختن تعریض و تمایلات درونی است و اشاره دارد به این که مطلوب، در مرحلۀ نخست، این است که مردان تا پایان عدّه از یاد زنان بیوه خودداری ورزند؛ ولی چون خداوند می‌داند که انجام این مطلوب برای مردان دشوار است، آنان را بر تعریض و تمایلات درونی مؤاخذه نمی‌کند. ذیل آیه که از علم خداوند به تمایلات درونی و لزوم ترس از خدا، سخن گفته است، به منزلۀ تأکیدی بر نکوهیده بودن یاد زنان بیوه در ایام عدّه است.

7- حرمت قرار پنهانی و وعدۀ ازدواج به زنانی که در حال عدّه هستند.

وَ لٰکِنْ لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا

«سِرًّا» یا کنایه از «نکاحا» است و یا وصف برای محذوف؛ یعنی، «وعدا سرا» و می‌تواند ظرف باشد؛ یعنی، «فی السر».

8- جواز گفتگوی مردان با زنان در عدّه، به گونه‌ای شایسته و به دور از گستاخی و سخنهای غیر متعارف

لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاّٰ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً

9- خواستگاری صریح از زنانی که در عده به سر می‌برند، چه به صورت آشکار و چه پنهان، جایز نیست.

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا عَرَّضْتُمْ ... وَ لٰکِنْ لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا

نهی از وعدۀ سرّی به قرینۀ تجویز خواستگاری تلویحی آشکار، نهی از وعدۀ صریح به ازدواج است. این نهی گرچه به وعدۀ سرّی مربوط است؛ ولی از باب اولویت، می‌تواند نهی از وعدۀ صریح و آشکار نیز باشد.

10- جواز خواستگاری تلویحی از زنان در عدّه، مجوّز وعدۀ نهانی با آنان برای ازدواج پس از عِدّه نیست.

لاٰ جُنٰاحَ ... وَ لٰکِنْ لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاّٰ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً

چنانچه استثناء در «إِلاّٰ أَنْ تَقُولُوا ...»، منقطع باشد، کلمۀ «لٰکِنْ» استدراک از جملۀ «لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ» خواهد بود؛ یعنی اگر چه می‌توانید به صورت کنایه خواستگاری کنید، و لکن این خواستگاری باید علنی باشد و نباید پنهانی صورت گیرد؛ زیرا قرار پنهانی با آنان تجویز نشده است. آری می‌توانید با آنان در حد متعارف، گفتگو داشته باشید.

11- وعدۀ نهانی با زنانی که در عده بسر می‌برند برای ازدواج پس از عدّه، تنها در صورتی جایز است که با سخنانی متعارف و پسندیده انجام گیرد.

وَ لٰکِنْ لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاّٰ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً

در این برداشت استثنا در «إِلاّٰ أَنْ تَقُولُوا ...» استثنای متصل

دانسته شده است، در این صورت مراد از «قَوْلاً مَعْرُوفاً» وعدۀ ازدواج است که اگر به صورت «متاعارف» باشد، از نهی «لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا» استثنا شده است. وعدۀ سرّی متعارف همان تعریض به نکاح است که در صدر آیه آمده بود.

12- عرف، مرجع تشخیص برخی از موضوعات احکام الهی

بِالْمَعْرُوفِ

13- حرمت هر گونه قرار ملاقات سرّی با بانوانی که در عدّه بسر می‌برند.

وَ لٰکِنْ لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا

نهی «لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا» مطلق است و شامل هرگونه وعدۀ سرّی می‌شود، چه وعدۀ به ازدواج باشد و چه وعده‌هایی که به خلوت کردن با نامحرم منجر شده و زمینۀ گناه را فراهم می‌سازد.

14- حرمت انعقاد پیمان ازدواج با زنان در عدّه، قبل از پایان عدّۀ آنان

وَ لاٰ تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّکٰاحِ حَتّٰی یَبْلُغَ الْکِتٰابُ أَجَلَهُ

15- عدّه نگه داشتن، واجبی الهی و دارای مدّتی مشخص

حَتّٰی یَبْلُغَ الْکِتٰابُ أَجَلَهُ

کتاب مصدر و به معنای مکتوب است؛ یعنی، مفروض و تثبیت شده.

16- خداوند به افکار و علاقه‌های درونی انسان آگاه است.

أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ

17- لزوم توجه به علم غیب خداوند و آگاهی او از نیت‌ها و اندیشه‌های انسان

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ

18- توجه به آگاهی همه جانبۀ خداوند بر اسرار انسان، مقتضی ترس و پروا داشتن از او و پرهیز از مخالفت با قوانین او است.

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ

19- ترس از خداوند، ضامن اجرای تکالیف الهی و پرهیز از گناه

فَاحْذَرُوهُ

20- علاقه‌مندی مردان به تصاحب بیوه زنان، لغزشگاهی خطرناک و زمینۀ آلودگی به گناه

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ

21- نیت‌های بد، مورد بازخواست خداوند است.

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ

22- توجه به دانایی خداوند به اسرار

درون انسان، مایۀ پرهیز از نیت‌های ناشایست

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ

23- خداوند، بسیار بخشنده و بُردبار است.

أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

24- توجّه، به مغفرت و بردباری خداوند، منشأ ایجاد امید به پاک شدن از گناهان

لاٰ جُنٰاحَ ... أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

25- ضرورت آمیختگی و همراهی ترس از خداوند، با امید به آمرزش او

وَ اعْلَمُوا ... فَاحْذَرُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

26- شناخت صفات خداوند، منشأ پیدایش حالت خوف و رجا

وَ اعْلَمُوا ... فَاحْذَرُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

27- حالت خوف و رجا در انسان، زمینه‌ساز عمل به احکام الهی

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ ... فَاحْذَرُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

در این قسمت از آیه، لزوم خوف از خداوند (فاحذروه) و نیز امید به بخشایش و بردباری او (غفور حلیم) مطرح شده است تا پس از بیان احکام، زمینۀ عمل به آن را ایجاد کرده باشد.

28- فرصت دادن خداوند به بندگان، برای توبه از گناهان خویش

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

ذکر صفت «حَلِیمٌ» (بُردبار)، حکایت از تعجیل نداشتن خداوند در عقوبت دارد، تا شاید مردم در این فرصت، توبه کنند و مشمول غفران الهی شوند.

29- «غَفُورٌ» و «حَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

کلید واژه‌ها:

آسانی؛ اجل؛ ازدواج؛ اسلام؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ بیوه؛ تفکر؛ تقوا؛ تکلیف؛ توبه؛ حرمت؛ حُکم؛ حلیم/اسما و صفات؛ خوف؛ زن؛ سخن؛ سرّ؛ شناخت؛ شوهر؛ طلاق؛ طهارت؛ عدّه؛ عذاب؛ عرف؛ عقد؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ غیب؛ فطرت؛ قلب؛ گناه؛ مرد؛ مرگ؛ مغفرت؛ نفس؛ وجوب؛ وعده

[سوره البقرة (2): آیه 236]

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَی اَلْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی اَلْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتٰاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی اَلْمُحْسِنِینَ (236)

236

اگر زنان را، مادامی که با آنان آمیزش نکرده و مهری برایشان مقرر نداشته‌اید طلاق دادید، گناهی بر شما نیست، ولی باید آنان را به طور پسندیده، به نوعی بهره‌مند کنید؛ بر عهدۀ توانگران به اندازۀ [توان]آنان است و بر عهدۀ تنگدستان به اندازۀ [توان]آنان، که این حقّی است بر عهدۀ نیکوکاران.

1- جواز طلاق زنان، قبل از آمیزش جنسی

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ

کلمۀ «مس» در آیۀ شریفه، کنایه از عمل زناشویی است.

2- جواز طلاق زنان، حتی در صورت قرار ندادن مهریّه برای آنان

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً

مراد از «فَرِیضَةً» ، مهر است و فعل «تَفْرِضُوا» عطف بر «تَمَسُّوهُنَّ» و منفی است. حرف «أَوْ» - که در کلام منفی قرار گرفته است - دلالت می‌کند که قبل یا بعد آن، از جهت منفی بودن فرقی ندارند؛ در این موارد عطف به «أَوْ» مفادی نظیر عطف به «واو» خواهد داشت؛ بنابر این مفاد آیه این می‌شود:

زمانی که عمل جنسی یا تعیین مهریه در مورد زنان انجام نگرفته است، طلاق دادن آنان جایز است.

3- اختیار طلاق به دست شوهر است.

إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ

4- جواز و صحّت عقد دائم، مشروط به قرار و تعیین مَهریّه نیست.

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً

جواز طلاق در صورت عدم تعیین مهریّه، حکایت از صحّت عقد بدون تعیین مهر دارد. و نیز دلیل بر این است که مراد از آن عقد، عقد دائم است؛ چون طلاق در عقد موقّت فرض ندارد.

5- رعایت عفّت کلام، از آداب بیان احکام

مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ

خودداری از ذکر نام صریح آمیزش جنسی و به کار بردن تعبیر «مس»(تماس گرفتن)، برخاسته از ادب قرآن است.

6- پرداخت مهر به زنانی که قبل از

آمیزش جنسی و تعیین مهر، طلاق داده شوند، واجب نیست.

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ ... وَ مَتِّعُوهُنَّ

«لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ» علاوه بر آن که طلاق را تجویز کرده، می‌تواند لزوم پرداخت هر گونه مالی را جز آنچه «مَتِّعُوهُنَّ ...» بر آن دلالت دارد، نفی کند.

7- لزوم پرداخت متاعی مناسب و پسندیده از سوی شوهران، به زنانی که مهر مشخصی نداشته و قبل از آمیزش با آنان، طلاق داده شوند.

مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا ... وَ مَتِّعُوهُنَّ ... بِالْمَعْرُوفِ

8- مقدار متاع و کالای مناسب و پسندیده برای پرداخت به زن مُطلّقه، باید متناسب با توان مالی شوهر باشد.

وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتٰاعاً بِالْمَعْرُوفِ

قدر هر چیز - که فتح دال و سکون آن هر دو صحیح است - و مقدار آن؛ یعنی، حدّی که به آن رسیده باشد. «مقتر» کسی است که ثروت او کم باشد (لسان العرب).

9- تکالیف الهی بر بندگان، در محدودۀ امکانات و تواناییهای آنان*

عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ

10- لزوم تناسب کالای پرداختی به زنان مُطلّقه، با شؤونات اجتماعی زن و مرد

مَتِّعُوهُنَّ ... مَتٰاعاً بِالْمَعْرُوفِ

در آیۀ مزبور توصیه شده است که «متاع»، پسندیده و متعارف باشد؛ و متاع آنگاه چنین است که از شؤونات اجتماعی شوهر و همسر او، خارج نباشد.

11- لزوم رعایت شؤونات و ارزش افراد در جامعۀ اسلامی

مَتِّعُوهُنَّ ... بِالْمَعْرُوفِ

12- عُرف، مرجع تشخیص برخی از موضوعات احکام الهی

مَتِّعُوهُنَّ ... مَتٰاعاً بِالْمَعْرُوفِ

13- پرداخت کالای مناسب به زنان مُطلّقه، حقّی ثابت بر عهدۀ شوهران

حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ

فرمان «مَتِّعُوهُنَّ» پرداخت کالا را بر همۀ شوهرانی که همسر خود را طلاق داده‌اند، واجب ساخته است؛ بنابر این اختصاص این وظیفه به محسنان، گویای آن است که زمینۀ اجرای این فرمان در آنان فراهم‌تر است.

14- پرداخت کالای مناسب به زنان مطلّقه، نشانۀ احسان و نیکوکاری مرد

حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ

15- نیکوکاری، مایۀ آمادگی کامل برای رعایت حقوق دیگران

مَتِّعُوهُنَّ ... حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ

16- تحریک احساسات خیرخواهانه، از روشهای قرآن، جهت ایجاد انگیزه برای انجام وظایف

مَتِّعُوهُنَّ ... حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ

معمولاً جمله‌هایی نظیر «نیکوکاران چنین و چنان می کنند» که حکم، مستند به نیکوکاران و امثال آنان شده، برای تحریک حِسّ خیرخواهی و نیکوکاری است که خداوند، از این روش استفاده کرده است.

17- نظام اخلاقی، پایگاه و پشتوانه برای عمل به نظام حقوقی، در اسلام

حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ

از این که خداوند، احسان را - که از مقولۀ اخلاق است - زمینۀ پذیرش احکام حقوقی و عمل به آنها قرار داده است، استفاده می‌شود که برای اجرای احکام باید از زمینه‌های اخلاقی بهره گرفت.

کلید واژه‌ها:

آمیزش؛ اثاث؛ اجرت؛ احسان؛ اخلاق؛ ازدواج؛ اسلام؛ اعتدال؛ تکلیف؛ جبر و اختیار؛ حقوق؛ حُکم؛ زن؛ سخن؛؛ شوهر؛ طلاق؛ عرف؛ عفت؛ عقد؛ عمل؛ فقر؛ قرآن؛ گناه؛ مال؛ مهریه؛ وجوب

[سوره البقرة (2): آیه 237]

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا اَلَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ اَلنِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا اَلْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (237)

237

و اگر پیش از آن‌که با آنان آمیزش کنید طلاقشان دادید و مهری برایشان مقرّر کرده‌اید، نصفِ آنچه را مقرّر کرده‌اید، [بدهید]، مگر این‌که آنان گذشت کنند، یا آن کسی که عقد نکاح به دست اوست گذشت کند؛ و گذشت کردن شما به تقوا نزدیک‌تر است؛ و فضل و احسان در میان خود را فراموش نکنید؛ قطعاً خدا به آنچه می‌کنید بیناست.

1- وجوب پرداخت نصف مهریّۀ تعیین شده به زن مُطلّقه، در صورت عدم آمیزش با او

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ

2- اختیار طلاق به دست شوهر است.

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ

3- پرداخت مهریه بر شوهر زنی که مهر خود را بخشیده است، واجب نیست.

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ ... إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ

4- اختیار ازدواج زن - در صورتی که شرعاً دارای ولیّ باشد - با ولیّ اوست.

اَلَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ

مراد از «الَّذِی ...» ولیّ زن (پدر و جد پدری) است که می‌تواند عقد نکاح را ایجاد کند؛ زیرا اگر شوهران مراد بودند، نیازی به تغییر خطاب به فعل غائب نبود و تعبیر «أَوْ تَعْفُوا» گویاتر می‌نمود.

5- ولیّ زن مطلّقه می‌تواند از حقّ وی (نصف مَهر)، صرف‌نظر کند.

أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ

6- پرداخت مَهر تعیین شده از سوی شوهر، در صورت گذشت ولیّ زن از حقّ وی، واجب نیست.

أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ

7- گذشت از حق خویش در مهریّه، بر زن و ولیّ او مستحب و به تقوا نزدیکتر است.

وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ

مخاطب در «أَنْ تَعْفُوا» می‌تواند زن و ولیّ او باشد و ممکن است مخاطب کلیّۀ افراد - اعم از زن و شوهر و ولیّ - باشد. در این صورت، زنان و ولیّ آنان به نگرفتن مهریه و شوهران به پرداخت تمام مهریّۀ تعیین شده، سفارش شده‌اند. برداشت یاد شده در هر دو مبنا صحیح است.

8- پرداخت تمامی مهریّۀ معین شده به زنی که قبل از آمیزش طلاق داده شود مستحب است.

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ ... وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ

9- پرداخت تمامی مهریه به زن، در صورتی که پیش از آمیزش جنسی طلاق داده شود، به تقوا نزدیکتر است.

إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا ... وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ

10- ارزشمندی و استحباب گذشت انسان از حقّ خویش

وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ

11- گذشت انسان از حق خویش، راهی نزدیک برای رسیدن به تقوا

وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ

12- گذشت مالی، راهی مناسب برای رسیدن به تقوا، در مسائل خانوادگی

وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ

آیه در مورد گذشت از مهریه است و کلمۀ «التقوی» گرچه مطلق است؛ ولی مصداق بارز آن در آیه، تقوای مربوط به مهریه و طلاق است.

13- رسیدن به تقوا، هدف از اعمال خیر

وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ

14- مردم به ویژه زن و شوهر - حتی پس از طلاق - نباید تفضّل و بخشش مال به یکدیگر را فراموش کنند.

وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ

به هر عطایی که پرداخت کننده ملزم به آن نباشد «فضل»گفته می‌شود (مفردات راغب).

15- طلاق و مشکلات خانوادگی، نباید موجب فراموشی ارزشها و فضیلتها (همانند عفو و احسان) گردد.

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ ... وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ

16- لزوم توجّه دائمی به گذشت در روابط اجتماعی

وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ

17- بینایی گسترده و عمیق خداوند بر اعمال انسانها

إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

18- توجّه به نظارت خداوند، زمینه‌ساز عمل به احکام الهی و کسب تقوا

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ ... إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

19- نظارت خداوند بر اعمال انسان، هشداری است به متخلفان در مسائل طلاق و مهریه و تهدیدی برای بی‌تقوایان در روابط خانوادگی

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ ... إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

20- «بَصِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ ... بَصِیرٌ

کلید واژه‌ها:

آمیزش؛ احسان؛ ازدواج؛ استحباب؛ اللّه؛ امت؛ انذار؛ انسان؛ بصیر/اسما و صفات؛ تقوا؛ تهدید؛ جبر و اختیار؛ حقوق؛ حُکم؛ خانواده؛ خیر و شر؛ زن؛ سختی؛ شوهر؛ طلاق؛ عفو؛ عقد؛ عمل؛ فراموشی؛ کفالت؛ مال؛ مهریه؛ وجوب؛ ولایت؛ هدیه

[سوره البقرة (2): آیه 238]

حٰافِظُوا عَلَی اَلصَّلَوٰاتِ وَ اَلصَّلاٰةِ اَلْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ (238)

238

بر همۀ نمازها و [به‌ویژه]نماز میانه مواظبت کنید، و خاضعانه برای خدا به پا خیزید.

1- لزوم محافظت بر نمازها و مراعات آداب ظاهری و باطنی آن

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ

2- تأثیر اقامۀ نماز، در عمل به احکام الهی

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ

توصیه به نماز پس از بیان احکام در آیات قبل، می‌تواند اشاره به راهی برای تسهیل عمل به احکام الهی باشد.

3- مشکلات مسائل خانوادگی، نباید غافل‌کنندۀ انسان از نماز و ارتباط با خداوند باشد.

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ

از آن جایی که انسان با درگیر شدن به مسائل خانوادگی نظیر طلاق و پرداخت مهر و غیر آن، چه بسا از یاد خدا غافل شود و نماز را به تأخیر انداخته و یا ترک کند، خداوند پس از بیان احکام خانواده، بر محافظت و مراقبت به نماز تأکید کرده است.

4- لزوم نظارت اجتماعی بر رعایت نماز و آداب دینی در جامعۀ اسلامی

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ

چون «حٰافِظُوا» به صورت جمع آورده شده، می‌تواند خطاب به جامعۀ ایمانی باشد. بدیهی است که این معنا با فرمان محافظت بر نماز به یکایک مردم، منافاتی ندارد.

5- اهمیّت ویژۀ برخی از نمازهای یومیّه (صلاة وسطی)

وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ

در آیه قرینه‌ای وجود ندارد که مراد از «صلاة وسطی» را مشخص سازد؛ به همین جهت دربارۀ آن، نظرهای گوناگونی ابراز شده است. از جمله این که مراد نماز ظهر است، زیرا در وسط روز اقامه می‌شود. در روایات نیز این نماز بر نماز ظهر تطبیق داده شده است؛ گرچه در برخی دیگر از روایات بر نمازهای دیگری انطباق یافته است.

6- لزوم بجا آوردن نماز برای خدا، همراه با خضوع و توجه کامل به پروردگار

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ ... وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

«قنوت»؛ یعنی، مداومت بر اطاعت خاضعانه (مفردات راغب) و خضوع مستلزم توجه کامل می‌باشد. «قٰانِتِینَ» ، می‌تواند علاوه بر ارتباط با «قُومُوا» ، با «حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ» نیز در

ارتباط باشد. قیام در «قُومُوا لِلّٰهِ» نیز تمام طاعت‌ها، از جمله نماز را شامل می‌شود؛ بلکه به قرینۀ صدر آیه، نماز بارزترین مصداق آن است.

7- لزوم بجا آوردن نماز برای خداوند، از روی اطاعت و بندگی او

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ ... وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

8- اعمال و رفتار آدمی، باید خالصانه برای خدا و در جهت او باشد.

وَ قُومُوا لِلّٰهِ

9- لزوم دعا در حال قیام در نماز

وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

حقیقت «قنوت» عبادت و دعا برای خداوند عزوجل در حال قیام است (تاج العروس به نقل از «زجاج»).

10- لزوم حرکت برای خداوند، توأم با اطاعت خاضعانه از او

وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

قیام برای خدا، بر هر حرکتی که در راه او انجام گیرد، صادق است.

11- طاعت و خضوع در برابر خداوند، ملاکی برای ارزشگذاری برخورد مردم با دستورات الهی

وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

از اینکه خداوند امر می‌کند که قیام، همراه «قنوت» باشد، معلوم می‌شود که حرکت و عمل برای خدا آنگاه که خالی از خضوع در برابر او باشد، فاقد ارزش است.

12- «عن زُرارة قال: سألت أبا جعفر(ع) عمّا فرض اللّه عزّوجلّ من الصلوة فقال:

... قال تعالی: و « حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ» و هی صلوة الظهر و هی أوّل صلوة صلّاها رسول اللّه؛ ⁽¹⁾

زراره گوید: از امام باقر(ع) دربارۀ نمازهایی که خدای عزوجل واجب نموده است سؤال کردم، فرمود:...خدای تعالی فرمود:

«حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ» نماز وسط همان نماز ظهر است و آن اولین نمازی است که رسول خدا(ص) بجا آورد».

13- «عن أبی جعفر أبی عبداللّه(ع) فی قوله «وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ» ، «القنوت» هو الدعاء فی الصلوة فی حال القیام؛ ⁽²⁾

از امام باقر و امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند «وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ» روایت شده است: مراد از «قنوت»، دعا کردن در نماز در حال قیام است».

کلید واژه‌ها:

اخلاص؛ اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ امر الهی؛ حُکم؛ خانواده؛ خضوع؛ دعا؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ سختی؛ عبادت؛ عمل؛ غفلت؛ نماز

[سوره البقرة (2): آیه 239]

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اَللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ (239)

239

و اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز بگزارید]؛ و هنگامی که ایمن شدید، خدا را به پاس این‌که به شما آنچه را نمی‌دانستید آموخته است، یاد کنید.

1- هنگام ترس، باید نماز را در حال حرکت، به صورت پیاده یا سواره خواند.

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً

جملۀ «فَإِنْ خِفْتُمْ ...» حکایت از شرطی محذوف دارد که حکم آیۀ قبل را مشروط می‌کند؛ یعنی مراقبت کامل شرایط در نماز در صورت امنیّت است؛ ولی آنگاه که ترسی پدیدار شود، حفظ شرایط و آداب جز به مقدار ممکن، لازم نیست. «راجل» (مفرد «رجالا») به معنای پیاده و «راکب» (مفرد «رُکْبٰاناً» ) به معنای سواره است و در هر دو، حرکت لحاظ می‌شود.

2- بی‌حرکت بودن بدن هنگام اقامۀ نماز، از شرایط آن

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً

جواز نماز در حال حرکت به هنگام ترس، حاکی از مشروط بودن آن به حرکت نداشتن در مواقع عادی است.

3- سقوط برخی از شرایط نماز در نماز خوف

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً

4- ترک نماز، حتی در سخت‌ترین شرایط، جایز نیست.

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً

5- لزوم انجام دادن نماز با تمام شرایط، پس از بازگشت امنیّت و آرامش

فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ

6- نماز، تکلیفی است که خداوند آن را به انسان‌ها آموخته و باید بر طبق این آموخته انجام شود.

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ

7- باید آن گونه به یاد خدا بود که او به انسان آموخته است.

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ

8- نماز، ذکر خدا و شکر به درگاه او است.

فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ

مراد از «ذکر خدا» در جملۀ «فَاذْکُرُوا اللّٰهَ» - به قرینۀ آیۀ قبل -

نماز است. حرف فاء که فرمان به ذکر را - با وجود نیکو بودن ذکر در همه حال - بر پیدایش نعمت امنیت تفریع کرده است، بیانگر آن است که ذکر، پاسخی شایسته به آن نعمت و شکرگزاری از عطا کنندۀ آن است.

9- ذکر خدا، از راه‌های شکرگزاری به درگاه اوست.

فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ

10- امنیت، نعمتی سزاوار شکر

فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ

11- شکر نعمت امنیت، به ذکر خدا و یاد اوست.

فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ

12- خداوند، علومی به انسان‌ها آموخته است که دستیابی به آن جز از طریق وحی ممکن نبود.

عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ

13- ناتوانی انسان از فراگیری شیوۀ ذکر خدا، نماز و دیگر احکام الهی، بدون تعلیم خداوند

کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ

14- علم به احکام الهی، نعمتی سزاوار شکر

فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ

حرف کاف در «کَمٰا عَلَّمَکُمْ» ممکن است برای تعلیل باشد؛ یعنی، یاد خدا کنید، زیرا او شما را عالم ساخت.

کلید واژه‌ها:

آرامش؛ اللّه؛ امنیت؛ انسان؛ بدن؛ جهل؛ حرمت؛ حُکم؛ خوف؛ ذکر؛ سختی؛ شکر؛ عجز؛ علم؛ معلم/اسما و صفات؛ نماز؛ نماز خوف؛ وحی

[سوره البقرة (2): آیه 240]

وَ اَلَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی اَلْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَ اَللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (240)

240

و کسانی از شما که می‌میرند و همسرانی برجای می‌گذارند، برای همسرانشان متاعی را تا یک سال وصیّت کنند، بی‌آن‌که آنان را [از خانه]بیرون کنند. پس اگر خود بیرون رفتند، در مورد هر کار پسندیده‌ای که دربارۀ خود انجام می‌دهند گناهی بر شما نیست، و خدا عزّتمند و حکیم است.

1- مردان با نزدیک شدن مرگ، باید وصیت کنند که همسرانشان را تا یک سال از منزل اخراج نکرده و هزینۀ زندگی او را در آن مدت بپردازند.

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ

فعل «یُتَوَفَّوْنَ» ، به قرینۀ «وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ» به معنای نزدیک شدن وفات است.

2- در صورت وصیت مرد، ورثه باید مخارج یک سال را در اختیار همسر او قرار داده و او را در آن مدت از منزل اخراج نکنند.

وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ

جملۀ «فَإِنْ خَرَجْنَ ...» دلالت دارد که اختیار خروج با زن است و دیگران باید به وصیت عمل کرده و حق اخراج او را ندارند.

3- باقی ماندن زن در خانۀ شوهر، شرط وجوب پرداخت هزینۀ زندگی وی تا یک سال

مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ

«غَیْرَ إِخْرٰاجٍ» چه صفت باشد برای «مَتٰاعاً» و چه حال باشد و به معنای «غیر مخرجات»، پرداخت هزینه را مشروط به ترک خروج کرده است.

4- جواز خروج زن از خانۀ شوهر وفات یافته، پیش از پایان یک سال

غَیْرَ إِخْرٰاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ

5- جواز هر گونه اقدام مشروع و شایسته از سوی زنان شوهر مرده پس از خروج از

خانۀ وی

فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ

«مٰا فَعَلْنَ ...» عام است و شامل هر امری از جمله تزیین، ازدواج و غیر آن می‌شود.

6- جواز ازدواج مجدد زن پس از مرگ شوهر در صورت ترک منزل او پیش از گذشت یک سال

فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ

تعبیرهای «مٰا فَعَلْنَ» و «مَعْرُوفٍ» (آنچه متعارف است) شامل ازدواج نیز می‌شود. گفتنی است که تجویز ازدواج برای زنی که پس از فوت شوهر به دلخواه خود از منزل خارج شده باشد، نشان می‌دهد که آیه در صدد بیان عدّۀ وفات نیست و گرنه زن را حتی در صورت خروج دلخواه، از ازدواج مجدد باز می‌داشت؛ بنابراین سخن کسانی که آیه 234 این سوره را که در آن، زمان عده «چهار ماه و ده شبانه روز» دانسته شده، ناسخ این آیه می‌دانند، قابل توجیه نیست.

7- جامعۀ اسلامی مسؤول نظارت بر رفتار بیوه زنان

فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ ... مِنْ مَعْرُوفٍ

8- مسؤولیت جامعه در نظارت بر اجرای قوانین وصیت و ازدواج دربارۀ بیوه زنان

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ

9- نظارت بر زنانی که شوهر آنها مرده است، پس از تصمیم مشروع آنها به امری متعارف و پسندیده، بر کسی لازم نیست.

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ

10- جلوگیری از حقوق متعارف زنان پس از مرگ شوهرانشان و باز داشتن آنها از ازدواج مجدد در صورت داشتن شرائط آن، جایز نیست.

فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ

11- حقیقت انسان، با مرگ نابود نمی‌شود.*

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ

«توفی»، به معنای گرفتن کامل است؛ نه نابود کردن. بنابر این، مرگ نابودی انسان نیست؛ بلکه دریافت شدن کامل او است.

12- مرگ، به اراده و اختیار انسان نیست.*

یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ

متعدّیِ مجهول بودن کلمۀ «یُتَوَفَّوْنَ» بیانگر اختیاری نبودن مرگ است.

13- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و کارهای او بر اساس حکمت است.

وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

14- خداوند، بر کیفر تخلف‌کنندگان از احکام الهی، توانا است.

وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

آوردن صفت «عَزِیزٌ» (به معنای قادری پیروز و شکست‌ناپذیر) پس از بیان احکام، تهدیدی است برای متخلّفان از احکام الهی.

15- تشریع احکام بر اساس حکمت الهی است.

وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

16- «عَزِیزٌ» و «حَکِیمٌ» از اسما و صفات خداوند است.

وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

کلید واژه‌ها:

اثاث؛ ارث؛ ازدواج؛ اکراه؛ اللّه؛ امت؛ انسان؛ بیوه؛ تکلیف؛ جبر و اختیار؛ حرمت؛ حُکم؛ حکمت؛ حکیم/اسما و صفات؛ خانه؛ زن؛ سال؛ شوهر؛ عرف؛ عزیز/اسما و صفات؛ عمل؛ گناه؛ مرد؛ مرگ؛ مسلمانان؛ نفقه؛ وجوب؛ وصیت

[سوره البقرة (2): آیه 241]

وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی اَلْمُتَّقِینَ (241)

241

و برای زنان مطلّقه، به طور پسندیده، متاعی مقرّر است، که حقّی است بر عهدۀ تقواپیشگان.

1- لزوم پرداخت کالای شایسته و مناسب به زنان مُطلّقه

وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ

2- شؤون اجتماعی زن و مرد، تعیین‌کنندۀ مقدار و خصوصیّات کالایی که باید به زن مُطلّقه پرداخت شود.*

مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ

کالای متعارف و پسندیده به کالایی گفته می‌شود که با شؤون اجتماعی زن و شوهر متناسب باشد.

3- عُرف، مرجع تشخیص برخی از موضوعات احکام الهی

مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ

4- پرداخت کالای مناسب و شایسته به زنان مطلّقه، وظیفۀ تقواپیشگان و نشانۀ تقواست.

وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ ... حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

5- رعایت حقوق دیگران، وظیفۀ تقواپیشگان و نشانۀ تقواست.

وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ ... حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

6- تقوا زمینه‌ساز آمادگی انسان برای رعایت حقوق همسر پس از طلاق دادن اوست.

حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

آغاز آیه، پرداخت متاع را برای همۀ زنانی که طلاق گرفته‌اند، ثابت می‌شمارد؛ بنابر این، ذیل آیه که تنها شوهران با تقوا را به این حق ملزم ساخته، اشاره به آمادگی بیشتر آنان برای اجرای حکم دارد.

7- ارزش والای توجّه به مسائل حقوقی زنان مطلّقه

حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ ... وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ ... حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

8- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ «وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ» قال: متاعها بعد ما تنقضی عدّتها... اذا کان الرجل موَسَّعاً علیه متّع امرأته بالعبد و الامة و المقتر المتّع الحنطة و الشعیر و الزبیب و الثوب و الدراهم...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزوجل: «وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ» روایت شده که فرمود: متاع زنان مطلقه باید پس از انقضای عده به آنان داده شود. هرگاه شخص دارای امکانات وسیع باشد باید زن مطلقه‌اش را با غلام و کنیز بهره‌مند سازد و [اگر] تنگدست بود باید با گندم، جو، مویز، جامه و درهم وی را بهره‌مند گرداند».

کلید واژه‌ها:

اثاث؛ اجرت؛ احسان؛ تقوا؛ تکلیف؛ حقوق؛ حُکم؛ زن؛؛ طلاق؛ عرف؛ عفو؛ مرد؛ نفقه

[سوره البقرة (2): آیه 242]

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اَللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (242)

242

بدین‌گونه خدا آیات خود را برای شما بیان می‌کند، باشد که عقل خود را به کار گیرید.

1- خداوند، بیان‌کنندۀ احکام خویش به صورت روشن

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ

2- تبیین آیات الهی از سوی خداوند، برانگیزانندۀ مردم به تعقّل

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

3- تعقّل، هدف تبیین آیات و احکام از سوی خداوند

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

4- توانایی انسانها برای شناخت آیات و

احکام با به‌کار بستن اندیشه

یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

5- احکام الهی، نشانه‌های خداوند برای شناخت او

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ

مراد از «آیات» (نشانه‌ها) به قرینۀ «کَذٰلِکَ» که اشاره به احکام گذشته دارد، احکام الهی است؛ بنابراین هر حکم الهی، نشانی از او دارد.

6- ارزش و اهمیّت تعقّل در اسلام

لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

7- شناخت احکام الهی، در گرو وحی و تبیین الهی و نیز تعقل و اندیشه است.

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

جملۀ «لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» علاوه بر اینکه فهم و درک آیات الهی را هدف از تبیین آنها قرار داده، راه فهمیدن را که همان اندیشه و تعقل است نیز ارائه فرموده است.

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ آیه؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ تفکر؛ حُکم؛ شناخت؛ عقل؛ عمل؛ مبیّن/اسما و صفات؛ وحی

[سوره البقرة (2): آیه 243]

أَ لَمْ تَرَ إِلَی اَلَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ اَلْمَوْتِ فَقٰالَ لَهُمُ اَللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی اَلنّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ (243)

243

آیا نظر نیفکنده‌ای به کسانی که از ترس مرگ، از دیارشان بیرون رفتند در حالی که هزاران نفر بودند، و خدا به آنان گفت: بمیرید، سپس زنده‌شان کرد؟ همانا خدا دارای بخششی [عظیم]بر مردم است، ولی بیشتر مردم سپاس نمی‌گزارند.

1- قومی بالغ بر چند هزار نفر از پیشینیان برای رهایی از مرگ، وطن خودرا ترک کردند؛ ولی گرفتار مرگ شده و مدتی پس از آن دوباره زنده شدند.

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ ... ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ

2- واقعۀ تاریخی قومی که مردند و سپس زنده شدند، از آیات شگفت‌آور الهی است.

یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ ... أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا

استفهام در «أَ لَمْ تَرَ» برای اظهار تعجب است.

3- شناخت حوادث تاریخی و عبرت گرفتن از آنها، وظیفۀ مؤمنان

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ

استفهام «أَ لَمْ تَرَ» ، علاوه بر اظهار تعجب، ترغیب به مشاهده کردن است و از آن جایی که در مورد سرگذشت اقوام گذشته است، مراد ترغیب به تدبر و عبرت‌گیری است؛ به گونه‌ای که همواره آن حادثه، پیش چشمان شخص مجسم باشد.

4- امکان رجعت و زنده شدن مردگان در دنیا

فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ

5- مرگ و حیات، به دست خداوند و خواست اوست.

فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ

6- مرگ، نابودی نیست.

فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ

اگر مرگ، نابودی و نیستی باشد، نمی‌توان گفت: خداوند همان مردگان را زنده کرد.

7- از مرگ نمی‌توان گریخت.

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا

8- امر خداوند برای ایجاد موجودات و انجام کارها، کافی است.

فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا

عطف جملۀ خبریۀ «أَحْیٰاهُمْ» بر جملۀ انشائیۀ «مُوتُوا» اقتضا می‌کند که پس از «مُوتُوا» جملۀ «فماتوا» در نظر گرفته شده باشد و حذف آن نشانۀ کفایت امر «مُوتُوا» برای تحقق موت است.

9- دعوت خداوند به تعقّل در حوادث تاریخی و سرگذشت قومی که مُردند و دوباره زنده شدند.

لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ

10- مرگ زودرس، جزا و فرجام گُریزندگان از پیکار در راه خداوند

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ ... فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا

با توجّه به ارتباط آیه با فرمان «قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ» - در آیه بعد - می‌توان گفت، ترک شهر و دیار از سوی یادشدگان، به خاطر گریز از میدان نبرد بوده است و خداوند با یادآوری آن واقعه، به مسلمانان هشدار می‌دهد که مبادا همانند آن فراریان، نبرد را ترک کنند و به مرگ زودرس گرفتار شوند.

11- فرار از جنگ، مانع از مرگِ مقدّر شدۀ الهی نیست.

فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ ... قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

داستان یادشده در این آیه، می‌تواند مقدمه‌ای برای آیۀ بعد باشد.

12- بخشش خداوند به هر کس، بیش از مقدار استحقاق اوست.

إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ

13- تمام مردم، از فضل خداوند برخوردارند.

إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ

14- آگاه ساختن انسانها از تاریخ گذشتگان، تفضّل خداوند بر آنان

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ ... إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ

«إِنَّ اللّٰهَ» می‌تواند تعلیل برای نقل داستان و تاریخ اقوام گذشته باشد که در آیه بیان شده است.

15- حیات انسانها، تفضّل الهی بر آنان

ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...» علاوه بر آن که تعلیل برای نقل داستان است، می‌تواند تعلیل جملۀ «ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ» نیز باشد.

16- ناسپاسی بیشتر مردم در برابر تفضّلات الهی

لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ

مراد از «النّٰاسِ» در «أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ» یا عموم مردم است و یا خصوص کسانی که در عصر بعثت می‌زیستند. در صورت دوم حرف «ال» عهد حضوری خواهد بود. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است؛ در این صورت، تکرار کلمۀ «النّٰاسِ» برای تصریح بر عموم است.

17- بیشتر مردم عصر بعثت، به تفضلات الهی بی‌اعتنا بوده و نعمت‌ها را کفران می‌کردند.

إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ

در برداشت یاد شده «النّٰاسِ» در «لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ» شامل عموم مردم و در «أَکْثَرَ النّٰاسِ» اشاره به مردم حاضر دانسته شده است، تکرار کلمۀ «النّٰاسِ» با این احتمال، سازگارتر است.

18- شکر و سپاسگزاری، وظیفۀ انسانها در برابر تفضّلات الهی

إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ

19- پذیرش یا اعراض اکثریّت مردم، ملاک ارزیابی کارها نیست.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ

20- قومی که پس از فرار از خطر مرگ، گرفتار آن شده و پس از مرگ به فرمان الهی زنده شدند، در بُرهه‌ای دیگر از زمان به زندگی خویش ادامه دادند.

ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ

آنگاه زنده شدن در صورتی فضل الهی است که شخص برای مدّتی به حیات خویش ادامه دهد.

21- «ذو فضل» از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ

22- «عن أبی عبداللّه و أبی جعفر(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ...: «فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ» ... فمرّ بهم نبیّ من أنبیاء بنی اسرائیل یقال له حِزقیل... قال: یا ربّ لو شئت لأحییتهم... فأوحی اللّه تعالی إلیه أفتحبّ ذلک؟ قال: نعم یا ربّ... فعادوا أحیاء...؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند عزوجل...: «فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ» ... روایت شده است: پیامبری از پیامبران بنی اسرائیل به نام حزقیل بر آنان گذشت، عرض کرد پروردگارا اگر بخواهی می‌توانی آنان را زنده کنی... خداوند به او وحی کرد آیا این را دوست می‌داری؟ عرض کرد بلی ای پروردگار من... پس آنان دوباره زنده شدند».

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ اعداد؛ اکثریت؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ ایمان؛ تاریخ؛ تعجب؛ تفکر؛ تکلیف؛ جنگ؛ حیات؛ خوف؛ دنیا؛ ذکر؛ رجعت؛ سبیل اللّه؛ شکر؛ شناخت؛ عبرت؛ عذاب؛ عفو؛ عمل؛ فضل خدا؛ قتل؛ قدر؛ قریه؛ قضا؛ مردگان؛ مرگ؛ مشیت خدا؛ نعمت

[سوره البقرة (2): آیه 244]

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (244)

244

و در راه خدا پیکار کنید، و بدانید که خدا شنوا و داناست.

1- وجوب پیکار در راه خداوند

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

2- پیکار در راه خداوند، شکر نعمت حیات

ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

فرمان جهاد، پس از بیان ناسپاسی مردمان در برابر نعمت حیات، در واقع نشان دادن روشی است برای سپاس و شکر خداوند در برابر نعمت حیات.

3- توجه به حاکمیّت خداوند بر حیات و مرگ انسان، برطرف‌کنندۀ ترس از پیکار در راه او

فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ ... وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

4- در راه خدا بودنِ عمل، ملاک ارزش آن

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

5- خداوند، شنوا و داناست.

أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

6- خداوند به سخنان مردم دربارۀ جهاد و انگیزۀ آنان از حضور در آن، آگاه است.

وَ قٰاتِلُوا ... أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

7- توجّه و ایمان به علم مطلق خداوند، برانگیزانندۀ آدمی به پیکار در راه او

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

8- ضرورت توجّه به خداوند و آگاهی گستردۀ او، در بحرانی‌ترین هنگامه‌ها

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

کنار هم قرار گرفتن فرمان‌های «قٰاتِلُوا» و «اعْلَمُوا» گویای برداشت یاد شده است؛ یعنی، آنگاه که به نبرد مشغول هستید، توجه داشته باشید که خدا گفتار شما را می‌شنود و به اندیشه‌ها، خواسته‌ها و انگیزه‌های شما آگاه است.

9- تهدید و هشدار خداوند به متخلّفان و فرارکنندگان از جهاد در راه او

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

بیان علم خداوند، در حقیقت بیان وجود محاسبه و کیفر و پاداش است، زیرا مخاطبان را متوجه محفوظ ماندن کردار و گفتارشان در پیشگاه خداوند می‌سازد.

10- «سَمِیعٌ» و «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند است.

أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

کلید واژه‌ها:

اللّه؛ انذار؛ ایمان؛ تهدید؛ جهاد؛ حیات؛ خوف؛ سبیل اللّه؛ سخن؛ سمیع/اسما و صفات؛ شکر؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ مرگ؛ نعمت؛ وجوب

[سوره البقرة (2): آیه 245]

مَنْ ذَا اَلَّذِی یُقْرِضُ اَللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ أَضْعٰافاً کَثِیرَةً وَ اَللّٰهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (245)

245

کیست آن کس که به خدا قرض نیکویی دهد، تا خدا آن را برای او به طور فراوان چند برابر کند؟ و خداست که تنگی و گشایش پدید می‌آورد، و فقط به سوی او بازگردانده می‌شوید.

1- انفاق، قرض دادن شایستۀ بندگان به خداوند است.

مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً

به قرینۀ «یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ» ، مراد از قرض در آیه، انفاق مال

است؛ گرچه ارتباط با آیۀ قبل آن را بر بذل جان نیز منطبق ساخته است.

2- تأمین تدارکات جهاد، قرض شایستۀ مسلمانان به خداوند

وَ قٰاتِلُوا ... مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً

3- پیکار و جانفشانی در راه خدا، قرض شایستۀ بندگان به او

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً

4- مرغوبیت کالای مورد انفاق و خلوص نیّت انفاق‌کننده، دو عنصر لازم در انفاق

مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً

پرداخت قرض، زمانی قرض دادن به خداوند است که خالصانه باشد و نیکو بودن قرض (قرضاً حسناً)، به خلوص در نیّت و پرهیز از ریا (حسن فاعلی) و نیز پرداخت کالای مرغوب (حسن فعلی) است.

5- کسانی که مال و جان خویش را به خدا قرض دهند، چندین برابر آن از پاداش الهی بهره‌مند خواهند شد.

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ أَضْعٰافاً کَثِیرَةً

«ضعف» (مفرد «اضعاف»)؛ یعنی، آنچه چیزی را دو برابر کند و مضاعفة؛ یعنی، همراه ساختن چیزی با یک فرد و یا بیشتر مثل آن (مفردات راغب).

6- بهره جستن از خصلت نفع‌طلبی انسانها، از روشهای قرآن برای تشویق آنان به انفاق و کارهای خیر

مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ أَضْعٰافاً کَثِیرَةً

در فرمان به انفاق بر خلاف فرمان به جهاد، از فعل امر استفاده نشده؛ بلکه از استفهام و بیان منافع انفاق بهره گرفته شده است، این تفاوت تعبیر، می‌تواند به منظور برگزیدن بهترین شیوه برای تأثیر در نفوس انسان‌ها باشد.

7- ایجاد انگیزه به کار خیر، برای زمینه‌سازی انجام آن، از روش‌های تربیتی قرآن

مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ أَضْعٰافاً کَثِیرَةً

خداوند با ذکر پاداش، انگیزه انفاق را در انسان‌ها ایجاد کرده و با این کار به مربیان، شیوۀ ترغیب به کار خیر را آموخته است.

8- ارزش والای انفاق در راه خداوند

مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ أَضْعٰافاً

قرض نامیدن انفاق و وعدۀ پاداش فراوان در برابر آن، نشان ارزشمندی آن نزد خداوند است.

9- آنچه به خداوند قرض داده شود، از بین نمی‌رود.

مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ ... فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ أَضْعٰافاً کَثِیرَةً

مُراد از ضمیر مفعولی در «فَیُضٰاعِفَهُ» قرض است؛ یعنی آن مالی که قرض داده شود، چندین برابر شده و به قرض دهنده باز پس داده می‌شود؛ بنابراین باید آن مال از بین نرفته و به نحوی باقی باشد.

10- تنگدستی و رشد اقتصادی مردم، به دست خداوند است.

وَ اللّٰهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ

«بصط» و «بسط» به معنای گستراندن است. تبدیل سین به صاد در این کلمه به خاطر مجاورت آن با حرف «طاء» است.

11- ایمان به حاکمیت خداوند بر تنگدستی و توانگری، از میان برندۀ پندار کاهش مال در اثر قرض دادن و انفاق

وَ اللّٰهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ

تذکر این حقیقت که تنگدستی‌ها و فراخی روزی به دست خداست، پس از ترغیب به انفاق، بیانگر این معنا است که نباید در قرض دادن و انفاق کردن از خطر کاهش رزق، هراسی به دل راه داد.

12- توجه به حاکمیت خداوند بر کاهش و افزایش روزی، برانگیزندۀ آدمی به انفاق

وَ اللّٰهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ

13- بازگشت همۀ انسان‌هابه خداوند، گریزناپذیر است.

وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

فعل «تُرْجَعُونَ» (رجوع داده می‌شوید)، به دلیل مجهول بودن متعدی است. برگزیدن فعل متعدی در آیه، به جای فعل لازم (تَرجعون \رجوع می‌کنید)، برخاسته از این است که رجوع داده شدگان، تابع ارجاع دهندگان‌اند و نمی‌توانند به دلخواه خویش آن را ترک کنند.

14- خداوند، مبدأ پیدایش انسانها است.

وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

«رجوع»، یعنی بازگشت به نقطۀ شروع یا جایی که نقطۀ شروع فرض شود (مفردات راغب). برداشت یاد شده بر اساس مصداق اول است.

15- ایمان مردم به بازگشت به خداوند، برانگیزانندۀ آنان به انفاق و پیکار در راه اوست.

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ ... وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

16- خداوند در دنیا و آخرت به انفاق کنندگان پاداش می‌دهد.

فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ أَضْعٰافاً ... وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

«إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» ، اشاره به پاداش الهی در آخرت دارد؛ بنابراین «فَیُضٰاعِفَهُ» بیانگر پاداش الهی در دنیاست.

17- «عن إسحاقَ بن عمّار عن أبی إبراهیم(ع) قال: سألته عن قول اللّه

عزّوجلّ «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ» قال:

نزلت فی صلة الإمام؛ ⁽¹⁾

اسحاق بن عمّار گوید: از امام کاظم(ع) دربارۀ سخن خدای عزوجل «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً ...» سؤال کردم، فرمود دربارۀ بخشش به امام نازل شده است».

18- «عن أبی أیّوب الخزّاز قال: سمعت أبا عبداللّه(ع) یقول: لمّا أنزلت هذه الآیة علی النبیّ(ص): «مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهٰا» قال رسول اللّه(ص): أللّهم زدنی، فأنزل اللّه تبارک و تعالی «مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا» فقال رسول اللّه(ص): أللّهم زدنی، فأنزل اللّه عزّوجلّ علیه «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ أَضْعٰافاً کَثِیرَةً» فعلم رسول اللّه(ص) أنّ الکثیر من اللّه عزّوجلّ لا یحصی و لیس له منتهی؛ ⁽²⁾

ابی ایوب خزّاز گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که می‌فرمود:

هنگامی که این آیه بر پیامبر(ص) نازل شد: «مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهٰا» رسول خدا عرض کرد: بار خدایا بر من افزون گردان، پس خدای تبارک و تعالی [این آیه را] نازل فرمود:

«مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا» رسول خدا(ص) عرضه داشت: بار خدایا بر من زیاده گردان، پس خداوند عزوجل بر آن حضرت [این آیه را] فرو فرستاد: «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ أَضْعٰافاً کَثِیرَةً» پس رسول خدا دانست که «کثیر» از جانب خدای عزوجل نه قابل شمارش است و نه نهایت دارد [از این رو درخواست اضافه ننمود]».

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ اثاث؛ اخلاص؛ اقتصاد؛ اللّه؛ انسان؛ انفاق؛ ایثار؛ پاداش؛ تربیت؛ تکلیف؛ حکومت؛ خلافت الهی؛ خیر و شر؛ دنیا؛ دین؛ رزق؛ رشد؛ فقر؛ قرآن؛ مال؛ مسلمانان؛ معاد؛ نفس

[سوره البقرة (2): آیه 246]

أَ لَمْ تَرَ إِلَی اَلْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ اِبْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ اَلْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ اَلْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ (246)

246

آیا به آن اشرافِ بنی اسرائیل که پس از موسی بودند نظر نیفکنده‌ای؟ آن‌گاه که به پیامبری از خودشان گفتند: فرمانروایی برای ما بگمار تا در راه خدا پیکار کنیم.

گفت: آیا ممکن است که اگر پیکار بر شما نوشته شود پیکار نکنید؟ گفتند: ما را چه شده است که در راه خدا پیکار نکنیم، با این‌که از دیارمان و [از کنار]فرزندانمان بیرون رانده شده‌ایم؟ پس هنگامی که پیکار بر آنان نوشته شد، جز اندکی از آنان [همه]روی گرداندند، و خدا به ستمکاران داناست.

1- دقت در تاریخ بنی‌اسرائیل و پندگیری از حوادث شگفت‌آور زمان طالوت، توصیۀ خداوند به مسلمانان

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

خطاب «أَ لَمْ تَرَ» به هر کسی که سخن را بشنود، نظر دارد.

استفهام از دیدن در مواردی که امکان مشاهدۀ حقیقی وجود ندارد، تحریک به آگاهی یافتن دقیق است، به گونه‌ای که مانند مشاهده باشد. گوینده با این استفهام، علاوه بر این که حادثه را برای همه کس معلوم و مشهود معرفی می‌کند، از کاری که واقع شده، اظهار تعجب می‌نماید.

2- درخواست بزرگان بنی‌اسرائیل پس از موسی از پیامبر خویش، برای تعیین فرمانده، در جنگ با دشمنان

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً

«ملأ» یعنی، اشراف هر قوم که چشم مردم را از ابهت و دل آنان را از هیبت خویش پر سازند. (مصباح)

3- اختصاص نبوّت برخی از انبیاء به قومی خاص

إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ

تصریح به «لام» در «لَهُمُ» ، نمایانگر اختصاص رسالت آن پیامبر به قوم درخواست کننده است.

4- پیامبر بنی‌اسرائیل (اشْمویل) در عصر طالوت پناهگاه مردم برای رویارویی با دشمنان

إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ

دربارۀ نام پیامبر مورد نظر در آیه، مفسران از شمعون و یوشع و اشمویل - که در عبرانی صَموٖیل گفته می‌شود - یاد کرده‌اند و در روایتی از امام باقر(ع) نام اخیر نقل شده است.

5- دخالت پیامبران در مسائل نظامی و سیاسی

إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

6- ضرورت فرمانده در جنگ

اِبْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

7- فرماندهی جنگ در نظام سیاسی بنی اسرائیل عصر طالوت، بر عهدۀ حاکمان آنان بود.

اِبْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

با آنکه بنی اسرائیل برای ادارۀ جنگ نیاز به امیر داشتند؛ ولی در خواستۀ خود، سلطان را مطرح کردند؛ بنابراین، می‌توان گفت: در عصر آنان سلاطین در ادارۀ جنگ، دخالت مستقیم داشتند.

8- اعمال رهبری بر جامعه، در گروِ وجود تمایل اجتماعی و زمینۀ پذیرش آن

اِبْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ

پیامبر بنی‌اسرائیل (اشمویل(ع)) قبل از درخواست مردم، کسی را به عنوان فرمانده ایشان معیّن نکرد؛ با آنکه ضرورت آن روشن بود؛ بنابراین پذیرش مردم، شرط اقدام رهبر الهی به این امور است.

9- نقش آمادگی نیروهای رزمی، در صدور فرمان جنگ

إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

تا زمانی که بنی‌اسرائیل، خود، خواهان جنگ و آماده آن نشده بودند، فرمان جنگ صادر نشد.

10- تعیین حاکمان و فرماندهان نظامی، بر عهدۀ رهبران الهی است.

إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً

رجوع مردم به پیامبر و رهبر خویش برای تعیین فرماندهی در جهاد، بیانگر ذهنیّت دینی مردم است به اینکه تعیین فرماندهان در اختیار پیامبران و رهبران دینی است.

11- قوم یهود از آغاز تا زمان طالوت، نظام سلطنتی نداشته و پیامبران به حل و فصل امور آنها می‌پرداختند.

مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً

گرچه هدف بنی اسرائیل از درخواست فرمانروا، جنگ در راه خدا بود؛ ولی از تکرار کلمۀ «ملک» و «ملک» و سیاق آیات

مورد بحث استفاده می‌شود که خواهان نظام حکومت سلطنتی بودند.

12- در راه خدا بودن، ملاک ارزش پیکار

اِبْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

13- پایبندی بنی‌اسرائیل زمان طالوت به پیکار در راه خدا، مورد تردید پیامبرشان بود.

قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا

14- پیمان گرفتن پیامبر بنی‌اسرائیل در زمان طالوت از قوم خویش برای پیکار در راه خداوند

قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا

«عَسَیْتُمْ» ؛ یعنی، «قاربتم». استفهام از نزدیک بودن ترک جنگ، تقریری است و مراد، بر حذر داشتن از ترک جنگ و اعتراف گرفتن به انجام آن است.

15- لزوم پیمان گرفتن رهبری جامعه از مردم، برای پایبندی بر تبعیّت از وی در جنگ و غیر آن

قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا

16- اطمینان بخشیدن بنی‌اسرائیلِ زمان طالوت به پیامبرشان، بر پایداری در پیکار با دشمنان

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

17- پس از موسی(ع)، ستمگرانی بر بنی اسرائیل تسلط یافته و آنان را از خانه‌هایشان بیرون رانده و فرزندانشان را به اسارت گرفته بودند.

وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا

18- اخراجِ از وطن و اسارت فرزندان بنی‌اسرائیلِ زمان طالوت، محرک آنان به پیکار با متجاوزان

وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا

19- پیکار در راه خداوند، عزّت‌بخش و رهاکنندۀ جامعه از قید تجاوز و اسارت

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا

20- جنگ مؤمن با متجاوز و آزاد ساختن وطن و فرزندان از اسارت و رفع ظلم و تجاوز، از مصادیق پیکار در راه خدا

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا

21- خداوند بر بنی‌اسرائیل زمان طالوت،

دفاع از خانه و فرزندان را واجب ساخت.

فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ

22- نافرمانی اکثر بنی‌اسرائیل زمان طالوت از دستور خداوند به پیکار در راه او، علی‌رغم پیشنهاد و درخواست آنان برای پیکار

نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ

فاعل مورد نظر در جملۀ «کُتِبَ عَلَیْهِمُ» ، خداوند است که به جهت تعظیم ذکر نشده است.

23- میدان عمل، عرصۀ شناخت صداقت مردم در ادّعاهای خویش

فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا

24- بیشتر اشراف بنی‌اسرائیل در زمان طالوت، روی‌گردان از دستورات خداوند و مردمی ستمگر بودند.

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ ... تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

25- وجود افرادی صالح در اشراف بنی‌اسرائیل زمان طالوت

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ ... تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ

26- اکثر بنی‌اسرائیل زمان طالوت عهدشکن و مردمی غیر قابل اعتماد بودند.

قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ ... قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ ... تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ

27- دانایی خداوند به ستمگران

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

28- تخلّف از جهاد، ظلم است.

تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

29- کسانی که از پیکار در راه خدا رویگردان باشند، در خطر گرفتاری به کیفرهای اویند.

تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

مقصود از توجّه دادن به دانایی خداوند به عملکرد ظالمانۀ ستم‌پیشگان، تهدید آنان است.

30- توجه به دانایی خداوند، زمینۀ پرهیز از ظلم و سرپیچی نکردن از فرمانهای الهی

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

31- حضور موسی(ع) در میان بنی‌اسرائیل، مانع تجاوز دشمنان

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ ... وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا

«مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ» می‌تواند اشاره باشد به اینکه تا آنگاه که

موسی(ع) در میان بنی‌اسرائیل بود، آنان مورد تجاوز دشمنان قرار نگرفتند.

32- فقدان زمامدار الهی در یک جامعه، زمینۀ پراکندگی صفوف آن جامعه و تسلّط اجانب بر آنان

مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ ... وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا

درخواست بنی اسرائیل از پیامبر خویش برای تعیین زمامداری الهی، حاکی است که چنین مقامی در میان آنها نبوده و در نتیجه، سلطۀ ستمگران را به دنبال داشته است.

33- «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند است.

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ

34- «عن أبی جعفر(ع) فی قوله عزّوجلّ «فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ» قال: کان القلیل ستّین ألفاً؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدای عزوجل «فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ» روایت شده که فرمود: آن تعداد اندکی که برای قتال باقی ماندند شصت هزار نفر بود».

کلید واژه‌ها:

آرامش؛ آزادی؛ آمادگی‌رنظامی؛ آوارگی؛ اسارت؛ اشراف؛ اشموئیل؛ اقلیت؛ اکثریت؛ اللّه؛ امامت؛ امر الهی؛ امید؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ پسر؛ پیروی؛ تاریخ؛ جامعه؛ جبر و اختیار؛ جهاد؛ حکومت؛ خانه؛ دشمنی؛ دفاع؛ راستگویی؛ سبیل اللّه؛ شک؛ شناخت؛ صالحان؛ صبر؛ طالوت؛ ظلم؛ عبرت؛ عجز؛ عذاب؛ عزت؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ عهد؛ فرزند؛ گناه؛ مسلمانان؛ موسی(ع)؛ وجوب؛ وطن

[سوره البقرة (2): آیه 247]

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ اَلْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ اَلْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اَللّٰهَ اِصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی اَلْعِلْمِ وَ اَلْجِسْمِ وَ اَللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ (247)

247

و پیامبرشان به آنان گفت: همانا خدا طالوت را به عنوان فرمانروا برای شما برانگیخته است. گفتند: چگونه او فرمانروای ما باشد با این‌که ما برای فرمانروایی از او سزاوارتریم و به او مال گسترده‌ای هم داده نشده است. پیامبرشان گفت:

خدا او را بر شما برگزیده و در دانش و نیروی جسمی به وی فزونی داده است، و خدا فرمانروایی خود را به هر که بخواهد می‌دهد، و خدا گشایشمند و داناست.

1- طالوت، برانگیخته و برگزیدۀ خداوند برای زمامداری بنی‌اسرائیل و فرماندهی در جهاد

إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً

نُقٰاتِلْ ... إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ

2- پیامبر بنی اسرائیل، منصوب شدن طالوت به حکومت را به آنان ابلاغ کرد.

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ

3- برگزیدگی طالوت برای زمامداری بنی‌اسرائیل، به نفع آنان بود.

إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً

«لام» در «لَکُمْ» دلالت می‌کند که فرماندهی و زمامداری طالوت به سود بنی‌اسرائیل بوده است.

4- ضرورت فرمانده در جنگ

إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً

5- دخالت مستقیم سلطان در فرماندهی جنگ، پذیرفته شده در آئین الهی یهود

قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً

6- ناباوری و شگفتی بزرگان بنی‌اسرائیل از برگزیدگی طالوت، به دلیل نداشتن

ثروت و اشرافی نبودن وی

قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ

تعبیر «نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ» دلالت می‌کند که طالوت از اشراف نبود.

7- بزرگان بنی‌اسرائیل، خود را برای زمامداری، از طالوت سزاوارتر می‌پنداشتند.

وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ