دائرة المعارف غدیر جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدیر جلد 17

مشخصات کتاب

سرشناسه : انصاری زنجانی خوئینی، محمد، 1354 -

عنوان و نام پديدآور : دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 17/ محمد انصارى زنجانى خوئینی.

فصل چهارم: مسائل فرهنگى غدير (1)

مشخصات نشر دیجیتالی: اصفهان: محمد انصارى زنجانى، 1405 -

مشخصات ظاهری : ج17.

عنوان دیگر : جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدير.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- دایره‌المعارف‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Encyclopedias

موضوع : غدیر خم -- دایره‌المعارف‌ها

Ghadir -- Encyclopedias

رده بندی کنگره : BP223/54

رده بندی دیویی : 297/452

شماره کتابشناسی ملی : 58119110

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

شماره تماس نویسنده:

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

فصل چهارم : مسائل فرهنگى غدير

فهرست فصل چهارم: مسائل فرهنگى غدير: ج 17 - 19

بخش اول: كتابشناسى غدير

ج 17

قسمت اول: موارد كلى در مورد كتابشناسى غدير··· 11 - 45

قسمت دوم: معرفىِ موضوعى و كتب برگزيده غدير··· 47 - 189

قسمت سوم: كتابنامه غدير··· 191 - 395

بخش دوم: ادبيات غدير

ج 18: 5 - 219

قسمت اول: موارد كلى ادبيات غدير··· 7 - 48

قسمت دوم: شعرِ غدير به زبان‌هاى مختلف··· 49 - 219

اول: عربى··· 49 - 112

دوم: فارسى··· 113 - 209

سوم: زبان‌هاى ديگر··· 211 - 219

بخش سوم: فرهنگنامه يا دانشنامه غدير

ج 18 : ص 221 - 436

بخش چهارم: تبليغ غدير

ج 19

قسمت اول: موارد كلى تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم‌السلام··· 7 - 110

قسمت دوم: تبليغ غدير توسط خداوند و معصومين عليهم‌السلام و... ··· 111 - 351

قسمت سوم: شيوه‌هاى تبليغ غدير··· 353 - 536

قسمت چهارم: پشتوانه‌هاى تبليغ غدير··· 537 - 665

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

معرفى فصل چهارم: مسائل فرهنگى غدير

از جمله مهم‌ترين مواردى كه در هر موضوعى مورد توجه همگان خواهد بود، مسائل فرهنگى مرتبط با آن موضوع است. مواردى چون كتابشناسى، ادبيات و امثال اين موارد.

و غديرِ پرافتخار، به قدرى غنى است و طى چهارده قرن مورد توجه رهپويان حق بوده، كه در شاخه‌هاى متعددى از امور فرهنگى تلاش‌هاى بسيار ارزشمندِ غديرى به چشم مى‌خورد.

به همين خاطر، فصل چهارم دائرة المعارف غدير در سه جلد به مسائل فرهنگى اختصاص يافته، كه طى آن در چهار بخش به اين امور فرهنگى پرداخته‌ايم.

در بخش اول طى سه قسمت، كتابشناسى غدير در طول چهارده قرن به طور كامل و از جهات مختلف بررسى شده، و آمارهاى ارزشمندى ارائه شده است.

همچنين كتب ارزشمند غديرى به طور كلى و نيز به شكل موضوعى معرفى شده است.

در بخش دوم طى دو قسمت، شعر و ادبيات غدير در طول تاريخ اسلام و به زبان‌هاى مختلف و از شعراى متعدد، همراه با آمارهاى مفيد در اين رابطه آمده است.

بخش سومِ مسائل فرهنگىِ غدير به فرهنگامه غدير اختصاص يافته است، كه طى آن تمام واژه‌هاى مرتبط با غدير همراه با موضوعات مرتبط با هر واژه از كتاب 26 جلدى «دانشنامه غدير» به طور فهرستوار آورده شده، كه خود دريچه‌اى بسيار ارزشمند براى غديرپويان خواهد بود.

و در بخش چهارم و آخرِ اين فصل، مسئله تبليغ غدير به طور كامل و از جهات مختلف طى چهار قسمت واكاوى شده است.

مباحث مطرح شده در بخش چهارم عبارتند از: موارد كلى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم‌السلام، تبليغ غدير توسط خدا و معصومين عليهم‌السلام و... ، معرفى شيوه‌هاى مختلف تبليغ غدير، و در آخر پشتوانه‌هاى تبليغ غدير در متون دينى، كه هر كدام به طور كامل بيان شده است.

با مرور اين فصل و مسائل فرهنگى غدير، دريچه‌اى جديد براى غديرپويان باز خواهد شد، و از نظر فرهنگى راهگشاى خيلى از موارد خواهد بود.

فهرست جلد هفدهم:

فصل چهارم: مسائل فرهنگى غدير:

بخش اول: كتابشناسى غدير··· 9 - 395

قسمت اول: موارد كلى در مورد كتابشناسى غدير··· 11 - 45

قسمت دوم: معرفى موضوعى و كتب برگزيده··· 47 - 189

قسمت سوم: كتابنامه غدير··· 191 - 395

بخش اول : كتابشناسى غدير

اشاره

قسمت اول : موارد كلى در مورد كتابشناسى غدير

تأليفات در مورد غدير و حديث غدير

اشاره

تأليفات در مورد غدير و حديث غدير⁽¹⁾

كتب مفصلى در زمينه بحث‌هاى رجالى و تاريخىِ مربوط به سند حديث غدير تأليف شده است.

در اين كتاب‌ها، اسماء راويان حديث غدير از مرد و زن جمع آورى شده و از نظر رجالى درباره موثق بودن راويان بحث شده و تاريخچه مفصلى از اسناد و راويان حديث غدير تدوين شده و جنبه‌هاى اعجاب انگيز آن در زمينه‌هاى اسناد و رجال تبيين گرديده است.

1 - مؤلفين مشهور چهارده قرن

از مؤلفين مشهور چهارده قرن مى‌توان نام‌هاى زير را معرفى كرد:

خليل بن احمد فراهيدى (م 175ق) ، على بن حسن طاطرى (م حدود 200 ق) ، ابوجعفر بغدادى (م حدود 300 ق) ، محمد بن جرير طبرى (م 310 ق) ، شيخ كلينى (م 328 ق) ، ابوالعباس ابن‌عقده كوفى (م 333 ق) ، حسن بن ابراهيم علوى نصيبى (م حدود 350 ق) ، على بن هلال مهلبى (م 350 ق) ، ابوبكر جعابى (م 355 ق) ، ابوطالب انبارى (م 356 ق) ، ابوجعفر محمد بن على بن دحيم شيبانى (م حدود 400 ق) ، ابوالحسن دارقطنى (م 385 ق) ، ابوالمفضل شيبانى (م 387 ق) ، حاكم نيشابورى (م 405 ق) .

ابوعبداللّه غضائرى (م 411 ق) ، شيخ مفيد (م 413 ق) ، ابوالحسن على القنانى (م 413 ق) ، منصور لائى رازى (م قرن 5 ق) . سيد مرتضى علم‌الهدى (م 436 ق) ، محسن خزاعى نيشابورى (م قرن 5 ق) ، ابوالفتح كراجكى (م 449 ق) ، هبه‌اللّه بن موسى شيرازى (م 470 ق) ، حافظ سعيد بن ناصر سجستانى (م 477 ق) ، حاكم حسكانى (م قرن 5 ق) ، ابوطالب فارسى (م قرن 6 ق) ، شمس‌الدين ذهبى (م 748 ق) ، زين‌الدين كردى رازيانى (م 725 ق) ، مولى عبداللّه قزوينى (م قرن 10 ق) ، ابن‌طولون دمشقى (م 953 ق) ، سيد على خان مدنى (م 1088 ق) ، سيد هاشم بحرانى (م 1107 ق) ، ملا مسيحا فسوى (م 1127 ق) ، مير حامد حسين هندى (م 1306 ق) ، حاج شيخ عباس قمى (م 1359 ق) ، سيد مرتضى‌حسين (م 1400 ق) ، شيخ عبدالحسين امينى.

همچنين شمارى از مؤلفين بزرگ اهل‌سنت درباره حديث غدير كتاب نوشته‌اند، يا در تأليفات خود به آن اشاره نموده و صحت و تواتر آن را ثابت كرده‌اند. از جمله:

ابن‌مَغازلى شافعى: در مناقب خود.

ابن‌عقده: «كتاب المُوالاة» .⁽¹⁾

طبرى: «كتاب الولاية» يا «الرَدُّ على الحُرقوصيّة» .⁽²⁾

عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى: كتاب «الهُداة إلى أداء حقِّ المُوالاة» در دوازده جزوه.⁽¹⁾

مسعود بن ناصر سِجِستانى: «كتاب دِراية حديث الولاية» .⁽²⁾

شمس‌الدين ذهبى.⁽³⁾

محمد بن على بن دُحَيم شيبانى كوفى.

عبدالرحيم بن حسين شافعى.⁽⁴⁾

ابوبكر جِعابى: كتاب «مَن رَوى حديث غدير خمّ» .⁽⁵⁾

على بن عمر بغدادى دارَقُطنى.

ابن‌جَزَرى، در كتاب «أسنَى المَطالب فى مناقب على بن أبى‌طالب عليه‌السلام» .

2 - كتب مصدرى در مورد حديث غدير

مؤلفان بزرگى از شيعه و سنى اقدام به تأليف كتاب‌هايى كرده‌اند كه در آنها به جمع آورى طرق و اسناد فراوان درباره غدير پرداخته‌اند؛ كتب مفصلى در زمينه بحث‌هاى رجالى و تاريخىِ مربوط به سند حديث غدير.⁽⁶⁾از جمله:

«حديث الولاية» از ابن‌عقده (قرن چهارم) : 105 سند را جمع آورى كرده است.⁽⁷⁾

«كتاب الولاية» از محمد بن جرير طبرى (قرن چهارم) : 75 سند را آورده است.⁽⁸⁾

«دُعاءُ الهُداة إلى أداء حقِّ المُوالاة» از حاكم حسكانى (قرن پنجم) .⁽¹⁾

«دراية حديث الولاية» از ابوسعيد سجستانى (قرن پنجم) : 120 سند را جمع آورى كرده است.⁽²⁾

«طُرُق حديث الغدير» از حافظ شمس‌الدين ذهبى (قرن هشتم) .⁽³⁾

همچنين كتاب‌هاى ديگرى از مؤلفان مشهور درباره حديث غدير تأليف شده است. از جمله:

كتابى از ابوجعفر شيبانى (قرن چهارم)⁽⁴⁾، و كتابى ديگر در حديث غدير از زين العابدين عبدالرحيم شافعى (قرن نهم)⁽⁵⁾، و «مَن رَوى حديث غدير خم» از ابوبكر جعابى در قرن چهارم⁽⁶⁾، «جزء فى طرق حديث الغدير» از حافظ دارقطنى (قرن چهارم)⁽⁷⁾، و «أسنى المطالب» از شمس‌الدين جزرى شافعى (قرن نهم) .⁽⁸⁾

همچنين ابوالمعالى جوينى مى‌گويد: در بغداد در دست صحافى يك جلد كتاب ديدم كه بر جلد آن چنين نوشته بود: جلد بيست و هشتم از اسنادِ حديثِ مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ و بعد از اين جلد، مجلد بيست و نهم خواهد بود.⁽⁹⁾

ابن‌كثير مى‌گويد: كتابى در دو جلد ضخيم ديدم كه طبرى در آن، احاديثِ غديرخم را جمع‌آورى كرده بود.⁽¹⁰⁾

در تعدادى از كتاب‌هاى بزرگان عامه حديث غدير به عنوان يكى از مسلمات روايت شده كه از جمله مؤلفين آنها عبارتند از: اَصمعى، ابن‌سكّيت، جاحظ، سِجستانى، بخارى، اندلسى، ثعلبى، ذهبى، مناوى، ابن‌حجر، تفتازانى، ابن‌اثير، قاضى عياض، باقلانى.⁽¹⁾

البته اين آمار مختصرى از كتاب‌هاى مستقل بود، و در كنار آن بخش‌هاى مفصلى از كتب حديثى و تاريخى و اعتقادى اهل‌سنت كه اختصاص به موضوع غدير دارد نيز هست. بنا بر اين، اسناد مسئله غدير به قدرى زياد است كه حتى كتاب‌هاى مستقل چند جلدى درباره آن تأليف شده است. تا آنجا كه نمونه‌اى در سى جلد از قرن پنجم هجرى ذكر شد.⁽²⁾

در مورد سند و متن و دلالت حديث غدير بحث‌هاى مفصلى در كُتب شده و تأليفات ارزنده‌اى مستقلى به رشته تحرير در آمده است. ذيلاً به بعضى از آنها اشاره مى‌شود:

كتاب أقسامُ المَولى فى اللِسان، شيخ مفيد.

رسالة فى معنى المولى، شيخ مفيد.

رسالة فى الجواب عن الشبهات الواردة لخبر الغدير، سيد مرتضى.

معانى الاخبار، شيخ صدوق: ص 63 و 73.

الطرائف، سيد ابن‌طاووس: ص 33.

إثبات الهداة، شيخ حر عاملى: ج 2 ص 200 - 250.

كشف المهمّ فى طريق خبر غدير خم، سيد هاشم بحرانى.

بحار الأنوار: ج 37 ص 181، 182، 235 - 253.

عوالم العلوم: ج 15 / 3 ص 328 - 379.

عبقات الأنوار، ميرحامد حسين : جلدهاى مربوط به غدير (10 جلد) .

فَيضُ القَدير فيما يتَعَلَّقُ بحديث الغدير، حاج شيخ عباس قمى.

الغدير، علامه امينى: ج 1 و 2.

المَنهجُ السَوىّ فى معنى المَولى و الوَلىّ، محسن على بلتستانى پاكستانى.

الغدير فى الإسلام، شيخ محمدرضا فرج‌اللّه: ص 84 - 209.

نَفَحات الأزهار فى خلاصة عبقات الأنوار، علامه سيد على ميلانى: ج 6 - 9.

هر كدام از اين موارد در فصا دوم «حديث غدير و خطبه غدير» ، بخش اول «حديث غدير» توضيح داده شده است.

اولين كتاب‌ها در ثبت غدير

اشاره

اولين كتاب‌ها در ثبت غدير⁽¹⁾

چهار كتاب را بايد به عنوان اولين كتاب‌هايى نام برد كه غدير را ثبت كرده‌اند:

1 - مُصحَفُ فاطمة عليهاالسلام

كتاب «مصحف فاطمة عليهاالسلام» اين‌گونه تدوين شد كه پس از شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جبرئيل از وقايع آينده جهان خدمت حضرت زهرا عليهاالسلام عرضه مى‌داشت و اميرالمؤمنين عليه‌السلام از گفتار حضرت زهرا عليهاالسلام مى‌نوشت تا آنكه به صورت كتاب بزرگى در آمد. اين كتاب از ودايع امامت است و در دست امامان بوده، تا كنون كه در دست حضرت بقية اللّه حجة بن الحسن العسكرى عجل اللّه فرجه است.

امام صادق عليه‌السلام آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »⁽²⁾را - كه در غدير نازل شده - تلاوت فرمودند و بيان داشتند كه منظور از آن كافرانِ به ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام هستند، و سپس فرمودند: اين مطلب در مصحف فاطمة عليهاالسلام اينگونه است.

در روايتى ديگر در همين باره امام عليه‌السلام فرمود: بخدا قسم اين مطلب را جبرئيل اين چنين بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل نمود، و اين مطلب در مصحف فاطمه عليهاالسلام اين‌گونه ثبت شده است.⁽¹⁾

2 - كتابُ عَلىٍّ عليه‌السلام

همچنين از اولين كتاب‌هايى كه ماجراى غدير را ثبت كرده‌اند «كتابُ عَلىٍّ عليه‌السلام» ، نوشته اميرالمؤمنين عليه‌السلام از املاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است. اين كتاب از ودايع امامت است كه جز معصومين عليهم‌السلام كسى به آن راه ندارد.

شخصى به نام «معروف» خدمت امام باقر عليه‌السلام رسيد و داستان غدير را به نقل از ابى‌الطفيل براى حضرت نقل كرد. حضرت آن را تأييد كرد و فرمود: اين مطلب را در كتاب على عليه‌السلام ديده‌ايم و نزد ما صحيح است.⁽²⁾

3 - كتاب سليم بن قيس الهلالى

يكى از تابعين كه حديث غدير را از صحابه نقل كرده سليم بن قيس هلالى، ابوصادق (م 90 ق) است. سليم بن قيس هلالى صاحب اولين كتاب تدوين شيعه در اسلام است. او تأليف اين كتاب را در اوايل حكومت عمر آغاز كرده و در زمان حجاج به پايان رسانده است. اولين كتاب از تأليفات بشرى كه مسئله غدير را در خود ثبت كرده «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است.

اين كتاب كه در سال‌هاى اوليه بعد از شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تأليف شده و مؤلف آن در سال 76 هجرى درگذشته، دور از چشم غاصبين خلافت در موارد مختلف كتاب خود مسئله غدير را آورده و حتى در يك حديث مستقل ماجراى غدير را به طور كامل منعكس نموده است. اين يادگار هزار و چهار صد ساله هم اكنون موجود است و متن عربى و ترجمه فارسى و اردو و انگليسى آن بارها چاپ شده است.⁽³⁾

در يك مورد هم داستان مفصل آن ماجرا را از ابوسعيد خدرى نقل كرده است؛ بدين صورت كتاب او اولين موردى است كه در راستاى ابلاغ غدير به نسل‌هاى آينده فرهنگ مكتوب را به كار گرفته است، و چه زيبا تأثير خود را در طول چهارده قرن به ظهور رسانده، كه تقريبا همه كتب حديثى و تاريخى ما واقعه غدير را از كتاب سليم نقل كرده‌اند، و خود كتاب هم تا امروز باقى است و به عنوان اولين مدرك مكتوب غدير در ميراث علمى اسلام مى‌درخشد.⁽¹⁾

اين اثر در حضور چهار امام تأليف شده و به تأييد سه امام رسيده و اصحاب ائمه عليهم‌السلام آن را مى‌شناخته‌اند و احاديث آن رانقل كرده‌اند. اين كتاب بيش از پنجاه موضوع از معارف غدير را در سيزده حديث ثبت كرده است.

4 - خطبة النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يوم الغدير

اين كتاب تأليف عالم بزرگ ادبيات عرب خليل بن احمد فراهيدى (م 175 ق) است، كه خطبه مفصل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير را در آن آورده است. گر چه اين كتاب امروزه مفقود است، ولى نام و خصوصيات آن ثبت شده است. كتابشناسى اين كتاب از اين قرار است:

خطبة النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يوم الغدير⁽²⁾، خليل بن احمد فراهيدى (عبدالرحمن، بصرى، نحوى، م 175 ق) . اين كتاب در ابتدا فقط خطبه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير بوده و سپس شرح بعضى لغات و مشكلات به آن اضافه شده، و به تدريج به صورت كتابى از مؤلف در آمده است.

به گفته علامه امينى ابى‌غالب مؤلف كتاب است، ولى حاج آقا بزرگ اشاره نموده كه خليل بن احمد مؤلف و ابى‌غالب روايت‌كننده آن است.

و لذا خود ابى‌غالب در كتابش از اين كتاب به عنوان كتبى كه به خطش نوشته ياد مى‌كند نه مؤلفات خود.

اين كتاب به نام‌هاى «جزء فى خطبة النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فى يوم الغدير» در الذريعة و «جزء فيه خطبة النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يوم الغدير» در كتاب رسالة ابى‌غالب الزرارى نيز آمده است. مؤلف، عالم مشهور ادبيات عرب و از قديمى‌ترين دانشمندان در اين فن و صاحب كتاب «العين» در لغت است.

اين كتاب اولين كتاب مستقلى است كه توسط عالم بزرگ ادبيات عرب فراهيدى در موضوع غدير تأليف شده، و خطبه مفصل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير را آورده است. اگر چه اين كتاب امروزه مفقود است، ولى نام و خصوصيات آن در تاريخ ثبت شده است.⁽¹⁾

تاريخ نگاران و غدير خم

تاريخ نگاران و غدير خم⁽²⁾

بر هيچ خردمندى پوشيده نيست كه شرف و برترى هر چيزى بسته به فايده و نتيجه آن است. بنا بر اين، در ميان موضوعات تاريخى، نخستين امرى كه مهم‌ترين فوايد و نتايج را داراست، موضوعى است كه بر اساس آن دينى پايه گذارى شده، يا كيش و آئينى استوار گشته باشد، و نيز زيربناى مذهبى بوده است كه امت‌هايى بدان گرويده‌اند و دولت‌هايى به خاطر آن شكل گرفته‌اند، و سرانجام نامى جادوان از آن بر جاى مانده است.

به همين جهت است كه تاريخ نگاران بزرگ در ثبت مبادى و تعاليم اديان سخت‌كوش بوده و تمامى وقايع و شئون مربوط به آنها را از قبيل كيفيت پيدايش و نحوه دعوت و مبارزات و حكومت‌ها و ساير تشكيلاتى كه روزگاران دراز و قرن‌هاى متمادى بر آنها گذشته است ثبت و ضبط نموده‌اند. اين سنت خدايى است كه در ميان پيشينيان بود و در سنت خدا تغييرى نخواهى يافت.⁽³⁾

بديهى است كه در اين موارد چنانچه مورخ نسبت به امرى مسامحه كند و يا در ثبت و ضبط واقعه‌اى اهمال روا دارد، در تأليفش خللى پديد شود كه جبران‌پذير نباشد، و تاريخى كه آغاز و مبدأ آن در اثر چنين غفلت و اهمالى مبهم و نامعلوم گردد، چه بسا موجب سرگردانى خواننده به هنگام مطالعه متن اثر تا پايان آن گردد.

واقعه تاريخى غدير خم از مهم‌ترين قضايا و خطيرترين موضوعات تاريخى در جهان اسلام است، زيرا اين واقعه مهم با بسيارى از براهين قاطع مرتبط به آن زيربناى مذهب ميليون‌ها انسان است كه از آثار خاندان پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيروى مى‌كنند. از ميان اين جمعيت انبوه مردان بزرگ، دانشمندان، فيلسوفان، نخبگان، فرهيختگان، شاهان، سياستمداران، فرماندهان، اديبان و دانشورانى برجسته برخاسته‌اند و كتاب‌هايى گرانبها در فنون مختلف از خود بر جاى نهاده‌اند.

بنا بر اين، اگر مورخ خود از اين گروه باشد، بر او لازم است كه اخبار و مطالب مهم و مربوط به آغاز دعوت نبوى را ثبت و ضبط كند و در دسترس امت اسلامى قرار دهد. اما اگر مورخ از اين گروه نباشد، باز هم ضمن تحقيق در تاريخ جمعيت بزرگى چون اين گروه، ناگزير است كه از چنين واقعه مهمى هر چند به اجمال و اختصار ياد كند، يا چنانچه تحت تأثير عواطف قومى و هيجانات قبيله‌اى قرار دارد، ذكر اين قضيه تاريخى را با امورى كه از لحاظ انتقاد در دلالت مورد نظر او است توأم نمايد. زيرا براى تاريخ‌نگاران هرگز مقدور نيست كه بر سند و مدارك اين قضيه ايرادى وارد كنند و آن را ضعيف بشمارند.

بنا بر اين، با آن جهد و مشقتى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در كيفيت زمانى و مكانى ابلاغ اين امر در روز غدير خم بر خود هموار فرمود، وقوع اين واقعه طورى است كه حتى دو نفر هم در آن اختلاف نتوانند داشت. هر چند بنا به اغراض و شائبه‌هايى كه بر افراد آگاه و پوشيده نيست، در مدلول و مفاد آن اختلاف كردند.

اينك به ذكر خصوصيات جمعى از مورخان كه واقعه غدير خم را در آثار و كتب تاريخى خود ثبت نموده‌اند مبادرت مى شود:

5 . خطيب بغدادى (م 463 ق) در تاريخ بغداد.

6 . ابن‌عبدالبرّ (م 463 ق) در الاستيعاب.

8 . ابن‌عساكر (م 571 ق) در تاريخ الشام.

علماى شيعه و تحقيق در جوانب مختلف غدير

اشاره

علماى شيعه و تحقيق در جوانب مختلف غدير⁽¹⁾

علماى بزرگ شيعه كتب مفصلى در زمينه بحث‌هاى رجالى و تاريخىِ مربوط به سند حديث غدير تأليف شده نموده‌اند. از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى درباره غدير تأليف كرده‌اند و به خوبى از زحمات هزار ساله نتيجه‌گيرى نمودند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت و در هر جنبه‌اى به طور جداگانه كتابى نوشته شد.

از جمله ارتباط غدير با قرآن، بحث‌هاى مفصل در اسناد غدير، بررسى‌هاى عميق در متن حديث غدير، جمع آورى و تدوين اشعار مربوط به غدير و جوانب ديگر آن مورد توجه خاص واقع شد و در هر مورد كتبى تدوين گرديد. همچنين علماى بزرگ شيعه كتب مفصلى در زمينه بحث‌هاى رجالى و تاريخىِ مربوط به سند حديث غدير تأليف شده نموده‌اند.

1 - علامه مجلسى

يكى از اين خادمان غدير افتخار تشيع علامه مجلسى است. او در كتاب «بحار الانوار» به طور مفصل درباره غدير سخن گفته كه در چاپ فعلى بحار الانوار نيمى از جلد 37 را به غدير اختصاص داده است. ار جمله اسناد و متن حديث غدير را مورد بررسى قرار داده است.

همچنين علامه مجلسى همچنين در بحار الانوار خطبه مفصل و كامل خطبه غدير را از مدارك اصلى و معتبر نقل كرده است.

2 - مؤلفين مشهور

از جمله مؤلفين مشهور چهارده قرن كه در مورد غدير تأليف داشته‌اند و يكى از اين خادمان غدير در چهارده قرن سيد هاشم بحرانى (م 1107 ق) است كه كتابى

مستقل به نام «كشف المهم فى طريق خبر غدير خم» تأليف نموده و در آن اسناد غدير را مورد بررسى قرار داده، و خطبه مفصل غدير را از مدارك اصلى و معتبر نقل كرده است.⁽¹⁾

همچنين متن مفصل و كامل خطبه غدير در نُه كتاب از مدارك معتبر شيعه كه هم اكنون در دست مى‌باشد و به چاپ هم رسيده، با اسناد متصل نقل شده است. رواياتِ اين نُه كتاب به سه طريق منتهى مى‌شود.

از ديگر خادمان غدير در عرصه تأليف و تحقيق علامه مير حامد حسين كنتورى است، كه 10 جلد از كتاب «عبقات الانوار» را به حديث غدير و سند و دلالت آن اختصاص داده، و بحث در مورد حديث غدير را از هر جهت تمام كرده است.

در سال‌هاى اخير نيز، افرادى همچون علامه شيخ عبدالحسين امينى كتاب «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» را تأليف كرده‌اند، كه باعث افتخار شيعه است.

3 - شيخ محمدباقر انصارى

يكى از مؤلفين پرتلاش كه كتب بسيارى در مورد غدير تأليف نموده جناب محقق شيخ محمدباقر انصارى است. اين مؤلفِ غديرى كتب متعددى در غدير تأليف نموده، كه در كتاب «غدير در آئينه كتاب» و نام مؤلف در فهرست اعلامِ آن كتابنامه مفصل آمده است. از جمله اين كتاب‌ها است:

در غدير بوديم ... ؟ » 13. «غديرِ من» 14. «خطابه غدير در آينه اسناد» 15. «قرآن نامه غدير» 16. «غدير كجاست ؟ » 17. «اولين ميراث مكتوب غدير» .

از جمله تلاش‌هاى اين محقق بزرگ، ترجمه دقيق و كامل خطبه غدير به فارسى است. البته خطبه غدير به صورت ترجمه فارسى به طور مكرر برگردانده شده و بسيارى از آنها به چاپ رسيده است. ولى كتاب «خطابه غدير» تأليف محقق محمدباقر انصارى، از روى متن مقابله شده بر نُه كتاب در يازده بخش ترجمه شده، و در كتاب «اسرار غدير» از همين مؤلف تفصيل مقابله آن ثبت شده است.

همچنين كتاب «خطابه غدير» به صورت ترجمه تركىِ آذرى برگردانده شده و به نام «غدير خطبه سى» به چاپ رسيده، به انگليسى و تركىِ آذرى نيز ترجمه شده است: «وات هَپِند اين غدير» ، محمدباقر انصارى، مترجم: بدر شاهين. «غدير خطبه سى» ، محمدباقر انصارى، مترجم: عباد ممى‌زاده.

مراكز علمى و فرهنگى غدير

مراكز علمى و فرهنگى غدير⁽¹⁾

براى فهم عمق و شناخت بيشتر از حقيقت غدير، راهكارهاى متعددى وجود دارد. از جمله تأسيس رشته و يا تخصيص گرايش با عنوان «غدير شناسى» در مراكز علمى، به منظور تربيت نيروهاى متخصص و زبده و بهره‌گيرى از آنان در مراكز علمى و آكادميك ساير كشورهاست.

در همين راستا، مراكز متعددى وجود دارد كه بر اساس نشر عقايد شيعه، دفاع از مذهب اهل‌بيت عليهم‌السلام، پاسخ به شبهات، سؤالات و تهمت‌ها درباره شيعه، نقد كتاب‌هاى ضد شيعى، اطلاع رسانى در زمينه تشيع، احياء آثار شيعى، معرفى علما و چهره‌هاى برجسته شيعه، تاريخ و سيره ائمه عليهم‌السلام، آشنايى با مستبصرين، ترجمه آثار مفيد شيعى به زبان‌هاى مختلف، اعزام مبلغ شيعى به مناطق مختلف و ... فعاليت مى‌كنند.

بعضى از اين مراكز سايت‌هاى اينترنتى و فعاليت‌هاى رايانه‌اى نيز دارند. در اين بين، چندين مركز به شكل تخصصى و مستقل راكز نيز سايت‌هاى اينترنتى و فعاليت‌هاى رايانه‌اى دارند. از جمله مى‌توان از مراكزى چون:

«غديرستان» ، «مجمع جهانى اهل‌بيت عليهم‌السلام» ، «بنياد نهج‌البلاغه» ، «مؤسسه شيعه شناسى» ، «بنياد بين المللى غدير» ، «مركز الغدير للدراسات الاسلامية» ، «مركز المصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله للدراسات الاسلاميه» ، «مؤسسه تحقيقاتى اميرالمؤمنين عليه‌السلام» ، «مؤسسة آل‌البيت عليهم‌السلام» ، «مركز پژوهش‌هاى اعتقادى» و «مركز الابحاث العقائدية» نام برد.

در كنار اين مراكز غديرى، اماكن بسيارى نيز به نام «غدير» نامگذارى شده‌اند. اماكنى از قبيل: پارك، كتابخانه، مجموعه‌ها و سالن‌هاى ورزشى، فروشگاه‌هاى بزرگ و كوچك، مغازه‌ها در شغل‌هاى مختلف، و ... .

تبليغ گسترده غدير با فرهنگ مكتوب

تبليغ گسترده غدير با فرهنگ مكتوب⁽¹⁾

از جمله موضوعات بسيار مهم و ارزشمند در تأليف يا ساير فعاليت‌هاى فرهنگى غدير بسيار اهميت دارد هفته غدير است، كتابشناسى غدير است. تحقيق در مورد كتابشناسى غدير از قبيل جمع آورى كتب، فهرست موضوعى كتاب‌هاى غدير، فهرست مؤلفين، فهرست زبان‌ها، آمارهاى مختلف در مورد كتب غدير، معرفى يك يا چند كتاب ارزشمند درباره غدير است.

موضوع كتابشناسى به دو صورت متصور است:

الف. كتابشناسى به صورت جمع آورى كتاب‌ها و يا فهرست موضوعى براى كتاب‌هاى غدير، فهرست مؤلفين، فهرست زبان‌ها، آمارهاى مختلف در مورد كتاب‌ها غدير، و ... .

ب. كتابشناسى به صورت معرفى يك يا چند كتاب ارزشمند و عظيم در غدير.

در يك نگاه به فرهنگ مكتوب غدير، جلوه‌هاى آن را به صورت‌هاى مختلفى مى‌بينيم. كتاب‌هاى بزرگ و كوچك، جزوه‌ها، بروشورها، مقالات مجلات و روزنامه‌ها، برنامه‌هاى علمى كامپيوترى، خطاطى‌هاى زيبا در كاشى‌ها و تابلوها و به صورت كارت‌ها و پوسترها.

اين روند هر ساله اوج بيشترى از خود نشان مى‌دهد، و در ظل عنايت حضرت بقيه‌اللّه الاعظم عجل اللّه فرجه آثار عميق خود را در ابلاغ پيام غدير به اثبات رسانده است.

زمينه كتابشناسى غدير

زمينه كتابشناسى غدير⁽¹⁾

با توجه جهانى به مكتب اهل‌بيت عليهم‌السلام و عنايت خاص ائمه عليهم‌السلام، در سده اخير گرايش خاصى به تأليف كتبِ مربوط به آل‌محمد عليهم‌السلام مشهود است و شاهد كتاب‌هاى پرمحتوا و تحقيقى چه از نظر تاريخى و حديثى و چه از نظر ادبى و شعرى هستيم كه غدير نيز يكى از همين زمينه‌هاست. از آنجا كه غدير مظهر خلافت و امامت است در كتاب‌هاى غدير موضوع خلافت و امامت محور اصلى تأليفات است.

همچنين از جمله موضوعاتى كه درباره غدير بايد مورد تحقيق و تأليف و بررسى قرار گيرد، تحقيق در جزئيات تاريخى واقعه غدير و حجة الوداع كه در چند جنبه مى‌تواند باشد:

ابتداى حركت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى سفر حجة الوداع و سپس مراسم حج.

منتهى شدن حج به واقعه غدير.

خطبه و مراسم قبل و بعد از خطبه كه تا سه روز به طول انجاميد.

منافقين و سخنان آنان در غدير و نقشه‌هاى آنان براى ضربه به غدير.

سابقه تاريخى غدير و وقايع امم گذشته در روز غدير.

يادنامه‌هاى غدير

يادنامه‌هاى غدير⁽¹⁾

يكى از گرايش‌هاى تحقيقى در مورد غدير و از انواع راهكارها و تحقيقاتى كه محققان از طريق آنها در آستان غدير خدمت نموده‌اند و يا جا دارد كه خدمت نمايند يادنامه‌هاست كه به چند صورت ديده مى‌شوند:

1 - آنچه همه ساله در عيد غدير به عنوان يادبود همان سال منتشر مى‌شود كه اكثرا مجموعه‌اى از حديث و تاريخ و شعر است و گاهى به صورت شماره مخصوص يك مجله ارائه شده است.

2 - كتاب‌هايى كه در كنگره‌هاى مربوط به غدير انتشار مى‌يابد و شامل مقالات ارائه شده در كنگره و نيز كتاب‌هاى تدوين شده به مناسبت كنگره است.

3 - سخنرانى‌هايى كه به مناسبت غدير ايراد شده و به خاطر محتواى ارزشمند آن به صورت كتاب درآمده است.

غدير و كتاب داستان

غدير و كتاب داستان⁽²⁾

از جمله موضوعاتى كه درباره غدير بايد مورد توجه و تأليف و تحقيق قرار گيرد و هنوز جاى توسعه و تلاش بيشتر دارد، كتاب‌هاى داستانىِ غدير براى كودكان و نوجوانان، به شكل‌هاى مختلف و جذّاب و البته مناسب براى رده سنّى آنها و در ابعاد مختلف است.

همچنين تدوين مجموعه‌هاى تفريحى و سرگرم كننده و يا علمى و پرسش و پاسخ و يا داستان نويسى عاميانه و مجموعه‌هاى مسابقه‌اى و پرسشنامه و نظائر آن براى كودكان و نوجوانان بسيار به جا و مؤثر خواهد بود.

البته تلاش‌هايى در اين زمينه صورت گرفته و قابل تقدير است. تا كنون⁽¹⁾حدود پنجاه عنوان كتاب كودك و نوجوان، و نيز تعدادى محصولات فرهنگى از قبيل لوح فشرده داستانى تدوين و عرضه شده است.⁽²⁾

كتاب بِرِيل با موضوع غدير

كتاب بِرِيل با موضوع غدير⁽³⁾

كتاب‌هاى محدود و انگشت شمارى از كتب مذهبى براى نابينايان به خط سوزنى «بريل» ترجمه شده، كه خوشبختانه دو كتاب از آنها درباره غدير است و در «فهرستگان كتاب‌هاى بريل ايران» معرفى شده است. اين اقدام كه توسط مجتمع‌هاى توانبخشى نابينايان صورت گرفته، از ديدگاه دستور اكيد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ابلاغ پيام غدير در خور تقدير است و صفحه جديدى در تاريخ هزار و چهارصد ساله غدير به شمار مى‌آيد. ذيلاً به معرفى اين كتاب‌ها مى‌پردازيم:

غدير خم، حبيب‌اللّه رهبر اصفهانى، اصل كتاب: جيبى، 84 ص، محل نگهدارى: مجتمع توانبخشى نابينايان 7 تير، اصفهان.

داستان غدير، جمعى از دبيران مشهد، اصل كتاب: جيبى، 80 ص، محل نگهدارى: مجتمع خدمات بهزيستى نابينايان رودكى.

كتاب‌ها و مقالات لاتين در زمينه غدير

اشاره

كتاب‌ها و مقالات لاتين در زمينه غدير⁽⁴⁾

با توجه به اهميت مسئله غدير در بُعد اعتقادى شيعه و برهان مستحكمى كه در برابر دشمنان و مخالفين شيعه است، جا دارد از جمله اولين كتاب‌هايى كه به زبان‌هاى مختلف ترجمه و تأليف مى‌شود، تأليفاتى در رابطه با غدير باشد.

به دليل سابقه طولانى زبان‌هاى عربى، فارسى و اردو با مسئله غدير، اكثر تأليفات مربوط به آن در اين سه زبان هستند. در غير اين زبان‌ها بايد بگوييم كه تأليف و نشر، هنوز در آغاز راه است.

در زبان انگليسى تا كنون كتاب‌هاى بسيارى منتشر شده است. از اين تعداد، چندين مورد ترجمه خطبه غدير است، كه مقدمه‌اى درباره واقعه غدير هم ضميمه آنهاست. همچنين ترجمه جلد اول الغدير علامه امينى، و نيز چندين كتاب ديگر غدير از عربى يا فارسى به انگليسى است.

اين كتاب‌هاى انگليسى از سال 1353 شمسى در سال‌هاى مختلفى، در انگلستان، تانزانيا، پاكستان و ايران منتشر شده است.

به زبان تركى نيز چند كتاب درباره غدير منتشر شده، كه به زبان تركى استانبولى و تركى آذرى است. به عنوان نمونه يك كتاب برداشتى از كتاب الغدير و كتاب ديگر ترجمه خطبه به ضميمه خلاصه‌اى از واقعه غدير است.

يك كتاب هم به زبان نروژى به صورت بحث علمى درباره غدير در نروژ منتشر شده است، و كتاب ديگرى به زبان بنگالى به صورت جزوه‌اى درباره غدير كه در بنگلادش چاپ شده است.

همچنين كتاب‌هايى به زبان‌هاى فرانسوى، آلمانى، روسى، اسپانيايى، ايتاليايى و اوكراينى در مورد غدير تدوين شده است.

براى توضيح بيشتر اين موراد به كتاب «غدير در آئينه كتاب» مراجعه شود، كه در فهرست تفكيكى در آخر آن كتاب كاملاً مشخص است.

ذيلاً چند نمونه از كتاب‌هايى كه در بالا اشاره شد، همراه با كتابشناسى و معرفى مختصر آورده مى‌شود:

1 - انگليسى

يك. ترجمه الغدير، عبدالحسين امينى، مترجم: دكتر صفا خلوصى. اين كتاب ترجمه جلد اول «الغدير» علامه امينى توسط دكتر خلوصى استاد دانشگاه لندن است. اين ترجمه سال‌ها پيش در لندن چاپ و منتشر شده است.⁽¹⁾

دو. دِلَست سِرمُن آو پِرافِت محمد اَت غدير خم، حسين بهانجى، دار المسلمين، دودوما، تانزانيا، رقعى، 60 ص. اين كتاب ترجمه خطبه غدير به انگليسى شامل دو بخش اصلى است: متن خطبه، راويان خطبه. عنوان انگليسى كتاب به معناى «آخرين خطبه پيامبر محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم» چنين است:

The Last Sermon of Prophet Mohammad (saw) at Ghadire Khum

سه. دِلَست تو خُطباز آو دِلَست پِرافِت، سيد فيض‌الحسن فيضى، آرمى پريس، راولپندى، سال 1992م، 85 ص. اين كتاب ترجمه خطبه غدير همراه با متن عربى آن است.⁽²⁾عنوان انگليسى كتاب به معناى «آخرين دو خطبه آخرين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله» چنين است:The Last Two Khutbas Of The Last Prophet (PBUH)

چهار. غدير، سيد محمدباقر صدر، عبدالعزيز ساشادينا، سيد محمد رضوى، حسين كاميجى، ترجمه: گروهى از محققين، انتشارات انصاريان، قم، سال 1416 ق، 1996 م، رقعى، 103 ص.

پنج. غدير خم، حسين نجفى، گروه برادران مسلمان، تهران، سال 1353 ش، جيبى، 45 ص. نام انگليسى كتاب چنين است:Ghadeer - e - Khom

شش. وات هپِند اين غدير، محمدباقر انصارى، مترجم: بدر شاهين. اين كتاب ترجمه كتاب «خطابه غدير» از فارسى به انگليسى است كه از روى عربى آن «معا فى الغدير» ترجمه شده است. عنوان انگليسى كتاب به معناى «در غدير چه واقعه‌اى رخ داد» چنين است:What happen in Ghadeer

2 - تركى آذرى

غدير خطبه سى، محمدباقر انصارى، مترجم: عباد ممى‌زاده، نشر مولود كعبه، قم، سال 1420 ق، 2000 م، رقعى، 112 ص. ترجمه كتاب «خطابه غدير» به زبان تركى آذرى و با خط كريل است.

3 - تركى استانبولى

گَديرى هوم، اوزتلى الگَدير، على‌اصغر مروج خراسانى، مترجم: سيد على حسينى بحرى آكيول، انتشارات بين‌المللى الهدى، تهران، مجمع جهانى اهل‌بيت عليهم‌السلام، قم، سال 1378 ش، 1998 م، رقعى، 442 ص. اين كتاب ترجمه كتاب «فى رحاب الغدير» است. عنوان لاتين كتاب به معناى «غدير خم در سايه الغدير» چنين است:

Gadir - i Hum Ozetle el - Gadir

4 - نروژى

غدير، زير نظر: سيد شمشادحسين رضوى اترولوى، چاپ نُروژ، سال 1990 م. دراين كتاب مطالبى پيرامون غدير از كتب عامه استخراج شده و مورد استدلال قرار گرفته است.⁽¹⁾

5 - بنگالى

غدير ديباشر تتپارجا، على عكاس، بنگلادش، 1416 ق، رقعى، 23 ص. اين كتاب در مورد اهميت روز غدير است و نام آن به زبان بنگالى به همين معنى است. مدارك اين كتاب از كتب عامه است.

كتابخانه و كلكسيون غدير

كتابخانه و كلكسيون غدير⁽²⁾

براى آماده‌سازى فهرستى كامل از كتاب‌هاى مستقل تأليف شده درباره غدير، جستجوى گسترده‌اى صورت گرفته كه يكى از نتايج آن تشكيل كتابخانه تخصصى غدير است.

از سال 1374 شمسى تا كنون (1404 ش) ، كتاب‌هاى مربوط به غدير از چاپ‌هاى قديم گرفته تا كتاب‌هاى چاپ جديد خريدارى شده است. همچنين نمونه عكسى از برخى كتاب‌هاى خطى در دسترس و نيز دستنويس مؤلفان كه به چاپ نرسيده تهيه گرديده است. بدين ترتيب اولين مجموعه كتاب‌هاى مستقل غدير با بيش از 1300 عنوان كتاب مستقل جمع آورى و به عنوان «كتابخانه غدير» نگهدارى مى‌شود.

اين كتابخانه در چندين نمايشگاه مورد بازديد عموم قرار گرفته و دائما در حال تكميل است، و به مناسبت‌هاى مختلفى مورد بازديد قرار خواهد گرفت. در طى سال‌هاى بعد اين كتابخانه تكميل‌تر شده، و بيش از 200 لوح فشرده و 10 كاست، و نيز حدود 500 نوع محصولات فرهنگى و دينى در موضوع غدير از قبيل روزنامه ديوارى، ظرف‌هاى گوناگون كه مفاهيم غديرى در آن چاپ شده، روميزى، قلم، تقويم، جاكليدى و ... جمع آورى شده، و در واقع كلكسيونى كامل و موزه‌اى جامع در مورد غدير است، كه با تفحصى كه صورت گرفته در نوع خود در دنيا بى‌نظير، بلكه تنها كلكسيون غدير است.

مسابقه تأليف در كنگره جهانى غدير در لندن

مسابقه تأليف در كنگره جهانى غدير در لندن⁽¹⁾

در سال 1410 هجرى بمناسبت چهاردهمين قرن غدير، كنگره باشكوهى در شهر لندن برگزار شد كه چند روز ادامه داشت و گزارش آن بچاپ رسيد، و بار ديگر عظمت غدير در حد جهانى به نمايش گذاشته شد.

اين كنگره تحت عنوان «مَهرَجان الإمام على عليه‌السلام، بمناسبة مرور 14 قرنا على يوم الغدير الأغَرّ» طى سه روز 19 / 21 ذى‌حجة سال 1410 ق - 1368 ش - 1990 م در مركز شهر لندن برگزار شد.

اين يادبود چهاردهمين قرن غدير در پنج جهت فعاليت داشت، كه يكى از آنها مسابقه تأليف كتاب بود؛ يك مسابقه عمومى براى تأليف كتاب درباره غدير به چهار

زبان عربى، فارسى، اردو و انگليسى قرار داده شد و جوايز نفيسى براى نفرات اول تا چهارم از هر زبانى در نظر گرفته شد كه در مرحله ابتدايى بيش از سى كتاب براى مسابقه ارائه شد.

در همين باره كتابى به چاپ رسيده، كه سخنرانى‌هاى ارائه شده در اين كنگره جحع‌آورى شده است:

مَهرجان الإمام على عليه‌السلام، 3 ج، اللجنة الثقافية لمهرجان الإمام على عليه‌السلام، جمعى از محققين، عربى، چاپى، ج 1: دار زيد للنشر، لندن، 1410 ق، 1990 م، وزيرى، 93 + 320 ص. اين كتاب سرى مقالات و اشعار درباره غدير است كه در كنفرانس امام على عليه‌السلام كه از طرف آيه‌اللّه خويى به مناسبت يك هزار و چهارصدمين سال غدير در سال 1410 قمرى در لندن برگزار شد، طى سه روز قرائت شده است. تا كنون يك جلد از اين كتاب چاپ و دو جلد ديگر در راه چاپ است.

مقالات غدير

مقالات غدير⁽¹⁾

يكى از گرايش‌هاى تحقيقى در مورد غدير و از انواع راهكارها و تحقيقاتى كه محققان از طريق آنها در آستان غدير خدمت نموده‌اند و جا دارد خدمت بيشتر نمايند، جمع آورى مقالات و قصايد و تنظيم مقالات در مجلات و روزنامه‌ها براى غدير است.

تنظيم چندين مقاله و آنها را به صورت مجموعه‌اى درباره غدير چاپ و نشر نمودن به صورت كتاب و يا شماره‌اى از مجله از ديگر گرايش‌هاى تأليفى غدير است. اين روش - همانند تنظيم سخنرانى‌ها - باعث مى‌شود نكات و تحقيقات افراد در لابلاى نوشته‌ها و كتابخانه‌هاى شخصى نمانده و به زيور طبع آراسته و منتشر گردد. نمونه‌اى از اين دست كتاب‌ها «غدير در احساس ملت‌ها» و «افق روشن» است.

مى‌توان گفت يكى از موضوعاتى كه درباره غدير بايد مورد تحقيق و تأليف قرارگيرد و هنوز جاى آنها خالى است، جمع آورى مقالات و قصائد و تنظيم چندين مقاله و نوشته و نشر آنها به عنوان مجموعه‌اى درباره غدير؛ چه به صورت كتاب و يا شماره‌اى از مجله است.

درباره مقالات غديرى كه در نشريات و مجموعه‌هاى علمى به چاپ رسيده، فهرست‌هايى تدوين شده و طى ليستى نگهدارى مى‌شوند، كه بسيار ارزشمند و قابل استفاده است.

در همين رابطه مركز اطلاع‌رسانى پارسا در قم آمارى از مقالات غدير را جمع آورى كرده، كه 150 مقاله در دو گروه است:

الف. مقالاتى كه در نشريات به چاپ رسيده: بيش از 120 مقاله.

ب. مقالاتى كه در مجموعه‌هاى علمى به چاپ رسيده: بيش از 30 مقاله.

همچنين در كتاب «غدير در آئينه كتاب» ، ليست مقالات غدير معرفى شده؛ كه 579 مقاله است، و در آخر همين مجلد نيز آمده است.

در كنار مقاله غدير، بد نيست اشاره شود كه تعدادى بروشور و كتاب كارت در مورد غدير تدوين و به چاپ رسيده و هر ساله به مناسبت عيد غدير منتشر شده است.

در گرايش مقاله نويسى براى غدير، يكى از اقدامات تحقيقى در مورد غدير، مسابقه مقاله نويسى و انشا در سطوح مختلف سنى و اجتماعى و شغلى با موضوع غدير است.

در اين مورد با جمع آورى آثار شركت‌كنندگان در مسابقه و انتخاب بهترين‌ها و اهداى جوايز به مؤلفين و محققين و شاعران و هنرمندان برتر مى‌توان گنجينه‌اى درباره غدير جمع آورى نمود، و در همين راستا افكار عمومى را از هر قشر و طبقه‌اى به سوى غدير رهنمون ساخت.

در اينجا چند كتاب مستقل كه مقالات غدير را جمع آورى كرده‌اند معرفى مى‌شود:

1 - افق روشن، جمعى از معلمان، فارسى، چاپى، نبأ، تهران، اول، 1382 ش، رقعى، 112 ص. اين كتاب گزيده‌اى از نوشته‌هاى معلمان در جوانب مختلف غدير و شامل 17 مقاله است. اين مقالات در اين موضوعات است: غدير در قرآن و احاديث، خطبه غدير و مطالبى در مورد آن، گزارشى از غدير، آداب و سنن غديرى، غدير در كلام عامه، غدير در اسلام و اديان پيشين، غدير و شعر و نثر معاصر، عيد غدير. اين كتاب به انگليسى ترجمه شده و با نام «اِسِيْزْ آنْ غدير» چاپ شده است.

2 - الامام على عليه‌السلام و قصة عيد الغدير، جمعى از محققين، عربى، چاپى، دار المرتضى، بيروت (لبنان) ، چاپ اول، سال 1425 ق، 2005 م، رقعى، 259 ص. در اين كتاب، طى سه بخش مباحثى در جوانب مختلف غدير آمده است: بخش اول: مباحثى در مورد ابعاد شخصيتى و اجتماعى صاحب غدير اميرالمؤمنين عليه‌السلام و خلافت آن حضرت. بخش دوم: مطالبى در مورد روز غدير، واقعه غدير، حديث غدير در كتب عامه، محل و مسجد غدير از نظر جغرافيايى و تاريخى و اعمال روز غدير. بخش سوم: غدير در ادبيات عربى كه شامل 9 شعر عربى در مورد غدير است.

مطالب اين كتاب مقالاتى از محققين عرب در مورد غدير و اميرالمؤمنين عليه‌السلام است كه از كتاب «دائره‌المعارف الإسلامية الشيعية» از سيد حسن امين استخراج شده است. اين محققين عبارتند از: عباس محمود عقّاد، عبداللّه علايلى، جورج جُرداق، جُبران خليل جبران، سيد حسن امين، عبدالهادى فضلى.

3 - انتظار، ش 4، جمعى از نويسندگان، فارسى، چاپى، رقعى، 79 ص. اين اثر شماره چهارم از نشريه «انتظار» سال دوم خرداد 1374 ش - محرم 1416 ق است. در اين مجله ابتدا خطبه غدير همراه با مقدمه چينى و ترجمه فارسى، و سپس 6 مقاله در مورد غدير آمده است.

4 - پيام غدير، لطف‌اللّه صافى گلپايگانى، فارسى، چاپى، دفتر تنظيم و نشر آثار، قم، اول، 1391 ش، 1433 ق، رقعى، 195 ص. در اين كتاب طى 3 بخش، مقالات و پيام‌ها و گفتار مؤلف در ديدارهاى با ايشان در مورد غدير آمده است.

5 - تجلى غدير در عصر ظهور، جمعى از محققين غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اصفهان، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1392 ش، وزيرى، 336 ص. در اين كتاب رابطه غدير با عصر ظهور و مشتركات اين دو توسط تعدادى از مؤلفين و محققين برجسته و طى چند مقاله مورد بحث و بررسى قرار گرفته، كه اين مقالات برگزيده مقالاتى است كه طى سه سال توسط غديرستان در موضوع مهدويت برگزار شده است. اين اثر كتابى بديع و جامع و كامل و حاوى نكات ارزشمندى است، كه توسط مركز تخصصى غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جمع آورى و تدوين شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

مقدمه، مقاله اول: عصر ظهور تجليگاه غدير: مركز غديرستان كوثر نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، مقاله دوم: زمينه‌هاى بحث تجلى غدير در عصر ظهور: محمدباقر انصارى، مقاله سوم: ظهور، پاسخ به فطرت غديرى انسان‌ها: سيد محمود ميردامادى بحرالعلوم، مقاله چهارم: ظهور براى احياى غدير: محمدصادق اميدوارى خراسانى، مقاله پنجم: غدير حلقه اتصال بعثت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ظهور موعود: مهدى باقرى سيانى، مقاله ششم: زمينه‌سازى غدير براى عصر ظهور: على‌اكبر مهدى‌پور، مقاله هفتم: ظهور، روز قابليت انسان براى غدير: حامد نواب، مقاله هشتم: اهداف و موانع تجلى غدير در عصر ظهور: على‌اصغر رضوانى، مقاله نهم: ظهور يعنى اعاده حق غدير: محمدحسين رحيميان، مقاله دهم: ظهور تجلى اهداف خلقت با تحقق غدير: محمدحسين يوسفى، مقاله يازدهم: ظهور تجلى غلبه حق غدير بر باطل‌ها: على نظرى منفرد، مقاله دوازدهم: تجلى امامت الهى غدير در عصر ظهور: اصغر منتظر القائم عليه‌السلام، مقاله سيزدهم: تجلى عدالت غدير در عصر ظهور: حسين تهرانى، مقاله چهاردهم: تجلى علم و هدايت غدير در عصر ظهور: محمدمهدى خليلى، مقاله پانزدهم: تجلى نظم

و وحدت الهى در عصر ظهور: محمدرضا شريفى، مقاله شانزدهم: تجلى عدالت علوى در حكومت مهدوى: محمد مجتهدى، مقاله هفدهم: تجلى عبوديت انسان بر اساس غدير در ظهور: محمدرضا فريدونى، مقاله هيجدهم: انتقام كربلاى غدير در عصر ظهور: مجيد مسعودى، مقاله نوزدهم: ريشه‌كن شدن مظلوميت غدير در عصر ظهور: محمدحسين طغيانى.

6 - تراثنا، ش 21 (العدد الخاص بالغدير) (مجله) ، جمعى از محققين، عربى، چاپى، آل‌البيت عليهم‌السلام لاحياء التراث، قم، 1410 ق، وزيرى، 454 ص. اين كتاب شماره 21 از مجله علمى و فصلى «تراثنا» است كه مطابق شماره چهارم از سال پنجم آن است، و مخصوص غدير سال 1410 قمرى در خارج از وقت صدور مجله تدوين و به چاپ رسيده است. اين شماره شامل 10 مقاله و تحقيق و ارزشمند از محققين مختلف آمده كه به اين شرح است: 1. الغدير عبرالتاريخ و التراث، كلام هيئت تحريريه 2. الغدير فى حديث العترة الطاهرة، سيد محمدجواد شبيرى 3. حديث الغدير التبليغ الاخير لامامة الامير، سيد على ميلانى 4. الغدير فى ظلّ التهديدات الالهية للمعارضة، سيد جعفر مرتضى عاملى 5 . الغدير فى التراث الاسلامى، سيد عبدالعزيز طباطبايى 7. تحقيق حول كتاب حديث الشورى، احد مصادر الغدير، سيد محمدجواد شبيرى 8 . غديرية للحرّ العاملى، تحقيق: اسد مولوى 9. الاعلام بحقيقة اسلام اميرالمؤمنين عليه‌السلام، محمد بن على كراجكى، تحقيق: على موسى كعبى 10. دليل النص بخبر الغدير على امامة اميرالمؤمنين عليه‌السلام، محمد بن على كراجكى، تحقيق: اسامه آل‌جعفر.

7 - جرعه‌اى از بركه غدير، جمعى از اساتيد، پژوهشگر: امير شياسى، فارسى، چاپى، غديرستان، اصفهان، نور الحيات، اول، 1399 ش، وزيرى، 388 ص. اين كتاب محتواهاى دوره تربيت مبلغ غدير سال 1396 ش برگزار شده در غديرستان، و به عنوان شماره اول از «سلسله كلاس‌هاى غديرستان» است، و اين اثر پس از تكميل حدود 5 جلد خواهد شد. در اين جلد طى پنج بخش جلسات پنج تن از اساتيد را پياده كرده است: بخش اول: مباحث استاد سَنَد: ارتباط واقعه يوم الدار و غدير، بخش دوم: مباحث استاد نجم‌الدين طبسى: اثبات امامت و ولايت در كلام امام رضا عليه‌السلام، بخش

سوم: مباحث استاد انصارى: مباحثى پيرامون دشمنان غدير، بخش چهارم: مباحث استاد قاسمى: وظيفه و مسئوليت ما در قبال غدير، بخش پنجم: مباحث استاد على‌اصغر رضوانى: رابطه غدير با وصايت.

8 - چكيده مقالات كنگره ملى غدير، بنياد بين‌المللى غدير، فارسى، چاپى، تهران، 1391 ش، رقعى، 120 ص. در اين كتاب چند مقاله در مورد غدير و به مناسبت غدير و بزرگداشت علامه امينى (آبان 1391 ش) آمده است.

9 - در آسمان غدير، 2 ج، ستاد دهه غدير كشور، فارسى، چاپى، سرو سرخ، سارى، اول، 1395 ش، وزيرى، ج 1: 848 ص، ج 2: 472 ص، سايت خانه كتاب. اين كتاب مجموعه مقالات هفتمين كنگره بين‌المللى دكترين جهانى دهه غدير و دهكده جهانى معرفت تهران، مهر 1395 است.

10 - زلال غدير، 5 ج، جمعى از محققين، فارسى، چاپى، مصباح انديشه، كرمانشاه، 1390 ش، چاپ ديگر: زمزم هدايت، قم، بنياد بين‌المللى غدير، بنياد مهدويت، كرمانشاه، اول، 1392 ش - 1395 ش، وزيرى: ج 1: 440 ص، ج 2: 240 ص، ج 3: 400 ص، ج 4: رقعى، 256 ص، ج 5 : 256 ص. اين كتاب مجموعه مقالات همايش ملى غديرپژوهى است. اين همايش به همت بنياد بين‌المللى غدير و دانشگاه رازى و مؤسسه پژوهشى فرهنگى مصباح انديشه و برخى از دانشگاه‌ها به سال 1390 و 1392 ش، در استان كرمانشاه‌برگزار شد. در همايش اول 90 مقاله و در همايش دوم 130 مقاله و در همايش سوم 79 مقاله و در همايش پنجم 11 مقاله پيرامون غدير و مميزى‌هاى مربوطه جمع آورى شده، كه با نظر داوران و كارشناسان مقالات برتر از بين مجموع مقالات انتخاب و به صورت كتاب حاضر منتشر شده است.

11 - شعر خورشيد، جمعى از نويسندگان، فارسى، چاپى، كانون خورشيد، قم، 1393 ش، 1435 ق، خشتى، 46 ص. در اين كتاب 7 مقاله درباره شعر غدير و چند مورد ديگر آمده است.

12 - غدير در احساس ملت‌ها، فارسى، چاپى، جمعى از نويسندگان، چاپ اول تا سوم: دليل ما، قم، اول، 1382 - 1386 ش، وزيرى، 464 ص. غديرِ سال 1423 براى اولين بار برنامه بى‌سابقه‌اى را تجربه كرد. افرادى از مليت‌هاى مختلف جهان فراخوانده شدند، تا در برنامه‌اى كه گفتمان ملت‌ها درباره غدير را تداعى مى‌كرد، احساس خود را از اين واقعه در مقاله‌اى به تصوير كشند.

در اين برنامه 214 نفر از 36 كشور جهان با 27 زبان مختلف شركت كردند، كه همه سعى كرده بودند دريافت درونى‌شان را از واقعه عظيم غدير نشان دهند، و برداشت خود را با ذوق و سليقه‌اى كه ظرافت اين ماجرا مى‌طلبد، با زيباترين كلام به رشته قلم درآورند.

اين دانش‌پژوهان از كشورها هستند:

افغانستان و هند و پاكستان و كشمير.

عراق و يمن و الجزائر.

آذربايجان و تركيه و تركمنستان.

تاجيكستان و ازبكستان و گرجستان و داغستان و قزاقستان.

اندونزى و ميانمار (برمه) و بنگلادش.

نيجريه و تانزانيا و اتيوپى و سودان و مالى و ساحل عاج و نيجر.

چين و تايلند و فيليپين.

استراليا و هلند و انگلستان و آمريكا.

روسيه و اوكراين و بلغارستان و بوسنى و چچن.

زبان‌هايى كه اين مقالات به آنها نوشته شده عبارتند از: عربى، فارسىِ افغانى، فارسىِ تاجيكى، اردو، انگليسى، هندى، گجراتى، بُلتستانى، تركىِ آذرى، تركىِ استانبولى، تركىِ تركمنى، تركىِ داغستانى، تاى، فيليپينى، مالايو، چينى، برمه‌اى، اوكراينى، چچنى، روسى، بلغارى، قزاقى، گرجى، هلندى، بوسنيايى، سواحلى، اتيوپيايى، باميرا و بنگالى.

اين مقالات را اهل هر مليتى ابتدا به زبان و خط رسمى كشور خود نوشته‌اند، و سپس به زبان فارسى ترجمه شده است. همه اين مقالات در كتابى با عنوان «غدير در احساس ملت‌ها» در 464 صفحه وزيرى، در غدير سال 1424 قمرى مطابق 1382 خورشيدى توسط انتشارات «دليل ما» در قم به چاپ رسيده، كه چند نمونه از اصل نوشته‌ها پس از مقدمه كتاب آورده شده است.

در كتاب مذكور، براى تعادل حجم كتاب گزينشى از همه مقالات انجام گرفته است. سپس براى آمادگى خواننده در دستيابى به اهداف آن، عنوانى زيبا و مقدمه‌اى كوتاه در آغاز هر يك قرار داده شده است. نام نويسنده و كشورش نيز در آغاز مقاله ذكر شده است. ترتيب مقالات جهت خاصى ندارد و صرفا جنبه تنوع و نشاط فضاى كتاب در نظر گرفته شده است. فهرستى از مقالات در آخر كتاب با شماره و نام كشور و نويسنده هر مقاله تنظيم شده است.

اين اقدام به عنوان گام‌هاى نخستين در راه جهانى‌سازى غدير به شمار مى‌رود. مى‌توان بنيانگذار اين فكر را ابرمرد علم و فضيلت علامه امينى رضوان اللّه تعالى عليه دانست، كه با تأليف گرانقدر خود كتاب «الغدير فى الكتاب و السنة و الأدب» ، آن را در گسترده ترين شكلى كه تا كنون سابقه دارد جهانى ساخت.

اين نقطه‌اى كه به دست علامه آغاز شد تا آنجا پيش رفت كه كتابش به زبان‌هاى مختلف ترجمه شد و در تيراژ بسيار گسترده‌اى در همه كشورهاى جهان راه پيدا كرد. بعد از آن قسمت‌هاى مختلف كتاب او به صورت ملخص و مجزا نيز انتشار يافت.

او به حق سفارش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را درباره غدير به بهترين شكلى عملى ساخت، كه فرمود: فَليُبَلِّغِ الحاضِرُ الغائِبَ، و راه را به نسلى كه بعد از او آمدند نشان داد؛ به گونه‌اى كه صدها كتاب تحقيقى درباره غدير بعد از اقدام آن عالم بزرگ تأليف شد.

فراگيرى طبيعى غدير در سايه ارتباطات جهانى و ملّيت‌هايى كه پيام واقع‌گرايانه آن را مى‌شنوند، روندى است كه با سرعتى بيش از انتظار پيش مى‌رود. ابراز

احساسات ملت‌ها و مليت‌هاى مختلف، كه در شرايط گوناگون جغرافيايى و تاريخى زندگى مى‌كنند و در فرهنگ‌هاى متفاوتى پرورش يافته‌اند، دريچه‌اى تازه به روى برداشت‌هايى است كه انسان‌ها به عنوان انسانيت از غدير درك مى‌كنند و در فكر خود بدان دست مى‌يابند.

البته ما معتقديم غدير فراتر از احساس و فكر بشر است. خداوند از اين بِركه دريايى را به جوش آورده و آن را به اقيانوس بيكرانه‌اى متصل كرده، كه هر قدر انسان‌ها در آن غوص كنند و هر چه از ذخاير گرانقيمت آن استفاده برند، آن را پايانى نخواهد بود.

اما امروز روزى است كه غديرِ مظلوم - كه در طول چهارده قرن از چشم ملت‌ها پنهان مانده - خود را به جهانيان نشان دهد، و ملت‌ها با مطالعه آن و شنيدن بنيادهاى كارسازش در امر دين و دنيا و آخرتشان، گمشده خود را بيابند و با آغوشى باز به استقبالش آيند و بر جهانيان معلوم شود كه غدير عيد جهانى به خاطر بدست آوردن كليد طلايى حل مشكلات همه مردم عالم است.

در اقدام مذكور با تلاشى مستمر گامى تازه در راه غدير برداشته شده، و جلوه‌اى نو از آن ارائه كرده كه مى‌توان آن را «غدير در احساس ملت‌ها» ناميد.

با آرزوى آنكه پيگيرى اين برنامه، نمونه‌هاى پربارتر از ملت‌هاى مختلف ديگر به اين مجموعه بيفزايد، و در آينده‌هاى نزديك شاهد حضور گسترده انديشمندان و دانش‌پژوهان كشورهاى مختلف جهان بر محور غدير باشيم، و گفتارهاى آنان را پيرامون اين بلندترين تابلوى اسلام منتشر سازيم.

13 - كتاب غدير (مجله) ، جمعى از محققين، اردو، چاپى، تنظيم المكاتب، گوله گنج، لكنهو، 1410 ق، 1990 م، وزيرى، 336 ص. اين كتاب مجله‌اى است كه هر ساه يك مرتبه چاپ مى شود، و اين شماره از آن در غدير و به مناسبت گذشت هزار و چهار صد سال از غدير تدوين و چاپ گرديده و نسبتا جامع است. در اين كتاب 53 مفاله در

مورد غدير آورده شده است. در آخر 35 قصيده و غديريه آمده، كه همه درباره غدير و اردو است، به جز هفت شعر كه مدح اميرالمؤمنين عليه‌السلام است.

14 - كوثر، ش 2، ويژه‌نامه غدير (ماهنامه) ، جمعى از نويسندگان، فارسى، چاپى، آستانه مقدسه حضرت معصومه عليهاالسلام، قم، اول، 1376 ش، نيم‌رحلى، 110 ص. اين كتاب شماره دوم از سال اول «ماهنامه كوثر» است كه مجله عقيدتى، فرهنگى، تاريخى و اجتماعى آستانه مقدسه حضرت معصومه عليهاالسلام است. اين شماره ويژه غدير است، كه در آن 30 مقاله جمع آورى و چاپ شده است.

15 - مجموعه مقالات كنگره بين‌المللى غدير و انسجام اسلامى، گروهى از محققين، گردآورى و تنظيم: دبيرخانه كنگره بين‌المللى غدير و انسجام اسلامى، سارى، فارسى، چاپى، ناشر: همان، اول، 1386 ش، وزيرى، 816 ص. در اين كتاب 50 مقاله كه در كنگره بين‌المللى غدير در سارى ايراد شده جمع آورى شده و به چاپ رسيده است.

16 - منبع‌شناسى جامع غدير، سيد احمد حسين‌زاده، حميده جعفرى پاورسى، فارسى، چاپى، تعالى، تهران، اول، 1394 ش، رقعى، 174 ص. در اين كتاب طى 2 بخش 693 كتاب و 699 مقاله در موضوع غدير و بعضا موضوعات مرتبط معرفى شده است.

17 - مهرجان الإمام على عليه‌السلام، 3 ج، اللجنة الثقافية لمهرجان الامام على عليه‌السلام، جمعى از محققين، عربى، چاپى، ج 1: دار زيد للنشر، لندن، 1410 ق، 1990 م، وزيرى، 93 + 320 ص. اين كتاب سرى مقالات و اشعار درباره غدير است كه در كنفرانس امام على عليه‌السلام كه از طرف آيه‌اللّه خويى به مناسبت يك هزار و چهارصدمين سال غدير در سال 1410 قمرى در لندن برگزار شد، طى سه روز قرائت شده است. تا كنون يك جلد از اين كتاب چاپ و دو جلد ديگر در راه چاپ است. جلد اول اين كتاب با اين عنوان است: «الكتاب الاول: المحاضرات» .

18 - نافله (ويژه‌نامه هفتمين كنگره سراسرى ادبيات غدير) ، گروهى از محققين، فارسى، چاپى، ارشاد قم، اول، 1386 ش، بياضى بزرگ، 46 ص. اين كتاب گزارش هفتمين كنگره ادبيات غدير در قم است، و مقالات ايراد شده در آن با اين عناوين به چاپ رسيده است: سخنرانى مدير ارشاد، گفتگو با استاد مجاهدى، تصوير مولا در غدير، بيت الغزل، شعر ديروز، اطلاع رسانى، پيشينه جشنواره، مهمانان كنگره، بيانيه هيئت داوران، شعر امروز، شكوه غدير، مرد حق.

و اما گزارشى از كنگره ادبيات غدير:

دبيرخانه كنگره ادبيات غدير اطلاع رسانى خود را از تاريخ 10 / 9 / 85 آغاز كرد. ارسال پوستر جشنواره به تمامى ادارات كل فرهنگ و ارشاد سراسر كشور و حوزه‌هاى هنرى شهرهاى بزرگ و واحد فرهنگى و هنرى شهرهاى بزرگ جهت اطلاع رسانى در فرهنگسراها از جمله اين اقدامات بود.

به همراه پوستر، برگه‌هاى فراخوان جشنواره نيز ارسال شد كه حاوى توضيحات لازم از نحوه برگزارى و همچين شرايط شركت كنندگان بود. اگر چه اين جشنواره هيچ گونه محدوديتى در قالب اشعار و همچنين سن شركت كنندگان نداشت.

جهت اطلاع هنرمندان و هنردوستان گرامى استان قم بنرهايى در ميادين اصلى شهر نصب شد، كه نقش به سزايى در جذب آثار بومى و همچنين حضور علاقمندان در جشنواره داشت.

دعوت از چهره‌هاى نام آشناى استان، اعم از مسئولين محترم، هنرمندان نام آشنا و اعضاى انجمن هنرهاى ادبى از طريق كارت‌هاى دعوت انجام شد. اين كارت‌ها جهت حضور مدعوين گرامى در برگزارى جشنواره تهيه شده بود، كه حاوى يك متن ادبى به مناسبت عيد غدير و دعوت عزيزان جهت شركت در مراسم بود.

دبيرخانه جشنواره جهت دعوت عمومى اقدام به پخش تيزر تلويزيونى در شبكه بومى نمود، تا تمامى افراد علاقمند در استان نسبت به برگزارى اين جشنواره اطلاع كافى را كسب كنند.

و اما پيشينه كنگره ادبيات غدير:

اولين دوره: كنگره ادبيات غدير در سال 1377 ش با نام جشنواره استانى شعر و قصه غدير كار خود را آغاز كرد، كه در سال اول با دريافت 54 اثر متشكل از 49 شعر و 5 داستان از شاعران استان، گام اول خويش را برداشت.

دومين دوره: سال 1378 ش جشنواره منطقه‌اى شعر و قصه غدير - كه دومين سال خود را سپرى مى‌كرد - با استقبال جوانان استان قم و استان‌هاى مجاور (تهران‌اصفهان - مركزى) روبرو شد. كنگره مذكور با دريافت 59 شعر و 10 داستان آمار نسبتا مقبول از خود به جا گذاشت، و با اهداء جوايز به 3 نفر اول به كار خود پايان داد.

سومين دوره: سال 1379 ش سومين جشنواره منطقه‌اى شعر و قصه غدير اقبال بيشترى در جمع آورى آثار داشت. در اين سال 95 شعر و 7 داستان به دبيرخانه جشنواره ارسال شد، و چون سال گذشته به آثار برتر در هر رشته 3 نفر (شعر و داستان) جوايزى اهدا شد.

چهارمين دوره: چهارمين سال جشنواره با تغييرات اساسى همراه بود و جشنواره شعر و قصه سال 1381 ش جاى خود را در بين كنگره‌هاى سراسرى كشور باز كرد. آثار رسيده در اين سال به علت يكسال وقفه، رشد خوبى را نداشت. اما اتفاق جالبى كه افتاده اين بود كه 110 شعر به جشنواره ارسال شده بود، كه با احتساب 21 داستان رسيده بالغ بر 130 اثر را نشان مى‌داد.

پنجمين دوره: سال 1382 ش پنجمين سال جشنواره سراسرى شعر و قصه غدير برگزار شد. در اين سال آثار متعددى از اقصى نقاط كشور به دبيرخانه ارسال شد؛ 170 شعر و 30 داستان، آمار رو به رشدى را نشان مى‌داد.

ششمين دوره: سال ششم جشنواره حال و هوايى تازه داشت. با اضافه شدن رشته «متن ادبى» به مفاد جشنواره و تغيير نام آن به جشنواره سراسرى ادبيات غدير، رنگ جديدى به فراخوان‌هاى ارسالى دبيرخانه غدير داده شد. از همه مهم‌تر اين بود كه در

اين سال تقدير و نكوداشت، شوكران نوش شورآفرين شعر شيعى، يعنى استاد محمد على مجاهدى - كه خود پايه‌گذار جشنواره غدير بودند - انجام شد.

آثار ارسالى در اين سال رشد قابل ملاحظه‌اى را نشان مى‌داد؛ 485 شعر و 62 داستان و 44 متن ادبى كه از دريافت 591 اثر حكايت مى‌كرد. در اين سال به 30 نفر از برترين آثار رسيده صله اميرالمؤمنين عليه‌السلام اهداء شد.

هفتمين دوره: جشنواره سراسرى ادبيات غدير در سال 1385 ش با استقبال پرشور شاعران و داستان‌نويسان كشور برگزار گرديد. دريافت 1150 اثر حاكى از اقبال رو به رو شد جشنواره ادبيات غدير داشت. 950 شعر، 133 متن ادبى و 67 داستان آمار اين جشنواره در سال 85 بوده است.

قسمت دوم : معرفىِ موضوعى و كتب برگزيده غدير

اشاره

در اين قسمت، ابتدا در مورد چند موضوع كتب برگزيده و ارزشمند و مستقل غدير را به شكل دسته‌بندى و موضوعى معرفى مى‌كنيم. سپس تعدادى كتاب برگزيده از كتب مستقل غدير را به ترتيب الفبا مى‌آوريم:

كتابشناسى كتب مصدرىِ غدير

اشاره

كتابشناسى كتب مصدرىِ غدير⁽¹⁾

از آنجا كه مبحث واقعه و حديث غدير از مسائل فوق تواتر و اصلى در تاريخ اسلام است، علماى شيعه و حتى بزرگان اهل‌سنت در طول تاريخ كتاب‌هاى مستقل متعددى در مورد آن تأليف نموده‌اند. در اينجا اين كتب مصدرىِ غدير معرفى مى‌گردد:

1 - اقسام المولى فى اللسان⁽¹⁾، محمد بن محمد مفيد (ابن‌المعلم، عكبرى، بغدادى، م 413 ق) ، تحقيق: محمدمهدى نجف، عربى، چاپى، چاپ پنجم: كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد، قم، 1413 ق، وزيرى، 48 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه‌اى علمى توسط آقاى سيد محمدرضا جلالى آمده كه مبانى شيخ مفيد درباره «مولى» را در شش جهت بيان نموده است. اصل كتاب هفده صفحه است، و طى آن ثابت شده كه مراد از «مولى» معناى اولى به نفس است.

2 - الايضاح و التبصير فى فضل يوم الغدير⁽²⁾، هبة اللّه بن موسى شيرازى (المؤيّد فى الدين، داعى‌الدعاة، م 470 ق) ، عربى، خطى. نسخه‌اى از اين كتاب در كتابخانه الجمعية الاسماعيلية (كراچى) موجود است.

3 - بيان من كنت مولاه⁽³⁾، محسن بن حسين خزاعى (نيشابورى، م قرن 5 ق) ، عربى، خطى. شيخ منتجب‌الدين در كتاب ياد شده، كتاب‌هاى مؤلف را با سند خود از او نقل نموده، كه در نتيجه يكى از كتاب‌هايش همين كتاب است.

4 - حديث الغدير⁽⁴⁾، منصور بن حسين آبى (ابوسعد، لائى، رازى، صاحب نثرالدرر، م قرن 5 ق) ، عربى، خطى. چنانچه در مناقب آل‌ابى‌طالب (ابن شهر آشوب) آمده، در

اين كتاب راويان حديث غدير بر حسب حروف الفبا شمارش شده است. مؤلف كتاب چنانچه از كتب رجالى شيعه و عامه دانسته مى‌شود شيعه و حتى بعضى گفته‌اند از بزرگان شيعه و از شاگردان شيخ طوسى بوده است.

5 - حديث الولاية⁽¹⁾، احمد بن محمد (ابن‌عقده، م 333 ق) ، عربى، خطى. اين كتاب - به طورى كه از مصادر به دست مى‌آيد - كتابى جامع درباره حديث و اسناد غدير و نص بر ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام بوده، و تا اواسط قرن نهم هجرى در موضوع خود مورد استفاده شيعه و عامه بوده است. چنانچه ابن‌شهرآشوب در مناقب آل‌ابى‌طالب و سيد بن طاووس در الاقبال گفته‌اند: در اين كتاب صد و پنج طريق، و به نقل علامه امينى از ابن‌حجر در تهذيب التهذيب بيش از هفتاد صحابى براى سند حديث غدير آمده است.⁽²⁾

علامه امينى از «فتح البارى» نقل نموده كه اكثر اسانيد اين كتاب حسن و صحيح هستند. همچنين سيد بن طاووس به صحت نسبت كتاب به مؤلف آن تصريح نموده است. نسخه‌اى از اين كتاب نگاشته شده در سال 330 قمرى همراه با خط شيخ طوسى و ديگر شيوخ اسلام در كتابخانه سيد بن طاووس بوده، كه در فهرست كتابخانه‌اش آمده است. در بحار الانوار از قول علامه حلى در اجازه كبيرش سند خود (علامه حلى) تا ابن‌عقده (مؤلف كتاب) را براى اين كتاب آورده است.

همچنين در الغدير گفته كه ابن‌اثير در «اسد الغابة» و ابن‌حجر در «الاصابة» بسيار از او و كتابش نقل نموده‌اند. دو كتاب با نام‌هاى «حديث الولاية و من روى غدير خم من

الصحابة» از: امير تقدمى معصومى ، و «كتاب الولاية» از: عبدالرزاق محمدحسين حرزالدين معرفى شده كه احاديث ابن‌عقده در غدير را از كتب و منابع جمع آورى نموده‌اند.

چند نكته را در مورد اين كتاب متذكر مى‌شويم:

نكته اول: انگيزه طبرى از تأليف اين كتاب

درباره علت تأليف «كتاب الولاية» از سوى طبرى، در چندين منبع به آن اشاره شده است. خلاصه ماجرا آن است كه سجستانى - فرزند سجستانى صاحب سنن - مطلبى در انكار حديث غدير گفت كه سبب تأليف اين اثر از سوى طبرى شد.

در اينجا گزارش اين رويداد را در منابع كهن پى مى‌گيريم. قديمى‌ترين منبعى كه دليل تأليف اين كتاب را مطرح كرده، قاضى نعمان (م 363 ق) است. وى مى نويسد:

فَمِن ذلِكَ إنَّ كِتابَهُ الَذى ذَكَرناهُ وَ هُوَ كِتابٌ لَطيفٌ بَسيطٌ ذَكَرَ فيهِ فَضائِلَ عَلىٍّ عليه‌السلام وَ ذَكَرَ أنَّ سَبَبَ بَسطِهِ إيّاهُ، إنَّما كانَ لأنَّ سائِلاً سَألَهُ عَن ذلِكَ لأمرٍ بَلَغَهُ عَن قائِلٍ زَعَمَ أنَّ عَليّا عليه‌السلام لَم يَكُن شَهِدَ مَعَ رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حَجَّةَ الوِداعِ الَتى قيلَ إنَّهُ قامَ فيها بِوِلايَةِ عَلىٍّ عليه‌السلام بِغَديرِ خُمٍّ، لِيَدفَعَ بِذلِكَ بِزَعمِهِ عَنهُ الحَديثِ لِقَولِ رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ. فَأكثَرَ الطَبرىُّ التَعَجُّبَ مِن جَهلِ هذَا القائِلِ، وَ احتَجَّ عَلى ذلِكَ بِالرِواياتِ الثابِتَةِ عَلى قُدومِ عَلىٍّ عليه‌السلام مِنَ اليَمَنِ عَلى رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.⁽¹⁾

ياقوت حموى بخش عمده آگاهى‌هاى خود را درباره طبرى از ابوبكر بن كامل گرفته است. ابتدا در شمارش تأليفات طبرى، از جمله مى‌نويسد: وَ كِتابُ فَضائِلِ عَلىِّ بنِ أبى‌طالِبٍ عليه‌السلام، تَكَلَّمَ فى أوَّلِهِ بِصِحَّةِ الأخبارِ الوارِدَةِ فى غَديرِ خُمٍّ. ثُمَّ تَلاهُ بِالفَضائِلِ وَ لَم يَتُمَّ.⁽²⁾پس از آن به همين كتاب طبرى اشاره كرده است.

نكته دوم: تأليف كتاب در غدير

يحيى بن حسن اسدى حلّى (ابن‌بطريق) و سيد بن طاووس در كتب خود اشاره نموده‌اند كه ابوجعفر محمد بن جرير طبرى عامى كتابى درباره طرق حديث غدير تأليف كرده است. نام اين كتاب «كتاب الولاية» يا «الردُّ على الحُرقوصيّة» است.⁽¹⁾

جماعتى از حافظان بزرگ اهل‌سنت نيز نگارش اين كتاب به دست طبرى را تصديق كرده‌اند، از جمله: ذهبى، ابن‌كثير، ياقوت حَمَوى، ابن‌حَجَر عَسقَلانى.⁽²⁾

نكته سوم: عنوان اين كتاب

از اين كتاب با بيش از ده اسم در كتب مختلف شيعه و عامه ياد شده است كه شرح آنها چنين است:

ظاهرا صحيح‌ترين نام، نام «حديث الولاية» است، چرا كه سيد بن طاووس در «الاقبال» و «اليقين» تصريح به نامگذارى مؤلف به اين نام كرده، و در موارد ديگر چنين تصريحى نيست. همچنين دقت بسيار و امانت سيد در نقل مطالب و اسامى، و همچنين وجود نسخه‌اى از اين كتاب نزد او براى انتخاب اين نام كافى است.

توضيح اينكه:

طبق معمول، كتاب طبرى مانند بسيارى از رساله‌ها و كتاب‌هاى كهن داراى چندين نام مختلف شده است. دليلش آن است كه قدما در نقل از اين قبيل كتاب‌ها، گاه به اقتضاى موضوع كلى كتاب نامى را كه خود مى‌خواستند و آن را مطابق با محتواى كتاب مى‌ديدند بر آن اطلاق مى‌كردند.

نكته ديگر آنكه، آنچنان كه از اين نام‌ها بر مى‌آيد برخى نام مجموعه‌اى از مطالب متنوع است كه كنار هم قرار گرفته، و برخى ديگر از اين نام‌ها نام بخش و فصلى از همان كتاب است كه احيانا به صورت مستقل نيز تدوين شده است.

براى نمونه، عنوان «فضائل اهل‌البيت عليهم‌السلام» يا «مناقب اهل‌البيت عليهم‌السلام» كه ابن‌طاوس براى كتاب طبرى از آن ياد و استفاده كرده، نام كلى است كه «حديث الولاية» مى‌توانسته بخشى از آن باشد. بخشى كه خود به صورت كتابى مستقل نيز در آمده است.

عنوان «كتاب الولاية» افزون بر آنكه مكرر توسط استفاده كنندگان از اين اثر به كار رفته، توسط ابن‌شهرآشوب در اثرى كتاب شناسانه عنوان شده است.⁽¹⁾عنوان ديگر «الردّ على الحرقوصية» در رجال نجاشى آمده، و تصريح شده است كه كتابى است از طبرى مورخ عامى مذهب درباره حديث غدير: لَهُ كِتابُ «الرَدِّ عَلَى الحُرقوصيَّةِ» ، ذَكَرَ طُرُقَ خَبَرِ يَومِ الغَديرِ.⁽²⁾

ابن‌طاووس نيز تصريح كرده است كه طبرى نام كتابش را «الردّ على الحرقوصية» گذاشته است.⁽¹⁾عقيده ابن‌طاووس اين است كه انتخاب اين نام به اين سبب بوده است كه احمد بن حنبل از نسل حرقوص بن زهير - رهبر خوارج - بوده، و به همين دليل از سوى طبرى اين نام انتخاب شده است.⁽²⁾روزنتال اين احتمال را مطرح كرده است كه «حرقوص» در لغت به معناى مگس يا پشه باشد، و احتمالاً طبرى اين تعبير را براى ابوبكر بن ابى‌داود سجستانى - كه «كتاب الولاية» را در ردّ بر او نوشته است، به قصد تحقير او استفاده كرده است.⁽³⁾

شايد بتوان اين احتمال را نيز افزود كه اين نام، اشاره به فلسفه نگارش اين اثر دارد كه طبرى آن را در ردّ بر فردى ناصبى نگاشته است. از آنجا كه خوارج دشمن امام على عليه‌السلام بوده‌اند و حرقوص بن زهير رهبر آنان بوده، طبرى چنين نامى را براى كتاب خود انتخاب كرده تا حنابله افراطى را خارجى و ناصبى مسلك نشان دهد، نه آنكه بحث از نسب احمد در ميان بوده باشد.

عنوان «رسالة فى طرق حديث غدير» نيز عنوانى است كه با مضمون كتاب به راحتى سازگار است.⁽⁴⁾در اين ميان، كالبرگ عنوان «كتاب الولايه» و «كتاب المناقب» را در دو جا آورده است. در حالى كه خود وى به اين نكته اشاره دارد كه ممكن است «كتاب الولاية» بخشى از كتاب فضائل يا كتاب مناقب بوده باشد.⁽⁵⁾

آنچه در عمل رخ داده اين است كه استفاده كنندگان از اين كتاب، گاه نام كتاب فضائل على عليه‌السلام يا مناقب را آورده‌اند، اما حديث غدير را نقل كرده‌اند. درست همان گونه كه كسانى چون ابن‌شهرآشوب در مناقب نام «كتاب الولاية» را آورده و فضائل را از آن نقل كرده است. پيداست كه دقتى در اين كار صورت نگرفته است.

اكنون كه بنا داريم نقل‌هاى بر جاى مانده اين كتاب را جمع آورى كنيم، بهتر است احاديثى كه از اين كتاب در فضائل امام - به جز حديث غدير - نقل شده به عنوان «كتاب فضائل» ، و احاديث غدير تحت عنوان «كتاب الولاية» گردآورى شود.

نكته چهارم: كسانى كه اين كتاب را در اختيار داشته‌اند

سؤالى كه در مورد اين كتاب مطرح است اينكه: كتاب غدير و مناقب طبرى در اختيار چه كسانى بوده است ؟

تا آنجا كه آگاهيم اين كتاب در اختيار چندين نفر از مؤلفان، مورخان و محدثان بزرگ اسلامى تا قرن نهم بوده است.⁽¹⁾فهرست اجمالى نام اين افراد عبارت است از:

قاضى نعمان اسماعيلى (م 363 ق) بيشترين نقل را از اين كتاب دارد.

نجاشى (ت 372 - م 450 ق) از اين كتاب را ياد كرده و طريق خود به آن را يادآور شده است.

شيخ طوسى (م 460 ق) نيز همين گونه بوده است.

ياقوت حموى (م 626 ق) گزارشى از چگونگى تأليف اين اثر ارائه نموده است.

ابن‌بطريق (م 600 ق) به تعداد طرق نقل حديث غدير در اين كتاب تصريح كرده است.

ابن‌شهرآشوب (م 588 ق) نام اين كتاب را در شرح حال او آورده، و در جاى ديگر خبر شمارش طرق نقل شده براى حديث غدير در اين كتاب را ارائه كرده، و در مناقب نيز در چندين مورد از آن نقل كرده است.

ابن‌طاووس (م 664 ق) ، كه هم از آن ياد و هم نقل كرده است.

شمس‌الدين ذهبى (م 644 ق) اين كتاب را ديده و چندين روايت از آن نقل كرده است.

ابن‌كثير (م 774 ق) اين كتاب را ديده و چندين روايت از آن نقل كرده است.

ابن‌حجر (م 852 ق) اين كتاب را ديده است.

چنانچه مشخص شد اين كتاب به قدرى واضح و روشن است كه نيازى به اثبات آن نيست.

گفتنى است كه در سال‌هاى اخير هيچ كس به اندازه استاد علامه مرحوم سيد عبدالعزيز طباطبايى - كه عمرش را وقف تحقيق درباره اميرالمؤمنين و اهل‌بيت عليهم‌السلام كرده - به معرفى اين اثر نپرداخته است.⁽¹⁾

در اينجا مرورى بر آنچه درباره اين اثر گفته شده خواهيم داشت:

مفصل‌ترين نقل‌ها از اين كتاب توسط قاضى نعمان ابوحنيفه نعمان بن محمد تميمى مغربى، نويسنده و دانشمند و قاضى اسماعيلى مذهب دولت فاطمى (م 363 ق) در مجلد نخست «شرح الاخبار فى فضائل الائمة الاطهار عليهم‌السلام» است.

ابوالعباس احمد بن على نجاشى (م 450 ق) درباره طبرى و كتاب غدير مى‌نويسد: أبوجَعفَرٍ الطَبَرىُّ العامىُّ: لَهُ كِتابُ «الرَدِّ عَلَى الحُرقوصيَّةِ» ، ذَكَرَ طُرُقَ خَبَرِ يَومِ الغَديرِ. أخبَرَنا القاضى أبوإسحاقِ إبراهيمُ بنُ مُخَلَّدٍ، قالَ: حَدَّثَنا أبى، قالَ: حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ جَريرٍ بِكِتابِهِ «الرَدِّ عَلَى الحُرقوصيَّةِ» .⁽²⁾

شيخ طوسى (م 460 ق) درباره اين كتاب نوشته است: مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبرىُّ، أبوجَعفَرٍ، صاحِبُ التاريخِ، عامىُّ المَذهَبِ. لَهُ كِتابُ «خَبَرِ غَديرِ خُمٍّ» ، تَصنيفُهُ وَ شَرحُ أمرِهِ. أخبَرَنا أحمَدُ بنُ عَبدونٍ، عَن أبى‌بَكرِ الدورىِّ، عَن إبنِ‌كامِلٍ، عَنهُ.⁽¹⁾

يحيى بن حسن معروف به ابن‌بطريق (ت 523 - م 600 ق) مى‌نويسد: وَ قَد ذَكَرَ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبرىُّ - صاحِبُ التاريخِ - خَبَرَ يَومِ الغَديرِ وَ طُرُقَهُ مِن خَمسَةٍ وَ سَبعينَ طَريقا، وَ أفرَدَ لَهُ كِتابا سَمّاه «كِتابَ الوِلايَةِ» .⁽²⁾

همچنين وى در كتاب «مناقب آل ابى‌طالب» خود از آن رواياتى نقل كرده است. شيخ سديدالدين محمود حمصى رازى از علماى قرن هفتم هجرى نيز در اثبات تواتر حديث غدير به نوشته‌هاى اصحاب حديث استناد كرده است. از جمله مى‌نويسد: لأنَّ أصحابَ الحَديثِ أورَدوهُ مِن طُرُقٍ كَثيرَةٍ، كَمُحَمَّدِ بنِ جَريرِ الطَبَرىِّ؛ فَإنَّهُ أورَدَهُ مِن نَيِّفٍ وَ سَبعينَ طَريقا فى كِتابِهِ.⁽³⁾

احمد بن موسى بن طاووس - كه از علماى ميانه قرن هفتم هجرى است - نيز در همين زمينه مى‌نويسد: وَ ساقَهُ - أى حَديثَ الغَديرِ - أبوجَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنِ جَريرِ الطَبَرىُّ - صاحِبُ التَفسيرِ وَ التاريخِ الكَبيرِ - مِن خَمسَةٍ وَ سَبعينَ طَريقا.⁽⁴⁾

رضى‌الدين على بن طاووس (ت 589 - م 664 ق) در مواردى از كتاب «مناقب اهل‌البيت عليهم‌السلام» طبرى مطالبى نقل كرده⁽⁵⁾، و در مواردى نيز از «كتاب الولاية» او ياد كرده است. به نقل سيد بن طاووس، از جمله شواهدى كه كثرت طرق حديث غدير و تواتر

آن را نشان مى‌دهد، نگارش كتابى توسط ابن‌عقده (ت 244 يا 249 - م 332 ق) است درباره طرق حديث غدير؛ شامل حدود صد تن از صحابيان بزرگ و با اسانيد پرشمار، كه به دست حافظ ابوالعباس احمد بن محمد معروف به ابن‌عقده كوفى تأليف شده و به نام «الموالاة» است. وى درباره «كتاب الولاية» طبرى مى‌نويسد:

وَ مِن ذلِكَ ما رَواهُ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبَرىُّ صاحِبُ التاريخِ الكَبيرِ؛ صَنَّفَهُ وَ سَمّاهُ كِتابَ «الرَدِّ عَلَى الحُرقوصيَّةِ» ، رَوى فيهِ حَديثَ يَومِ الغَديرِ وَ ما نَصَّ النَبىُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عَلَى عَلىٍّ عليه‌السلام بِالوِلايَةِ وَ المَقامِ الكَبيرِ، وَ رَوى ذلِكَ مِن خَمسٍ وَ سَبعينَ طَريقا⁽¹⁾:

و در همين باره محمد بن جرير طبرى صاحب التاريخ الكبير روايت گفته؛ (كه كتابى) تأليف كرده و نام آن را «الردّ على الحرقوصية» گذارده، كه در آن حديث روز غدير و تصريح پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر ولايت و جايگاه بزرگ على عليه‌السلام را روايت كرده؛ و اين را با هفتاد و پنج طريق روايت كرده است.

همچنين در مورد ديگرى مى‌نويسد: وَ أمَّا الَذى ذَكَرَهُ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ - صاحِبُ التاريخِ - فَإنَّهُ فى مُجَلَّدٍ⁽²⁾: و اما آنچه محمد بن جرير - صاحب تاريخ - گفته در يك مجلد است.

و در جاى ديگرى مى‌نويسد: وَ قَد رَوَى الحَديثَ فى ذلِكَ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبرىُّ - صاحِبُ التاريخِ - مِن خَمسٍ وَ سَبعينَ طَريقا، وَ أفرَدَ لَهُ كِتابا سَمّاهُ «حَديثَ الوِلايَةِ»⁽³⁾: و اين حديث را محمد بن جرير - صاحب تاريخ - از هفتاد و پنج طريق نقل كرده، و كتاب مستقلى به نام «حديث الولاية» در اين باره تأليف كرده است.

شمس‌الدين ذهبى (ت 673 - م 748 ق) مى‌نويسد: وَ لَمّا بَلَغَهُ أنَّ إبنَ‌أبى‌داودٍ تَكَلَّمَ فى حَديثِ غَديرِ خُمٍّ، عَمِلَ كِتابَ الفَضائِلِ وَ تَكَلَّمَ عَلى تَصحيحِ الحَديثِ. قُلتُ: رَأيتُ

مُجَلَّدا مِن طُرُقِ الحَديثِ لإبنِ‌جَريرٍ، فَاندَهَشتُ لَهُ لِكَثرَةِ الطُرُقِ⁽¹⁾: و هنگامى كه كه شنيد ابن‌ابى‌داود حديث غدير را ردّ كرده است، كتاب الفضائل را را نوشت و (در آن) در مورد تصحيح آن حديث سخن گفت. مى‌گويم: از ابن‌جرير كتابى در مورد طرق آن حديث ديدم كه به خاطر زيارى طرق آن براى (حديث غدير) بسيار متعجب شدم.

به احتمال زياد ذهبى تنها جزء دوم اين كتاب را ديده است. وى چندين روايت از آن در كتاب «طرق حديث من كنت مولاه» نقل كرده است. او در موردى مى‌نويسد:

قالَ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبَرىُّ فِى المُجَلَّدِ الثانى مِن كِتابِ غَديرِ خُمٍّ لَهُ، وَ أظُنُّهُ بِمِثلِ جَمعِ هذَا الكِتابِ نُسِبَ إلى التَشَيُّعِ. فَقالَ: ... .⁽²⁾

ابن‌كثير (م 774 ق) در ضمن شرح حال طبرى در ذيل حوادث سال 310 مى‌نويسد: وَ قَد رَأيتُ لَهُ كِتابا، جَمَعَ فيهِ أحاديثَ غَديرِ خُمٍّ فى مُجَلَّدَينِ ضَخمَينِ.⁽³⁾

ابن‌حجر عسقلانى (ت 773 - م 852 ق) با ارائه آنچه كه مزّى در «تهذيب الكمال» آورده مى‌نويسد: وى چيزى افزون بر آنچه ابن‌عبدالبرّ در «الاستيعاب» دارد نياورده، جز آنكه حديث موالاة را نقل كرده است.⁽⁴⁾

در حالى كه طبرى در تأليفى چندين برابر آنچه ابن‌عقده در جمع طرق اين روايت آورده⁽⁵⁾، طرق حديث غدير را فراهم آورده است: وَ قَد جَمَعَهُ إبنُ‌جَريرِ الطَبَرىِّ فى

مُؤَلَّفٍ؛ فيهِ أضعافٌ مَن ذَكَرَ وَ صَحَّحَهُ. وَ اعتَنى بِجَمعِ طُرُقِهِ أبوالعَبّاسِ بنِ عُقدَةٍ؛ فَأخرَجَهُ مِن حَديثٍ سَبعينَ صَحابيّا أو أكثَرَ.⁽¹⁾

نكته پنجم: نسخه‌هاى كتاب

نسخه‌اى نگاشته سال 330 قمرى همراه با خط شيخ طوسى و شيوخ اسلام و علما در كتابخانه سيد بن طاووس بوده كه در فهرست كتابخانه‌اش معرفى شده است.

چنانچه گفته شده، اين كتاب تا اواسط قرن نهم هجرى قمرى موجود و مورد استفاده بوده است. ولى از آن تاريخ تا كنون هيچ نسخه و يا نقلى از آن در هيچ كتابى ديده نمى‌شود. در «بحار الانوار» از قول علامه حلّى در اجازه كبيرش سند او (علامه حلى) تا ابن‌عقده (مؤلف كتاب) را براى اين كتاب آورده است. در «الغدير» نيز گفته كه ابن‌اثير در «اسدالغابة» و ابن‌حجر در «الاصابة» بسيار از او و كتابش نقل نموده‌اند.

علامه حاج آقا بزرگ در دو مورد از كتابش «الذريعة» از اين كتاب به طور مستقل ياد نموده و با شماره مسلسل جداگانه آورده است ! در مورد دوم هم اشاره به ذكر آن در مورد اول دارد.

نكته ششم: جمع آورى كتاب

دو كتاب تدوين و چاپ شده، كه احاديث ابن‌عقده در غدير را از كتب و منابع جمع آورى نموده‌اند. اين دو كتاب عبارت‌اند از:

«كتاب الولاية» ، ابن‌عقده، جمع آورى و تنظيم: عبدالرزاق محمدحسين حرزالدين، عربى، دليل‌ما، قم، چاپ اول، سال 1379 ش، وزيرى، 300 ص.

«حديث الولاية و من روى غدير خم من الصحابة» ، امير تقدمى معصومى، عربى، چاپى، دليل‌ما، قم، اول، 1380 ش، 1422 ق، وزيرى، 256 ص.

6 - خصائص الغدير⁽¹⁾، محمد بن يعقوب كلينى (ابوجعفر، رازى، م 328 ق) ، عربى، خطى. اين كتاب در فضائل و وقايع و نيز خصائص روز غدير است. چنانچه علامه ملا محمدباقر كجورى در اوائل كتابش «الخصائص الفاطمية» گفته، اول كسى كه كتابى به عنوان خصائص تأليف نموده كلينى است، كه اين كتاب را جمع آورى نموده و مورد اعتماد و استشهاد علما بوده و در كتب امامت از آن نقل نموده‌اند. به گفته علامه حاج آقا بزرگ در «الذريعة» نسخه‌اى از اين كتاب تا سال هزار هجرى باقى بوده است، چرا كه شيخ كفعمى م 905 ق اين كتاب را از مصادر كتاب خود «البلد الامين» قرار داده است. اين كتاب در الصراط المستقيم (بياضى) با نام «خصائص يوم الغدير» آمده است.

7 - خطبة النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يوم الغدير⁽²⁾، خليل بن احمد فراهيدى (عبدالرحمن، بصرى، نحوى، م 175 ق) ، عربى، خطى. اين كتاب در ابتدا فقط خطبه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير بوده، و سپس شرح بعضى لغات و مشكلات به آن اضافه شده و به تدريج به صورت كتابى از مؤلف در آمده است. به گفته علامه امينى ابى‌غالب مؤلف كتاب است، ولى حاج آقا بزرگ اشاره نموده كه خليل بن احمد مؤلف و ابى‌غالب رواى آن است. لذا خود ابى‌غالب در كتابش از اين كتاب به عنوان كتبى كه نوشته ياد مى‌كند نه مؤلفات خود. مؤلف، عالم مشهور ادبيات عرب و صاحب كتاب «العين» در لغت است.

8 - الدراية فى حديث الولاية، 17 جزء⁽³⁾، مسعود بن ناصر سجستانى (ابوسعيد، ركّاب، م 477 ق) ، عربى، خطى. اين كتاب جمع آورى سندهاى مؤلف در حديث

غدير تا 120 نفر از صحابه است. چنانچه سيد بن طاووس تصريح كرده، اين كتاب جمع آورى احاديث پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير و ديگر فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام در هفده جزء است؛ كه در آن اسناد مؤلف تا صد و بيست نفر از صحابه را بيان نموده است. ولى خود سيد در صفحه 457 الاقبال گفته، اين كتاب در يك مجلد و بيست كرّاسه (جزوه) است ! ؟ در «الغدير فى التراث الاسلامى» از معجم الشيوخ سمعانى، در حالات حسن بن يعقوب نيشابورى (ابوبكر) بيان نموده، كه اين كتاب در جمع طرق حديث «من كنت مولاه فعلى مولاه» است، و نسخه‌اى از آن را به خط زيباى نامبرده (ابوبكر نيشابورى) ديده است. مؤلف كتاب در اكثر موارد و تقريبا تمام كتب رجالى عامه به مذهب قدريّه نسبت داده شده، و در الاقبال و اثبات الهداة او را از عامه، و در الذريعة او را از شيعيانى كه از باب تقيه خود را معتزلى معرفى مى‌كردند دانسته است. از جمله اين موارد بحار الانوار است.⁽¹⁾در اكثر بلكه تمام موارد شهادت به وثاقت مؤلف و دقت او در ضبط و نقل احاديث داده‌اند.

9 - دعاء الهداة إلى أداء حق الموالاة، 10 ج⁽²⁾، عبيداللّه بن عبداللّه حسكانى (حاكم، حنفى، م قرن 5 ) ، عربى، خطى. مؤلف در كتابش «شواهد التنزيل» ، بعد از آنكه براى نزول آيه «يا ايها الرسول ... » در شأن اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير طُرقى بيان نموده، و بعد از شماره 246 گفته طرق اين حديث را در كتاب «دعاء الهداة الى اداء حق الموالاة» در ده جلد مفصلاً آورده‌ام. اين كتاب جزو كتاب‌هاى كتابخانه سيد بن طاووس بوده، و او نيز در الاقبال و الطرائف از آن نقل نموده است. مؤلف كتاب از افراد مشكوك‌العقيده بوده و درباره مذهب او اختلاف است. چنانچه علامه حاج آقا بزرگ گفته، اكثر علماى شيعه اعتراف به تشيع او دارند، چرا كه او بسيار تقيه مى‌نموده است. ولى سيد بن طاووس او را از برجستگان علماى عامه مى‌داند. همچنين ذهبى

در سير اعلام النبلاء و الجواهر المضيّة فى طبقات الحنفيّة او را از پيروان مذهب حنفى دانسته‌اند.⁽¹⁾

10 - دليل النص بخبر الغدير على امامة اميرالمؤمنين عليه‌السلام، محمد بن على كراجكى (ابوالفتح، قاضى، م 449 ق) ، تحقيق: علاء آل‌جعفر، آل‌البيت عليهم‌السلام لاحياء التراث، قم، اول، 1416 ق، وزيرى، 68 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه‌اى از محقق در 8 صفحه درباره منافقين و دشمنان اميرالمؤمنين عليه‌السلام و حسادت آنها نسبت به آن‌حضرت در باب فضائل، خلافت، امامت و مسئله غدير و نيز درباره مؤلف و عكس از نسخه خطى كتاب آمده است. پس از آن كتاب شروع شده كه ابتدا چهار سؤال را از قول شخصى مطرح كرده، و سپس يك به يك به طور كلامى و علمى از آنها جواب داده است. نسخه‌اى خطى از اين كتاب در كتابخانه آستان قدس رضوى به ش 226 همراه با كتاب «كنز الفوائد» از مؤلف موجود است. اين كتاب تماما در كتاب «كنز الفوائد» آمده است. اين كتاب دو مرتبه به فارسى ترجمه شده، كه توضيح آن از اين قرار است: «ترجمه كتاب دليل النص بخبر الغدير على امامة اميرالمؤمنين عليه‌السلام» ، مترجم: محمداسد گرمارودى، «دو رساله كراجكى (التفضيل و خبر الغدير) »، مترجم: احسان مقدس.

11 - رسالة فى معنى المولى، محمد بن محمد مفيد (ابن‌المعلم، عكبرى، بغدادى، م 413 ق) ، تحقيق: محمدمهدى نجف، عربى، چاپى، چاپ پنجم: كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد، قم، 1413 ق، وزيرى، 41 ص. اين كتاب مناظره شيخ مفيد با متكلم معتزلى «بهشميّة» است، كه با سه اشكال بر دلالت لفظ «مولى» بر امامت و اينكه اين معنى حقيقت در آن لفظ نيست امامت را انكار نموده بود. شيخ مفيد با جواب دادن از اشكالات و ثابت نمودن اينكه آن معنى در آن لفظ حقيقت است، امامت را اثبات نموده است.

12 - الروضة النبيعة و تحفة مجالس الشيعة بخلافة من ساء على مضر و ربيعة، محمد بن عبداللّه خطى (ابوعزيز) ، عربى، چاپى، چاپ: نجف، 1371 ق. در بعضى

موارد نام اين كتاب «يوم الغدير حق الامير» ، و در روى جلد چاپى كتاب نام «التنصيب يوم الغدير» آمده است ! ولى نامى كه خود مؤلف در ابتداى كتاب براى آن گذارده همين نام است.

13 - الروض النضير فى معنى حديث الغدير، فارس حسون كريم، عربى، چاپى، اميرالمؤمنين عليه‌السلام، قم، اول، 1419 ق، وزيرى، 457 ص. اين كتاب پس از مقدمه در پنج فصل آمده است: 1. خطبه غدير 2. دلالت حديث شريف 3. نگاهى در بعضى از مصادر عامه 4. جواب‌هاى مسائلى در مورد غدير 5 . راويان حديث غدير از صحابه، كه چهل و هفت تن از صحابه را نام برده است. اين كتاب توسط آقاى محمود مهدوى (دامغانى) به فارسى ترجمه شده است.

14 - طرق حديث الغدير⁽¹⁾، حسن بن ابراهيم علوى (نصيبى) ، عربى، خطى. اين كتاب امروزه مفقود است. همچنين نجاشى كتابى به نام «ذكر امامة اميرالمؤمنين عليه‌السلام» از حسين بن خالويه (ابوعبداللّه، نحوى) را از قاضى ابوالحسين نصيبى نقل نموده؛ كه او گفت: اين كتاب را در حلب براى مؤلف قرائت نمودم.⁽²⁾

15 - طرق حديث الغدير⁽³⁾، عبيداللّه بن احمد انبارى (ابوطالب، ابن‌ابى‌زيد، م 356 ق) ، عربى، خطى. در الفهرست شيخ طوسى و الفهرست نديم فقط نام «كتاب الإمامة» ، و در معالم العلماء نام «الامامة» آمده است.⁽⁴⁾ولى از آنجا كه در رجال النجاشى در تأليفات مؤلف كتاب الامامة را جداى از اين كتاب نامبرده معلوم مى‌گردد اين دو، كتاب‌هاى جداگانه هستند.

16 - طرق حديث الغدير⁽¹⁾، محمد بن على شيبانى (كوفى، م قرن 4 ق) ، عربى، خطى.

17 - طرق حديث الغدير⁽²⁾، محمود بن احمد خراسانى (ابى‌طاهر، ابن‌حمدان، م قرن 5 ق) ، عربى، خطى.

18 - طرق حديث الغدير برواية ابى‌بكر ابن‌ابى‌شيبة ... ، امير تقدمى معصومى ، عربى، چاپى، دليل‌ما، قم، اول، 1421 ق، وزيرى، 280 ص. اين كتاب در 3 بخش آمده، كه حديث غدير را از سه تن از بزرگان عامه و روايت آنان آورده است. اين سه تن اينان اند: ابوبكر بن ابى‌شيبه واسطى (م 235 ق) و ابوعبداللّه احمد بن حنبل شيبانى (م 241 ق) و ابوبكر بن ابى‌عاصم شيبانى(م 287 ق) . در هر بخش ابتدا شرح حالى از هر كدام از اينان آمده، و سپس روايات هر كدام از اين سه تن همراه با مصادر و مباحث مربوطه آورده شده، كه از ابن‌ابى‌شيبه هشت روايت و از احمد بن حنبل ده روايت آمده، كه در پايان اين بخش از عبداللّه بن احمد بن حنبل‌هم چهار روايت و از ابوبكر قطيعى دو روايت آمده و در بخش سوم از ابن‌ابى‌عاصم پانزده روايت آمده است، و جمعا راويان حديث در اين كتاب به روايت اين بزرگان عامه با حذف اسامى تكرارى در هر كدام بيست و دو نفر از صحابه هستند.

19 - طرق حديث الغدير برواية الحافظ ابى‌القاسم ... ، امير تقدمى معصومى ، دليل‌ما، قم، اول، 1421 ق، وزيرى، 208 ص. در اين كتاب ابتدا شرح حال مختصرى از ابن‌عساكر آمده، و سپس حديث غدير با طرق ابن‌عساكر آورده شده است كه بيست و هشت نفر از صحابه هستند. سپس بخشى با عنوان مواردى از حديث غدير كه دو يا سه نفر مشتركا نقل كرده‌اند آمده كه چهار حديث به روايت دو نفر و يك حديث به روايت سه نفر است. در پايان دو آيه در مورد غدير آورده شده است.

20 - طرق حديث الغدير (جزء فى ... ) ⁽¹⁾، على بن عمر دارقطنى (ابوالحسن، بغدادى، م 385 ق) ، عربى، خطى. در مناقب آل‌ابى‌طالب ابن‌شهرآشوب نام مؤلف را به ظاهر جزو كسانى آورده كه حديث غدير را در كتاب‌هاى خود نقل نموده‌اند، و اشاره‌اى هم به كتابش ننموده است.⁽²⁾در تراثنا، ش 21 (عبدالجبار رفاعى) ، ص 323، ش 471، به نقل از علامه سيد عبدالعزيز طباطبايى نام كتاب را «جزء فى طرق حديث الغدير» آورده است. ولى نام صحيح كتاب نامى است كه استاد طباطبايى در تراثنا، ش 16، ص 8 ، ش 304، و ش 21، ص 190، ش 12، و نيز در الغدير فى التراث الاسلامى، ص 56 ، ش 12، بيان نموده «جزء فى» را از اسم حساب ننموده، چرا كه اين نوع الفاظ قطعا جزو نام كتاب نيستند.⁽³⁾

21 - طرق حديث من كنت مولاه فعلى مولاه⁽⁴⁾، عبدالرحيم بن حسين عراقى (زين‌الدين، ابوالفضل، كردى، رازيانى، مهرانى، شافعى، مصرى، م 806 ق) ، عربى، خطى. در كتاب النجوم الزاهرة چنين مى‌گويد كه مصنفات مؤلف را در كتاب «المنهل الصافى» بيان كرده است، و به احتمال قوى اين كتاب هم در آنها بوده است.⁽⁵⁾

22 - طرق حديث من كنت مولاه⁽⁶⁾، محمد بن احمد ذهبى (شمس‌الدين، م 748 ق) ، گردآورنده: سيد عبدالعزيز طباطبايى (يزدى، نجفى، م 1416 ق) ، عربى، چاپى، چاپ اول تا سوم: دليل‌ما، قم، 1379 - 1386 ش، وزيرى، 160 ص. در اين كتاب حدود 50 طريق از خود ذهبى و يا از ديگران امثال طبرى به نقل ذهبى براى حديث غدير،

و در بعضى موارد براى قضيه غدير و در اكثر موارد هر دو آمده، كه پس از نقل هر كدام، مؤلف تحليل و بحث فنى رجالى كوتاهى نموده است. محقق ابتدا مقدمه‌اى كوتاه دارد، و در پايان فهارس و عكس نسخه خطى كتاب تماما آمده است. نسخه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در ضمن مجموعه‌اى از ورقه 211 - 224 است كه جمعا 5/12 ورق و 25 صفحه است.

23 - طرق حديث من كنت مولاه فعلى مولاه⁽¹⁾، عبدالرحيم بن حسين عراقى (زين‌الدين، ابوالفضل، كردى، رازيانى، مهرانى، شافعى، مصرى، م 806 ق) ، عربى، خطى. در كتاب النجوم الزاهرة چنين مى‌گويد كه مصنفات مؤلف را در كتاب «المنهل الصافى» بيان كرده است، و به احتمال قوى اين كتاب هم در آنها بوده است.

24 - طرق خبر الولاية⁽²⁾، على بن عبدالرحمن قناتى (ابوالحسن، كاتب، بغدادى، م 413 ق) ، عربى، خطى.

25 - طرق من كنت مولاه⁽³⁾، محمد بن عبداللّه نيشابورى (حاكم، صاحب المستدرك على الصحيحين، ابن‌البيّع، م 405 ق) ، عربى، خطى. از عبارت مؤلف در كتابش «معرفة علوم الحديث» - مورد بالا - اين اسامى نيز استفاده مى‌شود: «طرق من كنت مولاه فعلى مولاه» كه دو كلمه اضافه شده از نسخه ديگر آن كتاب (معرفة علوم الحديث) است، و نيز نام «من كنت مولاه» چرا كه در عبارت فقط همين را آورده و كلمه «طرق» را چند جمله قبل بيان نموده و بقيه عطف به آن است. همچنين نام «طرق حديث من كنت مولاه فعلى مولاه» در كتاب الغدير فى التراث الاسلامى آمده است.⁽⁴⁾و اما اين نام (طرق من كنت مولاه) از همه صحيح‌تر به نظر مى‌رسد، زيرا

چنانچه گفته شد نام «من كنت مولاه» كه در كتاب معرفة علوم الحديث آمده به ظاهر عطف به كلمه «طرق» است كه در جملات قبل آمده و در متن اصلى كتاب هم اضافه «فعلى مولاه» نيامده است.

26 - عدة البصير فى حجج يوم الغدير، محمد بن على كراجكى (ابوالفتح، قاضى، م 449 ق) ، عربى، خطى، كتابى جامع در اثبات امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير است. در كتاب الغدير فى التراث الاسلامى: ص 95، آمده كه نام اين كتاب در فهرست كتب مؤلف آمده است.⁽¹⁾اين فهرست كتب، تدوينِ بعضى از معاصرين يا شاگردان اوست و در زمان خودش نوشته شده، و نسخه‌اى از آن (فهرست كتب) در ضمن مجموعه‌اى در كتابخانه دانشگاه تهران موجود است، كه استاد فقيد (طباطبائى) آن را استنساخ نموده و آماده چاپ است. در همان كتاب آمده: اين كتاب در دويست ورقه (چهارصد صفحه) است، و كتابشناسى كه گفته شد از همانجا استفاده شده است. مؤلف كتاب ديگرى با نام «دليل النص بخبر الغدير على امامة اميرالمؤمنين عليه‌السلام» در غدير دارد، و اين كتاب را در طرابلس براى ابوالكتائب عمار نوشته است. نام ديگر كتاب «التفضيل» است. اين كتاب توسط آقاى احسان مقدس به فارسى ترجمه شده، و با عنوان «دو رساله كراجكى» چاپ شده است.

27 - عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآيات و الاخبار و الاقوال، ج 15/3، عبداللّه بن نوراللّه بحرانى (اصفهانى) ، استدراك: سيد محمدباقر موحد (ابطحى، اصفهانى) ، تحقيق: الامام المهدى عليه‌السلام (قم) ، عربى، چاپى، ناشر: همان، اول، 1413 ق، وزيرى، 632 ص. اين كتاب بخش حديث غدير از مجلدات اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه‌السلاماز دوره مفصل كتاب «عوالم العلوم و ... » است، كه تمام آن در حدود كتاب «بحار الانوار» علامه مجلسى است، و اين بخش پس از مستدركات و تحقيقات و فهارس مجلد مستقلى شده است. اين كتاب در 3 باب است: باب اول شامل هفت بخش، و باب دوم شامل نه بخش، و باب سوم شانزده بخش، و يك تكميل شامل پنج

فصل، و خاتمه شامل دو مطلب، و بخشى شامل هفت مسلك، و تذييل و تكميل شامل چهار مسئله، و در پايان سه فصل است. و اما توضيح اين موارد:

باب‌ها: 1. احاديث در مورد غدير كه در هفت قسمت است 2. مناشدات به حديث غدير 3. احتجاجات به حديث غدير، تكميل: شامل جوانب غدير كه اكثرا سندى و در پنج فصل است، خاتمه: استدلال به حديث غدير، بخشى: شامل هفت مسلك در معناى كلمه «مولى» ، تذييل و تكميل: چهار سؤال و جواب از آنها، فصول: 1. آنچه ابن‌الاعرابى و ثعلبى در معنى «من كنت مولاه فعلى مولاه» گفته‌اند 2. كلمات اعلام در مؤلفاتشان درباره مفاد حديث غدير 3. نخبه‌اى از اشعار شعراى غدير.

در پايان سى و پنج فهرست براى كتاب تدوين شده كه شامل فهرست آيات و اسامى بعضى كتب و راويان و چند نوع فهرست اعلام و نيز چند فهرست ديگر امثال مناشدات و احتجاجات، و همچنين فهرست اماكن و ايام و وقايع و قبائل و مطالب كتاب است.

در اين كتاب پس از هر بخش استدراكاتى از علامه سيد محمدباقر موحّد (ابطحى) آمده است كه به عنوان تكميل آن باب آورده شده، همراه با آدرس‌هاى بسيارى كه در پاورقى‌ها داده شده، و مى‌توان گفت تقريبا يك سوم بلكه نيمى از كتاب را به طور ممزوج شامل است. اين مجلد از كتاب «عوالم العلوم ... » به اضافه تحقيقات و زحمات اين علامه و مؤسسه يادشده است كه به صورت موسوعه‌اى درباره حديث غدير در آمده است.

28 - كتاب الغدير⁽¹⁾، على بن بلال بصرى (ابوالحسن ، مهلّبى) ، عربى، خطى، در الفهرست كتاب را از احمد بن عبدون و او از مؤلف نقل مى‌كند.

29 - كتاب الغدير⁽¹⁾، محمد بن جبير طبرى (شافعى) ، عربى، خطى. اين كتاب از مصادر عامى كتاب «اثبات الهداة» است كه شيخ حر عاملى با واسطه از آنها نقل نموده است.

30 - كشف المهمّ فى طريق خبر غدير خم⁽²⁾، سيد هاشم بن سليمان بحرانى (كتكتانى، م 1107 ق) ، تحقيق: احياء تراث السيد هاشم البحرانى (قم) ، عربى، چاپى، ناشر: همان، اول، وزيرى، 229 ص. اين كتاب از كتب ارزشمند تأليف شده در موضوع غدير است، كه شامل مقدمه و 3 باب است: 1. آنچه از طريق شيعه در قضيه غدير خم آمده است: شامل سى و شش طريق 2. آنچه از طريق عامه آمده است: شامل هشتاد و هشت طريق 3. آنچه شيعه در تصريح پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام نقل نموده‌اند: شامل سى و چهار حديث. نسخه خطى از اين كتاب در كتابخانه آستان قدس رضوى با خط نسخ نگاشته شده در سال 1101 ق، همراه با دو كتاب ديگر از مؤلف موجود است.

31 - مسألة فى الجواب عن الشبهات الواردة لخبر الغدير⁽³⁾، سيد على بن حسين موسوى (سيد مرتضى، علم‌الهدى، م 436 ق) ، تحقيق: سيد احمد حسينى (اشكورى) ، عربى، چاپى، دار القرآن الكريم، وزيرى، 4 ص. اين كتاب از اولين كتاب‌هاى مستقل غدير است. چاپ كه معرفى شده در ضمن كتاب «رسائل الشريف المرتضى» و در ج 3 ص 251 - 254 چاپ شده است.

32 - مسألة فى معنى من كنت مولاه فعلى مولاه⁽¹⁾، محمد بن موسى نحوى (ابوجعفر، رامى، م قرن 5 ق) ، عربى، چاپى، دار المؤرخ العربى، بيروت، اول، 1414 ق، 1993 م، وزيرى، 2 ص. در اين كتاب ثابت شده كه كلمه «مولى» در حديث پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به معنى اولى به تصرف است، و اين كتاب جواب از سؤال شخصى به نام ابوابراهيم است. نسخه‌اى كه از اين كتاب در كتابخانه آيه‌اللّه مرعشى، و نسخه‌اى ديگر در كتابخانه مجلس سابق موجود است. نسخه‌اى ديگر از اين كتاب در مكتبة العلمين (نجف) به شماره 88 / 6 موجود است.

33 - من روى حديث غدير خم⁽²⁾، محمد بن عمر جعابى (ابوبكر، ابن‌الجعابى، تميمى، بغدادى، م 355 ق) ، عربى، خطى. چنانچه در مناقب آل‌ابى‌طالب (ابن‌شهرآشوب) آمده، در اين كتاب حديث غدير با 125 يا 80 طريق آمده است. همچنين در «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» علامه امينى از قول سروى در مناقب آل‌ابى‌طالب همين را نقل نموده، و از «ضياء العالمين» آورده كه جعابى در كتابش «نخب المطالب» از 125 طريق حديث غدير را آورده است.⁽³⁾كليه كتب رجالى تصريح به دقت و حفظ فوق‌العاده مؤلف (محمد بن عمر جعابى) نموده‌اند. رجاليين گفته‌اند كه او در بغداديان به حفظ حديث مشهور بوده است. مؤلف كتاب ظاهرا شيعه است، چنانچه در الانساب (سمعانى) آمده است.⁽⁴⁾همچنين مؤلف شاگرد ابن‌عقده و استاد دارقطنى است.

34 - من روى حديث غدير خم⁽¹⁾، محمد بن عبداللّه شيبانى (ابوالمفضل، بغدادى، م 387 ق) ، عربى، خطى. شيخ طوسى در الفهرست گفته كه جمعى كتب مؤلف را براى او روايت نموده‌اند.⁽²⁾سپس نام چند كتاب را برده و گفته: « ... و غير ذلك» . در معجم رجال الحديث از قول ابن‌غضائرى آمده كه كتاب‌هايش را ديده است. مؤلف كتاب شاگرد بزرگان شيعه امثال كلينى، و نيز معاصر بلكه استاد بزرگانى ديگر امثال نجاشى بوده است.

35 - يوم الغدير⁽³⁾، حسين بن عبيداللّه غضائرى (ابوعبداللّه، بغدادى، م 411 ق) ، عربى، خطى. تقريبا تمام رجاليين شيعه و عامه اين كتاب را از قول نجاشى نقل كرده‌اند، و كسانى كه تصريح به نام نجاشى ننموده‌اند نيز واضح است كه از او نقل كرده‌اند. البته شايد مأخذ بعضى كتب عامه نجاشى نباشد. نجاشى گفته كه مؤلف اجازه تمام كتاب‌هايش را به او داده است. مؤلف كتاب از بزرگان علماى شيعه و استاد نجاشى و شيخ طوسى است.

كتابشناسى قرآن و غدير

كتابشناسى قرآن و غدير⁽⁴⁾

قرآن كتاب اعظم و امّ الكتاب مسلمانان، اولين كتابى است كه غدير را با ابديت خود پيوند داده است. غدير نيز، قبل از واقعه و مقارن آن و بعد از اجراى آن در پناه

قرآن بوده، و نزول آيات پى در پى آن را پشتيبانى كرده‌اند. بنا بر اين قبل از معرفى هر كتابِ ديگرى بايد بگوييم: قرآن حامل غدير است و طى چهارده قرن فرهنگ غدير را با حضور خود بين همه نسل‌هاى مسلمان به خانه‌هاى آنان برده و در اختيار بزرگ و كوچكشان قرار داده است.

با در نظر گرفتن اين ارتباط عميق، هر كتابى كه در اعتقادات، حديث، تاريخ و تفسير در اسلام نوشته شده، به عنوان يكى از اساسى‌ترين فرازهاى دين «آيات غدير» را مطرح ساخته و به تبيين آن پرداخته است.

رابطه قرآن و غدير از جمله مواردى است كه به طور مفصل مورد تحقيق و تأليف قرار گرفته و باز هم جاى گسترش دارد، تحقيق در مورد آياتى كه در غدير و يا در رابطه با غدير نازل شده كه بيش از 50 آيه، و در سطح گشترده‌تر بيش از 100 آيه است، و عمده آنها سه آيه است: «يا أيُّهَا الرَسولُ ... »⁽¹⁾، «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... »⁽²⁾، «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ ... » .⁽³⁾

همچنين يكى از موضوعات تأليفى غدير، ارتباط بين آنچه در نزول و تفسير و دعاها و زيارات و احتجاجات درباره يك آيه آمده است. اين رويكرد تحقيقى جهات تازه‌اى را نشان خواهد داد، كه در عين متفاوت بودن، نتايج خاصى را از جهت ارتباط آنها با يكديگر به دست مى‌دهد.

در اينجا سرفصل پژوهش‌هاى قرآنىِ غدير - كه شامل مطالب تحليلى و آمارى است - در هشت قسمت معرفى مى‌گردد:

5 . موضوع‌بندى آيات غدير

6 . آمارهاى آيات غدير

8 . تحليل‌هاى قرآنى غدير

اولين كتاب در اسلام كه واقعه غدير را مطرح كرده «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است، كه در موارد متعددى از آن آيه «تبليغ» و «اكمال» مطرح شده و ارتباط مستقيم آن با واقعه غدير از لسان پيامبر و امامان عليهم‌السلام بيان شده است.

پس از آن هم تفاسير و كتاب‌هاى تاريخى و اعتقادى اين حقيقت بزرگ را درباره غدير ثبت كرده‌اند، به گونه‌اى كه هر جا سخن از «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ ... » و «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينِكُمْ ... » به ميان آمده، فورا غدير مطرح شده است، و هر جا سخن از غدير بوده فورا اين آيات تداعى شده است.

اين حقيقت غديرى قرآنى، كم كم شكل جدى ترى به خود گرفته، و با شبهه افكنى‌هايى كه دشمنان از فشار عظمت آن به ميان آورده‌اند، توجه بيشترى را به خود جلب كرده است؛ به گونه‌اى كه در كتاب‌هاى تاريخى و حديثى به صورت فصلى خاص با عنوان «آيات غدير» يا «غدير در قرآن» مطرح شده است.

در مرحله بعدى اهميت جلوه «غدير در قرآن» بيش از پيش بر همگان روشن شده، تا آنجا كه كتاب‌هاى مستقلى درباره ارتباط قرآن با غدير تأليف شده و اين تجلّى نورانى غدير را به تصوير كشيده است. منظور از كتاب‌هاى مستقل تأليفاتى است كه اول تا آخر آن به طور كامل درباره ارتباط غدير و قرآن باشد.

در اينجا كتاب‌هاى مستقل در مورد قرآن و غدير معرفى مى‌گردد:

1 - آيات الغدير، على كورانى عاملى، مركز المصطفى للدراسات الاسلاميه (قم) ، عربى، چاپى، ناشر: همان، اول، 1419 ق، وزيرى، 374 ص. در اين كتاب ابحاثى مفصل و علمى و تحقيقى درباره آياتى كه در ماجراى غدير نازل شده دارد، و در موضوع خود بسيار تحقيقى و جامع است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: فصل اول: ابحاثى مقدماتى در مورد تفسير آيه عصمت، فصل دوم: آيه امر به تبليغ، فصل سوم: قصه غدير، فصل چهارم: آيه اكمال دين، فصل پنجم: آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِع» . اين كتاب توسط آقاى محمدحسين شمسايى به فارسى ترجمه شده و با نام «غدير در آينه قرآن» چاپ شده است. همچنين اين كتاب دو مرتبه به انگليسى ترجمه شده است؛ يك بار توسط آقاى بدر شاهين ترجمه شده و با نام «وِرسِس آوْ غَدير» به چاپ رسيده است. بار ديگر توسط مركز المصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ترجمه شده، و با همين نام «آيات الغدير» به شكل ديجيتالى در اينترنت موجود است.

2 - آيات الغدير، سيد على حسينى ميلانى، عربى، چاپى، الحقائق، قم، اول، 1429 ش، رقعى، 96 ص. در اين كتاب سه آيه معروف غدير: آيه تبليغ، آيه اكمال دين و آيه «سأل سائل» از كتب عامه و تفاسير آنان توضيح و تفسير شده است. اين كتاب شماره 15 از مجموعه «إعرِفِ الحَقَّ تَعرِف أهلَهُ» است.

3 - آيات غدير، سيد على حسينى ميلانى، ترجمه و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق، فارسى، چاپى، چاپ اول تا پنجم: الحقايق، قم، 1391 - 1396 ش، رقعى، 168 ص. در اين كتاب طى سه بخش، مباحث علمى در مورد سه آيه مهم غدير آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: بخش يكم: آيه تبليغ، بخش دوم: آيه اكمال دين، بخش سوم: آيه «سَألَ سائِلٌ» .

4 - آيات ولايت در قرآن، ج 2 و 3، سيد محمد مرتضوى، فارسى، چاپى، آشيانه مهر، قم، اول، 1390 ش، وزيرى، ج 2: 272 ص، ج 3: 192 ص. اين كتاب جلد دوم و سوم از دوره «آيات ولايت در قرآن» است. جلد دوم در مورد آيه تبليغ و جلد سوم در مورد آيه اكمال است. در هر جلد، ابتدا مقدمه‌چينى و زمينه نزول آيه بيان شده، و سپس

استدلال به آيه براى اثبات ولايت و امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام بيان شده است. پس از آن و قسمت اعظم كتاب در هر دو جلد پاسخ به شبهات و اشكالات مطرح شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

ج 2: زمينه‌هاى فكرى، اجتماعى، سياسى، جانشينى رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، پيشگفتار، زمينه‌هاى جانشينى رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، فصل اول: تقرير استدلال شيعه به آيه تبليغ، فصل دوم: شواهد نزول آيه تبليغ در غدير خم، فصل سوم: شبهات كلامى، فصل چهارم: شبهات تاريخى، فصل پنجم، فصل ششم: شبهات محتوايى. ج 3: فصل اول: تقرير استدلال شيعه به آيه اكمال، فصل دوم: شبهات ادبى، فصل سوم: شبهات اسباب نزول، فصل چهارم: شبهات حديثى، فصل پنجم، فصل ششم: شبهات تاريخى.

5 - آية البلاغ، عربى، چاپى، الامانة العامة للعتبة الكاظمية المقدسة، رقعى، 56 ص. اين كتاب تحقيقى مختصر درباره آيه تبليغ و بيان نظرات علماى شيعه و بزرگان اهل‌سنت در مورد آن است.

6 - آيت الغدير، حيدر الوكيل، عربى، چاپى، باقيات، قم، اول، 1435 ق، 2014 م، رقعى، 79 ص. در اين كتاب طى چند فصل در مورد آيه تبليغ و آيه اكمال و آيه «سَألَ سائِلٌ ... » و حديث غدير به طور كوتاه سخن گفته، و در آخر متن عربى خطبه غدير را آورده است.

7 - آية الولاية، باسم انصارى، عربى، چاپى، چاپ اول و دوم: دار الفقه، تهران، 1424 و 1425 ق، خشتى، 12 ص. اين كتاب، جلد هفتم از دوره «تفسير القرآن الكريم للناشئين» است، و اين كتاب تفسير آيه «إنَّما وَليُّكُم اللّه ... » و سپس آيه «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ... » است.

8 - آيه تبليغ، محمدعلى موحدى، فارسى، چاپى، نيم‌رحلى، 15 ص. در اين كتاب آيه تبليغ در منابع شيعه و اهل‌سنت آمده، و سپس مفاد آيه تبليغ بررسى شده است.

9 - آيه تبليغ، آيه اكمال، غلامرضا صادقى‌فرد، فارسى، چاپى، گروه معارف مؤسسه پژوهش و مطالعات عاشورا، تاسوعا، مشهد، اول، 1393 ش، وزيرى، 975 ص. اين اثر از جمله كتب نفيس و ارزشمند عرصه مكتوب غدير است. در اين كتاب آيه تبليغ و آيه اكمال به طور مفصل و با توضيح و تحقيق در همه جوانب مورد بررسى قرار گرفته است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

فصل 1: مقدمه‌اى بر تحليل آيه تبليغ و آيه اكمال، فصل 2: تعيين روز نزول آيه اكمال، فصل 3: مرورى بر آيه تبليغ و آيه اكمال، فصل 4: كلمه‌ها و تركيب‌هاى آيه تبليغ، فصل 5 : كلمه‌ها و تركيب‌هاى آيه اكمال، فصل 6 : مرورى بر عبارت «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» ، فصل 7: تبليغ كدامين رسالت با چه اهميتى ؟ فصل 8 : وعده حفاظت از پيامبر رحمت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، فصل 9: بحثى درباره هدايت كافران، فصل 10: تعبير «دينَكُم» ارتباطى عظيم ميان آيه تبليغ و آيه اكمال، فصل 11: تنها نعمتى كه خدا آن را نعمت مى‌داند، فصل 12: «اليَومَ» روزى كه طيبات بر مؤمنان حلال مى‌شود، فصل 13: از «اليَومَ» به بعد زنان پاكدامن اهل ايمان فقط براى مؤمنان حلال بودند، فصل 14: كافر شدن به ايمان و تباهى اعمال، فصل 15: تحليلى از آيه تبليغ و شناخت موضوع مورد فرمان تبليغ در آن، فصل 16: تحليلى از آيه اكمال و شناسايى موضوع تبليغ آيه تبليغ از اين راه، فصل 17: شناخت هر چه بيشتر واقعه «اليَومَ» از راه آيه ميثاق غدير، فصل 18: معرفى «الايمان» در «اليَومَ» ، فصل 19: غدير خم، فصل 20: غدير خم در صحيح مسلم و مانندهايش، فصل 21: مولى بودن خدا و پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اميرمؤمنان عليه‌السلام، فصل 22: مقابله با غدير خم براى بازگرداندن جاهليت، فصل 23: نعمت محبوب سازى «الايمان» و زينت آن در دل‌ها، فصل 24: چند نكته، فصل 25: جايگاهى از اميرمؤمنان عليه‌السلام بر اساس آيه تبليغ و اكمال.

10 - آيه ميثاق غدير، غلامرضا صادقى‌فرد، فارسى، چاپى، گروه معارف موسسه پژوهش و مطالعات عاشورا، تاسوعا، مشهد، اول، 1393 ش، وزيرى، 998 ص. اين كتاب از جمله آثار ارزشمند غدير است. كه در آن آيه «وَ اذكُروا نِعمَةَ اللّه‌ِ عَلَيكُم

وَ ميثاقَهُ الَذى واثَقَكُم بِهِ إذ قُلتُم سَمِعنا وَ أطَعنا وَ اتَقوا اللّه‌َ إنَّ اللّه‌َ عَليمٌ بِذاتِ الصدورِ» مورد تحليل و تحقيق و بررسى قرار گرفته، و در مورد همه جوانب آن سخن گفته شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

خطبه پيامبر رحمت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم، مقدمه، فصل 1: پيشگفتارى بر تحليل آيه ميثاق غدير، فصل 2: مرورى بر آيه ميثاق غدير، فصل 3: كلمه‌ها و تركيب‌هاى آيه ميثاق غدير، فصل 4: نعمت و ميثاق خدا در زمان و مكانى ويژه و راه ذكر آن، فصل 5 : فرمان به ذكر تنها نعمتى كه خدا آن را نعمت مى‌داند، فصل 6 : عهد، مبايعه، ميثاق، اقرار و اداى شهادت، فصل 7: «سَمِعنا وَ أطَعنا» تعهدى قطعى براى هميشه، فصل 8 : مواثقه با ميثاق خدا، فصل 9، فصل 10: اقرارى همگانى در يك واقعه، فصل 11: سمع و طاعت مطلق، فصل 12: تحليلى از آيه ميثاق غدير، فصل 13: تلاشى براى شناخت نعمت و ميثاق و اقرار شهادت آيه ميثاق غدير، فصل 14: واقعه غدير خم، فصل 15: مذاكره ذكر نعمت و ميثاق خدا در غدير خم بخشى از «تواصَوا بِالحَقِّ وَ تَواصَوا بِالصَبرِ» ، فصل 16: اقرار و ذكر نعمت و ميثاق خدا در غدير خم همه در سوره مباركه حمد، فصل 17: ميثاقى براى بعثت دوازده نقيب پيامبر رحمت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، فصل 18: «أشهَدُ أنَّ عَليّا عليه‌السلام أميرَالمُؤمِنينَ وَ وَلىُّ اللّه‌ِ» سومين شهادت اذان، بخشى از فرمان خدا در آيه ميثاق، فصل 19: تعهد خداوند در برابر ميثاق خودش ميثاق غدير خم.

11 - آيه‌هاى غدير، واحد پژوهش ستاد غديريه، فارسى، چاپى، 130 ص. در اين كتاب آيه‌هاى نازل شده در واقعه غدير، همراه با روزشمار ماجراى حجة الوداع آمده است.

12 - آيه‌هاى قرآنى غدير، گروه پژوهش ستاد غديريه، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1394 ش. رقعى، 72 ص. در اين كتاب بعضى از آيات مهمِ مرتبط با غدير در 3 فصل به طور مختصر آورده شده است.

13 - آيه‌هاى ولايت، واحد تحقيق و پژوهش ستاد ايام غديريه، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، ستاد احياء ايام امامت و ولايت، اول، 1394 ش، رقعى، 72 ص. در اين

كتاب طى 2 بخش و سپس 3 فصل مطالبى در مورد ماجرا و آيات غدير آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: بخش 1: روزشمار غدير، بخش 2: آيه‌هاى غدير. فصل 1: آياتى كه قبل از مراسم غدير نازل شد، فصل دوم: آياتى كه در مراسم غدير نازل شد: نزول كامل آيه تبليغ، فصل سوم: آياتى كه پس از مراسم غدير نازل شد.

14 - ابلاغ ولايت، اكمال رسالت (پندارها و پاسخ‌ها) ، على جلائيان اكبرنيا، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: دانشگاه علوم اسلامى رضوى (واحد نشر) ، مشهد، 1388 و 1391 ش، پالتويى، 70 ص. در اين كتاب طى 2 بخش در مورد آيه تبليغ و آيه اكمال دين سخن گفته است.

15 - اگر ايجاد نكنى، على سريع، فارسى، چاپى، ناشر: مؤلف، مشهد، اول، 1396 ش، رقعى، 191 ص. در اين كتاب طى 8 فصل آيه تبليغ را مورد بررسى قرار داده است: 1. همه رسولان الهى امين وحى خدايند 2. نحوه تبليغ رسولان الهى 3. متعلق فعل در آيه تبليغ 4. مأموريت رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آيه تبليغ 5 . «فَهذا عَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ» در مقام انشاء 6 . واژه‌هاى مولّد ايجاد 7. تبليغ تمام عيار رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير 8 . فوائد اين تحقيق در آيه تبليغ. خاتمه.

16 - بررسى مبانى قرآنى زيارت غديريه امام هادى عليه‌السلام، معصومه آعبداللّه، فارسى، چاپى، حُسن يوسف، تهران، اول، 1401 ش، رقعى، 265 ص. در اين كتاب پس از مقدمه چينى در مورد زمان امام هادى عليه‌السلام و توضيحاتى در مورد زيارت و بررسى سند زيارت غديريه، طى 30 عنوان مبانى قرآنى زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير مورد بررسى قرار گرفته است.

17 - تفسير آيات در خطابه غدير، حسين ضرّابى مقدم، فارسى، چاپى، استوار، مشهد، دوم، 1388 ش، رقعى، 80 ص، چاپ ديگر: واژگان خرد، مشهد، اول، 1387 ش، رقعى، 75 ص. در اين كتاب پس از مقدمه، آياتى كه در خطبه غدير آمده همراه با فرازهاى خطبه كه مربوط به آن است به عنوان تفسير آيه آمده و كلاً 45 آيه است. در آخر پاسخ به چند سؤال آورده شده است.

18 - تفسير آيات الغدير الثلاث، على كورانى عاملى، عربى، چاپى، دار الهدى، قم، اول، 1427 ق، 2006 م، رقعى، 96 ص، چاپ ديگر: دار المحجة البيضاء، بيروت، اول، 1431 ق، 2010 م، رقعى، 134 ص. در اين كتاب تفسير سه آيه مشهور: آيه تبليغ، آيه اكمال و آيه «سَألَ سائِلٌ» را از كتب شيعه و عامه بيان نموده، و از نظر متن و استدلال و اسانيد بحث نموده، و اشاره‌اى هم به عيد غدير دارد.

19 - تفسير آية تبليغ الولاية⁽¹⁾، محمد على بن عناية اللّه تبريزى (شيخ الاسلام، م قرن 11 ق) ، عربى، چاپى، چاپ: قم، 1415 ق. اين كتاب در جلد دوم كتاب «ميراث اسلامى ايران» قم، سال 1415 ق: ص 161، به چاپ رسيده است.

20 - تفسير آيه اكمال، محمد عرب صالحى، سعيد متقى‌پور، فارسى، چاپى، سازمان انتشارات پژوهشكده فرهنگ و انديشه اسلامى، تهران، اول، 1402 ش، رقعى، 240 ص. در اين كتاب طى 3 فصل به طور مفصل و علمى درباره آيه اكمال گفتگو شده است: 1. جايگاه آيه در سياق آيه سه سوره مائده 2. دلالت و تفسير آيه 3. پاسخ به شبهه‌هاى وارده درباره نظر شيعه، و در آخر خلاصه و نتيجه‌گيرى.

21 - جواب مسألة فى شأن آية التبليغ، اسد اللّه بن محمد على خالصى كاظمى (م 1328 ش) ، تحقيق: سيد ميثم بن مهدى خطيب، عربى، چاپى، العتبة العباسية، كربلا. اين كتاب پاسخ به شبهه يكى از علماى اهل‌سنت درباره آيه تبليغ است. نسخه خطى اين كتاب در مكتبة العلمين (نجف) به شماره 92/4 موجود است، كه دستخط سيد صادق بحرالعلوم به تاريخ 3 ربيع‌الثانى 1351 ق است.

22 - چهل آيه مطرح در خطبه غدير در خلافت امير عليه‌السلام، مجتبى حسنى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: فجر قرآن، قم، 1391 و 1396 ش، جيبى، 80 ص. در اين اثر مباحثى اجمالى در قالب چهل آيه از آيات قرآن كريم كه مرتبط با واقعه غدير خم و اثبات خلافت و امامت امام على عليه‌السلام ارائه شده، و ماجراى غدير به صورتى قرآنى بازسازى

شده است. در همين زمينه، نويسنده آياتى مانند آيه ابلاغ، آيه اكمال دين و اتمام نعمت، آيه تطهير، آيه ولايت و ساير آيات مربوط به اثبات ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام را به صورت اجمالى مورد شرح و بررسى قرار داده، و ابعادى از شايستگى حضرت براى احراز مسند خلافت و جانشينى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به تصوير كشيده است. نويسنده در همين رابطه به روايات متعدد نبوى نيز استناد كرده، و از اين طريق به شرح مفاد آيات ولايت و امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام پرداخته است.

23 - دائره‌المعارف قرآن كريم، حسن سعيد، فارسى، چاپى، رقعى. اين كتاب از سرى «دائرة المعارف قرآن كريم» است، كه به مناسبت عيد غدير سال 1410 ق تنظيم و با عنوان «نگهبان مكتب ما، خطبه غدير» چاپ شده است. در اين اثر آيه تبليغ مورد بحث و بررسى قرار گرفته است.

24 - رسالت اكمال و اتمام، هادى رزاقى هربكندى، فارسى، چاپى، موج انديشه، بابل، اول، 1395 ش، رقعى، 294 ص. اين كتاب نقد و بررسى رويكرد و تفسيرى اهل‌سنت به آيات غدير است.

25 - غدير در قرآن از منظر تفاسير اهل‌سنت، محمديعقوب بشوى، فارسى، چاپى، بوستان كتاب، قم، دوم، 1401 ش، رقعى، 160 ص. در اين كتاب آيات اصلى مرتبط با غدير از منظر كتب و تفاسير اهل‌سنت بررسى شده است.

26 - غدير در قرآن، قرآن در غدير، 3 ج، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1387 ش، وزيرى، ج 1 : 505 ص، ج 2 : 488 ص، ج 3 : 567 ص. در اين كتاب رابطه قرآن و غدير به طور مفصل و جامع و كامل بيان شده است. اين كتاب از جمله كتب بسيار مفيد در غدير بوده و در موضوع خود بى‌نظير است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

ج 1: مقدمه، بخش 1: نزول آيات قرآن در غدير: قسمت اول: آيات مربوط به اقدامات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير: 21 آيه، قسمت دوم: آيات مربوط به اقدامات منافقين در غدير: 36 آيه.

ج 2 : بخش 2: تفسير آيات قرآن در غدير: 1. تفسير كلى موضوعى در سراسر قرآن: پنج مورد 2. تفسير يك سوره كامل در غدير: 3 سوره 3. تفسير صريح يك آيه در غدير: 12 مورد 4. تفسير يك آيه به صورت اقتباس يا استشهاد: آيات مربوط به مناسبت‌هاى خاصى در غدير: 18 آيه، آيات مربوط به معرفى مقام امامت و ولايت: 6 آيه، آيات مربوط به دستورات الهى درباره ولايت: 10 آيه، آيات مربوط به مقابله با دشمنان غدير: 11 آيه، آيات مربوط به دوستان غدير: 6 آيه، آيات مربوط به دشمنان غدير: 15 آيه، آيات مربوط به موضوعات غير ولايت: 4 آيه ج 3: بخش 3: مراحل حضور قرآن در غدير: 10 مورد. بخش 4: معرفى قرآن در غدير: 1. مقام قرآن 2. محتواى قرآن 3. سرپرست قرآن 4. وظايف ما درباره قرآن.

بخش 5 : پژوهش‌هاى قرآنى غدير: 1. فهرست سوره‌ها و آيات غدير 2. متن آيات غدير 3. موارد مطرح شدن آيات غدير 4. تركيب زمانى و مكانى آيات غدير: 19 مورد 5 . موضوع بندى آيات غدير 6 . آمارهاى آيات غدير 7. معرفى قرآنى غدير 8 . تحليل‌هاى قرآنى غدير.

بخش 6 : تاريخچه قرآنى غدير: 1. معرفى قرآنى غدير: معرفى غدير در آينه قرآن، معرفى دشمنان غدير در آينه قرآن 2. اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير: 32 مورد 3. دعاها و زيارات قرآنى غدير: 55 آيه 4. شعر قرآنى غدير 5 . كتاب‌هاى قرآنى غدير 6 . منابع قرآنى غدير.

27 - قرآن‌نامه غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: دليل ما، قم، 1387 و 1388 ش، رقعى، 140 ص. در اين كتاب تمام آياتى كه مربوط به غدير و واقعه آن است همراه با توضيحى مختصر آمده است. عناوين اصلى اين كتاب از اين قرار است: 1. روز زيباى غديريان 2. روز تلخ دشمنان غدير 3. امامان نورانى غدير 4. بشارت‌هاى لطيف غديريان 5 . وظايف شيرين غديريان 6 . تهديد شديد به دشمنان غدير 7. عاقبت شوم مخالفان غدير. در آخر كتاب، پى‌نوشت‌ها آورده شده كه بسيار جامع و مفصل است. اين كتاب در نوع خود جالب و بديع است و با قلمى شيوا نوشته شده و به نوعى تلخيص كتاب غدير در قرآن قرآن در غدير از همين مؤلف است.

28 - قرآن و غدير، محسن قرائتى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: درس‌هايى از قرآن، تهران، 1391 و 1397 ش، رقعى، 87 ص. در اين كتاب آيات مربوط به غدير و در ادامه مربوط به امامت و اهل‌بيت عليهم‌السلام همراه با توضيح مختصر آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. ابلاغ ولايت مأموريت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 2. اكمال دين و اتمام نعمت 3. محبوب خدا 4. ولايت بر مؤمنان 5 . عذاب منكر غدير 6 . عمل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر اساس وحى 7. ضرورت مودّت اهلبيت عليهم‌السلام 8 . مصداق صراط مستقيم 9. پيشينه توسل به اهل‌بيت عليهم‌السلام 10. گستره والدين 11. جانفشانى شبانه 12. پايمردى در ميدان جهاد 13. انفاقى همه جانبه 14. جان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 15. مؤذن در اعراف 16. سفير سوره برائت 17. اهميت ايمان و جهاد 18. پيشگامى در ايمان 19. حقيقت محض 20. شاهد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 21. هادى امت 22. محبتش هديه خداوند 23. وزير و ياورى نمونه 24. معيار سنجش اعمال 25. رفعت و برترى 26. اولين ياور در اولين ميهمانى 27. عروة الوثقى و حبل اللّه 28. قهرمان جهاد و عبادت 29. امام معصوم عليه‌السلام 30. امام مبين و صالح مؤمنان 31. درياى بيكران 32. نجوايى اختصاصى 33. ايثار خالصانه خانوادگى 34. نبأ عظيم 35. حلال مشكلات 36. استمرار امامت 37. خير البريّه 38. جايگاه بى‌نظير رزمندگان 39. همتاى كوثر 40. بت شكنى بر دوش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.

29 - قصه قرآنى غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1402 ش، رقعى، 120 ص. اين كتاب داستان 330 استناد به قرآن در واقعه غدير است. در اين كتاب رابطه قرآن با غدير از ابتداى حركت از مدينه تا مكه و حجه‌الوداع و به سوى غدير و در غدير و خطبه آن، و پس از غدير و فتنه‌هاى پس از آن، همه و همه مورد بحث و بررسى قرار گرفته، و به نوعى تلخيص كتاب غدير در قرآن قرآن در غدير از همين مؤلف است.

30 - واقعه قرآنى غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا چهارم: دليل ما، قم، 1386 - 1395 ش. وزيرى، 224 ص. در اين كتاب رابطه قرآن با غدير از ابتداى حركت از مدينه تا مكه و حجه‌الوداع و به سوى غدير و در غدير و خطبه آن، و پس از غدير و فتنه‌هاى پس از آن، همه و همه مورد بحث و بررسى قرار گرفته، و به نوعى

تلخيص كتاب غدير در قرآن قرآن در غدير از همين مؤلف است. عناوين اصلى اين كتاب از اين قرار است:

كتابشناسى تبليغ غدير

يكى از موضوعاتى كه در تأليف يا ساير فعاليت‌هاى فرهنگى غدير بسيار اهميت دارد تبليغ آن مورد است. در اينجا كتاب‌هاى مستقل در مورد غدير تبليغ غدير معرفى مى‌شود:

1 - ابلاغ پيام غدير در كلام اهل‌بيت رسالت عليهم‌السلام، سيد رضا حسينى، فارسى، چاپى، ذاكرين، مشهد، اول، 1400 ش، رقعى، 87 ص. در اين كتاب تبليغ و احتجاج با غدير توسط امامان عليهم‌السلام و نيز حضرت زهرا عليهاالسلام آورده شده است.

2 - احتجاج به من كنت مولاه، سيد محمدجعفر روضاتى، فارسى، چاپى، اعتقاد ما، مشهد، اول، 1401 ش، رقعى، 123 ص. در اين كتاب احتجاجات با غدير توسط بعضى از معصومين عليهم‌السلام و نيز اصحاب آورده شده است.

3 - ايده‌هايى با شال سبز، رويش رسانه، فارسى، چاپى، كاظمى، قم، كانون خورشيد، اول، 1396 ش، بياضى، 375 ص. در اين كتاب آداب روز غدير و سپس انواع راهكارها و خدماتى كه مى‌توان براى غدير انجام داد به طور مفصل و زيبا آمده، و در موضوع خود كتاب قابل استفاده‌اى است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مقدمه: مدل عملياتى فعاليت‌هاى غديرى، فصل اول: نماز جماعت غدير، فصل دوم: زيارت

غدير، فصل سوم: اطعام غدير، فصل چهارم: خطابه غدير، فصل پنجم: غديريه‌سرايى، فصل ششم: تكريم سادات، فصل هفتم: شادمانه غديرى: آذين غدير، فصل هشتم: كودكان غديرى، فصل نهم: پژوهش‌هاى غديرى، فصل دهم: هديه‌هاى غديرى، فصل يازدهم: ايده‌هاى ترويجى غدير، فصل دوازدهم: تأمين مالى غدير، فصل سيزدهم: معرفى مجموعه‌هاى غديرى، فصل چهاردهم: احاديث غديرى.

4 - بلندترين داستان غدير، محمدرضا انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، سى و يكم، 1402 ش، رقعى، 112 ص. در اين كتاب ماجراى غدير به طور مفصل از زبان حذيفة بن يمان آمده است.

5 - پيام غدير را برسانيم، عدنان درخشان، فارسى، چاپى، منير، تهران، اول، 1395 ش، رقعى، 36 ص. در اين كتاب تبليغ و احتجاج با غدير توسط امامان عليهم‌السلام و نيز حضرت زهرا عليهاالسلام آورده شده است.

6 - تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم‌السلام، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1391 ش، وزيرى، 272 ص. در اين كتاب تبليغ غدير توسط معصومين عليهم‌السلام از جهات مختلف بيان شده، و تحقيقى جامع و ارزشمند در اين موضوع است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مقدمه، شيوه‌هاى كلى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم‌السلام، پشتوانه‌هاى تبليغى غدير در شيوه معصومين عليهم‌السلام، روش‌هاى عملى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم‌السلام، فرهنگ‌سازى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم‌السلام، جهت‌گيرى‌هاى تبليغى غدير توسط معصومين عليهم‌السلام، كيفيت برخورد معصومين عليهم‌السلام با دشمن غدير، موقعيت‌هاى معصومين عليهم‌السلام در تبليغ غدير.

7 - تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، سيد حسينى حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1396 ش، رقعى، 264 ص. در اين كتاب طى دوازده گفتار، مفصل در مورد شيوه‌هاى تبليغى كه در ماجرا و خطبه غدير به كار گرفته شده، و نيز انواع راهكارها و شيوه‌هاى مؤثر در اين زمينه صحبت كرده، و مطلب را از هر جهت تمام كرده است. فهرست اين كتاب از اين قرار است:

مقدمه

گفتار اول: جايگاه تبليغ در اسلام، پيام غدير، سخنان معصومين عليهم‌السلام در طول فرمان خداست، اختيار و ابتكار معصومين عليهم‌السلام، شأن رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.

گفتار دوم: خصوصيات مبلّغ، تكنولوژى تبليغ، توجه به خدا و مبدأ خلقت، نشاط و اعتقاد به كار، قاطعيت همراه با ايمان به محتوا در تبليغ.

گفتار سوم: تكنيك‌هاى تبليغ، اتكاى به خداوند، اتصال به منبع و مركز بى‌انتها و مقبول، بهره گيرى از ادبيات و تأثير آن بر مخاطب، ايجاد انگيزه، بلاغ مبين، اهميت جايگاه سخنران، به وجود آوردن محيط مناسب براى تبليغ.

گفتار چهارم: مخاطب‌شناسى، اهميت مخاطب‌شناسى در تبليغ، توجه به موقعيت مخاطبان، ايجاد رابطه عاطفى با مخاطبان، تحريك احساسات مخاطبان، ارتباط همه جانبه با مخاطب.

گفتار پنجم: فروتنى و تواضع، فروتنى و تواضع نسبت به مخاطبان، خيرخواهى، آثار خيرخواهى مبلغ، خيرخواهى در تبليغ كالاهاى تجارى، خيرخواهى در تبليغ سيستم‌هاى علمى، ضمير خيرخواهى مبلغ.

گفتار ششم: سعه صدر در تبليغ، ارائه ملاك جهت شناخت و معرفى مخالفان، صبر در برابر انديشه‌هاى مخالف در تبليغ، رحمت، مظهر ديانت اسلام.

گفتار هفتم: نحوه بيان مبلغ، بيان مفهوم در قالب‌هاى متنوع براى همه سطوح فكرى، ساده‌گويى در تبليغ، دسته‌بندى موضوعات، سؤالى كردن برخى مفاهيم، پرسش از مخاطبين، براعت استهلال، يكنواخت نبودن نحوهى القاء تبليغ، با ايمان و توكل به خدا، وظيفه تبليغ را انجام دهيم و منتظر نتيجه نباشيم، نتيجه تبليغ و وظيفه ما، عدم پذيرش مخاطب.

گفتار هشتم: برجسته كردن نكته‌ها و بعضى قسمت‌ها، موضوع‌ها و احكام، حساس نمودن مخاطبان روى نكات خاص، نقش واژه‌هاى هشدارى در تبليغ.

گفتار نهم: تكيه بر مسائل فطرى، پيوند زدن محتواى تبليغ به مسائل فطرى، انذار و تبشير در تبليغ.

گفتار دهم: پشتوانه قوى در بيان مفاهيم، پيوند دادن محتواى تبليغ به بى‌نهايت، شروع كردن تبليغ همراه پيوند با بى‌نهايت، ناظر دانستن خدا در تبليغ دين، نقش معنويات در تبليغ، انفاق، موجب رشد سريع تبليغ.

گفتار يازدهم: جامعيت در تبليغ، جامع معرفى كردن محتواى تبليغ، ارائه محتوا و موضوع به صورت زنده، تناسب شعارها با شعور، قالب‌ها با قلب، بدنه با محتوا، انجام كارهايى براى نشان دادن اهميت تبليغ، آينده‌نگرى در تبليغ، خوب و خلاصه معرفى كردن محتوا، بروشور و خلاصه مطلب.

گفتار دوازدهم: جهانى ديدن محتوا و عمل كردن در محدوده منطقه، ديد وسيع، بى‌نهايت ديدن و محدود عمل كردن، جاودانه كردن طرح، اصل تضمين و تضمين محتواى تبليغ، تعهد و پيمان بستن و قول همكارى گرفتن از مخاطبان.

8 - چگونه غدير را تبليغ كنيم، محمدجواد رحيم‌پور، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، سراج منير، اول، 1395 ش، جيبى، 32 ص. در اين كتاب انواع راهكارها براى تبليغ غدير تبيين شده است.

9 - حديث غدير از زبان اميرالمؤمنين عليه‌السلام، محمد محمديان، فارسى، چاپى، معارف، قم، اول، 1402 ش، رقعى، 208 ص. در اين كتاب 14 مورد تبليغ و احتجاج اميرالمؤمنين عليه‌السلام با غدير جمع‌آورى شده؛ و در مورد پانزدهم با عنوان «موارد ديگر» 10 مورد ديگر آورده شده است.

10 - خانواده غديرى، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، شراره صبح، قم، اول، 1401 ش، رقعى، 80 ص. در اين كتاب تبليغ غدير در خانواده در 3 فصل بيان شده و خلاصه كتاب مفصل «غدير در خانواده» از مؤلف است: 1. ارتباط خانواده و غدير 2. موقعيت خانواده در تبليغ غدير 3. كيفيت تبليغ غدير در خانواده.

11 - راهكارهاى پيشنهادى براى بزرگداشت غدير، مؤلف: انتشارات نبأ (تهران) ، فارسى، چاپى، ناشر: همان، 1382 ش، پالتويى، 16 ص. در اين كتاب طى 6 بخش راهكارهايى در مورد بزرگداشت غدير در مدارس براى سنين مختلف و مقاطع دانش‌آموزى معرفى نموده، و در پايان كتاب‌هايى را در موضوع غدير و اميرالمؤمنين عليه‌السلام معرفى نموده است.

12 - شيوه‌هاى تبليغ غدير در بحران كرونا، غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اصفهان، فارسى، خطى، قائميه، اصفهان، 1399 ش، رقعى، 28 ص. اين كتاب به صورت ديجيتالى در اينترنت موجود است.

13 - 160 پيشنهاد براى غدير، واحد تحقيقات مركز تحقيقات رايانه‌اى قائميه اصفهان، فارسى، چاپى، ناشر: همان، 1387 ش. 54 ص. در اين كتاب 160 پيشنهاد براى تبليغ غدير و نيز تحقيق و تلاش در مورد غدير ارائه شده، و در آخر 29 پيامك با محتواى غدير آمده است.

14 - غدير از بيان على بن موسى الرضا عليه‌السلام، احمد آقايى، فارسى، چاپى، بنياد پژوهش‌هاى اسلامى، مشهد، دهم، 1387 ش، نيم جيبى، 68 ص. در اين كتاب ترجمه حديث مشهور امام رضا عليه‌السلام در مورد غدير آمده است.

15 - غدير اَكتيويتِز، شور ولايت فاؤونديشن، هندوستان، چاپى، بياضى بزرگ، 33 ص. اين كتاب گزارشى از فعاليت‌هاى غديرىِ مركز شور ولايت در هند همراه با تصاوير است. نام لاتى كتاب چنين است:ghadeer activities

16 - غدير در خانواده، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، شراره صبح، قم، اول، 1401 ش، وزيرى، 388 ص. در اين كتاب تبليغ غدير در خانواده و وظيفه همگانى در رساندن غدير به اهل و عيال با محوريت فراز «فَليُبَلِّغِ الحاضِرُ الغائِبَ وَ الوالِدُ الوَلَدَ» از خطبه غدير بيان شده است؛ با اشاره به اينكه انتهاى اين فراز خطبه غدير «إلى يَومِ القيامَةِ» است، كه اين مهندسى تبليغ غدير توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نشان مى‌دهد و مصاديق

اصلى آن خانواده خواهد بود، چرا كه حاضران در واقعه غدير اولاً محدود به تعداد خاص مى‌شود، و ثانيا «الى يوم القيامة» معنى نخواهد داشت. پس اصل مخاطب و مقصود در اين فراز و در تبليغ غدير خانواده خواهد بود. عناوين اين كتاب در 11 فصل از اين قرار است: 1. اهميت و لزوم تبليغ در خانواده 2. خصائص خانواده در تبليغ غدير 3. مهندسى تبلبغ غدير در خانواده 4. عموميت در عبارت «الوالِدُ الوَلَدَ»

5 . نقش مادر و ظرفيت‌هاى او در تبليغ غدير 6 . عوامل تحكيم خانواده 7. تبليغ غدير در خانواده 8 . وظايف متقابل بين اعضاى خانواده 9. پل‌هاى ارتباطى بين غدير و خانواده 10. شيوه‌هاى تبليغ در خانواده 11. خانواده و آداب و اعمال غدير.

17 - غدير در مدائن، خاكريز ايمان و انديشه، فارسى، چاپى، كاظمى، قم، سوم، 1401 ش، رقعى، 80 ص. در اين كتاب ماجراى غدير به طور مفصل از زبان حذيفة بن يمان آمده است.

18 - غديرستان در تبليغ غدير، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، عطر عترت، اصفهان، اول، 1397 ش، وزيرى، 216 ص. اين كتاب معرفى دو دهه تلاش «غديرستان» اصفهان است، كه در مورد اين مركز دينى و فرهنگى و تخصصى غدير به طور مفصل سخن گفته شده است.

19 - گزارشى از عملكرد خدمت به غدير، غديرستان كوثر نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اصفهان، چاپى، بياضى بزرگ، 30 ص. اين كتاب گزارشى از فعاليت‌هاى غديرىِ غديرستان در مشهد و اصفهان همراه با تصاوير است.

20 - مؤسسه فرهنگى هنرى غديرستان كوثر نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، سال 1395 ش، بياضى بزرگ، 129 ص. در اين كتاب گزارش فعاليت‌هاى «غديرستان» اصفهان در سال 1395 ش، همراه با تصاوير مربوطه آمده است. عناوين دوره‌ها از اين قرار است: معرفى 29 لوح فشره از جلسات غديرستان و معرفى نرم‌افزارها و فعاليت‌هاى مجازى در مورد غدير، ارائه نمونه فعاليت‌هاى اجتماعى غديرستان؛ مثل: توليد و انتشار كتاب و بروشور، لوح‌هاى ويژه برگزارى جشن

غدير، استقبال از غدير با شمارش معلكوس، سفره احسان اميرالمؤمنين عليه‌السلام، مراسمات تجليل از خادمين غدير، لوح‌هاى فشرده ديدار با بزرگان، حضور در جشنواره رسانه‌هاى علوى و كسب لوح تقدير و تنديس جشنواره، جلسه توسل هفتگى، نمايشگاه و فروشگاه در دهه غدير، ضبط و انتشار كليپ‌هاى كوتاه مناسب غدير، پروژه بازبينى و تدوين مجموعه ويدئوهاى كلاس‌هاى تخصصى مؤسسه، جلسات توجيهى مشاوره‌اى و همكارى.

21 - مهندسى تبليغ غدير، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، عطر عترت، اصفهان، اول، 1397 ش، وزيرى، 616 ص. در اين كتاب با رويكردى نو تبليغ غدير را واكاوى نموده و از جوانب مختلف مورد بررسى قرار داده، و در موضوع خود كتابى بسيار جامع و بديع است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مهندسى تبليغ غدير يعنى، مهندسى و تجربه براى تبليغ غدير، ادامه راه مهندسى غدير، مبلغين غدير سربازان غدير، تبليغ جهانى غدير. فصل اول: مفهوم مهندسى تبليغ غدير: بخش اول: معناى مهندسى تبليغ غدير، بخش دوم. فصل دوم: انگيزه‌ها و اهداف مهندسى تبيلغ غدير: بخش اول: انگيزه‌هاى مهندسى تبليغ غدير، بخش دوم. فصل سوم: سياست‌هاى كلى در مهندسى غدير: بخش اول: سياست‌هاى مثبت در تبليغ غدير، بخش دوم: سياست‌هاى منفى در تبليغ غدير. فصل چهارم: مهندسى محتوايى در تبليغ غدير: بخش اول: اجمال و تفصيل محتوايى در تبليغ غدير، بخش دوم: اهداف محتوايى تبليغ غدير، بخش سوم: تقسيمات محتوايى تبليغ غدير، بخش چهارم: تبليغ غدير با محتواى غير مستقيم، بخش پنچم: تبليغ فوايد غديرى بودن، بخش ششم: محتواهاى تحقيقى غدير، بخش هفتم: محتواهاى امروز غدير.

فصل پنجم: مهندسى مبلغ و مخاطب غدير: بخش اول: مهندسى مبلغ غدير، بخش دوم: مهندسى مخاطب در تبليغ غدير. فصل ششم: مهندسى ابزار تبليغ غدير: بخش اول: مهندسى نيروى انسانى در تبليغ غدير، بخش دوم: مهندسى اقتصادى در تبليغ غدير، بخش سوم: مهندسى وسايل اطلاع رسانى در تبليغ غدير. فصل هفتم:

مهندسى برخورد با دشمن غدير: بخش اول: شناسايى دشمنان غدير، چرا غدير دشمن دارد، بخش دوم: شيوه‌هاى برخورد با دشمن غدير. فصل هشتم: بخش اول: مهندسى زمان در تبليغ غدير: ايام غدير، بخش دوم: مهندسى مكان در تبليغ غدير، بخش سوم: پيش‌بينى تبليغ غدير در زمان‌هاى آينده. فصل نهم: سابقه مهندسى تبليغ غدير: بخش اول: مهندسى تبليغ غدير از سوى خداوند، بخش دوم: مهندسى تبليغ غدير توسط انبيا عليهم‌السلام، بخش سوم: مهندسى تبليغ غدير توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، بخش چهارم: مهندسى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم‌السلام، بخش پنجم: مهندسى تبليغ غدير در تجربه 1400 ساله شيعه، بخش ششم: سابقه مهندسى تبليغ غدير در پانزدهمين قرن.

كتابشناسى پاسخ به شبهات غدير

كتابشناسى پاسخ به شبهات غدير⁽¹⁾

حقيقت غدير خراسانى : ص 9 - 53 .

در مورد غدير شبهات متعددى از سوى دشمنان وارد شده، كه اكثر آنها در فصل دوم «حديث غدير و خطبه غدير» ، بخش «حديث غدير» آمده است. چه شبهاتى كه در مورد سند حديث گفته‌اند، و يا شبهاتى كه در مورد دلالت آن گفته شده، و يا شبهاتى كه در ديگر جوانب غدير مطرح كرده‌اند.

فخر رازى و دهلوى در كتاب خود «تحفه اثنى‌عشريه» و نيز ديگر مخالفان مكتب غدير و شيعه اين شبهات را مطرح كرده‌اند، كه جواب آنها به طور مفصل در كتب علما مطرح شده است. عمده اين شبهات در مورد كلمه «مولى» و معناى آن بوده و نيز در جهات ديگر هم شبهه‌افكنى داشته‌اند.

هر چند شبهاتى كه دشمنان و معاندينِ غدير مطرح كرده‌اند سست و بى‌اساس بوده و چندان نيازى به پاسخگويى نيست، ولى از باب اتمام حجت و نيز استحكام هر چه بيشتر غدير و امامت و ولايت، معصومين عليهم‌السلام و به تبعشان اصحاب و علماى شيعه تا كنون زحمات زيادى كشيده و از هر نظر مطلب را تمام كرده، و در كتب حديثى و اعتقادى و تاريخى مفصل پاسخ شبهات را داده‌اند.

دانشمندان بزرگ شيعه همواره در طول تاريخ با تبيين مبانى اصيل شيعى، پاسخ شبهه افكنان را داده و القاهاى ترديدآميزشان را خنثى كرده‌اند. برخى از علمايى كه از حريم عقايد شيعه دفاع منطقى كرده‌اند، عبارت اند از: سيد مرتضى، علامه حلى، قاضى نوراللّه شوشترى، علامه ميرحامدحسين هندى و علامه امينى، در كتب معروف خود: الشافى، الالفين، كشف الحق و نهج الصدق، احقاق الحق، عبقات الانوار و الغدير.

اما در اين ميان، دشمنانى كه خود را عاجز و درمانده مى‌ديدند دست به جنايت مى‌زدند ! همانند كتاب «احقاق الحق» ، كه نويسنده آن قاضى نوراللّه تستسرى را به شهادت رساندند.⁽¹⁾

از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى درباره غدير تأليف كرده‌اند و به خوبى از زحمات هزار ساله نتيجه‌گيرى نمودند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت و در هر جنبه‌اى به طور جداگانه كتابى نوشته شد.

در اين ميان چندين كتاب با همين موضوع و به طور مفصل و مستقل تأليف شده است. در اين كتاب‌ها شبهات غدير و آنچه به نوعى با غدير مرتبط است مطرح شده و به تفصيل پاسخ داده شده است. در بعضى كتاب‌ها هم به طور ضمنى ولى مفصل و دقيق شبهات غدير را مطرح و پاسخ داده شده است.

و اما از نظر كتاب مستقل، تا كنون چند كتاب مستقل چاپ شده، كه در آنها شبهات در مورد غدير مطرح و به طور مفصل و مستدل پاسخ داده شده است:

1 - آئينه حق‌نما، سيد سجادحسين بارهوى (م 1909 م) ، اردو، چاپى، مقبول پريس، دهلى، 20 ص. در اين كتاب اشكالاتى بر عقايد عامه در مورد غدير از كتب خود آنها وارد نموده، و اشكالات عامه و عقايد آنان را جواب داده است.

2 - اهداء الحقير فى معنى حديث الغدير (الى اخيه البارع البصير) ، سيد مرتضى خسروشاهى (تبريزى، م 1372 ق) ، عربى، چاپى، مركز بررسى‌هاى اسلامى (مركز البحوث الاسلامية) ، قم، 1398 ق، وزيرى، 180 ص. اين كتاب از ابتدا تا انتها كلام فخر رازى در رد غدير را نقل كرده و پاسخ مى‌دهد، و در ضمن بسيارى از مطالب جنبى مربوط به مطلب را بيان نموده است. در واقع مطالب بسيارى درباره غدير را به عنوان ردّ كلام فخر رازى يادآور شده و بحث نموده است، و تقسيم‌بندى خاصى ندارد.

3 - جواب مسألة فى شأن آية التبليغ، اسد اللّه بن محمد على خالصى كاظمى (م 1328 ش) ، تحقيق: سيد ميثم بن مهدى خطيب، عربى، چاپى، العتبة العباسية، كربلا. اين كتاب پاسخ به شبهه يكى از علماى اهل‌سنت درباره آيه تبليغ است. نسخه خطى اين كتاب در مكتبة العلمين (نجف) به شماره 92/4 موجود است، كه دستخط سيد صادق بحرالعلوم به تاريخ 3 ربيع‌الثانى 1351 ق است.

4 - حديث الغدير فوق الشبهات، حسن بن عبداللّه على عجمى، عربى، چاپى، دار العلوم، 2016 م، 470 ص. اين كتاب در مورد صحت و تواتر حديث غدير در جميع مذاهب اسلامى و ردّ شبهات افرادى مثل ابن‌حجر است.

5 - حديث الغدير و شبهات المعاصرين، سيد على حسينى ميلانى، عربى، چاپى، الحقائق، قم، اول، 1441 ق، وزيرى، 360 ص. در اين كتاب شبهاتى كه عبدالوهاب طريرى در مورد غدير و حديث غدير مطرح كرده، به طور مفصل و علمى پاسخ داده شده است.

6 - حديث الغدير و شبهة شكوى جيش اليمين، سيد محمد قزوينى (حسينى) ، عربى، چاپى، مؤسسه فرهنگى هنرى مشعر، اول، 1429 ق، رقعى، 147 ص، در اين كتاب شبهه شكايت لشكرى كه به يمن فرستاده شده بود از اميرالمؤمنين عليه‌السلام به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مطرح كرده، و به شكل علمى و مستند پاسخ داده است.

7 - حقيقت غدير، م. خراسانى، فارسى، چاپى، چاپ اول، 1391 ش، رقعى، 135 ص. اين كتاب در ردّ كتاب «راهى ديگر براى كشف حقيقت» از محمدباقر سجودى است؛ كه يك به يك شبهات مطرح شده در آن كتاب را مطرح كرده و مفصل و مستند و علمى پاسخ داده است.

8 - ردّ اباطيل عثمان الخميس، ج 3، حسن بن عبداللّه عُمانى، عربى، چاپى، دار الهدى، قم، اول، 1382 ش، 1423 ق، رقعى، 216 ص. اين كتاب در ردّ شبهات عثمان الخميس - كه بر ضد شيعه شبهاتى را القاء نموده - تأليف شده، و كلاً سه جلد است و جلد سوم آن به موضوع غدير اختصاص دارد. اين جلد در 7 فصل داراى اين عناوين است: 1. از اسلوب‌هاى تحريف عثمان الخميس 2. پنجاه صحابه از راويان حديث غدير 3. حديث مناشده اميرالمؤمنين عليه‌السلام با صحابه به حديث غدير 4. تصريح بزرگان عامه به تواتر حديث غدير 5 . عثمان الخميس و حديث غدير 6 . عثمان الخميس و خطبه غدير 7. عثمان الخميس و معناى حديث غدير. جلد اول اين كتاب در آيه تطهير و حديث كساء و جلد دوم در حديث ثقلين است.

9 - ردّ الشبهات عن الشيعة، ج 5 ، مركز آموزش تخصصى كاربردى مبلغان خارج كشور، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، قم، عربى، چاپى، دار القرآن الكريم، قم، رقعى، 52 ص. در اين كتاب ماجرا و حديث غدير را از كتب عامه ثابت نموده و جواب از شبهه‌اى است كه مخالفين مطرح نموده‌اند. طى اين جواب دويست و پنجاه و چهار طريق از كتب عامه براى غدير آورده، و سپس عناوين ديگرى دارد كه از اين قرار است: آيات بيعت غدير، بيعت صحابه با اميرالمؤمنين عليه‌السلام و تبريك به آن‌حضرت، معناى كلمه مولى در لغت، شواهد ديگرى بر دلالت حديث غدير: شامل پانزده شاهد. اين كتاب شماره پنجم از سرى جزوات «ردّ الشبهات عن الشيعة» است كه در اين كتاب شبهه هشتم مطرح و كل كتاب جواب از آن است. روى جلد كتاب نوشته شده: «حول احاديث نصب النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عليا عليه‌السلام وصيا و خليفة» .

10 - الردّ على الحرقوصيّة⁽¹⁾، محمد بن جرير طبرى (ابوجعفر، عامى، م 310 ق) ، عربى، خطى، چنانچه سيد در الاقبال گفته، مؤلف در اين كتاب هفتاد و پنج طريق براى حديث غدير و آنچه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حق اميرالمؤمنين عليه‌السلام در باب ولايت فرموده آورده است. در مناقب مى‌گويد: در اين كتاب هفتاد و اندى طريق براى حديث غدير جمع آورى شده، و در كتاب «البداية و النهاية» آمده كه او كتابى از مؤلف ديده كه در آن احاديث غدير جمع آورى شده و در دو مجلد بزرگ است. شيخ طوسى و نجاشى در كتاب‌هايشان سند خود تا مؤلف را نسبت به اين كتاب ذكر كرده و آورده‌اند.

11 - شبهات غدير، 3 ج، سيد مجتبى عصيرى كاشانى، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، اول، 1391 و 1392 ش، رقعى، ج 1 : 496 ص. ج 2 : 496 ص، ج 3 : 496 ص. اين كتاب از جمله كتب ارزشمند غدير است، كه طى آن شبهات مرتبط با غدير و نيز شبهاتى كه به نوعى با غدير و مسئله امامت و ولايت و خلافت مرتبط است موضوع‌بندى و مطرح شده، و مفصل و علمى و مستند پاسخ داده شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

ج 1: شبهه در غدير، اهانت به غدير، سياه‌ترين روز تاريخ اسلام چه روزى بود ؟ منافق خواندن تبريك گويان عيد غدير. فصل نخست: صحابه و غدير: زمينه‌سازى براى همايش با شكوه غدير، تمهيدات پيش از غدير، خطبه‌هاى پيش از غدير، مخالفت‌هاى صحابه، گرماى شديد هوا، آيا روز عرفه آنگونه كه عمر مى‌گويد جمعه بوده است ؟ اگر ولايت اميرمؤمنان عليه‌السلام پذيرفته مى‌شد چه مى‌شد ؟ فصل دوم: مباحث عمومى خلافت، فصل سوم: ادلّه خلافت اميرمؤمنان عليه‌السلام: آيات و احاديث، فصل چهارم: ادلّه خلافت ابوبكر و ردّ آن: آيات و روايات.

ج 2 و 3: فصل پنجم: شبهات غدير: راهكارهاى انتخاب خليفه و امام نزد اهل‌سنت و وهابيت. در اينجا سى و سه شبهه كه اهل‌سنت مطرح كرده‌اند را پاسخ داده است؛ شبهاتى در مورد غدير و در پى آن امامت و خلافت و فضائل و فتن و مطاعن است.

12 - عبقات الانوار فى امامة الائمة الاطهار (حديث الغدير) ، 10 ج، سيد حامدحسين بن محمدقلى كنتورى (نيشابورى، لكنهويى، م 1306 ق) ، تحقيق: غلامرضا مولانا (بروجردى) ، فارسى، چاپى. چاپ سوم: ناشر: محقق، قم، 1362 - 1369 ش، 1404 - 1411 ق، وزيرى، ج 1: 82 + 346 ص، ج 2: 427 ص، ج 3: 421 ص، ج 4: 434 ص، ج 5 : 429 ص، ج 6 : 400 ص، ج 7: 444 ص، ج 8 : 440 ص، ج 9: 447 ص، ج 10: 616 ص. اين كتاب از كتب بى‌نظير در زمينه غدير است، كه در آن از آنچه مى‌توان در مورد سند و متن حديث و واقعه غدير و استدلال به آن و جواب از شبهات صحبت نمود بحث و بررسى و تحقيق شده است. اين كتاب در اصل جواب از گفته‌هاى صاحب كتاب «تحفه اثنى‌عشريه» در كتابش بوده و به اين عنوان تأليف شده است. قسمت مربوط به حديث غدير از كتاب «عبقات الانوار» در ده جلد تحقيق شده است. جلد اول تا هفتم درباره سند حديث، و سه جلد بقيه درباره دلالت حديث است. در تقسيم‌بندى كل كتاب بايد گفت كه اين كتاب شامل دو قسمت است: 1. بحث در سند حديث غدير از صحابه و تابعين و تابعينِ تابعين و تا عصر مؤلف از شيعه و عامه، كه به حسب زمانِ آنها همراه با توثيق درباره هر كدام و هر مصدر و ابحاث بسيار مفصل تنظيم شده است 2. متن حديث غدير و دلالت آن بر ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و جواب از شبهات دشمنان در اين‌باره، و همچنين ديگر جوانب حديث غدير در ابحاثى بس عميق و مفصل. كتابشناسى اين كتاب از اين قرار است:

سند حديث غدير:

ج 1: ابتدا مقدمه‌اى در هشتاد صفحه توسط محقق نوشته شده، كه شامل توضيحى در علم كلام و متكلمين شيعه و سپس جوانب زندگانى صاحب عبقات و پدر و برادر اوست. سپس كتاب با كلام صاحب تحفه اثناعشريه شروع شده است، كه گفته:

«احاديث ولايت منحصر در دوازده حديث است» . مؤلف اين كلام را مطرح نموده و در ردّ آن موارد بسيارى از علماى عامه كه حديث غدير را نقل كرده‌اند ذكر نموده، و به شرح حال و وثاقت آنان نزد عامه پرداخته است.

ج 2: در جواب اينكه «حديث غدير در بعضى كتب مهم عامه مثل صحيحين وجود ندارد» ! مؤلف از چند جهت به جواب اين مطلب پرداخته كه خلاصه‌اش چنين است: 1. نبودن در صحيحين و عدم نقل آنها دليل بر عدم صحت نيست 2. قاعده تقدم مثبِت بر نافى در اينجا حاكم است 3. اگر حديث غدير در صحيحين هم بود قبول نمى‌كردند 4. خود عامه در مواردى منقولات صحيحين را ردّ كرده‌اند 5 . خود عامه قائل به تناقض احاديث صحيحين در مواردى هستند.

ج 3: «واقدى و ابن‌اسحاق و جاحظ حديث غدير را نقل نكرده‌اند» . در اين جلد مطالب مفصلى درباره اين سه نفر و برخورد علماى عامه با منقولات آنان ذكر شده، و نتيجه گيرى شده كه عدم نقل اينان اهميتى در استحكام حديث غدير ندارد. در ضمن مطالبى در مدح سيد رضى ذكر شده است.

ج 4: ابتدا درباره عظمت سيد مرتضى در لسان عامه و سپس به ردّ سخن صاحب تحفه اثناعشريه - كه سيد مرتضى را به تحقير ياد كرده - پرداخته است. در مقابل عده‌اى از عامه را نام برده كه خلفاى عباسى را تعريف كرده و به عظمت ياد نموده‌اند كه از جمله آنها جاحظ است، و سپس به تحقير جاحظ و ناصبيّت او پرداخته است.

ج 5 : ادامه سخن درباره جاحظ و عدم اعتبار او نزد علماى عامه با استناد به كتب آنان. سپس درباره نسبتِ قدح حديث غدير به ابن‌ابى‌داود پرداخته و آن را ردّ كرده است، و در عين حال به گفته‌هاى عامه درباره او پرداخته كه او را ضعيف دانسته‌اند. بعد از آن درباره نسبت قدح حديث غدير به ابوحاتم رازى پرداخته و تضعيفات او را از علماى عامه نقل كرده است. سپس به قدح فخر رازى درباره غدير پرداخته و در ضمن قدح ابوهريره، و به همين مناسبت قدح سفيان ثورى به ميان آمده است.

ج 6 : درباره اشكالات قوشچى، ابوداود، حلبى، قارى حنفى، عبدالحق دهلوى، ابراهيم حربى و ابن‌حزم سخن گفته و جواب داده است. سپس مطالبى درباره كفر و ضلالت و الحاد و نفاقِ منكر حديث غدير آورده، و بعد از آن به ذكر راويان حديث غدير از قرن دوم تا سيزدهم پرداخته؛ و در اين جلد نود نفر از علماى عامه را ذكر كرده كه حديث غدير را نقل كرده‌اند، و به شرح حال هر يك پرداخته است.

ج 7: ادامه راويان حديث غدير؛ كه در اين جلد هفتاد و سه نفر ديگر از علماى عامه را ذكر كرده و مجموعا صد و شصت و سه نفر است. با پايان اين جلد، بحث در سند حديث غدير تمام مى‌شود.

دلالت حديث غدير:

ج 8 : از آغاز اين جلد بحث در دلالت حديث غدير شروع مى‌شود. پس از مطرح كردن سخن دهلوى در انكار معنى «أولى» براى مولى، به ذكر جمعى از علما كه اين معنى را قبول دارند پرداخته و شرح حال هر يك را ذيلاً آورده؛ كه در اين زمينه نام چهل و پنج نفر را برده است. در خاتمه به معانى كلمه «مولى» در كتب عامه پرداخته؛ كه ابتدا حديث غدير را به الفاظ مختلفى كه در كتب عامه آمده ذكر نموده، و سپس به جواب از فخر رازى در معناى «مولى» پرداخته و از كتب عامه شواهد بسيارى آورده است.

ج 9: در ابتداى اين جلد به ردّ شبهات فخر رازى از جهات ادبى پرداخته، و سپس به وجوه دلالت غدير بر خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام پرداخته است. بعد از آن درباره شأن نزول دو آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » و «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » در روايات و تفاسير عامه پرداخته است. سپس چند مطلب در حاشيه غدير از جمله روزه روز غدير و شعر اميرالمؤمنين عليه‌السلام و حسّان و قيس بن سعد درباره غدير، و آيه «سأل سائل ... » را مطرح كرده است.

ج 10: ادامه بحث پيرامون شأن نزول آيه «سَأَلَ سائِلٌ ... » آمده است. سپس حديث مناشده و استشهاد اميرالمؤمنين عليه‌السلام به حديث غدير به روايت عامه آورده شده است.

بعد از آن ادله ديگرى درباره دلالت حديث غدير مطرح شده و گفته‌هايى از عامه در معناى مولى ذكر شده است و حديث تهنيت و عمامه سحاب نيز مورد بحث قرار گرفته است. در نهايت يك جمع‌بندى و جواب از شبهات دهلوى به نحو مبسوط مطرح شده است.

اين كتاب (بخش حديث غدير از عبقات) چهار بار به فارسى خلاصه، و يك مرتبه بدون كم و زياد به عربى ترجمه شده، و نيز يك بار پس از تلخيص به عربى ترجمه شده كه از اين قرار است: «فيض القدير فيما يتعلق بحديث الغدير» از شيخ عباس قمى، «خلاصه عبقات الانوار» مرتضى نادرى، «چكيده عبقات الانوار» محمدرضا شريفى، «حديث غدير» سميه خليلى آشتيانى، «تعريب عبقات الانوار» از سيد هاشم عاملى، «نفحات الازهار فى خلاصة عبقات الانوار، ج 6 - 9 » از سيد على ميلانى. كل كتاب عبقات نيز بارها توسط محققين به عربى بازگردانده شده، كه به عنوان نمونه مى‌توان كتاب يادشده (نفحات الازهار) و كتاب «الثمرات فى تعريب العبقات» از سيد محسن نواب - كه كتاب ديگرى هم در غدير به نام «غدير سى كربلا تك» دارد - را نام برد. ولى از ترجمه عربى دوم (الثمرات) مدركى به دست نيامد كه بخش حديث غدير هم در اين كتاب به عربى ترجمه شده باشد، و لذا در اين كتابنامه نيز آورده نشد.

13 - غدير خم و پاسخ به شبهات از كتب اهل‌سنت، 2 ج، عبدالصالح انتصارى، فارسى، چاپى، داورى، قم، اول، 1381 ش، وزيرى، ج 1: 463 ص، ج 2: 494 ص. در اين كتاب جوانب مختلف غدير از ماجرا و خطبه و آيات و ... در مورد غدير را مورد بررسى و تحليل قرار داده، و طى آن شبهات را با دليل و مدرك به طور مفصل ردّ نموده و از كتاب‌هاى ارزشمند در مورد غدير است. همچنين جوانب مختلفى از شيعه را مستدل نموده و هم جوانبى از عامه و مذاهبشان را ردّ نموده است. كتابشناسى اين كتاب ارزشمند چنين است:

ج 1 : ماجراى حجة الوداع و واقعه و خطبه غدير، كلمه مولى و معناى آن، عيد غدير، امامت و ولايت. پس از آن بخش‌هايى را در رابطه با پاره‌اى از مسائل و موارد

اعتقادى از قبيل حديث «لا نورّث» و ظلم به امام و بى‌رقبتى قريش نسبت به امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و اعلان امامت در چند مرحله و اميرالمؤمنين عليه‌السلام سزاوارتر از همه و ...

آورده است. در بخش بعدى نمونه‌اى از شذوذات فقهى عامه را آورده، و نيز بخش‌هايى در مورد اهل‌بيت عليهم‌السلام و فضائلشان دارد. در پايان غدير در شعر شعرا و آشنايى اجمالى با شيعه را آورده است.

ج 2 : در اين جلد بيست اشكال و شبهه كه مخالفين بر شيعه وارد كرده‌اند را مطرح نموده و به طور مفصل و استدلالى پاسخ داده است؛ شبهاتى در مورد امامت و جوانب مختلف تشيع و مسئله امام‌زمان عليه‌السلام و مسئله بيعت و استدلال به حديث غدير و جايگاه شيعه در برابر صحابه و ... . در پايان چند كتاب در مورد غدير را معرفى كرده و نيز كتاب «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» را معرفى نموده است.

14 - غديرشناسى و پاسخ به شبهات، على‌اصغر رضوانى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا ششم: مسجد مقدس جمكران، قم، 1384 - 1390 ش، وزيرى، 272 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه‌چينى در مورد جامعه اسلامى و ضرورت امام و جانشين، پاره‌اى از فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام و تدابير پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام آمده است. سپس واقعه و حديث غدير و جوانب مختلفى از آن مورد بررسى قرار گرفته است. عناوين اين كتاب چنين است: غدير و وحدت اسلامى، ضرورت تعيين جانشين براى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، برترى امام على عليه‌السلام بر ساير صحابه، تدابير پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى خلافت امام على عليه‌السلام، واقعه و حديث غدير و راويان آن طى قرن‌ها و تواتر آن، مؤلفان حديث غدير، دلالت حديث غدير، بررسى شبهات، آيه تبليغ، آيه اكمال، آيه «سَأَلَ سائِلٌ» ، سرّ اعراض اكثر صحابه از نص غدير، عواقب انكار نصّ غدير، برپايى جشن غدير، اشكال پنجم، اشكال ششم.

15 - نفحات الازهار فى خلاصة عبقات الانوار، ج 6 - 9، تلخيص و ترجمه: سيد على ميلانى (حسينى، تبريزى) ، عربى، چاپى، آلاء، قم، اول، 1382 ش، 1424 ق، وزيرى، ج 6 : 434 ص، ج 7: 430 ص، ج 8 : 400 ص، ج 9: 328 ص. اين كتاب جلد ششم تا

نهم از كتاب «نفحات الازهار» - خلاصه «عبقات الانوار» - است، كه اين مجلدات مربوط به حديث غدير و از جلد اول تا پنجم و نيز جلد دهم تا بيستم مربوط به احاديث ديگر است. اين كتاب به ترتيب كتاب عبقات پيش رفته و تمام مطالب آن كتاب عظيم را تلخيص و سپس به عربى ترجمه نموده است. در اين كتاب تحقيقات ديگر و پاورقى‌هايى كه اكثرا مراجعه و آدرس دهى به مصادر است آمده است. البته ناگفته نماند قسمت اعظم تلخيص به حذف ترجمه فارسىِ آيات و احاديث و متون عربى بر مى‌گردد. همچنين القاب خاصى كه براى افراد آمده در عربى حذف شده، و چون اين موارد زياد است حجم كتاب با حذف آنها بسيار كم شده است. بنا بر اين كل كتاب - همانند كتاب عبقات - به 2 بخش سند حديث غدير و دلالت آن تقسيم مى‌گردد. براى توضيح بيشتر به كتابشناسى كتاب «عبقات الانوار» در همين مجلد مراجعه شود.

كتابشناسى خطبه غدير

اشاره

كتابشناسى خطبه غدير⁽¹⁾

يكى از شاخه‌هاى موضوعى غدير، خطبه غدير است كه محققين و مؤلفين درباره آن كتبى را به رشته تحرير درآورده‌اند. البته كتاب‌هاى بسيارى چاپ شده كه خطبه غدير را با ترجمه فارسى يا زبان‌هاى ديگر آورده‌اند، و گاهى با مقدمه‌اى كوتاه و يا همراه با شعر و تصوير و در شكل‌ها و اندازه‌هاى مختلف است، كه در اينجا به آنها اشاره نمى‌كنيم.

همچنين خطبه غدير بارها و بارها به صورت شعر سروده شده و گاهى در قالب غديريه ارائه شده، و اين اين اشعار در كتابى مستقل به چاپ رسيده است. كتاب‌هايى هم تنظيم شده كه جمع آورى اين غديريه‌ها است. اين كتاب‌ها در عنوانى جداگانه (كتابشناسى شعر غدير) در همين مجلد معرفى شده‌اند.

و اما مورد اصلى كه در مورد خطبه غدير زمينه تحقيق و تأليف قرار گرفته، تحقيق در متن‌شناسى و مقابله، ويرايش، ترجمه، شرح، تفسير خطبه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير و نيز كتب مربوط به غدير، شاهد آوردن براى فرازهاى خطبه از آيات و روايات، بررسى مدارك و منابع و نسخه‌هاى خطبه، جمع آورى عبارات مختلف جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ ... » است.

در اينجا به چند كتاب برگزيده و علمى درباره خطبه غدير و شرح آن اشاره مى‌كنيم:

الف. كتاب‌هاى شرح خطبه غدير

1 - خطبه غدير چيست، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، شراره صبح، قم، اول، 1403 ش، رقعى، 88 ص. در اين كتاب طى 4 بخش مواردى در مورد خطبه غدير آمده است: 1. موقعيت خطبه غدير 2. چينش خطبه غدير 3. قرائن خطبه غدير 4. اهداف خطبه غدير.

2 - خطابه غدير جمله به جمله، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، اول، 1396 ش، رقعى، 328 ص. در اين كتاب خطبه غدير در 11 بخش آمده، و طى آن جمله به جمله خطبه در قالب 260 جمله آورده شده، و توضيحى مختصر براى آن بيان شده است.

3 - شرح خطابه غدير خم، 5 ج، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، نور الحيات، اصفهان، غديرستان، اصفهان، 1404 ش، 1446 ق، وزيرى: ج 1: 549 ص، ج 2: 481 ص، ج 3: 498 ص، ج 4: 485 ص، ج 5 : 485 ص. اين كتاب شرحى مفصل بر خطبه غدير است، كه مهم‌ترين پشتوانه غدير است. اين اثر صرفا جنبه الفاظ و ادبى خطبه نيست و بيشتر به مفاهيم پرداخته، و هدف تحقيق است كه انجام نشده است. در اين كتاب براى هر فراز يك موضوع اصلى انتخاب شده و پيرامون آن صحبت شده است، و اگر در ادامه خطبه موردى درباره آن موضوع بوده در كنار يكديگر قرار داده شده،

و نيز شواهدى هم از آيات و روايات آورده شده است. اين اثر پس از تكميل حدودا 5 جلد و هر جلد حدود 500 صفحه خواهد شد. اجمالى از كتابشناسى اين كتاب از اين قرار است:

جلد اول اين كتاب مقدمه‌چينى براى خطبه است، كه اين مباحث در آن آمده است: ويژگى‌هاى خطبه غدير، اهميت خطبه غدير، لزوم پرداختن به خطبه غدير، تبليغ مهندسى شده خطبه غدير، جايگاه خطبه غدير به عنوان پشتوانه تبليغى غدير، مستندسازى براى خطبه غدير از آيات و روايات، سند خطبه، خطبه غدير در كتب مخالفين. از جلد دوم شرح خطبه شروع شده است. در اين جلد فراز اول خطبه آمده؛ كه حمد و ثنا و توحيد و صفات خدا است. همه موضوعات توحيدى كه در خطبه غدير اشاره شده و ارتباط آنها با ولايت و امامت - و نه بحث مستقل توحيد - به طور مفصل توضيح داده شده است. در جلد سوم و چهارم و پنجم فراز دوم خطبه غدير آمده كه آيه ابلاغ است، و مباحث درباره اين آيه مطرح شده است، و سپس فراز سوم تا يازدهم خطبه غدير به ترتيب آمده است.

4 - شرح خطبة الغديرية، على بن محمد نراقى (جلال‌الدين، كاشانى) ، عربى، خطى.

5 - شرح الخطبة الغديرية، سيد محمدتقى بن باقر نقوى (خراسانى، قائنى) ، عربى، خطى.

6 - شرح خطبه غدير، سيد محمد امين، فارسى، چاپى، طيب، تهران، اول، 1404 ش، 1446 ق، وزيرى.

7 - شرح و تفسير خطبه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم، سيد محمدتقى نقوى، فارسى، چاپى، مقدمه و ويرايش و تنظيم و پاورقى: مهدى جعفرى، منير، جليل، تهران، اول، 1374 ش، 1415 ق، 1995 م، وزيرى، 512 ص. اين كتاب شامل شرح خطبه غدير در هفتاد و چهار قطعه، و در هر قطعه همراه با توضيحات و مطالب مربوط، و در پايان خاتمه‌اى شامل توضيح پى‌آمدهاى غدير و وقايع بعد از آن است. مطالب مهم كتاب از

اين قرار است: واقعه غدير، حديث غدير، فرازهاى خطبه غدير، خصائص و فضائل و زندگانى على عليه‌السلام، خصائص امام‌زمان عليه‌السلام، نماز و روزه، امر به معروف و نهى از منكر، نزول آيه «سأل سائل بعذاب واقع» ، داستان عقبه، در خانه ام‌سلمه، صحيفه ملعونه، رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، سقيفه بنى‌ساعده، سكوت على عليه‌السلام، اعراض مردم از على عليه‌السلام.

8 - شرحى بر خطبه غدير، احمد حبيبيان، فارسى، چاپى، بركت كوثر، همدان، اول، 1394 ش، رقعى، 218 ص. اين كتاب شرحى بر خطبه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير است.

نگارنده براى بررسى خود آن را به دو بخش تقسيم كرده است: يك بخش مربوط مى‌شود به حمد و ثناى الهى از زبان رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه به عالى‌ترين شكل و اسلوب صورت گرفته است. در بخش دوم با عبارت «معاشرالناس» شروع شده، و تا پايان خطبه حدودا 56 بار تكرار شده است، و مضامين همگى مربوط به فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام و ترغيب امت بر اطاعت و پيروى از حضرت على عليه‌السلام است.

9 - شرحى بر سروش آفتاب، 6 ج، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، اول، 1398 ش، رقعى، ج 1: 190 ص، ج 2: 192 ص، ج 3: 174 ص، ج 4: 182 ص، ج 5 : 168 ص، ج 6 : 182 ص. سر فصل عناوين اين كتاب از اين قرار است:

ج 1: مقدمه، گفتار اول: معرفى خطابه غدير، گفتار دوم: حمد و ثناى الهى، گفتار سوم: توحيد تنزيهى، گفتار چهارم: علم و قدرت خداوند، گفتار پنجم: شناخت فطرى، گفتار ششم: نفى تشبيه و تعطيل، گفتار هفتم: عظمت خداوند، گفتار هشتم: عزيز و غفار، پرسش‌هايى از متن كتاب.

ج 2: گفتار نهم: انجام رسالت، گفتار دهم: ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، گفتار يازدهم:

ابلاغ الهى، گفتار دوازدهم: مسير ولايت، گفتار سيزدهم: برترى اميرالمؤمنين عليه‌السلام، گفتار چهاردهم: هم‌جوار اميرالمؤمنين عليه‌السلام، گفتار پانزدهم: دو يادگار گرانبهاى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، گفتار شانزدهم: امير مؤمنان، پرسش‌هايى از متن كتاب.

ج 3: گفتار هفدهم: القابى براى اميرالمؤمنين على عليه‌السلام، گفتار هجدهم: جانشين رسالت خداوند، گفتار نوزدهم: اكمال دين و اتمام نعمت، گفتار بيستم: امامت على عليه‌السلام

و فرزندان ايشان، گفتار بيست و يكم: برترين اوصيا، گفتار بيست و دوم: راضى به حق و آراسته به صبر، گفتار بيست و سوم: جانشين بر حق، پرسش‌هايى از متن كتاب.

ج 4: گفتار بيست و چهارم: حبّ و بغض نسبت به على عليه‌السلام، گفتار بيست و پنجم:

توحيد، حق خداوند متعال، گفتار بيست و ششم: ائمه نور و ائمه نار، گفتار بيست و هفتم: فرمان بردارى از على عليه‌السلام، گفتار بيست و هشتم: صراط مستقيم، گفتار بيست و نهم: دوستان و دشمنان ائمه عليهم‌السلام، پرسش‌هايى از متن كتاب.

ج 5 : گفتار سى‌ام: آخرين امام عجل اللّه تعالى فرجه الشريف، گفتار سى و يكم: آخرين حجت الهى، گفتار سى و دوم: حافظ دين، گفتار سى و سوم: دين، برنامه الهى، گفتار سى و چهارم: فرمان پايدار، گفتار سى و پنجم: سنجش اعمال، پرسش‌هايى از متن كتاب.

ج 6 : گفتار سى و ششم: فرزندان پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، گفتار سى و هفتم: پيمان پايدار، گفتار سى و هشتم: شرط بندگى خداوند، گفتار سى و نهم: فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام، گفتار چهلم: راه رستگارى، پرسش‌هايى از متن كتاب.

ب. كتاب‌هاى كلى در مورد خطبه غدير

1 - اعتقادات در خطبه غدير، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، بياضى، 277 ص. در اين كتاب موضوع از خطبه غدير را بررسى كرده و شرح مختصرى داده است: توحيد، نبوت، عدل، معاد، قرآن و عترت، امامت.

2 - بايسته‌ها در مقام بيان خطبه غدير، على انصارى بويراحمدى، فارسى، چاپى، وزيرى، 206 ص. در اين كتاب طى 23 بخش جوانب مختلف غدير و امامت را مورد بررسى قرار داده است.

3 - پيام ماندگار غدير، يونس حبيبى افروزى، فارسى، چاپى، بوستان كتاب، قم، 1394 ش، رقعى، 176 ص. اين كتاب گذرى موضوعى بر خطبه غدير طى شش فصل است: 1. واقعه غدير 2. جايگاه امامت در خطبه غدير 3. جايگاه امام على عليه‌السلام در خطبه

غدير 4. مهدويت در خطبه غدير 5 . فنون خطابه در خطبه غدير 6 . متن كامل خطبه غدير.

4 - پيام نگار، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، نگار، تهران، اول، 1383 ش، و چاپ‌هاى متعدد ديگر: 1384 تا 1388 ش، قطع‌هاى مختلف: وزيرى، نيم‌رحلى، رحلى، رحلى بزرگ، بياضى، پالتويى، جيبى و ... ، همچنين صفحات اين چاپ‌ها متغاير است: 44 ص، 95 ص، 50 ص، و بيشتر. اين كتاب احياى خطبه غدير به انواع و اقسام مختلف و كيفيت بالا است. محتواى اين كتاب در چاپ‌هاى مختلف با كمى تفاوت است. آنچه در همه چاپ‌ها آمده متن خطبه غدير همراه با ترجمه شيوا، با مقدمه‌اى مختصر در مورد امامت و واقعه غدير و خطبه آن و راهكارهاى تبليغى خطبه غدير است. در بعضى از چاپ‌ها ابتدا زيارت امين‌اللّه، و در بعضى ترجمه انگليسى آورده شده، و در برخى مختصرتر است. آنچه در اين كتاب مهم است، چاپ‌هاى متعدد و متنوع با كيفيت بسيار بالا از هر نظر است. نوع چاپ كتاب، جنس ورق، چاپ با بهترين كيفيت و رنگ‌آميزى و طراحى، تصاوير هنرى، گرافيكى و نقاشى، معطر بودن كتاب، جلدهاى بسيار زيبا و متين و ... .به عنوان مثال، در چاپ رحلى و رحلى بزرگ، جلد كتاب چرم خالص با كيفيتى بسيار بالا است.

5 - پيام‌ها و هدايت‌ها در خطبه غدير، على‌اصغر رضوانى، فارسى، چاپى، صبح اميد ياران، قم، اول، 1392 ش، وزيرى، 480 ص. در اين كتاب پس از بررسى كوتاه سند و اعتبار خطبه غدير مقدمه و متن خطبه را به شكل قطعه‌هاى كوتاه و با ترجمه فارسى آورده، و در هر مورد نكات متعدد و ارزشمندى را از آن قطعه استخراج كرده، كه گاهى بيش از چهل نكته است. اين كتاب در نوع خود كارى بديع و ارزشمند و بسيار قابل استفاده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: سند خطبه، سند خطبه غدير به نقل از احتجاج طبرسى، بررسى سند خطبه غدير به روايت احتجاج، عدم تأثير جهالت راوى به طور مطلق در تضعيف روايت، تأييد مضمون خطبه با احاديث ديگر، تواتر مضمون خطبه غدير، شهرت خطبه غدير، خطبه غدير به نقل كتاب «نور الهدى» ، مقدمه خطبه، متن خطبه.

6 - پيمان آسمانى (طرح نوين از متن و ترجمه خطبه غدير) ، محمدحسين رحيميان، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، چاپ اول، سال 1386 ش، رقعى، 128 ص. در اين كتاب پس از مقدمه‌چينى در مورد غدير، واقعه و خطبه غدير به صورت قطعه قطعه، همراه با مقدمه‌اى بسيار كوتاه و ترجمه آن در 102 قسمت آمده است. در پايان، خاتمه بحث و جمع‌بندى بيان شده است. اين كتاب در واقع طرحى نو در ايراد خطبه غدير و بيان آن است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

7 - تفسير آيات در خطابه غدير، حسين ضرّابى مقدم، فارسى، چاپى، استوار، مشهد، دوم، 1388 ش، رقعى، 80 ص، چاپ ديگر: واژگان خرد، مشهد، اول، 1387 ش، رقعى، 75 ص. در اين كتاب پس از مقدمه، آياتى كه در خطبه غدير آمده همراه با فرازهاى خطبه كه مربوط به آن است به عنوان تفسير آيه آمده و كلاً 45 آيه است. در آخر پاسخ به چند سؤال آورده شده است.

8 - تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، سيد حسينى حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1396 ش، رقعى، 264 ص. در اين كتاب طى دوازده گفتار، مفصل در مورد شيوه‌هاى تبليغى كه در ماجرا و خطبه غدير به كار گرفته شده، و نيز انواع راهكارها و شيوه‌هاى مؤثر در اين زمينه صحبت كرده، و مطلب را از هر جهت تمام كرده است. فهرست اين كتاب از اين قرار است:

مقدمه

گفتار اول: جايگاه تبليغ در اسلام، پيام غدير، سخنان معصومين عليهم‌السلام در طول فرمان خداست، اختيار و ابتكار معصومين عليهم‌السلام، شأن رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.

گفتار دوم: خصوصيات مبلّغ، تكنولوژى تبليغ، توجه به خدا و مبدأ خلقت، نشاط و اعتقاد به كار، قاطعيت همراه با ايمان به محتوا در تبليغ.

گفتار سوم: تكنيك‌هاى تبليغ، اتكاى به خداوند، اتصال به منبع و مركز بى‌انتها و مقبول، بهره‌گيرى از ادبيات و تأثير آن بر مخاطب، ايجاد انگيزه، بلاغ مبين، اهميت جايگاه سخنران، به وجود آوردن محيط مناسب براى تبليغ.

گفتار چهارم: مخاطب‌شناسى، اهميت مخاطب‌شناسى در تبليغ، توجه به موقعيت مخاطبان، ايجاد رابطه عاطفى با مخاطبان، تحريك احساسات مخاطبان، ارتباط همه جانبه با مخاطب.

گفتار پنجم: فروتنى و تواضع، فروتنى و تواضع نسبت به مخاطبان، خيرخواهى، آثار خيرخواهى مبلغ، خيرخواهى در تبليغ كالاهاى تجارى، خيرخواهى در تبليغ سيستم‌هاى علمى، ضمير خيرخواهى مبلغ.

گفتار ششم: سعه صدر در تبليغ، ارائه ملاك جهت شناخت و معرفى مخالفان، صبر در برابر انديشه‌هاى مخالف در تبليغ، رحمت، مظهر ديانت اسلام.

گفتار هفتم: نحوه بيان مبلغ، بيان مفهوم در قالب‌هاى متنوع براى همه سطوح فكرى، ساده‌گويى در تبليغ، دسته‌بندى موضوعات، سؤالى كردن برخى مفاهيم، پرسش از مخاطبين، براعت استهلال، يكنواخت نبودن نحوهى القاء تبليغ، با ايمان و توكل به خدا، وظيفه تبليغ را انجام دهيم و منتظر نتيجه نباشيم، نتيجه تبليغ و وظيفه ما، عدم پذيرش مخاطب.

گفتار هشتم: برجسته كردن نكته‌ها و بعضى قسمت‌ها، موضوع‌ها و احكام، حساس نمودن مخاطبان روى نكات خاص، نقش واژه‌هاى هشدارى در تبليغ.

گفتار نهم: تكيه بر مسائل فطرى، پيوند زدن محتواى تبليغ به مسائل فطرى، انذار و تبشير در تبليغ.

گفتار دهم: پشتوانه قوى در بيان مفاهيم، پيوند دادن محتواى تبليغ به بى‌نهايت، شروع كردن تبليغ همراه پيوند با بى‌نهايت، ناظر دانستن خدا در تبليغ دين، نقش معنويات در تبليغ، انفاق، موجب رشد سريع تبليغ.

گفتار يازدهم: جامعيت در تبليغ، جامع معرفى كردن محتواى تبليغ، ارائه محتوا و موضوع به صورت زنده، تناسب شعارها با شعور، قالب‌ها با قلب، بدنه با محتوا، انجام كارهايى براى نشان دادن اهميت تبليغ، آينده‌نگرى در تبليغ، خوب و خلاصه معرفى كردن محتوا، بروشور و خلاصه مطلب.

گفتار دوازدهم: جهانى ديدن محتوا و عمل كردن در محدوده منطقه، ديد وسيع، بى‌نهايت ديدن و محدود عمل كردن، جاودانه كردن طرح، اصل تضمين و تضمين محتواى تبليغ، تعهد و پيمان بستن و قول همكارى گرفتن از مخاطبان.

9 - خطابه غدير در آينه اسناد، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا دهم: دليل ما، قم، 1385 - 1398 ش، رقعى، 108 ص. در اين كتاب واقعه غدير، متن كامل خطبه غدير، ترجمه خطبه غدير، اسناد و منابع خطبه غدير و مدارك حديث غدير آمده است. تحقيق جديد در اين كتاب، جمع آورى قطعات خطبه غدير است، كه به طور پراكنده در كتب مختلف از عامه و شيعه آمده، و همراه با آدرس‌هاى فراوان است.

10 - خطابه غدير در آيينه شعر، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1378 ش، وزيرى، 224 ص. در اين كتاب پس از مقدمه، متن عربى خطبه غدير و سپس ترجمه فارسى در قالب نثر ادبى آمده است. پس از آن، چهار غديريه مفصل از صغير اصفهانى، على تنها، غلامرضا سازگار، حسين حسنى؛ هر كدام در يازده بخش آمده كه ماجرا و خطبه غدير را در قالب شعر فارسى سروده‌اند. در آخر هم دو بيتى‌هاى ده بزرگى، مخمس‌هاى راشى‌زاده، و غديريه‌اى تركى از حسين حسنى آورده شده است.

11 - خطبه غدير چيست، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، شراره صبح، قم، اول، 1403 ش، رقعى، 88 ص. در اين كتاب طى 4 بخش مواردى در مورد خطبه غدير آمده است: 1. موقعيت خطبه غدير 2. چينش خطبه غدير 3. قرائن خطبه غدير 4. اهداف خطبه غدير.

12 - خطبه غدير نگاه فورى، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اصفهان، عطر عترت، قم، اول، 1395 ش، رقعى، 220 ص. در اين كتاب طى 4 بخش نكات ارزشمند و كاربردى در مورد خطبه غدير بيان شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. زمينه خطبه غدير، 2. ساختار خطبه غدير 3. قرائن خطبه غدير 4. نتايج خطبه غدير.

13 - درآمدى بر خطبه غدير، سيد عباس طباطبائى‌فر، فارسى، چاپى، ميراث فرهيختگان، تهران، 1402 ش، رقعى، 96 ص. در اين كتاب طى 3 بخش مواردى در مورد خطبه غدير آمده است: 1. گزارشى جامع از خطبه غدير 2. برخورد نويسندگان مذاهب با غدير 3. مناظره.

14 - درسنامه خطبه غدير، اكبر روستايى، حبيب عباسى، فارسى، چاپى، رقعى، 232 ص. در اين كتاب، جوانب مختلفى از غدير را مورد بررسى قرار داده، و در ضمن به مباحثى مربوط به آن اشاره نموده است. عناوين اصلى اين كتاب از اين قرار است:

درس اول: تواتر حديث غدير. درس دوم: آيه بلاغ. درس سوم: حديث منزلت. درس چهارم: امامت دوازده امام عليهم‌السلام. درس پنجم: حديث يوم الدار. درس ششم: ليلة المبيت. درس هفتم: حديث اخوت. درس هشتم: آيه اكمال. درس نهم: غصب و ارتداد. درس دهم: صفات شيعه. درس يازدهم: امام زمان عليه‌السلام. درس دوازدهم:

پيامدهاى انكار غدير

15 - سخنرانى استثنائى غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1387 ش، وزيرى، 256 ص. در اين كتاب ابعاد مختلف خطبه غدير همانند تداركات پيش از خطبه و پيش‌بينى‌هاى متن و بعد از خطابه، همراه با متن خطبه غدير و ترجمه آن آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. برنامه‌ريزى جامع براى سخنرانى استثنائى: تداركات قبل از سخنرانى، پيش‌بينى‌هاى متن خطابه، پيش‌بينى‌هاى بعد از خطابه، اكنون ... ما و ... و غدير 2. گام‌هاى سخن در خطابه غدير 3. نتايج ابدى خطابه غدير.

16 - فرهنگ فراگير غدير، محمدرضا رفيعى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: منير، تهران، 1388 - 1393 ش، وزيرى، 255 ص. در اين كتاب سعى شده فرهنگ اسلام حقيقى و اصيل - كه همان تشيع باشد - از خطبه و ماجراى غدير استخراج شود و همراه با شواهد و روايات ديگر عرضه گردد. در اين كتاب طى 12 بخش جوانب مختلفى از غدير را به عنوان پيام‌هاى جاودان غدير مورد بحث و بررسى قرار داده،

و در آخر خطبه غدير و سپس ترجمه فارسى آن را آورده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: پيشگفتار، 1. غدير تجليگاه توحيد ناب 2. غدير آئينه تمام نماى على عليه‌السلام شناسى 3. غدير نماد امامت و ولايت آل‌اللّه عليهم‌السلام 4. غدير باور جدايى ناپذيرى قرآن و عترت 5 . غدير رمز و راز خاتميت 6 . غدير، ضامن دوام و كمال اسلام 7. غديرفرهنگى غنى و سرشار و پايدار 8. غدير زنده و هميشه جارى 9. غدير بيعت و ميثاق ماندگار 10. غدير محور وحدت پايدار و الفت استوار محمدى 11. غدير بزرگ‌ترين و مهم‌ترين «معروف» 12. غدير بنيان حماسه موعود جهانى، اسناد و مدارك خطبه غدير: خطابه غدير در كتب عامه. خطابه جاودانه غدير، ترجمه كامل خطابه غدير.

17 - كعبه در پيام آفتاب، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: منير، تهران، 1391 - 1395 ش، بياضى، 246 ص. در اين كتاب طى 12 بخش فرازهايى از خطبه غدير كه مربوط به امام‌زمان عليه‌السلام است، همراه با توضيحات و مستندسازى آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

18 - كلام هادى، سيد محمود هاشمى، آشيانه برتر، اصفهان، 1394 ش، فارسى، چاپى، رقعى، 262 ص. اين كتاب نگاه آمارى به خطبه غدير، همراه با متن خطبه و ترجمه منثور و موزون آن بوده، و در نوع خود كارى بديع و زيباست.

19 - مرواريد فضائل در صدف غدير، حبيب عباسى، فارسى، چاپى، رقعى، 120 ص. در اين كتاب فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام كه در خطبه غدير آمده همراه با سنديابى آنها در كتب عامه آورده شده است.

20 - موعود غدير، اصغر صادقى، فارسى، چاپى، چاپ چهارم تا هشتم: آفاق، تهران، 1381 - 1390 ش، رقعى، 88 ص. در اين كتاب 5 بخش آمده است: 1. جايگاه ارزشى حديث غدير 2. خطبه غدير در يك نگاه 3. همپاى نور 4. سيماى حضرت مهدى عليه‌السلام به روايت غدير 5 . تا كِى انتظار. در طى اين بخش‌ها گذرى كوتاه بر خطبه غدير و مسئله ولايت و سپس معرفى امام‌زمان عليه‌السلام در خطبه غدير و شواهد ديگر، و در پايان درد دلى از زمان غيبت آمده است.

21 - ناگفته‌هايى از اسناد خطبه غدير، محمدعلى موحدى، فارسى، چاپى، معارف، قم، 1393 ش، رقعى، 200 ص. اين كتاب جامع‌ترين تحقيق در موضوع اسناد خطبه غدير و حاوى تحقيقات رجالى دقيق و مفصل در اسناد خطبه غدير بوده و از اين هر حيث مطلب را تمام كرده و كتابى بى‌نظير است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مقدمه 1: پيشينه تحقيق و وجه تمايز اين اثر، مقدمه 2: گونه‌هاى مختلف ضبط سخنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير، مقدمه 3: اصل خطابه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير. فصل 1: خطبه كوتاه غدير، فصل 2: خطبه طولانى غدير، فصل 3: خطبه متوسط غدير. نتايج محصّل از بحث.

22 - نور الامير فى تثبيت خطبة الغدير، امير تقدمى معصومى ، عربى، چاپى، مولود كعبه، قم، اول، 1379 ش، 1421 ق، وزيرى، 590 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه در 10 قسمت آمده، كه طى آن حجة الوداع و خطبه غدير و مطالبى در مورد حديث غدير آمده است. سپس مقدمه‌چينى خطبه غدير آمده، و بعد خطبه غدير آورده شده است. بعد از آن، خطبه غدير به صد قسمت تقسيم شده و هر قسمتى جداگانه و به طور مفصل توضيح داده شده، و براى هر قسمت شواهد و احاديث به عنوان تأييد از كتب عامه آورده شده، كه بسيار مفصل و مستدل و همراه با آدرس‌هاى مفصل و نسبتا جامع است. در پايان چند حديث به مناسبت آورده شده است. اين كتاب كارى جديد و در نوع خود بسيار جالب و قابل استفاده است.

كتابشناسى خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه‌السلام

كتابشناسى خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽¹⁾

در مورد خطبه اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير در زمان خلافت ظاهرى خود چندين كتاب به شكل‌ها و اندازه‌هاى مختلف چاپ شده، كه خطبه حضرت را همراه با ترجمه و گاهى مقدمه‌اى كوتاه آورده‌اند. همچنين دو كتاب در شرح و توضيح و اسناد اين خطبه تأليف شده، كه از اين قرار است:

1 - نهج الولاية (شرح خطبه غديريه مولا اميرالمؤمنين على عليه‌السلام) ، سيد كاظم ارفع، فارسى، چاپى، تربت، تهران، چاپ اول، سال 1374 ش، رقعى، 178 ص. مؤلف در اين كتاب، پس از مقدمه‌اى مفيد در مورد امامت و ولايت و خلافت، طى عناوينى برداشت‌هاى زيبا و كاربردى از خطبه اميرالمؤمنين عليه‌السلام در غدير دارد، و در نوع خود كتابى قابل ارزشمند و قابل استفاده است.

2 - آرمان غدير از ديدگاه اميرالمؤمنين عليه‌السلام، سيد محمد مجيدى (نظامى) ، حسن عرفان، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: مولود كعبه، قم، اول، 1376 و 1378 ش، رقعى، 152 ص. اين كتاب درباره خطبه‌اى است كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز جمعه مصادف با روز غدير در ايام خلافت ظاهرى خود ايراد فرمودند. در اين كتاب 8 فصل آمده است: 1. نگاهى به سرفصل‌هاى اساسى در خطبه اميرالمؤمنين عليه‌السلام 2. خطبه اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير 3. روز غدير عيد مشترك همه مسلمانان جهان است 4. غدير در آئينه اوصاف 5 . پيشينه غدير 6 . آداب و سنن ويژه عيد غدير 7. صنايع ادبى خطبه اميرالمؤمنين عليه‌السلام 8 . واژه‌نامه، و در پايان: چند سؤالى از اهل‌تسنن.

كتابشناسى زيارت غديريه

كتابشناسى زيارت غديريه⁽¹⁾

يكى از شاخه‌هاى موضوعى غدير، زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير است. در همين راستا، مؤلفين كتب مستقلى به رشته تحرير در آورده‌اند. كتاب‌هاى ارزشمند و علمى كه در اينجا به فهرستى از اين كتاب‌ها در مورد زيارت غدير اشاره مى‌كنيم:

1 - بررسى مبانى قرآنى زيارت غديريه امام هادى عليه‌السلام، معصومه آعبداللّه، فارسى، چاپى، حُسن يوسف، تهران، اول، 1401 ش، رقعى، 265 ص. در اين كتاب پس از مقدمه چينى در مورد زمان امام هادى عليه‌السلام و توضيحاتى در مورد زيارت و بررسى سند زيارت غديريه، طى 30 عنوان مبانى قرآنى زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير مورد بررسى قرار گرفته است.

2 - در پيشگاه امام پارسايان، محمدرضا بحرينى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: دليل ما، قم، 1388 ش، وزيرى، 616 ص. در اين كتاب با محوريت زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير، هر فراز از زيارت را آورده و در مورد آن به طور بسيار مفصل و عميق سخن گفته است. مباحثى در مورد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ابعاد وجودى اميرالمؤمنين عليه‌السلام، فتنه‌ها و رنج‌ها و برائت از دشمنان و ... ، و در هر كدام از اين بخش‌ها به طور مفصل و گسترده مطالبى را بيان داشته است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: پيشگفتار: ارزيابى سند زيارت غديريّه، بخش اول: آنچه را يك زائر بايد بداند، بخش دوم: بخش سوم: ابعاد وجودى حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام، بخش چهارم:

فتنه‌ها و رنج‌ها، بخش پنجم: برائت از دشمنان اميرالمؤمنين عليه‌السلام.

3 - زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز عيد غدير، عبدالحسين طالعى، فارسى، چاپى، جليل، مشهد، اول، 1380 ش، جيبى، 87 ص. در اين كتاب زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در غدير به نقل از امام هادى عليه‌السلام همراه با ترجمه آمده است.

4 - زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير، محمدتقى رهبر، فارسى، چاپى، مطهر، تهران، اول، 1381 ش، رقعى، 62 ص، در اين كتاب پس از مقدمه‌اى در مورد زيارت، متن زيارت غديريه همراه با ترجمه فارسى در صفحات مقابل آمده است.

5 - زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در عيد غدير، آستانه مقدسه حضرت معصومه عليهاالسلام، فارسى، چاپى، زائر، قم، 1427 ق، جيبى، 32 ص. در اين كتاب زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات مقابل آمده است.

6 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز عيد غدير، سجاد سعادت‌خواه، سعيد روستايى، فارسى، چاپى، جمهورى، تهران، اول، 1393 ش، رقعى، 56 ص.

7 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير خم، فارسى، چاپى، دار الصادقين، قم، ناشر: همان، بنياد بين‌المللى غدير، تهران، 1382 ش، جيبى، 106 ص.

8 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام على در روز غدير از امام هادى عليه‌السلام، على‌اكبر گل‌افشانى، فارسى، چاپى، چاپ: مؤسسه فرهنگى و هنرى ما، تهران، اول، 1374 ش، جيبى، 72 ص.

9 - زيارت خورشيد، جمعى از نويسندگان، فارسى، چاپى، كانون خورشيد، قم، 1393 ش، 1435 ق، خشتى، 54 ص. در اين كتاب 9 مقاله درباره زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير و پاسخ به شبهات در اين باره آمده است.

10 - زيارت غديريه، فارسى، چاپى، سيد اميد مؤذنى، به‌نشر، آستان قدس رضوى، مشهد، اول، 1398 ش، جيبى، 128 ص. در اين كتاب ابتدا مطالبى در مورد زيارت غديريه آمده، و سپس متن زيارت همراه با ترجمه در صفحات مقابل آمده است.

11 - زيارت غديريه، رفيق لبّون، انگليسى، خطى. در اين كتاب زيارت غديريه همراه با ترجمه انگليسى آمده، و در راه چاپ و نشر است.

12 - زيارت غديريه، محمدحسن شفيعى شاهرودى، عربى، چاپى، چاپ اول تا سوم: ميراث نبوت، قم، 1387 - 1389 ش، جيبى، 72 ص. در اين كتاب ابتدا به چند نكته از زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير به نقل از امام حسن عسكرى عليه‌السلام اشاره شده است. سپس متن زيارت غديريه همراه با ترجمه در زير هر سطر آورده شده است.

13 - زيارت غديريه امام هادى عليه‌السلام، حسين ظريف منش، فارسى، چاپى، بنياد بين‌المللى غدير، معارف معنوى، قم، زلال كوثر، قم، اول، 1396 ش، جيبى، 144 ص. در اين كتاب ابتدا مختصرى در مورد امام هادى عليه‌السلام و شرايط زمانى آنحضرت و اهميت زيارت سخن گفته، و سپس زيارت غديريه اميرالمؤمنين على عليه‌السلام از لسان امام هادى عليه‌السلام همراه اسناد و ترجمه در صفحات مقابل و نكات زيارت را آورده است.

14 - زيارت غديريه اميرالمؤمنين عليه‌السلام از امام هادى عليه‌السلام، سيد صادق ميرشفيعى، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، اول، 1399 ش، جيبى، 71 ص. در اين كتاب پس از مقدمه‌چينى، متن زيارت غديريه با عنوان‌گذارى براى هر فراز و ترجمه زير هر سطر آمده است.

15 - زيارت غديريه حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، محمدرضا رحيميان، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1440 ق، جيبى، 80 ص. در اين كتاب پس از مطالبى در مورد زيارت غديريه اميرالمؤمنين عليه‌السلام، متن زيارت غديزيه همراه با ترجمه فارسى در زير هر سطر آمده است.

16 - زيارت مخصوص اميرالمؤمنين على عليه‌السلام در روز عيد سعيد غدير خم، ستاد بزرگ داشت غدير، فارسى، چاپى، ناشر: همان، خشتى كوچك: 48 ص. در اين كتاب زيارت غديريه اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات مقابل آمده است.

17 - زيارت مولى‌المؤمنين على عليه‌السلام در روز غدير، عبدالامير فائق، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: بنياد بعثت، تهران، 1384 ش، جيبى، 47 ص. در اين كتاب پس از مقدمه‌اى كوتاه در مورد غدير و اعمال روز عيد غدير، زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير همراه با ترجمه فارسى در زير هر سطر آورده شده است.

18 - شرح زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام يوم الغدير، سيد محمدعلى حسينى ميلانى، عربى، چاپى، تحقيق: سيد على حسينى ميلانى، دليل ما، قم، اول، 1390 ش، 1433 ق، وزيرى، 340 ص. در اين كتاب طى 26 فصل زيارت غديريه اميرالمؤمنين على عليه‌السلام به طور مختصر شرح داده شده است.

19 - شرح زيارة الغدير، سيد عبدالمطلب موسوى خرسان، عربى، چاپى، باقيان، قم، اول، 1428 ق، وزيرى، 464 ص. در اين كتاب پس از مقدمه‌اى مختصر و بحث در سند زيارت غدير، متن زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در غدير آورده شده‌است. سپس زيارت غديريه، كلمه به كلمه و قطعه به قطعه آورده شده، و در هر مورد به طور مفصل و علمى و جامع بحث شده است. تمامى مطالب كتاب مستدل و با مدرك است، و اين كتاب جامع‌ترين كتاب در اين موضوع مى‌باشد، و در كتب غدير از ارزشمندترين آن محسوب مى‌شود. در اين كتاب اين ابحاث آمده است: روز غدير و حجة الوداع، خطبه غدير، سند و متن زيارت روز غدير. سپس به شرح زيارت غدير پرداخته، كه در

نتيجه معارف و اعتقادات و قطعات تاريخى مربوط به اميرالمؤمنين عليه‌السلام و ديگر اهل‌بيت عليهم‌السلام شرح و بسط و سنديابى شده است.

20 - على عليه‌السلام آفتاب ملكوت، 3 ج، سيد صادق ميرشفيعى، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، اول، 1399 ش، رقعى، ج 1: 311 ص. در اين كتاب زيارت غديريه اميرالمؤمنين عليه‌السلامرا فراز به فراز و همراه با ترجمه آورده، و سپس با استفاده از آيات و روايات آن فراز را شرح داده است. در جلد اول اين كتاب 26 فراز آورده شده و چاپ شده، و دو جلد ديگر در راه نشر است.

21 - غدير در كلام امام هادى عليه‌السلام، زهرا مسائلى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، 1396 ش، 288 ص، سايت كتابخانه ملى ايران، عمادزاده، اصفهان، اول، 1397 ش، وزيرى، 300 ص. در اين كتاب تحليل محتوايى زيارتنامه غدير با تأكيد بر امامت آمده است. روش پژوهش به اين صورت بوده كه پس از محتواشناسى و ترتيب موضوعات، ويژگى‌ها و اختصاصات امامت را با مضامين زيارت غديريه تطبيق داده، و سپس به مبحث دشمنان‌شناسى اشاره شده و به تحليل و توضيح موارد مذكور پرداخته شده است.

22 - غديريه، مهدى نيلى‌پور، فارسى، چاپى، پالتويى، 60 ص. اين كتاب شرح مختصر و بيان نكات زيارت غدير است.

23 - ميثاق با غدير، محمدتقى رهبر، فارسى، چاپى، بنياد بعثت، تهران، اول، 1394 ش، وزيرى، 220 ص. در اين كتاب ابتدا مختصرى در مورد اميرالمؤمنين عليه‌السلام و نيز در مورد زيارت به طور كلى و زيارت غديريه به طور خاص سخن گفته است. سپس زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير را به شكل قطعه قطعه همراه با ترجمه در 35 بخش آورده و شرحى مختصر داده است.

24 - ميراث امام هادى عليه‌السلام، واحد تحقيق و پژوهش ستاد احياء ايام امامت و ولايت، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1391 ش، بياضى، 80 ص. در اين كتاب زيارت

غديريه در چندين بخش و با عنوان‌گذارى و ترجمه فارسى در هر بخش آمده است. در آخر، زيارت جامعه به نقل از امام هادى عليه‌السلام همراه با ترجمه فارسى در چندين بخش همراه با عنوان‌گذارى آمده است.

25 - نگاهى بر زيارت غديريه، محمدحسين صفاخواه، عبدالحسين طالعى، فارسى، چاپى، سهاره، تهران، اول، 1380 ش، رقعى، 248 ص. در اين كتاب زيارت غديريه همراه با مطالبى در مورد آن و جوانبى از غدير آورده شده است. اين كتاب پس از سخن آغازين، در چهار بخش آمده است: سخن آغازين: 1. نگاهى كلى بر دعاها 2. نگاهى كلى بر زيارات 3. نگاهى بر سند و اعتبار زيارت غديريه. بخش اول: 1. متن زيارت غديريه شامل نود و هفت قطعه 2. زيارت غديريه. بخش دوم: راهنماى موضوعى زيارت غديريه. بخش سوم: سيرى در آيات زيارت غديريه شامل سى و چهار آيه. بخش چهارم: معجم الفاظ زيارت غديريه: شامل معجمى براى الفاظ زيارت غديريه.

26 - هادىِ غدير، مؤلف، ؟ ، فارسى، خطى. در اين كتاب تحليل محتوايى زيارت غديريه امام هادى عليه‌السلام آمده است. اين كتاب با تقسيم موضوعى زيارت غديريه به 3 قسمت به شرح آن پرداخته است: 1. معرفى امام 2. ويژگى‌هاى امام 3. پيروان امام.

كتابشناسى ايام غديريه

كتابشناسى ايام غديريه⁽¹⁾

از جمله كتب برگزيده و تأليفات ارزشمند در موضوع غدير، كتاب‌هايى است كه به طور مستقل در مورد ايام غديريه تأليف شده است. به عنوان نمونه:

1 - آشنايى با ايام غديريه، گروه پژوهش ستاد غديريه، فارسى، چاپى، دار النشر اسلام، اول، 1394 ش، جيبى، 64 ص. در اين كتاب مناسبت‌هاى ايام غديريه به شكل وسيع و از 9 ذى‌حجة الحرام تا آخر اين ماه، و نيز مناسبت‌هاى كلى ماه ذى الحجه آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است.

2 - آيا تا كنون پانزده روز شادى را با عمق جانتان احساس كرده‌ايد ؟ ، ستاد احياء ايام امامت و ولايت، قم، فارسى، چاپى، ناشر: همان، خشتى كوچك، 8 ص. در اين كتاب غدير و مناسبت‌هاى پس از غدير در حدّ اشاره و بسيار مختصر آمده است.

3 - از غدير تا ظهور، قنبرعلى آل‌بويه، فارسى، چاپى، چاپ اول تا پنجم: عطر عترت، قم، 1391 - 1396 ق، وزيرى، 32 ص. در اين كتاب وقايع ايام غديريه از 9 تا 25 ذى الحجه آمده، و سپس چند مطلب در مورد غدير آمده است. اين كتاب همراه با تصاوير و مسابقه و جوايز است، و در نوع خود جامع و قابل استفاده است.

4 - از غدير تا ظهور، مهدى عابدينى، فارسى، چاپى، انتظار مهر، مشهد، اول، 1388 ش، جيبى، 48 ص. در اين كتاب واقعه غدير از ابتدا تا انتها و ماجراهاى پس از آن، و نيز خلاصه‌اى مضمونى از خطبه غدير و ثمره غدير طى اين عناوين آمده است: مقدمه، غدير فراخوان عمومى براى حضور در غدير، غدير كجاست ؟ ترسيمى از صحنه غدير، بر فراز منبر، تأكيد بر ابلاغ، مراسم بعد از خطبه، پايان مراسم غدير، سيرى گذرا بر خطبه غدير، ثمره غدير، هشدار پايانى.

5 - الماس هستى، مهدى خدّاميان آرانى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، پنجم، 1391 ش، رقعى، 176 ص، چاپ ديگر: بهار دل‌ها، 1396 ش، 752 ص. در اين كتاب مناسبت‌هاى ايام غدير از 9 تا 25 ذى الحجه با قلمى خاص توضيح داده شده است.

6 - انوار غدير، گروه تحقيق ستاد احياء امامت و ولايت (ستاد غديريه) ، ترجمه: شعور ولايت فاؤونديشن، اردو، چاپى، لكنهو، سيد شاهدجمال رضوى گوپال‌پورى، شعور ولايت فاؤونديشن، قم، مكتبه مينار شعور، گوپال‌پور، اول، 1439 ق، رقعى، 148 ص. در اين كتاب مناسبت‌هاى ايام غديريه آمده است.

7 - بيست و سه روز با غدير، عدنان درخشان، فارسى، چاپى، چاپ پنجم: منير، تهران، سال 1387 ش، رقعى، 56 ص. در اين كتاب با طرحى نو و داستانى سفر حجة الوداع و سپس ماجراى غدير را به طرز روزشمار بيان داشته و طى بيست و سه عنوان از بيست و سه روز پيش از غدير شروع نموده، تا روز غدير همه را به طور

مستند و با قلمى خاص مطرح كرده است. عناوين اين كتاب همه اينگونه هستند: «تنها 23 روز ... تا عيد الهى غدير خم باقى است» ، و در هر عنوان عدد روزها كمتر مى‌شود و گاهى الفاظ عنوان تغيير مى‌يابد. در زير عنوان روز هفته و تاريخ قمرى و شمسى و ميلادى را و وقايع آن روز را نوشته است.

8 - 15 روز با غدير، محمد صدرى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1389 ش، رقعى، 64 ص. اين كتاب روزشمار وقايع ايام غديريه؛ از عيد قربان تا عيد غدير (دهم تا بيست و پنجم ذى الحجه) ، و پس از آن تا روز مباهله است.

9 - تقويم ايام غديريه، حسين يارى‌زاده، فارسى، چاپى، آتيلا، قم، اول، 1398 ش، پالتويى، 142 ص. در اين كتاب وقايع 10 تا 25 ذى الحجه با جزئيات و شرح ريزوقايع بيان شده است.

10 - تقويم نفحات، مهدى شاهچراغى، فارسى، چاپى، ناشر: مؤلف، ستاد احياى ايام امامت و ولايت، 1395 ش، پالتويى، 71 ص. در اين كتاب وقايع ايام غديريه به طور مختصر آمده است.

11 - درسنامه ايام امامت، محمد صدرى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: 1391 و 1392 ش، رقعى، 112 ص. در اين كتاب وقايع ايام غديريه به ترتيب زمانى و مستند و جامع از دهم تا بيست و پنجم دى‌حجه در 15 درس آمده است.

12 - درسنامه ايام غديريه، عباس شواخى، فارسى، چاپى، چاپ دوم: ستاد احياء ايام امامت و ولايت (غديريه) ، عطر عترت، قم، 1391 ش، رقعى، 96 ص، چاپ سوم: همان، رقعى، 120 ص. در اين كتاب وقايع ايام غديريه از عيد قربان تا چند روز پس از عيد غدير به صورت مستند و به ترتيب در 25 درس آورده شده است.

13 - دو هفته شادى، على باباجانى، فارسى، چاپى، ستاد احياى ايام امامت و ولايت، اول، 1402 ش، خشتى، 38 ص. در اين كتاب به صورت مصور و براى كودكان، ايام غديريه را به صورت داستانى اورده است.

14 - روزهاى شاد آسمانى، سيد صادق ميرشفيعى، فارسى، چاپى، جنات فكه، تهران، مجتمع فرهنگى آموزشى معاونت فرهنگى و اجتماعى سازمان اوقاف و امور خيريه، اول، 1398 ش، خشتى كوچك، 144 ص. اين كتاب در مورد آشنايى با ايام غديريه (9 الى 25 ذى الحجه) و مناسبت‌هاى آن است.

15 - غدير در گذر زمان، على اكبر مهدى‌پور، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1390 ش، رقعى، 318 ص. در اين كتاب تاريخچه غدير و وقايع ايام غدير و ره‌آوردهاى آن به طور مستند و جامع همراه با مستندات و روايات در چهار بخش آورده شده است. عناوين كتاب از اين قرار است: بخش اول: رخدادهاى روز غدير در گذر زمان، بخش دوم: رخدادهاى دهه غدير در گذر زمان، بخش سوم: ره‌آورد غدير، بخش چهارم: ره‌آورد دهه غدير.

16 - غدير ... هفتاد روز بعد، عدنان درخشان، فارسى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1388 ش، رقعى، 84 ص. در اين كتاب، از 8 روز مانده به غدير را تا غدير به طور مختصر، و سپس از روز غدير تا 70 روز پس از آن را به شكل روزشمار و وقايع هر روز را طى اين عناوين بيان نموده است.

17 - غديريه، گروه پژوهش ستاد غديريه، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، دوم، 1401 ش، خشتى كوچك، 120 ص. در اين كتاب وقايع ذى‌حجه از روز 9 تا 23 آمده، و در آخر در مورد كاروان غدير سخن گفته است.

18 - ماه اميرالمؤمنين عليه‌السلام، محسن حاجى ترخانى، فارسى، چاپى، شاملو، مشهد، اول، 1402 ق، رقعى، 130 ص. در اين كتاب وقايع ماه ذى‌حجه از روز اول تا آخر ماه و ارتباط آنها با اميرالمؤمنين عليه‌السلام به طور مستند آمده است.

19 - ماه ولايت، سيد صادق ميرشفيعى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: طوباى محبت، قم، 1397 ش، پالتويى، 102 ص. در اين كتاب مناسبت‌هاى مهم ايام غديريه در 15 روز همراه با تحليل و مباحث اعتقادى مرتبط آمده است.

20 - ماه ولايت، على نظرى، فارسى، چاپى، جيبى، 32 ص. در اين كتاب به مناسبت‌هاى مهم رد ماه ذى الحجه بر محور ولايت و غدير اشاره شده است.

21 - مدرسه غدير با پيوندهاى مهدوى، قنبرعلى آل‌بويه، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، اول، 1399 ش، رقعى، 72 ص. در اين كتاب مناسبت‌هاى ايام غديريه همراه با پيوندهاى مهدوى آمده است.

22 - وقايع هفته غدير، على‌اصغر يونسيان، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: آئينه زمان، تهران، 1383 - 1389 ش، رقعى، 136 ص. در اين كتاب ماجراهاى هفته غدير از 18 تا 25 ذى الحجه توضيح داده شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است.

23 - هشت روز پس از غدير (از غدير تا مدينه) ، عدنان درخشان، فارسى، چاپى، چاپ اول تا پنجم: منير، تهران، 1382 - 1390 ش، رقعى، 31 ص. در اين كتاب وقايع هشت روز پس از واقعه غدير به صورت روزشمار و با ذكر تاريخ قمرى و شمسى و ميلادى به طور مستند آورده شده است.

24 - يك روز به ياد ماندنى يك هفته طلايى، فارسى، چاپى، مجمع احياء غدير، مستند، بنياد بين‌المللى غدير، مشهد، 1385 ش، جيبى، 35 ص. در اين كتاب به طور مختصر به نكاتى از غدير و وقايع هفته غدير اشاره شده است.

كتابشناسى امام‌زمان عليه‌السلام و غدير

كتابشناسى امام‌زمان عليه‌السلام و غدير⁽¹⁾

موضوع مهدويت و امام‌زمان عليه‌السلام از پربارترين مباحث تشيع بلكه اسلام است، و به همين خاطر در جاى جاى مباحث دينى مطرح است. با در نظر گرفتن اين ارتباط عميق، در مبحث غدير و كتاب‌هاى مستقل غدير، چندين كتاب مستقل در مورد رابطه غدير با امام‌زمان عليه‌السلام تأليف شده كه معرفى مى‌گردد:

1 - آخرين خورشيد، مهدى وحيدى صدر، فارسى، چاپى، محمد و آل‌محمد عليهم‌السلام، نداى غدير، اول، 1393 ش، خشتى، 12 ص. در اين كتاب در هر صفحه جمله‌اى از خطبه غدير با مضمون امام‌زمان عليه‌السلام آورده شده، و ذيل آن اشعار كودكانه در مورد آن جمله همراه با تصاوير و رنگ‌آميزى آمده است.

2 - از غدير تا ظهور، ابوالفضل سبزى، فارسى، چاپى، شبنم باران، قم، اول، 1401 ش، رقعى، 237 ص. در اين كتاب طى 5 فصل رابطه غدير و امام‌زمان عليه‌السلام را بيان كرده است: 1. از غدير تا ظهور 2. ماه ولايت و احياى غدير و امر امام‌زمان عليه‌السلام 3. متن خطبه غدير همراه با ترجمه 4. امام‌زمان عليه‌السلام و غدير 5 . غديريه.

3 - امام مهدى عليه‌السلام و منتظران از زبان خطابه غدير، اميرمحمد داودى‌پور، محمدتقى اختيارى، تورج شجاعى، فارسى، چاپى، امام رئوف عليه‌السلام، تهران، اول، 1395 ش، بياضى، 16 ص، سايت كتابخانه ملى ايران. سايت خانه كتاب.

4 - تجلى اهداف غدير در عصر ظهور، على‌اصغر رضوانى، فارسى، چاپى، صبح اميد ياران، قم، اول، 1391 ش، رقعى، 128 ص. اين كتاب در 2 فصل آمده است: در فصل اول همه تعاليم اسلامى و مفاهيم اصيل تشيع را نتيجه غدير دانسته، و بر محور غدير به توضيح آنها پرداخته است. همچنين اشاره به فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام و امامت و خلافت نموده است. در فصل دوم مسئله مهدويت را به عنوان اجراى اهداف غدير مطرح كرده، و در آخر به رجعت اشاره كرده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: فصل 1: غدير پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و آگاهى از آينده امت، فصل 2: مهدويت: تجلى اهداف غدير در عصر ظهور.

5 - تجلى غدير در عصر ظهور، سيد محمود بحرالعلوم ميردامادى، فارسى، چاپى، مؤسسه فرهنگى بهار، 14 ص.

6 - تجلى غدير در عصر ظهور، جمعى از محققين غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اصفهان، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1392 ش، وزيرى، 336 ص. در اين كتاب رابطه

غدير با عصر ظهور و مشتركات اين دو توسط تعدادى از مؤلفين و محققين برجسته و طى چند مقاله مورد بحث و بررسى قرار گرفته، كه اين مقالات برگزيده مقالاتى است كه طى سه سال توسط غديرستان در موضوع مهدويت برگزار شده است. اين اثر كتابى بديع و جامع و كامل و حاوى نكات ارزشمندى است، كه توسط مركز تخصصى غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جمع آورى و تدوين شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

مقدمه، مقاله اول: عصر ظهور تجليگاه غدير: مركز غديرستان كوثر نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، مقاله دوم: زمينه‌هاى بحث تجلى غدير در عصر ظهور: محمدباقر انصارى، مقاله سوم: ظهور، پاسخ به فطرت غديرى انسان‌ها: سيد محمود ميردامادى بحرالعلوم، مقاله چهارم: ظهور براى احياى غدير: محمدصادق اميدوارى خراسانى، مقاله پنجم: غدير حلقه اتصال بعثت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ظهور موعود: مهدى باقرى سيانى، مقاله ششم: زمينه‌سازى غدير براى عصر ظهور: على‌اكبر مهدى‌پور، مقاله هفتم: ظهور، روز قابليت انسان براى غدير: حامد نواب، مقاله هشتم: اهداف و موانع تجلى غدير در عصر ظهور: على‌اصغر رضوانى، مقاله نهم: ظهور يعنى اعاده حق غدير: محمدحسين رحيميان، مقاله دهم: ظهور تجلى اهداف خلقت با تحقق غدير: محمدحسين يوسفى، مقاله يازدهم: ظهور تجلى غلبه حق غدير بر باطل‌ها: على نظرى منفرد، مقاله دوازدهم: تجلى امامت الهى غدير در عصر ظهور: اصغر منتظر القائم عليه‌السلام، مقاله سيزدهم: تجلى عدالت غدير در عصر ظهور: حسين تهرانى، مقاله چهاردهم: تجلى علم و هدايت غدير در عصر ظهور: محمدمهدى خليلى، مقاله پانزدهم: تجلى نظم و وحدت الهى در عصر ظهور: محمدرضا شريفى، مقاله شانزدهم: تجلى عدالت علوى در حكومت مهدوى: محمد مجتهدى، مقاله هفدهم: تجلى عبوديت انسان بر اساس غدير در ظهور: محمدرضا فريدونى، مقاله هيجدهم: انتقام كربلاى غدير در عصر ظهور: مجيد مسعودى، مقاله نوزدهم: ريشه‌كن شدن مظلوميت غدير در عصر ظهور: محمدحسين طغيانى.

7 - تجلى مهدويت در غدير، رضاعلى عزيزى، فارسى، چاپى، ستاد مردمى مهدويت خراسان رضوى، مشهد، 1389 ش، جيبى، 17 ص. در اين كتاب فرازهايى از خطبه غدير كه با امام‌زمان عليه‌السلام مرتبط است، همراه با ترجمه و بيان پيام‌ها به طور مختصر آمده است.

8 - حضرت مهدى عليه‌السلام آخرين وارث غدير، محمدرضا شريفى، فارسى، خطى، غديرستان كوثر نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اصفهان، 1441 ق، نيم‌رحلى، 641 ص. در اين كتاب رابطه غدير و امام‌زمان عليه‌السلام بيان شده، و در واقع مجموعه‌اى از كتب و مقالات در اين باره است كه يك جا جمع آورى شده است. در اين اثر ابتدا مختصرى در مورد ولادت و القاب حضرت مهدى عليه‌السلام، كتاب «عصر ظهور تجليگاه غدير» آمده است. سپس مقاله‌هايى كه در محفل «غدير و ظهور» طرح شده آمده؛ كه 19 مقاله از مؤلفين و محققين متعدد است. پس از آن بعضى آيات در مورد امام‌زمان عليه‌السلام، اوصاف حضرت، روايات در مورد حضرت، بخش هايى از زندگى حضرت، حكومت و زمان حضرت، و بعضى ديگر از جوانب حضرت مهدى عليه‌السلام آمده است. اين كتاب به صورت ديجيتالى در اينترنت موجود است.

9 - غدير در عصر ظهور، محمدحسين رحيميان، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: روضة العباس عليه‌السلام، قم، 1390 - 1393 ش، رقعى، 95 ص. در اين كتاب رابطه غدير و عصر ظهور بيان شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: فصل 1: چشمه‌سار زلال غدير، فصل 2: جلوه‌هايى از غدير در عصر ظهور، فصل 3: غدير ظهور و منتظران.

10 - غدير روز تجديد بيعت با امام زمان عليه‌السلام، محمدباقر فقيه ايمانى (م 1370 ش) ، تنظيم و تحقيق: سيد محمد موحد ابطحى، على شريف، فارسى، چاپى، چاپ هفتم: عطر عترت، قم، 1429 ق، رقعى، 80 ص. در اين كتاب طى 3 بخش مطالبى در مورد واقعه غدير و قضاياى قبل و بعد آن، برخى از فضائل روز غدير و نيز اعمال غدير آمده، و از جمله در بخشى مفصل در مورد بيعت با امام‌زمان عليه‌السلام در روز غدير سخن

گفته است. اين كتاب به شكل صوتى نيز در يك لوح فشرده تنظيم و با همين نام عرضه شده است.

11 - غدير و امام‌زمان عليه‌السلام، ابوالفضل سبزى، فارسى، چاپى، شبنم باران، قم، سوم، 1404 ش، جيبى، 147 ص. در اين كتاب پس از مقدمه، خطبه غدير همراه با ترجمه و پاورقى‌هايى در توضيح ارتباط فرازهاى خطبه غدير با امام‌زمان عليه‌السلام آمده است.

12 - غدير و مهدويت، محمدرضا شريفى، فارسى، خطى. اين كتاب شرح موضوعى فراز مهدويت از خطبه غدير است، با اين تكميل كه در غدير بايد به مفصل به مهدويت پرداخته شود، و اينكه اگر مهدويت را در غدير نبينيم غدير ابتر خواهد ماند، و اگر در مهدويت غدير را لحاظ نكنيم بحث مهدوى بى‌ريشه خواهد بود.

13 - فرازى از خطبه شريف غدير درباره حضرت ولى عصر عليه‌السلام، غلامرضا حاتمى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: الماس شرق، مشهد، 1388 و 1389 ش، جيبى، 32 ص. در اين كتاب فرازى از خطبه غدير كه مرتبط با امام‌زمان عليه‌السلام هست همراه با ترجمه فارسى آمده و در ادامه و به عنوان تأييد و مستندسازى آن فراز روايات و دعا و داستان آورده شده است.

14 - قائم مهدى عليه‌السلام در خطبه غدير، عمران عليزاده، فارسى، چاپى، ناشر: مؤلف، تبريز، اول، 1386 ش، جيبى، 40 ص.

15 - كعبه در پيام آفتاب، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: منير، تهران، 1391 - 1395 ش، بياضى، 246 ص. در اين كتاب طى 12 بخش فرازهايى از خطبه غدير كه مربوط به امام‌زمان عليه‌السلام است، همراه با توضيحات و مستندسازى آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

مرواريد 1: موعود خاندان نور، مرواريد 2: روشنگر آئين رستگارى، مرواريد 3: كانون بخش انديشه‌ها، مرواريد 4: ياور آئين حنيف: نور الهى چيست ؟ مرواريد 5 : ژرف‌ترين دريا: حقيقت عظمت خداوند، علم غيب، علم و قدرت ائمه عليهم‌السلام، مرواريد

6 : نيكوى برگزيده، مرواريد 7: وارث نور علم امام مبين، مرواريد 8 : تحكيم بخش آيات بارى، مرواريد 9: باليده‌ترين رهنما، مرواريد 10: اختياردار جهان و جهانيان، مرواريد 11: بشارت نور، مرواريد 12: امانتدار آشكار و نهان.

16 - مدرسه غدير با پيوندهاى مهدوى، قنبرعلى آل‌بويه، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، اول، 1399 ش، رقعى، 72 ص. در اين كتاب مناسبت‌هاى ايام غديريه همراه با پيوندهاى مهدوى آمده است.

17 - موعود غدير، اصغر صادقى، فارسى، چاپى، چاپ چهارم تا هشتم: آفاق، تهران، 1381 - 1390 ش، رقعى، 88 ص. در اين كتاب 5 بخش آمده است: 1. جايگاه ارزشى حديث غدير 2. خطبه غدير در يك نگاه 3. همپاى نور 4. سيماى حضرت مهدى عليه‌السلام به روايت غدير 5 . تا كِى انتظار. در طى اين بخش‌ها گذرى كوتاه بر خطبه غدير و مسئله ولايت و سپس معرفى امام‌زمان عليه‌السلام در خطبه غدير و شواهد ديگر، و در پايان درد دلى از زمان غيبت آمده است.

18 - مهدويت در خطبه غدير، سميه حسين جواد، فارسى، خطى، 194 ص. در اين كتاب آنچه در خطبه غدير درباره امام‌زمان عليه‌السلام آمده را شرح و توضيح داده است. اين كتاب پايان‌نامه مدرسه علميه عقيله بنى‌هاشم عليهاالسلام به سال 1386 ش است.

19 - نداى ولايت و مهدويت، ش 3، حسين احمدى، فارسى، چاپى، مسجد مقدس جمكران، قم، اول، 1387 ش، رقعى، 93 ص. در اين كتاب چهار سخنرانى در مورد غدير و امامت كه در همايش «غدير، مهدويت، پايان تاريخ (آغازى نو) » ايراد شده به رشته تحرير در آمده است.

20 - ياد امام عصر عليه‌السلام در عيد غدير خم، محمدرضا رحيميان، فارسى، چاپى، چاپ اول تا هفتم: الماس، قم، 1385 - 1388 ش، جيبى، 64 ص. در اين كتاب مطالبى در مورد غدير آمده است: ضرورت شناخت غدير، شناخت واقعى صاحب غدير تنها در دوران ظهور ميسر است، فرازى از خطبه غدير، معرفى امام‌عصر عليه‌السلام در صحراى

غدير، حضرت تنها وارث غدير، اعمال غدير، دعاى روز غدير، دعا براى فرج در غدير، طلب يارى از حضرت در غدير، غيبت وارث غدير، تجديد اندوه آل‌محمد عليهم‌السلام در روز غدير.

كتابشناسى چهل حديث در مورد غدير

كتابشناسى چهل حديث در مورد غدير⁽¹⁾

يكى از موضوعاتى كه در تأليف يا ساير فعاليت‌هاى فرهنگى غدير بسيار اهميت دارد چهل حديث است. جمع آورى چهل حديث از قديم يكى از روش‌هاى تأليفى علما بوده و در موضوعات مختلف چهل حديث تأليف گرديده است. از جمله در مورد غدير چندين كتاب چهل حديث در يك يا چند جنبه از غدير جمع آورى و چاپ شده و اكثرا به زبان‌هاى ديگر ترجمه شده است. در چندين كتاب نيز به شكل ضمنى و در بخشى با عنوان چهل حديث آمده است. در اينجا كتاب‌هاى مستقل چهل حديث در مورد غدير معرفى مى‌شود:

1 - اربعين فى فضائل مولانا اميرالمؤمنين عليه‌السلام، ابوالقاسم مقرب‌على زائرخان نقوى (جگرانوى، م 1926 م) ، اردو، چاپى، مطبع العلوم، عليگره، 1314 ق. در اين كتاب 177 حديث قدسى با ترجمه اردو ذكر شده است. همچنين روايات غدير و نزول آيه تبليغ، معناى مولى، اشعار حسان بن ثابت در غدير را از كتب عامه نقل كرده است.

2 - ترجمه چهل حديث از جلد دهم كتاب الغدير، سيد حسن موسوى (اصفهانى) ، فارسى، چاپى، چاپ سوم: ناشر: مؤلف، تهران، 1413 ق، 1371 ش، جيبى، 39 ص. اين كتاب ترجمه 40 حديث از جلد دهم كتاب «الغدير» علامه امينى به فارسى است.

3 - چهل حديث، مؤلف: ؟ ، فارسى، چاپى، بنياد بين‌المللى غدير، نگاهى به فعاليت‌هاى بنياد بين‌المللى غدير: ص 47. در اين كتاب 40 حديث در مورد غدير آمده است.

4 - چهل حديث پيرامون غدير، محمد محمدى (اشتهاردى) ، فارسى، چاپى، چاپ اول: مطهر، تهران، 1379 ش، چاپ سوم: همان، 1386 ش، پالتويى، 60 ص. در اين كتاب طى 10 بخش بعضى از جوانب غدير و ماجراى آن آورده شده است. عناوين اين بخش‌ها از اين قرار است: حادثه غدير، مكان غدير، تاج كرامت، تبريك و تهنيت و بيعت، مقامات على عليه‌السلام در غدير، معنى ولايت در حديث غدير، اثبات غدير، عيد غدير.

5 - چهل حديث پيرامون غدير، سيد مهدى موسوى، فارسى، چاپى.

6 - چهل حديث در غدير، مؤسسه فرهنگى و تحقيقاتى برهان، مترجم: مريم عليزاده، عربى، فارسى، انگليسى، چاپى، انصاريان، قم، 1388 ش، 1430 ق، 2009 م، رقعى، 96 ص. در اين كتاب 40 حديث در مورد غدير، با متن عربى و ترجمه فارسى و انگليسى آمده است.

7 - چهل حديث در منزلت غدير، على‌اكبر قحطانى (حائرى) ، فارسى، چاپى، جيبى، 76 ص. اين كتاب 40 حديث در 3 بخش و 1 خاتمه در جوانب مختلف غدير آمده است.

8 - چهل حديث غدير، احمد شاملو، فارسى، چاپى، كتابخانه فارسى تبيان، 24 ص.

9 - چهل حديث غدير، حسين احمدى، فارسى، چاپى، صبح اميد ياران، بنياد بين‌المللى غدير، قم، اول، 1391 ش، جيبى، 56 ص. اين كتاب گفتارهايى پيرامون واقعه غدير در قالب 40 روايت است.

10 - چهل حديث غدير، سيد محمدجعفر روضاتى، فارسى، چاپى، اعتقاد ما، مشهد، اول، 1400 ش، رقعى، 56 ص. در اين كتاب 40 حديث در مورد غدير، با ترجمه فارسى آمده است.

11 - چهل حديث ولايت و غدير، معاونت امور فرهنگى وزارت ارشاد (تهران) ، فارسى، چاپى، وزارت كشور، تهران، 1374 ش، 1415 ق، پالتويى، 118 ص. در اين

كتاب پس از مقدمه كوتاهى درباره جانشينى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، 40 حديث از روايات شيعه كه هر يك گوياى گوشه‌اى از روز غدير است همراه با ترجمه آمده است.

12 - چهل درّ از درياى غدير، على ايمان‌پرست، فارسى، چاپى، گوى، تهران، اول، 1395 ش، بياضى، 40 ص، سايت خانه كتاب. سايت كتابخانه ملى ايران. در اين كتاب 40 جمله از خطبه غدير انتخاب شده و همراه با ترجمه آورده شده است.

13 - چهل مرواريد از اقيانوس غدير، واحد پژوهش مؤسسه فرهنگى هنرى رهپويان حق، فارسى، چاپى، حكمت و عرفان، تهران، اول، 1398 ش، پالتويى، 44 ص.

14 - زلال غدير، مصطفى نظرى تهرانى، فارسى، چاپى، سروش ولا، تهران، اول، 1395 ش، پالتويى، 96 ص. در اين كتاب 40 حديث در مورد آداب و اعمال غدير و فضائل اميرالمؤمنين على عليه‌السلام همراه با ترجمه فارسى و سپس همان حديث را به صورت شعر آورده است. در آخر مخمّس غديريه با عنوان «حسن ختام» آمده است.

15 - غدير (چهل حديث) ، محمود شريفى، فارسى، چاپى، چاپ اول: معروف، قم، اول، 1420 ق، 1378 ش 80 ص. در اين كتاب پس از مقدمه در ترسيم ماجراى غدير و مطلبى با عنوان غدير در قرآن، 40 حديث طى سه فصل آمده است.

16 - غدير عيد برتر، مهدى صدرى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا هفتم: دليل ما، قم، 1390 - 1398 ش، رقعى، 32 ص. اين كتاب چكيده كتاب «غدير برترين عيد امت» است، كه در آن 40 حديث در مورد فضيلت غدير آمده است.

كتابشناسى شعر غدير

كتابشناسى شعر غدير⁽¹⁾

با توجه جهانى به مكتب اهل‌بيت عليهم‌السلام و عنايت خاص ائمه عليهم‌السلام، در سده اخير گرايش خاصى به تأليف كتبِ مربوط به آل‌محمد عليهم‌السلام مشهود است و شاهد كتاب‌هاى پرمحتوا

و تحقيقى چه از نظر تاريخى و حديثى و چه از نظر ادبى و شعرى هستيم كه غدير نيز يكى از همين زمينه‌هاست.

از زمان حسّان بن ثابت - كه در روز غدير خم به اذن پيامبر برخاست و واقعه غدير را سرود - تا زمان حاضر، اشعار فراوان درباره آن حادثه و امامت على عليه‌السلام سروده شده و شاعران عرب و فارسى درباره آن اداى حق كرده‌اند.

و لذا يكى از شاخه‌هاى موضوعى غدير، اشعار غدير و يا همان «غديريه‌ها» است؛ كه در طول تاريخ، شعراى شيعه و يا مذاهب ديگر، مكرر حديث غدير و يا واقعه و خطبه غدير را به زبان‌هاى عربى و فارسى و اردو و تركى به نظم در آورده‌اند، كه بعضى از آنها به صورت كتاب به چاپ رسيده است. اين كتاب‌ها اكثرا با نام «غديريه» و يا نام ديگر نوشته شده كه در آن فقط غديريه مؤلف آمده، كه حدود 40 كتاب است.

بيش از 20 كتاب نيز فقط با موضوع شرح غديريه سيد حميرى مشهور به قصيده عينيّه تأليف شده، كه اكثرا خطى و به نام «شرح القصيدة العينية للحميرى» به زبان‌هاى عربى و فارسى و اردو است. همچنين مقاله‌هاى متعددى در مجلات در مورد غديريه‌ها نوشته شده است.

و اما چند نمونه از كتاب‌هايى كه از ابتدا تا انتها يك غديريه مفصل و طولانى از مؤلف آمده است:

خطبة الغدير، اثر مرحوم صغير اصفهانى، كه با همكارى مرحوم عمادزاده انجام گرفته است.

خطبه غديريه، اثر ميرزا رفيع، كه در سال 1313 قمرى در هند چاپ شده است.

ترجمه (منظوم) خطبه غدير خم، اثر ميرزا عباس جبروتى قمى.

غدير خم، اثر مرتضى سرافراز، كه در سال 1348 شمسى منتشر شده است. اين چند عنوان كتاب به عنوان نمونه ذكر شد، و براى اطلاع بيشتر به كتاب «غدير در آئينه كتاب» رجوع شود.

از سوى ديگر، با در نظر گرفتن حجم بالاى غديرى‌ها، مؤلفينى اقدام به جمع‌آورى و تدوين اشعار مربوط به غدير كرده‌اند، و اين اسناد ادبى غدير را به صورت مجموعه‌هاى تنظيم يافته ارائه نموده، و كتاب‌هاى مستقلى براى معرفى و جمع‌آورى غديريه‌ها تأليف شده است.

ليستى از اين كتاب‌هاى مستقل مجموعه شعر غدير همراه با كتابشناسى مختصر از اين قرار است:

1 - از ميقات تا ميثاق (با كاروان غدير) ، حسين خليلى راد، فارسى، چاپى، مؤمنين، قم، چاپ اول، سال 1378 ش، رقعى، 64 ص. اين كتاب اشعارى از سروده‌هاى مؤلف است كه پس از مقدمه پانزده شعر آمده و در ابتدا چند شعر در غدير و سپس در مورد امام‌زمان عليه‌السلام و در پايان درباره پاره‌اى از مسايل اجتماعى و اخلاقى است.

2 - الاصالة (مجله) ، جمعى از شاعران، عربى، چاپى، وزيرى، 80 ص. اين كتاب شماره 34 به تاريخ 1433 ق، 2012 م از مجله ادبى و علمى «الاصالة» است، كه در نجف اشرف منتشر شده، و اشعارى از شعراى نجف كه در موضوع غدير سروده شده گرد آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

فى هذا العدد، اذا خدمتم النجف الاشرف فى حياتكم تنالون شفاعة اميرالمؤمنين عليه‌السلامبعد وفاتكم، رئيس التحرير، الصلة العقائدية بين مصطلح الوصية و بيعة الغدير: أ. د. حسن الحكيم، يوم الغدير ايراق الحقيقة الازلى: أ. د. صبحاح عنوز، فى عيد الغدير: أ. د. السيد محمد بحرالعلوم، ذكرى عيد الغدير: أ. د. محمدحسين الصغير، اطرح الهم جانبيا يا فؤادى: أ. د. ناجح جميل، فى عيد الغدير: الاستاذ طالب الشرقى، تباشير الغدير: د. رزاق محمود الحكيم، ذكرى الغدير: الاستاذ محمد الغبان، لك اللّه من أمة: محى‌الدين الجابرى، غدير الولاء: السيد عبدالامير جمال‌الدين، من وحيد الغدير: الاستاذ صادق اليعقوبى، غدير أتانا: رزاق المشهدى، البيعة المباركة: محمد الشماع، البيعة الغراء: شهيد الشمرى، الغدير و بشائر الولاء: محمد زايد ابراهيم، على عليه‌السلام و الغدير: جعفر الشرقى، عيد الغدير: وهاب شريف، يوم الغدير:

الشيخ احمد الخفاجى، الى ابن‌ابى‌طالب عليه‌السلام ممرّا الى اللّه: مهدى النهيرى، الغديريات: حمد القابجى، فى رحاب ابى‌تراب عليه‌السلام: محمد الخفاجى، شع الغدير: فاضل الشريفى، غدير الآلام: السيد مكى زبيبة، الى الامام على عليه‌السلام مع الاعتذار: وسام الحسناوى، عيد الغدير فى الفكر و الضمير: الاستاذ حسنين جابر الحلو، الغدير فى التراث النجفى، مصطفى الحكيم.

3 - بر جبين صبح (گزيده شعر شاعران معاصر درباره غدير) ، عباس براتى‌پور، فارسى، چاپى، سازمان تبليغات اسلامى، تهران، 1379 ش، 140 ص.

4 - بركه شانزدهم، حبيب صدقى، فارسى، چاپى، پارلاق قلم، بناب، دبيرخانه جشنواره سراسرى شعر غديريه بناب، اول، 1396 ش، رقعى، 208 ص. در اين كتاب اشعار برگزيده از شعراى شركت كننده در شانزدهمين جشنواره سراسرى شعر غديريه بناب در سه بخش تركى و فارسى و ويژه آورده شده است.

5 - بيعت با خورشيد، مؤلف: گروهى از محققين. فارسى، چاپى، انجمن ادبى اداره كل فرهنگ و ارشاد خراسان، مشهد، اول، 1376 ش، وزيرى، 136 ص. در اين كتاب پس از مقدمه اشعارى در غدير و گاهى در مدح اميرالمؤمنين عليه‌السلام از 38 شاعر آمده است:

در اين كتاب پس از مقدمه، اشعارى در غدير و گاهى در مدح اميرالمؤمنين عليه‌السلام از 38 شاعر آمده است. اسامى هر كدام از شاعران همراه با عنوان شعرشان از اين قرار است: احمد كمالپور (اكمال) : بر خلق و عطاى خلق در بندم. مرتضى امير اسفنديه: لباب ز آتش، خوشه خشم. الهام امين: بلنداى عدالت. منوچهر اسفنديارى (شيوا) : آيت كبرى. على باقرزاده (بقا) : آفتاب روشن. امير برزگر خراسانى: عيد غدير است و روز شادى عالم، از شكاف سنگ كعبه گل دميد. سيد على‌اكبر بهشتى: مظهر رحمت. محمدرضا جلالى‌فر (نويد) : دست قدرت. يحيى حدادى ابيانه: فيض ولايت، مولى على عليه‌السلام. سيد محمد خسرونژاد (خسرو) : غدير خم، جانشين پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، نقش رهبرى، ساقى كوثر، درس رستگارى، ذوالفقار. محمدرضا خطيبى

(نويد) : تحقق غدير. منيژه درتوميان: غربت مولا. محمدحسن ذاكرالحسنى (ذاكر) : درج گهر. قاسم رفيعا: دريا در غدير. محمدعلى سالارى: پيام غدير. كريم سينيچى (سالك) : ساقى‌نامه. قاسم سروى‌ها (سروى) : نبوت و ولايت، سرير ولايت. عليرضا سپاهى لائين: غوغا در غدير. عفت شريعتى كرمانى: ستاره صبح. اكبر شعبانى: شهسوار خطه خيبر. شعار ابوذرى (ناصر) : چهارده قرن پس از حادثه پيمان بستن. محمدعلى صفرى (زرافشان) : جام ولايت. ذبيح‌اللّه صاحبكار: توتياى ديده، بخشى از يك مثنوى. حسن عبدى (شفيق) : آئين ولايت. محمدجواد غفورزاده (شفق) : بيعت با خورشيد، بركه خورشيد، ناد عليا مظهرالعجائب. غلامرضا غلامپور: كعبه دل‌ها. سيد رضا مؤيد: شكوه غدير خم، غديريه، تاريخ ولايت، سلام بر عيد غدير، روز غدير و روز امامت، سرچشمه بقاء جلوه قرآن، حقيقت توحيد، على عليه‌السلام همنشين كوثر. سيد رضا محمدى: مولا جان. مصطفى محدثى خراسانى: آيه‌هاى شكوه، راز خلقت. سيد مصطفى موسوى گرمارودى: گل هميشه بهار. طاهره موسوى گرمارودى: بركه سرشار هدايت. محمد نيك‌استوارى: دستان مشكل گشا. على نيك‌فرجام: آينه‌دار حق. سيد هاشم وفايى: خورشيد ولايت، مولود كعبه. وحيد خراسانى: محرم اسرار، يادواره. قاسم رسا: شهر علم، صحنه تاريخى عيد غدير، عيد غدير و نوروز، سه رباعى به مناسبت غدير، يداللّه فوق ايديهم. قاسم استادى (ثابت) :

خوشترين ايام. غلامرضا قدسى: به مناسبت ميلاد حضرت مولا على عليه‌السلام، آشناى على عليه‌السلام.

6 - پاسداران حماسه غدير، پرويز عباسى، فارسى، چاپى، نور فاطمه عليهاالسلام، تهران، اول، 1406 ق، 1364 ش، رقعى، 328 ص. اين كتاب شامل مختصرى از قضيه غدير و اشعار و قصائد فارسى از شاعران جديد و قديم درباره غدير است.

7 - تا هميشه غدير، رضا بيات، فارسى، چاپى، كلام سليس، تهران، اول، 1401 ش، رقعى، 168 ص. در اين كتاب طى 4 بخش اشعار منتخب غديرى آمده است: 1. رباعى 2. دوبيتى 3. سپيد 4. داستانك.

8 - تذكره شعراى غدير، 6 ج، محمدهادى امينى، فارسى، خطى، هر جلد: 500 ص. در اين كتاب شعراى غدير طبق حروف ابجد و طبق القاب آنها همراه با شعرشان در مورد غدير آورده شده است. در هر مورد پس از آوردن شعر شرح حال شاعر و نيز نمونه‌هايى ديگر از شعر او و اگر احتياج باشد توضيحى در بعضى موارد در مورد شعر آن شاعر در پاورقى آمده است.

9 - ترانه غدير، سيد محمدرضاساجد بن سبط‌الرضا زيدپورى (م 1958 م) ، اردو، چاپى، چاپ: بزم سلطانى، لكنهو، 1410 ق. در اين كتاب اشعارى درباره غدير آمده است.

10 - چهار قرن با شاعران غدير عرب، مظاهر اسكندرزاده، فارسى، چاپى، نداى كارآفرين، تهران، اول، 1390 ش، وزيرى، 144 ص.

11 - حديث مهر در بلور شعر، على ثاقب بخشايشى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1388 ش، رقعى، 120 ص. در اين كتاب پس از مقدمه‌اى ادبى، چند شعر درباره غدير آورده، و سپس خطبه غدير به صورت قطعه قطعه و همراه با ترجمه فارسى و ترجمه منظوم همان قطعه آمده است. در پايان نيز چند شعر در مورد غدير آورده شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

پرونده بلند شعر غدير، غدير در زبان‌هاى شاعرانه متفاوت، جلوه‌هاى شعرى در ادبيات غدير، ترجمه‌هاى شعرى خطابه غدير، دفتر شعرى حاضر، عريضه ارادت به صاحب غدير، هر چه داريم از غدير است از غدير، حضرت طاها صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با صد و بيست هزار حاجى، پر كشيدن تا غدير، نزول اجلال در خم غدير، صحنه زيباى منبر در غدير: 1. حمد و ثناى الهى 2. فرمان الهى براى مطلبى مهم 3. اعلان رسمى ولايت و امامت دوازده امام عليهم‌السلام 4. معرفى و بلندكردن اميرالمؤمنين عليه‌السلام 5 . تأكيد بر توجه امت به مسئله امامت 6 . اشاره به كارشكنى‌هاى منافقين 7. پيروان اهل‌بيت عليهم‌السلام و دشمنان ايشان 8 . حضرت مهدى عليه‌السلام 9. مطرح كردن بيعت 10. حلال و حرام واجبات

و محرمات 11. بيعت گرفتن رسمى، و آنگاه بيعت ولايت مداران مرد، و بيعت زنان ولايت‌پذير، و شعرى به بلنداى غدير، و تاج افتخار علوى، و جبرئيل ظاهر شد ! و سنگ بر دشمن غدير باريد ! سلام بر حق خالص غدير، سلام بر امام روسفيدان غدير.

12 - حماسه غدير، مهدى شفيعى (پرديسى) ، فارسى، چاپى، شهاب‌الدين، تهران، چاپ اول، سال 1386 ش، پالتويى، 130 ص. در اين كتاب، ماجراى غدير همراه با خطبه آن در قالب شعر فارسى و با عنوان گذارى‌هاى متعدد آورده شده است.

13 - خطابه غدير، فاطمه مشايخ، فارسى، چاپى، اسلام، تهران، اول، 1386 ش، بياضى، 176 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات سمت راست، و منظومه همان قسمت در صفحه سمت چپ آمده است.

14 - خطابه غدير در آيينه شعر، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1378 ش، وزيرى، 224 ص. در اين كتاب، پس از مقدمه، متن عربى خطبه غدير و سپس ترجمه فارسى در قالب نثر ادبى آمده است. پس از آن، چهار غديريه مفصل از صغير اصفهانى، على تنها، غلامرضا سازگار، حسين حسنى؛ هر كدام در يازده بخش آمده كه ماجرا و خطبه غدير را در قالب شعر فارسى سروده‌اند. در آخر هم دو بيتى‌هاى ده بزرگى، مخمس‌هاى راشى‌زاده، و غديريه‌اى تركى از حسين حسنى آورده شده است.

15 - دانشنامه شعر غدير، 5 ج، محمد صحتى سردرودى، فارسى، خطى، چاپ يك جلدى با نام «غديريه‌هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم» : وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران، اول، 1379 ش، وزيرى، 636 ص، خطىِ كامل شده 5 جلدى: وزيرى، هر جلد حدودا 600 ص. در اين كتاب به ترتيب تاريخ، غديريه‌ها و شعرهاى سروده شده در غدير از شاعران فارسى‌زبان، از قرن چهارم تا عصر حاضر گردآورى شده است. در هر غديريه و شعر، پس از نام شاعر، غديريه و شعر او آورده شده است. سپس توضيحاتى در مورد آن شعر از قبيل شواهد قرآنى و روايى كه در شعر آمده

و توضيحات ديگر آمده است. در آخر هر مورد احوالات و آثار و افكار شاعر نيز آورده شده است. در پايان كتابنامه غديريه‌هاى فارسى و نمايه آمده است. اين كتاب در سال 1377 ش به صورت مقاله‌اى در مجله «علوم حديث، ش 7» - كه ويژه حديث غدير است - با نام: «غديريه‌هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم» و در چاپ اول و يك جلدى آن «غدير در شعر فارسى از كسائى مروزى تا شهريار تبريزى» آمده است. اين كتاب اكنون تكميل شده و در 5 جلد در راه چاپ است.

16 - در ساحل غدير، احمد احمدى بيرجندى، فارسى، چاپى، بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى، مشهد، اول، 1377 ش، وزيرى، 184 ص. در اين كتاب پس از پيشگفتارى - كه خلاصه غدير است - اسامى 48 تن از شاعران همراه با شعرهايشان در غدير آمده است. اين شعرها اكثرا در مورد غدير و يا درباره وصايت و جانشينى اميرالمؤمنين عليه‌السلام و مسلئه ولايت است. اسامى شاعران چنين است:

كسائى مروزى، سنائى غزنوى، شاه نعمت‌اللّه ولى، لامع درميانى، فياض لاهيجى، فيض كاشانى، حزين لاهيجى، سروش لاهيجى، محمدعلى يزدى (وامق) ، حكيم قاآنى شيرازى، ابوالحسن ميرزا (شيخ‌الرئيس) ، فرهنگ شيرازى، سيد محمدحسن ميرجهانى (حيران) ، عبدالجواد جودى خراسانى، محمدحسين اصفهانى كمپانى، مفتون همدانى، جيحون يزدى، عمان سامانى، محمدكاظم صبورى، حبيب خراسانى، حائرى مازندرانى، ملك‌الشعراء بهار، آيتى بيرجندى، نجومى خراسانى، صادق سرمد، حسينعلى منشى كاشانى، ابوالقاسم حالت، محمدحسين شهريار، خوشدل تهرانى، مكرم اصفهانى، الهى قمشه‌اى، قاسم رسا، طائى شميرانى، محمود شاهرخى، محمدعلى مردانى، ابوتراب هدائى، ذبيح‌اللّه صاحبكار، محمدجواد غفورزاده (شفق) ، قاسم سروى‌ها، سيد محمد خسرونژاد (خسرو) ، عبدالحسن فرزين، سيد مصطفى موسوى گرمارودى، امير برزگر خراسانى، غلامرضا غلامپور، طاهره موسوى گرمارودى، قاسم استادى (ثابت) ، حبيب‌اللّه چايچيان (حسان) ، نصراللّه مردانى. در پايان واژه‌نامه و آيات و احاديث و برخى از عبارات عربى كه در احاديث آمده توضيح داده شده است.

17 - در ساحل غدير، دبيرخانه جشنواره سراسرى شعر غدير، فارسى، چاپى، نباتى، تبريز، اول، 1393 ش، پالتويى، 120 ص. در اين كتاب اشعار برگزيده جشنواره سراسرى شعر غديريه بناب آمده، و حاوى 49 شعر است.

18 - ديوان الغدير، باقر محسنى (خرمشهرى) ، عربى، چاپى، ناشر: مؤلف، اول، 1379 ش، 1421 ق، وزيرى، 272 ص. در اين كتاب نام شعراى غدير را كه شعر عربى سروده‌اند همراه با شعرشان به ترتيب قرن و تا قرن نهم آورده است. توضيح اين غديريه‌ها چنين است: قرن اول: 5 غديريه. قرن دوم: 3 غديريه. قرن سوم: 6 غديريه. قرن چهارم: 20 غديريه. قرن پنجم: 9 غديريه. قرن ششم: 12 غديريه. قرن هفتم: 9 غديريه. قرن هشتم: 7 غديريه. قرن نهم: 3 غديريه. در پاورقى‌هاى اين كتاب لغات مشكل توضيح داده شده‌اند.

19 - ديوان غدير، اكبر بهداد (متخلص به: حبيب) ، فارسى، چاپى، گلبهار، اصفهان، اول، 1388 ش، وزيرى، 224 ص.

20 - ديوان غديريات الراشد، محمدجواد راشد، تهيه و تنظيم: احمد كعبى، عربى، چاپى، مؤسسه مسلم بن عقيل عليه‌السلام، نجف، اول، 1427 ق، 2007 م، وزيرى، 112 ص.

در اين كتاب ابتدا تقريظ هاى متعددى از افراد مختلف و مشهور در قالب شعر و سروده آورده شده است. سپس مقدمه‌اى كوتاه در مورد مؤلف آمده، و پس از آن كتاب طى 2 فصل آمده است: فصل اول: اشعار مؤلف است كه غدير و مضامين خطبه غدير را در قالب شعر عربى در 13 فصل آورده است. در فصل دوم 18 شعر از شعراى عرب در وفات مؤلف كتاب كه در شب شعر شاعران نجف ايراد شده آمده است. عناوين ادبى غديريه مؤلف از اين قرار است: آهة غديرية، خلافة اللّه، مؤتمر التبليغ، الشعر يقف على الباب، حكمة التبليغ، رسالة مع الايام، بالعمل لا الكلام، لا تعلموهم ... فهم الاعلم، الامامة ... سفينة النجاة، العقل دليل على الامامة، الامام قوة الاسلام، الطغاة لا ينقذون البشر، دولة الغدير.

21 - رشك ملك سلامى بر آستان غدير، مؤلف: ؟ ، فارسى، چاپى، طور، سال 1408 ق، خشتى، 36 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه‌اى كوتاه درباره شعر و شعراى غدير آورده و سپس اشاره‌اى به سراينده و ديوان او نموده است. سپس ترجيع‌بندى در بيست و دو بند از مرحوم ميرزا حبيب‌اللّه خراسانى در مدح اميرالمؤمنين عليه‌السلام آورده كه در پايان اشاره‌اى به امام‌زمان عليه‌السلام دارد. چنانچه از ابتداى اين ترجيع‌بند معلوم مى‌گردد اين شعر به مناسبت غدير سروده شده، ولو اينكه همه آن درباره غدير نيست.

22 - روى دست آسمان، ليلا امير عربى بناب، فارسى، چاپى، بهاردخت، تبريز، اول، 1400 ش، رقعى، 260 ص. اين كتاب گزيده‌اى از آثار بيستمين جشنواره سراسرى شعر غدير بناب است، كه در 2 بخش اشعار فارسى و تركى در مورد غدير آمده است.

23 - ژرفاى غدير، محمد وافى، فارسى، چاپى، وزيرى، 176 ص. در اين كتاب 110 شعر غدير به زبان فارسى آمده است.

24 - ساقى خم غدير، كريم اسدى، فارسى، چاپى، خاطره، مشهد، اول، 1390 ش، رقعى، 88 ص. در اين كتاب غديريه‌هاى شعراى بزرگ پارسى‌گوى آمده است.

25 - سرود غدير، 2 ج، سيد احمد بن على حسينى (اشكورى) ، فارسى، خطى، 2 ج: 1000 ص تقريبا. اين كتاب شامل حدود چهارصد قصيده و غديريه فارسى است كه از ديوان‌ها يا خود شاعران جمع‌آورى شده، و بناست طبق قرن‌ها تنظيم شود و براى هر كدام از شاعرها مشخصاتى مختصر آورده شود. در مورد شعرها هم اگر توضيح ضرورى لازم باشد در اين كتاب آمده است.

26 - شرح و بررسى غديريات قرن نهم، على فلاح احمدى، فارسى، خطى، رقعى، 141 ص. اين كتاب مقطع كارشناسى ارشد دانشگاه آزاد اسلامى واحد تهران مركزى، دانشكده ادبيات و علوم انسانى است. در اين كتاب اشاره‌اى به ماجراى غدير و ماجراى پيرامون آن و سير غديريه‌نويسى از آغاز تا قرن نهم آمده است. همچنين معرفى شخصيت و آثار و انديشه‌ها و غديريه‌هاى سه تن آمده است: حافظ بُرسى و ابن‌عَرَندَس حلّى و ابن‌داغِر حلّى.

27 - شعراء الغدير، 3 ج، مركز الغدير للدراسات الاسلامية، بيروت، عربى، چاپى، ناشر: همان، اول، ج 1: 1419 ق، 1999 م، ج 2: 1421 ق، 2001 م، وزيرى، ج 1: 350 ص، ج 2: 442 ص، ج 3: 556 ص.

در اين كتاب پس از مقدمه‌اى كوتاه در مورد واقعه غدير، شاعران غديريه سراى عربى به ترتيب قرن‌ها در 12 بخش؛ از قرن اول تا دوازدهم هجرى همراه با غديريه‌ها و توضيحات آورده است. در مورد هر شاعر، ابتدا زندگى‌نامه، ادبيات، اساتيد و ديگر جوانب مربوط به آن شاعر را به طور مختصر آورده، و سپس غديريه او را همراه با شرحى كوتاه آورده است. اين كتاب جامع‌ترين كتاب در مورد غديريه‌هاى عربى است كه به رشته تحرير درآمده است. توضيح مجلدات اين كتاب چنين است:

ج 1: شعراى قرن اول: 1. اميرالمؤمنين عليه‌السلام 2. حسان بن ثابت انصارى 3. قيس بن سعد انصارى 4. عمرو بن عاص 5 . محمد بن عبداللّه حميرى. شعراى قرن دوم: 6 . كميت بن زيد اسدى 7. سيد اسماعيل بن محمد حميرى 8 . سفيان بن مصعب عبدى كوفى 9. يحيى بن بلال عبدى كوفى 10. ابوتمام حبيب بن اوس طائى 11. دعبل خزاعى 12. ابواسماعيل علوى 13. بقراط بن اشرط وامق نصرانى و شاعران ديگر 14. ابن رومى 15. حمانى افوه.

ج 2: شعراى قرن چهارم: 16. ابن‌طباطبا علوى اصفهانى 17. احمد علويه اصفهانى 18. محمد بن احمد بن مفجّع 19. احمد بن محمد حنّبى (صنوبرى) 20. قاضى تنوخى 21. ابوالقاسم زاهى 22. ابوفراس حمدانى 23. ابوالفتح كشاجم 24. ناشى‌ء صغير 25. بشنوى كردى 26. صاحب بن عبّاد 27. جوهرى جرجانى 28. ابن‌حجّاج بغدادى 29. ابوالعباس ضبّى 30. ابوالرقعمق انطاكى 31. ابوالعلاء سَرَوى 32. ابومحمد طلحة عونى 33. ابن‌حمّاد عبدى 34. ابوالفرج رازى 35. جعفر بن حسين و شاعران ديگر. شعراى قرن پنجم: 36. ابونجيب طاهر 37. شريف رضى 38. عبدالمحسن صورى 39. مهيار ديلمى 40. شريف مرتضى 41. ابوعلى بصير 42. ابوعلاء معرّى 43. المؤيد فى الدين 44. ابن‌جبر مصرى و شعراى ديگر.

ج 3: شعراى قرن ششم: 45. على بن احمد فنجكردى 46. ابن‌منير طرابلسى 47. قاضى ابن‌قادوس 48. ملك صالح 49. ابن‌عودى نيلى 50 . قاضى جليس 51 . ابن‌مكى نيلى 52 . خطيب خوارزمى 53 . فقيه عماره يمنى 54 . سيد محمد اقساسى 55 . قطب‌الدين راوندى 56 . سبط بن تعاويذى. شعراى قرن هفتم: 57 . ابوالحسن المنصور باللّه 58 . مجدالدين بن جميل 59 . شوّاء كوفى حلّى 60 . كمال‌الدين شافعى 61 . ابومحمد المنصور باللّه 62 . ابوالحسين جزّار 63 . قاضى نظام‌الدين 64 . شمس‌الدين محفوظ 65 . بهاءالدين اربلى. شعراى قرن هشتم: 66 . ابومحمد بن داود حلّى 67 . جمال‌الدين خلعى 68 . سريجى اوالى 69 . صفى‌الدين حلى 70. شيبانى شافعى 71. شمس‌الدين مالكى 72. علاءالدين حلى.

شعراى غدير در قرن نهم: 73. ابن‌عرندس حلى 74. ابن‌داغر حلى 75. حافظ بُرسى حلى 76. ضياءالدين هادى 77. حسن آل عبدالكريم مخزومى. شعراى غدير در قرن دهم: 78. شيخ كفعمى 79. شيخ عزالدين عاملى. شعراى غدير در قرن يازدهم: 80 . ابن‌ابى‌شاهين بحرانى 81 . زين‌الدين حميدى 82 . بهاءالدين عاملى 83 . حرفوشى عاملى 84 . ابن‌ابى‌الحسن عاملى 85 . شيخ حسين كركى 86 . قاضى شرف‌الدين 87 . سيد ابوعلى انسى يمنى 88 . سيد شهاب ابومعتوق موسوى 89 . سيد على‌خان مشعشعى 90. سيد ضياءالدين يمنى91. محمدطاهر قمى 92. قاضى جمال‌الدين مكى 93. ابومحمد بن شيخ صنعان. شعراى غدير در قرن دوازدهم: 94. شيخ محمد بن حسن حرّ عاملى 95. شيخ احمد بلادى 96. شمس الأديب يمنى 95. سيد على‌خان مدنى 96. شيخ عبدالرضا كاظمى 97. علم‌الهدى محمد 98. شيخ على عاملى 99. مسيحا فسوى 100. ابن‌بشاره غروى101. شيخ ابراهيم بلادى 102. شيخ ابومحمد شويكى 103. سيد حسين رضوى 104. سيد بدرالدين يمنى.

28 - شعراء الغدير فى التاريخ عن موسوعة الغدير، 2 ج، سعيد ابومعاش، عربى، خطى.

29 - شعراى غدير، على‌اصغر رضوانى، فارسى، خطى.

30 - شعر خورشيد، جمعى از نويسندگان، فارسى، چاپى، كانون خورشيد، قم، 1393 ش، 1435 ق، خشتى، 46 ص. در اين كتاب 7 مقاله درباره شعر غدير و چند مورد ديگر آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مطلع سخن: محمدحسن مشكورى، شعر و شعراى غديرى در الغدير علامه امينى رحمة اللّه عليه: محمدحسين مشكورى، رويكرد فرهنگى به كتاب شريف الغدير: حسين تلخابى، ايده‌هايى با شال سبز: فاطمه عقيقى، كانون خورشيد پاتوق پژوهشى مى‌شود: حامد كاشانى، ايام غديريه: اطلاع نگاشت، برنامه‌هاى كانون خورشيد در عيد غدير سال 95. اين كتاب در نوع خود جامع و مفيد است، و از سرى كتاب‌هايى است كه توسط كانون خورشيد و به مناسب عيد غدير 1437 ق و شهريور ماه 1395 ش و ويژه‌نامه احياى سنت غديريه‌سرايى تنظيم و چاپ شده است. نام كتاب‌هاى ديگر اين سرى از اين قرار است: «قنوت خورشيد» و «زيارت خورشيد» و «مائده خورشيد» .

31 - شعر غدير، بنياد بين‌المللى غدير، قم، فارسى، چاپى، زمزم هدايت، قم، اول، 1394 ش، وزيرى، 133 ص. اين كتاب مجموعه اشعارى است كه در سومين جشنواره ملى شعر غدير جمع‌آورى شده است. اين جشنواره در دهه امامت و ولايت سال 1393 ش در شيرازو با حضور شخصيت‌هاى علمى و فرهنگى و شعراء برگزار شده است. در اين كتاب 42 شعر از شعراى غديرى آمده، كه نام ايشان از اين قرار است: احمد بابايى، بهنام صدوقى، سيد مهدى حسينى‌نژاد، عاليه مهرابى، عباس چشامى، على فردوسى، قاسم صرافان، مجتبى صفدرى، مجيد نجفى، محسن كاويانى، محسن ناصحى، محمدتقى جعفرى تفضل، محمد سهرابى، مصطفى توفيقى، مهدى مردانى، هادى فردوسى، ابراهيم روزبهانى، احمد جهان‌بين، اكبر آزادپور، اكبر سليمانى‌زاده، آرش پورعليزاده، پيام جهانگيرى، حامد عسگرى، حسن ابراهيم‌زاده، حسن اسحاقى، حسن بهرامى، رسول عظيمى‌مهر، رضا نيكوكار، رضا يزدانى، زهرا سپه‌كار، زهرا شعبانى، زهرا نعمتى، سارا باختر، ساره كفايى، سودابه مهيجى، سيد محمدجواد ميرصفى، سيد اكبر سليمانى، سيد مهدى نژادهاشمى، شبنم فرضى‌زاده، شكيبا غفاريان، شيما زنگنه، عاليه مهرابى.

32 - شعر غدير، بنياد بين‌المللى غدير، قم، فارسى، چاپى، زمزم هدايت، قم، اول، 1395 ش، رقعى، 176 ص. در اين كتاب اشعار برگزيده پنجمين جشنواره ملى شعر غدير جمع‌آورى شده، كه 118 شعر است. عناوين اشعار منتخب چنين است:

فرصت شراب شدن، دو دست، راه امتحان، بالا مى‌رود، چشم انتظار، مدافعان حرم، زمان الست، خمّ نگاهت، سيب‌هاى ازلى، جان پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، شهر نجف وقتى جمال شاه را كم داشت، دموكراسى، عدالت، غدير، كتاب، مجله، مداد، معراج، مهره، نجف، تبعيد، فتنه، گلوى زمين، بركه غدير، معجزه، ترانه غدير، طواف، كبوتران حرم، طلوع، معصوم دوم، مستان غدير، بى‌نشان، غديريه، لبخند تو بهشتم، تقديم به فاتح خيبر اسداللّه الغالب على بن ابى‌طالب عليه‌السلام، رسم خورشيد، در قرن بيست و يكم چقدر تو را كم داريم، اشك على عليه‌السلام، راه بهشت، شعر كودك، نهج‌البلاغه، رباعى‌ها و دوبيتى‌هاى غدير، عيد غدير 1، عيد غدير 2، مدافعان حرم، اسم اعظم، عشق اول، رنگين‌كمان، دغدغه‌هاى قوها.

شاه‌بيت، مولاى كبوترها، رباعى، در انتظار، بجز تو ... ، به مظلوميت امام على عليه‌السلام، براى غدير، با تو تمام، شكوفه‌هاى خورشيد، عشق اعلاست ... ، بعد از محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، غدير قرن، كتيبه، شترزاده عاقبت شتر مى‌شود، مجموعه‌اى از چهل و دو دوبيتى ولايى، عدالت از گناهان كبيره است، بتاب اى ماه، منم غلام على عليه‌السلام، هفت آسمان، از نسل غدير، با اين قلم سست چه بايد بنويسم ؟ سرباز غدير، شعر اول، شعر دوم، يا اميرالمؤمنين، خانه‌زاد، در مقام حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، در مقام غدير و حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، ولايت و دفاع از حريم اهل‌بيت عليهم‌السلام، تكريم مدافعان حرم، غدير جلوه‌گه جلوس حق بر سرير، طاعت ماه، ساقى، در حال و هواى جنگ صفين، جهان باده، رسول عشق، آب و آئينه، زبان حال مدافعان حرم، مثنوى مرتبط با بخش ويژه مدافعان حرم، آل پوچ، غزل غديريه 1، غزل غديريه 2، غزل غديريه 3، يا حق، مهر مولا عليه‌السلام، الحاق به اقيانوس، غدير جلوه‌گه جلوس حق بر سرير، عيد غدير خم، شعر غدير 1، شعر غدير 2.

33 - شعر غديريه كودكانه، عيسى ثاقب بخشايش، فارسى، چاپى، خشتى.

34 - الشعر و الشعراء، عبدالحسين امينى، گردآورنده: محمدحسن شفيعى شاهرودى، عربى، چاپى، ميراث النبوة، قم، اول، 1389 ش، رقعى، 416 ص. اين كتاب خوانندگان را با شعر و شاعران صدر اسلام و شعرايى كه در باب عظمت و منزلت غدير اشعارى سروده‌اند آشنا مى‌سازد. نگارنده در ابتدا راجع به شعر و شاعرى و اقوالى كه در اين زمينه از قول محدثان نقل شده و اينكه شعر و شاعر از نگاه قرآن و سنت چه منزلتى داشته سخن مى‌گويد. وى شاعرانى را كه در شأن و وصف غدير اشعارى سروده‌اند يك به يك نام برده، كه مؤلف نخستين آنها را خود اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌داند. حسان بن ثابت، قيس انصارى، محمد حميرى و عمرو بن عاص شاعران ديگرى هستند كه در سده اول در ادبيات و قصائد خود از واقعه غدير خم ياد كرده‌اند. وى در صفحات ديگر كتاب به ترتيب شاعران غدير را از سده دوم هجرى تا سده دوازدهم به ترتيب نام برده، و براى معرفى هر يك از آنها عنوان جداگانه‌اى در نظر گرفته است.

35 - صهباى غدير، جمعى از شعراى هند، اردو، چاپى، چاپ: چاپخانه اثنى‌عشرى، دهلى، 1344 ق، 1926 م، وزيرى، 96 ص. اين كتاب شامل مقدمه و ترجمه خطبه غدير به اردو، و سپس 21 قصيده از شعراى معروف هند در غدير است. اين اشعار يا غزل و يا به طور سلسله‌اى و يا شامل دو يا سه يا چهار بند و به اصطلاح اردو «مطلع» هستند.

36 - على‌گويان از غدير مى‌گويند، گرد آورى: ستاد غدير استان تهران، فارسى، چاپى، مؤسسه فرهنگى تحقيقاتى اميرالمؤمنين عليه‌السلام، قم، اول، 1382 ش، وزيرى، ص 301. در اين كتاب برگزيده اشعارى آمده است كه در فراخوان سال 1379 و 1381 ش به مناسبت غدير از سوى ستاد غدير استان تهران اعلام و جمع‌آورى شده، و مجموعا 108 شعر از 84 شاعر است. سرايندگان اين اشعار از اين قرار اند:

50 . كبرى سلطانى 51 . عباس كيقبادى 52 . صالح محمدى امين 53 . اكرم مالكى 54 . سيد هادى طبائى 55 . مريم سقلاطولى 56 . جمشيد شنبه‌بازارى 57 . محمد سعيد ميرزايى 58 . رضا فلاح بجنوردى 59 . مهدى جهان‌بخش. 60 . محمدهادى حسينى جهان‌آبادى61 . غلامرضا پروينى‌نژاد 62 . عبدالرزاق توفيق‌زاده 63 . فهيمه رحمان‌پور 64 . زهرا صفايى 65 . امير اكبرزداده 66 . زهرا حسين‌زاده 67 . سيد وحيد سمنانى 68 . جميله اشتياقى 69 . حسن صادقى‌پناه 70. سيد على موسوى على‌آبادى71. مهرآسا پروينى‌نژاد 72. عباس حسين‌پور 73. محبوبه بزم‌آرا 74. محمود حاجى‌كلاته 75. مصطفى پوركريمى 76. محمد شيدا 77. اسلام انصارى‌فر78. عصمت اسلامى 79. على‌اكبر نظرى 80 . غلامرضا مرادى 81 . سمانه ايران‌نژاد 82 . عبدالرضا بارگير 83 . رضا نيكوكار 84 . فائزه رسكتى.

37 - على عليه‌السلام در خطابه غدير و دعاى كميل، ولى‌اللّه فتحى (فاتح) ، فارسى، چاپى، نگار، تهران، چاپ اول، سال 1389 ش، وزيرى، 78 ص. در اين كتاب، خطبه غدير در

قالب شعر فارسى سروده مؤلف آمده است. در آخر، دعاى كميل نيز به شعر فارسى آمده است. اين كتاب با كيفيتى بالا و زيبا به چاپ رسيده است.

38 - غدير در آئينه شعر، عليرضا مهرپرور، حسين تركان، فارسى، چاپى، غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اصفهان، رقعى، 88 ص. در اين كتاب طى 5 بخش، گزيده‌اى از اشعار غدير آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: بخش اول: اشعار غدير در قالب‌هاى مختلف: غزل، مثنوى، قصيده، مخمس، مسدّس، بحر طويل و ... ، بخش دوم: دوبيتى‌هاى غدير، بخش سوم: رباعيات غدير، بخش چهارم: قطعات غدير، بخش پنجم: سروده‌هاى غدير.

39 - غدير در آئينه شعر فارسى، مهدى آصفى، فارسى، چاپى، منير، تهران، اول، 1393 ش، وزيرى، 492 ص. در كتاب حاضر، مؤلف به گردآورى غديريه‌هاى فارسى پرداخته است. همچنين متن خطبه غدير در اين كتاب آمده، و سپس با 112 قصيده بر اساس نظام الفبايى قوافى، تصويرى از قصائد غديريه فارسى از گذشته تا به امروز را فراروى خواننده قرار مى‌دهد. پس از آن 18 مثنوى، 34 مسمط، 4 ترجيع‌بند، 5 تركيب‌بند و 79 قطعه و رباعى و دوبيتى و در مجموع 252 قطعه شعر است، كه سياق و نظم و هندسه‌اى مناسب و متناسب به كتاب بخشيده است.

40 - غدير در شعر فارسى، سيد مصطفى بن محمدعلى گرمارودى (موسوى، طالقانى) ، فارسى، چاپى، الهادى، قم، اول، 1374 ش، 1415 ق، وزيرى، 196 ص، چاپ ديگر: چاپ اول تا پنجم: دليل ما، قم، 1384 - 1388 ش، وزيرى، 318 ص. اين كتاب ابتدا شامل مقدمه‌اى در پنج نكته است؛ كه عبارتند از: عظمت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، ظلم ظالمان در باب خلافت و غدير، غربت غدير، توضيحى درباره تأليف و شعر غدير، بيست و دو شعر فارسى از شعرايى كه اكثرا معروفند. شعرها اكثرا قصيده يا مخمس و يا مثنوى هستند، و در چند مورد نيز شعرنو آورده شده است. در ابتداى هر شعر مختصرى از حالات شاعر و سرگذشت او با قلمى مخصوص آورده شده، و پس از شعر توضيحاتى ادبى و لغوى و نيز از نظر معانى شعر داده شده است. شعرا به ترتيب عبارتند از:

مكرم اصفهانى، حكيم قاآنى، سيد محمدحسن ميرجهانى، احمد عزيزى، ميرزا يحيى مدرّس، ميرزا محمدعلى وامق، محمدحسين اصفهانى (مفتقر) ، صادق سرمد، ميرزا حبيب خراسانى، محمدحسين شهريار، حسينعلى منشى كاشانى، حكيم كسائى، حبيب‌اللّه چايچيان (حسان) ، جيحون يزدى، اسماعيل نورى‌علاء، خوشدل تهرانى، اشرف‌الدين گيلانى، يوسفعلى ميرشكّاك، صبورى كاشانى، سيد مصطفى موسوى (گرمارودى) ، سيد محمدحسين شهريار، سيد على موسوى گرمارودى.

41 - الغدير و الادب الشَعبى، ج 1، حسين بن حسن بهبهانى، عربى، چاپى، مطبعة الآداب، نجف، 1377 ق، 1957 م، رقعى، 104 ص. در اين كتاب شعرهاى محلىِ عربى درباره غدير جمع‌آورى شده است.

42 - غديريات، عبدالحسين بن احمد امينى (تبريزى، نجفى) ، تهيه و تنظيم: نعمان نصرى، عربى، چاپى، جيبى، 175 ص. در اين كتاب غديريه‌هايى را كه در كتاب «الغدير» آمده جمع‌آورى نموده و طبق ترتيب همان كتاب آورده و تنها غديريه‌ها آمده است، و بقيه مطالب از شرح حال شاعران و مباحث ديگر حذف گرديده است و ترتيب غديريه‌ها طبق كتاب «الغدير» است. در اين كتاب از شاعران قرن اول تا هشتم را آورده و جمعا چهل شاعر و هر كدام يك غديريه و همراه با پاورقى‌هاى تحقيقى آمده است. اين كتاب شماره اول از سرى «من فيض الغدير» و شماره دوم و پنجم آن با نام «مفاد حديث الغدير» و «عيدالغدير فى الاسلام و التتويج و القربات يوم الغدير» است.

43 - الغديريات فى الشعر العربى، حربى نعيم محمد شبلى، عربى، چاپى، وزيرى، 326 ص. در اين كتاب طى 4 فصل اشعار عربى در مورد غدير يا همان غديريه‌هاى عربى را مورد تحقيق قرار داده، و از نظر ادبيات عرب از جهات مختلف واكاوى نموده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

التمهيد: الشعر و القضية.

الفصل الاول: البناء الفى: مهاد نظرى، الغديريات التقليدية (القصائد ذوات

المقدمات) : 1. المطلع: الف. التكثيف، ب. الاستدعاء و الاحالة، ت. الرفض، ث. الترابط الفنى - المعنوى ج. الترابط الفنى - الغرضى 2. المقدمة (مقدمة القصيدة) :

الف. المقدمة الغزلية، ب. المقدمة الطللية، ت. المقدمة الحوارية، ث. مقدمة الرحلة (وصف الضعائن) ، ج. مقدمة طيف الخيال، ح. مقدمة وصف الطبيعة، خ. مقدمة الخمرة 3. التخلص 4. الغرض: الف. الامام على عليه‌السلام ب. اعداء الامام عليه‌السلام ت. محور الحدث (بيعة الغدير) ، ث. محور الشاعر، ج. محور الاحتجاج 5 . الخاتمة: الف. خاتمة الولاية، ب. خاتمة الدعاء، ت. خاتمة البراءة.

الفصل الثانى: لغة الشعر: المبحث الاول: الالفاظ، المبحث الثانى: التراكيب: 1. الاستفهام 2. الشرط 3. النداء 4. الامر 5 . النهى.

الفصل الثالث: الصورة الفنية: مهاد نظرى: المبحث الاول: الصورة التشبيهية: 1. التشبيه من حيث وجود الاركان: الف. التشبيه التام، ب. التشبيه المرسل المجمل ت. التشبيه البليغ 2. الصورة التشبيهية من حيث الافراد و التركيب: الف. التشبيه المفرد، ب. التشبيه المركب 3. الصورة التشبيهية القائمة على الاستدلال (التشبيه الضمنى) : الف. الصورة التشبيهية الضمنية فى جهة الفخر او المدح، ب. الصورة التشبيهية الضمنية فى جهة الذم و الهجاء، المبحث الثانى: الصورة المجازية: 1. المجاز المرسل: الف. اطلاق الجزء و ارادة الكل، ب. اطلاق المحل و ارادة الحال به، ت. اطلاق الحال بالمكان و اراده المكان نفسه، ث. العلاقة الزمانية 2. المجاز العقلى:

الف. علاقة السببية ب. علاقة الزماينة ت. علاقة المكانية ث. علاقة المصدرية ج. علاقة المفعولية، المبحث الثالث: الصورة الاستعارية: 1. الصورة الاستعمارية المكنية 2. الصورة الاستعمارية التصريحية، المبحث الرابع: الصورة الكنائية: 1. الكناية عن الصفة 2. الكناية عن الموصوف 3. الكناية عن النسبة.

الفصل الرابع: الايقاع الشعرى: مهاد نظرى: المبحث الاول: الايقاع الخارجى: 1. الوزن: الف. بحر الطويل، ب. بحر الكامل، ت. بحر البسيط،ث. بحر المتقارب، ج. بحر الوافر، ح. بحر السريع، خ. بحر الخفيف، د. بحر الرمل، ذ. بحر الرجز، ر. بحر

المجتث 2. القافية: الف. حروف الروى: 1. حرف اللام 2. حرف الميم 3. حرف الراء 4. حرف الدال 5 . حرف العين 6 . حرف العين 7. حرف الباء 8 . حرف النون 9. حرف الكاف 10. حرف الياء 11. حرف الهاء 12. حرف الزاى 13. حرف الهمزة 14. حرف الجيم 15. حرف السين، ب. القوافى المطلقة والقوافى المقيّدة: 1. القوافى المطلقة: الف. القوافى المضمومة الروى، ب. القوافى المكسورة الروى، ت. القوافى المفتوحة الروى 2. القوافى المقيدة، ث. عيوب القافية: 1. التضمين 2. الايطاء 3. الاقواء، المبحث الثانى: الايقاع الداخلى: 1. التصريح 2. الطباق و المقابلة 3. الجناس 4. التكرار 5 . ردّ الاعجاز على الصدور: الف. تصدير التقفية، ب. تصدير الطرفين، ت. تصدير الحشو 6 . الترصيع 7. التقسيم 8 . الترجيع.

الخاتمة.

44 - غديريّات هادفة، سيد طالب بن يوسف خرسان (م 1353 ق) ، عربى، چاپى، چاپ: النعمان، نجف، 1385 ق، رقعى، 16 ص. اين كتاب شامل اشعار درباره غدير است.

45 - غديريه در ادب پارسى از قرن چهارم تا قرن معاصر، دفتر مطالعات و بررسى‌هاى اسلامى، فارسى، چاپى، سازمان تبليغات، تهران، چاپ اول، سال 1379 ش، وزيرى، 272 ص. در اين كتاب 93 غديريه فارسى از 93 شاعر پارسى‌گوى از قرن چهارم هجرى تا حال آورده شده است.

46 - غديريه‌هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم، محمد صحتى سردرودى، فارسى، چاپى، وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران، اول، 1379 ش، وزيرى، 636 ص. در اين كتاب به ترتيب تاريخ، غديريه‌ها و شعرهاى سروده شده در غدير از شاعران فارسى‌زبان، از قرن چهارم تا عصر حاضر گردآورى شده است. در هر غديريه و شعر، پس از نام شاعر، غديريه و شعر او آورده همراه با توضيحات مختصر آمده است. اين كتاب در سال 1377 ش به صورت مقاله‌اى در مجله «علوم حديث، ش 7» - كه ويژه حديث غدير است - با نام: «غديريه‌هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم» و در چاپ

اول و يك جلدى آن «غدير در شعر فارسى از كسائى مروزى تا شهريار تبريزى» آمده است. اين كتاب اكنون تكميل شده و با نام «دانشنامه شعر غدير» در 5 جلد وزيرى و هر جلد حدودا 600 صفحه در راه چاپ است.

47 - كمى غدير بياور (گزيده اشعار جشنواره آينه در غدير) ، عبدالرضا شهبازى، فارسى، چاپى، انتشارات شاپور خواست، خرم‌آباد، چاپ اول، سال 1378 ش، رقعى، 113 ص. در اين كتاب گزيده سروده‌هايى كه در سه جشنواره غدير قرائت شده آمده، كه چهل سروده در مورد غدير است. اين جشنواره‌ها توسط مركز آفرينش‌هاى ادبى حوزه هنرى لرستان در سال‌هاى 1384، 1385، 1386 ش برگزار شده است. در آخر طرحى جالب اجرا شده؛ و آن اينكه شش سروده به زبان محلى لرى در مورد غدير آورده شده است. اسامى سراينده‌هاى غديرى در اين كتاب از اين قرار است:

عباس آتشى، بيژن ارژن، شاهرخ اورامى، سميه اميدى‌راد، همت‌على اكرادى، محسن بياتيان، محمديوسف بغدادى، نبى تترى، احمد حجتى، حشمت‌اللّه خالقى، رضا حسنوند، منصور دولتى، مرتضى ذاكر، عبدالرضا رادفر، اكبر رضايى، الهام زارعى‌زاده، على سليمانى، ليلا ساعدى، مسعود سپه‌وندى، سيد على اشرف شريعتمدارى، حسين شكربيگى، عبدالرضا شهبازى، ميلاد شهبازى، فرانك صيدى‌مراد، فريدون علوى‌نسب، محمدتقى عزيزيان، سيد جبار عزيزى، نصراللّه عسگرى، بهادر غلامى، اسد فرهمند، على‌رضا كرمى، طاهره كاويانى، عزيز كلهر، سحر گودرزى، احمدرضا گوهرى، سيده فاطمه موسوى، الهام منصورپور، محمدجواد محبت، خداداد نورايى.

بومى سروده‌ها (اشعار لرى) : عزيز بيرانوند، خاطره جلدانى، عابد ميرزاييان چگنى، شكوفه محمدى، حجت‌اللّه مهدوى، عزيز نادرى.

48 - گلبانگ غدير، محمدمهدى بهداروند، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: حرّ، تهران، 1381 ش، وزيرى، 216 ص. در اين كتاب 53 شعر در مورد غدير و جانشينى اميرالمؤمنين عليه‌السلام از شاعران مختلف آورده است. اسامى شاعران از اين قرار است:

سروش اصفهانى. عاشق اصفهانى. صفى اصفهانى، مدرس اصفهانى، كمپانى اصفهانى، صغير اصفهانى، نواى اصفهانى، شكيب اصفهانى، شفايى اصفهانى، حكيم اصفهانى، شفائى اصفهانى، حسن اردبيلى گمنام، حالى اردبيلى، سيد عباس افجه، ناظرزاده اصفهانى، ملك‌الشعراء بهار، مولوى بلخى، عارف بجنوردى، نعمت‌اللّه زكائى بيضائى، شهريار تبريزى، على‌اكبر پيروى، محمد تندرى، ؟ ، محمدمحسن هندى، حائرى سمنانى، حائرى مازندرانى، صبورى خراسانى، حبيب خراسانى، حبيب چايچيان، حكيم ساوجى، سيد صادق سرمد، عمان سامانى، فرخنده ساوجى، رفعت سمنانى، سوزنى سمرقندى، قاآنى شيرازى، هماى شيرازى، شباب شوشترى، شهنازى، سنايى غزنوى، فردوسى طوسى، ابن‌يمين فريومدى، اديب‌الممالك فراهانى، محيط قمى، ناصر خسرو قباديانى، شيخ‌الرئيس قاجار، نور قزوينى، طاهرى قمى، فياض لاهيجى، محمدعلى مردانى، عطار نيشابورى، نظيرى نيشابورى، طوطى همدانى، صابر همدانى. در اين كتاب قبل از هر شعر ابتدا شرح حالى مختصر در مورد شاعر آمده است.

49 - گوهر عشق، ضياءالدين ترابى، فارسى، چاپى، ستاد غدير، اول، 1375 ش، رقعى، 263 ص. اين كتاب گزيده اشعار غدير، و حاوى 56 شعر فارسى است.

50 - ماه در سايه‌سار خورشيد: برگزيدگان كنگره شعر غدير، محمدعلى مجاهدى، گردآورنده: انجمن هنرهاى ادبى استان قم، فارسى، چاپى، اداره كل فرهنگ و ارشاد قم، اول، 1389 ش، رقعى، 152 ص. در اين كتاب گزيده شعرهاى هشتمين كنگره سراسر شعر غدير كه توسط شاعران متعددى سروده شده آمده است. در مقدمه درباره برخى از شاعران همچون ابوالقاسم فردوسى طوسى، منوچهر دامغانى، حكيم ناصرخسرو قباديانى و ... مطالبى بيان شده است. سپس اشعار شروع شده، كه برخى شاعران اين مجموعه از اين قرار است: محمود تارى، على دينى‌پور، سودابه مهيجى، حميد واحدى، ميلاد عرفان‌پور، مهدى جهاندار، سيد حميدرضا برقعى، فاطمه قائدى، نغمه مستشار نظامى، بهجت فروغى‌مقدم.

51 - مجالس الشعراء فى غدير امام البلغاء، عبدالحسين امينى (تبريزى، نجفى، م 1390 ق) ، تهيه و تنظيم: محسن عقيل، عربى، چاپى، دار المحجة البيضاء، دار الرسول الاعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، رقعى، 620 ص. در اين كتاب ابتدا مطالبى درباره شعر و شاعران در كتاب و سنت و سيره اهل‌بيت عليهم‌السلام آمده، و سپس 108 تن از شاعران غديرىِ عرب را همراه با شعرشان به ترتيب قرن‌ها آورده، كه اقتباسى از «الغدير» است.

52 - مجموعه اشعار مولا على عليه‌السلام، مؤلف: ؟ ، فارسى، چاپى، اميد، قم، اول، 1379 ش، وزيرى، 164 ص. در اين كتاب اين عناوين آمده است: داستان غدير، عيد غدير، حديث تهنيت، خطبه حضرت امير عليه‌السلام در روز غدير همراه با ترجمه به صورت نيم‌صفحه در پايين، زيارت حضرت امير عليه‌السلام در روز غدير، همگام با مركب شاعران بر كرانه غدير. سپس 57 شعر فارسى از شعراى مختلف در مورد غدير آورده كه شامل 1400 بيت از 40 شاعر فارسى است.

53 - معرفى و متن و ترجمه منظوم خطبه غدير، محمدرفيع باذل مشهدى، به كوشش: اميرحسين رضايى، نيلوفر فرحزادى، فارسى، چاپى، كلام سليس، تهران، دوم، 1402 ش، رقعى، 241 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با منظومه آن و توضيحات آمده است.

54 - منظومه خطبه غدير، مصطفى جعفرى (فائق)، فارسى، چاپى، شانى، كرج، اول، 1401 ش، رقعى، 221 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات سمت راست، و منظومه همان قسمت در صفحه سمت چپ آمده است.

55 - مهر آب خم، گزينش و تصحيح: سيد على رضوى، فارسى، چاپى، ناشر: مؤلف، اول، 1369 ش، 1410 ق، وزيرى، 46 ص. اين كتاب 14 سروده از 14 شاعر فارسى زبان است. در اين كتاب ابتدا مقدمه‌اى در دو بخش آمده است: الف. خلاصه‌اى از غدير با سبكى زيبا و انشايى در سه بخش: شامل خلاصه‌اى از غدير و اسامى و جوانب آن ب. توضيحى مختصر درباره كتاب و شعرهاى انتخاب شده. سپس چهارده شعر از 14 شاعر به ترتيب زير آمده است:

56 - ميثاق الغدير فى معاجم اللغة و الادب، محمد سعيد مخزومى، عربى، چاپى، دار العلوم، بيروت، اول، 1439 ق، 2018 م. رقعى، 299 ص. در اين كتاب طى 17 فصل، ابتدا غدير را در معجم‌هاى لغت عربى بررسى كرده، و سپس اشعار و غديريه‌هاى عربى را طبق قرن‌ها آورده است. در بين اشعار احوال سرايندگان و بررسى‌هاى ادبى آمده، و نيز به شواهد تاريخى و حديثى و كلامى استناد كرده است. اين كتاب شماره 4 از سرى «الامة بين على عليه‌السلام و نقض الميثاق» است.

57 - نسيم غدير (غديريه‌هايى از شاعران معاصر) ، عليرضا ميرزامحمد، فارسى، چاپى، مركز آموزش و پژوهش دفتر بررسى‌هاى اسلامى، تهران، اول، 1378 ش، وزيرى، 216 ص. در اين كتاب 63 غديريه فارسى از 63 شاعر معاصر آورده شده است.

58 - هشتمين كنگره سراسرى ادبيات، اداره فرهنگ و ارشاد قم، فارسى، چاپى، نيم‌رحلى، 34 ص. اين كتاب گزارشى است از هشتمين كنگره سراسرى ادبيات غدير كه در دى ماه سال 1386 ش در تالار بعثت شهر قم برگزار شده است. در اين مجموعه چهار فصل آمده است: فصل اول: گزارش. فصل دوم: گزارش تصويرى. فصل سوم: بازتاب مطبوعات و سايت‌هاى خبرى. فصل چهارم: ضمائم. طى اين مجموعه،

بيشتر تصاوير از آنچه گفته شد همراه با توضيحى مختصر آمده است. ضمنا فراخوانى اعلام شده كه همگان آثار خود را به اين كنگره بفرستند، و براى آثار برتر جوايز نفيسى هم در نظر گرفته شده است.

59 - يك جرعه از غدير، شوراى شعر شهرستان قم، فارسى، چاپى، ناشر: همان، اول، 1374 ش، رقعى، 24 ص. در اين كتاب 15 شعر و غديريه از شعراى مختلف در مورد غدير آمده، كه بعضى از آن اشعار غديريه‌اى كامل است. اسامى شاعران به ترتيب كتاب از اين قرار است:

محيط قمى (شمس‌الفصحاء) 2. روشن اردستانى 3. محمدتقى بهار (ملك‌الشعراء) 4. محمدعلى مجاهدى (پروانه) 5 . شمس‌الحكماء 6 . عبدالعلى نگارنده 7. جواد جهان‌آرايى 8 . مشفق‌كاشانى 9. محمد آزادگان (واصل) 10. محمدعلى بيگدلى آذرى (آذر) 11. محمد موحديان قمى (اميد) 12. جعفر رسول‌زاده (آشفته) : دو شعر 13. سيد مصطفى آرنگ 14. رحمت‌اللّه صادقى. اين كتاب مجموعه شعر شماره 1 از نشريه شوراى شعر شهرستان قم است، كه در بهار سال 1374 ش به چاپ رسيده، و اكثرا از شعراى ساكن قم جمع‌آورى شده است.

معرفى كتب برگزيده غدير

معرفى كتب برگزيده غدير⁽¹⁾

پس از معرفى كتب برگزيده غدير در قالب موضوعات مهم و كليدى غدير و به غير از آن كتب، در اينجا چندين كتاب به عنوان كتب برگزيده غدير به طور كلى و با توجه به جامعيت و قابل استفاده بيشتر بودن و يا منحصر به فرد بودن در موضوع خود معرفى مى‌گردد:

1 - آداب عيد غدير، خانه كودك، فارسى، چاپى، دليل‌ما، قم، اول، 1379 ش، وزيرى، 147 ص. اين كتاب در 6 بخش آمده است: واقعه غدير. اعمال شب غدير: شامل دو عمل. اعمال روز غدير: شامل چهارده عمل. اذكار روز غدير: شامل شش مورد. برخى آداب روز غدير: شامل پانزده مورد.

2 - آينه غدير در روايت شيعه و اهل‌سنت، محمدعلى صاعد اصفهانى، به كوشش: عليرضا مهرپرور، فارسى، چاپى، مهر خوبان، اصفهان، 1394 ش، وزيرى، 800 ص. در كتاب حاضر مباحثى در خصوص اثبات ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و موضوع غدير خم و اثبات آن از متن احاديث و اخبار و به خصوص از اهل‌تسنن گردآورى شده است. روايات نه با تعبير و تفسير و استناد به آنها، بلكه عين هر روايت و خبر با ذكر راوى و منبع حديث آورده شده است. ابتدا شناسنامه بعضى مؤلف‌ها و مصنف‌هاى تاريخ و حديث كه در اين اثر از آنها بهره گرفته شده بيان شده، و سپس مباحثى از ولادت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، بعثت، هجرت تا روزهاى پايانى حج آورده شده است. در ادامه واقعه غدير، خطبه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير، اسناد و مصادر حديث غدير، شأن نزول آيه تبليغ و ... مطرح شده است. در نهايت نام مفسرين و محدثين كه واقعه غدير را حديث نموده‌اند و راويان حديث غدير ذكر شده است.

3 - اسرار غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ پنجم: مولود كعبه، قم، 1423 ق، وزيرى، 384 ص. اين كتاب گزارشى تحليلى از لحظه به لحظه واقعه غدير خم و شامل ناگفته‌هايى از آن، و نيز تحقيقى در محتواى خطبه غدير است. همچنين جوانب اجتماعى و سياسى غدير را مورد بررسى قرار داده است. سه خصوصيت اين كتاب عبارتند از: الف. يك دوره كامل از ماجراى غدير با تمام جزئيات و به صورت يك داستان متسلسل، كه تنظيم آن با جمع‌بندى ده‌ها قطعه تاريخى و حديثى انجام شده است. ب. خطبه غدير به طور كامل و مقابله متن آن با هفت نسخه، كه جلوه‌اى تازه به آن بخشيده است. ج. تجزيه و تحليل قسمت‌هاى مختلف واقعه غدير و نتيجه گيرى‌هاى اعتقادى از خطبه غدير. اين كتاب در 9 بخش است: 1. زمينه واقعه غدير 2. ترسيمى از صحنه غدير 3. شياطين و منافقين در غدير 4. چكيده‌اى از محتواى خطبه غدير 5 . سند و متن خطبه غدير 6 . متن عربى خطبه غدير 7. ترجمه فارسى خطبه غدير 8 . نتيجه‌گيرى از خطبه غدير 9. عيد و جشن غدير. اين كتاب توسط مؤلف خلاصه و با نام «خطابه غدير» است كه آن كتاب به عربى و انگليسى و تركى‌آذرى نيز ترجمه شده است. همچنين اين كتاب (اسرار غدير) توسط سيد

ضرغام نقوى به زبان اردو ترجمه شده و نام اردوى آن فعلاً مشخص نيست، و در اين كتابنامه با همين نام «اسرار غدير» معرفى شده است.

4 - اشراق غدير، محمدعلى انصارى، فارسى، چاپى، چاپ دوم: نور ولايت، مشهد، 1386 ش، وزيرى، 232 ص. در اين كتاب جوانب مختلفى از غدير در 9 بخش بيان شده است: 1. كمال فضيلت 2. اشراق غدير 3. تجلى امامت در غدير 4. ولىّ و ولايت 5 . وصايت و خلافت در پرتو غدير 6 . جلوه‌هاى تابناك غدير 7. غدير عيار جانشينى و خلافت 8 . تحريف و تحريف گران غدير در منظر تاريخ 9. غدير ميثاق نبوت و وصايت.

5 - اللّهمَّ والِ مَن والاهُ، غلامرضا صادقى فرد، گروه معارف مؤسسه پژوهش و مطالعات عاشورا، فارسى، چاپى، تاسوعا، مشهد، اول، 1394 ش، 1436 ق، وزيرى، 1096 ص. اين كتاب از جمله كتب بسيار ارزشمند غدير است. در اين كتاب به طور مفصل در جوانب مختلف حديث غدير و به خصوص كلمه «مولى» سخن گفته شده است. در ضمن در مورد حجة الوداع، خطبه غدير، آيه اكمال و آيه تبليغ مطالبى ارزنده آمده است. همچنين در مورد جمله «اللهم وال من والاه» كه در ادامه حديث غدير آمده مطالبى گفته شده است. ولى بيشتر مباحث كتاب در مورد كلمه «مولى» و جوانب مختلف آن است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

فصل 1: مرورى بر حديث مولى بودن، فصل 2: نگاهى به حجة الوداع و به غدير خم به عنوان زمان و مكان صدور حديث مولى بودن، فصل 3: پژوهشى در خصوص روز صدور حديث مولى بودن و روز نزول آيه اكمال، فصل 4: بخارى و مسلم و نقل خطبه پيامبر رحمت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم، فصل 5 : مرورى گذرا بر خطبه پيامبر رحمت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم، فصل 6 : كلمه‌ها و تركيب‌هاى حديث مولى بودن، فصل 7: تحريف كلمه از جايگاه آن، فصل 8 : روند جعل يك يا چند مفهوم براى «مولى» ، فصل 9: «مولى» و «ولى» و «مولاه» و مفاهيم «ناصر» و «نصير» و «محب» ، فصل 10: «ولى» و «مولى» و «أولى» هر يك به جاى خود و به مفهوم خود، فصل 11: شناخت «مولى»

و «ولى» از راه شناخت بعضى از شئون آنها، فصل 12: تحليلى بر حديث مولى بودن، فصل 13: كفر هر كه به هر عنوانى در برابر امير ابرار عليه‌السلام قرار بگيرد و معرفى آنحضرت به عنوان ايمان مجسّم، فصل 14: تعريف قرآنى «ايمان مجسّم» و عاقبت كفر به «الايمان» ، فصل 15: تبيين آيه اكمال با حديث مولى بودن، فصل 16: آيه تبليغ و معرفى مولى اميرمؤمنان عليه‌السلام به عنوان مولاى همگان، فصل 17: تبيين آيات ولايت با «من كنت مولاه فهذا على عليه‌السلام مولاه» ، فصل 18: سوره مباركه هل‌اتى و حديث مولى بودن، فصل 19: حديث مولى بودن و معرفى نورى كه با رسول رحمت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد، فصل 20: كلام آخر.

6 - الماس هستى، مهدى خدّاميان آرانى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، پنجم، 1391 ش، رقعى، 176 ص، چاپ ديگر: بهار دل‌ها، 1396 ش، 752 ص. در اين كتاب مناسبت‌هاى ايام غدير از 9 تا 25 ذى الحجه با قلمى خاص توضيح داده شده است.

7 - بر بلنداى غدير، سيد مجتبى فلاح، فارسى، چاپى، ناشر: مؤلف، 1398 ش، 1440 ق، رقعى، 321 ص. در اين كتاب طى 8 فصل جوانب مخلفى از غدير را بررسى كرده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: فصل 1: كليات، فصل 2: غدير معراج ملكوت محشر، فصل 3: يادمان غدير در امت‌هاى سابق، فصل 4: خطبه غدير، فصل 5 : تدبيرهاى رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، فصل 6: آيات نازل شده در ماجراى غدير، فصل 7: واكنش‌ها (واكنش اصحاب به انتصاب حضرت على عليه‌السلام) ، فصل 8 : اعمال عيد غدير.

8 - بيعات الامير عليه‌السلام، من يوم الدار الى يوم الغدير، سيد احمد حسينى، عربى، چاپى، مدين للطباعة و النشر، اول، 1430 ق، وزيرى، 232 ص. اين كتاب به بيعت‌هايى كه با اميرالمؤمنين عليه‌السلام صورت گرفته پرداخته است؛ از بيعت در يوم الدار و دعوت ذوالعشيره تا غدير. البته بخش اصلى كتاب غدير است، كه مقدمات و واقعه غدير را توضيح داده است. عناوين كتاب از اين قرار است: خلافة على عليه‌السلام فى احاديث النور، الفصل 1: بيعات الامير قبل يوم الغدير، الفصل 2: الوضع السياسى فى حجة الوداع، الفصل 3: الحدث و القضية، الفصل 4: مقدمات الواقعة، الفصل 5 : على ضفاف الغدير،

الفصل 6 : لما ذا العداء لعلى عليه‌السلام، الفصل 7: تخليد ذكرى يوم الغدير، الفصل 8 : عيد الغدير اعماله.

9 - پيامى بزرگ از بزرگ پيامبران، حسين بن احمد عمادزاده (عمادالدين، اصفهانى، كَرْوَنى، م 1410 ق) ، فارسى، چاپى، چاپ دهم: مكتب قرآن، تهران، وزيرى، 283 ص. اين كتاب از جمله كتب نسبتا جامع در موضوع غدير و در حد خود بسيار قابل استفاده است. در مقدمه چاپ دهم آمده كه از اين خطبه در ظرف هفت سال بيش از چهل و پنج هزار نسخه در ايران و مصر چاپ و منتشر گرديده است. در اين كتاب پس از مقدمه درباره پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اميرالمؤمنين عليه‌السلام، در قضيه غدير به طور اختصار همراه با حكايات و احاديث صحبت شده است. سپس مطالبى درباره سفر حجة الوداع و بيان عظمت و اهميت غدير و خطبه و مجلس آن، و همچنين محل و موضوع و مؤلفين غدير و نيز اسناد خطبه - كه 110 نفر از راويان نامبرده شده - بيان شده است.

پس از آن خطبه كامل و مفصل غدير از روى نسخه شيخ محمدباقر زند كرمانى كه - به قول مؤلف - از كتب معتبره استخراج شده است، بعد از مقابله با «بحار الانوار» و «الاحتجاج» طبرسى همراه با ترجمه زيرنويس از فاضل مذكور (زند كرمانى) در طرف راست صفحات، و در طرف چپ ترجمه فنى همراه با كمى توضيح از مؤلف (آقاى عمادزاده) در هشتاد و دو صفحه است. سپس پاره‌اى از فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام، و در آخر آنها سه قصيده و يك مثنوى در مدح آن‌حضرت آورده شده، و بعد 110 حديث از كتب عامه و 110 حديث از كتب شيعه در فضائل آن‌حضرت آمده است. همچنين 110 منقبت از مناقب حضرتش كه مورد اتفاق همگان است آورده شده، و در پايان قصيده و مثنوى و مطالبى به عنوان خاتمه بيان شده است.

10 - التكميل، سيد مرتضى‌حسين هندى (خطيب، فتح‌پورى، اله‌آبادى) ، اردو، چاپى، نظامى پريس، لكنهوء، رحلى، 376 ص. اين كتاب از كتاب‌هاى بسيار ارزنده‌اى است كه درباره غدير تأليف شده و بسيار فنى و علمى و تحقيقى است.

چنانچه مؤلف در ابتداى كتاب مصادر خود را بيان مى‌نمايد، استشهادات اين كتاب تقريبا در تمام موارد از عامه است؛ و صد و هفتاد و هشت منبع عامى را در آنجا يادآور شده است. انگيزه تأليف اين كتاب كلام شبلى نعمان است؛ كه ادعا نموده آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى ... » در روز دهم ذى الحجه و به مناسبت حج است نه غدير. مؤلف ابتدا با طرح جدول‌ها و مطالبى تقويمى اين كلام او را رد نموده، و سپس شروع به بحث در جوانب مختلف غدير نموده؛ كه از اين قرار است:

تمهيد و توضيح قصه حجة الوداع كه در قصيده‌اى به فارسى آمده، و سپس كلمات شبلى نعمان همراه با آدرس‌هاى دقيق و جواب از آنها يكى پس از ديگرى و به صورت (قال، اقول) آورده شده است. در اواسط كتاب به شمارش شعراى غدير همراه با ايراد اشعارشان و آدرس دقيق - كه اكثرا اردو و كمى عربى هستند - پرداخته، و سپس در جوانب مختلف غدير و سفر حجة الوداع و جمله «من كنت مولاه ... » بحث نموده است. ابتدا اشعار مربوط را مى‌آورد، و سپس فهرستى از نام نود و پنج نفر از مؤلفين اعم از مورخين و مفسرين - كه اكثرا از عامه هستند و سفر حجة الوداع را نقل نموده‌اند - را به ترتيب سال وفاتشان از سال 124 تا 1306 قمرى و دو نفر كه ظاهرا معاصر مؤلف بوده‌اند آورده است.

پس از آن شروع به نقل اقوال و مطالب يك يك آنان به طور مفصل و با آدرس‌هاى دقيق نموده، و بحث و گفتگوهاى مفصلى با هر كدام دارد كه همراه با مؤيدات و مطالب جنبى از مدارك و منابع عامه است. ولى تا پانزدهمين كه محمد بن جرير طبرى (عامى) است بيشتر بيان ننموده، و شايد اين پانزده نفر هم به علت اهميتشان است، و به خصوص نسبت به طبرى در كتاب‌هاى تاريخ و تفسيرش بسيار تحقيق و نقل نموده است. سپس تتمه‌اى براى كتابش بيان نموده، و در پايان عبارت طبرسى در خطبه غدير را از كتاب «الاحتجاج» همراه با ترجمه اردوى آن آورده، و به مناسبت به تفسير سوره حمد پرداخته كه در ضمن اشاره‌اى به معناى كلمه «انعمت» و مناسبتش با آيه غدير نموده است.

11 - جرعه‌اى از غدير، محترم شكريان، فارسى، چاپى، نداى كوثر، قم، اول، 1391 ش، رقعى، 336 ص. اين كتاب مرورى بر فضيلت واقعه غدير و ابعاد مختلف آن است. در اين كتاب ابتدا از منظرى تاريخى و جغرافيايى به معرفى منطقه غدير خم پرداخته، و سپس چگونگى شكل‌گيرى واقعه غدير در سال پايانى حيات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و در حجة الوداع تصوير گرديده است. آنگاه نگارنده از منظرى قرآنى و روايى به بازخوانى اين جريان و اهميت اعتقادى و تاريخى آن پرداخته، و انعكاس مسئله ولايت در روز غدير را تبيين نموده است. وى به شرح و بررسى زواياى مختلف آيات نازل شده در اين زمينه و روايات وارد شده از سوى ائمه اطهار عليهم‌السلام در اين موضوع پرداخته و احتجاجات صورت‌گرفته توسط تمامى امامان عليهم‌السلام براى اثبات حقانيت امام على و فرزندان معصوم ايشان عليهم‌السلام را بيان كرده است. همچنين سابقه جشن غدير خم و عيد گرفتن آن در سيره اهل‌بيت عليهم‌السلام در سده‌هاى نخستين از تاريخ اسلام را نيز منعكس كرده، و غدير را تحقق وعده الهى براى اعطاى نعمت بزرگ ولايت دانسته، و نام‌هاى مختلف غدير و اعمال مخصوص اين روز را نيز ذكر نموده است.

12 - جرعة من الغدير، سيد محمدعلى حسينى كاشانى غروى، عربى، چاپى، مجمع ذخائر اسلامى، قم، اول، 1389 ش، 1410 ق، وزيرى، 304 ص. اين كتاب چكيده‌اى مختصر از كتاب «الغدير» علامه امينى است.

13 - چهارده قرن با غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، دليل‌ما، قم، اول، 1379 ش، 1420 ق، وزيرى، 240 ص. اين كتاب در 17 بخش بحث‌هاى گفته نشده غدير را مطرح كرده است: 1 : غدير و سقيفه در چهارده قرن 2 : اتمام حجت خداوند تعالى با غدير 3 : اتمام‌حجت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با غدير 4 : اتمام‌حجت حضرت زهرا عليهاالسلام با غدير 5 : اتمام‌حجت اميرالمؤمنين عليه‌السلام با غدير 6 : اتمام‌حجت ائمه عليهم‌السلام با غدير 7 : احتجاج اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با غدير 8 : استدلال اصحاب و طرفداران اميرالمؤمنين عليه‌السلام با غدير 9 : اتمام‌حجت زنان با غدير 10 : اقرارهاى مخالفين غدير 11 : تاريخچه علمى سند حديث غدير 12 : تاريخچه علمى متن حديث غدير 13 : ميراث مكتوب غدير

14 : شعر و ادبيات غدير 15 : غدير در دعاها و زيارات 16 : مسجد غدير 17 : عيد و جشن غدير.

14 - حديث الغدير بين ادّلة المثبتين و اوهام المبطلبين، سيد هاشم ميلانى، عربى، چاپى، المركز الاسلامى للدراسات الاستراتيجية، العتبة العباسية المقدسة، دار الكفيل، كربلا، اول، 1438 ق، 2017 م، رقعى، 408 ص. در اين كتاب ابحاث علمى و مستند در مورد غدير طى است عناوين آمده است: رواة حديث الغدير، ما رواه اهل‌البيت عليهم‌السلام، ما روى عن الصحابة، سند حديث الغدير، طرق حديث الغدير، الكتب المؤلفة فى الغدير، تواتر حديث الغدير، شهود الغدير، خطبة الغدير، دلالة حديث الغدير: 1. «أ لَستُ أولى بِكُم مِن أنفُسِكُم» 2. «فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ» ، دلالة حديث الغدير عند اهل‌السنة، حديث الشكوى من على عليه‌السلام، آيات الغدير: آية الاكمال: شرح المفردات، الدلالة، شبهات فى المقام، آية التبليغ، آية سأل سائل، حديث المناشدة: المناشدة فى الشورى، حديث التهنئة، كتمان الشهادة، التعمّم و التتويج، اعمال الغدير، خمّ (الموقعية الجغرافية) ، صوم يوم الغدير، عيد الغدير، مسجد الغدير، يوم الغدير فى التاريخ.

15 - حديث غدير نص بر امامت و خلافت مذكور در حديث ثقلين، ابوالقاسم صلواتى گلستانى، فارسى، چاپى، سازمان تبليغات اسلامى، پژوهشكده باقرالعلوم عليه‌السلام، تهران، اول، 1396 ش، وزيرى، 496 ص. در اين كتاب طى 6 بخش حديث غدير و رابطه با حديث ثقيلن و پاسخ به شبهات آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. روايات حديث ثقلين و مواقع آن 2. روايات واقعه غدير و مراسم عيد آن 3. شرح حديث ثقلين و پيام‌هاى آن 4. دلايل و قرائن حديث غدير بر امامت 5 . خيانت در متن و سند احاديث فضائل 6 . پاسخ به هفت شبهه درباره حديث ثقلين و غدير.

16 - حديث ولايت، سعيد نظرى توكلى، فارسى، چاپى، بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى، مشهد، اول، 1387 ش، وزيرى، 182 ص. در اين كتاب غدير و حديث غدير و به خصوص كلمه «مولى» مورد تحقيق و واكاوى قرار گرفته، و از

ابعاد مختلف و به طور مفصل در مورد آن بحث شده است. اين كتاب در نوع خود بسيار علمى و مفيد است. عناوين اين كتاب در قالب گفتار از اين قرار است: 1. ترديدها و واقع‌نگارى تاريخى 2. كاوش‌هاى معناشناسى 3. كاوش‌هاى كلامى 4. راهى به سوى نگرشى نو.

17 - حديث ولايت در روايت صحابه، محمود طلوعى گوگانى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1382 ش، 1424 ق، وزيرى، 560 ص. در اين كتاب پس از مقدمه‌اى كوتاه، 137 تن از صحابه كه حديث غدير را روايت كرده‌اند طبق حروف الفبا آورده است. در هر مورد ابتدا مختصرى از بيوگرافى راوى و سپس روايت و يا روايات او همراه با اسناد و مدارك آمده است.

18 - حماسه غدير (و آشكار شدن توطئه‌هاى پنهان) ، محمد دشتى، فارسى، چاپى، مبين انديشه، تهران، اول، 1390 ش، وزيرى، 254 ص. اين كتاب در 6 بخش است: 1. ويژگى‌هاى غدير خم 2. غدير و آشكار شدن توطئه‌هاى پنهان 3. واقع نگرى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پس از حماسه غدير 4. حضرت فاطمه عليهاالسلام و ارزش والاى غدير 5 . روش استفاده از حديث غدير 6 . خطبه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير.

19 - خاورشناسان و غدير، سيد مجيد پورطباطبايى، فارسى، چاپى، ستاد بزرگداشت غدير، قم، صبح صادق، اول، 1385 ش، رقعى، 160 ص. در اين كتاب نظريات خاورشناسان و دانشمندان غربى در مورد غدير و به تبع آن ولايت و امامت اميرالمؤمنين و اهل‌بيت عليهم‌السلام جمع آورى شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مقدمه: پيشينه مطالعات اسلام‌پژوهى خاورشناسان و غربيان، شرق‌شناسى و رويكرد ويژه به جهان اسلام، ديدگاه‌هاى ميسوترى مسيحيت در مورد اسلام در قرن بيستم، اهداف خاورشناسى. شبهات خاورشناسان درباره جانشين رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، بررسى نظريه «تثليت قدرت» .

20 - خطابه‌هاى غدير، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، دوم، 1396 ش، بياضى، 232 ص. در اين كتاب پنج خطبه‌اى كه معصومين عليهم‌السلام در روز غدير

ايراد كرده‌اند جمع آورى شده، و عناوين آن از اين قرار است: خطابه حضرت اميرمؤمنان عليه‌السلام در روز غدير، خطابه حضرت صادق عليه‌السلام در روز غدير، خطابه حضرت رضا عليه‌السلام در روز غدير، خطابه حضرت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير، زيارت غديريه از امام هادى عليه‌السلام.

21 - خطبه امير عليه‌السلام در عيد غدير، محمدحسين رحيميان، فارسى، چاپى، روضة العباس عليه‌السلام، قم، اول، 1394 ش، رقعى، 128 ص. در اين كتاب خطبه اميرالمؤمنين عليه‌السلام كه در روز جمعه مصادف با غدير در ايام خلافت ظاهرى ايراد كرده‌اند را به شكل جمله جمله و فراز فراز و در تقسيم‌بندى موضوعى آورده، و ترجمه و شرح مختصر نموده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. نخستين جشن عيد غدير 2. پيشواى رئوف عليه‌السلام و جشن عيد غدير 3. توحيد و يكتاپرستى 4. پيامبر رحمت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و گواهى به او 5 . امامت ميراث ماندگار 6 . در سايه‌سار عقل 7. جمعه و غدير، دو عيد بزرگ 8 . رازهاى جاودان، مخلصان درگاه الهى 9. چه روز با شكوهى 10. رهنمودهاى پدرانه 11. وظايف غديريان 12. غدير در دوران غيبت.

22 - دانشنامه غدير، 26 ج، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اصفهان. وزيرى، ج 1: 468 ص، ج 2: 568 ص، ج 3: 552 ص، ج 4: 564 ص، ج 5 : 660 ص، ج 6 : 604 ص، ج 7: 584 ص، ج 8 : 640 ص، ج 9: 460 ص، ج 10: 544 ص، ج 11: 432 ص، ج 12: 592 ص، ج 13: 492 ص، ج 14: 548 ص، ج 15: 548 ص، ج 16: 508 ص، ج 17: 508 ص، ج 18: 572 ص، ج 19: 516 ص، ج 20: 520 ص، ج 21: 512 ص، ج 22: 504 ص، ج 23: 544 ص، ج 24: 540 ص، ج 25: 576 ص، ج 26: 568 ص. اين اثر جامع‌ترين دائره‌المعارف الفبائى در موضوع غدير است. در اين اثر نفيس و جامع، اين عناوين آمده است:

ج 1 : تقديمى استاد انصارى درباره دانشنامه. 1. مقدمه مؤلف: جامع‌ترين دائرة المعارف الفبائى غدير، فكر و ايده دانشنامه، فكر و ايده دانشنامه، وسعت واژه غدير، «دانشنامه» اتمام‌حجتِ غدير، اهداف دانشنامه، طرح كلى دانشنامه،

برنامه‌ريزىِ تدوين دانشنامه، نتايج و فوايد دانشنامه، منابع دانشنامه، جمع آورى محتوايى دانشنامه، شيوه تدوين دانشنامه، راهنماى دانشنامه غدير، روش نگارش دانشنامه، افتخار خدمتگزارى غدير. 2. خلاصه‌اى از واقعه غدير: واقعه غدير، فرمان حضور در غدير خم، اجتماع عظيم در غدير، سخنرانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، بيعت عمومى، وقايع سه روزه غدير. 3. مقدمه دانشنامه به زبان عربى: أكبر موسوعة ألفبائية للغدير، فكرة و أطروحة الموسوعة، الأطروحة العامة والكلية للموسوعة، أسلوب وطريقة تدوين الموسوعة، نفخر خدمة الغدير و صاحبه. 4. مقدمه دانشنامه به زبان اردو: الفبائى شكل مين غدير كا كامل‌ترين دائره‌المعارف. 5 . فهرست و نمايه واژه‌هاى دانشنامه غدير همراه با موضوعات هر واژه. 6 . مقدمه دانشنامه به زبان انگليسى.

ج 2 : حرف «آ» و «الف» ، ج 3 : ادامه حرف «الف» ، ج 4 : ادامه حرف «الف» ، ج 5 : حرف «ب» و «پ» و «ت» ، ج 6 : ادامه حرف «ت» و حرف «ث» و حرف «ج» ، ج 7 : حرف «چ» و حرف «ح» ، ج 8 : ادامه حرف «ح» و حرف «خ» ، ج 9 : ادامه «خ» و حرف «د» ، ج 10 : ادامه حرف «د» ، ج 11 : حرف «ذ» و حرف «ر» و حرف «ز» و حرف «س» ، ج 12 : ادامه حرف «س» ، ج 13 : ادامه حرف «س» و حرف «ش» و حرف «ص» ، ج 14 : ادامه حرف «ص» و حرف «ض» و حرف «ط» و حرف «ظ» و حرف «ع» ، ج 15 : ادامه حرف «ع» ، ج 16 : ادامه حرف «ع» ، ج 17 : حرف «غ» و حرف «ف» و حرف «ف» ، ج 18: حرف «ق» ، ج 19: ادامه حرف «ق» ، ج 20: ادامه حرف «ق» ، ج 21 : ادامه حرف «ق» ، ج 22 : ادامه حرف «ق» و حرف «ك» و حرف «گ» و حرف «ل» و حرف «م» ، ج 23 : ادامه حرف «م» ، ج 24 : ادامه حرف «م» ، ج 25 : ادامه حرف «م» و حرف «ن» ، ج 26 : حرف «و» و حرف «ه » و حرف «ى» .

23 - ژرفاى غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا نهم: دليل‌ما، قم، اول، 1382 - 1390 ش، وزيرى، 224 ص، كتاب هفته، ش 512 . در اين كتاب غدير را از نظر اعتقادى و تاريخى ريشه‌يابى نموده و شامل 5 بخش است: 1. روش نسل حاضر در تحليل غدير: مواجهه نسل جديد با غدير را مورد بررسى قرار داده است 2. ابعاد اعتقادى تاريخى غدير: ديدگاه‌هاى تاريخى و اعتقادى در مورد غدير را بيان

داشته است 3. تحليل برنامه‌هاى سه روزه غدير: حديث و بيعت و آيات و واقعه غدير را مورد تحليل و بررسى قرار داده است 4. تحليل عملكرد منافقين در غدير: موضعگيرى‌ها و مخالفت‌ها و كارشكنى‌هاى منافقين در غدير و پس از آن در سقيفه و ماجراى صحيفه را بررسى نموده است. 5 . غدير در كلام صاحب غدير: غدير را از زندگانى و كلام اميرالمؤمنين عليه‌السلام آورده است.

24 - شرح اسانيد الغدير، ج 1، حسين معتوق (قطيفى، كويتى) ، عربى، چاپى، الكوثر للمعارف الاسلامية، قم، اول، 1398 ش، 1440 ق، 2019 م، وزيرى، 594 ص. در اين كتاب حدود 600 سند تا بيش از صد و بيست صحابى براى حديث و واقعه غدير جمع آورى شده، كه اكثرا از كتب شيعه و اهل‌سنت و زيديه است، و بر اساس اسامى راويان و بر حسب حروف الفبا است. روش اين كتاب اينگونه است كه پس نام هر راوى، اسامى و اسانيد حديث غدير كه به آن راوى منتهى مى‌شود بررسى شده است. پس از طرح هر سلسله اسناد، به بحث و بررسى در آن پرداخته و از نظر علمى و رجالى بحث را تمام كرده است؛ به اين صورت كه تك‌تك افراد را مطرح نموده، و در هر كدام ابتدا مدح‌ها و سپس ذمّ‌هاى نسبت به او را آورده و نتيجه‌گيرى كرده است. افرادى كه يك بار توضيحات درباره‌شان گفته شده تكرار نمى‌شوند، و در هر دفعه كه نامشان مى‌آيد به مورد اول ارجاع داده شده‌اند. اين كتاب همراه با پاورقى‌هاى مفصل و تحقيقى است. در ضمنِ اسانيد، به اشكالات و شبهات سندى و مضمونى و دلالتى حديث غدير پاسخ داده شده است. همچنين كتبى كه با موضوع حديث غدير تأليف شده يا به طور ضمنى اين حديث را نقل كرده مورد بررسى قرار گرفته است. فعلاً جلد اول اين كتاب به چاپ رسيده، و باقى جلدها نيز در راه تدوين و تكميل است، و اين كتاب پس از اتمام تحقيقى بسيار مهم و ارزشمند خواهد بود.

25 - عيد الغدير فى عهد الفاطميين، محمدهادى امينى، عربى، چاپى، آفاق، تهران، اول، 1376 ش، 1417 ق، 1997 م، وزيرى، 256 ص. در اين كتاب پس از مقدمه‌اى كوتاه از عبدالعزيز دورى (بغدادى) اين ابحاث آمده است: عيد و فاطميون، عيد غدير، عيد غدير و شعراى فاطمى: شامل دوازده شاعر، خطبه عيد غدير: خطبه عيد

غدير در مصر، خطبه عيد غدير در يمن، خطبه عيد غدير در شام. خاتمه بحث: اميّة بن عماره، فقيه عماره، مؤيدالدين شيزرى.

26 - غدير تا فاطميه، محمدباقر انصارى، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اصفهان، اول، 1395 ش، وزيرى، 236 ص. در اين كتاب طى 56 عنوان، پل‌هاى اعتقادى بين جشن غدير و سوگوارى فاطميه بيان شده است.

27 - غدير در آئينه كتاب، محمد انصارى زنجانى، فارسى، چاپى، چاپ دوم تا ششم: دليل‌ما، قم، 1379 - 1400 ش، 1420 - 1422 ق، وزيرى، چاپ اول: 304 ص، چاپ دوم: 440 ص، چاپ سوم: 504 ص، چاپ چهارم: 616 ص، چاپ پنجم: 964 ص، چاپ ششم: 1282 ص. اين كتاب شامل مقدمه‌اى در پنج بخش، و نيز خلاصه آن به عربى و اردو و ترجمه آن به انگليسى در پايان كتاب است. پس از مقدمه شمارش كتاب‌ها به صورت الفبايى تنظيم شده كه در چاپ اول 267 كتاب به 4 زبان فارسى، عربى، اردو و انگليسى، و در چاپ دوم 414 كتاب به 8 زبان كه زبان‌هاى تركى استانبولى، تركى آذرى، بنگالى و نروژى اضافه شده، و در چاپ سوم 511 كتاب به 9 زبان كه زبان سواحلى اضافه شده، و در چاپ كه چاپ چهارم است 673 كتاب به 18 زبان معرفى شده كه زبان‌هاى آلمانى، روسى، اسپانيايى، ايتاليايى، فرانسوى، تايلندى، مالايو، كردى و تاجيكى نيز اضافه شده، و در چاپ پنجم 1080 كتاب به 20 زبان معرفى شده، كه زبان‌هاى تاميلى و گرجستانى اضافه شده است. در چاپ ششم 1916 كتاب به 24 زبان معرفى شده، كه زبان‌هاى آلبانيايى و اُكراينى و هندى و هوسايى اضافه شده است. براى توضيح بيشتر به اواخر همين مجلد مراجعه شود.

28 - غدير در نگارگرى، مرضيه على‌پور، فارسى، چاپى، سازمان فرهنگى تفريحى شهردارى اصفهان، اول، 1394 ش، وزيرى، 94 ص. اين كتاب حاصل مطالعه و تحقيق در زمينه نحوه انعكاس ماجراى غدير خم در نگارگرى ايران و در 2 بخش است: در بخش اول مطالبى درباره سفر حجة الوداع و ماجراى غدير آمده، و در بخش

دوم نقاشى‌هاى قديمى و سنتى با موضوع غدير همراه با توضيحات فنى و علمى و ارزشمند و دقيق آورده شده و تنها كتاب در اين موضوع است.

29 - الغدير رحلة التاريخ و المستقبل، احمد مصرى، تحقيق: قاسم محمد بصرى عاملى، عربى، چاپى، طلبة العامليّين (طلاب جبل عامل) ، قم، دار الغدير، قم، المؤسسة العالمية لاحياء التراث، لبنان، دار الغدير، قم، اول، 2004 م، وزيرى، 336 ص. اين كتاب پس از مقدمه درباره امامت و خلافت در 3 فصل آمده است: 1. مطالبى در مورد اميرالمؤمنين عليه‌السلام و غدير 2. مطالبى در مورد خطبه غدير 3. مطالبى در مورد عيد غدير. در آخر اشاره‌اى به اشعار غدير دارد.

30 - الغدير فى الاسلام، محمد رضا فرج اللّه (حلفى، نجفى، م 1386 ق) ، تحقيق: على جهاد ظاهر حسانى، عربى، چاپى، مركز الامير عليه‌السلام لاحياء التراث الاسلامى، نجف، اول، 1437 ق، 2016 م، رقعى، 229 ص. اين كتاب از جمله كتاب‌هاى بى‌نظير در موضوع غدير است؛ كه جوانب مختلف آن را به طور كامل و علمى و فنى مورد بحث و بررسى قرار داده است. عناوين اين كتاب چنين است: 1. غدير نزد اهل لغت و غير آنان 2. غدير در قرآن 3. نگاهى به حديث غدير 4. شهادت كسانى كه حديث غدير را از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيده‌اند 5 . غضب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر كسانى كه از اميرالمؤمنين عليه‌السلام شكايت كردند و نص بر ولايت آن‌حضرت 6 . معنى كلمه مولى 7. پاسخ يك اشكال 8 . بى‌توجهى عامه به حديث غدير و يا خوددارى آنان از اين حديث و استدلال به آن 9. روز غدير از نظر اهل‌بيت عليهم‌السلام. اين كتاب توسط آقاى محمود مهدوى (دامغانى) به فارسى ترجمه شده و با نام «غدير در اسلام» است.

31 - الغدير فى التراث الاسلامى، سيد عبدالعزيز طباطبايى (يزدى، نجفى، م 1416 ق) ، عربى، چاپى، دار المؤرخ العربى، بيروت، 1414 ق، 1993 م، وزيرى، 336 ص. اين كتاب شامل مقدمه‌اى در 3 بخش است: 1 و 2. روايت و راويان حديث غدير 3. كتب تأليف شده در غدير و آمارهاى گوناگون. سپس كتابنامه شروع شده و با مستدركاتى كه در پايان چاپ دوم آمده، 184 كتاب مستقل در غدير به ترتيب قرن‌ها

آمده است. در اين كتاب پس از بيان اسم هر كتابى شرح حال و مختصرى از زندگانى هر مؤلف از قبيل اساتيد و دروس و مسافرت‌ها و گاهى ديگر مؤلفات او آمده، و نيز گاهى مصادر شرح حال مؤلف بيان شده است. ترجمه كتاب با نام «غدير در مآخذ اسلامى» از محمدمهدى جعفرى است.

32 - الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، 11 ج، عبدالحسين امينى (تبريزى، نجفى، م 1390 ق) ، چاپ‌هاى متعدد از ناشرين مختلف در نجف و تهران و بيروت و ... ، از سال از 1364 - 1371 ق، 1945 - 1952 م تا 1403 ق، 1983 م و 1372 ش، 1414 ق. و اما چاپ تحقيق شده: تحقيق: مركز الغدير للدراسات الاسلامية، قم، چاپ اول: مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامى، قم، 1375 ش، 1416 ق، چاپ پنجم: همان، 1388 ش، 1430 ق، 2009 م، وزيرى، ج 1: 543 ص، ج 2: 713 ص، ج 3: 551 ص، ج 4: 576 ص، ج 5 : 568 ص، ج 6: 712 ص، ج 7: 564 ص، ج 8 : 557 ص، ج 9: 540 ص، ج 10: 543 ص، ج 11: 530 ص، ج 12: 531 ص، ج 13: 568 ص، ج 14: 517 ص، الذريعة: ج 16 ص 27 ش 97 و ج 7 ص 173.

كتاب «الغدير» بى‌نياز از توضيح و تعريف است، چرا كه نتيجه زحمات و مطالعات هجده ساعته مؤلف در شبانه‌روز و نيز مسافرت‌هاى او به چند كشور جهان است. كتابى است كه بزرگان و علما و نيز اكثر مراجع تقليد زمان مؤلف و حتى از مسيحيان تقريظ و تقدير و تشكر براى آن نوشته‌اند. در اين كتاب ابتدا جوانب واقعه غدير از قبيل حديث آن از نظر سند و دلالت، و نيز آيات در غدير و يا احاديث مربوط به غدير، و همچنين شعر و شعرا در غدير، همه مورد بررسى قرار گرفته است. در بسيارى از موارد با كوچك‌ترين مناسبت، مؤلف وارد موضوعات ديگر شده و در حد كامل به شكل فنى و علمى بحث نموده است. به نظر مى‌رسد مؤلف غدير را نمودارى از كل جوانب تشيع فرض نموده، و در حاشيه آن اشكالات و ايرادات بر عامه را به خصوص در جلدهاى آخر «الغدير» آورده است. چنانچه اين روش در كتاب «يوم الغدير» از: مهدى‌على هاشمى نيز ديده مى شود.

اكنون اگر در كتب اخير عامه نظر كنيم، خواهيم ديد كه تنها نام چند نفر است كه در همه آنها برده شده و از آنها اظهار بى‌زارى نموده‌اند ! در رأس همه آنها نام علامه امينى و همين كتاب اوست. چرا كه در اين كتاب اكثرا به مصادر عامى استشهاد شده و استفاده از مصادر شيعى بسيار كم است، و مواردى جمع آورى شده كه اگر هر انسان آزاده در فكر و خالى از تعصبات مطالعه كند، در قضاوت فقط به يك نتيجه مثبت خواهد رسيد. عناوين اصلى اين كتاب از اين قرار است:

ج 1: مقدمه فرزند مؤلف آقاى محمدرضا امينى در مورد انبيا عليهم‌السلام خلافت و تاريخ اسلام، و توضيحاتى درباره كتاب الغدير و مؤلف آن. سپس كتاب شرع شده است: مقدمه 1. راويان و مؤلفين حديث غدير: صد و بيست صحابىِ راوى حديث غدير و هشتاد و چهار تابعى از راويان غدير، شمارش سيصد و شصت راوى به ترتيب زمانى و در اصطلاح طبقات روات حديث غدير از ائمه حديث و حفاظ و اساتيد از قرن دوم هجرى تا قرن چهاردهم، بيست و شش تن از نويسندگان كتاب‌هاى مستقل درباره غدير از شيعه و عامه 2. مناشده و احتجاج به حديث غدير: ائمه عليهم‌السلام و اصحاب و حتى دشمنان 3. غدير در قرآن: بررسى آيات غدير 4. غدير در اسلام: عيد غدير و مرتبطات آن 5 . سند حديث غدير: 6 . مفاد حديث غدير و معنى آن 7. اعمال روز غدير.

ج 2: 7. شعراى غدير: در اين جلد شعراى قرن اول تا سوم هجرى آمده، كه 13 غديريه است.

ج 3: ادامه شعراى غدير در قرن سوم آمده است: غديريه 14 تا 16. در اينجا بخشى شروع شده كه در آن مواردى از هجده كتاب از متقدمين و متأخرين عامه مورد بحث و بررسى قرار گرفته است. در اينجا شعراى غدير در قرن سوم پايان يافته است. در ادامه، شعراى غدير در قرن چهارم شروع شده، كه غديريه 18 تا 24 در اين جلد آمده است.

ج 4: ادامه شعراى غدير در قرن چهارم: غديريه 25 تا 37 است. در ادامه شعراى غدير در قرن پنجم آمده است: غديريه 38 تا 45 است. پس از آن شعراى غدير در قرن ششم است: غديريه 46 تا 53 در اين جلد است.

ج 5 : ادامه شعراى غدير در قرن ششم: غديريه 54 تا 56 . در اينجا علامه امينى بعد از ايراد غديريه اقساسى (54) مواردى كه در شعر او آمده و قابل بحث و گفتگوست را يك به يك مورد نقد و بررسى قرار داده و مفصل بحث نموده كه شامل ردّ الشمس، عبادت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، زيارت و توسل و تبرك، روايات جعلى است. شعراى قرن هفتم: غديريه 57 تا 65 .

ج 6 : شعراى در قرن هشتم: غديريه 66 تا 71. به مناسبت در مورد حديث «انا مدينة العلم و على عليه‌السلام بابها» و مصادر آن سخن گفته، نيز بخشى با نام «نَوادِرُ الأثر فى عِلمِ عُمَر» آمده كه 100 مورد از قضاياى عمر را از مصادر عامى آورده كه درجه علم و فهم و شخصيت او را تا حدى روشن مى‌سازد !

ج 7 تا صفحه 197 از ج 11: شعراى غدير در قرن نهم: غديريه 72 تا 74. از اينجا تا آخر اين جلد و نيز در جلدهاى بعدى تا صفحه 197 از جلد يازدهم، مؤلف علامه ابحاثى را به ترتيب درباره ابوبكر و جوانب آن از قبيل فضائل ساختگى و نيز بيان مثالب او، و نيز حضرت ابوطالب عليه‌السلام و جوانب مختلف به خصوص بحث در ايمان آن‌حضرت، و باز بيان فضائل دورغين ابوبكر، همچنين فضائل دروغين عمر، و سپس بسيار مفصل در جوانب زندگانى عثمان بحث نموده، كه در ضمن به جوانب زندگى و شخصيت ابوذر نيز اشاره كرده است. پس از آن مثالب و ديگر جوانب عبداللّه بن عمر را بيان نموده، و نيز بخشى در مناقب دروغين خلفاى ثلاثه (شامل چهل حديث) و بعد صحابه را متعرّض شده است. بعد از آن بحث در معاويه را شروع نموده و نيز مفصل در جوانب او به خصوص فضائل دروغين و مثالب و زندگانى او، و در پايان صد كرامت دروغين از عامه براى ديگر خلفاى اموى و نيز افراد ديگر از

بزرگان آنها را آورده است. در تمام اين موارد از اول تا آخر پس از نقل هر موردى مفصل و منطقى و بسيار عميق و ادبى وارد بحث شده، و از هر جهت حق كلام و بحث را ادا نموده است. بعد از تمام شدن اين ابحاث، از صفحه 197 جلد يازدهم ادامه شعراى غدير در قرن نهم و نيز قرن‌هاى ديگر را آورده است.

ج 11: از صفحه 197 به بعد: بقيه شعراى غدير در قرن نهم: غديريه 75 تا 105.

چند نكته:

اول. اين كتاب در اصل بيش از يازده جلد و حدود بيست جلد است، كه تا جلد يازدهم در حيات مؤلف چاپ شده و بقيه در دست فرزندان مؤلف در راه تكميل است.

دوم. براى اين كتاب چند ترجمه و تلخيص و فهرست و استدراك نوشته شده، و نيز كتاب‌هايى اقتباس شده از «الغدير» يا با استفاده از آن تدوين شده است. اين كتاب‌ها بسيار زياد است. علاقمندان با مراجعه به نام «عبدالحسين امينى» در فهرست اعلام و نام «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» در فهرست كتب در آخر اين كتابنامه، مى‌توانند همه اين موارد را ببينند. در اينجا به عنوان نمونه چند مورد بيان مى‌شود:

يك. ترجمه‌ها:

ترجمه به فارسى: 1. «ترجمه الغدير، 22 ج» توسط جمعى از محققين. 2. «ترجمه الغدير، 3 ج ناتمام» توسط فرزندان مؤلف. 3. «ترجمه الغدير» از مجتبى نواب صفوى. 4. «غربت غدير» كه ترجمه جلد اول الغدير است. 5 . «داستان غدير خم» از محمدحسن شفيعى شاهرودى، كه ترجمه و تلخيص جلد اول الغدير است.

ترجمه به اردو: 1. «ترجمه الغدير، 1 ج» از محمدمصطفى‌جوهر هندى 2. «الغدير، 2 ج» از سيد محمدباقر موسوى. 3. «ترجمه الغدير» از سيد على‌اختر هندى. 4. «غدير قرآن، حديث اور ادب مين، 11 ج» ، از سيد على‌اختر رضوى گوپال‌پورى، سيد شاهدجمال رضوى گوپال‌پورى، كه ترجمه و تلخيص الغدير است.

ترجمه به انگليسى: «ترجمه الغدير» از صفا خلوصى.

دو. خلاصه‌ها:

1 و 2. «نظرة الى الغدير» عربى و «فى رحاب الغدير» عربى، كه به اردو و تركى استانبولى نيز ترجمه شده، از على‌اصغر مروّج. 3. «دراسة فى موسوعة الغدير» عربى، از كمال السيد. 4 و 5 و 6 و 7. «سيرى در الغدير» از محمد امينى (فرزند مؤلف) ، و ترجمه‌هاى اين كتاب به اردو به نام «الغدير ايك نظر» و «الغدير كا ايك اجازه» و «غدير كى اهميت قرآن و حديث كى روشنى مين» . 8 . «سيرى در الغدير» فارسى، از ابوالفضل اسلامى. 9. «خلاصه الغدير علامه امينى» فارسى، از يعقوب قاسملو. 10. «خلاصة الغدير» اردو، از رضى‌جعفر نقوى. 11. «ملخّص الغدير» اردو، از شاهدزعيم فاطمى. 12. «خط روشن» چكيده جلدهاى ابتدايى الغدير. 13. «جرعة من الغدير» چكيده الغدير. 14. «الغدير چه مى گويد ؟» چكيده‌نويسى ترجمه الغدير. 15. «تلخيص الغدير» چكيده الغدير به اردو از شجاعت‌حسين رضوى. 16. «داستان غدير خم» از محمدحسن شفيعى شاهرودى، ترجمه و تلخيص جلد اول الغدير. 17. «غدير قرآن، حديث اور ادب مين، 11 ج» ، از سيد على‌اختر رضوى گوپال‌پورى، سيد شاهدجمال رضوى گوپال‌پورى، كه ترجمه و تلخيص الغدير است.

سه. فهرست‌ها:

1 و 2. «على ضفاف الغدير، 2 ج» و «اعلام الغدير» توسط جمعى از محقيق 3. «المنير، فهرس كتاب الغدير» از مؤسسه بعثت. 4. «المعجم الموضوعى لكتاب الغدير، 2 ج»، از مركز ابحاث دائرة معارف العلوم العقلية الاسلامية، قم. 5 . «سلسلة موضوعات الغدير، 27 ج» محمدحسن شفيعى شاهرودى، موسسه ميراث نبوت، قم، كه موضوعات مختلف از كتاب الغدير را انتخاب كرده و در شماره‌هاى متعدد منتشر كرده است.

چهار. استدراك:

1 و 2. «الحاشية على كتاب الغدير» و «على ضفاف الغدير» از سيد عبدالعزيز طباطبايى. 3. «تكملة الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، ثمرات الاسفار الى الاقطار، 4 ج» .

پنج. اقتباس:

«نظرة فى كتاب السنة و الشيعة» از احمد كنانى. 8 . ش 6 : «نظرة فى كتاب الفصل فى الملل و الاهواء و النحل» از محمد حسون. 9. ش 7: «نظرة فى كتاب البداية و النهاية» از احمد كنانى. 10. ش 8 : «نظرة فى كتاب الصراع بين الاسلام و الوثنية» از عبداللّه على قصيمى. 11. ش 9: «نظرة فى كتاب منهاج السنة» از احمد كنانى. 12. ش 10: «الزيارة» از محمد حسون.

و اما سرىِ ديگر كتاب‌هايى است كه توسط «مركز الغدير للدراسات الاسلامية» چاپ و منتشر مى‌گردد كه از اين قرار است: سرى آشنايى با معارف «الغدير» كه فارسى است: 13 و 14. ش 1 و 2: «عيد غدير در اسلام» و «معناى مولى» از جواد محدثى كه هر دو درباره غدير هستند. 15. ش 3: «زيارت» از جواد محدثى كه در موضوع زيارت است. همچنين كتاب‌هاى ديگرى كه اقتباس از «الغدير» است و توسط اين مركز چاپ شده و عربى است: 16. «عيد الغدير فى الاسلام» از كمال السيد. 17. «حديث الغدير، الاسناد التاريخية» . 18. «المناشدة و الاحتجاج بحديث الغدير» از كمال السيد. 19. «الغدير فى الكتاب العزيز» كه در غدير هستند. 20. «الوضاعون» از ؟ كه درباره وضع‌كنندگان حديث است. 21. «الزيارة و التوسل» از: ؟ كه در زيارت و توسل است. 22. همچنين كتابى به نام «قطره‌اى از دريا، 2 ج» فارسى، از محمدحسين صفاخواه چاپ شده كه داستان‌هاى «الغدير» را جمع آورى و ترجمه

نموده و در غدير نيست. 23. كتابى ديگر به نام «خلافت از ديدگاه اماميه و اهل‌سنت» فارسى، كه شماره 1 از سرى «پرتوى از الغدير» است، توسط فرزند مؤلف آقاى احمد امينى از كتاب «الغدير» انتخاب و ترجمه شده و در موضوع خلافت است. 24. «ريشه‌هاى آسمانى» از: عليرضا بهاردوست، فارسى، كه ترجمه «مفاد حديث الغدير» است كه در بالا گذشت. 25 و 26. «آئينه آفتاب» و «تجلى اميرمؤمنان على عليه‌السلام» از: سيد رضا باقريان (موحد)، فارسى، كه داستان‌هايى از الغدير را ترجمه نموده و در موضوع غدير نيستند. 26. «مجالس الشعراء فى غدير امام البلغاء» از: محسن عقيل. 27. «چهل حديث از كتاب الغدير» سيد حسن موسوى. 28. «نخستين جشن غدير» از فاطمه خوبى، كه گزيده‌اى از ج 1 و 2 الغدير است. 29. «ابوذر در آئينه الغدير» سيد حسين حسينى. 30. «غدير خم» زهرا كريمى، كه اقتباسى از الغدير است. 31. «فرهنگ غديرشناسى» كه برگرفته از الغدير است. 32. «رويكرد الغدير به تحريف» روح اللّه عباسى.

شش. استفاده:

1 و 2. «حساس‌ترين فراز تاريخ يا داستان غدير» و «داستان غدير» توسط جمعى از دبيران مشهد. 3. «حماسه غدير» از محمدرضا حكيمى. 4. «ناگفته‌هايى از غدير» از على عارفى. 5 . فروغ غدير (غدير افتخار اسلام، حقانيت شيعه) از عبدالرحيم روحانى‌نيا.

هفت. معرفى كتاب الغدير و مؤلف آن تا كنون كتاب‌هاى بسيارى در مورد علامه امينى و كتاب الغدير نوشته شده كه چون از موضوع كتابشناسى خارج است و باعث تطويل مى‌شود آورده نمى‌شود. به عنوان نمونه: 1. «دراسة فى موسوعة الغدير» از كمال السيد. 2. «از غدير تا الغدير» درباره الغدير. 3. «با غدير و الغدير» درباره الغدير و مؤلف. 4. «غدير و احياگر بزرگ غدير» درباره الغدير و علامه امينى. 5 . «الغدير و وحدت اسلامى» . 6 . «پاسدار حماسه بزرگ غدير علامه عبدالحسين امينى» جواد نعيمى. 7. «از غدير تا الغدير» كتابخانه تخصصى اميرالمؤمنين عليه‌السلام. 8 . «اكمال» معرفى پايگاه اينترنتى اكمال كه در

مورد الغدير. 9. «امين غدير» روح‌اللّه عباسى، نگاهى به زندگى علامه امينى به عنوان مبلّغ غدير. 10. «مرزبانان حماسه غدير» دبيرخانه بزرگداشت كنگره علامه امينى، درباره الغدير و علامه امينى است. 4. قسمتى از غديريه‌هاى مذكور در اين كتابنامه در جلد يازدهم «الغدير» آمده است. 5 . كتاب «الغدير» در عرصه ديجيتال و نرم‌افزارى نيز مورد توجه قرار گرفته و محصولاتى در اين زمينه ارائه شده است. به عنوان نمونه: مؤسسه نرم‌افزارى صافّات لوحى به نام «الغدير» عرضه نموده، كه در آن متن عربى 11 جلد الغدير همراه با ترجمه 22 جلدى آن، و نيز كتابخانه تخصصى غدير تدوين شده است.

نثرها:

ج 1: 1. محمد عبدالغنى حسن، قاهره.

ج 2: 2. محمد سعيد دحدوح، حلب (سوريه).

ج 3: 3. يحيى بن محمد حميدالدين، يمن 4. ملك حسين، اردن 5 . عادل غضبان، قاهره (مصر) 6 . علامه شيخ محمدعلى اردوبادى، نجف.

ج 4: 7. محمد غلاّب، قاهره (مصر، استاد دانشگاه الازهر) 8 . عبدالرحمن كيّالى (حلبى) ، حلب (سوريه) 9. توفيق فكيكى (محامى، بغدادى) ، بغداد.

ج 5 : 10. ملك فاروق اول، مصر 11. آيه‌اللّه سيد عبدالهادى شيرازى، نجف 12. صفاء خلوصى، لندن 13. سيد محمد بن على‌نقى حيدرى (كاظمى) .

ج 6 : 14. محمدسعيد عرفى (مفتى) ، سوريه 15. عبدالفتاح عبدالمقصود، قاهره (مصر) 16. پولس سلامه (مسيحى) ، بيروت (لبنان).

ج 7: 17. آيه‌اللّه سيد محمد حجت (كوه‌كمره‌اى) ، قم 18. علامه سيد جعفر

آل بحرالعلوم، نجف 19. سيد عبدالمهدى منتفكى، بغداد 20. علامه سيد حسن لواسانى، غازيّة (سوريه) 21. سيد على فكرى، قاهره (مصر) 22. سيد محمدسعيد حكيم، بصره 23. سيد سبط‌الحسن محمودآبادى، هند 24. سيد على‌اكبر برقعى، قم 25. علامه سيد محمدعلى قاضى (طباطبايى) ، قم 26. محمد عبدالغنى حسن، قاهره (مصر) 27. خطيب سيد صالح بن عباس موسوى، بغداد 28. خطيب عبّود حسنى، بصره 29. مصطفى‌جواد بغدادى، بغداد 30. علامه شيخ حسن ناصرى، نجف 31. خطيب شيخ كاظم آل‌نوح، كاظمين 32. خطيب شيخ محمدتقى فلسفى، تهران 33. شيخ سليمان ظاهر، ؟ 34. خطيب سيد شمس‌الدين بغدادى، بغداد35. سيد عبدالزهراء سيد حسن خضرى، خضرا (عراق) 36. علامه ميرزا محمدعلى چرندابى (تبريزى) ، قم37. عبدالحمزة نصراللّه فتحى، ديوانيه (عراق) 38. علامه سيد عبدالحسين شرف‌الدين عاملى، بيروت 39. آيه‌اللّه سيد محسن حكيم، نجف 40. پولس سلامه، بيروت (لبنان) كه در شماره شانزده نيز گذشت.

ج 8 : 41. آيه‌اللّه شيخ محمدرضا آل‌ياسين، نجف 42. سيد محمد صدر (رئيس‌الوزراء) ، ؟ 43. سيد عبدالمهدى منتفكى، بغداد كه در شماره نوزده نيز گذشت 44. محمد عبدالغنى حسن، قاهره (مصر) كه در شماره بيست و شش نيز گذشت 45. محمد سعيد دحدوح، حلب (سوريه) كه در شماره دو نيز گذشت.

ج 9: 46. علامه سيد حسين موسوى حمامى، نجف 47. سيد حسين هندى (موسوى) ، ؟ 48. حيدرقلى (سردار كابلى) ، كرمانشاه 49. نجيب زهيرالدين عاملى، بيروت (لبنان) 50 . عباس الدوّاح زبيدى ، ؟ .

ج 10: 51 . آيه‌اللّه سيد صدرالدين صدر 52 . علامه شيخ مرتضى آل‌ياسين (كاظمى، نجفى) ، نجف 53 . علامه سيد محمد بن مهدى شيرازى، كربلا 54 . علامه حاج آقا بزرگ تهرانى، نجف 55 . علامه سيد نورالدين جزائرى موسوى، كربلا 56 . سيد جلال‌الدين موسوى طاهرى، قم.

ج 11: 57 . شيخ موسى بن هادى مرندى (غروى) ، ؟ 89 . علامه سيد على فانى (اصفهانى) ، نجف 59 . سيد ميرزا محمدعلى قاضى (طباطبايى) ، قم كه در شماره

بيست و پنج نيز گذشت 60 . علاءالدين خروف، قاهره (مصر) 61 . محمد تيسير مخزومى (شامى) ، دمشق (سوريه) 62 . يوسف اسعد داغر.

شعرها:

ج 5 : 1. شيخ محمد سماوى، نجف 2. خطيب محمدعلى يعقوبى 3. شيخ حسن سبتى 4. شيخ خالصى (كاظمى) .

ج 6 : 5 . ملك فاروق اول كه در شماره ده از نثرها گذشت.

ج 7: 6 . شيخ قاسم محى‌الدين 7. ميرزا محمد خليلى 8 . خطيب سيد على 9. شيخ على سماوى 10. شيخ محسن ابوالحب 11. شيخ اسد حيدر 12. سيد رؤوف جمال‌الدين 13. شيخ محمدرضا خالصى 14. عبدالصاحب دجيلى.

ج 8 : 15. سيد محمد هاشمى 16. خطيب شيخ كاظم آل‌على 17. شيخ محمدرضا خالصى كه در جلد هفتم نيز گذشت 18. سيد شمس‌الدين بغدادى موسوى 19. شيخ محمد شيخ بندر 20. شيخ محمدباقر هجرى، نجف 21. شيخ محمد آل‌حيدر (نجفى) .

ج 9: 22. سيد نعمت سيد حسّون بعاج 23. سيد يحيى سيد داود 24. يحيى بن صالح 25. شيخ كاظم آل‌حسن (جنابى) .

33 - الغدير فى مصادر الفريقين، على يعقوب سويف قطيفى، عربى، چاپى، ناشر: مؤلف، اول، 1423 ق، 2003 م، وزيرى، 601 ص. اين كتاب پس از مقدمه در 3 فصل است: فصل اول: زندگانى و شهادت اميرالمؤمنين عليه‌السلام. فصل دوم: شامل سه باب است: 1. واقعه حجة الوداع 2. در اين باب كتاب‌هايى را كه حديث غدير و بيعت در غدير و ماجراى غدير و ... از شيعه و عامه و در طول تاريخ اسلام آورده‌اند را شمرده، و بسيار مفصل و تحقيقى زيبا و جامع است. در اين باب به ترتيب قرن پيش رفته و از قرن اول تا قرن پانزدهم را آورده، و در هر مورد نام كتاب و كوتاهى در مورد مؤلف و نقل او در مورد غدير را بيان داشته است، كه قسمت عمده كتاب را تشكيل مى‌دهد 3. سند و دلالت حديث غدير. فصل سوم: شعراى غدير: در اين فصل نيز پاره‌اى از شعراى عرب كه درباره غدير شعر سروده‌اند را همراه با شعر عربى‌شان در غدير به

حسب تاريخ و زمان زندگيشان آورده است. اين كتاب از كتاب‌هاى ارزشمند و با اهميت غدير است.

34 - غدير و چشمه‌هاى جوشان ولايت، سيد على موحد (ابطحى) ، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: سابقون، قم، 1421 - 1423 ق، رقعى، 326 ص. در اين كتاب 2 فصل مفصل آمده است. در فصل اول مطالبى در جوانب مختلف غدير آمده؛ كه در واقع مقدمه‌چينى براى واقعه غدير در قضيه آن و يا از تاريخ ائمه عليهم‌السلام است. سپس واقعه غدير و خطبه و ترجمه آن و هم ماجراهاى ديگر واقعه غدير و پس از غدير آورده شده است. همچنين رفتار و گفتار ائمه عليهم‌السلام و بعد اعمال و آداب غدير و جوانب عيد غدير به طور مفصل بيان شده، و در پايان وقايع هفته غدير و متن عربىِ خطبه همراه با ترجمه آن آمده است. فصل دوم شامل مباحثى در مورد شهادت ثالثه به خصوص در اذان آمده، و نيز مطالبى در مورد امامت و ولايت و تشيع آورده شده است. اين كتاب در حد خود بسيار مفيد و جامع نگاشته شده و بسيار قابل استفاده است.

35 - غدير و دشمنان، مرور فورى، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول: دليل ما، قم، اول، 1399 ش، رقعى، 120 ص. در اين كتاب طى 5 بخش، جوانب مختلف دشمنان و منافقين در غدير را بررسى كرده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. افشاگرى عليه دشمنان غدير 2. شناسايى دشمنان غدير 3. حركت فكرى دشمنان بر ضد غدير 4. اقدامات عملى دشمنان بر ضد غدير 5 . راه‌هاى مقابله با دشمنان غدير.

36 - غدير و علل فراموشى آن، سيد محمد مرتضوى، فارسى، چاپى، بنياد پژوهش‌هاى اسلامى، مشهد، اول، 1391 ش، رقعى، 276 ص. در اين كتاب علل فراموشى غدير و ولايت و امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام واكاوى شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. شرايط جامعه نبوى در آستانه ارتحال رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 2. راه‌هاى تداوم نهضت رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 3. دلالت غدير بر امامت 4. شيوه‌هاى فراموشاندن غدير.

37 - غدير و وقف، معاونت فرهنگى سازمان اوقاف و امور خيريه، فارسى، چاپى، سازمان اوقاف و امور خيريه، تهران، 1385 ش، رقعى، 85 ص. در اين كتاب ابتدا متن عربى خطبه غدير و سپس ترجمه آن در 11 بخش و عنوان آمده است. سپس چشمه‌ها، چاه‌ها، قنات‌ها و باغ‌هايى كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام وقف عموم نموده با ذكر مدارك آورده شده است. در آخر موقوفات مرتبط با اميرالمؤمنين عليه‌السلام و غدير در ايران معرفى شده كه در نوع خود كارى جالب است. اين موقوفات در كل كشور ايران 489 موقوفه است.

38 - الغدير و الولاية، سيد عبدالامير بن سيد ادريس مدنى (آل سيد على‌خان مدنى، م 1416 ق) ، مركز الغدير للدراسات الاسلامية، بيروت، اول، 1423 ق، 2002 م، وزيرى، 325 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه‌اى شامل زندگينامه مؤلف و مباحثى در مورد ولايت در اسلام و ولايت خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ابعاد آن آمده است. سپس كتاب در 4 فصل آمده است: 1. وقايع حجة الوداع و روز غدير و مراسم ولايتعهدى در قرآن‌و سنت 2. معناى ولايت و ابعاد آن 3. مسلمانان و جايگاهشان در مورد ولايت 4. ولايت و زندگى تاريخ اهل‌بيت عليهم‌السلام.

39 - الغدير يتحدّى التشكيك بأسانيده، سيد ياسين موسوى، عربى، چاپى، البرهان، بيروت، اول، 1420 ق، 1999 م، وزيرى ، 232 ص. در اين كتاب طى 9 بخش ابحاثى علمى و مفيد درباره غدير آمده است. توضيح و ترجمه عناوين اين بخش‌ها چنين است: 1. فائده سندهاى احاديث و اخبار چيست ؟ 2. آيا در سند حديث غدير مناقشه است ؟ 3. تواتر سند غدير نزد عامه 4. تواتر حديث غدير نزد شيعه 5 . كتب علمايى كه در مورد سندهاى حديث غدير تأليف كرده اند 6 . كتب صحاح و سنن كه حديث غدير را استخراج كرده‌اند 7. حديث غدير در قرآن كريم 8 . آيا در سند غدير با وجود اين روايات شك است ؟ 9. خطبه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير و بيعت گرفتن از مسلمانان براى اميرالمؤمنين عليه‌السلام.

40 - فروغ غدير، سيد شاهدجمال رضوى گوپال‌پورى، اردو، چاپى، ترتيب و تنظيم: سيد غافر رضوى چهولسى، شعور ولايت فاؤونديشن، لكنهو، مكتبه مينار شعور، گوپال‌پور، اول، 1436 ق، وزيرى، 376 ص. در اين كتاب طى 30 بخش به جوانب مختلف غدير پرداخته، و در عين اختصار كتاب جامعى در مورد غدير است.

41 - فرهنگ غدير، جواد محدثى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا دهم: معروف، قم، 1384 - 1394 ش، وزيرى، 654 ص. در اين كتاب فرهنگ غدير به صورت الفبايى آمده است. در هر كدام از حروف الفبا، موضوعاتى انتخاب شده كه به نوعى مربوط به غدير است؛ مثل پيام غدير يا پيمان‌شكنان در حرف «پ» ، و ذيل هر موضوع، توضيحى مختصر با قلمى شيوا آمده است. اين كتاب در نوع خود كارى بديع و زيبا است، و جا دارد در فرهنگ غدير شاهد هر چه بيشتر از اينگونه نوآورى‌ها باشيم. از جمله موارد اين كتاب است: آبار على عليه‌السلام، آداب و اعمال روز غدير، احتجاج به غدير، اولو الامر، بنى‌هاشم، تشيّع و ايران، حكومت علوى، خليفه بلافصل، دفن شبانه

و مخفيانه، دَكّة القضاء، پنجشنبه شوم، سلونى قبل ان تفقدونى، شهادت ثالثه، عيد غدير، غديريه، غصب خلافت، مذهب جعفرى، مولى، وصايت، يوم التتويج.

42 - فرهنگ غديريه، محمدرضا رجايى، فارسى، چاپى، مرغ سليمان، اصفهان، اول، 1393 ش، وزيرى، 638 ص. اين كتاب فرهنگ الفبايى غدير است، كه طى آن واژه‌هاى غدير و يا هر موضوع و واژه‌هاى كه به نوعى مرتبط با غدير است طبق حروف الفبا آورده شده، و توضيح مختصرى درباره هر كدام آمده است.

43 - فرهنگ فراگير غدير، محمدرضا رفيعى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: منير، تهران، 1388 - 1393 ش، وزيرى، 255 ص. در اين كتاب سعى شده فرهنگ اسلام حقيقى و اصيل - كه همان تشيع باشد - از خطبه و ماجراى غدير استخراج شود و همراه با شواهد و روايات ديگر عرضه گردد. در اين كتاب طى 12 بخش جوانب مختلفى از غدير را به عنوان پيام‌هاى جاودان غدير مورد بحث و بررسى قرار داده، و در آخر خطبه غدير و سپس ترجمه فارسى آن را آورده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: پيشگفتار، 1. غدير تجليگاه توحيد ناب 2. غدير آئينه تمام نماى على عليه‌السلام شناسى 3. غدير نماد امامت و ولايت آل‌اللّه عليهم‌السلام 4. غدير باور جدايى ناپذيرى قرآن و عترت 5 . غدير رمز و راز خاتميت 6 . غدير، ضامن دوام و كمال اسلام 7. غديرفرهنگى غنى و سرشار و پايدار 8. غدير زنده و هميشه جارى 9. غدير بيعت و ميثاق ماندگار 10. غدير محور وحدت پايدار و الفت استوار محمدى 11. غدير بزرگ‌ترين و مهم‌ترين «معروف» 12. غدير بنيان حماسه موعود جهانى، اسناد و مدارك خطبه غدير: خطابه غدير در كتب عامه. خطابه جاودانه غدير، ترجمه كامل خطابه غدير.

44 - فرهنگنامه موضوعى غدير، 17 ج، محمدرضا شريفى، فارسى، خطى، وزيرى، ج 1: 452 ص، ج 2: 505 ص، ج 3: 502 ص، ج 4: 466 ص، ج 5 : 556 ص، ج 6 : 572 ص، ج 7: 513 ص، ج 8 : 596 ص، ج 9: 525 ص، ج 10: 536 ص، ج 11: 511 ص، ج 12: 524 ص، ج 13: 523 ص، ج 14: 579 ص، ج 15: 751 ص، ج 16:

662 ص، ج 17: 636 ص. اين اثر دائره‌المعارف موضوعى - الفبايى نسبتا جامع در غدير است، كه هنوز به چاپ نرسيده است. براى توضيحات مراجعه شود به نام «دانشنامه غدير» كه در همين مجلد معرفى شده است. در اينجا فهرست مجلدات اين فرهنگنامه به ترتيب جلدها و موضوعات و تسلسل الفبايى آورده مى‌شود:

ج 1: اهدا، مقدمه مختصر، مقدمه كتاب: گستره مفهوم غدير، طرح فرهنگنامه موضوعى غدير، مسير آماده‌سازى فرهنگنامه، نتايج و فوايد فرهنگنامه، منابع فرهنگنامه، روش نگارش فرهنگنامه، خدمت در آستان غدير، فهرست و نمايه. فهرست و نمايه فرهنگنامه غدير. تاريخ غدير: ج 2: حرف «آ» تا حرف «ج» ، ج 3: حرف «چ» تا حرف «ع» ، ج 4: حرف «غ» تا حرف «ى» . حديث غدير: ج 5 : حرف «آ» تا حرف «خ» ، ج 6: حرف «د» تا حرف «ى» . اعتقادات غدير: ج 7: حرف «آ» ، ج 8: ادامه حرف «آ» ، ج 9: حرف «الف» ، ج 10: ادامه حرف «الف» تا حرف «ت» ، ج 11: حرف «ث» تا حرف «د» ، ج 12: ادامه حرف «د» تا حرف «ص» ، ج 13: ادامه حرف «ص» تا حرف «ع» ، ج 14: حرف «غ» تا حرف «ل» ، ج 15: حرف «م» تا حرف «ى» . مسائل فرهنگى غدير: ج 16: حرف «آ» تا حرف «س» ، ج 17: حرف «ش» تا حرف «ى» .

45 - فضائل و اعمال روز غدير، امين اوحدى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: منير، تهران، 1394 و 1396 ش، رقعى، 237 ص. در اين كتاب طى 3 بخش اهميت و فضائل و اعمال روز غدير به طور مفصل و جامع و مستند آمده است.

46 - كتابشناسى و كتابخانه جامع غدير، سيد احمد حسين‌زاده، فارسى، خطى، بنياد معارف اسلامى، مجموعه سازى و فراهم آورى منابع الكترونيك، روزنامه ايران: سال 18 ش 5216 - 11 آبان 1391 ش. در اين تحقيق، مقالات، نسخ خطى، پوسترها، صوت‌ها و 850 كتاب فارسى و عربى و اردو و 45 پايان‌نامه در مورد غدير جمع آورى شده است.

47 - كتاب غدير، ج 1، سيد محمدعلى موحد (ابطحى، اصفهانى) ، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1399 ش، وزيرى، ج 1: 437 ص. اين كتاب تحقيقى عميق

و مفصل است، كه فعلاً جلد اول آن به چاپ رسيده، كه در اين جلد طى 10 فصل در 2 بخش اسانيد و دلالت حديث غدير مورد بررسى قرار گرفته است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: بخش نخست: اعلان امامت و ولايت: فصل اول: مواضع اعلان امامت و ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، فصل دوم: اجمالى بر وجوه تمايز خبر غدير. بخش دوم: شناخت اسانيد خبر غدير: فصل سوم: بازخوانى مستندات حاكى از ايراد سخنرانى در غدير خم، فصل چهارم: تواتر خبرِ غدير، فصل پنجم: گونه‌هاى ثبت خبر غدير و تك‌نگارى‌هاى غدير، فصل ششم: شناختِ نزاعِ اصلى و امكانِ صحت ديدگاه شيعيان، فصل هفتم: شواهد لفظى، فصل هشتم: شواهد غير لفظى، فصل نهم: شواهد بيرونى، فصل دهم: ردّ ديدگاه مخالف.

48 - گزارش لحظه به لحظه از واقعه غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا نود و پنجم: دليل‌ما، قم، 1379 - 1398 ش، رقعى، 48 ص، كارنامه نشر: سال 1379 ش ص 197. اين كتاب در 5 بخش واقعه غدير را آورده است. عناوين اين كتاب چنين است: غدير داستان اعتقاد، عظمت غدير، از مدينه تا غدير، سخنرانى غدير، مراسم سه روزه در غدير. اين كتاب توسط آقاى ابراهيم نداف به عربى و توسط خانم امينه تايلندى به زبان تايلندى ترجمه شده، ولى نام آنها هنوز مشخص نيست.

49 - مدخل الى دراسة نصّ الغدير، محمد مهدى آصفى، عربى، چاپى، مركز الغدير للدراسات الاسلامية (دائرة معارف الفقه الاسلامى طبقا لمذهب اهل‌البيت عليهم‌السلام) ، قم، اول، 1376 ش، 1417 ق، 1997 م، وزيرى، 152 ص. در اين كتاب ابحاثى به صورت علمى و كلامى و نسبتا عميق در مورد امامت و تعيين امام طى 3 بخش و با عنوان «نظريات سه گانه در مسئله امامت» آمده است:

نظر اول: تعيين امام با انقلابى مسلحانه: كلام محمد رأفت عثمان و سه اشكال بر آن. نظر دوم: اختيار در تعيين امام: انعقاد امامت با بيعت: كه رأى دوازده تن از بزرگان عامه را در اين‌باره آورده است، و سپس اشكالات متعددى را به نظريه اختيار ايراد نموده، و در هر كدام با توضيح‌هاى علمى و اجتماعى و سياسى مطلب را تمام كرده

است. طى اين بخش نظريات مختلف عامه را نيز ردّ كرده و مسئله اجماع و شورى در حدّى كه عامه به آن معتقدند را نيز باطل نموده است. نظر سوم: نص در امامت: در اين بحث ابتدا ده جلوه از توحيد را در اين نظريه بيان نموده، و سپس در مورد بعضى از نصوص امامت و عمده در مورد غدير صحبت نموده، و در پايان سيزده بحث به عنوان ملحق دارد. اين اثر توسط آقاى حسن شانه‌چى با نام «واژه ماندگار» به فارسى ترجمه شده است.

50 - مدرسه سبز غدير، مجيد حيدرى‌فر، فارسى، چاپى، چاپ اول تا ششم: زائر، قم، 1386 - 1391 ش، رقعى، 320 ص. در اين كتاب نمايه موضوعات خطبه غدير، خطبه غدير، ديدگاه‌ها و احتجاجات در مورد غدير، زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در غدير و كتابنامه آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

پيش نوشتار، 1. حماسه غدير از ديدگاه پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: در 119 عنوان برگرفته از خطبه غدير 2. حماسه غدير از نگاه امام على عليه‌السلام در 39 عنوان. 3. احتجاج حضرت زهرا عليهاالسلام به حديث غدير 4. احتجاج امام حسن عليه‌السلام به حديث غدير 5 . احتجاج امام حسين عليه‌السلام به حديث غدير 6 . حماسه غدير در سخنان امام سجاد عليه‌السلام 7. حماسه غدير در سخنان امام باقر عليه‌السلام 8 . حماسه غدير از ديدگاه امام صادق عليه‌السلام 9. حماسه غدير از ديدگاه امام كاظم عليه‌السلام 10. حماسه غدير از نگاه امام رضا عليه‌السلام 11. حماسه غدير از نگاه امام هادى عليه‌السلام 12. حماسه غدير از ديدگاه امام عسگرى عليه‌السلام 13. زيارت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير: در 92 عنوان.

51 - منبع شناسى جامع غدير، سيد احمد حسين‌زاده، حميده جعفرى پاورسى، فارسى، چاپى، تعالى، تهران، اول، 1394 ش، رقعى، 174 ص. در اين كتاب طى 2 بخش 693 كتاب و 699 مقاله كه در موضوع غدير منتشر شده معرفى شده است.

52 - المنير فى نبأ الغدير، 20 ج (حدودا) ، امير تقدمى معصومى، عربى، خطى. اين كتاب كتابى بى‌نظير و مجموعه‌اى كامل و جامع‌ترين كتاب در مورد غدير است، كه طى بيست سال و با تلاش فراوان جمع آورى و تنظيم شده است. در اين اثر

ارزشمند و موسوعه عظيم آيات غدير، روايات؛ اعم از روايات تفسيرى يا روايات مختص غدير از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و معصومين عليهم‌السلام امده است. همچنين اقوال علمايى كه در مورد صحت يا تواتر غدير يا فقه الغدير يا مسائل ديگر مرتبط با غدير سخن گفته‌اند آورده شده؛ كه اين اقوال ناظر به جميع فرق اسلامى از شيعه و اهل‌سنت و زيديه و اسماعيليه و نصيريه و اباضيه و ... است. اين كتاب به 2 بخش كلى تقسيم مى‌شود: 1. آيات 2. روايات؛ كه شرح آن چنين است:

بخش اول: آيات (ج 1 و 2) :

ج 1 و 2: در ابتداى جلد اول مقدمه‌اى در حدود 150 صفحه آمده، كه طى آن ولايت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهمورد شرح و بررسى قرار گرفته است. چرا كه شناخت غدير و ولايت و «مولى» بستگى به شناخت ولايت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دارد. سپس در ادامه جلد اول تا پايان جلد دوم آياتِ مرتبط با غدير همراه با روايات تفسيرى كه ذيل آنها وارد شده آمده است. اين آيات كه در فرقه‌هاى مختلف تأويل يا تفسير يا تنزيل به غدير شده از اين قرار است: در اهل‌سنت سه آيه است، كه عبارت اند از آيه تبليغ و اكمال و «سئل سائل» . در شيعه حدود هفده نوع آيه در خصوص غدير آمده، كه مجموعا بيست و دو آيه است و ارتباط به مستقيم با خود غدير دارد.

بخش دوم: روايات (ج 3 - 20) : بقيه كتاب روايات در مورد غدير است؛ اعم از روايات اهل‌بيت عليهم‌السلام در موضوع غدير، و روايت غدير توسط صحابه كه به اين شرح است:

ج 3 و 4: در جلد سوم و چهارم روايات اهل‌بيت عليهم‌السلام در موضوع غدير به ترتيب حضرات معصومين عليهم‌السلام آمده است. جلد سوم به طور كامل و نيمى از جلد چهارم روايات اميرالمؤمنين عليه‌السلام در غدير است؛ مواردى مثل: روايت غدير توسط حضرت، مناشده و احتجاج حضرت به غدير، اشعار حضرت در غدير، غدير در خطبه‌هاى حضرت و ... . پس از آن غدير در كلام حضرت زهرا عليهاالسلام و سپس امام حسن تا امام‌زمان عليهم‌السلام، يك به يك آورده شده است. در انتهاى جلد چهارم كلمات منتسبين به

حضرات معصومين عليهم‌السلام آمده است. افرادى چون حسن مثنى، زيد بن على، فاطمه صغرى، خوله حنفيه و محمد حنفيه‌و ... .

ج 5 - 8 : از جلد پنجم تا هشتم اين كتاب روايت غدير توسط صحابه بررسى شده، كه نام 150 صحابى به ترتيب حروف الفبا آورده شده است. از ابىّ بن كعب و اسعد بن زراره تا آخر حروف الفبا. سپس نام بانوان صحاب كه حديث غدير را نقل كرده‌اند آمده است. پس از آن و در آخر جلد هشتم روايت غدير توسط تابعين بيان شده است.

ج 9: در جلد نهم آنچه علما در مورد غدير گفته‌اند در دو بخشِ صحت و تواتر حديث غدير آورده شده است. در اين قسمت اسامى علما و بزرگان فرقه‌هاى مختلف اسلامى به ترتيب قرن‌ها؛ از قرن اول تا دوران معاصر، همراه با كلامشان در غدير آمده است.

ج 10: اين مجلد مختص «فقه الغدير» يا همان دلالت حديث غدير و ابحاث متنوع در مورد غدير است. در اين جلد آنچه علماى شيعه و اهل‌سنت و به خصوص علماى زيديه در مورد معناى مولى و مدلول آن گفته و استدلال كرده‌اند آورده شده است؛ اقوال متنوعى كه خودشان گفته‌اند و نه نقل حديث و ... كه بسيار ارزشمند است. در ادامه اين جلد موضوعاتى همچون مكان غدير، روز غدير، مسجد غدير و اعمال غدير مطرح شده است.

ج 11: اين جلد نقدى بر كتاب «الروض العنيق فى اثبات امامة ابى‌بكر الصديق» از ابوبكر بخارى (م 359 ق) است، كه اخيرا چاپ شده است. اين شخص غير از بخارى معروف است. وى استاد معنوى ابن‌تيميه است، تا حدى كه ابن‌تيميه هر چه دارد از او گرفته است. ابوبكر بخارى در اين كتاب حديث ثقلين و ديگر فضائل را منكر شده است. از جمله بيست صفحه از اين كتاب در ردّ غدير است، و در واقع اين كتاب قديمى‌ترين مكتوب در ردّ غدير است. جلد يازدهم نقد اين بيست صفحه است با عنوان: «معطيات الغدير و مداليله» ، كه حاوى ابحاثى مهم و دقيق در مورد غدير است.

ج 12 - 19: در اين هشت جلد از كتاب، با عنوان «التعريف برواة الغدير» كل راويان غدير از راويان و محدثين و مؤلفين و ... معرفى شده‌اند. در اين مجلدات نام بيش از 3000 نفر از بزرگان همراه با تراجم جرح و تعديلشان - و نه تاريخشان - از اماميه و اهل‌سنت و زيديه و ... همراه با تمام اقوال در مورد هر كسى آورده شده، و با مبنايى خاص و بديع جرح و تعديل‌ها جمع‌بندى و واكاوى شده است.

ج 20: جلد بيستم - كه جلد آخر اين كتاب عظيم است - مخصوص معرفى مصادر اين كتاب است، كه 2500 عنوان كتاب در علوم مختلف است.

53 - المولى فى الغدير، مؤسسة السبطين عليهماالسلام، قم، عربى، چاپى، ناشر: همان، اول، 1380 ش، 1422 ق، وزيرى، 258 ص. اين كتاب در سطح علمى و فنى تأليف شده و از كتب ارزنده غدير است. در اين كتاب 2 بخش آمده است: مدخل و مفاد حديث غدير: 1. مدخل، شامل: اهميت غدير در تاريخ به نقل مورخين و محدثين و مفسرين و متكلمين و لغويين، نامگذارى غدير خم و موقعيت جغرافى آن، نص واقعه غدير، عنايت به حديث غدير، سند حديث غدير و راويان آن و مؤلفين در حديث غدير. 2. مفاد حديث غدير - كه اكثر كتاب است - شامل دو بخش است: بخش اول: امامت مطلق اميرالمؤمنين عليه‌السلام. در اين بخش شش دليل براى امامت حضرت آورده و در هر دليل به طور مفصل بحث نموده و تمام جوانب را مورد بررسى قرار داده است؛ از بيان استدلال و قرائن و جواب شبهات مخالفين و ... ، و اكثرا در مورد لفظ مولى و معناى آن است و از جمله بيست قرينه براى اثبات معناى اولى براى مولى آورده كه قابل توجه است. بخش دوم: امامت بلافصل اميرالمؤمنين عليه‌السلام. در پايان اعمال و عبادات روز غدير را بيان داشته و در اينجا نيز جواب از شبهاتى كه گفته شده داده است.

54 - ناگفته‌هاى غدير، يد اللّه نفرى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا پنجم: نفرى، قم، 1391 - 1398 ش، رقعى، 176 ص. در اين كتاب طى 5 فصل مواردى از غدير و به مناسبت موارد مرتبط ديگر همراه با داستان‌هايى از غدير و 150 سؤال مرتبط با غدير و متن كامل خطبه غدير همراه با ترجمه فارسى آمده است. عناوين اين كتاب از اين

قرار است: 1. غدير در لغت 2. آيا داستان غدير خم همان تأمين بقا دين است ؟ 3. يك نگاه ويژه به سابقه معرفى على عليه‌السلام قبل از واقعه غدير 4. چند نفر از راويان حديث غدير خم از صحابه پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند ؟ 5 . «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم» تا و «الإسلامَ دينا» 6 . اعترافات به حقايق.

55 - نگرشى نو به غدير، على‌اصغر رضوانى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1389 ش، وزيرى، 623 ص. در اين كتاب طى چندين بخش، مطالبى تحقيقى و به قلمى شيوا در جوانب مختلف غدير آورده شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: آيات غدير، غدير از آدم عليه‌السلام تا خاتم عليه‌السلام، ضرورت غدير، مفهوم غدير، دلالت حديث غدير، غدير در بيان صاحب غدير، پيمان‌شكنان و وفاداران غدير، پيروان غدير در گذر تاريخ، عوامل دورى مسلمانان از غدير، غدير محور وحدت اسلامى، ره‌يافتگان به سوى غدير.

56 - نماز ولايت، كريم زارع، فارسى، چاپى، ميراث ماندگار، قم، اول، 1395 ش، جيبى، 224 ص. در اين كتاب طى 2 فصل و خاتمه به طور مفصل و علمى و مستند در مورد نماز جماعت و نماز عيد غدير سخن گفته است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: فصل 1: كليات مشروعيت جماعت خواندن نماز نافله، فصل 2: دلايل استحباب فقاهتى، فصل 3: دلائل استحباب اجتهادى.

57 - النهج السوى فى معنى المولى و الولى، محسن‌على بن حسن‌جان بلتستانى (پاكستانى، منتوكوى، نجفى) ، تعليق: سيد مرتضى رضوى، عربى، چاپى. چاپ دوم: مكتبة النجاح، 1419 ق، 1999 م، وزيرى، 200 ص. اين كتاب درباره حديث غدير و معنى كلمه «مولى» به طور مفصل و تحقيقى و نيز تفسير آيه «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه‌ُ ... » است، و بيشتر بحث در كلمه «مولى» است كه در بخش‌هاى مختلف «وليكم» تحقيقى كامل نموده و به معانى و اشكالات و جواب از آنها و بقيه جوانب اين كلمه پرداخته، و كتابى جامع و علمى و كم‌نظير در اين باره است.

58 - واقعة غدير خم، سيد محمد قزوينى (حسينى) ، عربى، چاپى، معارف نبوى، قم، اول، 1438 ق، 2017 م، وزيرى، 399 ص. در اين كتاب پس از مقدمه‌چينى درباره اهميت بحث، اين عناوين آمده است: واقعه غدير، حديث غدير و راويان و ناقلان آن، سند خطبه غدير، احتجاجات ائمه عليهم‌السلام به غدير، استدلالات به غدير، اهل‌سنت. سپس چند اشكال و شبهه مطرح كرده و پاسخ داده، و نيز كتب ارزشمند غدير معرفى شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: المقدمة، 1. بحوث تمهيدية 2. الشيعة و واقعة الغدير 3. اهل السنة و حديث الغدير 4. الغدير اشكالات و اجابات 5 . حديث الغدير فى الدراسات المعاصرة.

59 - هديه غدير، حامد دل‌بيشه، فارسى، چاپى، انتشارات حضرت معصومه عليهاالسلام، قم، اول، 1383 ش، وزيرى، 456 ص. در اين كتاب پس از چند تصوير در مورد غدير و مقدمه، در چند بخش جوانبى از غدير را آورده و در نوع خود كارى جالب است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. زندگى مولاى غدير حضرت امام على عليه‌السلام 2. واقعه غدير 3. چهل حديث غدير 4. غدير در نگاه اهل‌بيت عليهم‌السلام 5 . غدير در نگاه عالمان 6 . كرامات مولاى غدير 7. غدير در آينه شعر 8. فضيلت جشن غدير و چگونگى احياى آن.

60 - يوم الغدير، مهدى‌على بن نواب‌جعفرحسن عظيم‌آبادى (نواب، مهدى‌على‌خان، هاشمى، هندى) ، فارسى، چاپى، با اهتمام: سيد وزيرعلى در مطبعه فيض مطلع صبح صادق پتنه بسامى گرى، كلكته، سال 1302 ق، وزيرى، 319 ص. در اين كتاب ابتدا مباحثى درباره امامت و جوانب آن و زندگانى و فضائل و ديگر جوانب اميرالمؤمنين عليه‌السلام، و سپس مطاعن خلفاى ثلاثه عامه و علمايشان بيان شده، و گويا مؤلف غدير را مظهرى از تشيع فرض نموده و طى آن در اين ابحاث را آورده است، و از اين نظر شبيه كتاب «الغدير» علامه امينى است. اين كتاب شامل 10 بخش با عنوان «منزل» ، و سپس خاتمه در 5 بخش با عنوان «آهنگ» است. توضيح اين بخش‌ها چنين است: منزل اول: معنى لفظ امام، منزل دوم: وجوب نصب امام، منزل سوم: نصوص بر امامت، منزل چهارم: عصمت و شرايط امامت، منزل پنجم: وجوب معرفت و ولاى

امام، منزل ششم: حسنات گفتن و شنيدن و نوشتن فضائل ائمه عليهم‌السلام و فرستادن صلوات بر محمد و آل‌محمد عليهم‌السلام، منزل هفتم: در بيان فضائل و معجزات اميرالمؤمنين عليه‌السلام، منزل هشتم: فضائل عيد غدير. منزل نهم: حكايات بناى خانه كعبه و چگونگى حجة الوداع و كيفيت روز غدير خم، منزل دهم: اعمال روز عيد غدير. خاتمه: آهنگ اول: مطاعنى كه هر سه خليفه در آنها شريك هستند، آهنگ دوم: مطاعن ابوبكر بن ابى‌قحافه، آهنگ سوم: مطاعن عمر بن خطاب، آهنگ چهارم: مطاعن عثمان بن عفان، مطاعن بزرگان عامه.

قسمت سوم : كتابنامه غدير

غدير در آئينه كتاب

اشاره

غدير در آئينه كتاب⁽¹⁾

جامع‌ترين كتابى كه به طور مستقل به معرفى كتاب‌هاى غدير پرداخته «غدير در آئينه كتاب» ، اثر محمد انصارى است، كه در زمينه كتابشناسى غدير آخرين و كامل‌ترين كتاب است، و بالاترين رقم از كتب مستقل غدير را ارائه داده است.

در اينجا و به عنوان تكميل مبحث كتابشناسى و كتابينامه غدير، مقدمه كتاب «غدير در آئينه كتاب» و سپس فهرستى از تمام كتاب‌هاى مستقل غدير آورده مى‌شود:

كتاب و قلم سابقه هزار و چهارصد ساله با غدير دارند. از روزى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در صحراى غدير اميرالمؤمنين عليه‌السلام را به عنوان جانشين خود به جهانيان معرفى كرد، كار حفظ و ثبت آن نيز آغاز شد و در هر زمانى حقايق آن انعكاس يافت. خداوند مردانى را براى ثبت اين واقعه عظيم برانگيخت، تا در كتاب‌هاى خود «غدير» را به عنوان يك اصل اسلام ثبت كنند.

از قرن اول هجرى و همگام با روايت سينه به سينه غدير، كتاب نيز نقش خود را در نقل آن براى نسل‌هاى بعد ايفا كرد و پرونده پرافتخار غدير را باز نگه داشت، و از قرن دوم كتاب و كتابت به طور جدى در مورد آن به كار گرفته شد.

غدير - كه كتاب ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و حد فاصل دوستان و دشمنان اهل‌بيت عليهم‌السلام است - با به كارگيرى قلم از دست دشمنان مصون ماند، و كسى نتوانست مانع اين حقيقت بزرگ شود. به طورى كه حتى مؤلفين بزرگى از غير شيعه هم درباره غدير كتاب‌هايى نوشتند.

اين گونه بود كه فرهنگ‌نامه عظيم غدير شكل گرفت. آرى، اين سربلندى دائمى تشيع است كه حقايقش همگان را در مقابل آن تسليم كرده، و همه در پيشگاه معارف والاى آن سر تعظيم فرود مى‌آورند.

«غدير در آئينه كتاب» به عنوان راهنماى تحقيق در موضوع، و نگاهى به گذشته علمى و فرهنگى مسلمين در راه احياى غدير تدوين شده است.

اين كتاب معرف مؤلفانى است كه درباره غدير كتاب مستقلى دارند، و با اين انگيزه تأليف شده كه شناسايى بُعد فرهنگى هر موضوع حافظ و مبلغ خوبى براى آن خواهد بود. اگر چه جاى كتابى كه بتواند عظمت غدير را آنگونه كه هست عرضه كند هنوز خالى است، و مقام بلند غدير اقتضاى بيش از اين را دارد.

در اين مقدمه، چهار گزارش از سابقه كتاب و غدير تحت عناوين زير تقديم مى‌شود:

غدير در فرهنگ اسلام

آمارى در رابطه با كتابشناسى غدير

كتابنامه‌هاى غدير

كتابنامه حاضر

1 - غدير در فرهنگ اسلام

اشاره

از روز شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تا پايان قرن اول هجرى، ثبت و تدوين احاديث و تاريخ اسلام از طرف غاصبين خلافت ممنوع اعلام گرديد، و مجازات‌هاى سختى براى اقدام‌كنندگان به چنين مهمى در نظر گرفته شد. علت اصلى اين‌نقشه جلوگيرى از ثبت مطالبى چون واقعه غدير بود كه با اساس حكومت غاصبين منافات داشت.

اكنون بايد ديد غدير چگونه از اين گذرگاه تاريك عبور كرده و خود را به نسل‌هاى آينده مسلمين رسانده است ؟ آنان كه با گذشت هفتاد روز غدير را به فراموشى سپردند و صاحب غدير يعنى اميرالمؤمنين عليه‌السلام را خانه‌نشين كردند، چگونه باور مى‌كنند كه امروز نام غدير در سراسر جهان شناخته شده و جشن چهاردهمين قرن خود را پشت سر گذاشته باشد ؟

با چنان دشمنان پرقدرتى كه غدير دارد و با چنان جاهلان فراموشكارى كه نخواستند غدير را به ياد بياورند و از گواهى به يك كلمه درباره آن ابا كردند، اينك ميلياردها كلمه در وصفش به رشته تحرير درآمده، و نور آن در جهان معرفِ بزرگ مذهب اهل‌بيت عليهم‌السلام است.

با آنكه هر يك از صد و بيست هزار مخاطب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - كه در غدير خم حضور داشتند - بايد در راه ثبت و ضبط آن واقعه بزرگ اقدام مى‌كردند و نكردند، و با آنكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سفارش اكيد كرده بود كه پيام غدير را به نسل‌هاى آينده برسانيد و اختناق حكومت‌ها مانع از آن شد، ولى باز فرهنگ اسلام پر از نام غدير است، و در كتب تاريخ و حديث - در هر كجا و هر زمان كه تأليف شده باشد - نور غدير قابل كتمان نبوده است.

همه اينها نظر عنايت الهى و قدرت اوست، و او حافظ غدير است كه خود آن را نازل كرده است. اگر دين با غدير تكميل شده و نعمت پروردگار با ولايت به درجه كمال خود رسيده، نگهدارنده‌اش نيكو نگاه خواهد داشت، و دشمن عاجزتر از آن است كه در مقابل ذات الهى آهنگ مخالف برافرازد.

آرى، بايد اذعان داشت حافظ غدير خداوند است، و غدير زنده است چون پيامبر و على و حسين عليهم‌السلام زنده‌اند. آبيارى اين درخت پا برجاى اسلام به دست صاحبان دين و نمايندگان پروردگار صورت گرفته است، و تا ابديت باقى خواهد ماند.

الف. اولين كتاب‌ها در ثبت غدير

چهار كتاب را بايد به عنوان اولين كتاب‌هايى نام برد كه غدير را ثبت كرده‌اند:

شخصى به نام معروف خدمت امام باقر عليه‌السلام رسيد و داستان غدير را به نقل از ابوالطفيل براى حضرت نقل كرد. حضرت آن را تأييد كرد و فرمود: «اين مطلب را در كتاب على عليه‌السلام ديده‌ايم و نزد ما صحيح است» .⁽¹⁾

امام صادق عليه‌السلام آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِعٌ»⁽²⁾را - كه در غدير نازل شده - تلاوت فرموده، و بيان داشت كه منظور از آن كافرانِ به ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام است، و سپس فرمود: اين مطلب در مصحف فاطمة عليهاالسلام اينگونه است.

در روايتى ديگر در همين باره فرمود: به خدا قسم اين مطلب را جبرئيل اين چنين بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل نمود، و اين مطلب در مصحف فاطمه عليهاالسلام اين‌گونه ثبت شده است.⁽³⁾

ب. مراحل چهارگانه فرهنگ غدير در تاريخ

مسير فرهنگى غدير در طول چهارده قرن را در چهار مرحله مى‌توان ترسيم نمود:

مرحله اول: روايت

در طول قرن اول هجرى تدوين معارف اسلام ممنوعيت رسمى داشت، و اگر هم كتابى نوشته مى‌شد مخفيانه بود، و يا اگر كتابى مجوز پيدا مى‌كرد فقط اراجيف غاصبين خلافت بود.

در چنان جوى بهترين كتاب براى غدير سينه‌هاى امين و حافظه‌هاى قوى افراد بود كه به مثابه كتاب عمل كرد؛ و به خوبى توانست اين راه صد ساله را بپيمايد و اين وديعه آل محمد عليهم‌السلام را در خود حفظ كند.

بيش از صد و بيست نفر از صحابه و عده بسيارى از تابعين، واقعه غدير را در محافل بيان مى‌كردند و آن را به نسل‌هاى بعد از خود انتقال مى‌دادند. به عنوان نمونه

حذيفة بن يمان و زيد بن ارقم متن كامل خطبه غدير را كه بيش از يك ساعت به طول انجاميده و حدود بيست صفحه است، حفظ كرده و براى مردم بازگو كرده‌اند.

از سوى ديگر، صاحب غدير اميرالمؤمنين عليه‌السلام براى اتمام‌حجت و براى آنكه نسل‌هاى آينده راه خود را بيابند، در اجتماعات مختلف مردم و در مناسبت‌ها و فرصت‌هاى گوناگون مسئله غدير را مطرح مى‌ساخت و درباره آن از شاهدان عينى اقرار مى‌گرفت. آن‌حضرت حتى در بحبوحه جنگ صفين بر فراز منبر رفت و در آن سخنرانى مسئله غدير را به طور مفصل مطرح كرد. يا در روز عيد غدير در كوفه سخنرانى مفصلى درباره آن ايراد فرمود.

فاطمه زهرا عليهاالسلام در عمر كمتر از سه ماهه خود پس از شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، بارها جريان غدير را براى مردم متذكر شد و تعجب خود را از آن جوّ ظلمانى فرهنگى اعلام فرمود.

جا دارد در اينجا گفته شود: امامان عليهم‌السلام نيز از هر فرصت مناسبى براى تبليغ پيام غدير استفاده برده و آن را براى مردم بيان مى‌كردند؛ تا آنجا كه امام باقر عليه‌السلام متن كامل خطبه غدير را براى مردم بازگو فرمود، و امام رضا عليه‌السلام مناظراتى در اين باره برقرار كرد و حقايق مهمى از غدير را بيان فرمود.

از سوى ديگر، اصحاب ائمه عليهم‌السلام نيز حاملان پيام غدير بودند، و در حضور امامان عليهم‌السلام اقدام به حفظ و نشر غدير نمودند. حتى يك نمونه از قرن اول به صورت كتابتِ غدير به چشم مى‌خورد كه «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است.

شعر شاعران نيز نقش مهمى در حفظ غدير در طول تاريخ ظلمانى داشته است، چه آنكه قالب شعر محفوظ‌تر است و مردم علاقه خاصى به آن دارند. از ساعتى كه خطبه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پايان يافت، حسان بن ثابت اولين شعر را در حضور آن حضرت سرود، و دليل روشنى شد تا شاعران در طول چهارده قرن در قالب شعر - كه تبليغ نافذى است - غدير را حفظ كنند و پيام آن را به راحتى به نسل‌هاى بعد برسانند.

اينها شكل‌هاى مختلف فرهنگى بود كه غدير را در قرن اول هجرى حفظ كرد، و البته اين طُرق در قرن‌هاى بعد نيز ادامه يافت.

مرحله دوم: از روايت به تأليف

از اوائل قرن دوم هجرى كه تدوين معارف دينى رسما آزاد اعلام شد، تبليغ غدير نيز شكلى تازه به خود گرفت و كم‌كم از شكل روايت به صورت تأليف در آمد.

در اواسط قرن دوم به اولين تأليف مستقل درباره غدير بر مى‌خوريم كه از فراهيدى‌است. اين مسير ادامه يافت و كتاب‌هاى مختلفى به صورت مستقل يا ضمنى در موضوع غدير تدوين شد.

به طورى كه ابوالمعالى جوينى از قرن پنجم مى‌گويد: در بغداد در دست صحافى كتابى ديدم كه بر جلد آن نوشته بود: «جلد بيست و هشتم از اسناد حديث من كنت مولاه فعلى مولاه، و بعد از اين جلد بيست و نهم خواهد بود» ! !

همچنين ابن‌كثير دمشقى مى‌گويد: «كتابى در دو جلد ضخيم ديدم كه محمد بن جرير طبرى احاديث غدير خم را در آن جمع آورى كرده بود» !⁽¹⁾

آنچه در اين مرحله مشهود است اينكه اكثر كتاب‌ها مربوط به اسناد و رجال خطبه است، چرا كه هدف اول مؤلفين استحكام اصل مطلب بوده است. آنان كه جوّ خاص فرهنگى را به خوبى لمس مى‌كردند، در مرحله اول دست به كار استحكام اسناد و حفظ متون شدند، تا نسل‌هاى آينده مدارك لازم را براى تحقيق و موشكافى و بحث و بررسى داشته باشند.

اين روند در طول قرن دوم و سوم و چهارم و پنجم هجرى اوج خاص داشته، و خادمان غدير حق آن به خوبى ادا كرده‌اند.

مرحله سوم: تحقيق در سند و متن

از قرن چهارم تحقيق و بحث در متن و سند حديث غدير آغاز شده، و قطعه اصلى خطبه غدير - كه جمله «من كنت مولاه فهذا على مولاه» است - در مناظرات مطرح شده، و رجال اسناد و ناقلين حديث غدير به دقت مورد بررسى قرار گرفته است. كتب شيخ صدوق و سيد مرتضى و شيخ مفيد بهترين شاهد بر اين مدعا هستند.

اين تحقيقات در قرن‌هاى چهارم و پنجم و ششم اوج داشته و تا سال هزار و پس از هزار همچنان پيش رفته، به طورى كه آثار برجسته‌اى از اين قرون در دست است.

در اينجا به چند نمونه از تأليفات بزرگان اهل‌سنت در مورد حديث غدير اشاره مى‌كنيم؛ كسانى كه يا تأليف مستقل در اين باره دارند، و يا حديث غدير را به طور مفصل در كتابشان آورده‌اند:⁽¹⁾

ابن‌مغازلى در كتابش اقرار كرده كه حديث غدير را نزديك به صد تن - كه عَشَره مُبَشَّره نيز از آنان هستند - روايت كرده‌اند.⁽²⁾ابن‌مغازلى از دانشمندان بزرگ و ثقه و معتَمد نزد اهل‌سنت است، كه گروهى از دانشمندان سرشناسِ ايشان وى را ستوده و از او روايت كرده و به كتاب‌هايش اعتماد كرده‌اند.⁽³⁾

به نقل سيد بن طاووس، از جمله شواهدى كه كثرت طرق حديث غدير و تواتر آن را نشان مى‌دهد، نگارش كتابى است ويژه درباره طرق حديث غدير؛ شامل بيش از صد تن از صحابيان بزرگ و با اسانيد پرشمار، كه به دست حافظ ابوالعباس احمد بن محمد معروف به ابن‌عقده كوفى تأليف شده و به نام «الموالاة» است.⁽⁴⁾

ابن‌عقده‌افزوده كه 28 تن از ديگر صحابه از راويان حديث غدير هستند، ولى ذكرى از آنان و نامشان به ميان نياورده است.⁽¹⁾بزرگان اهل‌سنت ابن‌عقده را توثيق كرده⁽²⁾و از كتاب «الموالاة» روايت كرده‌اند.⁽³⁾

يحيى بن حسن اسدى حلّى (ابن‌بطريق) و سيد بن طاووس در كتب خود اشاره نموده‌اند كه ابوجعفر محمد بن جرير طبرى عامى كتابى درباره طرق حديث غدير تأليف كرده است. نام اين كتاب «كتاب الولاية» يا «الردّ على الحُرقوصيّة» است.⁽⁴⁾

جماعتى از حافظان بزرگ اهل‌سنت نيز نگارش اين كتاب به دست طبرى را تصديق كرده‌اند.⁽¹⁾همچنين علماى بزرگ اهل‌سنت طبرى را توثيق فراوان نموده‌اند.⁽²⁾

سيد بن طاووس در دو كتاب خود اشاره نموده كه حَسكانى كتابى به نام «الهداة الى اداء حقّ الموالاة» در 12 جزوه نگاشته، و در آن حديث غدير را اثبات كرده و طرقش را آورده است.⁽³⁾بزرگان اهل‌سنت حاكم حسكانى را توثيق كرده‌اند.⁽⁴⁾

5 . مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد سِجِزّى ركّاب (م 477 ق)

سيد بن طاووس مى‌گويد كه سِجِستانى كتاب جداگانه‌اى در 17 جزء درباره طرق حديث غدير؛ شامل 110 تن از صحابه - كه 6 تن از آنان بانوان هستند - به نام «كتاب دراية حديث الولاية» نوشته است.⁽⁵⁾سجستانى در شمار موثق‌ترين مردان مذاهب چهارگانه و از حافظان بزرگ اهل‌سنت است. بسيارى از بزرگان اهل‌سنت نيز او را توثيق كرده‌اند.⁽⁶⁾

6 . شمس‌الدين ذهبى

حافظ ذهبى نيز درباره طرق حديث غدير كتابى جداگانه نوشته و تصريح كرده

است كه اين حديث طرق نيكويى دارد. ذهبى مى‌نويسد: شكى نيست كه در المستدرك حاكم، احاديث بسيارى هست كه شروط صحيح بودن در آنها جمع نشده است، بلكه آنها احاديثى ساختگى‌اند كه حاكم كتابش المستدرك را با نقل آنها زشت گردانده است. «حديث طير» طرق بسيار فراوانى دارد، و من كتاب جداگانه‌اى نوشته‌ام و مجموعه اين طرق را در آن گرد آورده‌ام كه نشان مى‌دهد حديث طير ريشه‌دار است. حديث «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» نيز طرق نيكويى دارد، و من طرق اين حديث را نيز در نوشته‌اى جداگانه فراهم آورده‌ام.⁽¹⁾

عده‌اى از بزرگان اهل‌سنت نيز به اين كتاب ذهبى اشاره نموده‌اند.⁽²⁾

بنا بر نقل حسين بن جبر از ابن‌شهرآشوب، يكى از دانشمندان در جمع طرق حديث غدير، كتاب بزرگى در بيش از 28 مجلد نوشته است. حسين بن جبر مى‌گويد: «جدّم ابن‌شهرآشوب گفت: شنيدم كه ابوالمعالى جوينى با شگفتى مى‌گفت: در بغداد، نزد صحّافى، كتاب جلدشده‌اى ديدم كه نقل‌هاى حديث غدير در آن آمده بود. روى آن كتاب نوشته شده بود: مجلّد بيست و هشتم از طرق حديث «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌ‌مَوْلاهُ» كه مجلّد بيستم و نهم در پى آن خواهد آمد» .⁽³⁾

حافظ قُندوزى حنفى نيز اين سخن را از جوينى حكايت كرده است.⁽⁴⁾ابوالمعالى جوينى - كه كتاب عظيم ياد شده را ديده - از بزرگان اهل حديث و تحقيق است.⁽⁵⁾

8 . محمد بن على بن دُحَيم شيبانى كوفى، ابوجعفر (م 351 ق)

علامه امينى، شيبانى كوفى را از راويان قرن چهارم و از كسانى كه درباره غدير كتاب تأليف كرده‌اند براى حديث غدير شمرده است.

ابن‌فَهْد مكّى در «ذيل تذكرة الحفّاظ» شرح حال حافظ عِراقى را نوشته و كتابى در غدير را از آثار او شمرده است.⁽¹⁾

ابوبكر جِعابى صاحب كتاب «من روى حديث غدير خمّ» است. شرح حال وى در «تذكرة الحفّاظ» و «تاريخ بغداد» و «طبقات الحفّاظ» آمده است.⁽²⁾ابوالعباس نجاشى نيز در «الفهرست» اين كتاب را در شمار آثار وى آورده است.⁽³⁾

گنجى در «كفاية الطالب» ضمن ياد كرد حديث غدير مى‌نويسد: حافظ دارقُطنى درباره طرق اين حديث رساله‌اى تأليف كرده است.

ابن‌جَزَرى دمشقى كتابى دارد به نام «اسنى المطالب فى مناقب على بن ابى‌طالب عليه‌السلام» كه در آن به اثبات تواتر حديث غدير پرداخته است. سخاوى در كتاب «الضوء اللامع» ضمن شرح حال او، اين كتاب را از آثار وى شمرده است.

مرحله چهارم: شكوفايى علمى غدير

از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى درباره غدير تأليف كرده‌اند، و به خوبى از

زحمات هزار ساله نتيجه‌گيرى نمودند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت، و در هر جنبه‌اى به طور جداگانه كتابى نوشته شد.

از جمله ارتباط غدير با قرآن كريم، بحث‌هاى مفصل در اسناد غدير، بررسى‌هاى عميق در متن حديث غدير، جمع آورى و تدوين اشعار مربوط به غدير و جوانب ديگر آن مورد توجه خاص واقع شد، و در هر مورد كتبى تدوين گرديد.

تحقيقات بزرگانى همچون قاضى شوشترى، علامه مجلسى، شيخ حرّ عاملى، شيخ عبداللّه بحرانى، سيد هاشم بحرانى، ميرحامدحسين هندى، علامه امينى و بسيارى ديگر از علماى بزرگ شيعه، بهترين شاهد اين مدعا و تلاش مقدس است.

علامه مجلسى در كتاب «بحار الانوار» به طور مفصل درباره غدير سخن گفته، كه در چاپ فعلى نيمى از جلد 37 «بحار الانوار» است.

شيخ عبداللّه بحرانى نيز در كتاب عظيم خود «عوالم العلوم» مفصلاً غدير را بيان داشته، كه در چاپ‌هاى فعلى همراه با مستدركات و تحقيقات يك جلد جداگانه است.

سيد هاشم بحرانى كتابى مستقل بنام «كشف المهم» تأليف نموده است.

سيد حامدحسين هندى در 10 جلد 400 صفحه‌اى از كتاب «عبقات الانوار» به بحث‌هاى تحقيقى درباره سند و دلالت غدير پرداخته است.

علامه امينى طى 11 جلد كتاب «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» جوانبى از غدير و نيز شعراى عرب‌زبان غدير و شعرهاى آنان را جمع آورى نموده و مطالب مهمى درباره آن آورده است.

كتاب‌هايى از قبيل «التكميل» از سيد مرتضى‌حسين، و «الغدير فى الاسلام» از شيخ محمدرضا فرج‌اللّه نمونه‌هاى ديگرى از اين تحقيقات علمى هستند.

در همين راستا، سلطان حسين صفوى در زمان حكومت خود دستور داد كتاب‌ها و رساله‌هايى مخصوص عيد غدير و ماجراى غدير تأليف شود.⁽¹⁾

اين تلاش‌ها ادامه يافته، تا زمان ما كه شاهد گام‌هاى علمى فرهنگى ارزشمندى در مورد غدير هستيم، و هر روزه پرونده كتاب و غدير پرافتخارتر مى‌شود.

بد نيست به اين نكته اشاره شود كه بعضى از كتاب‌هاى مربوط به غدير به عنوان يك جلد از مجموعه‌اى بزرگ است. مانند جلد 15/3 از كتاب «عوالم العلوم» ، و يا يك جلد از مجموعه‌اى است كه به عنوان آشنايى با معارف اسلام و امثال آن منتشر شده است.

به عنوان نمونه چند مورد از تلاش‌هاى محققان و خادمان غدير در قرن پانزدهم را يادآور مى‌شويم:

يك. غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

مؤسسه غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اصفهان بيش از دو دهه است (از سال 1380 ش) كه تلاش‌هاى فراوان براى غدير داشته است. اين مركز دينى و علمى با هدف تربيت نيروهاى متخصص در زمينه‌هاى تدريس و تبلغ با موضوع غدير و توليد پشتوانه‌هاى علمى، از جمله تدوين كتاب عظيم و جامع «دانشنامه غدير» در 26 جلد، و تبيين اصول تبليغ غدير در كتاب «مهندسى تبليغ غدير» و ديگر تأليفات گسترده، عملكرد تخصصى نسبت به تبليغ غدير داشته است. همچنين مؤسسه مذكور با داير نمودن كلاس‌هاى تخصصى متعدد با موضوع غديرشناسى و ديگر ابعاد غدير، گام بزرگى در راه اعتلاى غدير برداشته است. در مؤسسه غديرستان قبل از ورود در هر نوع فعاليت تبليغى غدير، با همفكرى كارشناسان در مجموعه غديرستان‌پيشينه‌هاى فكرى لازم را بر اساس ايده‌ها و تدابير عاقلانه و تأثيرگذار تدارك ديده، و سپس طرح‌ها و شيوه‌هاى تبليغ اجرا مى‌شود. در كتار تلاش‌هاى ارزشمند علمى، مؤسسه غديرستان به مواردى چون برپايى جشن و اطعام در روز غدير توجه ويژه‌اى داشته است. براى معرفى بيشتر غديرستان به كتاب «غديرستان در تبليغ غدير» در همين كتابنامه مراجعه شود؛ كه به صورت اجمال، فعاليت‌هاى انجام شده توسط اين مركز بيان شده است.

دو. شعور ولايت فاؤونديشن

مركز «شعور ولايت فاؤونديشن» در شهر لكنهو - كه شعبه‌اى هم در قم دارد - فعاليت‌هاى متعدد فرهنگى و كتاب‌هاى ارزشمندى در مورد غدير انجام داده، و با فراخوان‌ها و نمايشگاه‌هاى غديرى در كشور هندوستان قدمى مؤثر و بزرگ در زبان اردو و هندى در كشور هند و ديگر كشورهاى اردو زبان برداشته است. براى توضيح بيشتر به نام اين مركز در فهرست اماكن در همين كتابنامه مراجعه شود.

سه. كنگره امام على عليه‌السلام در لندن

اين كنگره در سال 1410 ق در لندن به عنوان هزار و چهارصدمين سالگرد غدير طى چند روز برگزار شد، و شخصيت‌هاى بسيارى از سراسر جهان دعوت شدند. در اين كنفرانس چندين اقدام علمى فرهنگى انجام شد كه نمونه‌اى از آنها چنين است:

چهار. ترجمه‌هاى خطبه غدير

محققين و مؤلفينِ آستان غدير تا كنون ترجمه‌هاى بسيارى به شكل‌هاى مختلف

و تحقيق‌هاى متفاوت براى خطبه غدير تنظيم نموده‌اند، كه بعضى از اين ترجمه‌ها همراه با توضيحات مفصل و ارزشمند است. اين ترجمه‌ها در اكثر موارد به زبان فارسى و در چند مورد به زبان اردو و انگليسى، آلمانى، فرانسوى، ايتاليايى، روسى، تايلندى، تركى، كردى و ... است.

در اين راستا و براى گسترش بيشتر خطبه غدير و آشنايى مسلمانانى كه اهل غير اين دو زبان هستند، مجمع جهانى اهل‌بيت عليهم‌السلام گامى به جا برداشته و خطبه پرافتخار غدير را به چهارده زبان ترجمه كرده است. اين ترجمه‌ها عبارتند از:

فارسى، آلمانى، روسى، اسپانيايى، فرانسوى، ايتاليايى، تركى استانبولى، اردو، بنگالى، تايلندى، تاجيكى، سواحلى، مالايو و كردى. اين ترجمه‌ها در هر زبان ابتدا شامل مقدمه مجمع و سپس سلسله سند و متن كامل خطبه غدير و در مقابل هر صفحه ترجمه مورد نظر است.

نام تمامى اين ترجمه‌ها به زبان و لغت مورد نظر فعلاً مشخص نيست. به همين جهت نام همه آنها فعلاً «خطبه غدير» است. تنها ترجمه روسى آن با نام «پالنى تكِست پراپاوِدى پراروكا و گدير خمه» به چاپ رسيده است. همچنين متن اين ترجمه‌ها به تمام زبان‌هايى كه گفته شد به پانصد سايت شيعى در اينترنت منتقل شده است.

پنج. مقالات درباره غدير از ملل مختلف

درباره غدير 214 مقاله از 36 كشور جهان به 27 زبان جمع آورى و به فارسى ترجمه شده است. اين مقالات در مسابقه‌اى كه در غدير سال 1423 ق، بين طلاب غيرايرانى مقيم قم برگزار شد، توسط دانش‌پژوهانى از كشورهاى چين، نيجريه، انگلستان، سودان، تركيه، افغانستان، هلند، تانزانيا، قزاقستان، اتيوپى، تايلند، گرجستان، آمريكا، الجزاير، پاكستان، يمن، فيلپين، آذربايجان، هند، عراق، بوسنى، كشمير، تركمنستان، استراليا، مالى، تاجيكستان، ميانمار، بلغارستان، روسيه، نيجر، ساحل عاج، اوكراين، بنگلادش و اندونزى تدوين شده است.

اين مقالات به زبان‌هاى عربى، فارسى، افغانى، فارسى تاجيكى، اردو، انگليسى، هندى، گجراتى، بلتستانى، تركى آذرى، تركى استانبولى، تركى تركمنى، تركى داغستانى، تايلندى، فيليپينى، مالايو، چينى، اوكراينى، چچنى، روسى، بلغارى، قزاقى، گرجى، هلندى، بوسنيايى، سواحلى، اتيوپيايى، بامبارا و بنگالى است.

در اين كتاب چند نمونه از اصل نوشته‌ها نيز در ابتداى كتاب آورده شده و هر مقاله عنوانى ادبى دارد، و با معرفى نويسنده و كشورش و مقدمه‌اى كوتاه در ابتداى آن همراه است. اين كتاب در قم توسط انتشارات دليل‌ما، در عيد غدير سال 1424 ق، در 464 صفحه وزيرى و به نام «غدير در احساس ملت‌ها» به چاپ رسيده است.

شش. فعاليت‌هاى فرهنگى غدير

در چند سال اخير، خادمان غدير به غير از فعاليت‌هاى مكتوب، چندين نمونه فعاليت‌هاى فرهنگى و تبليغى به آستان غدير عرضه نموده‌اند. جا دارد اينگونه تلاش‌ها وسعت بيشترى پيدا كند، تا مخاطبان غدير را فراگيرتر و همگانى‌تر سازد. نمونه‌هايى از اين فعاليت‌ها چنين است:

5 . انواع پوسترها در مورد صحنه غدير يا عباراتى از مفاهيم غدير.

6 . تدوين لوح فشرده (CD) و (DVD) در مورد غدير يا يكى از جوانى آن به شكل‌هاى مختلف: 1. صوتى 2. تصويرى 3. نرم‌افزارى 4. علمى، كه فهرستى از اين محصولات پس از معرفى كتاب‌ها در پايان اين كتابنامه آمده است.

8 . انواع برنامه‌هاى غديرى در دبستان‌ها مقاطع راهنمايى و دبيرستان با تبليغ، نمايش، سرود، و ... ، در مورد غدير.

هفت. كتاب‌هاى بريل

از جمله فعاليت‌ها چندين كتاب در مورد غدير است كه توسط مجتمع‌هاى آموزشى نابينايان به خط «بريل» - كه مخصوص نابينايان است - تهيه شده و در اين كتابنامه معرفى شده است.

بدان اميد كه در آينده‌اى نزديك شاهد كتابى به عظمت غدير باشيم؛ كه به عنوان يك مجموعه پرمحتوى، همه مطالب مربوط به غدير را در خود جمع كرده باشد و اين آبروى ابدى اسلام را آن طور كه هست در معرض ديد جهانيان قرار دهد.

2 - آمارى در رابطه با كتابشناسى غدير

اشاره

2 - آمارى در رابطه با كتابشناسى غدير⁽¹⁾

با در دست داشتن تعداد زياد و اطلاعات وسيع از كتاب‌هاى تأليف شده درباره غدير - كه در كتاب حاضر جمع آورى شده - مى‌توان آمارهاى سودمند و متعددى در مورد آنها تهيه كرد. اين آمارها در محاسبات مذهبى نسبت به مكان‌ها و زمان‌ها و ملت‌ها بسيار مؤثر است، و بيانگر عظمت كارهاى انجام شده در موضوع غدير خواهد بود. در اينجا فقط به پنج جهت اشاره مى‌شود: كتاب‌هاى چاپى و خطى و محل چاپ يا نگهدارى كتب خطى، مؤلفين، زبان‌هاى مختلف، موضوعات، گرايش‌هاى تحقيقى.

يك. آمار كتب چاپى و خطى

كتب چاپى اين مجموعه 1742 كتاب است. لازم به ذكر است كه كتاب‌هاى ديجيتالى و اينترنتى و پى‌دى‌اف‌ها چاپى تلقى شده‌اند، كه البته چند مورد بيشتر نيست.

با توجه به چاپ بعضى كتاب‌ها در چند شهر و كشور، آمار محل چاپ كتاب‌هاى غدير 1916 مورد چنين است:

ايران: 1552 كتاب، شهرهاى: قم: 735 كتاب، تهران: 533 كتاب، اصفهان: 67 كتاب، مشهد: 144 كتاب، تبريز: 18 كتاب، كرمانشاه: 5 كتاب، كاشان: 4 كتاب، يزد: 2 كتاب، شيراز: 3 كتاب، اهواز: 3 كتاب، سارى: 7 كتاب، جهرم: 2 كتاب، بوشهر: 1 كتاب، مسجد سليمان: 1 كتاب، زنجان: 3 كتاب، خرم‌آباد: 1 كتاب، كيش: 1 كتاب، سبزوار: 1 كتاب، اردبيل: 1 كتاب، استهبان: 1 كتاب، گلستان: 1 كتاب، آران، 1 كتاب، بيدگل: 1

كتاب، اراك: 1 كتاب، بناب، 1 كتاب، ورامين، 1 كتاب، دزفول: 2 كتاب، آمل: 1 كتاب، شهركرد: 1 كتاب، زيركوه: 1 كتاب، بابل: 1 كتاب، خوزستان: 1 كتاب، همدان: 3 كتاب، گرگان: 1 كتاب، قزوين، 1 كتاب، خمين: 1 كتاب، و 274 كتاب كه نام شهر آنها مشخص نيست.

هند: 68 كتاب، شهرهاى: دهلى: 10 كتاب، لكنهو: 24 كتاب، كلكته: 2 كتاب، بنارس: 1 كتاب، عليگره: 2 كتاب، محمودآباد: 1 كتاب، بمبئى: 6 كتاب، بيهار: 1 كتاب، گجرات: 2 كتاب، حيدرآباد: 1 كتاب، جلالپور: 1 كتاب، كشمير (جامو): 3 كتاب، سيوآن: 1 كتاب، عليگره: 2 كتاب، گوپالپور: 3 كتاب، و 8 كتاب كه نام شهر آنها مشخص نيست.

پاكستان: 39 كتاب، شهرهاى: لاهور: 25 كتاب، كراچى: 8 كتاب، پيشاور: 1 كتاب، سيالكوت: 3 كتاب، راولپندى: 1 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

عراق: 55 كتاب، شهرهاى: نجف: 33 كتاب، كربلا: 6 كتاب، عماره: 1 كتاب، بغداد: 7 كتاب، كوفه: 1 كتاب، كاظمين: 1 كتاب، و 6 كتاب كه نام شهر آنها مشخص نيست.

لبنان: 51 كتاب: شهرهاى: بيروت: 47 كتاب، صيدا: 2 كتاب، صور: 1 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

سوريه: 3 كتاب، شهر: دمشق 2 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

بحرين: 1 كتاب.

تركيه: 4 كتاب: شهرهاى: استانبول: 2 كتاب، آنكارا: 1 كتاب، آدانا: 1 كتاب.

آذربايجان: 1 كتاب.

بنگلادش: 3 كتاب، شهر داكا: 2 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

تانزانيا: 6 كتاب: شهرهاى: دارالسلام: 3 كتاب، دودوما: 3 كتاب.

انگلستان: 4 كتاب: شهر لندن.

مصر: 3 كتاب: شهر قاهره.

نروژ: 1 كتاب، كه نام شهر آن مشخص نيست.

كويت: 8 كتاب.

گرجستان: 2 كتاب: شهر تفليس.

اندونزى: 1 كتاب: شهر جاكارتا.

سريلانكا: 2 كتاب، كه نام شهر آنها مشخص نيست.

آمريكا: 3 كتاب، شهرهاى: واشنگتن: 1 كتاب، شيكاگو: 1 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

عربستان: 4 كتاب: شهرهاى: رياض: 2 كتاب، قطيف: 1 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

يمن: 3 كتاب: كه نام شهر آنها مشخص نيست.

امارات: 1 كتاب: كه نام شهر آن مشخص نيست.

افغانستان: 1 كتاب: شهر كابل.

آلبانى: 1 كتاب: شهر تيرانا.

همچنين در 107 كتاب چاپى، محل نشر و يا چاپ آنها مشخص نيست.

در اين مجموعه كتاب‌هايى كه چاپ نشده باشند خطى تلقى شده‌اند. اين كتاب‌ها به چند شكل است: يا به صورت نسخه خطى است، و يا به عنوان دستنويس نزد مؤلف است، و يا به صورت ديجيتالى و پى‌دى‌اف در اينترنت و فضاى مجازى منتشر شده است. با اين توضيح، كتاب‌هاى خطى در اين كتابنامه مجموعا 230 كتاب خطى است. اما كتاب‌هاى خطى اين مجموعه كه به صورت نسخه خطى هستند، به حسب محل نگهدارى 55 كتاب است، زيرا بعضى كتاب‌ها چندين نسخه دارند، و نيز بعضى كتاب‌هاى خطى به چاپ رسيده و تعدادى از كتب مفقود است.

از اين تعداد كتاب، 200 كتاب دستنويس مؤلفان است؛ كه يا از مؤلفين معاصر است، و يا محل نگهدارى آنها مشخص نيست و يا امروزه مفقود است. موارد ديگر كتاب‌هاى خطى بدين شرح در مراكز زير نگهدارى مى‌شود:

ايران

كتابخانه دانشگاه تهران: 5 كتاب.

كتابخانه مسجد گوهرشاد (مشهد) : 1 كتاب.

كتابخانه شاهچراغ7 (شيراز) : 2 كتاب.

كتابخانه آستان قدس رضوى: 4 كتاب.

كتابخانه مجلس شورى (تهران) : 3 كتاب.

كتابخانه آقاى مرعشى نجفى (قم) : 8 كتاب.

كتابخانه آقاى گلپايگانى (قم) : 2 كتاب.

كتابخانه وزيرى (يزد) : 1 كتاب.

كتابخانه سيد محمدعلى روضاتى(اصفهان) : 3 كتاب.

كتابخانه مدرسه سپهسالار (تهران) : 1 كتاب.

كتابخانه دانشكده الهيات تهران: 1 كتاب.

كتابخانه نوربخش (تهران) : 1 كتاب.

كتابخانه ملى ايران (تهران) : 2 كتاب.

كتابخانه جلال‌الدين ارموى(تهران) : 1 كتاب.

كتابخانه شيخ على خيابانى: 1 كتاب.

كتابخانه مركزى و اسناد: 1 كتاب.

كتابخانه مجدالدين نصيرى: 1 كتاب.

كتابخانه ارشاد تهران: 1 كتاب.

مكتبة الامام الرضا عليه‌السلام (كتابخانه طبسى حائرى): 1 كتاب.

سوريه

مكتبة الاسد (دمشق) : 1 كتاب.

يمن

المكتبة العربية فى الجامع الكبير (صنعاء) : 1 كتاب.

هند

كتابخانه فيضى (بمبئى) : 1 كتاب.

كتابخانه خدابخش (پتنه) : 1 كتاب.

كتابخانه شيخ عبدالقيوم (بمبئى) : 1 كتاب.

كتابخانه راجه (فيض‌آباد) : 1 كتاب.

پاكستان

كتابخانه الجمعية الإسماعيلية (كراچى) : 1 كتاب.

آلمان

كتابخانه سلطنتى برلين: 3 كتاب.

انگلستان

انستيتو اسماعيليه (لندن) : 1 كتاب.

عراق

مكتبة العلمين (نجف) : 1 كتاب.

كتابخانه سيد حسن صدر(كاظمين) : 1 كتاب.

كتابخانه حاج آقا بزرگ تهرانى(نجف) : 1 كتاب.

كتابخانه سيد محمدحسين شهرستانى: 1 كتاب.

نامعلوم

دو. آمار مؤلفين

تأليفات مربوط به غدير اكثرا به صورت فردى انجام شده، و گاهى به صورت گروهى و يا با نام هيئت تحريريه است.

در ميان اين خدمتگزاران غدير كه به نام اميرالمؤمنين عليه‌السلام و اظهار محبت به ساحت اقدسش قلم زده‌اند، علماى بزرگ و محدثين طراز اول ديده مى‌شوند. همچنين

خطباى مشهورى ديده مى‌شوند كه مستقلاً درباره غدير تأليف داشته‌اند، و يا متن خطابه‌هاى پرمحتواى آنان به صورت كتاب عرضه شده است. دامنه اين محبت تا آنجا كشيده شده كه حتى جوانانى را مى‌بينيم كه با سن كم خود مشتاقانه و آگاهانه قلم به دست گرفته‌اند و شعاعى از نور علوى را به نمايش گذاشته‌اند.

اكثر مؤلفين كتاب‌هاى مربوط به غدير از شيعه اثناعشرى هستند و بايد هم چنين باشد. در اين ميان چند مؤلف از اسماعيليه و زيديه و چند نفر از عامه نيز ديده مى‌شوند.

از سوى ديگر تعدادى از كتاب‌ها در مجموعه حاضر مجهول المؤلف است، كه گاهى به علت در دست نبودن اصل كتاب يا منبع معرفى‌كننده بوده، و گاهى در كتاب اثرى از نام مؤلف ديده نشده كه اكثرا در كتاب‌هاى خطى است، و از اين كتاب‌ها، در 9 كتاب هيچ نشانه‌اى از مذهب مؤلف نيست. كتاب‌هايى كه «هيئت تحريريه» يا جمعى از نويسندگان يا مؤسسه‌اى مؤلف آن باشند يك مؤلف حساب شده و مجهول‌المؤلف تلقى نمى‌شوند. در تعدادى از كتاب‌ها نيز نام چند مؤلف بيان شده كه هر كدام از آن مؤلفان جداگانه به حساب مى‌آيند. البته بعضى از مؤلفين بيش از يك كتاب در رابطه با غدير تأليف نموده‌اند. همچنين مترجمين، خلاصه‌نويسان، محققين و ... نيز در اين شمارش به حساب آمده‌اند.

مجموع مؤلفين 2251 نفر هستند؛ كه ذيلاً آمار مربوطه ذكر مى‌شود:

شيعه: 2209 نفر.

اسماعيلى: 7 نفر.

عامه: 21 نفر.

زيدى: 5 نفر.

مؤلفانى كه مذهب آنان مشخص نيست و كتاب‌هايى كه مؤلفان آنها مشخص نيست (مجهول المؤلف) : 69 كتاب.

سه. آمار زبان‌هاى مختلف

تأليفات مستقل درباره غدير تا كنون به 24 زبان دنيا به دست آمده است. اكثريت كتاب‌هاى اين مجموعه به زبان‌هاى فارسى، عربى و اردو هستند و اين دقيقا به علت گسترش مذهب تشيع در اهل اين زبان‌ها است. اكثر كتاب‌هايى كه به غير اين سه زبان هستند ترجمه از فارسى يا عربى و يا اردو است. مخاطبين خاص اين كتاب‌ها يا مسلمانانى هستند كه به يكى از اين زبان‌ها سخن مى‌گويند، و يا از اديان و ملل غير مسلمان‌اند، كه چنين كتاب‌هايى به عنوان هدايت و راهنمايى آنان تأليف شده است. به همين جهت در آنها رعايت اختصار و پرداختن به مسائل كلى مشهود است.

طبق فهرست تفكيكى زبان‌ها در آخر اين كتابنامه، تعداد كتاب‌ها در هر زبانى چنين است:

5 . فرانسوى: 6 كتاب.

6 . روسى: 5 كتاب.

8 . اسپانيايى: 2 كتاب.

13 تركى استانبولى: 8 كتاب.

يادآورى مى‌شود فهرستى از مقالاتى كه مستقلاً در موضوع غدير نوشته شده در آخر همين كتابنامه آورده شده است، كه بسيار ارزشمند و قابل استفاده است. اين تحقيقات 579 مقاله است كه در نشريات، مجلات، روزنامه‌ها و مجموعه‌هاى علمى به چاپ رسيده است.

همچنين تعدادى بروشور و كتاب‌كارت در مورد غدير تدوين و به چاپ رسيده و هر ساله به مناسبت عيد غدير منتشر شده است.

چهار. آمار محصولات فرهنگى

در كنار آمار در مورد كتاب‌هاى مستقل غدير، در اينجا آمارى از محصولات فرهنگى غدير - كه در آخر كتابنامه و پس از معرفى كتاب‌هاى غدير آمده است - نيز عرضه مى‌شود.

اين محصولات مجموعا 169 لوح (CD و DVD ) و 10 كاست است، كه توضيح آن از اين قرار است:

لوح فشرده:217

فارسى: 164 لوح.

عربى: 6 لوح.

انگليسى 1 لوح.

نرم‌افزار: 31 لوح.

تصويرى: 90 لوح.

صوتى: 33 لوح.

مجموعه: 16 لوح.

علمى: 1 لوح.

كاست:217

فارسى: 10 كاست.

پنج. آمار موضوعات

غدير در ظاهر يك عنوان و يك موضوع به نظر مى‌رسد، ولى در مراجعه به كتاب‌هاى غدير مى‌بينيم دانشمندان و دلسوزان شمع ولايت موضوع‌هاى مختلفى از اين گلواژه تشيع انتخاب نموده‌اند، و گاه در يك موضوع از موضوعات غدير كتاب‌هاى متعدد و به شكل‌هاى متفاوت تأليف نموده‌اند.

در اينجا آمارى از موضوعاتى كه مؤلفين غدير درباره آن تأليف كرده‌اند و يا هر موضوعى كه مى‌توان از غدير استفاده نمود - حتى اگر در آن موضوع كتاب نوشته نشده باشد - تقديم مى‌شود:

5 . آيات غدير: تحقيق ديگر در مورد غدير آياتى است كه در غدير و يا در رابطه با غدير نازل گرديده؛ كه عمده آنها سه آيه است: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ... » ، «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » ، «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... » .⁽¹⁾

6 . واقعه غدير و حجة الوداع: از موضوعات مربوط به غدير تحقيق در واقعه آن است؛ كه در چند جنبه مى‌تواند باشد:

يك. ابتداى حركت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى سفر حجة الوداع و سپس مراسم حج.

دو. منتهى شدن آن به واقعه غدير كه در راه بازگشت از اين سفر در كنار غدير خم رخ داد و فرمان توقف توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله صادر گرديد.

سه. خطبه و مراسم پس از خطبه از بيعت مردان و زنان و سلام به اميرالمؤمنين عليه‌السلام كه تا سه روز به طول انجاميد.

چهار. منافقين در غدير، كه شامل ماجراى سنگ آسمانى و كلمات منافقين در غدير و نيز نقشه‌هاى آنان پس از واقعه غدير و نيز جريان عقبه و صحيفه معلونه دوم است.

پنج. مكان غدير كه بحث در مكان و محل واقع شدن واقعه غدير و تحقيق در تعيين موقعيت جغرافيايى آن در آن زمان و اين زمان است.

8 . حديث غدير: در موضوع غدير، حديث پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ، به طور خاص موضوع بحث و تحقيق گسترده قرار گرفته است. حديثى كه به عبارات مختلف و در موارد متعدد بيان شده، و عمده آن در غدير است. بحث در حديث غدير در چند قسمت است:

يك. جمع آورى اسناد و طرق حديث غدير از صحابه و تابعين كه از صحابه نقل نموده‌اند و ... .

دو. بحث در دلالت حديث غدير بر امامت و خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام.

سه. جمع آورى عبارات مختلف حديث غدير.

چهار. جمع آورى ناقلين حديث غدير در كتاب‌هايشان از شيعه و غيرشيعه.

و نزول آيه «إنَّما وَليُّكُم اللّه ... » .⁽¹⁾2. ازدواج اميرالمؤمنين عليه‌السلام با حضرت زهرا عليهاالسلام. 3. خطبه خلافت كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز اول خلافت ظاهرى خود كه مصادف با غدير بود ايراد فرمودند. 4. حديث بساط كه ماجرايى معروف است. 5 . پيمان برادرى بين مهاجرين و انصار كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم خود را با اميرالمؤمنين عليه‌السلام برادر نمود.

6 . ماجراى مباهله پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همراه با اهل‌بيت عليهم‌السلام با نصاراى نجران. 7. ماجراى روزه و صدقه دادن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اهل‌بيت عليهم‌السلام و نزول سوره «هل‌اتى» ، و ماجراهاى ديگر.

در آخر يادآور مى‌شود موضوعاتى در رابطه با غدير وجود دارد كه در تحقيق و تأليف درباره غدير نبايد از آنها غفلت شود، اگر چه از نظر تحقيقى از موضوعات غدير نيستند.

نمونه‌اى از اين موضوعات چنين است:

فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام، شروع و دوران حكومت ظاهرى آن‌حضرت، مسئله غصب خلافت و سقيفه و جوانب آن، ماجراى شورى و جوانب آن، دعوت ذوالعشيره از سوى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ابتداى رسالت و جوانب آن، مسئله شهادت ثالثه، اخوت و برادرى اميرالمؤمنين عليه‌السلام با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، حديث منزلت، حديث سفينه، حديث ثقلين، حديث طير و ... .

شش. آمار گرايش‌هاى تحقيقى

آمارى از گرايش‌هاى تحقيقى در مورد غدير از انواع راهكارها و تحقيقاتى كه محققان از طريق آنها در آستان غدير خدمت نموده‌اند و يا جا دارد كه خدمت نمايند چنين است:

به عنوان مثال در زبان اردو و به خصوص در كشور هند كتاب‌هاى بسيار ارزشمند علمى و تحقيقى در موضوع غدير به رشته تحرير در آمده، ولى به علت اردو بودن كتاب قدر آنها ناشناخته مانده است.

كتاب‌هايى نيز به زبان فارسى است كه اگر به عربى ترجمه شود در تمام كشورهاى عربى مورد استقبال قرار خواهد گرفت. همچنين ترجمه كتاب‌هاى غدير به زبان‌هاى اروپايى و به خصوص انگليسى و نيز به زبان‌هاى آفريقايى بسيار ارزشمند خواهد بود.

گاهى متون قديمى بازنويسى و يا تأليفات جديد به زبان‌هاى ديگر برگردانده مى‌شود. پيداست كه اشتياق فارسى‌زبانان و عرب‌زبانان و اردوزبانان به آثار يكديگر با توجه به يگانگى مذهب از نشاط خاصى برخوردار است. ترجمه به زبان‌هاى ديگر اكثرا جنبه تبليغى دارند، و يا براى كسانى است كه به آن زبان‌ها مأنوس هستند.

5 . جمع آورى مقالات و قصائد: تنظيم چندين مقاله و آنها را به صورت مجموعه‌اى درباره غدير چاپ و نشر نمودن به صورت كتاب و يا شماره‌اى از مجله، از ديگر گرايش‌هاى تأليفى غدير است. اين روش - همانند تنظيم سخنرانى‌ها - باعث مى‌شود نكات و تحقيقات افراد در لا به لاى نوشته‌ها و كتابخانه‌هاى شخصى نمانده و به زيور طبع آراسته و منتشر گردد. نمونه‌اى از اين دست كتاب‌ها، كتاب ارزشمند «غدير در احساس ملت‌ها» و «افق روشن» است.

6 . جواب سؤالات: بسيار به جاست مجموعه‌هايى تدوين شود كه در آنها جواب سؤالات به خصوص براى جوانان داده شود؛ چه سؤالاتى كه تا كنون مطرح شده، و چه سؤالات پيش‌فرضى كه ممكن است مطرح گردد.

8 . اقتباس از آثار بزرگان: اين كار براى استفاده عمومى‌تر و سريع‌تر از آثار ارزشمند است، كه اكثرا به صورت برداشت از كتاب‌هاى مرجع و تأليفات علماى بزرگ انجام شده است.

جلوه ديگر ادبى انتخاب نام‌هاى زيبا و پرمحتواى كتاب‌هاى غدير است، كه به تنهايى يك دنيا معناى اعتقادى به همراه دارد و وقايع غدير را تداعى مى‌كند و روح شنونده را به حقيقت غدير و مفاهيم آن نزديك مى‌نمايد.

نمونه‌هايى از اين نام‌هاى روح‌بخش چنين است:

انوار ولايت در خطبه غدير، افق روشن، بر كرانه غدير، بركه آفتاب، بيعت با خورشيد، پيامى بزرگ از بزرگ پيامبران، جرعه‌اى از چشمه‌سار غدير، خورشيد غدير، در ساحل غدير، دريا در غدير، روزى كه محبت گل كرد، زلالى از كوثر غدير، صهباى غدير، غدير تا ابديت مى‌درخشد، غدير چشمه زلال طهارت توحيدى، كوثر غدير، گلبانگ غدير، يك جرعه از غدير.

يك. آنچه در غدير و يا هفته غدير به عنوان يادبود همان سال منتشر مى‌شود، كه اكثرا مجموعه‌اى از حديث و تاريخ و شعر است، و گاهى به صورت شماره مخصوص يك مجله ارائه شده است.

دو. كتاب‌هايى كه در كنگره‌هاى مربوط به غدير انتشار مى‌يابد؛ و شامل مقالات ارائه شده در كنگره و نيز كتاب‌هاى تدوين شده به مناسبت كنگره است.

سه. سخنرانى‌هاى پرمحتوايى كه صورت كتاب درآمده و منتشر شده است.

سنى و اجتماعى و شغلى. 3. مسابقه نامه‌نگارى و پيام غدير. 4. مسابقه شعر؛ چه شعر قديم يا شعر نو و يا نثر زيبا. 5 . مسابقه آثار هنرى در هر رشته هنرى كه با غدير و صاحب آن اميرالمؤمنين عليه‌السلام مناسبت داشته باشد و از محدوده شرع خارج نباشد.

در تمام اين موارد با جمع آورى آثار شركت‌كنندگان در مسابقه و انتخاب بهترين‌ها و اهداى جوايز به مؤلفين و محققين و شاعران و هنرمندان برتر، مى‌توان گنجينه‌اى درباره غدير جمع آورى نمود، و در همين راستا افكار عمومى را از هر قشر و طبقه‌اى به سوى غدير رهنمون ساخت.

3 - كتابنامه‌هاى غدير

اشاره

شناسايى و معرفى كتاب‌هاى مربوط به غدير طى چهارده قرن به دو صورت ضمنى و مستقل ديده مى‌شود:

اول. كتابشناسى ضمنى

با توجه به اهميت خاص غدير در اسلام و ارتباط مستقيم آن با مسئله امامت و خلافت، از ديرزمان علماى بزرگ به اهميت كتاب‌هاى مربوط به غدير توجه داشته‌اند. در اين راستا شيخ محمد بن على بن شهرآشوب از قرن ششم در كتاب مناقب آل‌ابى‌طالب: ج 3 ص 25 اقدام به معرفى تعدادى از كتاب‌هاى مربوط به غدير نموده است. همچنين سيد بن طاووس از قرن هفتم در كتاب الاقبال بالاعمال: ص 453، 454 كتاب‌هايى در رابطه با غدير معرفى كرده است.

در سده اخير كه مسئله كتابشناسى رسما مطرح شده، اولين قدم را علامه حاج آقا بزرگ تهرانى برداشته و كتاب‌هاى بسيارى در ارتباط با غدير در كتاب «الذريعة» معرفى كرده است.

بعد از ايشان هم مؤلفان و محققانى كه تأليفات مهمى درباره غدير داشته‌اند به طور اختصار و اشاره كتاب‌هاى مربوط به غدير را معرفى كرده‌اند، كه به چند نمونه اشاره مى‌شود:

5 . امام شناسى (سيد محمدحسين حسينى تهرانى) : ج 7 ص 156 - 162.

6 . در صحنه غدير (محمدمهدى ركنى) : ص 40، 41.

8 . نگرشى بر غدير خم (عبدالصالح انتصارى) : ص 85 ، 86 .

دوم. كتابشناسى مستقل

با هدف نشان دادن سابقه غدير در آثار مكتوب، مؤلفانى اقدام به تدوين كتابشناسى مستقل غدير نموده‌اند، كه ذيلاً به معرفى آنان به دو صورت مى‌پردازيم:

يك. كتابشناسى مكتوب

در عرصه تدوين كتبى به كتابشناسى غدير پرداخته شده، كه به 7 مورد اشاره مى‌شود:

استاد علامه بيش از ربع قرن با محقق كبير علامه امينى ملازم بوده، و همچون استادش در مسئله غدير و تحقيقات مربوط به آن تخصص داشتند. لذا در زمينه غدير مقالات تحقيقى و نيز دو كتاب به نام‌هاى «على ضفاف الغدير» به عنوان مستدرك بر كتاب «الغدير» و «الحاشية على كتاب الغدير» تأليف كرده، و نيز كتاب ذهبى درباره غدير را تحقيق نموده‌اند.

5 . منبع‌شناسى جامع غدير، از: سيد احمد حسين‌زاده، حميده جعفرى پاورسى، تعالى، تهران، اول، 1394 ش، رقعى، 174 ص. اين كتاب معرفى 693 كتاب و 699 مقاله در موضوع غدير است.

6 . كتابشناسى و كتابخانه جامع غدير، از: سيد احمد حسين‌زاده، بنياد معارف اسلامى، مجموعه‌سازى و فراهم‌آورى منابع الكترونيك، روزنامه ايران: سال 18 ش 5216 ج 11 آبان 1391 ش. در اين تحقيق مقالات، نسخ خطى، پوسترها، صوت‌ها و 850 كتاب فارسى و عربى و اردو و 45 پايان‌نامه جمع آورى شده، و تمام منابع و مقالات به صورت PDF مى‌باشد.

7 . غديربانان، امير شياسى، طوباى محبت، قم، اول، 1401 ش، رقعى، 229 ص. در اين كتابپس از مقدمه و پيشگفتار و ارائه 160 پيشنهاد براى احياى غدير، 31 كتاب از كتب مستقل و برگزيده غدير معرفى شده، و گزيده‌اى از هر كتاب آمده است.

8 . غدير در آئينه كتاب، كه كتاب حاضر است، و به عنوان گامى ديگر و در شكلى جديد و با معرفى تعداد كامل‌ترى از كتاب‌هاى مستقل درباره غدير به فرهنگ شيعه تقديم شده است، و در صفحات بعدى توضيح در مورد آن خواهد آمد.

دو: كتابشناسى نرم‌افزارى

در عرصه ديجيتال نيز كتابشناسى غدير انجام شده، كه به 4 مورد اشاره مى‌شود:

سوم. زمينه كتابشناسى غدير

بديهى است تعدادى از كتاب‌هاى معرفى شده در چند كتابنامه ذكر شده است، ولى كتاب‌هاى بسيارى هم هست كه هر يك به تنهايى ذكر كرده‌اند. همچنين اكثر فهرست‌نگاران از كار يكديگر استفاده كرده‌اند، و نتيجه اين همكارىِ فكرى، معرفى اين تعداد كتاب است كه تا كنون عرضه شده است.

لازم به تذكر است كه تحقيق و تتبع در كتابشناسى غدير از سه جهت زمينه باز دارد:

با در نظر گرفتن اين زمينه‌ها پيداست هر كتابنامه‌اى تهيه شود، با گذشت مدتى احتياج به ملحقات و استدراك دارد تا كتاب‌هاى جديد به آن اضافه شود.

4 - كتابنامه حاضر

اشاره

كتاب حاضر، شامل مقدمه‌اى در پنج بخش، و نيز خلاصه آن به عربى و اردو و ترجمه آن به انگليسى در پايان كتاب است. پس از مقدمه شمارش كتاب‌ها به صورت الفبايى تنظيم شده كه در چاپ اول 267 كتاب به 4 زبان فارسى، عربى، اردو و انگليسى، و در چاپ دوم 414 كتاب به 8 زبان كه زبان‌هاى تركى استانبولى، تركى آذرى، بنگالى و نروژى اضافه شده، و در چاپ سوم 511 كتاب به 9 زبان كه زبان سواحلى اضافه شده، و در چاپ كه چاپ چهارم است 673 كتاب به 18 زبان معرفى شده كه زبان‌هاى آلمانى، روسى، اسپانيايى، ايتاليايى، فرانسوى، تايلندى، مالايو، كردى و تاجيكى نيز اضافه شده، و در چاپ پنجم 1080 كتاب به 20 زبان معرفى شده، كه زبان‌هاى تاميلى و گرجستانى اضافه شده است. اكنون در چاپ ششم 1916 كتاب به 24 زبان معرفى شده، كه زبان‌هاى آلبانيايى و اُكراينى و هندى و هوسايى اضافه شده

است.

الف. برنامه تدوين فهرست حاضر

اين كتابنامه در دو مرحله به انجام رسيده است:

اول. به دست آوردن نام كتاب‌ها

براى اين منظور از زحمات استاد فقيد سيد عبدالعزيز طباطبائى در كتاب «الغدير

فى التراث الاسلامى» استفاده كامل شده است. همچنين كتاب «الذريعة» و كتابنامه هاى ديگر غدير مورد استفاده قرار گرفته است. جستجوى گسترده‌اى نيز در فهرست‌هاى عمومى و نمايه‌هاى ناشران مختلف و در سايت‌هاى اينترنتى براى يافتن كتاب‌هاى مربوط به غدير انجام شده، و آنچه در كتاب حاضر آمده نتيجه پيگيرى كتاب‌هاى مربوط به غدير از سال 1374 ش تا كنون (1400 ش) است.

دوم. به دست آوردن كتاب‌ها براى كتابشناسى و تصوير جلد براى به دست آوردن اصل كتاب‌ها، كتابخانه آستان قدس در مشهد و كتابخانه آيه‌اللّه مرعشى در قم و بعضى كتابخانه‌هاى ديگر مورد مراجعه قرار گرفت. همچنين به برخى كتابخانه‌هاى خطى و نمايشگاه‌هاى كتاب و كتابفروشى‌ها مراجعه شد.

ب. خصوصيات فهرست حاضر

در قالب‌ريزى كتاب حاضر شكل خاصى از تأليف در نظر گرفته شده تا براى همگان قابل استفاده باشد، كه شرح آن چنين است:

اول. هر كتابى در دو مرحله شناسايى شده است:

دوم. تعريف محتواى كتاب، كه شامل مطالب زير است:

5 . كيفيت قلم مؤلف.

6 . نكات خاص در هر كتاب از قبيل توضيح مدارك آن.

سوم. نمونه عكسى از جلد كتاب‌هاى موجود، به عنوان شاهدى زنده از آن.

چهارم. مراعات ترتيب الفبايى در نام كتاب‌ها.

پنجم. فهرست‌هاى آخر كتاب از جهت زبان كتاب‌ها و چاپى و خطى بودن و نظاير اينها.

ششم. حذف نام بعضى كتاب‌ها، كه در نگاه اول از نامشان به نظر مى‌رسد درباره غدير باشند ولى هنگام مراجعه خلاف آن ثابت شده است، و يا مستقل بودن آنها در غدير ثابت نمى‌شود، و يا كتاب‌هايى كه موضوع غدير بخشى از آن كتاب‌ها است و كتاب مستقلى در موضوع غدير به شمار نمى‌آيند. فهرستى از اين‌گونه كتاب‌ها همراه با نام مؤلف و مشخصات مختصر آنها تدوين شده، كه پس از معرفى كتاب‌هاى غدير در اين كتابنامه آورده شده است.

هفتم. كتاب‌هايى كه دو يا چند نام دارند تحت همه عنوان‌هاى اصلى و فرعى نوشته شده و تعريف كتاب در عنوان اصلى آورده مى‌شود، و عنوان‌هاى فرعى بدون شماره ثبت مى‌گردد و به نام اصلى ارجاع مى‌شود.

هشتم. كتاب‌هاى مذكور در اين فهرست فقط كتاب‌هاى مستقل درباره غدير است. بنا بر اين كتاب‌هايى كه ارتباط با غدير داشته باشند و حتى اگر بخشى از آنها درباره غدير باشد در اينجا ذكر نمى‌شود، اگر چه از كتاب‌هاى مستقل بزرگ‌تر باشند. از اينگونه كتاب‌ها مى‌توان «بحار الانوار» علامه مجلسى را نام برد كه حدود 150 صفحه از جلد 27 آن درباره غدير است. البته در نظر است فهرستى جداگانه براى اين كتاب‌ها تدوين شود.

نهم. اصلاحات و رفع غلط‌هايى كه در بعضى فهارس رخ داده است.

دهم. خلاصه‌اى از مقدمه حاضر به زبان‌هاى عربى، اردو و انگليسى ترجمه شده تا روش كار براى مراجعه كنندگان مختلف روشن باشد.

ج. روش فهرست نگارى در كتاب حاضر

در معرفى هر كتاب مطالب زير به ترتيب آمده است:

شماره مسلسل.

نام دقيق و كامل كتاب.

زبان كتاب: فارسى، عربى، اردو و غيره.

چاپى يا خطى بودن كتاب.

نام مؤلف و تاريخ وفات او.

نام مترجم يا محقق يا همكارى كننده.

نام ناشر.

محل چاپ.

نوبت چاپ.

سال چاپ: قمرى، شمسى و يا ميلادى.

قطع كتاب: رحلى، وزيرى، رقعى، جيبى، نيم‌جيبى، خشتى، خشتى‌كوچك، پالتويى و بياضى.

تعداد صفحات.

منبعى كه معرفى كتاب از آن استخراج شده است.

كتابشناسى و معرفى كامل محتواى كتاب.

مطالب جنبى در هر كتاب كه جداگانه پس از پايان كتابشناسى آورده شده است.

هر اندازه از مطالب فوق موجود باشد نوشته مى‌شود، و نبودن هر مطلب دليل بر نيافتن آن است. لذا از به كار بردن رمزهايى از قبيل «بى‌تا، بى‌نا، بى‌جا» خوددارى مى‌شود. در بعضى كتاب‌ها كه در دسترس نبوده كتابشناسى نيز ذكر نمى‌شود.

د. كتابخانه و كلكسيون غدير

براى آماده‌سازى فهرستى كامل از كتاب‌هاى مستقلِ غدير، جستجوى گسترده‌اى صورت گرفته كه يكى از نتايج آن تشكيل كتابخانه تخصصى غدير است.

از سال 1374 شمسى تا كنون (1400 ش) ، كتاب‌هاى مربوط به غدير از چاپ‌هاى قديم گرفته تا كتاب‌هاى چاپ جديد خريدارى شده است. همچنين نمونه عكسى از برخى كتاب‌هاى خطى در دسترس و نيز دست‌نويس مؤلفان كه به چاپ نرسيده تهيه گرديده است. بدين ترتيب اولين مجموعه كتاب‌هاى مستقل غدير با بيش از 1200 عنوان كتاب مستقل جمع آورى و به عنوان «كتابخانه غدير» نگهدارى مى‌شود.

اين كتابخانه در چندين نمايشگاه مورد بازديد عموم قرار گرفته و دائما در حال تكميل است، و به مناسبت‌هاى مختلفى مورد بازديد قرار خواهد گرفت. در طى سال‌هاى بعد اين كتابخانه تكميل‌تر شده، و بيش از 200 لوح فشرده و 10 كاست، و نيز انواع محصولات فرهنگى و دينى در موضوع غدير از قبيل روزنامه ديوارى، ظرف‌هاى گوناگون كه مفاهيم غديرى در آن چاپ شده، روميزى، قلم، تقويم، جاكليدى و ... جمع آورى شده، و در واقع كلكسيونى كامل و موزه‌اى جامع در مورد غدير است، كه با تفحصى كه صورت گرفته در نوع خود در دنيا بى‌نظير مى‌باشد.

پس از ايراد مقدمه كتاب «غدير در آئينه كتاب» ، فهرستى از كتاب‌هاى مستقل غدير، همراه با نام مؤلف و زبان كتاب و فارسى يا چاپى بودن آن آورده مى‌شود. همچنين فهرست مقالات غديرى، و نيز لوح‌هاى فشرده و كاست معرفى مى‌گردد. براى توضيحات بيشتر و كتابشناسى تفصيلى كتب و مشخصات مقالات و لوح‌هاى فشرده و كاست‌ها، به كتاب «غدير در آئينه كتاب» مراجعه شود.

كتابنامه و مقاله نامه و عرصه ديجيتالِ غدير

كتابنامه و مقاله نامه و عرصه ديجيتالِ غدير⁽¹⁾

در اينجا 1910 كتاب مستقلِ غدير از مؤلفين قرن دوم تا پانزدهم هجرى معرفى مى‌گردد؛ كه فقط به نام كتاب و مؤلف و زبان كتاب و چاپى و خطى بودن آن اشاره مى‌شود.

اين موارد كتاب‌هاى چاپى و خطى غدير، به 24 زبان: فارسى، عربى، اردو، تركى‌استانبولى، تركى‌آذرى، تاجيكى، گرجستانى، كردى، هندى، بنگالى، تايلندى، مالايو، تاميلى، سواحلى، هوسايى، انگليسى، فرانسوى، آلمانى، روسى، اسپانيايى، ايتاليايى، آلبانيايى، اكراينى، نروژى.

در ادامه و براى تكميل اين عنوان، 579 مقاله و 169 لوحِ فشرده و 10 كاسِت نيز معرفى شده است.

براى توضيح بيشتر و كتابشتاسى و معرفى موارد، به كتاب «غدير در آئينه كتاب» مراجعه شود.

كتابنامه غدير

آ

الف

ب

پ

فارسى، چاپى.

ت

ج

چ

ح