دائرة المعارف غدیر جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدیر جلد 8

مشخصات کتاب

سرشناسه : انصاری زنجانی خوئینی، محمد، 1354 -

عنوان و نام پديدآور : دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 8/ محمد انصارى زنجانى خوئینی.

فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير (3)

مشخصات نشر دیجیتالی: اصفهان: محمد انصارى زنجانى، 1405 -

مشخصات ظاهری : ج8.

عنوان دیگر : جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدير.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- دایره‌المعارف‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Encyclopedias

موضوع : غدیر خم -- دایره‌المعارف‌ها

Ghadir -- Encyclopedias

رده بندی کنگره : BP223/54

رده بندی دیویی : 297/452

شماره کتابشناسی ملی : 58119110

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

شماره تماس نویسنده:

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»

فهرست جلد هشتم:

ادامه فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير، ادامه بخش اول: حديث غدير، ادامه قسمت سوم: دلالت حديث غدير:

دوم: شبهات حديث غدير··· 5 - 168

سوم: نكاتى در مورد «أولى» ، «وَلىّ» ، «مَولى» و «ولايت»··· 169 - 395

قسمت چهارم: نكاتى در مورد حديث غدير··· 397 - 515

دوم: شبهات حديث غدير

اشاره

در جلد قبل، تحقيقى مفصل و جامع در مورد دلالت حديث غدير، از كتاب «عبقات الانوار» مرحوم مير حامد حسين، بخش حديث غدير آورده شد. در كتاب عبقات، در قالب پاسخ به شبهات دهلوى و فخر رازى و ديگران، بحث در مورد دلالت حديث غدير و لفظ مولى و استفاده امامت و ولايت و اولوالامر و ... را از تمام جهات تمام كرده است. و لذا مطالبى كه در جلد قبل گذشت سلسله وار و به هم متصل بوده، و روند بحث استدلالى و علمى در آن حفظ شده بود.

در ادامه بحث دلالت حديث غدير و در اين جلد، شبهات پراكنده‌اى كه در مورد حديث غدير و كلمه مولى و ... مطرح شده بيان و پاسخ داده مى‌شود.

سپس به نكاتى در مورد «اولى» ، «ولى» ، «مولى» و «ولايت» اشاره خواهيم داشت.

شبهه منافقين در معناى «مولى»

شبهه منافقين در معناى «مولى»⁽¹⁾

پس از اتمام خطبه غدير و بيعت همگانى با اميرالمؤمنين عليه‌السلام، دومين شيوه وسوسه منافقين راهى بود كه عده‌اى از منافقينِ انصار آن را در پيش گرفتند و سايه‌هاى آن تا امروز ادامه يافته است، و آن اين بود كه اظهار كنند هنوز نفهميده‌اند منظور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مراسم مفصل غدير چيست!

بعد از آنكه در اين باره بسيار سخن گفتند و شايعه پراكنى در مورد آن را وسعت دادند، گستاخانه در صدد مطرح كردن اين شبهه در حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برآمدند. آنان عده‌اى را نزد حضرت فرستادند تا از طرف آنان سؤال كنند كه اصلاً منظورتان از اين خطابه بلند و جمله «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ» چيست ؟

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با خونسردى كامل فرمود: به آنان بگوييد: على بعد از من صاحب اختيار مؤمنين و دلسوزترين مردم براى امت من است.⁽¹⁾

شبهه عدم استشهاد اميرالمؤمنين عليه‌السلام به حديث غدير در غصب خلافت

اشاره

شبهه عدم استشهاد اميرالمؤمنين عليه‌السلام به حديث غدير در غصب خلافت⁽²⁾

در حاشيه استدلال و استشهاد به ماجرا و حديث غدير است، ممكن است اين سؤال براى برخى پيش آيد كه در روز سقيفه كه جريان به خلافت رسيدن خليفه اول ابوبكر بن ابى‌قحافه پيش آمد، چرا اميرالمؤمنين عليه‌السلام به حديث غدير استشهاد نكرد ؟

اين پرسشى است كه شيخ سليم بشرى مصرى در نامه 101 از مرحوم شرف‌الدين داشته و در كتاب «المراجعات» آمده، و خوب است اين پرسش و پاسخ آن را از زبان دو عالم بزرگ سنى و شيعه بشنويم. اين دو عالم، يكى شيخ سليم بشرى مالكى مصرى شبر خيتى (ت 1248 - م 1335 ه ق) از عالمان بزرگ مصر در سده اخير است، كه دو بار به رياست الازهر رسيد.⁽³⁾ديگرى علامه سيد عبدالحسين شرف‌الدين موسوى عاملى لبنانى (ت 1290 - م 1377 ق) است.

شيخ سليم بشرى با اشاره به پذيرفتن حقايقى كه شرف‌الدين در نامه‌هاى پيشين بر او عرضه داشته است چنين مى‌گويد:

حقيقت محض آشكارا شد، خدا را شكر. تنها يك چيز مانده كه ناشناخته است و من از آن تصور روشنى ندارم. آن را با تو در ميان مى‌گذارم تا پرده از آن برگيرى

و علتش را بازگويى. چرا امام عليه‌السلام در روز سقيفه ابوبكر و بيعت كنندگان با او را به نصوصى (احاديث صريحى) كه درباره خلافت او بود و شما شيعه همواره تكيه‌تان بر اين نصوص است استدلال نكرد ؟ آيا شما شيعه از خود على عليه‌السلام بهتر از اين امور خبر داريد ؟

مرحوم سيد عبدالحسين شرف‌الدين در نامه 102 به او چنين پاسخ داده است:

پاسخ اول

همه مردم مى‌دانند كه امام و ديگر دوستانش از بنى‌هاشم و غير بنى‌هاشم در بيعت با ابوبكر حضور نداشتند و پا به سقيفه نگذاشتند، بلكه آنان از سقيفه و آنچه در سقيفه مى‌گذشت دور بودند. آنان با همه وجودشان سرگرم مصيبت بزرگ بودند كه شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود. حضرتش به وظيفه واجب و فورى يعنى كفن و دفن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مشغول بودند و جز به اين حادثه به چيزى نمى‌انديشيدند.

پاسخ دوم

از سوى ديگر، تا آنان مشغول تجهيز پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اداى مراسم نماز و دفن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، مردم سقيفه كار خود را كردند و مسئله بيعت با ابوبكر را سامان دادند. فقط هم همين نبود، بلكه از باب رعايت احتياط و دورانديشى در برابر هر نظر يا حركت مخالف كه باعث در هم ريختن تشكيلات آنان مى‌شد، به اتفاق ايستادگى مى‌كردند.

پاسخ سوم

هم اميرالمؤمنين عليه‌السلام و هم حضرت زهرا عليهاالسلام و هم بعضى از اصحاب و نيز ائمه معصومين عليهم‌السلام، بارها و بارها به حديث غدير استناد و استشهاد كرده و حجت را تمام كردند، كه در محل خود به طور مفصل توضيح داده شده است. حتى براى احقاق حق خود شب‌ها به در خانه مهاجر و انصار رفتند.

پاسخ چهارم

پس از آنكه جريان سقيفه راه افتاد و زمام امور را آنان به دست گرفتند و شد آنچه شد، از سويى زيركى كردند و از ديگر سو قلدرى و خشونت نشان دادند. و چنان شد

كه نه على عليه‌السلام و نه غير على عليه‌السلام، هيچ كس نمى‌توانست به حديث استدلال كند. كسى گوش شنيدن يا امكان انعطاف به طرف مضمون حديث نداشت.

آيا در زمان ما چند نفر مى‌توانند با كسانى كه قدرت را در دست دارند در افتند؛ به طورى كه قدرت آنان را از ميان بردارند و دولتشان را سرنگون كنند ؟ و آيا اگر كسى قصد چنين كارى داشته باشد آزادش مى‌گذارند ؟ هيهات هيهات. و اكنون تو گذشته را با زمان حاضر بسنج، كه مردم همان مردم اند و زمانه همان زمانه است.

پاسخ پنجم

اشاره

از اينها گذشته، على عليه‌السلام در آن روز براى اقدام عملى نتيجه‌اى نمى‌ديد جز بر پا شدن فتنه و آشوب. در آن شرايط كه اسلام دوران نخستين خويش را مى‌گذرانيد و نهال دين تازه كاشته شده بود، حضرت ترجيح مى‌داد اقدام جدى نكند تا شرّ و آشوبى بر پا نگردد. على عليه‌السلام به خوبى متوجه خطرهايى بود كه دين اسلام و كلمه «لا إلهَ إلاّ اللّه» را تهديد مى‌كرد.

در واقع على عليه‌السلام در آن ايام به مصيبتى گرفتار شده بود كه احدى به آنگونه مصيبت گرفتار نشده است، زيرا بار دو امر بزرگ بر دوش على عليه‌السلام سنگينى مى‌كرد:

يكى خلافت اسلام، با آن همه نص و وصيت و سفارشى كه از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره آن رسيده بود، و اين همه متوجه على عليه‌السلام بود و در گوش او فرياد مى‌كشيد و با شكوه‌اى دلگداز و جگرخراش او را به شور و حركت فرا مى‌خواند. دوم آشوب‌ها و طغيان‌هايى كه ممكن بود منتهى شود به از هم پاشيدن جزيره‌العرب و مرتد شدن اعراب نو مسلمان و ريشه كن شدن اسلام و ميدان يافتن منافقان مدينه و ديگر اعراب منافق و دورويى كه به نص قرآن اهل نفاق و دورويى بودند و كافرتر و نفاق پيشه‌تر از هر كس ديگر بودند، و در فهم و هضم حدود احكام خدا از هر كس ديگر دورتر بودند.⁽¹⁾اينان با شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قوت يافته بودند.

آرى مسلمانان در آن روز و پس از شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ماننده گله‌اى سيل زده در شبى زمستانى بودند، كه ميان گرگ‌هاى خونخوار و حيوانات درنده و مسيلمه كذّاب و طليحة بن خويلد و سباح بنت حارث گرفتار شده بودند. رجّاله‌هايى كه دور و بر اينان گرد آمده بودند و براى محو اسلام و مسلمين پا فشارى مى‌كردند.

علاوه بر اين، دو امپراطورى روم و ايران در آن روزگار در كمين اسلام بودند. اضافه بر همه اينها ده‌ها مانع و مشكل ديگر بود كه همه در حال كينه‌توزى با محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و خاندان محمد عليهم‌السلام و اصحاب راستين محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، و براى گرفتن انتقام خود از اسلام - كه همه اعتبارات اشرافى و امكانات مختلف استثمار را نابود كرده بود - به هر وسيله‌اى دست مى‌زدند. اينان با تمام وجود مى‌خواستند اسلام را براندازند و ريشه‌اش را بكنند.

اينان در اين راه با نشاط و شتاب گام بر مى‌داشتند. چون مى‌ديدند با مرگ رهبر اسلام، براى كارشكنى و تخريب فرصت خوبى پيش آمده است. از اين رو مى‌كوشيدند تا اين فرصت را مهار كنند و از بى‌سرپرست شدن مسلمانان پيش از استقرار يك نظام داخلى بهره گيرند.

آرى، در چنين شرايطى على بن ابى‌طالب عليه‌السلام بر سر دو راهى بزرگ رسيد. طبيعى بود كه مانند على بن ابى‌طالب عليه‌السلام حق خلافت خود را فداى اسلام و مسلمين كند و چنين هم كرد.

نهايت براى اينكه نظريه خلافتِ حَقّه اسلام را - كه خلافت شرعى او بود - حفظ كند و در برابر كسانى كه حق اسلامى خلافت را از او سلب كردند⁽¹⁾موضع‌گيرى لازم را كرده باشد - البته آن هم باز به صورتى كه شقّ عصاى مسلمين نشود و فتنه بر نخيزد و فرصت به دست دشمن داده نشود - در خانه نشست و بيعت نكرد. تا اينكه او را به

زور - اما بى‌خونريزى - از خانه به مسجد آوردند. چرا ؟ چون اگر على عليه‌السلام خود به پاى خود براى بيعت رفته بود، حجتى براى خلافت او نمى‌ماند، و براى شيعه و هر طالب حقى برهان حق آشكار نمى‌گشت.

در واقع على عليه‌السلام با اين روش خود دو كار كرد: هم اسلام را حفظ كرد، و هم نگذاشت صورت شرعى خلافتِ حق اسلام به فراموشى سپرده شود. چرا كه در آن روز و آن شرايط، حفظ اسلام و خنثى كردن فعاليت‌هاى دشمنان اسلام متوقف بود بر عدم درگيرى او با سران امت. پس حضرت هم چنين كرد و با خلافت سقيفه در نياويخت.

همه اينها براى حفظ امت و حراست شريعت و نگهداشت دين و چشم پوشى از مناصب خويش براى خدا بود. همه براى اداى امرى بود كه شرعا و عقلاً بر او واجب بود؛ يعنى عمل به اهم (حفظ اسلام و مسلمين) و ترك مهم (حفظ خلافت حقه) ، در مرحله‌اى كه دو تكليف تعارض كنند.

اين است كه شرايط و محيط آن روز، نه به على عليه‌السلام اجازه مى‌داد كه شمشير در ميان مردم گذارد، و نه جامعه آن روز مدينه را - كه جامعه‌اى نو مسلمانان بود - زير ضربه‌هاى استدلال و سخنرانى و تكفير و تخطئه خرد و متزلزل و متشنج سازد.⁽¹⁾

شبهه حضور اميرالمؤمنين عليه‌السلام در يمن⁽²⁾

فخر رازى مى‌گويد: على عليه‌السلام در آن وقت همراه نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نبوده و در يمن بود. در حالى كه اين دروغى بيش نيست، زيرا بازگشت اميرالمؤمنين عليه‌السلام از يمن و همراهى‌اش با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجة الوداع بر اساس احاديث صحيح و نقل‌هاى تواريخ معتبر و آثار

مشهور امرى مسلّم است. نمونه‌هايى از اين دست: بخارى، مسلم، ابن‌ماجه، ابوداوود، تِرمِذى، نَسايى، قارى، شريف جرجانى.⁽¹⁾

مسئله انقدر واضح است كه حتى ابن‌حجر مكّى درباره حديث غدير گفته است: نبايد به كسى كه صحت اين حديث را انكار مى‌كند و مى‌گويد كه على عليه‌السلام در يمن بوده و به اين سان به دنبال ردّ آن است اعتنايى كرد، چرا كه نقل‌هاى معتبر ثابت مى‌كند كه على عليه‌السلام از يمن بازگشت و همراه با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حج گزارد.⁽²⁾

و اما تفصيل مطلب:

يكى از شبهاتى كه در مورد ماجرا و بيان حديث غدير مطرح شده اين است كه: آيا اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه‌السلام در ماجراى غدير حضور داشته، يا در آن زمان در يمن بوده است ؟

همچنين فخر رازى مى‌گويد: على عليه‌السلام در آن وقت همراه نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نبوده و در يمن بود. در حالى كه اين دروغى بيش نيست، زيرا بازگشت اميرالمؤمنين عليه‌السلام از يمن و همراهى‌اش با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجة الوداع بر اساس احاديث صحيح و نقل‌هاى تواريخ معتبر و آثار مشهور امرى مسلّم است. نمونه‌هايى از اين دست: بخارى، مسلم، ابن‌ماجه، ابوداوود، تِرمِذى، نَسايى، قارى، شريف جرجانى.⁽³⁾

مسئله انقدر واضح است كه حتى ابن‌حجر مكّى درباره حديث غدير گفته است: نبايد به كسى كه صحت اين حديث را انكار مى‌كند و مى‌گويد كه على عليه‌السلام در يمن بوده

و به اين سان به دنبال ردّ آن است اعتنايى كرد، چرا كه نقل‌هاى معتبر ثابت مى‌كند كه على عليه‌السلام از يمن بازگشت و همراه با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حج گزارد.⁽¹⁾

اصل ماجرا اينگونه است:

قبل از حركت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى سفر حجة الوداع، اميرالمؤمنين عليه‌السلام با لشكرى از طرف آن حضرت به نَجْران و سپس يمن رفته بودند كه هدف آن دعوت به اسلام و نيز جمع آورى خمس و زكات و جِزيه بود، و اين جزيه قرادادى بود كه اهل كتاب (يهوديان و مسيحيان و زرتشتيان) طبق آن مبلغى به حكومت اسلامى مى‌پرداختند. اين قرار بين مسيحيان نجران و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم در سال قبل از حج برقرار شده بود.

اين بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيش از حركت از مدينه، نامه‌اى براى اميرالمؤمنين عليه‌السلام در يمن فرستاد و ضمن اعلان سفر حج براى آن مناطق، دستور داد آن حضرت نيز براى سفر حج حركت كند.

لذا اميرالمؤمنين عليه‌السلام پس از پايان كارهاى محوَّله در نجران و يمن، با لشكر همراه و دوازده هزار نفر از اهل يمن عازم مكه شدند، كه حدود 800 كيلومتر راه بود. آنان پس از احرام در ميقات «يَلَمْلَم» در جنوب مكه به سوى اين شهر حركت كردند تا براى ايام حج در آنجا حضور داشته باشند.

با نزديك شدن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مكه از طرف مدينه، اميرالمؤمنين عليه‌السلام هم از طرف يمن به اين شهر نزديك شدند. حضرت جانشينى در لشكر براى خود تعيين كردند و خود پيشتر به ملاقات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شتافتند و در نزديكى مكه خدمت حضرت رسيدند و گزارش سفر را دادند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسيار مسرور شدند و دستور دادند هر چه زودتر لشكر همراه را به مكه بياورد.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام به محل لشكر بازگشتند و همراه آنان - همزمان با قافله پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز سه شنبه پنجم ذى الحجه وارد مكه شدند.

با رسيدن ايام حج در روز نهم ذى الحجه، حضرت به موقف عرفات و سپس به مشعر و منى رفتند. بعد از آن اعمال حج را يكى پس از ديگرى انجام دادند، و در هر مورد واجبات و مستحبات آن را براى مردم بيان فرمودند.

و اما پاسخ به اين شبهه:

ظاهرا اولين كسى كه اين شبهه را مطرح كرده و در اين باره ترديد كرده، قاضى عبدالرحمن بن احمد لايجى (م 756 ق)⁽¹⁾در كتاب «المواقف» است. او مى‌گويد: على عليه‌السلام در روز غدير با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نبود، زيرا در يمن حضور داشت.⁽²⁾

ردّ سخن قاضى لايجى:

بسيار جاى تأسف است كه قاضى براى سخنش هيچ دليلى نياورده و هيچ شاهدى براى اين ادعاى بزرگ ذكر نكرده است !

در اينجا در ردّ اين ادعاى بى‌دليل مى‌گوييم: آيا او به تاريخ مراجعه كرده و اين اشكال را كرده است ؟ ! بعيد است كه گفته شود امثال قاضى از تاريخ آگاهى ندارند. ظاهر اين است كه خود را در اين باره به نادانى زده باشد، زيرا ما در پيشگاه صاحبان سيره‌هاى صحيح نزد مسلمانان هستيم. تاريخ به ما مى‌گويد كه اميرمؤمنان عليه‌السلام به دستور رسول اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در يمن حاضر بوده، كه اين را قاضى نيز بيان كرده است.

ولى خود تاريخ - كه از اين ماجرا سخن مى‌گويد - از بازگشت حضرت از يمن و پيوستنش به نبى مكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مكه مكرمه براى اداى مناسك حج نيز سخن مى‌گويد. بنا بر اين، براى چه قاضى ماجراى اول را ذكر مى‌كند و از دومى ياد نمى‌كند و خود را به فراموشى مى‌زند ؟ ! واقعا انسان نمى‌داند اينگونه تحريف تاريخِ صحيح را چه بنامد ! ؟ پس در اين مجال، ابتدا روايتى را مى‌آوريم كه به عكس ادعاى قاضى در كتاب «المواقف» تصريح مى‌كند:

پاسخ اول: نصوص بازگشت اميرالمؤمنين عليه‌السلام به مكه

ابن‌سعد (م 231 ق) مى‌گويد: گفته مى‌شود سرّيه على بن ابى‌طالب عليه‌السلام به يمن دوبار بوده است: يكى از آن دو در ماه رمضان سال دهم هجرت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روى داد. گفته‌اند: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام را به يمن فرستاد، و پرچمى به او داد و با دست خويش عمامه بر سرش نهاد و فرمود: برو و به جايى توجه نكن. وقتى به ديار يمنى‌ها فرود آمدى

و رسيدى، با آنان نبرد نكن مگر آنكه با تو بجنگند. حضرت با سيصد سواره حركت كرد و آن اولين سپاهى بود كه وارد آن سرزمين - يعنى سرزمين مذحج - شد. پس يارانش را گسيل داشت كه غنائم و زنان و اطفال اسير و چارپايان بسيار و ... را آوردند.

على عليه‌السلام بريدة بن خصيب اسلمى⁽¹⁾را مسئول غنائم گردانيد. غنائمى را كه به دست آورده بودند نزد حضرت گرد آوردند، تا آنكه امام به جماعت يمنى‌ها برخورد. ايشان را به اسلام دعوت كرد، اما سرباز زدند و نيزه و سنگ پرتاب كردند. امام يارانش را صف كرد و پرچم را به مسعود بن سنان سُلّمى داد. آنگاه على عليه‌السلام با يارانش بدانان حمله كرد و بيست نفر از آنان را كشت. پس پراكنده شدند و عقب نشستند، و حضرت هم از تعقيب يمنى‌ها دست برداشت.

سپس آنان را به اسلام فراخواند كه به سرعت اجابت كردند، و گروهى از رؤساى آنان با على عليه‌السلام بر اسلام بيعت كردند و گفتند: ما نماينده قوم خويشيم و اين صدقات ماست. پس حق خدا را از آن برگير. على عليه‌السلام غنائم را گرد آورد. آن را به پنج جزء قسمت كرد و بر سهمى از آن نوشت كه اين از آن خداست. حضرت على عليه‌السلام قرعه انداخت. اولين سهم، سهم خمس بود و بقيه غنائم را بين يارانش تقسيم كرد. آنگاه حركت كرد و به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مكه ملحق شد، كه براى حج سال دهم به آنجا آمده بود.⁽²⁾

از ابن‌اثير جزرى (م 663 ق) نقل شده است: على عليه‌السلام به نجران فرستاده شد⁽¹⁾تا صدقات و جزيه آنان را جمع كند و باز گردد. پس چنين كرد و بازگشت، و با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مكه در حجة الوداع ديدار كرد، و بر فرماندهى سپاهى كه همراهش بود يكى از يارانش را گماشت و پيش از همه به سوى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و در مكّه به ايشان رسيد.⁽²⁾

واقدى (م 270 ق) پس از آنكه سريه امام اميرمؤمنان عليه‌السلام را به يمن ياد كرده مى‌گويد: عمر بن محمد بن عمر بن على از پدرش براى من نقل كرد كه على عليه‌السلام تمام غنائمى را كه به دست آورده بود به پنج بخش تقسيم كرد، و براى آن قرعه انداخت، و در يكى از سهم‌هاى آن نوشت: از آنِ خدا. كه اولين سهم، سهم خمس خارج شد. به كسى چيزى غنيمت نداد و نبخشيد.

فرماندهان پيشين به ياران حاضر (و نه ديگران) از خمس مى‌دادند و سپس به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌گفتند، كه ايراد نمى‌گرفت. اين كار را از على عليه‌السلام خواستند.

اما آن حضرت خوددارى كرد و فرمود: خمس را نزد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌برم تا حضرت دستور دهد. اينك رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در موسم حج است. او را ديدار مى‌كنيم و در مورد خمس هر چه را خدا بخواهد انجام مى‌دهد.

پس بازگشت و خمس را با خود برد، و نيز باقى اموال و غنائم را. چون به فُتُق⁽³⁾رسيد، عجله كرد و ابورافع را بر يارانش و خمس گمارد. در ميان خمس، لباسى از

لباس‌هاى يمنى بود. همچنين بارهاى بسته و چهارپايانى كه غنيمت گرفته بود؛ چهارپايانى كه صدقه اموال يمنى‌ها بود.⁽¹⁾

جزرى شافعى در «اسنى المطالب» گفته است: سبب اين خطبه در روز غدير مطلبى است كه ابن‌اسحاق ذكر كرده است: كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام و خالد بن وليد را به يمن به عنوان امير فرستاد. امام بازگشت و در مكه هنگام حج آخرين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با حضرت ديدار كرد، و در مورد امام قيل و قال زيادى شده بود. برخى از همراهان امام بر ضد ايشان سخن مى‌گفتند، چرا كه بازگشت و جانشين امام غنائم را به سپاهان بخشيد. امام شتابان به سوى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رفت. چون رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از حج فارغ شد، به غدير خم فرود آمد و اين خطبه را خواند، تا ارزش على عليه‌السلام را به مردم برساند و گفته ديگران را در مورد او ردّ كند.⁽²⁾

هر كس در اين نصوص و مطالب به دور از تعصب و جانبدارى بينديشد، آشكارا در مى‌يابد كه امام اميرمؤمنان على عليه‌السلام بعد از آنكه كار مهمى را كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بدان فرمان داده بود انجام داد، از يمن پيروزمندانه بازگشت و در مكه مكرمه براى اداى مناسك حج به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيوست.

پاسخ دوم: نصوص حضور اميرالمؤمنين عليه‌السلام در غدير

اشاره

از امورى كه دلالت مى‌كند اميرالمؤمنين عليه‌السلام در رويداد غدير حاضر بوده و در يمن

نبوده، روايات متواترى است كه صراحت دارند پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در واقعه غدير دست على عليه‌السلام را بالا برد و فرمود: هر كس كه من مولاى اويم اين على عليه‌السلام مولاى او است.

در اينجا به پاره‌اى از اين نصوص - كه از مصادر معتبر نزد مسلمانان نقل شده - توجه فرماييد:

مورد اول

امام حنابله، احمد بن حنبل (م 240 ق) در كتاب خويش «فضائل الصحابة» نقل كرده است: عبداللّه براى ما روايت كرد و گفت: پدرم براى من از ابن‌نمير از عبدالملك از عطيه عوفى روايت كرد: نزد زيد بن ارقم آمدم و به او گفتم: يكى از بستگانم از تو حديثى درباره على عليه‌السلام در روز غدير نقل كرده است. دوست دارم آن را از زبان خودت بشنوم.

گفت: اى عراقيان، شما قابل اعتماد نيستيد ! به او گفتم: از جانب من هراسى نداشته باش. گفت: باشد. ما در جحفه بوديم⁽¹⁾كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هنگام ظهر بر ما وارد شد، در حالى كه بازوى على عليه‌السلام را گرفته بود. پس فرمود: اى مردم، آيا نمى‌دانيد به مؤمنان از خودشان شايسته‌ترم ؟ گفتند: آرى ! فرمود: پس هر كس من مولاى اويم على عليه‌السلام مولاى او است. به او گفتم: آيا فرمود: خدايا، دوست بدار كسى كه على عليه‌السلام را دوست بدارد، و دشمن بدار كسى كه او را دشمن دارد ؟ گفت: چنان كه شنيدم به تو خبر مى‌دهم.⁽²⁾

بسيار جاى تأسف است كه اين صحابى به روشنى تمام حديث را نقل نكرده و رعايت امانت را ننموده است ! چگونه ممكن است بگوييم كه زيد صدر حديث را شنيده ولى ذيل و پايان حديث را نشنيده است ؟

اين سخن او كه «چنان كه شنيدم به تو خبر مى‌دهم» چه معنى دارد ؟ ! عجيب است كه ذيل روايت: خدايا دوست بدار كسى كه على عليه‌السلام را دوست دارد، و دشمنش بدار كسى كه او را دشمن دارد.

احمد نيز از زيد بن ارقم در همين كتاب نقل كرده است: زيد بن ارقم گفت و من شنيدم: با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در منطقه‌اى فرود آمديم كه به آن خُمّ مى‌گفتند. حضرت فرمان نماز داد كه در گرماى سخت نماز خوانده شد. سپس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى ما سخن فرمود. براى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پارچه‌اى از درختى كه از خورشيد زرد شده بود پهن گشت، و فرمود: آيا نمى‌دانيد يا گواهى نمى‌دهيد كه من شايسته‌تر به هر مؤمنى از خود او هستم ؟ گفتند: آرى. فرمود: پس هر كس مولاى اويم، اين على عليه‌السلام مولاى او است.خدايا ! دشمن بدار كسى كه او را دشمن دارد، و دوست بدار كسى كه او را دوست دارد.⁽¹⁾

عجيب است كه نسائى در «الخصائص» اين روايت را كه در آن «خدايا دوست بدار كسى كه او را دوست دارد، و دشمن بدار كسى كه او را دشمن دارد» آمده است، از عامر بن واثله روايت مى‌كند:

على عليه‌السلام مردم را در ميدان كوفه گرد آورد و فرمود: هر كسى كه از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم شنيد: آيا نمى‌دانيد از هر مؤمنى شايسته‌تر به اويم ... . سپس در حالى كه ايستاده بود، دست مرا (على عليه‌السلام) را گرفت و فرمود: هر كس مولايش هستم، على مولاى او است. خدايا ! دوست بدار دوست بدار هر كس او را دست بدارد ... ، گواهى دهد. ابوالطفيل مى‌گويد: خارج شدم و هنوز در ذهنم درباره امام اشكال وجود داشت. پس با زيد بن ارقم ملاقات كردم و به من خبر داد و گفت: شك دارى ؟ حديث را از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم.⁽²⁾

پس در اينجا زيد بن ارقم، عامر بن واثله صحابى را - كه هنوز در ذهنش شكى بود - مخاطب ساخت و او را از ترديد در حديث بيرون آورد. ولى وقتى از او در مورد اين اضافه «خدايا دوست بدار كسى كه على عليه‌السلام را دوست بدارد، و دشمن بدار كسى كه او را دشمن بدارد» مى‌پرسند، مى‌گويد: چنان كه شنيدم خبر مى‌دهم ! ؟

گويى زيد عبارت را نشنيده و خواسته در ذيل روايت تشكيك كند و آن را پنهان سازد، اما صدر و ابتداى روايت را تأييد مى‌كند ! شايد ترديد او سبب شده كه بعضى از محدثان و راويان و اهل حديث و رجال و مانند ابن‌تيميه⁽¹⁾و ابن‌ابى‌داوود و ابن‌ابى‌حاتم در عبارت ترديد كنند.

در كتاب «المصنّف» ابن‌ابى‌شيبه آمده است: شريك براى ما از ابويزيد، و وى از پدرش نقل كرد: ابوهريره وارد مسجد شد. نزد او آمديم. در مقابل او جوانى برخاست و گفت: تو را به خدا قسم مى‌دهم، آيا از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدى كه فرمود: هر كس من مولاى اويم، پس اين على عليه‌السلام مولاى او است. خدايا، دوست بدار كسى كه او را دوست دارد، و دشمنش بدار هر كس او را دشمن دارد ؟ گفت: آرى. جوان گفت: اما من از تو بيزارم. گواهى مى‌دهم كه دشمنى كرده‌اى با كسى كه على عليه‌السلام را دوست دارد، و دوستى نموده‌اى با كسى كه على عليه‌السلام را دشمن مى‌دارد. مردم او را با سنگريزه زدند.⁽²⁾

مورد دوم

همچنين احمد به سند خويش از براء بن عازب نقل كرده است: با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجة الوداع حركت كرديم تا به غدير رسيديم. در اين هنگام ندا داده شد كه براى نماز جمع شويد، و زير درختى را براى پيامبر جارو و تميز كردند.⁽³⁾

حضرت دست على عليه‌السلام را گرفت و فرمود: آيا به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم ؟ گفتند: چرا اى رسول خدا. فرمود: اين (على عليه‌السلام) مولاى كسى است كه من مولا

و سرپرست اويم. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن دارد. پس از آن عمر به على عليه‌السلام برخورد و گفت: اى فرزند ابى‌طالب، مباركت باد، مولاى هر مرد و زن مؤمن گرديدى.⁽¹⁾

مورد سوم

احمد بن سند خويش از ابوليلى كندى⁽²⁾نقل مى‌كند: از زيد بن ارقم شنيدم: منتظر تشيع جنازه‌اى بوديم كه كسى از اباعامر پرسيد: آيا از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدى كه روز غدير خم به على عليه‌السلام بگويد: هر كس من مولاى اويم اين على عليه‌السلام مولاى او است ؟ گفت:بله. ابوليلى گفت: به زيد بن ارقم گفتم: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود ؟ گفت: بله، آن را چهار مرتبه فرمود.⁽³⁾

مورد چهارم

در «تاريخ مدينة دمشق» آمده است: ابوعبداللّه خلاّل و ام‌مجتبى دختر ناصر به نقل از ابراهيم بن منصور، از ابوبكر بن مقرى، از ابويعلى، از ازرق بن على، از حسان، از

محمد بن سلمه، از پدرش، از ابوعبداللّه شامى گفته است: وقتى نزد زيد بن ارقم نشسته بوديم و او در مجلس بنى‌ارقم نشسته بود، مردى از قبيله «مراد» بر استرى وارد شد و گفت: ميان شما زيد كسيت ؟ قوم گفتند: اين شخص زيد است. گفت: تو را به خدايى كه جز او خدايى نيست قسم مى‌دهم، آيا از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدى كه فرمود:هر كس من مولاى اويم اين على عليه‌السلام مولاى او است. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد ؟ گفت: آرى.⁽¹⁾

مورد پنجم

ميمون راوى مى‌گويد: يكى براى من از زيد نقل كرد كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: خدايا دوست بدار هر كس على عليه‌السلام را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد.

مورد ششم

ام‌مجتبى علوى به ما خبر داد: بر ابراهيم بن منصور خوانده شد: ابوبكر بن مقرى نقل كرد: هدبة بن خالد، از حمّاد - يعنى ابن‌سلمه - از على بن (زيد) ، از عدى بن ثابت، از براء نقل كرد: با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجة الوداع بوديم. وقتى به غدير خم رسيديم، زير دو درخت را براى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جارو كردند، و در ميان مردم ندا داده شد براى نماز جمع شوند. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام را فراخواند و دست او را گرفت و او را از جانب راست خويش بلند كرد و فرمود: آيا از هر مؤمنى شايسته‌تر و اولى از خود وى نيستم ؟ گفتند: آرى. و در يكى از دو حديث آمده: آيا همسرانم امّ المؤمنين نيستند ؟ - . پس اين (يعنى حضرت على عليه‌السلام) دوستدار كسى است كه من دوستارش هستم و مولاى شخصى است كه من مولايش هستم. خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و هر كس او را دشمن بدارد دشمنش باش.⁽²⁾

مورد هفتم

ابوالقاسم سمرقندى، از ابوالحسن بن نقور و ابوالقاسم بن بسرى و ابومحمد احمد بن على بن حسن بن ابى‌عثمان، از ابوالحسن احمد بن محمد بن قاسم بن موسى بن قاسم بن صلت، از ابوبكر احمد بن عبداللّه (نحاس) دوست ابى‌صخره نقل مى‌كنند كه املا كرد، از محمد بن زنجويه، از حميدى، از يعقوب بن جعفر بن ابى‌كثير مدنى، از مجاهر بن مسمار، از ابن‌ابى‌نقور، از عايشه دختر سعد، از سعد:

همراه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در راه مكه بوديم كه بدان سو مى‌رفت. وقتى به غدير خم رسيد - كه در منطقه خُمّ است - مردم توقف كردند. كسانى كه رفته بودند بازگشتند و كسانى كه عقب مانده بودند رسيدند. وقتى مردم گرد آمدند، رسول خدا فرمود: اى مردم ! آيا فرمان‌هاى خدا را به شما رساندم ؟ گفتند: آرى. فرمود: خدايا شاهد باش. دوباره فرمود: مردم، آيا فرمان خدا را به شما ابلاغ كردم ؟ گفتند: آرى. فرمود: خدايا،گواه باش. بار سوم پرسيد: مردم، چه كسى ولىّ (سرپرست) شماست ؟ سه بار گفتند: خدا و رسولش. سپس دست على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را گرفت و برخيزاند.

ابن‌نقور مى‌افزايد: سپس فرمود: هر كس خدا و رسولش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ولىّ او است، پس اين نيز ولى او است. خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و هر كس با وى دشمن باشد دشمنش باش.⁽¹⁾

مورد هشتم

ابن‌عساكر نيز به سند خود از سهم بن حصين اسدى نقل مى‌كند:

من و عبداللّه بن علقمه به مكه آمديم، روزگارى عبداللّه علقمه به على عليه‌السلام ناسزا مى‌گفت. به ابوسعيد خدرى گفتم: در اين باره حديثى دارى ؟ مقصودم سخن از عهد و زمان پيشين بود. گفت: آرى. اگر برايت نقل كردم، در اين باره از مهاجرين و انصار و قريش بپرس. رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز غدير خم برخاست و فرمان خدا را ابلاغ كرد و فرمود: اى مردم ! آيا از مؤمنان به خودشان سزاوارتر نيستم ؟ عبداللّه بن علقمه پرسيد: آيا اين را از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدى ؟ ابوسعيد گفت: آرى، و به گوش و سينه‌اش اشاره كرد و گفت: با دو گوشم شنيدم و به دلم سپردم.⁽¹⁾

مورد نهم

ابوهريره مى‌گويد: هر كس روز هجدهم ذى الحجه را روزه بگيرد، پاداش روزه شصت ماه برايش نوشته مى‌شود. كه روز غدير خم است؛ وقتى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را گرفت.⁽²⁾

ابن‌كثير در «البداية» به نقل از ابوهريره افزون بر مطلب فوق آورده است: پس خدا اين آيه را نازل كرد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» .⁽³⁾

مورد دهم

جرير بن عبداللّه بجلى⁽⁴⁾: رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با دست بر بازوى على عليه‌السلام زد و او رابرخيزاند، كه بازويش كشيده شد. پس دستانش را گرفت و فرمود: ... .⁽⁵⁾

مورد يازدهم

ابوسعيد خدرى: وقتى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام را در غدير منصوب فرمود ... .⁽¹⁾

مورد دوازدهم

عبداللّه: ديدم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست على عليه‌السلام را گرفت ... .⁽²⁾اين بود شمارى از نصوص و متونى كه تصريح دارد پيامبر مكرم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست امام اميرمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را در غدير گرفت. با ملاحظه اينها، آيا مجالى هست بگوييم على عليه‌السلام در يمن بود و در غدير خم حاضر نبوده است ؟ واقعا علت اين كينه‌ها در حق امام اميرمؤمنان عليه‌السلام و سرور اوصيا و صاحب ولايت كبرى پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چيست ؟ !

پاسخ سوم: قربانى اميرالمؤمنين عليه‌السلام همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجة الوداع

براى اثبات اينكه امام اميرمؤمنان عليه‌السلام از يمن بازگشت و در مكه مكرمه به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيوست، نصوص بسيارى است كه صراحت دارد امام فرمود: اهللتُ باهلال النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: همان كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قربانى كرد، قربانى نمودم.

رويانى رازى (م 307 ق) در «مسند الصحابة» به سند متصل از براء نقل كرده است: هنگامى كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را بر يمن فرمانروا كرد همراهش بودم، و همراهش بر بعضى غنائم دست يافتم. وقتى خدمت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسيد، على بن ابى‌طالب عليه‌السلام عرض كرد: ديدم فاطمه عليهاالسلام خانه را با مواد خوشبوكننده خوشبو كرده است.⁽³⁾

شبهه بيعت و رضايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام

شبهه بيعت و رضايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽¹⁾

از جمله ايرادهايى كه اهل‌سنت در معنى و مفهوم حديث غدير مطرح مى‌كنند اين است كه: حضرت على عليه‌السلام با ابوبكر با ميل و رغبت بيعت كرد و از خلافت او راضى بود و او را افضل مى‌دانست، كه اگر بر خلافت و امامت خود دليل و كلام صريح از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داشت بيعت نمى‌كرد. پس حديث غدير دلالتى بر آنچه شيعه مى‌گويد؛ يعنى امامت و خلافت و اولى به تصرف ندارد.

و اما پاسخ اين شبهه:

ادله صحيحه از كتب صحاح اهل‌سنت و ديگر شواهد تاريخى دلالت دارد كه حضرت امام على عليه‌السلام با اختيار بيعت نكردند، بلكه اجبار بوده و حتى مدت زمان تأخير در بيعت طولانى بوده است:

به قول خود اهل‌سنت به مدت شش ماه تأخير انداختند؛ يعنى تا زمانى كه حضرت زهرا عليهاالسلام زنده بودند، امام على عليه‌السلام از بيعت امتناع ورزيدند. چنانكه در صحيح بخارى آمده است:

... فَأبى أبوبَكرٍ أن يَدفَعَ إلى فاطِمَةَ عليهاالسلام مِنها شَيئا. فَوَجَدَت فاطِمَةُ عليهاالسلام عَلى أبوبَكرٍ فى ذلِكَ فَهَجَرَ، فَلم تُكَلِّمهُ حَتّى تُوُفِّيَت. وَ عاشَت بَعدَ النَبىِّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سِتَّةَ أشهُرٍ. فَلمّا تُوُفِّيَت، دَفَنَها عَلىٌّ لَيلاً وَ لَم يُؤذَن بِها أبابَكرٍ، وَ صلّى عَلَيها. وَ كانَ لِعَلىٍّ عليه‌السلام مِنَ الناسِ وَجهٌ فى حَياةِ فاطِمَةَ عليهاالسلام. فَلَمّا تُوُفِّيَت، إستَنكَرَ على وُجوهِ الناسِ. فَالتَمَسَ مُصالَحَةَ أبى‌بَكرٍ وَ مُبايَعَتِهِ، وَ لَم يَكُن يُبايِعُ تِلكَ الأشهُرِ ... ⁽²⁾:

بعد از اينكه فاطمه عليهاالسلام از ابوبكر مطالبه ارث و فدك نموده و او امتناع كرد كه به فاطمه عليهاالسلام چيزى از آن را پس دهد، فاطمه عليهاالسلام بر ابوبكر خشم و غضب نمود و با او قهر

كرد، و ديگر با او صحبتى نكرد تا وفات نمود، و تا بعد از مرگ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مدت شش ماه زنده بود.

و على عليه‌السلام فاطمه عليهاالسلام را شبانه دفن كرد، و خبر شهادت فاطمه عليهاالسلام را به ابوبكر اطلاع نداد، و على عليه‌السلام بر او نماز خواند. تا فاطمه عليهاالسلام زنده بود مردم به على عليه‌السلام توجه مى‌كردند، اما بعد از شهادت فاطمه عليهاالسلام مردم به او بى‌توجهى مى‌كردند. على عليه‌السلام در صدد مصالحه و بيعت با ابوبكر شد، در حالى كه حضرت در مدت آن شش ماه بيعت نكرده بود.

اگر نصّ بر امامت نبود و يا حديث غدير دلالت نداشت، پس چرا امام على عليه‌السلام شش ماه بيعت نكرد ؟ آيا - العياذ باللّه - امام على عليه‌السلام از روى هواى نفس بيعت نكردند ؟ اين با مقام والاى آن امام منافات دارد، چرا كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حق او فرمود: عَلىٌّ عليه‌السلام مَعَ الحَقِّ وَ الحَقُّ مَعَ عَلىٍّ عليه‌السلام⁽¹⁾، و يا: عَلىٌّ عليه‌السلام مَعَ القُرآنِ وَ القُرآنُ مَعَ عَلىٍّ عليه‌السلام⁽²⁾به اين معنى كه على عليه‌السلام همواره با حق است و از حق جدا نمى‌شود، و على عليه‌السلام همواره با قرآن است و هيچ گاه از قرآن جدا نمى‌شود.

در اين مدت شش ماه كه همه مسلمانان با ابوبكر بيعت كرده بودند به جز اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام و بنى‌هاشم و عده‌اى از خواص اصحاب اميرالمؤمنين عليه‌السلام از مهاجرين و انصار⁽³⁾، آيا على عليه‌السلام بر حق بوده يا بر باطل ؟ آيا با قرآن بوده يا جدا از قرآن؟

اگر گفته شود به علت رضايت فاطمه عليهاالسلام و به خاطر آن حضرت بيعت نكردند، مگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نفرموده: خداوند غضب مى‌كند به غضب فاطمه عليهاالسلام، و راضى مى‌شود به رضايت فاطمه عليهاالسلام⁽⁴⁾؟ و روايات بسيارى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد: فاطمه عليهاالسلام پاره تن من است. هر كس او را به غضب آورد مرا به غضب آورده است.⁽⁵⁾

شبهه روايت مجعول از قول اميرالمؤمنين عليه‌السلام

اشاره

شبهه روايت مجعول از قول اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽¹⁾

از جمله ايرادهايى كه اهل‌سنت در معنى و مفهوم حديث غدير مطرح مى‌كنند اين است كه: از زبان امام على عليه‌السلام روايتى نقل شده كه فرموده است: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره امامت من چيزى تصريح نكرده و سفارش خاصى ننموده است. بنا بر اين، ديگران بودند كه امامت حضرت على و فرزندان او عليهم‌السلام را مطرح كردند.

و اما پاسخ اين شبهه:

پس از ملاحظه نمودن اخبار و روايات صحيحه از كتب صحاح و غيره و ادله و شواهد تاريخى - كه مجموعا اطمينان آور است - روشن مى‌شود كه:

پاسخ اول

حضرت امام على عليه‌السلام در ابتداى امر با خليفه اول بيعت نكرد تا اينكه مجبور به بيعت شد.⁽²⁾بهترين دليل اينكه به مدت شش ماه بيعت را به تأخير انداختند.

پاسخ دوم

با زمامداران و نيز كسانى كه در جامعه نقش داشتند مكرر احتجاج كردند.

پاسخ سوم

بيانات و فرمايشات آن حضرت مثل خطبه سوم از كتاب نهج البلاغه به نام خطبه شقشقيه و روايات ديگر، همگى دلالت دارد بر اعتراض آن حضرت و نارضايتى ايشان از جريانات آن زمان. آرى، پس از ملاحظه اين همه ادله و شواهد و قرائن، معلوم نيست به چه علت و از چه رو مطالبى در اين زمينه از زبان آن حضرت نقل كرده‌اند، كه همه آن بر خلاف گفتار و كردار آن حضرت است !؟

بدون شك معلوم است كه اين روايت از زبان آن امام صادر نشده، و جهت امر ديگرى از زبان آن حضرت وضع كرده‌اند. البته روايات موضوعه و ساختگى در كتب

حديث كم نيست. چنانكه كسى كتاب «اللئالى المصنوعة فى الاحاديث الموضوعة» تأليف سيوطى را مطالعه كند، خواهد دانست كه روايات جعلى فراوان است.

حتى بعضى از مورخين و مؤلفين از اين مرض و گرفتارى مصون نمانده‌اند و رسم امانتدارى و صداقت را فراموش كرده و گاهى جملاتى را حذف مى‌كنند و به جاى آن كلمه «كذا و كذا» و يا «فلان و فلان» اضافه و وضع كرده و تحريف مى‌كنند ! و احيانا از كنار وقايع چنان بى‌تفاوت گذشته‌اند كه گويا اصلاً چيزى نبوده، و بالعكس باطل را چنان جلوه مى‌دهند كه هر كس نگاه كند تصور نمايد غير از اين حق ديگرى وجود ندارد و از مسلمات است !

شبهه سكوت اميرالمؤمنين عليه‌السلام

اشاره

شبهه سكوت اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽¹⁾

از جمله ايرادهايى كه اهل‌سنت در مفهوم حديث غدير مطرح مى‌كنند اين است:

امام على عليه‌السلام كسى است كه از همه افراد شجاع‌تر و صاحب ذوالفقار و فاتح جنگ‌ها بود، و تمام گردن كشان مشركين و كفار را از دم تيغ خود گذراند و در جنگ خبير قدرت نمايى كرد. كسى كه چنين قدرتى دارد چه مانعى داشت اگر نص بر امامت او بود از حق خود دفاع كند ؟ بلكه لازم بود با شمشير حق خود را بستاند. چنانچه در جنگ با معاويه با آن همه لشكر شام بر عليه آنها قيام كرد. شيخين كه از معاويه ضعيف‌تر بودند و قبيله آن دو ناتوان‌تر، چرا قيام نكرد ؟ پس معلوم مى‌شود سكوت حضرت على عليه‌السلام از ترس نبود، بلكه نص بر امامت او وجود نداشت و حديث غدير دستور به محبت و دوستى بوده است.

و اما پاسخ اين شبهه:

بعد از شهادت نبى اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، از چند جهت دشمنان اسلام در كمين بودند تا فرصتى مناسب به دست آيد و ضربه خود را بر پيكر نوپاى اسلام و مسلمين وارد كنند و انتقام خود را بگيرند:

جهت اول

پادشاه نگونبخت ايران، كه يمن از چنگ او خارج شد و اسلام خطر جدى بر تاج و تخت او بود.

جهت دوم

پادشاه روم، كه هم مرز كشور اسلام شد و چندين بار بين آنان جنگ در گرفت و زيد همانجا شهيد شد و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در يك غزوه به نام تبوك شخصا شركت نمودند و آخرين بار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اسامة بن زيد دستور دادند كه به جنگ آنان برود.

جهت سوم

عده‌اى از قبائل و افراد عرب مرتد شدند. و احتمال خطر بزرگى بر عليه مسلمانان و سرزمين آنان بود.

جهت چهارم

چند نفر ادّعاى نبوت كردند. مانند مسيلمه و سجاح و اسود عنسى، و گروهى از اعراب يمن و يمامه اطراف آنان را گرفته و قدرتى پيدا كرده بودند. حتى عده‌اى از تازه مسلمانان هم دور آنان جمع شدند، مانند اشعث بن فيس كندى و شبث بن ربعى.

جهت پنجم

وجود منافقين داخلى كه در تاريخ آمده كه در منزل سويلم اجتماع مى‌كردند⁽¹⁾و عليه اسلام توطئه مى‌كردند. تا جايى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داد بروند و خانه آنان را به آتش بكشند. ولى متأسفانه آنها فرار كردند و در آتش نسوختند.

حتى در اواخر عمر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و در بازگشت از جنگ تبوك، 12 نفر از منافقين - كه هنوز نام آنها در تاريخ مخفى مانده ولى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اسماء آنان با خبر بوده و به حذيفة بن يمان فرمود - اينها قصد ترور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را داشتند⁽²⁾، اما خداوند آنها را رسوا كرد.

همچنين در زمان عمر بن خطاب هنگامى كه شخصى فوت مى‌كرد، اگر حذيفه بر جنازه او حاضر مى‌شد، خليفه براى تشييع و نماز حاضر نمى‌شد⁽¹⁾، مبادا كه از آن منافقين باشد. زيرا حذيفه نام آن 12 نفر را از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيده بود و او را عالم به اسماء المنافقين گويند؛ يعنى آگاه به نام منافقين است.⁽²⁾

پس از بيعت مردم با ابوبكر، ابوسفيان نزد اميرالمؤمنين عليه‌السلام آمد و صدا زد: أينَ المُستَضعَفانِ، وَ إن شِئتَ لأملَئزنَّ المَدينَةَ خَيلاً وَ رِجالاً⁽³⁾: چرا قيام نمى‌كنى ؟ اگر بخواهى مدينه را پر از مردان سواره و پياده مى‌كنم (كه لشكر و ياور تو باشند) .

اميرالمؤمنين عليه‌السلام دانستند كه او مى‌خواهد توسط ايشان - كه سردار اسلام و فاتح خيبر است - بر پيكر اسلام ضربه‌اى بزند، لذا بر او نهيبى زد و فرمود: تو از چه زمانى براى اسلام دلسوز شده‌اى ؟ و او را طرد كرد.⁽⁴⁾

جهت ششم

سكوت حضرت در مسئله خلافت همانند سكوت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه گاهى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى مصلحتى و يا رفع فتنه سكوت مى‌كردند.

مانند جريان طلب نمودن كتف و دوات چند روز قبل از رحلت ايشان؛ وقتى كه بعضى از حاضران گفتند: إنَّ الرَجلَ يَهجُرُ⁽⁵⁾، يا به نقلى: قَد غَلِبَ عَلَيهِ الوَجَعُ⁽⁶⁾: اين مرد (مقصود رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) هذيان مى‌گويد، و يا درد بر او غالب شده و بيهوده حرف مى‌زند ! !

حضرت دستور داد همه خانه را خالى كنند، و اين آخرين ملاقات مردم با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، و از نوشتن صرف نظر كرد و ساكت شد. على عليه‌السلام نيز مثل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ساكت شدند.

جهت هفتم

چه بهتر كه علت سكوت را از زبان اميرالمؤمنين عليه‌السلام بشنويم:

قالَ أبوالطُفَيلِ: كُنتُ عَلَى البابِ يَومَ الشَورى، فارتَفَعَتِ الأصواتُ بَينَهُم. فَسَمِعتُ عَليّا عليه‌السلام يَقولُ: بايَعَ الناسُ أبابَكرٍ، وَ أنا وَ اللّه‌ِ أولى بِالأمرِ وَ أحَقُّ بِهِ مِنهُ. فَسَمِعتُ وَ أطَعتُ مَخافَةَ أن يَرجِعَ الناسُ كُفّارا؛ يَضرِبُ بَعضُهُم رِقابَ بَعضٍ بِالسَيفِ. ثُمَّ بايَعَ أبوبَكرٍ لِعُمَرَ، وَ أنا وَ اللّه‌ِ أحقُّ بِهِ مِنهُ. فَسَمِعتُ وَ أطَعتُ، مَخافَةَ أن يَرجِعَ الناسُ كُفّارا. ثُمَّ أنتُم تُريدونَ أن تُبايِعوا، وَ أنا وَ اللّه‌ِ أحقُّ بِهِ مِنهُ. فَسَمِعتُ وَ أطَعتُ، مَخافَةَ أن يَرجِعَ الناسُ كُفّارا. ثُمَّ أنتُم تُريدونَ أن تُبايِعوا لِعُثمانَ، إذا وَ اللّه‌ِ لا أسمَع وَ لا أُطيع⁽¹⁾:

ابوالطفيل گويد: در روز شورى من بر درب آن خانه (محل شوراى شش نفره) بودم، ك سر و صدا از درون بلند شد و با هم صحبت مى‌كردند. شنيدم امام على عليه‌السلام مى‌فرمود: زمانى كه مردم با ابوبكر بيعت كردند، من بخدا قسم از او سزاوارتر بودم و حق با من بود. اما در عين حال اطاعت كردم كه مبادا مردم كافر شوند و گردن هم را با شمشير بزنند. سپس ابوبكر براى عمر بيعت گرفت، در حالى كه به خدا قسم من سزاوارتر بودم. ولى باز هم اطاعت كردم كه مبادا مردم كافر شوند. و امروز شما مى‌خواهيد با عثمان بيعت كنيد، من رضايت نمى‌دهم و اطاعت نمى‌كنم.

آيا در اين شرايط سخت كه اسلام از همه جوانب در خطر بود، حق با على عليه‌السلام نبود كه سكوت كند، تا اسلام از ضربه كفار و منافقين و مشركين و مجوس در امان بماند، و زحمت‌هاى 23 ساله پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و خون جگر خوردن‌ها و آوارگى‌ها و شهادت حمزه سيدالشهدا و جعفر طيار عليهماالسلام و خون هزاران شهيد از بين نرود ؟

حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام صبر كردند و از حق خود گذشتند و از يك فريضه (امامت) جهت حفظ اسلام ساكت شدند.، چرا كه اگر اصل اسلام بماند، امامت هم در كنار آن زنده است. به اين دليل است كه امروز بيش از دويست ميليون شيعه و قائلين به امامت بلافصل آن حضرت روى كره زمين منتشر هستند.

اين بود خلاصه پاسخ به اين سؤال كه چرا امام على عليه‌السلام قيام نكردند و دست به شمشير نبردند.

شبهه سياقِ آيه اكمال در حديث غدير

اشاره

شبهه سياقِ آيه اكمال در حديث غدير⁽¹⁾

از جمله ايرادهايى كه اهل‌سنت در معنى و مفهوم حديث غدير مطرح مى‌كنند اين است كه: آيه «اليَومَ يَئِسَ الَذينَ كَفَروا مِن دينِكُم فَلا تَخشَوهُم وَ اخشَونِ اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا»⁽²⁾در سياق و جوار جملات تحريم اكل ميته و خون است. پس ربطى به واقعه غدير ندارد.

و اما پاسخ اين شبهه:

هر چند اين آيه در جوار و در سياق جملات حرمت اكل ميته و در وسط آن آيه قرار گرفته است، و ليكن با جملات قبلى و بعدى هيچ گونه ارتباطى ندارد. نه تنها ربطى ندارد، بلكه با اينكه در وسط جمله است، اما اگر فرضا اين آيه را حذف كنيم در مطلب خلل و نارسايى مشاهده نمى‌شود، بلكه مطلب مهم وصل مى‌گردد. به آيه قبلى و بعدى توجه كنيد كه چكونه متصل مى‌شوند:

« ... إلاّ ما ذَكَّيتُم وَ ما ذُبِحَ عَلَى النُصُبِ وَ أن تَستَقسِموا بِالأزلامِ ذلِكَ فِسقٌ (جمله اليَومَ أكمَلتُ لَكُم ... كه در اينجاست را حذف كنيد، و سپس ادامه آيه: ) فَمَن اضطُرَّ فى مَخمَصَةٍ غَيرَ مُتَجانِفٍ لأثمٍ فَإنَّ اللّه‌َ غَفورٌ رَحيمٌ» .

ديديم كه آيه اكمال در بين اين آيه، حكم جمله معترضه را داشته و فقط در وسط اين جملات قرار گرفته است. پس معلوم مى‌شود اين آيه هر چند در سياق آيه قبلى است، اما آيه مستقلى است.

و اما اينكه چرا اين آيه در اينجا قرار گرفته است تا مسئله سياقِ آيات امر را مشتبه كند، چند جواب دارد:

پاسخ اول

طبق نقل روايات وارده، خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داده‌اند كه هر آيه را در جاى خاصى بگذارند.⁽¹⁾

پاسخ اول

آيات را به ترتيب تاريخ نزول قرار نداده‌اند كه موجب تعجب شود. گاهى مى‌بينيد كه آيات مدنى را در سوره مكى و آيات مكى را در سوره مدنى قرار داده‌اند.⁽²⁾

پاسخ سوم

براى حفظ قرآن از تحريف، طبق وعده الهى كه فرموده: «إنّا نَحنُ نَزَّلنَا الذِكرَ وَ إنّا لَهُ لَحافِظونَ»⁽³⁾، لازمه‌اش اين است كه موجبات تحريف را هم فراهم نباشد. جمع نمودن آيات ولايت و امامت در يك سوره موجب مى‌شود كسانى كه نسبت به اهل‌بيت عليهم‌السلام و امامت آنان حساسيت دارند، در قرآن دستبرد بزنند. چنانچه در تاريخ ثابت كردند براى مقابله با اهل‌بيت عليهم‌السلام حدّ و مرزى قائل نيستند ! مثل جنگ احد و كيفيت قتل

حضرت حمزه عليه‌السلام، و جنايت‌هاى واقع شده در صحراى كربلا و شهادت امام حسين عليه‌السلام. تا جايى كه بدن مطهر جگرگوشه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را زير سم اسبان لگد مال كردند، و صدها جنايت ديگر.

كسانى كه چنين جناياتى را مرتكب شدند، آيا از اينكه يك ورق قرآن را پاره كنند و بعد منكر آن شوند دريغ مى‌كنند ؟ لذا خداوند متعال جهت حفظ اين آيات و تحقق وعده خود در اين باره، آيات مربوط به ولايت و امامت و يا فضائل اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام را در لابلاى ديگر آيات قرار داده، كه از تحريف و حذف و يا تغيير و يا انكار آن محفوظ بماند.

و باز ملاحظه كنيد شبيه اين آيه را در سوره احزاب، آياتى را كه درباره زنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده و عمدتا درباره توبيخ و تهديد و ارشاد آنان است. ناگهان در وسط آيه، يك جمله معترضه آمده كه نه ربط به ماقبل و نه به مابعد آيه دارد. ضمن اينكه آيات قبل و بعد آيه تطهير همگى با ضمائر مؤنث است، و آيه تطهير فقط با ضمير مذكر آمده است. اگر آيه تطهير از وسط آيه برداشته شود، اصلاً خللى در معنى و جمله آن به وجود نمى‌آورد. به آيات قبل و بعد آيه تطهير توجه فرماييد:

«وَ قَرنَ فى بُيوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجنَ تَبَرُّجَ الجاهِليَّةِ الأولى . وَ أقِمنَ الصَلاةَ وَ آتينَ الزَكاةَ وَ أطعنَ اللّه‌َ وَ رَسولَهُ (جمله إنَّما يُريدُ اللّه‌ُ لِيُذهِبَ ... كه در اينجاست را حذف كنيد، و سپس ادامه قرآن: ) وَ اذكُرنَ ما يُتلى فى بُيوتِكُنَّ مِن آياتِ اللّه‌ِ وَ الحِكمَةِ إنَّ اللّه‌َ كانَ لَطيفا خَبيرا» .⁽¹⁾

مى‌بينيم كه بر فرض حذف آيه تطهير، جمله قبلى و بعدى از يك سنخ و موضوع، و ضمائر آن نيز مشابه است. معلوم مى‌شود به جهت حفظ قرآن و آيات آن از دستبرد دشمنان، خداوند اين آيه‌هاى حساسيت برانگيز را در لا به لاى آيات ديگر محفوظ كرده تا به چشم نخورد و كسى آن را تحريف نكند.

البته بحث در آيه تطهير و اينكه آيه تطهير جزء آيات زنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيست مفصل است و دلائل مختلفى دارد، كه علماى عظام در محل مناسب آن ذكر كرده‌اند. حتى در صحيح مسلم روايتى در اين باره آمده است.⁽¹⁾اينكه آيات كريمه قبل همه با ضمائر مؤنث و آيات بعد هم با ضمائر تأنيث است، و تنها آيه تطهير با ضمير مذكر وارد شده است.

حتى علماى اهل‌سنت در روايات خود فقط همين يك آيه را گفته و تصريح كرده‌اند كه درباره اهل‌بيت پيامبر عليهم‌السلام نازل شده است.⁽²⁾يا اينكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مدت شش ماه، هر روز وقت خروج براى نماز صبح درب خانه حضرت زهرا عليهاالسلام آيه تطهير را مى‌خواند؛ نه يك كلمه بيشتر و نه يك كلمه كمتر.

در مورد آيه اكمال نيز، مفسرين نقل كرده‌اند كه در روز غدير خم نازل شده است. همه اينها دليل بر اين است كه آيه مذكور در روز غدير خم نازل شده است.

شبهه عمل نكردن صحابه به حديث غدير

شبهه عمل نكردن صحابه به حديث غدير⁽³⁾

اهل‌سنت براى تشكيك در حديث غدير سعى كرده‌اند در معناى «مولى» تشكيك كنند، و شبهاتى مطرح كرده‌اند. يكى از آنها عمل و فهم صحابه است. اين شبهه در مورد «عدم عمل صحابه به حديث غدير» چند پاسخ دارد:

ديدگاه اول در پاسخ به «عدم عمل صحابه به حديث غدير»

اشاره

آخرين دست آويز مخالفان ولايت علوى اين شبهه بى‌اساس است كه اگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

در حضور يارانش براى خودش جانشينى برگزيده بود، همگى از آن با خبر مى‌شدند و آن شخص را مى‌شناختند، و پس از رحلتش او را به مسند خلافت نشاندند، ولى چنين حادثه‌اى رخ نداد و مسلمانان ابوبكر را خليفه خواندند !

اگر حضرت خليفه‌اى انتخاب كرده باشد و اصحابش فرد ديگرى را به جاى او نشانده باشند، بايد يارانش همگى به گناه و سرپيچى متهم شوند، و اين امر هرگز شدنى نيست ! هرگز اصحاب خطا نكردند و همگى عادل بودند !

براى آگاهى اين سطحى نگران، آياتى از قرآن حكيم و رويدادهاى مسلّم تاريخى را بر مى‌شماريم؛ كه سرپيچى ياران از فرمان‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و طغيانگرى آنان نيز وجود منافقان و دو چهرگان و بيماردلان را ثابت مى‌كند:

مورد اول: سرپيچس از فرمان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

از جمله موارد اشاره قرآن به خوددارى از حضور در جبهه جنگ با كافران به سبب دلدادگى دنيا كه هر دو از گناهان بزرگ است:

«يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا ما لَكِم إذا قيلَ لَكُمُ انفِروا فى سَبيلِ اللّه‌ِ اثّاقَلتُم إلَى الأرضِ أرضيتُم بِالحَيوةِ الدُنيا مِنَ الآخِرَةِ فَما مَتاعُ الحَيوةِ الدُنيا فِى الآخِرَةِ إلاّ قَليلٌ» .⁽¹⁾

و آيه «وَ لَو كانَ عَرَضا قَريبا وَ سَفَرا قاصِدا لاتَّبَعوكَ وَ لكِن بَعُدَت عَلَيهِمُ الشُقَةُ وَ سَيحلِفونَ بِاللّه‌ِ لَوِ استَطَعنا لَخَرَجنا مَعَكُم يُهلِكونَ أنفُسَهُم وَ اللّه‌ُ يَعلَمُ أنَّهُم لَكذُبونَ» .⁽²⁾

و آيه «فَرِحَ المُخَلَّفونَ بِمَقعَدِهِم خَلفَ رَسولِ اللّه‌ِ وَ كَرِهوا أن يَجهَدوا بِأموالِهِم وَ أنفُسِهِم فى سَبيلِ اللّه‌ِ وَ قالوا لا تَنفِروا فِى الحَرِّ قُل نارُ جَهَنَّمُ أشَدُّ حَرّا لَو كانوا يَفقَهونَ» .⁽³⁾

و آيه «وَ عَلَى الثَلاثَةِ الَذينَ خُلِّفوا حَتّى إذا ضاقَت عَلَيهِمُ الأرضُ بِما رَحُبِت وَ ضاقَت عَلَيهِم أنفُسُهُم وَ ظَنُّوا أن لا مَلجَأ مِنَ اللّه‌ِ إلاّ إلَيهِ ثُمَّ تابَ عَلَيهِم لِيَتوبوا إنَّ اللّه‌َ هُوَ التَوّابُ الرَحيمِ» .⁽¹⁾

گاه خداى بزرگ آنان را مكذّبان خود و رسولش و كافر ناميده است: «وَ جاءَ المُعَذِّرونَ مِنَ الأعرابِ لِيُؤذَنَ لَهُم وَ قَعَدَ الَذينَ كَذَبوا اللّه‌َ وَ رَسولَهُ سَيُصيبُ الَذينَ كَفَروا مِنهُم عَذابٌ أليمٌ» .⁽²⁾

به راستى چه كسانى فرمان ولايى نبوى را در همراه شدن با سپاه اسامه براى جنگ با روميان ناديده گرفتند، و با وجود لعن متخلّفان از سوى آن حضرت در مدينه ماندند ؟ شايد همان پيش گفتگانى باشند كه خدا آنان را دروغگو و كافر فرموده است !

براى آشنايى با پرونده سياه اين گمراهان كه در برابر اراده نبوى به ستيز برخاستند و به ميل خود رفتار كردند: «وَ ما كانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنةٍ إذا قَضَى اللّه‌ُ وَ رَسولُهُ أمرا أن يَكونَ لَهُم الخيَرَةُ مِن أمرِهِم وَ مَن يَعصَ اللّه‌َ وَ رَسولَهُ فَقَد ضَلَّ ضَلالاً مُبينا»⁽³⁾، مى‌توان منابع عامى را مرور كرد.⁽⁴⁾

اگر آنان به بهانه نگرانى از حال پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و شدت دلسوزى به او به جبهه نرفتند، پس چرا وقت جان دادن و پر كشيدن روح آن حضرت به ملكوت اعلا خانه او را رها

كردند و به سقيفه بنى‌ساعده رفتند تا در گردهمايى انصار با موضوع «چاره انديشى براى رهبر پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله» شركت كردند ؟ !

مورد دوم: فتنه انگيزى و تبليغات منفى

از ديگر موارد اشاره قرآن به فتنه افكنى و تبليغات منفى عليه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ياران راستين آنحضرت است:

«لَقَدِ ابتَغَوُا الفِتنَةَ مِن قَبلُ وَ قَلَّبوا لَكَ الأمورَ حَتّى جاءَ الحَقُّ وَ ظَهَرَ أمرُ اللّه‌ِ وَ هُم كرُهونَ» .⁽¹⁾

و آيه «وَ مِمَّن حَولَكُم مِنَ الأعرابُ مُنافِقونَ وَ مِن أهلِ المَدينَةِ مَرَدوا عَلَى النِفاقِ لا تَعلَمُهُم نَحنُ نَعلَمُهُم سَنُعَذِّبُهُم مَرَّتَينِ ثُمَّ يُردونَ إلى عَذابٍ عَظيمٍ» .⁽²⁾

و آيه كريمه «الَذينَ اتَخَذوا مَسجِدا ضِرارا وَ كُفرا وَ تَفريقا بَينَ المُؤمِنينَ وَ إرصادا لِمَن حارَبَ اللّه‌َ وَ رَسولَهُ مِن قَبلُ وَ لَيَحلِفُنَّ إن أرَدنا إلاّ الحُسنى وَ اللّه‌ُ يَشهَدُ أنَّهُم لَكذُبونَ» .⁽³⁾

و آيه «هُمُ الَذينَ يَقولونَ لا تُنفِقوا عَلى مَن عِندِ رَسولِ اللّه‌ِ حتّى يَنفَضُّوا وَ للّه‌ِ خَزائِنُ السَماواتِ وَ الأرضِ وَ لكِنَّ المُنافِقينَ لا يَفقَهونَ» .⁽⁴⁾

در آشنايى با اين رفتارهاى نابخردانه افراد به ظاهر مسلمان كه خود بين اصحاب هم بودند، افزون بر منابع تفسيرى، مى‌توان از آثار تاريخى نيز مدد جست.⁽⁵⁾

مورد سوم: فرار از جنگ

بى‌شك فرار از ميدان نبرد از گناهان بزرگ است و پرونده شمار فراوانى از اصحاب در جنگ احد و خيبر و حنين، بسيار سياه است كه برخى در جنگ احد سه روز از مدينه دور شدند:

«وَ لَقَد صَدَقَكُمُ اللّه‌ُ وَعدَهُ إذ تُحِسُّونَهُم بِإذنِهِ حَتّى إذا فَشِلتُم وَ تَنازَعتُم فِى الأمرِ وَ عَصَيتُم مِن بَعدِ ما أراكُم ما تُحبُّونَ مِنكُم مَن يُريدُ الدُنيا وَ مِنكُم مَن يُريدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُم عَنهُم لِيَبتَليَكُم وَ لَقَد عَفا عَنكُم وَ اللّه‌ُ ذو فَضلٍ عَلَى المُؤمِنينَ . إذ تُصعِدونَ وَ لا تَلوونَ عَلى أحَدٍ وَ الرسولُ يَدعوكُم فى أخريكُم فَأثابَكُم غَمّا بِغَمٍّ لِكَيلا تَحزَنوا عَلى ما فاتَكُم وَ لا ما أصابَكُم وَ اللّه‌ُ خَبيرٌ بِما تَعمَلونَ» .⁽¹⁾

و آيه «لَقَد نَصَرَكُم اللّه‌ُ فى مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَ يَومَ حُنَينٍ إذ أعجَبَتكُم كَثرَتُكُم فَلَم تُغنِ عَنكُم شَيئا وَ ضاقَت عَلَيكُمُ الأرضَ بِما رَحُبَت ثُمَّ وَلَّيتُم مُدبِرينَ» .⁽²⁾

عبدالحميد بن ابى‌الحديد معتزلى، نام خليفه دوم و سوم ... را در ميان فراريان مى‌شمارد.⁽³⁾

ديگران نيز با آوردن «فلان و فلان» از كنار اين رخداد زشت به سادگى گذشته‌اند.⁽⁴⁾

فخر رازى نيز در تفسير آيه 155 سوره مباركه آل‌عمران در مسئله يكم به فرار آن دو و غيبت سه روزه عثمان بن عفان از مدينه اعتراف كرده، و در مسئله پنجم در آيه 159 همين سوره، سرگردانى و درماندگى خودش را از درك حقيقت آشكار مى‌سازد و مى‌نويسد: به روايت ابن‌عباس، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از سوى خدا فرمان مشورت با مردم را

دريافت كرد كه ابوبكر و عمر از آنهاست. ولى اينجا اشكالى هست، چون همين افرادى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مأموريت مشورت با آنان را دارد، همان فراريانى هستند كه در جاى ديگرى به رسولش امر كرده از آنان درگذرد و برايشان آمرزش بطلبد.

سپس مى‌افزايد: فَهَب أنَّ عُمَرَ كانَ مِنَ المُنهَزِمينَ، فَدَخَلَ تَحتَ الآيَةِ. إلاّ أنَّ أبابَكرٍ ما كانَ مِنهُم، فَكَيفَ يَدخُلُ تَحتَ هذِهِ الآيَةِ ؟ وَ اللّه‌ُ أعلَمُ !⁽¹⁾

گفتنى است كه سيوطى درباره اين حديث ابن‌عباس مى‌نويسد: حاكم آن را روايت و به صحتش حكم كرده است، همچنين بيهقى در سنن خود و احمد در مسندش.⁽²⁾

آرى، فخر رازى ميان دو راه درمانده است: او را از فراريان بنامد، يا با كنار زدن خبر صحيح فضيلت هم مشورتى با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را براى او ثابت كند ! هر چند دست و پا زدن فخر براى اسناد پايدارى به خليفه اول نيز سودى ندارد، چون به گزارش عايشه او نيز از گريزندگان احد بود. زيرا هر گاه از نبرد احد سخن به ميان مى‌آمد، ابوبكر مى‌گريست و مى‌گفت: آن روز من نخستين فرارى بودم، و طلحه را ديدم كه پايدارى مى‌كرد. به خودم گفتم كه تو هم طلحه باش، ولى ... !⁽³⁾

داستان گفتگوى انس بن نضر (عموى انس بن مالك) با عمر در حال فرار و برخى ديگر از ياران پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در كتاب‌هاى تاريخى آمده است !⁽⁴⁾ماجرايى كه عمر و بعضى‌ها دنبال امان‌نامه از ابوسفيان مى‌گشتند، و به ياد عبداللّه بن اُبىّ (سردسته منافقان مدينه) افتاده بودند تا او واسطه اين كار شود ! انس بن نضر آنان را از اين منكر نهى كرد و خود به سپاه دشمن زد تا به شهادت رسيد.

راستى چه كسانى از فرياد مبارزه خواهى عبدوَد ترسيدند و لرزيدند و سر به پايين افكندند، و با وجود وعده بهشت براى هماورد او از سوى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كسى به ميدان نبرد پا نگذاشت ؟ تا على عليه‌السلام به جنگ او رفت و مسلمانان را از شرّ او ايمن ساخت.⁽¹⁾

ابن‌عساكر از بريده و طبرانى از ابن‌عباس و حاكم از جابر بن عبداللّه انصارى روايت كرده‌اند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عمر بن خطاب را در جنگ خيبر به فرماندهى سپاه اسلام گماشت، ولى او ناتوانانه بازگشت.⁽²⁾بخارى و مسلم نيز به گريختن وى در نبرد حنين اعتراف كرده اند.⁽³⁾

مورد چهارم: اعتراض و سرزنش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

از ديگر موارد كه در قرآن آمده، اعتراض به تقسيم غنائم در عزوه طائف و سرزنش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است:

«وَ مِنهُم مَن يَلمِزُكِ فُى الصَدَقاتِ فَإن أُعطوا مِنها رَضوا وَ إن لَم يُعطوا مِنها إذا هُم يَسخَطونَ» .⁽⁴⁾

مورد پنجم: نافرمانى و آزار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

مورد ديگر در آيات نافرمانى و آزار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، در حالى كه به شدت از آن دو نهى شده، و نيز نافرمانان و آزار دهندگان، گمراه و گرفتار عذاب دردناك و ملعون خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و فرشتگان شمرده شده‌اند:

«وَ مَن يَعصَ اللّه‌َ وَ رَسولَهُ وَ يَتَعَدَّ حُدودَهُ يُدخِلهُ نارا خالِدا فيها وَ لَهُ عَذابٌ مُهينٌ» .⁽⁵⁾

و آيه «وَ مِنهُم الَذينَ يُؤذونَ النَبىَّ وَ يَقولونَ هُوَ أُذُنٌ قُل أُذُنُ خَيرٌ لَكُم يُؤمِنُ بِاللّه‌ِ وَ يُؤمِنُ لِلمُؤمِنينَ وَ رَحمَةً لِلَذينَ آمَنوا مِنكُم وَ الَذينَ يُؤذونَ رَسولَ اللّه‌ِ لَهُم عَذابٌ أليمٌ» .⁽¹⁾

و آيه «وَ ما كانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنَةٍ إذا قَضَى اللّه‌َ وَ رَسولُهُ أمرا أن يَكونَ لَهُمُ الخيَرَةُ مِن أمرِهِم وَ مَن يَعصَ اللّه‌َ وَ رَسولَهُ فَقَد ضَلَّ ضَلالاً مُبينا» .⁽²⁾

و آيه «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا لا تَدخلوا بُيوتَ النَبىِّ إلاّ أن يُؤذَنَ لَكُم إلى طَعامٍ غَيرَ ناظرينَ إناهُ وَ لكِن إذا دُعيتُم فَادخُلوا فَإذا طَعِمتُم فَانتَشِروا وَ لا مُستَئنِسينَ لِحَديثٍ إنَّ ذلِكُم كانَ يُؤذِى النَبىَّ فَيَستَحيى مِنكُم وَ اللّه‌ُ لا يَستَحيى مِنَ الحَقِّ وَ إذا سَألتُموهُنَّ مَتاعا فَاسئَلوهُنَّ مِن وراءِ حِجابٍ ذلِكُم أطهَرُ لِقُلوبِكُم وَ قُلوبِهِنَّ وَ ما كانَ لَكُم أن تُؤذوا رَسولَ اللّه‌ِ وَ لا أن تَنكِحوا أزواجَهُ مِن بَعدِهِ أبَدا إنَّ ذلِكُم كانَ عِندَ اللّه‌ِ عَظيما» .⁽³⁾

و آيه «إنَّ الَذينَ يُؤذونَ اللّه‌َ وَ رَسولَهُ لَعَنَهُمُ اللّه‌ُ فِى الدُنيا وَ الآخِرَةِ وَ أعَّدَ لَهمُ عَذابا مُهينا» .⁽⁴⁾

و آيه «وَ مَن يَعصَ اللّه‌َ وَ رَسولَهُ فَإنَّ لَهُ نارُ جَهَنَّمُ خالِدينَ فيها أبَدا» .⁽⁵⁾

در آشكار سازى گردن كشىِ برخى اصحاب و نپذيرفتن حكم حرمت خمر و حج تمتع و خشمگين كردن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، خواندن حديث عايشه از آن حضرت براى هر خِرد ورزى بس است.⁽⁶⁾

همچنين ايستادگى خليفه دوم در برابر فرمان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در رخداد قرارداد حديبيه و اظهار ترس از رفتن به مكه براى گفتگو با سران كفر (به نمايندگى از حضرت) و پيش نهادن عثمان نيز، اقرارش به شك در ديانت و نبوت حضرت پس از امضاى پيمان حديبيه را چه كسى مى‌تواند انكار كند ؟ !

اين سه حديث را مورخان و محدثان ثبت كرده‌اند:

إنّى أخافُ قُرَيشا عَلى نَفسى، وَ لَيسَ بِمَكَّةَ مِن بَنى عَدىِّ بنِ كَعبٍ أحدٌ يَمنَعُنى. وَ اللّه‌ِ ما شَكَكتُ مُنذُ أسلَمتُ إلاّ يَومَئِذٍ.

يا عُمر ! تَرانى رَضيتُ وَ تَأبى ؟⁽¹⁾

دانشمندان در جاى ديگر نيز از شك كردن او درباره پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پرده برداشته و اين خطاب عتاب آميز نبوى را درباره وى گزارش داده‌اند: أ فى شَكٍّ أنت يَابنَ الخَطّابِ ؟ !

بر اين اساس، آيا او مى‌تواند مصداق اين آيه باشد: «إنَّمَا المُؤمِنونَ الَذينَ آمَنوا بِاللّه‌ِ وَ رَسولِهِ ثُمَّ لَم يَرتابوا وَ جاهَدوا بِأموالِهِم وَ أنفُسِهِم فى سَبيلِ اللّه‌ِ أولئِكَ هُمُ الصادِقونَ» ؟⁽²⁾

مورد ششم: تهمت به همسر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

از موارد ديگر كه خدا در قرآن اشاره كرده اتهام آلودگى به همسر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ماريه قبطيه امّ ابراهيم است، كه خداى سبحان به شدت از او دفاع كرد و پاكى او را براى همگان و به ويژه توطئه گران حسود روشن ساخت:

«إنَّ الَذينَ جاءوا بِالإفكِ عُصبَةٌ مِنكُم لا تَحسَبوهُ شَرّا لَكُم بَل هُوَ خَيرٌ لَكُم لِكُلِّ امرِءٍ مِنهُم مَا اكتَسَبَ مِنَ الإثمِ وَ الَذى تَولّى كِبَرَهُ مِنهُم لَهُ عَذابٌ عَظيمٌ» .⁽¹⁾

البته اهل حديث از عامه، توطئه «اِفك» - به معناى: وارونه، دروغ و تهمت - را درباره عايشه، و آيات آغازين سوره مباركه نور را نشان فضيلت او پنداشته‌اند ! !⁽²⁾ولى در حقيقت ماجرا چيز ديگرى بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از راه وحى بدان آگاه شد، و طراح توطئه و تهمت زدن به ماريه (ديگر همسر حسود حضرت كه نازا و عقيم بود) و همدستانش رسوا گشتند، و پاكى دامن امّ‌ابراهيم نيز ثابت شد.⁽³⁾

مورد هفتم: افشاى سرّ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

مورد ديگر كه در قرآن آمده افشاى اسرار خانوادگى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و همدستى و همداستانى عليه او است:

«وَ إذ أسَرَّ النَبىُّ إلى بَعضِ أزواجِهِ حَديثا فَلَمّا نَبَّأت بِهِ وَ أظهَرَهُ اللّه‌ُ عَلَيهِ عَرَفَ بَعضَهُ وَ أعرَضَ عَن بَعضٍ فَلَمّا نَبَّأها بِهِ قالَت مَن أنبَأكَ هذا قالَ نَبَّأنِى العَليمُ الخَبيرُ . إن تَتوبا إلَى اللّه‌ِ فَقَد صَغَت قُلوبُكُما وَ إن تَظاهَرا عَلَيهِ فَإنَّ اللّه‌َ هُوَ مَولاهُ وَ جِبرئيلُ وَ صالِحُ

المُؤمِنينَ وَ المَلائِكَةَ بَعدَ ذلِكَ ظَهيرٌ» .⁽¹⁾اين رفتار نابخردانه آن دو، تهديد تند خداوند را در پى داشت: «عَسى رَبُّهُ إن طَلَقَكُنَّ أن يُبَدِّلَهُ أزواجا خَيرا مِنكُنَّ مُسلِماتٍ مِؤمَناتٍ قانِتاتٍ تائَباتٍ عابَداتٍ سائِحاتٍ ثَيِّباتٍ وَ أبكارا» .⁽²⁾

مورد هشتم: سوگند و شهادت دروغ

از ديگر موارد قرآنى سوگند و شهادت دروغ بعضى از صحابه است:

«وِ سِيحلِفونَ بِاللّه‌ِ لَوِ استَطَعنا لَخَرَجنا مَعَكُم يُهلِكونَ أنفُسَهُم وَ اللّه‌ُ يَعلَمُ إنَّهُم لَكاذِبونَ» .⁽³⁾

مورد نهم: ماجراى دوات و قلم

ماجراى ديگر مخالفت با فرمان آوردن كتاب و قلم براى نوشتن وصيتنامه رسمى، و نسبت هذيان گويى به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، و بر پا كردن آشوب و فتنه در خانه حضرت است ! ! آيا اين جملات از چه كسى يا كسانى است: «إنَّ الرَجُلَ لَيَهجُر» يا «قَد غَلِبَ عَلَيهِ الوَجَعُ» يا «هَجَرَ رَسولُ اللّه‌ِ» يا «ما لَهُ أ هَجَرَ» ؟ !

گويا اين گوينده يا گويندگان در آن زمان، حضرت را به رسالت الهى قبول نداشتند ! شايد آيات آغازين سوره مباركه نجم را از ياد برده بودند كه او هيچ سخنى بر زبان نمى‌آورد، مگر آن كه وحيانى است: «وَ ما يَنطِقُ عَنِ الهَوى . إن هُوَ إلاّ وَحىٌيوحى» .⁽⁴⁾

آيا براى رسيدن به هوس‌هاى خويش آيات بيانگر وجوب اطاعت از رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را زير پا نهادند، يا از اساس آنها را باور نداشتند: «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا أطيعوا اللّه‌َ وَ أطيعوا الرَسولَ وَ لا تُبطِلوا أعمالَكُم»⁽⁵⁾؟ در اين زمينه 17 آيه در قرآن حكيم با فرمان «أطيعوا»

و دو مورد: سوره انفال آيه 24 و شورى آيه 47، با دستور «إستَجيبوا» و يك مورد در سوره حشر با «فَخُذوهُ» آمده است !

آيا آنكه شعار «حَسبُنا كِتابُ اللّه‌ِ» سر داد، آيات پيش گفته را نخوانده بود، يا به قرآن ديگرى معتقد بود كه اجتهاد در برابر نصّ نبى را روا مى‌شمرد ؟

آرى، اگر آن اجتهاد يا درست‌تر بگويم آن خودرأيى گستاخانه نبود، ابن‌تيميه و ابن‌حجر به خود اجازه نمى‌دادند كه در تطهير باغيان و ياغيان بر رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و خليفه بر حق او كاغذ سياه كنند، و شورشيان بر خليفه زمينى و آسمانى و قاتلان صحابى راستين و فرزند دو شهيد راه اسلام جناب عمار را مجتهدانى خطا رفته بخوانند ! كه بر اين فتنه‌گرى و جنايت و خونريزى هيچ مؤاخذه‌اى نمى‌شوند، بلكه يك پاداش نيز دريافت مى كنند ! !⁽¹⁾

كوس رسوايى نسبت دهندگان هذيان به ساحت قدس نبوى به گوش نووى و ابن‌حجر عسقلانى و ابن‌اثير و ابن ابى‌الحديد نيز رسيد و آنان در صدد آبرودارى برآمدند. به توجيه نامه نووى دقت كنيد: وَ أمّا كَلامُ عُمَرَ، فَقَد إتَّفَقَ العُلَماءُ المُتَكَلِّمونَ فى شَرحِ الحَديثِ عَلى أنَّهُ مِن دَلائِلِ فِقهِ عُمرَ وَ فَضائِلِهِ وَ دَقيقِ نَظَرِهِ، لأنَّهُ خَشِىَ أن يَكتُبَ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله أمورا رُبَّما عَجَزوا عَنها وَ استَحَقّوا العُقوبَةَ عَلَيها، لأنَّها مَنصوصَةٌ لا مَجالَ لِلإجتِهادِ فيها، فَقالَ عُمَرُ: حَسبُنا كِتابُ اللّه‌ِ.⁽²⁾

بسيار شگفت انگيز و دردآور است كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى پيشگيرى از فتنه و گم گشتگى امت و يارانش مى‌خواهد سندى مكتوب به يادگار بگذارد، و با آنكه به

استناد وحى سخن مى‌گويد، گويا فقاهتش به آن اندازه نيست كه بفهمد شايد اين نص نبوى مايه اختلاف گردد، ولى دقت نظر و فقاهت عمر از آن حضرت بيشتر است !

آفرين بر نووى و بر اين خداشناسى و پيامبرشناسى اش ! آيا مردم دينشان را از اين ايادى شيطان بايد ياد بگيرند ؟ ! آيا ايستادگى در برابر فرمان پيام‌آور الهى فضيلت است ؟ !

اين سخن نووى بر آمده از توجيه ابن‌اثير و قارى است. على بن سلطان محمد قارى نخست اين سخن ابن‌اثير را مى‌آورد كه همزه در «أ هَجَرَ» براى استفهام است نه بيانگر باب افعال ! و اگر اخبارى باشد، فحش و هذيان است و به عمر چنين گمانى نمى‌رود !

سپس از قول خطابى اينگونه نقل مى‌كند: نمى شود سخن عمر را چنين معنى كنيم كه او خيال نسبت غلط‌گويى يا گمان آن را به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داشت، ولى چون حال ناخوشايند حضرت را در آستانه رحلتش تماشا كرد، از آن ترسيد كه مانند بيمارانى كه درد و رنج بر ايشان چيره شده، سخنانى ناخواسته بر زبان بياورد و سوژه‌اى براى منافقان قرار گيرد ! پيش از اين هم گاه چنين بود كه ياران رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از نظرش بر مى‌گرداندند، قبل از آنكه تصميم جدّى بگيرد، مانند داستان قرار داد حديبيّه ... .⁽¹⁾

آرى، حديث‌سازان براى آبرودارى خليفه‌اشان به اين توجيهات بى‌اساس دست زدند و آبروى خود و خليفه را به حراج گذاشتند، و براى درست نمايى توجيه خود جمله: استفهموه: از او بپرسيد، را به سخن نبوى افزودند ! و مرد آسمانى را - كه نه تنها چشم منافق بين، بلكه گوش منافق‌شناس نيز دارد: «وَ لَو نَشاءُ لأرَيناكَهُم فَلَعَرَفتَهُم بِسيماهُم وَ لَتَعرِفَنَّهُم فى لَحنِ القَولِ وَ اللّه‌ُ يَعلَمُ أعمالَكُم»⁽²⁾- به گفتن سخنانى متهم كردند كه مبادا سوژه منافقان عليه مسلمانان راستين باشد !

به گزارش خطيب بغدادى و ابن ابى‌الحديد معتزلى، خود عمر بن خطاب نيز در پاسخ ابن‌عباس از داستان پنجشنبه سياه چنين گفت: وَ لَقد أرادَ أن يُصَرِّحَ بِإسمِهِ، فَمَنَعتُ عَلَيهِ قُريشَ أبدا ! وَ لَو وَلّيها لانقَضَت عَلَيهِ العَرَبُ مِن أقطارِها ! فَعَلِمَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله إنّى عَلِمتُ ما فى نَفسِهِ فأمسَكَ وَ أبَى اللّه‌ُ إلاّ إمضاءَ ما حَتَمَ !⁽¹⁾

در جاى ديگرى ابن ابى‌الحديد در دفاع از خليفه مجتهد خود ! اعتراف او را چنين مى نويسد: إنَّ رَسولَ اللّه‌ِ أرادَ أن يَذكُرَهُ للأمر فى مَرَضِهِ. فَصَدَدتُهُ عَنهُ خَوفا مِنَ الفِتنَةِ وَ انتِشارِ أمر الإسلامِ.⁽²⁾

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى آينده امت اسلام نگران بود و با تدبيرى خاص مى‌خواست در لحظه‌هاى پايانى عمرش نام جانشين خودش را در سندى مكتوب به يادگار بگذارد، تا «لا تَضِلُّوا بَعدهُ أبَدا» و «لا يَختَلِفُ بَعدى إثنان» پيش نيايد. ولى اهل‌سنت مى‌گويند: عمر از آن حضرت به امتش دلسوزتر، و از پيدايش فتنه در صورت امارت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام نگران بود !

آرى او در دل كينه علوى و غدير داشت و امامت او را بر نمى‌تابيد و پديدارى آشوب را بهانه‌اى براى هوس‌مدارى و خودكامگى‌اش قرار داد ! «إنِ الحُكمُ إلاّ للّه‌ِ يَقُصُّ الحَقَّ وَ هُوَ خَيرُ الفاصِلينَ» .⁽³⁾

رويداد پنجشنبه سياه و ماجراى كتف يا همان دوات و قلم در منابع عامه بسياز آمده است.⁽⁴⁾

آثار تاريخى: تاريخ طبرى: ج 2 ص 228. الكامل فى التاريخ: ج 2 ص 7. الطبقات: ج 1 ص 517 . السيرة الحلبية: ج 3 ص 344. سير اعلام النبلاء: ج 2 ص 458. سبل الهدى و الرشاد: ج 12 ص 247. انساب الاشراف: ج 2 ص 236. تذكرة الخواص: ص 62 . حلية الاولياء: ج 5 ص 25. البداية و النهاية: ج 5 ص 247. جوامع السيرة النبوية ابن‌حزم : ص 209. الوفاء باحوال المصطفى9 (ابن‌جوزى) : ص 794. المراجعات: ش 86 . مرآة الاسلام (طه حسين) : ص 124.

مورد دهم: حديث حوض

آيا حديث «حوض» را عموم محدثان عامه در بابى ويژه به اين نام نياورده‌اند ؟ كه حضرت فرمود:

يَرِدُ عَلىَّ يَومَ القيامَةِ رَهطٌ مِن أصحابى، فَيُجلَونَ عَنُ الحَوضِ ! فأقولُ: يا رَبِّ أصحابى ! فَيَقولُ: إنِّكِ لا عِلمَ لَكَ بِما أحدَثوا بَعدَكَ؛ إنَّهُم إرتَدُّوا عَلى أدبارِهِمُ القَهقَرى !⁽¹⁾

إنّى فَرَّطُكُم وَ أنا شَهيدٌ عَلَيكُم ! إنّى وَ اللّه‌ِ لأنظُرُ إلى حَوضى الآنَ وَ إنّى قَد أُعطيتُ خَزائِنَ مَفاتيحِ الأرضِ، وَ إنّى وَ اللّه‌ِ ما أخافُ بَعدى أن تُشرِكوا، وَ لكِن أخافُ أن تَنافَسوا فيها !⁽²⁾

وَ إنَّ أُناسا مِن أصحابى يُؤخَذُ بِهِم ذاتَ الشِمالِ ! فأقولُ: أصحابى أصحابى ؟ فيُقالُ: إنَّهُم لَم يَزالوا مُرتَدّينَ عَلى أعقابِهِم مُنذُ فارَقتُهُم !⁽³⁾

گفتنى است كه داستان حوض و آينده اختلاف آميز اصحاب در روايات گوناگونى با اندك اختلافى در منابع پيش گفته آمده، كه همگى مؤيد آگاهى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از رويداد زشت و خطرناك ارتداد گروهى از ياران خويش و اختلاف آنان در خلافت آن حضرت بود !

مورد يازدهم: حديث افتراق امت

همچنين «حديث 73 فرقه» كه راويان آن را نقل كرده‌اند:

سَتَفتَرِقُ أُمَّتى عَلى ثَلاثٍ وَ سَبعينَ فِرقَةٍ. الناجيَةُ مِنهُم واحِدَةٌ، وَ الباقونَ هَلكى. يا: كُلُّهُم فِى النارِ إلاّ واحِدَةٌ. يا: واحِدَةٌ فِى الجَنَّةِ وَ ثِنتانُ وَ سَبعونَ فِى النارِ.⁽¹⁾

شمارى از اصحاب اين روايات را گزارش داده‌اند، مانند امام على عليه‌السلام و انس بن مالك و عبداللّه بن عباس و عبداللّه بن عمر و سعد بن ابى‌وقاص و عمرو بن عوف مزنى و عوف بن مالك اشجعى و عويمر بن مالك و معاويه بن ابى‌سفيان !

از سوى ديگر صحت اسناد و وثاقت روايتگران آنها نيز به امضاى بزرگان عامه رسيده است.⁽²⁾

اكنون با توجه به احاديث بالا و آگاهى پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آينده خطرناك امت و اختلاف آنان در امر خلافت و امامت، بر مرد خرد ورز (نه مسلمان معتقد به عصمت و دريافت وحى به وسيله پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مى‌سزد كه آن مرد بزرگ و راهبر فرزانه‌اى كه

مردمان نادان و بت‌پرست را به سوى خداپرستى فرا خوانده، و پس از سپرى كردن دوران 13 ساله مظلوميت و مهجوريت بعثت با تلاش‌هاى توان فرسا حكومت دينى بر پا ساخته و نو مسلمانانى تربيت كرده، حال كه هنگامه شهادت او است هيچ تدبيرى براى فتنه سوزى و اختلاف زدايى نداشته باشد ؟ ! !

پيامبرى كه در ترك چند ساعته يا چند روزه، مدينه را بدون جانشين رها نمى‌كرد و كسى را جاى خود مى‌گماشت. به عنوان مثال:

در حركت به سوى غزوه «بواط» سعد بن معاذ، و در غزوه «ذى العشيره» ابوسلمه مخزومى، و در غزوه «بدر كبرى» ابن‌مكتوم، و در غزوه «بنى‌قينقاع» و «سويق» ابولبابه انصارى، و در غزوه «قرقرة الكدر» و «فرّان» و «احد» و «حمراء الاسد» ابن‌مكتوم، و در غزوه «ذى‌امر» و «ذات الرقاع» عثمان بن عفان، و در غزوه «بنى‌نضير» ابن‌مكتوم، و در غزوه «بدر سوم» عبداللّه بن رواحه، و در غزوه «دومة الجندل» و «خندق» ابن‌مكتوم، و در غزوه «بنى‌مصطلق» زيد بن حارثه و در غزوه «بنى‌لحيان» و «ذى‌قِرَد» ابن‌مكتوم، و در غزوه «خيبر» و «عمرة القضاء» سباع بن عرفطه، و در غزوه «تبوك» امام على عليه‌السلام را جانشين خود در مدينه برگزيد !

آيا با اين همه سيره پيوسته او در غيبت‌هاى كوتاه مدت، مى‌توان گفت كه براى نبود دراز مدتش پس از پرواز به ملكوت اعلا كسى را جانشين خود نخواند ؟ ! آيا - معاذ اللّه - ابوبكر و عمر و عثمان و معاويه از او داناتر و آگاه‌تر بودند كه براى پس از خود خليفه‌اى گماشتند ؟ ! آيا رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اندازه جناب عايشه هوش سياسى نداشت كه پس از ترور عمر به وى پيام فرستاد: مبادا امت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مانند گلّه‌اى بدون چوپان رها كنى و بى‌شناساندن جايگزين از دنيا بروى ؟ !⁽¹⁾

راستى آن همه كارشكنان و منافقان و بيماردلان و كوته‌نگران و ساده‌انديشان كه در مدينه مى‌زيستند و مايه مزاحمت براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مسلمانان و هم مانع پيشرفت اسلام

بودند، براى پس از رحلت حضرت خطرى شمرده نمى‌شدند ؟ آيا نبايد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهدر جهت ايمن‌سازى امت از شرارت آنان راه چاره‌اى مى‌انديشيد ؟

شايد پيروان خلفاى كودتاگر بگويند كه همه آنان پس از شهادت جانسوز نبوى يكباره از لجاجت و دو چهره‌گى دست شستند، و چونان سلمان و اباذر از مؤمنان ممتاز گشتند ! ولى سوگمندانه بايد بگوييم كه واقعيت تلخ و انكار ناپذير جز اين است !

آنان با همديگر همدست، همداستان، همفكر و هماهنگ شدند و ياران راستين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از صحنه اصلى اسلام بيرون راندند، و با مكرهاى فراوان خليفه نامبرده نبوى را خانه نشين ساختند !

اكنون جاى اين پرسش است: عدد 73 (هفتاد و چند) براى مبالغه و بيان كثرت تفرقه ميان مسلمانان باشد يا بيانگر حقيقت، آن تنها گروه نجات يافته كدام است ؟ آيا پيروان مذاهب خودساخته مالك و احمد و ابوحنيفه و شافعى‌اند ؟ آيا چهار را مى‌شود يك خواند ؟

آرى، آنان كه امامت دوازده جانشين منصوص نبوى را بپذيرند، در صورت به جا آوردن وظايف بندگى مى‌توانند برابر بيرونى آن گروه راه يافته و نجات يافته باشند !

مورد دوازدهم: سرپيچى بعضى از اصحاب

آيا بخارى و مسلم و احمد بن حنبل و ابن‌اثير، سرپيچى اصحاب از دستور بيرون آمدن از احرام را در داستان مصالحه حديبيّه از امّ المؤمنين جناب ام‌سلمه نقل نكرده‌اند ؟ كه به پيشنهاد وى حضرت شخصا به قربانى كردن شتر و تراشيدن سرش پرداخت: فَلَمّا رَأوا ذلِكَ قاموا فَنَحروا وَ جَعَلَ بَعضُهُم يَحلِقُ بَعضا. حَتّى كادَ بَعضُهُم يَقتُلُ بَعضا غَمّا !⁽¹⁾

مورد سيزدهم: دنيا پرستى بعضى از اصحاب

آيا جريان روز جمعه و دنيا زدگى اصحاب و نكوهش آنان در قرآن نيامده است: «وَ إذا رَأوا تِجارَةً أو لَهوا إنفَضُّوا إلَيها وَ تَرَكوكَ قائِما قُل ما عِندَ اللّه‌ِ خَيرٌ مِنَ اللَهوِ وَ مِنَ التِجارَةِ وَ اللّه‌ُ خَيرُ الرازِقينَ»⁽¹⁾؟

افزون بر ديگر محدثان و مفسران، بيهقى مى‌نويسد: اين رويداد زشت سه بار رخ داد، زيرا در برخى روايات شمار ياران راستين حضرت كه در مسجد ماندند و به تماشاى جمعه‌بازار نرفتند 7 يا 8 يا 12 آمده است.⁽²⁾

مورد چهاردهم: نافرمانى بعضى از اصحاب

آيا توده محدثان و مورخان، نافرمانى اصحاب از فرمان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در حجة الوداع از جابر بن عبداللّه و عايشه گزارش نداده‌اند ؟ كه وى به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفت: من أغضَبَكَ أغضَبُهُ اللّه‌ُ ! سپس حضرت در پاسخ عايشه فرمود: ما لى لا أغضِب، وَ أنا آمُرُ فَلا أتَّبِع: چرا خشمگين نشوم كه فرمان مى‌دهم ولى اطاعت نمى‌شوم.⁽³⁾

گفتنى است كه ابن‌قيّم و ابن‌حزم چهارده نفر از اصحاب را نام برده‌اند كه خبر فرمان عمره تمتع را از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل كرده‌اند:

عايشه و حفصه و على بن ابى‌طالب عليه‌السلام و فاطمه زهرا عليهاالسلام و اسماء دختر ابوبكر و جابر بن عبداللّه و براء بن عازب و ابوسعيد خدرى و عبداللّه بن عمر و انس بن مالك و ابوموسى اشعرى و عبداللّه بن عباس و سبرة بن معبد جهنى و سراقة بن مالك مدلجى.⁽⁴⁾

با اين همه، زمامدار دوم مسلمانان از انجام دادن حج تمتع پيشگيرى و مخالفانش را به شكنجه تهديد كرد ! چون او - به گفته قرطبى - هنگام صدور دستور نبوى نيز آن را بر نتافت و سخن زشتى بر زبان راند !⁽¹⁾

نتيجه

اين بود گزارشى كوتاه از عملكرد اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، كه در حقيقت از دشمنان آن حضرت بودند. راستى اگر در ميان مسلمانان و ياران پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خيانت پيشگانى نبودند، آيا نهى از خيانتگرى به خدا و رسول او لغو و بى‌اثر، پوچ و بيهوده نمى‌نمود:

«يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا لا تَخونوا اللّه‌َ وَ الرَسولَ وَ تَخونوا أمانَتَكُم وَ أنتُم تَعلَمونَ»⁽²⁾؟

در خانه اگر كس است، يك حرف بس است ! ابن ابى‌الحديد در گزارش گفتگوى مشروح عبداللّه بن عباس با عمر بن خطاب و پرسش وى از عمر درباره وصيت نانوشته پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين آورده است: «وَ لَقَد أرادَ أن يُصَرِّحَ بِإسمِهِ. فَمَنَعتُ مِن ذلِكَ: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خواست تا نام جانشين خودش را در سندى مكتوب آشكار و جاويدان سازد، كه من نگذاشتم !⁽³⁾

دو راه گريز ديگر

راه اول: آلوسى بغدادى وقتى از همه جا درمانده شد و توانايى انكار دلالت روايت متواتر غدير بر امامت و خلافت امام على عليه‌السلام را از دست داد و ناگزير آن را پذيرفت، به اين دست آويز سست شيطان پناهنده شد كه ما سنت گرايان امامت او را مى‌پذيريم. اما در نوبت چهارم و حديث غدير نيز بيانگر همين مطلب است و علت تصريح به نام او، آگاهى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از شورش‌ها و جنگ‌هاى سه گانه در دوران خلافت او بود: لأنَّ أهلَ السُنَةِ قائِلونَ بِذلِكَ حينَ إمامَتِهِ.⁽⁴⁾

در پاسخ اين مفسر متعصب، چند نكته تأمل برانگيز را پيش مى‌نهيم:

راه دوم: در سخنان ابن ابى‌الحديد آمده است كه خواست خدا نبود كه على بن ابى‌طالب عليه‌السلام نخستين خليفه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد، هر چند رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر آن پاى فشرد ! و هنگام تعارض ميان مراد خدا و رسول حق تقدم با خداى والا است !⁽¹⁾

سوگمندانه بايد بگوييم كه ستمگران يغماپيشه براى توجيه جنايات و غارتگرى‌هاى خودشان موضوع جبر تاريخ را پيش كشيدند، و متأسفانه برخى دانشمندان دينى هم آگاهانه و خواسته يا ناآگاهانه و ناخواسته در اين دام افتادند !

استدلال ياد شده شايسته مسلمانى متعارف نيست ! كجا مانده به اديبى چون ابن ابى‌الحديد ! راستى اگر امامت و خلافت على عليه‌السلام خواست خداى منّان نبود، فرستادن آيه ولايت و اهداى انگشتر نيز آيه ابلاغ رسالت و اكمال دين و اتمام نعمت در سوره مائده در روزهاى پايانى دوران زيست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لغو و بيهوده نمى‌نمود ؟

آيا رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه همه افعال و اقوال او برخواسته از وحى آسمانى است، اراده‌اى جز اراده خداى سبحان داشت ؟ آيا ابن ابى‌الحديد اين آيه را نخوانده بود: «مَن يُطِعِ الرَسولَ فَقَد أطاعَ اللّه‌َ وَ مَن تَولّى فَما أرسَلناكَ عَلَيهِم حَفيظا»⁽²⁾؟

آيا خداوند عز و جل مدعيان محبت خود را به پيروى از رسولش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرانخوانده بود: «قُل إن كُنتُم تُحِبُّونَ اللّه‌َ فَاتَّبِعونى يُحبِبكُمُ اللّه‌ُ وَ يَغفِر لَكُم ذُنوبَكُم وَ اللّه‌ُ غَفورٌ رَحيمٌ»⁽¹⁾؟

با اين همه، آيا ابن ابى‌الحديد چنين مى‌پندارد كه ميان اراده خدا و رسولش تعارض افتاد، و خدا پيروز شد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شكست خورد ؟ !

ديدگاه دوم در پاسخ به «عدم عمل صحابه به حديث غدير»

اشاره

از جمله ايرادهايى كه اهل‌سنت در معنى و مفهوم حديث غدير مطرح مى‌كنند اين است:

اگر حديث غدير به معناى نص صريح به امامت و خلافت باشد، آن هم در حضور جمع زيادى از اصحاب رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، چگونه مى‌شود كه بزرگان صحابه كرام آن را ناديده گرفته و به آن عمل ننموده و يا بر خلاف اين دستور عمل كرده باشند ؟ !

جواب: غير از ادله متعدد بر فهم مقصود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حديث غدير و استدلال به آن كه فقط امامت و رهبرى جامعه اسلامى است و امر ديگرى مراد نيست، در اينجا نيز به نحو اشاره به اين ايراد پاسخ مى‌دهيم:

مورد اول: كلام صاحب غدير

اميرالمؤمنين عليه‌السلام در قسمتى از خطبه شقشقيه مى‌فرمايد:

فَرَأيتُ أنَّ الصَبرَ عَلى هاتا أحجى. فَصَبرتُ وَ فِى العَينِ قَذى وَ فِى الحَلقِ شَجا. أرى تُراثى نَهبا⁽²⁾: صبر كردم در حالى كه در چشم خار و در گلو استخوانى گير كرده بود. مى‌بينم ارثم (حقم) را به تاراج مى‌برند.

مگر غير از خلافت حق ديگرى هم از امام على عليه‌السلام ضايع شده بود كه اين چنين شكايت دارد و آن را ارث و حق خود مى‌خواند⁽¹⁾؟ ! پس حضرت از ضايع شدن حق مسلم خود يعنى خلافت و امامت شكايت دارد نه مسئله ديگرى.

مورد دوم: مظلوميت اميرالمؤمنين عليه‌السلام

تاريخ گواه بر اين امر است كه اگر ملاحظه كنيد خواهيد دانست كه از اين قبيل شواهد در تاريخ فراوان است. مثلا در جريان فتنه قتل عثمان - كه همه بزرگان صحابه در مدينه حاضر بودند - عده‌اى او را محاصره نموده و عاقبت او را كشتند. آيا از ديدگاهتان خليفه شما بر حق بوده است و كليه صحابه بر باطل ؟ و يا بالعكس ؟ !

نمى‌دانم تك تك افراد خواننده چه خواهند گفت، اما هر چه بگويند به ما جواب مثبت خواهند داد؛ زيرا اگر بگويند خليفه سوم بر حق بوده و به او ظلم شده است، پس معلوم مى‌شود كه نسبت به امام على عليه‌السلام هم ظلم واقع شده، و يا حداقل ممكن است با وجود آن همه صحابه و يا آن همه سفارشات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ظلم شده باشد و هيچ گونه استبعادى در كار نيست.

پس چگونه است كه به اصطلاح خودشان با وجود صحابه كرام درباره عثمان تصريح دارند كه ظلم شده و استبعاد نمى‌كنند، اما ظلم به امام على عليه‌السلام را غير ممكن مى‌دانند ؟ ! كسانى كه تصور مى‌كنند با وجود عموم صحابه ممكن نيست چنين ظلمى به امام على عليه‌السلام و يا اهل‌بيت عليهم‌السلام واقع شود، اينجاست كه بايد در تصورات خود تجديد نظر نمايند، زيرا واقعيت و حقايق تاريخى را نمى‌توان منكر شد و يا ناديده گرفت.

چنانچه اگر برعكس فرض اول جواب دهند؛ يعنى بگويند كه خليفه عثمان بر حق نبوده، باز هم معلوم مى‌شود كه امام على عليه‌السلام مظلوم بوده است، زيرا با وجود امام على عليه‌السلام خلافت به عثمان رسيده و او به عنوان خليفه مسلمين چنين وضعى را به بارآورده كه منجر به فتنه و فساد شده است.

مورد سوم: سركشىِ بعضى از صحابه

اگر در جريان جنگ‌هايى كه از سوى عده‌اى از سرشناسان صحابه عليه امام على عليه‌السلام در دوران خلافت ايشان بر پا شده بود دقت كنيد جواب را به خوبى خواهيد يافت، زيرا با وجود اينكه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد:

أنَا حَربٌ لِمَن حارَبَكُم⁽¹⁾: من در جنگ هستم با كسى كه با شما در جنگ باشد.

أنَا حَربٌ لِمَن حارَبتُم⁽²⁾: من در جنگ هستم با كسى كه شما با او در جنگ باشيد.

أنَا حَربٌ لِمَن حارَبَهُم⁽³⁾: من در جنگ هستم با كسى كه با آنان در جنگ باشد.

با وجود بيان صريح پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه فرمود: هر كس با على و اهل‌بيت عليهم‌السلام جنگ كند و يا على و اهل‌بيت عليهم‌السلام با او جنگ كنند، با پيامبر جنگ كرده است. و عبارات فراوان ديگرى كه به همين مضمون آمده است.

مى‌بينم كه يك عده - به نام بزرگان صحابه - با كمال بى‌توجهى به فرمايشات پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، رسما و علنا با اميرالمؤمنين عليه‌السلام وارد جنگ شدند، تا جايى كه امام حسن و امام

حسين عليهماالسلام نيز در آن جنگ‌ها مورد حمله قرار گرفتند؛ چون روزى عبداللّه بن عمرو در ميان جمعى گفته بود: حسين محبوب‌ترين انسان در آسمان‌هاست، اما بعد از جنگ صفين حتى يك كلمه هم با من سخن نگفته است.

براى عذرخواهى با وساطت ابوسعيد خدرى به محضر امام حسين عليه‌السلام رسيدند. آن حضرت به عبداللّه بن عمرو بن عاص فرمود: اگر راست مى‌گويى پس چرا در جنگ صفين با من و پدرم جنگيدى ؟ او چنين عذرى آورد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روزى به من فرمود: از پدر خود اطاعت كن. و من به دستور پدرم در صفين شركت كردم. اما نه شمشيرى زدم و نه نيزه‌اى.⁽¹⁾

بنا بر اين، اگر توجه كنيد مى‌بينيد كه امام حسين عليه‌السلام حتى سياهى لشكر را هم جنگ عليه خود مى‌داند. پس معلوم شد كه آن جنگ‌ها جنگ با كل اهل‌بيت عليهم‌السلام بوده است. آيا كسى كه با اهل‌بيت عليهم‌السلام جنگ كند، طبق اين حديث با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد جنگ نشده است ؟ ! آيا سخنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را درباره اهل‌بيت عليهم‌السلام فراموش كردند و يا خود را به فراموشى زدند ؟

از آن بدتر اينكه هنوز كسى از اهل‌سنت به طور جدى و صريح و همگانى ظالمان بر اهل‌بيت عليهم‌السلام را محكوم نكرده، بلكه به هر شكل ممكن از آنان دفاع مى‌كنند ! عمل آنان را توجيه كرده و مى‌گويند كه آنان مجتهد بودند و كسى حق اعتراض بر آنها را ندارد !

هزاران انسان كشته و هزاران خانه عزادار شدند، و فتنه‌اى كه آنها به پا كردند هنوز دود آن چشم مسلمين را آزار مى‌دهد، با اين حال همه آنها را ناديده گرفته و مى‌گويند: مجتهد بودند ! !

آيا در اين مورد نيز مخالفت نص و دستور صريح پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نشده است كه فرمود: مَن سَبَّ أهلَ‌بَيتى فَإنَّما يَرتَدُّ عَنِ اللّه‌ِ وَ الإسلامِ، وَ مَن آذانى فى عِترَتى فَعَلَيهِ لَعنَةُ اللّه‌ِ، وَ مَن آذانى فى عِترَتى فَقَد آذَى اللّه‌َ. إنَّ اللّه‌َ حَرَّمَ الجَنَّةَ عَلى مَن ظَلَمَ أهلَ‌بَيتى، أو قاتَلَهُم، أو أعانَ عَلَيهِم، أو سَبَّهُم⁽¹⁾:

هر كس به اهل‌بيت من دشنام گويد از خدا و اسلام رو برگردانده، و هر كس مرا درباره اهل‌بيتم آزار دهد بر او لعنت خدا باد، و هر كس مرا درباره اهل‌بيتم آزار دهد خدا را آزار داده است. خداوند بهشت را حرام كرده بر ظالمان اهل‌بيتم، و كسانى را كه با آنها جنگ كردند، يا به هر شكلى به مخالفين آنان كمك كردند، يا به آنها ناسزا گفتند.

ابن‌حجر مى‌گويد: در اين جريان حق با على عليه‌السلام بود، هر چند در زمان گذشته بين اهل‌سنت اختلاف نظر وجود داشت، اما اكنون الحمدللّه متفقا مى‌گويند: حق با على عليه‌السلام بود.⁽²⁾

مورد چهارم: كربلا بهترين نمونه انكار غدير ؟

اگر واقعه غدير را ناديده بگيريم، واقعه دلخراش عاشورا را نمى‌توان منكر شد. مقام و منزلت امام حسين عليه‌السلام را همه مى‌دانستند، و در كربلا بعضى از صحابه در لشكر امام حسين عليه‌السلام حاضر بودند، مانند انس بن حرث كاهلى كه صحابى جليل القدر و شهيد در كربلا است. وى نقل مى‌كند:

سَمِعتُ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يَقولُ: إنَّ ابنى هذا - يَعنى الحُسَينُ - يُقتَلُ بَأرضِ كَربلاء. فَمَن شَهِدَ ذلِك‌ز فَليَنصُرهُ. قالَ: فَخَرَجَ أنَسُ بنُ الحَرثِ إلى كَربَلاء، فَقُتِلَ مَعَ الحُسَينِ عليه‌السلام⁽³⁾:

انس مى‌گويد: شنيدم رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمود: اين فرزندم حسين عليه‌السلام در سرزمين كربلا كشته مى‌شود. هر كس آن زمان را درك كرد او را يارى كند. لذا انس بن حرث به كربلا آمد و در ركاب امام حسين عليه‌السلام جنگ كرد تا شهيد شد.

اگر كسى در حق او بگويد: سعادتمند ترين صحابى است مبالغه نكرده، زيرا در خدمت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و امام على و امام حسن عليهماالسلام و در محضر امام حسين عليه‌السلام زندگى خود را ختم به شهادت نموده است.

مگر سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را كسى ديگر نشنيده بود ؟

پس كجا بودند ؟

همه حاضرين در كربلا يا صحابى بودند و يا تابعى. چگونه شد كه فرزند پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اهل‌بيت و انصار او را با آن وضع فجيع و با لب تشنه شهيد نمودند، و بر بدن عزيز زهرا عليهاالسلام اسب تاختند، و خيمه آنان را آتش زدند، و لشكر يزيد براى اظهار شادمانى خود و شكرانه قتل امام حسين عليه‌السلام چهار مسجد در كوفه بنا كردند ؟ !

ابن‌اثير ابياتى را نقل مى‌كند. از جمله:

وَ يُكَبِّرونَ بِأن قُتِلتَ وَ إنَّما *** قَتَلوا بِكَ التَكبيرَ وَ التَهليلاً⁽¹⁾

تكبير مى‌گويند كه كشته شدى، اما با كشتنت تكبير را نيز كشتند.

دختران رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به سان اسراى ترك و ديلم از كربلا به كوفه و در مجلس ابن زياد ملعون و تا شام ريسمان به گردن و با بازوان بسته به مجلس يزيد بن معاويه لعين حاضر ساختند !

يزيدِ مغرور و از خدا بى‌خبر هم در حال مستى و غرور و اظهار شادى و تحقير اهل‌بيت عليهم‌السلام شعر ابن‌زبعرى را زمزمه مى‌كند:

لَيتَ أشياخى بِبَدرٍ شَهِدوا ***جَزَعَ الخَزرَجِ مِن وَقعِ الأسَل

قَد قَتَلنا القَرنَ مِن ساداتِهِم ***وَ عَدَلنا قَتلَ بَدرٍ فَاعتَدَل⁽¹⁾

فأهلّوا و استهلّوا فرحا *** ثم قالوا لى هنيئا لا تشل

اى كاش بزرگان طايفه من كه در بدر كشته شدند حاضر بودند و مى‌ديدند كه با ضربت شمشير ما صداى ناله آنان بلند است.

كشتيم بزرگان آنها را، و با كشته‌هاى بدر مساوى كرديم.

و سپس يزيد اضافه كرده و مى‌گويد:

لَعِبَت هاشِمُ بِالمُلكِ فَلا ***خَبَرٌ جاءَ وَ لا وَحىٌ نَزَل

لَستُ مِن خِندِفٍ إن لَم أنتَقِم ***مِن بَنى‌أحمَدَ ما كانَ فَعَل⁽²⁾

فما ملك جاء و لا وحى نزل.

بنى‌هاشم (رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) حكومت را بازيچه خود قرار دادند، و الا نه خبرى آمد و نه وحى بر كسى (پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نازل شد.

من از تبار خندف نيستم اگر از فرزندان احمد (پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) انتقام كارهاى او را نگيرم !

و يا در حالى كه به سرهاى بريده بر نيزه نظاره مى‌كند، از بيابان وارد دمشق شده جنين مى‌گويد:

لَمّا بَدَت تِلكَ الحُمولُ وَ أشرَقَت ***تِلكَ الشُموسُ عَلى رُبى جَيرون

نَعَبَ الغُرابِ فَقُلتُ صِح أو لا تَصِح ***فَلَقَد قَضَيتُ مِنَ الغَريمِ دُيونى⁽³⁾

هنگامى كه محمل‌هاى اسرا نمايان شد و آن آفتاب‌ها از تپه‌هاى جيرون⁽¹⁾سر زد و تابيدن گرفت، كلاغى به صدا در آمد. گفتم اى كلاغ صدا كنى يا نكنى من طلب خود را از بدهكارم (پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پس گرفتم.

آيا اينان امام حسين عليه‌السلام را نمى‌شناختند ؟

آيا صحابه دركربلا و كوفه در مجلس ابن‌زياد و در شام در مجلس يزيد و نيز در مدينه حاضر نبودند ؟ !

آنها مگر اين كفريات را نشنيدند ؟ !

پس چه كردند ؟

مگر آنها با چشم خود نديده بودند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با فرزندنش چگونه رفتارى داشت و چه سفارشاتى نموده بود ؟ !

آيا قول و فعل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سنت نيست، و آيا نبايد از آن متابعت كرد ؟

پس چگونه است كه اين همه ظلم و ستم به ذريه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روا داشتند و كسى هم اعتراض نكرد و مانع نشد ؟ !

با اين توضيحات، آيا جريان غدير خم كه يك بار رخ داده بود مشهورتر بود، يا محبت‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به امام حسين عليه‌السلام ؟ ديديد با امام حسين عليه‌السلام چه كردند، كه هنوز آن جنايت به عنوان لكه ننگى بر پيشانى تاريخ ظاهر است، و براى هميشه نيز خواهد ماند.

با اين همه تخلفات، آنچنانى از دستورات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ظلم بر اهل‌بيت عليهم‌السلام كه ذكر شد، ديگر اين اشكال و استبعاد كه چگونه ممكن است با وجود صحابه بر امام على عليه‌السلام ظلم شده باشد محلى ندارد.

ديدگاه سوم در پاسخ به «عدم عمل صحابه به حديث غدير»

اشاره

شبهه اِعراض صحابه در مورد حديث غدير را از اين منظر نيز مى‌توان پاسخ داد:

بعد از بحث‌هاى طولانى كه با برخى از اهل‌تسنن درباره شيعه و حقانيت و ولايت بلافصل اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌شود، و بعد از آنكه ادله امامت و خلافت آن حضرت از جمله حديث غدير ملاحظه مى‌گردد و پى به صحت سند و قوت دلالت آن برده مى‌شود، آخرين سؤال يا اشكالى كه از طرف اهل‌سنت مطرح مى‌شود اين است:

چه شد كه با وجود اين هجم از آيات و روايات در شأن و امامت امام على عليه‌السلام، صحابه به آنها بى‌اعتنايى كرده و توجهى به آن نكردند ؟ چرا على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را رها كرده و به سراغ ديگران رفتند و آنها را به خلافت برگزيدند ؟ آيا اعراض مردم و به خصوص صحابه سبب سست شدن روايات نمى‌شود ؟

شيخ سليم البشرى بعد از بحث طولانى با مرحوم سيد شرف‌الدين عاملى و تصديق احاديث ولايت و امامت بلافصل اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌گويد: من چه بگويم ؟ ! از طرفى به اين ادله نگاه مى‌كنم آنها را از حيث سند و دلالت تمام مى‌يابم. ولى از طرف ديگر مى‌بينيم كه اكثر صحابه از على عليه‌السلام اعراض نمودند، و اين بدان معنى است كه به اين روايات عمل نكرده‌اند. من با اين سياهى لشكر چه كنم ؟⁽¹⁾

لذا جا دارد به اين سؤال پرداخته و موضوع را به طور واضح بيان كنيم تا حق روشن شود. علت اين مخالفت و ترك حقيقت از سوى صحابه را در چند عامل مى‌توانيم دنبال كنيم:

عامل اول: وجود دو خط فكرى در ميان صحابه

هر كس كه مطالعه‌اى در رابطه با حيات صحابه در عصر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و بعد از آن داشته باشد پى مى‌برد كه دو خط فكرى در ميان آنها حاكم بوده است:

خط فكرى اول

خط فكرى اول اجتهاد در مقابل نص بود. اين خط فكرى معتقد است كه لازم نيست به تمام آنچه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به آن خبر و دستور داده ايمان آورده و تعبدا آن را قبول كنيم، بلكه مى‌توان در نصوص دينى مطابق با مصالحى كه درك مى‌كنيم اجتهاد كرده و در آن تصرف نماييم. اين خط فكرى از مبانى اساسى مدرسه خلفا بود و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مصائب فراوانى را از اين نوع خط فكرى تحمل نمود.

خط فكرى دوم

در مقابل اين اتّجاه و خط فكرى، خط فكرى ديگرى است كه معتقد است بايد در مقابل مجموعه دستورات دينى و شريعت تسليم بوده و تعبد كامل داشت. اين خط فكرى همان طريق و ممشاى اهل‌بيت عليهم‌السلام و به تعبير ديگر مدرسه اهل‌بيت عليهم‌السلام است. در مورد اين عامل لازم است به چند جهت اشاره شود:

جهت اول: طريق اجتهاد

از آنجا كه اجتهاد در مقابل نصوص به جهت رعايت مصالح ! امرى موافق با ميل و طبيعت انسان است، لذا گروهى از صحابه از همان زمان حيات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست به اين كار زده و عملاً با حضرت به مقابله پرداختند، كه عمر بن خطاب يكى از سردمداران اين خط فكرى است:

او كسى بود كه در صلح حديبيه شديدا با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برخورد كرد.⁽¹⁾

همچنين او در اذان تصرف كرده و «حَىِّ عَلى خَيرِ العَمَل»⁽²⁾را از آن ساقط نمود و به جاى آن «الصَلاةُ خَيرٌ مِنَ النَومِ»⁽³⁾را در اذان صبح اضافه كرد !

او از متعة النساء منع كرده⁽⁴⁾و حج تمتع را نيز تعطيل نمود.⁽⁵⁾

همچنين در برخى از امور امثال تجهيز لشكر اسامه⁽¹⁾و احضار قلم و دوات براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به جهت نوشتن وصيتش مخالفت عملى نمود.⁽²⁾

اينها همه دلالت بر وجود يك نوع خط فكرى خاص در بين برخى از صحابه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داشته است، كه به جهت آن برداشت و خط فكرى اينگونه با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عمل مى‌كردند.

آنها پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در غير وحى قرآنى يك فرد عادى بيش نمى‌دانستند ! عمر بن خطاب در توجيه مخالفت با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در نوشتن وصيت‌نامه خود مى‌گويد: من مى‌دانستم كه پيامبر چه چيزى قصد داشت بنويسد؛ او اراده نموده بود تا به اسم على تصريح كند، ولى من به جهت مهربانى و احتياط بر اسلام از آن جلوگيرى كردم.⁽³⁾

جهت دوم: عذر مدرسه خلفا در مخالفت با امام على عليه‌السلام

با مراجعه به تاريخ و كلمات رؤساى مدرسه خلفا، پى مى‌بريم كه در عملكرد خود براى گرفتن حق خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام به بهانه‌هايى تمسك جستند كه نه تنها عذرى شرعى و عقلانى براى عمل آنها نيست، بلكه خود دلالت بر بطلان افكار آنها مى‌باشد. اينك به برخى از اين توجيهات اشاره مى‌كنيم:

توجيه اول: كراهت قريش

گاهى در توجيه عمل ناشايست خود به جمله‌اى تمسك مى‌كردند، كه امروز نيز عده‌اى اين شعار را بر زبان خود جارى ساخته و آن را دنبال مى‌كنند. آنان مى‌گفتند: قريش كراهت دارد كه نبوت و خلافت در يك خاندان قرار گيرد. اگر نبوت در خاندان بنى‌هاشم بوده، امامت و خلافت نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بايد در خاندانى ديگر قرار گيرد.⁽⁴⁾و از آنجا كه بايد توسعه سياسى در حكومت اسلامى باشد، لذا به خاطر جلب نظر قريش، خلافت و امامت را از على عليه‌السلام - كه بنى‌هاشم است‌سلب مى‌كنيم.

بهترين پاسخ در رد اين استدلال را ابن‌عباس در آن زمان داده است. او در جواب آنها گفت:

اگر قريش خلافت را براى خود انتخاب كرد به جهت آنكه خواست و اراده خدا بود اشكالى ندارد، ولى حق، خلاف اين امر است؛ خداوند متعال گروهى را متّصف به كراهيت كرده و فرموده است: «ذلِكَ بِأنَّهُم كَرِهوا ما أنزَلَ اللّه‌ُ فَأحبَطَ أعمالَهُم»⁽¹⁾: «اين به خاطر آن است كه از آنچه خداوند نازل كرده كراهت داشتند از اين رو خدا اعمالشان را حبط و نابود كرد» . خواست خداوند چنين بوده كه على و اهل‌بيتش عليهم‌السلام را بر ديگران برترى دهد، زيرا قلوب آنان از قلب رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است. آنان كسانى‌اند كه خداوند رجس و پليدى را از وجودشان دور كرده و قلبشان را پاك گردانيده است.⁽²⁾

در حكومتى كه به اسم و دين بر پا شده، معنى ندارد كه به خاطر جلب توجه عده‌اى بى‌دين و بى‌تفاوت و دشمن اسلام و مسلمين به آنها امتياز داده، و حتى پست‌هاى كليدى را در اختيار آنان قرار داد، يا حاكم عادل اسلامى كه از جانب خداوند متعال براى رهبرى جامعه معين شده را عزل كرده و اشخاص ناقابلى را بر اين سمت گماشت.

آيا اين قريش كه بر آنها دل مى‌سوزاند، همان كسانى نبودند كه در مدت عمر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چه در مكه و چه در مدينه، به اسلام و مسلمين و شخص پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ضربه‌هاى هولناكى زدند، و در آخر نيز به جهت ترس و خوف از مسلمين اسلام اختيار كردند ؟

آيا به خاطر جلب توجه آنان بايد دست از حق و حقيقت شسته و صاحب حق را خانه‌نشين كرد و كسانى را به جاى او بر حكومت اسلامى نشاند كه از اسلام و دين چندان اطلاعى ندارند ؟

توجيه دوم: عرب تحمل على عليه‌السلام را ندارد

گاهى در توجيه غصب خلافت امام على عليه‌السلام اينگونه عذر مى‌آوردند: از آنجا كه على عليه‌السلام مظهر عدل و عدالت است، عرب تاب و توان عدالت او را ندارد. لذا صلاح نيست كه او خليفه مردم باشد.⁽¹⁾

و اما پاسخ اين مطلب:

اولاً: اين اجتهاد در مقابل نص است. كسانى كه بر فرض چنين نيتى داشتند، آيا مشاهده اين همه سفارشات رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و وصاياى او با تأكيدات فراوان در شأن اميرالمؤمنين عليه‌السلام را نكردند ؟ آيا آنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را معصوم و خيرخواه و مصلحت‌انديش امت نمى‌دانند ؟ آيا به خاطر عدم تحمل حق مى‌توان از حق گذشت و به باطل روى آورد ؟ باطلى كه جز گمراهى چيز ديگرى در آن نيست. خداوند متعال مى‌فرمايد: «فَما ذا بَعدَ الحَقِّ إلاّ الضَلالِ»⁽²⁾: «پس بعد از حق چه چيزى جز گمراهى وجود دارد» ؟

اگر امر چنين است، چرا رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به جهت تأليف قلوب مشركين از مواضع اصولى خود هيچ قدمى عقب‌نشينى نكرد ؟ حتى حاضر شد تمام مشكلات و گرفتارى‌ها از قبيل هجرت از موطن اصلى خود و جنگ را بپذريد، ولى قدمى از مواضع خود عقب نشينى نكند.

ثانيا: آيا عرب نسبت به اشخاص ديگر غير از على عليه‌السلام استقامت و رضايت داشتند كه با على عليه‌السلام نداشتند ؟ مگر نه اين بود كه سعد بن عباده، رئيس قومى بزرگ با ابوبكر مخالفت كرد ؟⁽³⁾مگر نه اين است كه گروهى به طور كلى از دين رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خارج شده و مرتد گشتند ؟ مگر نه اين است كه برخى قسم ياد كردند كه ما تا ابد با ابافصيل بيعت نمى‌كنيم ؟⁽⁴⁾مگر نبود كه انصار در سقيفه بر ابوبكر اعتراض كردند و غضب

قريش را به اين جهت برانگيختند، تا كار به جايى رسيد كه بين آنان درگيرى شد و به يكديگر فحش و ناسزا گفتند ؟⁽¹⁾

هرگز انصار قصدشان اين نبود كه على عليه‌السلام را از خلافت عزل كنند، زيرا اكثر آنان مى گفتند: ما با كسى غير از على عليه‌السلام بيعت نمى‌كنيم.⁽²⁾هرگز قبائل عرب قصد تمرد بر امام على عليه‌السلام را در صورت به خلافت رسيدن نداشتند. آنان در بين خود كسى را غير از على عليه‌السلام اولى به مقام خلافت بعد از رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نمى‌دانستند.

آلوسى در توجيه اين قصه كه چرا رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ابوبكر را از تبليغ سوره برائت كنار زد و على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را بر اين كار انتخاب كرد و فرمود: نبايد سوره را كسى غير از من يا كسى كه از سنخ خود من است ابلاغ كند، مى‌گويد: زيرا عادت عرب بر اين بود كه كسى متولى عهد ميثاق الهى و نقض آن نشود، مگر خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يا كسى كه از نزديكان او باشد، تا حجت برمردم تمام گردد.⁽³⁾

از كلام آلوسى به خوبى استفاده مى‌شود كه مردم نماينده و شخص منتخب رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به خوبى مى‌پذيرفتند، ولى چه كنيم كه عده‌اى با شيطنت و زيركى خاص عقول مردم را تخدير كرده و به انحراف كشيدند.

حق آن است كه كسى كه عرب يا قريش بر او استقامت نداشت و زير بار او نمى‌رفت على عليه‌السلام نبود، بلكه همان چند نفر از مهاجرين بودند كه ماهيتشان بر همه معلوم بود. و لذا براى پيش بردن آمال شوم و مطامع خود از هر راهى حتى تهديد و زور استفاده مى‌كردند.

ابى‌ابن‌الحديد مى‌گويد: اگر تازيانه عمر نبود، خلافت ابوبكر پا بر جا نمى‌شد.⁽⁴⁾

آنان به جاى اينكه مردم را به حق و حقيقت و ولايت به حق اميرالمؤمنين عليه‌السلام دعوت كنند، مردم را از او دور كرده و عقول آنان را تخدير و آنان را فريب داده و خلافت را به نام خود تمام كردند ! آنان - خصوصا عمر - به همان اندازه كه براى تثبيت خلافت ابى‌بكر فعاليت كردند، اگر نيمى از آن را براى تثبيت خلافت على عليه‌السلام به كار مى‌گرفتند، هرگز كار به اينجا نمى‌كشيد.

مگر ابوسفيان، طلحه و زبير در آن زمان از سردمداران وطرفداران على عليه‌السلام نبودند ؟ مگر ابوسفيان - رئيس قريش - پيشنهاد بيعت با على عليه‌السلام را بعد از وفات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نداد. مگر گروهى از مهاجرين و انصار در خانه آن حضرت به جهت مخالفت با ابى‌بكر تحصّن نكردند، تا آنكه آنها را با زور و تهديد براى بيعت بردند ؟ مگر زبير شمشير نكشيد و نگفت كه اين شمشير را غلاف نمى‌كنم تا با على عليه‌السلام بيعت شود ؟⁽¹⁾

اينها كه حق را به بهانه‌هاى مختلف از على عليه‌السلام گرفتند، تنها به فكر حكومت و مطامع شخصى خود بودند و هيچ گاه به فكر ديگران و اسلام نبودند، ولى با اين بهانه‌ها عقول مردم را تخدير نمودند.

خضرى مى‌گويد: شكى نيست كه اگر خليفه از آل بيت نبوت عليهم‌السلام مى‌بود، به طور حتم مردم بيشتر به آن ميل پيدا كرده و با رغبت تمام با او بيعت مى‌كردند. همانگونه كه با رغبت و ميل با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيعت كرده و به او گرويدند، زيرا جنبه‌هاى دينى اثر محكمى در ميان مردم دارد. به همين جهت است كه در اوائل قرن دوم، عده‌اى به عنوان اهل‌بيت پيامبر عليهم‌السلام مردم را به خود دعوت كرده و به پيروزى رسيدند ... .⁽²⁾

توجيه سوم: كمىِ سنّ

عمر بن خطاب در جواب اعتراض ابن‌عباس كه چرا حق اميرالمؤمنين عليه‌السلام را گرفتيد، مى‌گويد: من گمان نمى‌كنم كه علت منع على از خلافت غير از اين باشد كه

قوم، او را كوچك به حساب مى‌آوردند. ابن‌عباس در جواب عذر عمر بن خطاب مى‌گويد: خداوند از آن جهت كه او را اختيار كرد على عليه‌السلام را كوچك نشمرد !⁽¹⁾

مگر مقام و فضيلت به سن است ؟ مگر نه اين است كه اسامة بن زيد جوانى نوزده يا بيست ساله بيش نبود ؟ چرا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين قدر اصرار بر امارت او بر لشكر خود داشت ؟ حتى با اصرار فراوان از جانب عمر و ابوبكر و ديگران كه او كم سن است و در ميان ما بزرگان و پيرمردان ورزيده جنگ وجود دارد، چرا او را بر اين امر انتخاب كرديد ؟ حضرت به سخنان آنان گوش نداد و فرمود: اگر در امارت او ترديد مى‌كنيد، قبلاً در امارت پدرش نيز ترديد داشتيد. از اين عملكرد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله استفاده مى‌شود كه مقام و منصب به لياقت است نه به سنّ.

توجيه چهارم: خدا نخواست

برخى نيز در توجيه عملكرد غلط خود به جبر متوسل مى‌شوند و مى‌گويند: اگر چنين شد، جهتش اين بود كه خدا نخواست تا على عليه‌السلام به خلافت برسد، گر چه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر اين امر اصرار مى‌ورزيد. و هنگام تعارض بين مراد خداوند و مراد رسول او صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، حق تقدم با خداست.⁽²⁾

و اما پاسخ اين شبهه:

اولاً: اين توجيه در حقيقت باز كردن باب جبرگرايى است ! اگر اين مسئله به جريان افتد به همه امور، حتى گناهان بشر نيز تعميم داده مى‌شود ! و در نتيجه، تمام مبانى عقلى و نقلى بر هم خواهد ريخت. خداوند هر فعلى را با اختيار از بشر درخواست كرده نه به جبر.

ثانيا: مگر درخواست ولايت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام اختصاص به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دارد تا با خواست خداوند متعال تعارض داشته باشد ؟ مگر خداوند متعال در آيات متعدد همچون آيه ولايت، سخن از ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام به ميان نياورده است ؟

ثالثا: مگر ممكن است كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اراده چيزى كند كه خلاف اراده و مراد خدا باشد ؟ مگر قرآن نمى‌فرمايد: «قُل إن كُنتُم تُحِبُّونَ اللّه‌َ فَاتَبِعونى يُحبِبكُم اللّه‌ُ»⁽¹⁾: «بگو اگر خدا را دوست داريد از من پيروى كنيد تا خدا شما را دوست بدارد» . در جاى ديگر مى‌فرمايد: «مَن يُطِعِ الرَسولَ فَقَد أطاعَ اللّه‌َ»⁽²⁾: «كسى كه از پيامبر اطاعت كند خدا را اطاعت كرده است» .

نتيجه كلام اينكه در توجيه اول از اعراض صحابه از اميرالمؤمنين عليه‌السلام بعد از وفات رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفتيم كه دو اتجاه و روش فكرى در ميان صحابه حاكم بوده است؛ برخى خود را صاحب نظر در مقابل شريعت دانسته و در مقابل آن مصلحت انديشى كرده و اجتهاد مى‌نمودند. اينان در مورد ادله خلافت و امامت على عليه‌السلام نيز چنين كردند و در صدد توجيه آن به انواع حيله‌ها برآمدند.

اين امر باعث شد تا امر براى گروهى ديگر از صحابه مشتبه شود، زيرا آنان صاحبان اين خط فكرى را از صحابه مى‌پنداشتند. كسانى كه با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حشر و نشر داشتند، باور نمى‌كردند كه اينها شيطنت كرده و پا بر روى حق و حقيقت بگذارند.

گروهى ديگر به تعبير على عليه‌السلام «هِمَج رُعاع» بوده و با هر بادى ميل پيدا مى‌كردند. خصوصا آنكه داهيه و مصيبت وفات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اثر سنگينى بر آنان گذاشته بود كه قدرت فكر كردن در امور را از آنان گرفته بود. و لذا رؤساى مدرسه خلفا، اين وقت را بهترين موقعيت براى اجراى نقشه‌هاى خود پنداشتند و سريع به سقيفه رفتند و مسئله خلافت را به نفع خود به پايان رساندند.

عامل دوم: حقد و كينه

امام على عليه‌السلام كسى بود كه پدران و اجداد كافر و فاسق عده‌اى از همين افراد تازه مسلمان را در جنگ‌ها به قتل رسانده بود. و لذا كينه عجيبى در دل از اين جهت نسبت به آن حضرت داشتند.

على بن حسن بن فضال از پدرش نقل مى‌كند كه: از امام ابوالحسن على بن موسى الرضا عليه‌السلام درباره اميرالمؤمنين عليه‌السلام سؤال كردم: چه شد كه مردم از او اعراض كرده و به ديگرى ميل پيدا كردند، در حالى كه فضيلت و سابقه او در اسلام و منزلت او را نزد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌دانستند ؟

حضرت فرمود: جهتش اين است كه امام على عليه‌السلام پدران و اجداد و برادران و عموها و خاله‌ها و نزديكان آنان را كه دشمن خدا و رسول او صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند تا حدّ زيادى به قتل رسانيد. لذا به اين جهت كينه حضرت را در دل گرفتند و نمى‌خواستند كه او متولى امورشان شود. ولى از غير على عليه‌السلام در دل كينه‌اى نداشتند آنگونه كه از على عليه‌السلام داشتند، زيرا كسى به مانند على عليه‌السلام در جهاد بر ضدّ مشركان شركت نكرده بود. به همين جهت بود كه از او اعراض كرده و به سراغ ديگرى رفتند.⁽¹⁾

همچنين عبداللّه بن عمر بن على عليه‌السلام عرض كرد: چگونه قريش تو را دوست بدارد در حالى كه تو در روز بدر و احد هفتاد نفر از بزرگان آنان را به قتل رساندى.⁽²⁾

از امام زين العابدين عليه‌السلام و نيز ابن‌عباس سؤال شد: چرا قريش نسبت به على عليه‌السلام بغض داشت ؟ امام عليه‌السلام فرمود: زيرا دسته اول آنان را به جهنم واصل كرده، و دسته آخر را نيز خوار و ذليل كرد.⁽³⁾

ابوحفص مى‌گويد: حريز بن عثمان شديدا بر على عليه‌السلام حمله مى‌كرد و بر بالاى منابر او را دشنام مى‌داد و هميشه مى‌گفت: من او را به جهت اينكه پدرانم را به قتل رسانيد دوست ندارم.⁽⁴⁾

لذا در تاريخ مشاهده مى‌كنيم كه يزيد بن معاويه بعد از به شهادت رساندن حسين بن على بن ابى طالب عليه‌السلام خطاب به سر مبارك كرده و اشعار ابن‌زبعرى را مى‌خواند، كه در آن اشاره به مقابله به مثل از كشته‌هاى بدر است:

لَيتَ أشياخى بِبَدرٍ شَهِدوا ***جَزَعَ الخَزرَجِ مِن وَقعِ الأسَل

لأهَلُّوا وَ استَحَلُّوا فَرَحا ***ثُمَّ قالوا يا يَزيدُ لا تَشَل

قَد قَتَلنَا القَومَ مِن ساداتِهِم ***وَ عَدلناهُ بِبَدرٍ فَاعتَدَل

لَعِبَت هاشِمُ بِالمُلكِ فَلا ***خَبَرٌ جاءَ وَ لا وَحىٌ نَزَل

لَستُ مِن خِنذِفٍ إن لَم أنتَقِم ***مِن بَنى‌أحمَدَ ما كانَ فَعَل⁽¹⁾

عامل سوم: امام على عليه‌السلام مرد عدالت

امام على عليه‌السلام كسى بود كه بدون جهات الهى و تقوايى كسى را بر ديگرى مقدم نمى‌داشت. او كسى بود كه همه را يك ديد نگاه مى‌كرد، و از اين جهت خلافتش خوشايند عده‌اى نبود. آنان مى‌خواستند كسى به خلافت منصوب شود كه بين آنان تبعيض قرار داده و بهره بيشترى از بيت‌المال مسلمين به آنان برساند.

ابن ابى‌الحديد مى‌نويسد: مهم‌ترين سبب در اعراض عرب از اميرالمؤمنين عليه‌السلام مسئله مالى بود، زيرا على عليه‌السلام شخصى نبود كه كسى را بى‌جهت بر ديگرى برترى دهد و عرب را بر عجم تفضيل بخشد، همانگونه كه پادشاهان چنين مى‌كردند. او كسى بود كه هرگز اجازه نمى‌داد تا شخصى به جهات خاص به او متمايل گردد ... .⁽²⁾

او نيز از هارون بن سعد نقل مى‌كند كه عبداللّه بن جعفر بن ابى‌طالب به على عليه‌السلام عرض كرد: اى اميرالمؤمنين ! از تو مى‌خواهم كه دستور دهى به من كمكى شود. به خدا سوگند كه هيچ نفقه‌اى ندارم جز اينكه مركب خود را بفروشم تا با آن امور معاش خود را بگذرانم.

حضرت فرمود: نه به خدا سوگند، من چيزى را براى تو نمى‌يابم، جز آن كه تو عموميت را امر كنى تا سرقت كرده و از آن به تو چيزى بدهد.⁽¹⁾

همو مى‌گويد: از جمله منحرفين از على عليه‌السلام انس بن مالك است. كسى كه مناقب آن حضرت را كتمان كرده و به خاطر ميل به دنيا كمك به دشمنان آن حضرت نمود ... .⁽²⁾

عامل چهارم: دشمنى با بنى‌هاشم

تاريخ گواهى مى‌دهد كه قريش زمان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عداوت و دشمنى خاصى با بنى‌هاشم داشت. حتى هنگامى كه آن حضرت زنده بود از هيچ آزار و اذيتى فروگذار نكردند، زيرا بعد از ظهور اسلام و دعوت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به دين جديد، مشاهده كردند كه با خسارت عظيمى از ناحيه او و دينش مواجه شده‌اند.

خصوصا آنكه هدف اصلى اين دين بر قلع و قمع بت‌پرستى و اعتقادات آنان بر پا شده است. آنان مشاهده مى‌كردند كه روز به روز محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در قلوب مردم نفوذ كرده و مردم به او و دين و آئينش جذب مى‌شوند، و در مقابل آنها جبهه‌اى عظيم تشكيل داده‌اند. لذا كينه آن حضرت را به دل گرفته، در صدد جبهه‌گيرى با او بر آمده و شديدا به مقابله پرداختند.

عباس بن عبدالمطلب روزى در حالى كه غضبناك بود بر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد شد. حضرت به او فرمود: چه چيز تو را به غضب در آورده است ؟ عرض كرد:

اى رسول خدا ! ما چه كرده‌ايم با قريش كه هر گاه به خودشان مى‌رسند با روى باز همديگر را در آغوش مى‌گيرند، ولى هر گاه با ما ملاقات مى‌كنند طور ديگرى معامله مى‌كنند ؟

راوى مى‌گويد: در اين هنگام بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به حدّى غضبناك شد كه صورتش قرمز گشت. آنگاه حضرت فرمود: قسم به كسى كه جانم به دست او است در قلب كسى ايمان داخل نمى‌شود تا اينكه شما را به خاطر خدا و رسولش دوست بدارد ... .⁽¹⁾

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آنجا كه براى پيشبرد اهداف الهى خود مجبور بود تا با آنان مقابله كند، لذا در اين راستا از على عليه‌السلام كمك‌هاى فراوان گرفت. برخى از آنان كه اقوام و افراد عشيره خود را در جنگ‌ها از دست داده بودند، كينه و خشم خود را بعد از وفات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر على بن ابى‌طالب عليه‌السلام ريخته و از او قصاص نمودند، و نگذاشتند تا به حقى كه خداوند براى او معين كرده بود برسد.

عمر بن خطاب در مناظره‌اى كه با ابن‌عباس دارد در آخر آن مى‌گويد: به خدا سوگند همانا على - پسر عمويت - از همه به خلافت سزاوارتر است، ولى قريش تحمل او را ندارد.⁽²⁾

انس بن مالك مى‌گويد: با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على بن ابى‌طالب عليه‌السلام بوديم. گذرمان به باغى افتاد. على عليه‌السلام عرض كرد: اى رسول خدا ! آيا نمى‌بينى اين باغ چقدر زيباست ؟ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: باغ تو در بهشت از اين بهتر است. انس مى‌گويد: ما بر هفت باغ گذر كرديم، و اين سؤال و جواب در آنها تكرار شد. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايستاد و ما نيز توقف نموديم. آنگاه سر خود را بر دوش على عليه‌السلام گذاشت و شروع به گريه نمود. على عليه‌السلام عرض كرد: اى رسول خدا ! چه چيز تو را به گريه در آورد ؟ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: كينه‌ها در سينه‌هاى قومى است كه آنها را بر تو آشكار نمى‌سازند تا من از دنيا بروم ... .⁽³⁾

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حديثى خطاب به على عليه‌السلام كرده و فرمود: همانا زود است كه بعد از من امت بر تو حيله كنند.⁽⁴⁾

و نيز خطاب به على عليه‌السلام فرمود: آگاه باش، همانا زود است كه بعد از من مشكلاتى خواهى ديد. على عليه‌السلام عرض كرد: آيا در سلامت دينى هستم ؟ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: آرى، در سلامت دينى خواهى بود.⁽¹⁾

عثمان روزى خطاب به على عليه‌السلام كرده و گفت: چه كنم اگر قريش تو را دوست ندارد، زيرا تو كسى هستى كه از آنان در جنگ بدر هفتاد نفر را به قتل رساندى.⁽²⁾

امام على عليه‌السلام به خداوند عرضه مى‌دارد: با خدايا ! به تو از قريش شكايت مى‌كنم. آنان انواعى از شرّ و خدعه در سر داشتند، كه بعد از رسولت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دور مرا گرفتند و نيت شوم خود را بر من جارى ساختند. بار خدايا ! حسن و حسين را حفظ گردان، و تا زنده‌ام آنها را از گزند قريش مصون دار، و هنگامى كه جانم را گرفتى تو بر آنان مراقب باش، و تو بر هر چيز شاهدى.⁽³⁾

شخصى به امام على عليه‌السلام عرض كرد: خبر بده مرا، اگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرزند پسرى داشت كه به حدّ بلوغ و رشد رسيده بود، آيا عرب امر خلافت را به او واگذار مى‌كرد ؟ حضرت فرمود: هرگز، بلكه اگر آن تدبيرى كه من انجام دادم انجام نمى‌گرفت، عرب او را مى‌كشت. عرب نسبت به كار محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كراهت داشت و از آنچه خداوند به فضلش به او داده بود حسد مى‌ورزيد ... .⁽⁴⁾

ديدگاه چهارم در پاسخ به «عدم عمل صحابه به حديث غدير»

اشاره

يكى از شبهاتى كه به خيال اهل‌سنت از مهم‌ترين شبهات در حديث غدير و معنى و مفهوم كلمه مولى است اين است كه: چگونه ممكن است صد هزار نفر از مسلمانان - كه در ميان آنها بسيارى از نخبگان اصحاب وجود داشتند - واقعه غدير خم را فراموش كنند و از امام على عليه‌السلام اعراض كنند ؟ !

و اما پاسخ اين شبهه:

پاسخ اول: اهل سقيفه و غاصبين اندك بودند

بسيارى از آنان كه در غدير حضور داشتند اهل مدينه نبودند، بلكه حداكثر سه الى چهار هزار نفر آنان در مدينه سكونت داشتند. در اين ميان بسيارى از آنان نيز بردگان و يا مستضعفينى بودند كه از مناطق مختلف بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد شده بودند و در مدينه قبيله و خويشاوندانى نداشتند، مانند اهل صفّه.

پس تنها نيمى از آنان باقى مى‌ماند كه بيش از دو هزار نفر نمى‌باشند، كه اينها هم معمولاً گوش به حرف رؤساى قبائل داده و در مقابل نظام عشايرى خاضع بودند، كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز به اين مطلب اشاره داشتند. لذا هر گاه گروهى بر حضرت وارد مى‌شدند، سرور و زعيمشان را بر آنان حق سرپرستى مى‌داد. از اين رو، در اسلام به آنان «اهل حلّ و عقد» مى‌گويند.

اگر به ماجراى سقيفه - كه فورا پس از شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برگزار شد - بنگريم، مى‌بينيم افرادى كه ابوبكر را براى خلافت برگزيدند حداكثر به صد نفر بيشتر نمى‌رسند. زيرا از انصار - كه اهل مدينه بودند - كسى جز رهبران و بزرگانشان حضور نداشتند. همچنين از مهاجرين - كه اهل مكه بودند و همراه با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هجرت كرده بودند - جز سه يا چهار نفر به عنوان «قريش» حضور نداشتند.

براى اثبات اين مدعى كافى است ما وسعت و گشايش سقيفه را در نظر بگيريم، تا معلوم شود كه وقتى ادعا مى‌كنيم صد نفر در آن حضور داشتند، تا اندازه‌اى مبالغه و گزاف نگفته‌ايم. چرا كه سقيفه بنى‌ساعده مانند سالن‌هاى بزرگ كنفرانس‌ها و كنگره‌هاى زمان معاصر نبوده است.

وانگهى اغلب آن صد هزار نه تنها حاضر نبودند، كه حتى از جريان سقيفه مطلع هم نشدند مگر پس از مدتى طولانى كه از برگزاريش گذشته بود، چرا كه در آن زمان نه پست هوايى وجود داشت، و نه تلفن‌هاى بى‌سيم و نه ماهواره‌ها.

پس از اتفاق نظر آن شخصيت‌ها بر تعيين ابوبكر و عليرغم مخالفت بزرگ انصار سعد بن عباده و فرزندش قيس، اغلب افراد موجود در سقيفه عقد بيعت را محكم بسته و بر آن اتفاق كردند.

هر چند در همان وقت بيشتر مسلمانان از سقيفه دور بودند، و برخى مشغول تجهيز و تكفين حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، يا اينكه بهت زده خبر شعادت را دريافته بودند. از طرفى عمر بن خطاب نيز مردم را مورد تهديد و ارعاب قرار داده بود تا خبر شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را بازگو نكنند.⁽¹⁾

از اين كه بگذريم، بسيارى از اصحاب به دستور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سپاه اسامه بوده و در آن لحظه در پايگاه «جرف» اقامت داشتند و شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را دريافت نكرده و در سقيفه نيز حضور نيافتند.

پس آيا باز هم عاقلانه است اگر افراد يك قبيله يا عشيره از سرپرست خود پيروى كنند در آنچه او تصويب كرده است. به ويژه كه در آنچه او صحه گذارده شرافتى بزرگ و فضيلتى همگانى است، كه هر قبيله يا عشيره تلاش در به دست آوردن آن دارد.

كسى چه مى‌داند، شايد شرافت رياست بر تمام مسلمانان روزى هم نصيب آن قبيله گردد، زيرا اكنون ديگر حاكم واقعى و شرعى از منصبش رانده شده و مطلب به شورى گذاشته شده است. پس هر بار يكى را از ميان خودشان انتخاب و بر مردم تحميل مى‌كنند. پس چرا از اين امر خوششان نيايد و چگونه آن را تأييد نكنند ؟

پاسخ دوم: باور ديگران غلط در مورد مردم مدينه

اگر اهل حلّ و عقد از مردم مدينه مطلبى را تثبيت كردند، ديگر جايى براى دوردستان كه از گوشه و كنار جزيره مى‌آيند نمى ماند تا بخواهند به مخالفت برخيزند. ضمن اينكه آنها نمى‌دانند در غيابشان چه گذشته است، زيرا وسائل حمل و نقل و ارتباطات در آن دوران خيلى ابتدايى و عقب افتاده بود.

از سوى ديگر، آن مردم چنين تصورى از اهل مدينه داشتند كه اينان با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌زيسته‌اند، پس قطعا دستيابى به احكام نوين - كه در هر ساعت و در هر روز با وحى پديد مى‌آمد - دارند.

از آن گذشته، براى رئيس يك قبيله كه از پايتخت دور است، فرقى ندارد كه چه كسى بر مسند خلافت باشد. پس براى او ابوبكر يا على عليه‌السلام يا هر شخص ديگرى يكى است، و آنچه براى او مهم است، اين است كه خود رياست عشيره‌اش را عهده‌دار باشد و كسى در اين امر با او مخالفت نكند.

چه بسا برخى از آنها مى‌خواست كه از حقيقت قضيه آگاه شود، ولى دستگاه حاكم او را يا با تشويق و يا با تهديد ساكت مى‌كرد. نمونه‌اش جناب مالك بن نويره كه از پرداخت زكات به ابوبكر خوددارى كرد، و آنگونه مظلومانه و ناجوانمردانه او را شهيد كردند.

به هر حال كسى كه دنبال آن حوادث است و مسئله نبرد با مانعين زكات را بررسى مى‌كند، به بسيارى از تناقضات بر مى‌خورد، و به آنچه تاريخ نگاران براى حفظ آبروى اصحاب و به ويژه دست‌اندركاران نگاشته‌اند، هرگز قانع نمى‌شود.

پاسخ سوم: غافلگيرى در فتنه ناگهانى

ناگهانى بودن مسئله، نقش مهمى را بازى كرد و مردم را در برابر عمل انجام شده قرار داد. زيرا كنفرانس سقيفه، بى‌خبر از افرادى كه مشغول تجهيز و دفن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند برگزار شد. كسانى مانند امام على عليه‌السلام، ابن‌عباس و ساير بنى‌هاشم، مقداد، سلمان، ابوذر، عمار، زبير و بسيارى ديگر از اصحاب.

در آن هنگام كه اهل سقيفه ابوبكر را به مسجد بردند و مردم را به بيعت طلبيدند و مردم گروه گروه - خواسته يا ناخواسته - براى بيعت با او به مسجد مى‌آمدند، على عليه‌السلام و يارانش هنوز از آن واجب مقدسى كه اخلاق والايشان بر آنان فرض كرده بود دست بر نداشته، و روا نبود كه پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را بى غسل و كفن رها كنند و به سوى سقيفه بشتابند و در امر خلافت نزاع كنند !

همين كه از آن واجب مقدس فارغ شدند، مطلب تمام شده بود و ابوبكر بر كرسى صدارت تكيه داده بود، و هر كس از بيعت سرباز مى‌زد جزو فتنه‌انگيزانى به شمار مى‌رفت كه مى‌بايست مسلمانان با او به نبرد برخيزند، و حتى اگر لازم شد او را به قتل برسانند ! !

از اين رو مى‌بينيم عمر، سعد بن عباده را تهديد به قتل كرده و فرياد برآورده بود: او را بكشيد كه اهل فتنه است ! چون او از بيعت با ابوبكر خوددارى كرده بود. همچنين از آن پس، عمر تمام مخالفانى را كه در منزل على عليه‌السلام گرد آمده بودند تهديد به سوزاندن خانه و هر كس در خانه است نمود !

اگر ما به راستى نظر عمر بن خطاب را در مسئله بيعت متوجه شويم، بسيارى از آن معماها كه سرگردان مانده براى ما حل مى‌شود. زيرا عمر بر اين عقيده است كه براى صحت بيعت كافى است يك نفر مسلمان آن را تأييد كند. آنوقت بر بقيه مسلمين واجب مى‌شود از او پيروى كنند، و هر كس مخالفت و تمرّد كند از اسلام خارج شده و بايد او را كشت !

پاسخ چهارم: احتجاجات اميرالمؤمنين عليه‌السلام

حضرت على عليه‌السلام در مورد همه مسائل با آنها احتجاج كرد، ولى هيچ فايده‌اى نداشت. آيا ممكن است كه حضرت على عليه‌السلام براى بيعت گرفتن از مردم التماس و گدائى كند ؟ همان مردمى كه از او روى برگرداندند و قلبشان به ديگرى علاقمند شد، يا از روى حسد؛ كه چرا خداوند اين همه فضيلت به او داده، و يا از روى كينه و دشمنى، زيرا على عليه‌السلام در گذشته قهرمانانشان را كشته و بزرگانشان را درهم كوبيده و بينى‌هايشان را به خاك ماليده و آنان را به خضوع واداشته بود، و خودخواهى و تكبرشان را با شمشير شجاعتش پايمال كرده بود، تا اسلام آوردند و تسليم شدند.

آن حضرت در هر حال سربلند و والا مقام بود، و همواره از پسرعمويش دفاع مى‌كرد، و در راه خدا از ملامت هيچ ملامت كننده‌اى نمى‌هراسيد، و هيچ يك از امور مادى دنيا تصميم او را بر هم نمى‌زد.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم كاملاً اين مسائل را مى‌دانست و در هر مناسبتى كه پيش مى‌آمد فضيلت‌هاى برادر و عموزاده‌اش را مى‌فرمود تا او را كاملاً معرفى كند؛ مى‌فرمود:

حُبُّ عَلىٍّ ايمانٌ وَ بُغضُهُ نِفاقٌ⁽¹⁾: دوستى على عليه‌السلام ايمان و دشمنى‌اش نفاق است.

عَلىٌّ عليه‌السلام مِنّى وَ أنَا مِن عَلىٍّ عليه‌السلام⁽²⁾: على عليه‌السلام از من است و من از على عليه‌السلام هستم.

عَلىٌّ عليه‌السلام وَلىُّ كُلِّ مُؤمِنٍ بَعدى⁽³⁾: على عليه‌السلام ولى هر مؤمنى پس از من است.

عَلىٌّ عليه‌السلام سَيِّدُ المُسلِمينَ وَ إمامُ المُتَّقينَ وَ قائِدُ الغُرِّ المُحَجَّلينَ⁽⁴⁾: على عليه‌السلام سرور مسلمانان و پيشواى تقواپيشگان و رهبر نورانى‌صورتان است.

ولى دريغا كه باز هم جز حسد و كينه نتيجه‌اى نداشت. براى همين بود كه حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيش از شهادتش او را خواست و او را در آغوش گرفت و گريست و به او فرمود: اى على ! من مى‌دانم كه در سينه اين قوم نسبت به تو دشمنى‌هايى هست، كه پس از من آنها را ظاهر مى‌سازند. پس اگر با تو بيعت كردند بپذير، و گرنه شكيبا باش تا مرا در حال مظلوميت ملاقات كنى.

پس اگر اميرالمؤمنين عليه‌السلام بعد از اينكه براى ابوبكر بيعت گرفته شد صبر و تحمل كرد، طبق وصيت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به او برده است، و بى‌گمان در اين كار حكمت‌هاى بسيار ديگر نيز نهفته است.

پاسخ پنجم: عبرت از امت‌هاى گذشته

اضافه بر آنچه گذشت، انسان مسلمان هر گاه قرآن را بخواند و در آياتش بينديشد، از داستان‌هاى قرآنى نتيجه مى‌گيرد كه در امت‌هاى گذشته نيز همين بلاها و مصيبت‌ها و بلكه بيشتر از آن پيش آمده است.

كيست كه نداند قابيل از روى ظلم و ستم برادرش هابيل را به قتل مى‌رساند ؟

همچنين حضرت نوح عليه‌السلام پس از قريب هزار سال جهاد پيگير، جز گروه اندكى از قومش كسى به او نگرويد، و حتى همسر و فرزندش نيز جزو كافران بودند.

يا حضرت لوط عليه‌السلام كه در جوارش جز يك خانه از مؤمنين وجود نداشت.

در طول تاريخ، چقدر فرعون‌ها در زمين ظلم و ستم روا داشته و مردم را برده و بنده خود قرار دادند، و جز يك مؤمن كه ايمان خود را كتمان مى‌كرد ميان آنها نبود.

يا برادران يوسف و فرزندان يعقوب كه براى كشتن برادر كوچكشان حضرت يوسف عليه‌السلام با هم نقشه كشيده و توطئه كردند، بى آنكه يوسف عليه‌السلام گناهى مرتكب شده باشد. تنها گناهش همين بود كه پدر او را بيش از ديگر فرزندانش دوست مى‌داشت.

يا بنى اسرائيل كه خداوند به خاطر حضرت موسى عليه‌السلام آنان را نجات داد و دريا را برايشان شكافت و دشمنانشان - فرعون و سپاهيانش - را غرق كرد، بى آنكه مشقت جنگيدن و ستيز داشته باشند. ولى تا از دريا بيرون آمدند، هنوز پاهايشان خشك نشده بود كه سرى به بت‌ها زده و به موسى عليه‌السلام گفتند: اى موسى ! براى ما نيز خدائى قرار بده، همچنان كه آنها خدايانى دارند. حضرت موسى عليه‌السلام در پاسخ فرمود: به راستى شما گروهى جاهل و نادان هستيد.

يا هنگامى كه موسى عليه‌السلام به ميقات پروردگارش روانه شده بود و برادرش هارون را بر آنان گماشت، عليه او توطئه كرده و مى‌خواستند او را به قتل برسانند. آنان به خدا كافر شده و گوساله را پرستيدند. پس از اينكه پيامبران الهى عليهم‌السلام را به قتل رساندند،

خداى تعالى فرمود:

«أ فَكُلَّما جاءكُم رَسولٌ بِما لا تَهوى أنُفُسكُم إستَكبَرتُم فَفَريقا كَذَّبتُم وَ فَريقا تَقتُلونَ»⁽¹⁾: «چگونه است كه هر گاه پيامبرى به سوى شما آمد و بر خلاف هواى نفس

شما دستورى داد تكبر ورزيديد پس گروهى از پيامبران را تكذيب كرده و گروه ديگر را به قتل رسانديد» .

همچنين حضرت يحيى عليه‌السلام فرزند زكريا عليه‌السلام كه پيامبر خدا و مردى پارسا و از شايستگان و صالحان بود. چه سان كشته شد ؟ و سرش را به يكى از تبهكاران بنى‌اسرائيل هديه دادند !

يا يهود و نصارى كه عليه حضرت عيسى عليه‌السلام توطئه كردند و مى‌خواساستند حضرتش را به قتل رسانده يا بر دار بياويزند.

و در آخر، اين هم امت خاتم الانبياء حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه ارتشى سى‌هزار نفرى آماده كرده تا امام حسين عليه‌السلام را به قتل برساند ! در حالى كه او بيش از هفتاد نفر از يارانش را همراه ندارد. همه را و حتى فرزند خردسالش را به قتل رساندند !

پس ديگر چه جاى شگفتى مى‌ماند ؟

چرا از سخن پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تعجب كنيم كه به اصحابش فرمود: هان ! شما سنت‌هاى گذشتگانتان را وجب به وجب و گام به گام دنبال مى‌كنيد؛ حتى اگر آنان در سوراخ سوسمارى رفته باشند، شما هم مى‌رويد. عرض كردند: آيا مقصودتان (از امت‌هاى گذشته) يهود و نصارى هستند ؟ فرمود: پس چه كسانى ؟ !⁽¹⁾

چه تعجبى دارد ؟ در حالى كه ما در صحيح بخارى و صحيح مسلم سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مى‌بينيم كه فرمود: اصحاب مرا در روز رستاخيز به سوى چپ مى‌برند. مى‌پرسم: آنان را به كجا مى بريد ؟ گفته مى‌شود: به خدا قسم به سوى جهنم. آنگاه مى‌گويم: خدايا ! اينان اصحاب من اند ! گفته مى‌شود: تو نمى‌دانى كه پس از تو چه بدعت‌ها در دين نهادند. من مى‌گويم: دور باد از رحمت خدا كسى كه پس از من تبديل در دين خدا كند. و مى‌بينم كه تنها به اندازه چند شتر سرخود كسى از آنان نجات نمى‌يابد.⁽²⁾

آرى ! آيا باز هم جاى تعجب است اگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بفرمايد: امت من هفتاد و سه فرقه مى‌شوند، كه تنها يك فرقه در بهشت و بقيه در دوزخ هستند.⁽¹⁾

اين همان كلام پروردگار عز و جل و خداى آگاه به رازهاى نهان است كه فرمود:

«وَ ما أكثَرُ الناسِ وَ لَو حَرَصتَ بِمُؤمِنينَ»⁽²⁾: «و بيشتر مردم مؤمنين نيستند هر چند تو (اى پيامبر) تلاش در ترغيب آنان كنى».

«بَل جاءَ بِالحَقِّ وَ أكثُرُهُم لِلحَقِّ كارِهونَ»⁽³⁾: « (پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به حق آنان را دعوت كرد ولى بسيارى از آنان از حق گريزان و روى گردانند» .

«لَقَد جِئناكُم بِالحَقِّ وَ لكِن أكثَرُكُم لِلحَقِّ كارِهونَ»⁽⁴⁾: «ما براى شما حق را آورديم ولى بسيارى از شما مردم نسبت به حق تنفر داريد» .

«ألا إنَّ وَعدَ اللّه‌ِ حَقٌّ وَ لكِن أكثُرُهُم لا يَعلَمونَ»⁽⁵⁾: «همانا وعده خدا حق است ولى بيشتر آنان نمى‌دانند» .

«يَرضونَكُم بِأفواهِهِم وَ تَأبى قُلوبُهُم وَ أكثَرُهُم فاسِقونَ»⁽⁶⁾: «با زبان شما را راضى نگه مى‌دارند ولى در قلب‌هايشان با شما مخالف و دشمن هستند و بيشتر آنان فاسق و تبهكار اند» .

«إنَّ اللّه‌َ لَذو فَضلٍ عَلَى الناسِ وَ لكِنَّ أكثَرُهُم لا يُشرِكونَ»⁽⁷⁾: «همانا خداوند بدون شك بر مردم حق و فضل دارد ولى بسيارى از آنان شكرگزار نيستند» .

«يَعرِفونَ نِعمَةَ اللّه‌ِ ثُمَّ يُنكِرونَها وَ أكثَرُهُمُ الكافِرونَ»⁽¹⁾: «نعمت خدا را مى‌شناسند و با اين حال آن را ناديده مى‌گيرند و بيشترشان كافر اند» .⁽²⁾

شبهه به كار نرفتن لفظ «خليفة» در غدير

اشاره

شبهه به كار نرفتن لفظ «خليفة» در غدير⁽³⁾

يكى از شبهاتى كه مخالفين مطرح مى‌كنند اين است كه: چرا در حديث غدير، خلافت و جانشينى اميرالمؤمنين على عليه‌السلام به لفظ «خليفة» عنوان نشده است، تا ايراداتى كه در دلالت ولىّ و مولى بر ولايت، زعامت و زمامدارى امور شده است مطرح نشود.

و اما پاسخ به اين شبهه:

پاسخ اول: غرض ورزىِ هميشگى مخالفان

وقتى اغراض نفسانى، سياسى و دنيوى در بين باشد، با هر شكل و هر لفظى اين مطلب يا هر مطلب ديگرى ادا و بيان شود، صاحبان اغراض ايراد مى‌گيرند. اگر در موقف عظيم غدير، به جاى ولىّ و مولى، هر كلمه ديگرى همانند همين لفظ «خليفه» گفته مى‌شد، مثل ولىّ و مولى به آن ايراد مى‌گرفتند. مثلاً در اطلاق متعلق آن حرفى مى‌زدند، يا مثلاً «أنتَ الخَليفَةُ بَعدى» را به بعد از سه نفر معنى مى‌كردند.

بالاخره اگر هر تأكيد و تصريحى مى‌شد، اصل مسئله نظام و حكومت را خارج از محدوده رسالت مى‌شمردند و آن را يك رأى شخصى رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله معرفى مى‌كردند و اجتهاد خود را حاكم بر آن قرار مى‌دادند.

اهل نظر و تحقيق با اينكه مى‌بينند وقتى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دوات و قلم و كاغذ مى‌خواهد تا آن وصيتى را كه كلامش در نهايت صراحت بود و هيچ گونه توجيه و تأويل بر نمى‌داشت و ردّ آن ممكن نمى‌نمود، با آنگونه القاى شبهه روبرو گرديد كه

«غَلِبَ عَلَيهِ الوَجَعُ» يا «إنَّ الرَجُلَ لَيَهجُر»⁽¹⁾گفتند، و با اين بيان در كمال وقاحت بدان حضرت اعلام كردند كه اگر هم بنويسى و وصيت نمايى ما با شبهه هذيان‌گويى آن را رد مى‌كنيم. پس اگر بعد از اين شبهه هم وصيت خود را مى‌نوشت، آن را معتبر نمى‌شمردند.

از اين رو، ديگر نبايد انتظار داشت كه اهل هواهاى نفسانى و جاه طلبان مغرض با الفاظ و كلمات بازى نكنند و ظاهر و صريح آنها را مورد شبهه و ايراد قرار ندهند.

چنانچه كسى گمان كند كه اگر به اين لفظ يا لفظ ديگرى مى‌فرمود، مورد شبهه اهل هوى نمى‌شد اشتباه است. حتى مثلاً آيات قرآن مجيد كه در كمال صراحت بر توحيد - كه اساس دعوت قرآن كريم است - تأكيد دارد، اشخاصى آنها را به معناى شرك‌آميز و موافق با آراء باطله خود معنى مى‌كنند.

ميزان و حاكم در استفاده از كلام اشخاص در دين ما، قرآن و حديث و عقل مستقيم و انصاف است، كه شخص بايد حقايق را بر اساس آن از نصوص موجود استخراج نمايد.

پاسخ دوم: استعمال لفظ «خليفة» در بعضى روايات

در روايات صحيحه متعدد از على عليه‌السلام تعبير به «خليفة» شده است. از نخستين موارد آن اوائل بعثت، هنگام نزول آيه كريمه «أنذِر عَشيرَتَكَ الأقرَبينَ»⁽²⁾است.

در حديث متواتر ثقلين - كه بر وجوب ارجاع امت به عترت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله صراحت دارد و امان از ضلالت و گمراهى، منحصر به آن اعلام شده - در بعضى الفاظ آن صريحا حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: إنّى تارِكٌ فيكُم خَليفَتَين.⁽³⁾

با اين همه، شخصى كه در تاريخ، حديث، جوامع، سنن و صحاح اهل‌سنت تخصص دارد، در مى‌يابد از موضوعاتى كه به طور شايسته مورد اعتنا قرار نگرفته و از اشخاصى كه كمتر از آنها كسب علم دين شده است، اهل‌بيت عليهم‌السلام هستند.

حتى كسانى چون بخارى در صحيح خود، روايات بسيارى از فسّاق و فجره و افراد فاسد العقيده ذكر كرده است، و از ائمه اهل‌بيت عليهم‌السلام و به خصوص شخصيتى مانند حضرت امام جعفر صادق عليه‌السلام حتى يك روايت نيز نقل ننموده است !

غرض اينكه وقتى اغراض، سياست‌ها و آراء مبدعانه جلوى چشم بصيرت و بينش انسان را گرفته باشد، انكار حق از او عجيب و بعيد نيست.

پاسخ سوم: استعمال لفظ «خليفة» در اصل خطبه غدير

اگر چه اين چند جمله مشهور از اين خطبه متواتر، ثابت و مورد اتفاق بين فريقين است، اما از كل جريان اين اعلام، ابلاغ و برنامه تاريخى آن استفاده مى‌شود كه خطبه بيشتر از اينها بوده و در اين چند جمله خلاصه نشده است. چنانچه در كتب حديث شيعه - كه مفصل اين خطبه روايت شده - هم كلمه خلافت و هم تنصيص بر امامت ائمه عليهم‌السلام به ويژه حضرت صاحب‌الزمان عليه‌السلام وجود دارد.

بنا بر اين، جملات مشهور دليل بر اين نيست كه كل خطبه اين چند جمله بوده است، و علت اينكه روى اين جملات بحث و بررسى و استدلال شده، اتفاق شيعه و سنى بر روايت آنهاست.

پاسخ چهارم: وجه تكيه بر لفظ ولىّ و مولى در خطبه غدير

وجه ديگر، تكيه بر نقل خصوص اين جمله‌هاى كثير المعنى و عنايتى است كه بزرگان خلفا عن سلف به آنها داشته‌اند. بيان ولايت و اولويت با نفس و اموال براى اميرالمؤمنين عليه‌السلام است، كه بر حسب خطبه غدير - كه به خطبه و حديث ولايت معروف و مشهور شده - اين ولايت حتى در زمان شخص رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى اميرالمؤمنين عليه‌السلام ثابت است، و به غيبت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مكان يا زمان توقف ندارد.

بديهى است وسعت دايره اين ولايت دقيقا همان ولايت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر ماسواست و هيچ فرقى ندارد.

اثبات اين ولايت در دايره و محدوده ولايت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى اميرالمؤمنين عليه‌السلام از تعبير به خلافت و جانشينى در افاده ولايت بر امور رساتر و گوياتر است، زيرا اگر مفهوم خلافت و جانشينى در امامت، الگو و اسوه بودن و رتق و فتق امور شرعيه و بيان احكام حلال و حرام و رسيدگى و سرپرستى و حكومت بر انام باشد، لفظ ولايت در دلالت بر اين جهت خلافت - كه همان حكومت و مديريت جامعه باشد - افصح و اصرح است.

بنا بر اين، چون نظر افرادى كه براى غصب خلافت و حكومت حزب‌سازى كرده و با هم تبانى كرده بودند به اين علت بود، و با ساير مفاهيم خلافت معارضه مستقيم نداشتند، در «خطبه غدير» و نيز «حديث غدير» اين بعد از امامت و خلافت در اين جملات مورد عنايت قرار گرفت. شبهه‌هاى نامقبولى هم كه در مفهوم مولى شده، همه در زمان‌هاى بعد و بر خلاف تمام قرائن حاليّه و مقاليّه ابداع شده است.

به هر حال، اين جملات مشهور از خطبه غدير در اثبات ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و اتمام حجت بر همگان كافى و وافى است، و ثابت مى‌كند كه اجتماع آن گروه در سقيفه بنى‌ساعده با وجود «مَن ثَبَتَ لَهُ الوِلايَةُ عَلَى الأنفُسِ وَ الأموالِ بِنَصٍّ مِنَ اللّه‌ِ تَعالى وَ رَسولُهُ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله» ، يك معارضه آشكار با خدا و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و انحراف ظاهر از حق بود.

شبهه عدم نقل عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... » در ادامه حديث غدير

اشاره

شبهه عدم نقل عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... » در ادامه حديث غدير⁽¹⁾

يكى از شبهاتى كه در مورد حديث غدير مطرح شده اين است كه: عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ» در ادامه حديث غدير نيامده، و آن را علما يا برخى مردمان و يا دروغگويانى در كوفه به حديث افزوده‌اند و جعلى است !

در «الكامل فى ضعفاء الرجال» ابن‌عدى (م 365 ق) آمده است: شيخ گفته كه دروغگويشان از «شريك» راوى اين عبارت زيادى را افزودند: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ.⁽¹⁾

در تاريخ دمشق ابن‌عساكر (م 571 ق) از داوود اودى، از پدرش، از ابوهريره نقل كرده كه پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هر كس من مولاى اويم، اين على عليه‌السلام مولاى او است.

گفت: دروغگويان در كوفه افزودند: دوست بدار كسى كه على عليه‌السلام را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس كه او را دشمن دارد.⁽¹⁾

در اينجا به پاسخ اين شبهه مى‌پردازيم، تا مقدار صحت كلام منكران را بدانيم. كسانى كه مى‌دانيم براى چه مى‌خواهند ذيل روايات را تكذيب و انكار كنند. تنها هدف اين كار توجيه كارهاى بعضى از اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است؛ كه بر روى امام على عليه‌السلام در جمل و يا در صفين شمشير كشيدند. امامى كه جنگ با او جنگ با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است:

پاسخ اول: نمونه‌هايى از حديث «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... »

اشاره

از تمامى مطالبى كه خواهيم گفت، براى پژوهندگان روشن خواهد شد كه قسمت دوم حديث غدير گفته كسى يا عبارت مردم يا عالمان و دروغگويان نيست. بلكه فرمايش رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه نزديك به چهارصد شخص - برحسب پژوهش ما - از بزرگان محدث و راوى و دارندگان سنن و صحاح و كتب معتبر نزد مسلمانان روايت كرده‌اند.

ابتدا نمونه‌هايى از حديث شريف كه در بر دارنده عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ» است اشاره مى‌كنيم:

مورد اول

زيد بن ارقم مى‌گويد: وقتى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از حجة الوداع بر مى‌گشت، به غدير خم آمده و زير درختان بزرگ⁽²⁾نشست، و آنجا را جارو كردند.⁽³⁾حضرت فرمود: گويا به سراى آخرت دعوت شده و بايد لبيك گويم. ميانتان دو چيز گرانبها به جا گذاشتم كه يكى از ديگرى بزرگ‌تر است: كتاب خدا و عترتم (اهل‌بيتم عليهم‌السلام) . دقت كنيد در نبودم

چگونه با آنها برخورد مى‌كنيد. آن دو از هم جدا نمى‌شوند تا كنار حوض كوثر نزدم آيند.

سپس افزود: خدا مولاى من و من ولىّ هر مؤمنى هستم. سپس دست على عليه‌السلام را گرفت و فرمود: هر كس وليش هستم اين على عليه‌السلام ولى او است. خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و دشمن كسى باش كه دشمنش بدارد. به يزيد گفتم: از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدى ؟ گفت: هر كس زير درختان بود، به چشم ديد و به گوش شنيد.⁽¹⁾

مورد دوم

زيد بن يثيع مى‌گويد: على عليه‌السلام در ميدان كوفه مردم را سوگند داد: هر كس روز غدير از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيد، برخيزد. از سمتى كه سعيد بود شش تن برخاستند. از سمت زيد نيز شش نفر برخاستند و گواهى دادند كه شنيدند رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز غدير خم رو به على عليه‌السلام كرد و از مردم پرسيد: آيا خدا از مؤمنان به خودشان سزاوارتر نيستم ؟ گفتند: بلى. فرمود: خدايا، هر كس كه من مولايش هستم على عليه‌السلام مولايش است. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس با وى دشمنى كند.⁽²⁾

مورد سوم

ابن‌عساكر، از ابوالقاسم زاهر بن طاهر، از ابوسعيد جنزرودى، از سيد ابوالحسن محمد بن على، از احمد بن مهدى، از پدرش، از على بن موسى الرضا، از پدرش جعفر صادق، از پدرش على بن حسين، از پدرش، از جدش على بن ابى‌طالب عليهم‌السلام كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هر كس من مولايش هستم على عليه‌السلام مولايش است. خدايا، دوست

بدار هر كس او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس با وى دشمن باشد. يارى كن هر كس ياريش دهد، و هر كس وى را تنها بگذارد يارى مده !⁽¹⁾

مورد چهارم

ابوعبداللّه شامى مى‌گويد: كنار زيد بن ارقم نشسته بودم كه در مجلس بنى‌ارقم بود. مردى از قبيله مراد سوار بر استر نزدش آمد و پرسيد: ميان قوم، زيد حضور دارد ؟ مردم گفتند: آرى، اين زيد است. پرسيد: به خدايى سوگندت مى‌دهم كه معبودى جز او نيست، آيا شنيدى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بفرمايد: هر كس مولايش هستم على عليه‌السلام مولايش است. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس وى را دشمن بدارد ؟ گفت: آرى.⁽²⁾

مورد پنجم

زيد بن ارقم مى‌گويد: روز غدير خم رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برايمان سخنرانى كرد و فرمود: هر كس مولايش هستم على عليه‌السلام مولايش است. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست دارد، و دشمن بدار با كسى كه با وى دشمن باشد.⁽³⁾

مورد ششم

ميمون ابى‌عبداللّه مى‌گويد: شنيدم زيد بن ارقم گفت: همراه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در وادى كه به آن «خمّ» مى‌گفتند فرود آمديم. دستور نماز به ما داد. در گرماى سخت نماز گزارديم. برايمان سخنرانى كرد. با كشيدن پارچه‌اى روى درختى كه از تابش خورشيد زرد گشته بود براى ايشان سايبان درست شد. پس فرمود: آيا نمى‌دانيد و گواهى نمى‌دهيد من نسبت به هر مؤمن از خود وى سزاوارترم ؟ گفتند: آرى چنين است. فرمود: پس هر كس من مولايش هستم على عليه‌السلام مولايش است. خدايا، دشمن كسى باش كه با او دشمنى كند، و دوست بدار هر كس وى را دوست بدارد.⁽⁴⁾

مورد هفتم

براء بن عازب مى‌گويد: همراه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيرون آمديم تا در غدير خم فرود آمديم. منادى فرستاده شد تا ندا سر دهد. وقتى جمع شديم فرمود: آيا از خودتان به شما سزاوارتر نيستم ؟ عرض كرديم: آرى اى رسول خدا. فرمود: آيا از پدرانتان به شما سزاوارتر نيستم ؟ گفتيم: آرى اى رسول اللّه. فرمود: آيا از خودتان به شما سزاوارتر نيستم، نيستم، نيستم ... ؟ عرض كرديم: بلى اى رسول خدا. فرمود: هر كه مولايش منم پس از من مولايش على عليه‌السلام است. خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و با هر كس دشمنش باشد دشمن باش.⁽¹⁾

مورد هشتم

نسانى، از ابوداوود، از عمران بن ابان، از شرى، از ابواسحاق، از زيد بن يثبغ نقل مى‌كند: شنيدم على بن ابى‌طالب عليه‌السلام بر منبر كوفه فرمود: به خدا سوگندتان مى‌دهم هر كسى - مقصودش اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود - شنيد روز غدير خم رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هر كس من مولايش هستم على عليه‌السلام مولاى او است. خدايا، دوست بدار هر كس وى را دوست دارد، و دشمن كسى باش كه دشمنش باشد، برخيزد. شش نفر از جانب ديگر منبر برخاستند و گواهى دادند كه شنيدند رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن فرمايش را فرمود.⁽²⁾

اين چند مورد نمونه‌هايى اندك از رواياتى بود كه در آنها اين عبارت آمده است: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... : خدايا، دوست بدار هر كس على عليه‌السلام را دوست دارد، و دشمن كسى باش كه با وى دشمن است.⁽³⁾

مورد نهم

حافظ ابن‌عساكر از عبداللّه، از احمد بن عمر وكيعى، از زيد بن حباب، از وليد بن عقبه نزار قيس، از سماك بن عبيد بن وليد عبسى نقل مى‌كند: خدمت عبدالرحمن بن ابى‌ليلى رسيدم، برايم نقل كرد كه شاهد بوده على عليه‌السلام در ميدان كوفه فرمود:

كسانى كه شنيدند رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم فرمود: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ، براى خدا برخيزند و گواهى دهند. فقط كسانى برخيزند كه در غدير بودند و ديدند. دوازده مرد برخاستند و گفتند: ديديم و شنيديم رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست على عليه‌السلام را گرفت و فرمود: اللّهُمَّ والِ مَن ... .

اما سه تن برنخاستند، به رغم اينكه در غدير بودند. كه حضرت على عليه‌السلام نفرينشان كرد و نفرينش كارساز شد.⁽¹⁾

مورد دهم

ابن‌عساكر به سند متصل از عبدالرحمن بن ابى‌ليلى نقل كرده است: اميرمؤمنان على بن ابى‌طالب عليه‌السلام در ميدان كوفه براى مردم خطبه خواند و فرمود: كسانى كه شنيدند رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز غدير دستم را گرفت و فرمود: أ لَستُ أولى بِكُم يا مَعشَرَ المُسلِمينَ مِن أنفُسِكُم ؟ سپس فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ، برخيزند و شهادت دهند. ده نفر و اندى مرد برخاستند و گواهى دادند. اما برخى كتمان كردند، كه پيش از اينكه از دنيا بروند كور شدند و پيسى گرفتند !⁽²⁾

مورد يازدهم

ابن‌عساكر، از ابوالقاسم زاهد بن طاهر، از ابوسعد خزاودى، از سيد ابوالحسن محمد بن على، از احمد بن على بن مهدى، از پدرش، از على بن موسى الرضا، از پدرش، از جعفر صادق، از پدرش، از على بن حسين، از پدرش، از جدش على بن ابى‌طالب عليهم‌السلام، كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: من كنت مولاه فعلى عليه‌السلام مولاه. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.⁽¹⁾

مورد دوازدهم

ابوعبداللّه خلال و ام‌مجتبى بنت ناصر، از ابراهيم بن منصور، از ابوبكر بن مقرى، از ابويعلى ازرق بن على، از احسان، از محمد بن سلم، از پدرش، از عبداللّه شامى نقل كرده است: نزد زيد بن ارقم بوديم كه در مجلس بنى‌ارقم نشسته بود. مردى از قبيله مراد سوار بر استر آمد و گفت: زيد ميان شماست ؟ گفتند: آرى، اين زيد است. گفت: به خدايى كه معبودى جز او نيست، سوگندت مى‌دهم آيا شنيدى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بفرمايد: مَن كُنتُ مَولاهُ فَإنَّ عَليّا عليه‌السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ ؟ زيد گفت: آرى، شنيدم.⁽²⁾

مورد سيزدهم

ابن‌عساكر به سند متصل از عطيه كوفى نقل مى‌كند: نزد زيد بن ارقم آمده و گفتم: «ختن» سخن به نقل از تو درباره على عليه‌السلام مربوط به روز غدير خم مى‌گويد. دوست دارم آن را از زبان خودت بشنوم. گفت: درباره شما اهالى عراق حرف‌هايى گويند ! به او گفتم: از من واهمه نداشته باش. گفت: در جحفه بودم كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هنگام ظهر سوى ما آمد، در حالى كه بازوى على عليه‌السلام را گرفته بود و فرمود: أيُّهَا الناس، أ لَستُم تَعلَمونَ أنّى أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم ؟ ... فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ. پرسيدم: آيا فرمود: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ ؟ گفت: چنانكه شنيدم برايت نقل كردم.⁽³⁾

البته در اين روايت مى‌بينيم كه زيد بن ارقم درباره ذيل حديث با شفافيت و روشنى پاسخ پرسشگر را نداده، بلكه به او مى‌گويد: چنانكه شنيدم برايت نقل كردم ! جالب است كه ابن‌عساكر روايتى را كه پس از اين روايت از زيد بن ارقم گزارش مى‌كند، بدون عبارت «چنانكه شنيدم برايت نقل كردم» است.

روايت از حكم عتيبه و سلمة بن كهيل چنين است: حبيب كه در بنى‌بدى كفاش بود - از وى به نيكى ياد كرد - برايمان نقل كرد: شنيدم زيد بن ارقم گفت: رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز غدير فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ.

پاسخ دوم: عبارات مختلفِ «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... »

اشاره

در مورد ادامه حديث غدير، عبارات مختلفى از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در كتب وارد شده، كه مضمون همه تقريبا يكى است. در اينجا به آنها اشاره مى‌كنيم:

عبارت اول

ابن‌عساكر، از زيد بن يثيع نقل كرده كه على عليه‌السلام در ميدان كوفه فرمود: هر مرد مسلمانى كه شنيد رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز غدير خم آن فرمايش را كرد، برخيزد و گواهى دهد. سيزده مرد برخاستند؛ شش تن از يك سو و هفت تن از سوى ديگر. هارون گفته است: دوازده مرد برخاستند و گواهى دادند كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ أحِبَّ مَن أحَبَّهُ، وَ أبغِض مَن أبغَضَهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ.⁽¹⁾

عبارت دوم

ابن‌عساكر، از ابى‌الطفيل، از حضرت على عليه‌السلام نقل كرده كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَإنَّ عَليّا عليه‌السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ عادِ مَن عاداهُ، وَ والِ مَن والاهُ.⁽²⁾

عبارت سوم

ابن‌عساكر، از زيد بن ارقم نقل كرده كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به على عليه‌السلام فرمود: مَن كُنتُ

مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ أحِبَّ مَن أحَبَّهُ، وَ أبغِض مَن أبغَضَهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.⁽¹⁾

عبارت چهارم

ابن‌عساكر، از براء بن عازب نقل مى‌كند: همراه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجة الوداع بوديم. زير درخت براى نشستن رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جارو زده، مردم را فراخواندند نماز جماعت بخوانند. رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام را فراخوانده و دستش را گرفت و سمت راستش برخيزاند و فرمود: أ لَستُ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم ؟ ... أ لَستُ أولى بِكُلِّ مُؤمِنٍٍ مِن نَفسِهِ ؟ و در يكى از احاديث آمده است: أ لَيسَ أزواجى أُمَهاتَكُم ؟ ... هذا وَلىٌّ وَ أنا مَولاهُ. اللّهُمِّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ.⁽²⁾

عبارت پنجم

ابن‌عساكر، از حبشى بن جناده نقل مى‌كند: شنيدم رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير به على عليه‌السلام فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ أعِن مَن أعانَهُ.⁽³⁾

عبارت ششم

ابن‌عساكر از جرير بن عبداللّه بجلى نقل مى‌كند: در حجة الوداع همراه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوديم. به جايى رسيديم كه بدان غدير گفته مى‌شد. براى نماز جماعت ندا سر دادند. مهاجرين و انصار گرد آمدند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ميان ما ايستاد و فرمود: اى مردم ! به چه شهادت مى‌دهيد، گفتند: گواهى مى‌دهيم كه معبودى جز خدا نيست. فرمود: سپس چه ؟ گفتند: محمد عبد و رسول خداست. فرمود: ولىّ شما كيست ؟ عرض كردند: خدا و رسول مولاى ما هستند.

سپس دست بر بازوى على عليه‌السلام زد و او را برخيزاند. دست و بازويش را گرفت و فرمود: هر كس خدا و رسول مولاى او هستند، اين على عليه‌السلام مولاى او است. خدايا، دوست بدار هر كس دوستش دارد، و دشمن بدار هر كس دشمن است. خدايا، هر كس از مردمان او را دوست دارد دوستدار وى باش، اما هر كس دشمنش بدارد دشمنش باش. خدايا، پس از دو بنده شايسته (پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و حضرت على عليه‌السلام) احدى را به عنوان نگهبان زمين جز تو نمى‌يابم. پس در اين باره به خوبى و نيكى حكم بفرما !⁽¹⁾

در آخر عبارتى كه احمد بن حنبل در كتابش «فضائل الصحابة» آورده را يادآور مى‌شويم: وقتى هنگام درگذشت ابن‌عباس شد عرض كرد: خدايا، به ولايت و دوستى على بن ابى‌طالب عليه‌السلام به سويت تقرب مى‌جويم.⁽²⁾

پاسخ سوم: سخن ابن‌حجر

از جمله مستنداتى كه صحت دنباله روايات را ثابت كرده و سخن منكران را باطل مى‌كند، سخن ابن‌حجر هيتمى مكّى (م 974 ق) است:

حديث غدير را جماعتى آورده‌اند؛ مانند ترمذى و نسائى و احمد، و اسنادش بسيار است. از اين رو شانزده صحابى آن را نقل كرده‌اند. در روايت احمد نيز هست. چنانكه گفتيم و باز مى‌گوييم: بسيارى از سندهاى آن صحيح و حسن است.

به ايراد كسانى كه در صحت آن ترديد كرده‌اند اعتنايى نمى‌شود. همچنين كسانى كه آن را نپذيرفته‌اند، به اين بهانه كه على عليه‌السلام در يمن بود. چون ثابت شده از آن ديار بازگشته و حج را همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به جا آورد.

برخى كه گفته‌اند: عبارت زيادى «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ» : خدايا، هر كس على عليه‌السلام را دوست دارد دوستش بدار، جعلى و مردود است (بايد بدانند) از راه‌هايى نقل شده كه ذهبى بسيارى از آنها را صحيح دانسته است. گر چه ايرادگيران به صحت عبارت

گروهى از بزرگان و عدول حديث هستند، كه در اين باره به نظر آنان مراجعه مى‌شود. مانند ابوداوود سجستانى و ابوحاتم رازى ... .⁽¹⁾

در اين باره ابن‌بطريق در «العمدة» مى‌نويسد:

طبق سند پيشين به نقل از عبداللّه بن احمد بن حنبل، از حجاج بن شاعر، از شبابه، از نعيم بن حكيم، از ابومريم و مردى، از همنشينان على عليه‌السلام، از على عليه‌السلام:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز غدير خم فرمود: هر كس مولايش منم على عليه‌السلام مولايش است. سپس مردم افزودند: خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و هر كس دشمنش باشد دشمنش باش.⁽²⁾

پاسخ چهارم: تصريح به دنباله حديث

هر كس به كتاب‌هاى عالمان مراجعه كند، مى‌بيند كه بسيارى ار آنها عبارت زيادى را به نقل از صحابه در روز عيد غدير آورده‌اند كه به نام برخى از آنها اشاره مى‌كنيم⁽³⁾، تا پژوهشگرِ بى‌طرف بداند عبارت زيادى توسط مردم افزوده نشده است.

عالمان نيز - چنانكه برخى بى‌دليل گفته‌اند - آن را اضافه نكرده‌اند، بلكه ضمن حديث شريفى است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز غدير خم فرمود.

افرادى همچون زيد بن ارقم، براء بن عازب، جابر بن عبداللّه انصارى، حبشى بن جناده، سمرة بن جندب، ابوهريره، انس بن مالك، ابن‌عمر، جرير بن عبداللّه، بجلى، عمر بن خطاب، ابوطفيل، ابوسعيد خدرى، عمرو عاص، حبة بن جوين عرنى، عمرو بن مازن، عمار ياسر و عميرة بن سعد.⁽⁴⁾

اما باز برخى به صحت عبارت زيادى رضايت نمى‌دهند؛ مانند ابن‌تيميه كه مى‌گويد: دروغ است.⁽¹⁾اما اين مرد حال و وضعش نزد بزرگان حديث معلوم است؛ همگى مى‌دانند چقدر نسبت به اهل‌بيت عليهم‌السلام بغض و كينه دارد !

درباره ابن‌ابى‌داوود، ذهبى در شرح حال ابن‌جرير طبرى معروف مى‌نويسد: وقتى به ابن‌جرير خبر رسيد كه ابن‌ابى‌داوود بر حديث غدير خم اشكال گرفته، كتاب «الفضائل» را نوشت و درباره صحت حديث غدير سخن راند؛ اينگونه كه ابن‌جرير يك مجلد را به سندهاى حديث اختصاص داد، كه ديدم و شگفت زده شدم كه چقدر بسيار سند دارد

جاى تأسف بسيار است كه ابن‌ابى‌داوود به حديث «طير مَشوى» - يعنى پرنده كباب شده كه مشهور و متواتر است - نيز ايراد گرفته است⁽²⁾! ابواحمد بن عدى مى‌گويد: از على بن عبداللّه داهرى شنيدم كه از ابن‌ابى‌داوود از حديث پرنده پرسيد، وى گفت: اگر حديث پرنده صحيح باشد، نبوّت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باطل است، زيرا حاكى از خيانت خدمتكار و دربان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله (اَنس) است. اما دربان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خيانتكار نيست.

ذهبى در ردّ اين مطلب مى‌نويسد: اين عبارت پَست و كلامى شوم است، بلكه نبوت حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حق و قطعى است، چه حديث پرنده صحيح باشد چه نباشد.

چه ربطى به خدمتكار دارد ؟ انس پيش از آنكه محتلم گردد خدمتگزار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده و قبل از جريان قلم در خدمت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده است. ممكن است قصه پرنده در آن زمان اتفاق افتاده باشد.

گيريم كه محتلم بوده، معصوم از خيانت كه نيست. بلكه گناهى پنهانى را با تأويل و توجيه انجام داده است. چنانكه برخى گفته‌اند: على عليه‌السلام را حبس و نگه داشت تا وارد نشود. چه نتيجه مى‌خواهيم بگيريم ؟ در حالى كه دعاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مستجاب شده و پاسخ مثبت گرفته است.

حديث طير على‌رغم ضعفش، سندهاى بسيار داشته كه در مجلدى آنها را به تنهايى آورده است. گر چه ثابت نشده، اما باز معتقد به بطلانش نيستيم. ابن‌ابى‌داوود در عبارت و گفته‌اش اشتباه كرده است.⁽¹⁾

پاسخ پنجم: ادعاى گزاف

جواب ديگر اينكه: وقتى ابن‌عدى ادعا دارد اين اضافى «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... » توسط دروغگويان به حديث غدير اضافه شده است، پس چرا اسامى دروغگويان كوفى را نقل و گزارش نكرده است ؟ اگر واقعا كسانى آن را اضافه نموده‌اند، او بايد حداقل نام يكى از آنها را ذكر كند. و الا مى‌شود ادعاى پوچ و بى‌اساس.

در همين باره بايد اشاره كرد كه نقل عبارت زيادى مختص «شريك» راوى نيست، بلكه ابوهريره صحابى نيز از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل كرده است. ابن‌عساكر در تاريخش آورده است:

ابوعبداللّه خلال، از ابراهيم بن منصور، از ابوبكر بن مقرى، از ابويعلى از ابوبكر بن ابى‌شيبه، از شريك، از ابوزيد اودى، از پدرش كه گفت: ابوهريره وارد مسجد شد و مردم پيرامونش گرد آمدند. جوانى نزدش رفت و گفت: تو را به خدا سوگند مى‌دهم، آيا شنيدى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بفرمايد: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ. اللّهِمَّ والِ مَن

والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ ؟ ابوهريره گفت: گواهى مى‌دهم شنيدم رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: مَن كُنتُ مَولاه فَعَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.⁽¹⁾

نقطه شايان توجه در اين روايت اين است كه: اولاً راوى كه زياده را نقل كرده ابوهريره است. ثانيا در زنجيره راويان كه زياده را آورده‌اند ابوبكر ابى‌شيبه و شريك هستند. آيا كسى مى‌تواند بگويد ابوبكر بن ابى‌شيبه از دروغگويان است ؟ ! همان كسى كه ذهبى در كتابش درباره وى مى‌نويسد: امام عَلَم، سرور حافظان و دارنده كتب بزرگ !⁽²⁾

ذهبى از عجلى نقل مى‌كند: ابوبكر بن ابى‌شيبه ثقه (مورد اعتماد در حديث) و حافظ روايت است. جرجانى مى‌گويد: از يحيى بن معين پرسيدم: آنچه ابوبكر بن ابى‌شيبه از شريك شنيده معتبر است ؟ گفت: ابوبكر در نظر ما راستگو است.

با وجود چنين تصريحاتى، آيا مجالى مى‌ماند بگوييم: عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... » را دروغگويان در كوفه به شريك نسبت داده‌اند ؟ !

پاسخ ششم: كتبى كه اين عبارت را نقل كرده‌اند

در اينجا براى اينكه ثابت كنيم عبارت زيادى ضمن حديث شريف بوده نه اينكه مردمان و عالمان افزوده باشند، بد نيست به نام كسانى اشاره مى‌كنيم كه عبارت زيادى را از زبان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در كتبشان روايت كرده‌اند؛ حال يا با واسطه يا بى‌واسطه. سپس به گزارش شرح حال برخى راويان مى‌پردازيم.

محدثان و شخصيت‌هايى كه نامشان برده مى‌شود، از قول رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت كرده‌اند كه فرمود: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ. اسامى راويان از كتاب‌هايى استخراج شده كه بر حسب ترتيب زمانى نام مى‌بريم:

5 . سنن ترمذى، محمد بن عيسى بن سوره ترمذى (م 297 ق) .

6 . خصائص اميرالمؤمنين عليه‌السلام، نسائى (م 303 ق) .

8 . المعجم الكبير، سليمان بن احمد طبرانى (م 360 ق) .

همچنين صدها تن ديگر از محدثان و راويان و عالمان كه دنباله حديث غدير را از قول رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آورده‌اند: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.

پاسخ هفتم: القاب به كار گرفته شده درباره راويانِ اين عبارت

همچنين لازم به ذكر است: راويانى كه عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... » را آورده‌اند، جايگاه بالا و درجه والايى نزد عالمان جرح و تعديل و رجال شناسان اهل‌سنت دارند. حافظ ذهبى از اينان با القابى ياد مى‌كند كه براى كسانى ديگر كمتر به كار مى‌برد. اينك بعضى از آن القاب:

پاسخ هشتم: نام كسانى كه «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... » را نقل كرده‌اند

در اينجا نام افرادى كه عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... » را روايت كرده‌اند مى‌آوريم:

5 . ابراهيم بن عبداللّه الكجّى، ابومسلم

6 . ابراهيم بن عبدالصمد الهاشمى، ابواسحاق

8 . ابراهيم بن المنذر الخرامى

50 . ابوعثمان البحيرى

51 . ابوعروبه

52 . ابوعلى بن السبط

53 . ابوعلى بن عمر بن محمد بن الحسن

54 . ابوعلى بن المذهب

55 . ابوعلى التميمى

56 . ابوعلى الحدّاد

57 . ابوعمر بن مهدى

58 . ابوعمر الفارسى

59 . ابوعمرو بن حمدان

60 . ابوعمرو الفقيه

61 . ابوعون الزيادى

62 . ابوغالب بن البنّاء

63 . ابوالغنائم بن المأمون

64 . ابوالفرج سعيد بن ابى‌الرجاء

65 . ابوالفضل بن ابى‌عبيداللّه الفقيه

66 . ابوالقاسم البغوى

67 . ابوالقاسم بن البسرى

68 . ابوالقاسم بن الحصين

69 . ابوالقاسم بن السمرقندى

80 . ابومنصور القزاز

81 . ابوموسى اذنا

82 . ابونعيم الحافظ

83 . ابوالوفاء

84 . ابوهارون العبدى

85 . ابويعلى الموصلى

86 . احمد بن ابراهيم بن عبداللّه بن كيسان الثقفى المدينى

87 . احمد بن ابراهيم بن محمد

88 . احمد بن ابى‌خثيمه

89 . احمد بن اسحاق بن ابراهيم بن نبيط بن شريط

133.الأعمش

پاسخ نهم: توثيقات رجالى

در اينجا به بررسى توثيقات و شخصيت رجالىِ كسانى كه عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... » را نقل كرده‌اند مى‌پردازيم، كه همگى از محدثان بزرگ هستند. همچنين گذرا شرح حال برخى را مى‌آوريم:

اينان از وى حديث نقل كرده‌اند: بخارى، ابن‌ماجه، ترمذى و نسائى (با واسطه) ، ابوحاتم، بقى بن مخلد، ابوبكر بن ابى‌الدنيا، ثعلب، احمد بن ابراهيم بسرى، محمد بن ابراهيم بوشنجى، ابوجعفر محمد بن احمد ترمذى، محمد بن عبداللّه حضرمى، مسعدة بن سعد عطار، حسن بن سفيان و ... .⁽³⁾

5 . ابوسلم بن عبدالرحمن (م 94 ق) : ذهبى و ابن‌سعد و ابوزرعه و شعبى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده‌اند.⁽²⁾

6 . احمد بن ابى‌خثيمه (م 279 ق) : ذهبى و خطيب و دارقطنى و ابن‌قانع او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده‌اند.⁽³⁾

8 . احمد بن حسين بيهقى (ت 384 - م 408 ق) : ذهبى و عبدالعزيز بن اسماعيل او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده‌اند.⁽⁵⁾

كرده‌اند: دارقطنى، حاكم، اين‌رزقويه، ابوعلاء محمد بن حسن وراق، يحيى بن ابراهيم مزكى، ابوالحسن حمامى، ابوعلى بن شاذان و ... .⁽¹⁾

50 . سلمة بن كهيل (ت 40 - م 120 ق) : ذهبى و يعقوب بن شيبه و احمد بن حنبل و صفدى و سنانى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁶⁾

51 . سليمان بن احمد طبرانى (ت 260 - م 360 ق) : ذهبى و سليمان بن ابراهيم حافظ و ابواحمد عسّال قاضى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽¹⁾

52 . سليمان بن اشعث (ت 202 - م 275 ق) : ذهبى و احمد بن محمد بن ياسين و حافظ موسى بن هارون و ابوعبداللّه بن منده او را توثيق و از او تعريف كرده‌اند.⁽²⁾

53 . سلمان بن قرم: مزّى و عبداللّه بن حنبل و محمد بن عوف طائى و احمد بن حنبل او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽³⁾

54 . سليمان بن مهران (م 147 ق) : ذهبى و يحيى بن قطّان و احمد بن عبداللّه عجلى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁴⁾

55 . جمال‌الدين انصارى دمشقى (ت 520 - م 614 ق) : ذهبى و ابن‌نقطه و سبط بن جوزى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁵⁾

56 . شريك بن عبداللّه (ت 95 - م 178 ق) : ذهبى و يحيى بن معين و ابن‌مبارك گفته او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁶⁾

57 . شهر بن حوشب (م 100 ق) : ذهبى و ابن‌ابى‌نهيك و حرب كرمانى و احمد بن حنبل و ترمذى و محمد (بخارى) و احمد عجلى و عباس و يحيى بن معين او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁷⁾

58 . صالح بن محمد بغدادى (ت 205 - م 293 ق) : ذهبى و دارقطنى و حافظ ابوسعد ادريسى و خطيب و على بن محمد مروزى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽¹⁾

59 . ضمرة بن ربيعه (م 202 ق) : ذهبى و عبداللّه بن احمد بن حنبل و پدرش احمد بن حنبل و ابن‌معين و نسائى و ابوحاتم و آدم بن ابى‌اياس و ابن‌سعد و ابوسعيد بن يونس او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽²⁾

60 . طلحه بن مصرف (م 112 ق) : ذهبى و عبدالملك بن ابجر او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند. اينان از وى حديث نقل كرده‌اند: پسرش (محمد بن طلحه) منصور، اعمش، مالك بن مغول، شعبه و شمار بسيار ديگر.⁽³⁾

61 . عبداللّه بن شوذب (م 156 ق) : ذهبى و احمد بن حنبل و ابوعمر بن نهاس و كثير بن وليد و ابوعامر عقدى و ثورى و يحيى بن معين و ضمره او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁴⁾

62 . عبداللّه بن سعيد كندى (م 257 ق) : ذهبى و ابوحاتم رازى و محمد بن احمد بن بلال او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁵⁾

63 . عبداللّه بن عدى جرجانى (ت 277 - م 365 ق) : ذهبى و ابويعلى خليلى و ابووليد باجى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽¹⁾

64 . عبداللّه بن لهيعه (ت 96 - م 174 ق) : شمس‌الدين ذهبى و روح بن صلاح گفته و احمد بن حنبل و ابوداود و احمد بن حنبل و جعفر فريانى او را توثيق كرده و ستوده‌اند.⁽²⁾

65 . عبداللّه بن محمد نفيلى حرّانى (م 234 ق) : ذهبى و ابوحاتم و ابن‌معين و دارقطنى و ابن‌حبّان و مكحول و جعفر بن ابان و احمد بن حنبل و ابن‌حجر او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽³⁾

66 . عبداللّه بن نمير (ت 115 - م 199 ق) : ذهبى و يحيى بن معين و ابن‌حجر او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁴⁾

67 . عبداللّه بن هبيره (ت 41 - م 126 ق) : مزّى و عبداللّه بن احمد حنبل و پدرش احمد بن حنبل و ابوداوود و ابن‌حبّان و ابن‌حجر او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁵⁾

68 . عبدالرزاق بن همام (ت 126 - م 211 ق) : ذهبى و احمد عجلى و ابن ابى‌عقب و ابوميمون و ابوزرعه و محمود بن سميع و احمد بن صالح و احمد بن حنبل

و ابوجعفر عقيلى و احمد بن بكير حضرمى و محمد بن اسحاق بن يزيد بصرى و مخلد شعيرى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽¹⁾

69 . عبيداللّه بن عبداللّه حسكانى (م قرن 5 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده است.⁽²⁾

80 . على بن منذور اودى (م 256 ق) : مزّى و عبدالرحمن بن ابى‌حاتم و نسائى و محمد بن عبداللّه حضرمى و ابن‌نمير اودى را توثيق كرده و از وى تعريف كرده‌اند.⁽²⁾

81 . على بن مبشّر واسطى (م 324 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده است. اينان از وى حديث نقل كرده‌اند: ابوبكر ين مقرى ابواحمد حاكم، دارقطنى، زاهر بن احمد و گروه بسيار ديگر.⁽³⁾

82 . على بن محمد طنافسى (م 233 ق) : ذهبى و ابوحاتم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁴⁾

83 . عمرو بن عبداللّه همدانى كوفى (م 127 ق) : ذهبى و احمد حنبل و يحيى بن معين و على بن مدينى و ابوحاتم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁵⁾

84 . فضيل بن مرزوق (م پيش از 170 ق) : ذهبى و محدث ابوعبدالرحمن عنزى و سفيان بن عيينه و يحيى بن معين و هيثم بن جميل او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁶⁾

85 . قطر بن خليفه (م 153 ق) : ذهبى و احمد بن حنبل و ابن‌سعد و عبداللّه بن احمد و پدرش احمد او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽¹⁾

86 . قبيصة بن ذويب (ت سال فتح مكه به دنيا آمد - م 88 ق) : ذهبى و محمد بن سعد و مكحول و ابن‌شهاب او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽²⁾

87 . قيس بن ربيع (ت حدود 167 - م 90 ق) : ذهبى و شعبه و ابن‌عدى و يعقوب بن شيبه و قراد او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽³⁾

88 . مالك بن اسماعيل (م 219 ق) : ذهبى و محمد بن على بن داوود بغدادى و ابن‌معين و ابوحاتم و يعقوب بن شيبه و محمد بن عبداللّه بن نمير و ابوحاتم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁴⁾

89 . محمد بن ابى‌سرّى (م 238 ق) : ذهبى و يحيى بن معين و ابن‌حبّان او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽⁵⁾

حديث نقل كرده‌اند: دعلج بن احمد، ابومحمد فاكهى، سليمان طبرانى و بسيارى از پژوهندگان.⁽¹⁾

بن عبيد و يحيى بن سعيد قطان و ابوزرعه رازى و ابوحاتم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند.⁽¹⁾

ابى‌يحيى و عبداللّه بن دورقى و محمد بن ابى‌هارون و ابوحاتم رازى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده‌اند. عثمان بن سعيد از يحيى بن عبدالحميد حمانى نقل حديث كرده است.⁽¹⁾

پاسخ دهم: دفع توهم

پيش از اينكه به نمونه‌هايى از احاديثى اشاره كنيم كه در بر دارنده عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... » است، بايد اين شبهه را بيان كنيم كه برخى مى‌گويند: خود امام على عليه‌السلام اين عبارت زيادى را نفى كرده است. حافظ ابن‌عساكر در كتابش «تاريخ مدينة دمشق» آورده است: ابوالقاسم هبه‌اللّه بن محمد، از ابوعلى واعظ، از ابوبكر بن مالك، از عبداللّه بن احمد، از پدرش، از حجاج بن شاعر، از شبابه، از نعيم بن حكيم، از ابومريم

و مردى از همنشينان حضرت على عليه‌السلام، از حضرت على عليه‌السلام نقل كرده كه فرمود: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم فرمود: والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ.

و اما پاسخ اين شبهه:

اولاً: اين روايت مخالف روايات بسيار ديگرى است كه از زبان اميرالمؤمنين عليه‌السلام از قول پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تصريح به عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ» دارد. به عنوان مثال حافظ ابن‌عساكر در «تاريخ مدينة دمشق» به سند متصل به على بن مهدى، از پدرش، از على بن موسى الرضا، از پدرش، از جعفر صادق، از پدرش، از على بن حسين، از پدرش، از جدش على بن ابى‌طالب عليهم‌السلام كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.⁽¹⁾

ثانيا: در سند روايت نخست ابوبكر بن مالك و حجاج بن شاعر هستند، كه مجهول مى‌باشند و سخن از رجال شناسان كه دلالت بر وثاقت اينان كند وارد نشده است.

نيز در سند اين روايت ابومريم است. چنانكه مزّى در «تهذيب الكمال» گفته وى نخستين كسى است كه در بصره قضاوت كرد. او را بر آن سامان ابوموسى اشعرى گماشت.⁽²⁾

همچنين در سند آن نعيم بن حكيم است. چنانكه ذهبى در «ميزان الاعتدلال» گفته، وى احاديث ناصحيح دارد.⁽³⁾همچنين ابن‌سعد درباره او گفته است: در شأن حديث نيست. نسائى نيز گفته است: قوى نيست و سال 148 ق درگذشت.

نيز در سند از مردى همنشين على عليه‌السلام نام برده شده كه نمى دانيم كيست !

در نتيجه، به اين دلائل روايت از درجه اعتبار ساقط است.

پاسخ يازدهم: چرا پافشارى ؟ !

سؤالى در اينجا كه به ذهن مى‌رسد: چرا برخى محدثان مى‌كوشند عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن ... » را به مردم يا دروغگويان نسبت داده و آن را جعل جاعلان قلمداد كنند ؟ !

ظاهرا دليلى جز توجيهِ كارِ كسانى كه با على عليه‌السلام در جمل و صفين و نهروان جنگيدند ندارد ! اگر ثابت كرديم اين عبارت درست بوده و رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده است: عاد من عاداه: خدايا دشمن بدار كسى را كه با على عليه‌السلام دشمنى كند، بدان معنى است كه هر كسى با على عليه‌السلام جنگيده، پس با وى دشمنى كرده است. ترديدى نيست جنگ بر ضد امام جنگ عليه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، زيرا فرمود: حربك حربى: اى على، جنگ با تو جنگ با من است. صحابه‌اى كه به روى امام اميرمؤمنان عليه‌السلام شمشير كشيدند و با ايشان دشمنى كرده و به جنگ با امام برخاسته و به او ستم نموده‌اند.

شخصيت‌هاى اهل‌سنت به اين حقيقت تاريخ تصريح كرده‌اند. ذهبى گفته است: شك نداريم على عليه‌السلام برتر از كسانى است كه با آنان جنگيد و وى بر حق است. خدا از وى راضى باشد !

در حاشيه «سير اعلام النبلاء» و در ذيل فرمايش رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عمار ياسر: تَقتُلُكَ الفِئَةُ الباغيَةُ: تو را گروهى سركش مى‌كشند، آمده است: اين حديث از جمله دلائل نبوت، و نيز فضيلتى آشكار براى على عليه‌السلام و عمار است. همچنين ردّ نواصب كه پندارند على عليه‌السلام در جنگ‌هايش بر حق نبود !⁽¹⁾

مناوى در «فيض القدير» به نقل از كتاب «الامامة» عبدالقاهر جرجانى گفته است: فقهاى حجاز و عراق و هر دو فريق حديث و رأى، از جمله مالك و شافعى و ابوحنيفه و اوزاعى و اغلب اعظم متكلمان و مسلمانان اتفاق نظر دارند كه: على عليه‌السلام در جنگ با اهل صفين بر حق بود، چنانكه در جنگ با اهل جمل بر حق بود. و كسانى كه بر ضدش جنگيدند باغى هستند و در حق امام ستم كردند.⁽²⁾

و لذا مى‌بينيم برخى كسانى كه در رخداد غدير حاضر بودند و به چشم ديدند رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حق اميرالمؤمنين عليه‌السلام چه فرمود از گواهى دادن خودارى كردند ! در ماجرايى كه پس از گذشت مدتى از رخداد غدير، بعضى از آنان پيرامون اميرالمؤمنين عليه‌السلام در ميدان كوفه گرد آمده بودند. امام عليه‌السلام آنان را سوگند داد تا در مورد ماجرا و حديث غدير شهادت دهند. برخى به صراحت فرمايش روز غدير را گواهى دادند. اما بعضى ديگر از شهادت دادن سرباز زدند ! كه خداوند هم در همين دنيا مكافاتشان كرد.

از جمله زيد بن ارقم است كه مى‌گويد: از جمله كسانى بودم كه فرمايش رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را شنيدم اما كتمان كردم. به مكافات آن خدا بينايى‌ام را گرفت. وى پشيمان بود كه چرا گواهى نداده است. چنانكه اين مطلب در كتاب مناقب ابن‌مردويه، و مناقب ابن‌مغازلى آمده است.⁽¹⁾

شبهه در مورد جمله «وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ»

اشاره

شبهه در مورد جمله «وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ»⁽²⁾

اضافه بر شبهه‌اى كه در مورد «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ ... » مطرح شده و در عنوان قبل پاسخ داده شد، در مورد جمله «وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ» كه در ادامه حديث غدير و نيز در خطبه غدير آمده نيز به طور مجزّى شبهاتى مطرح كرده‌اند، كه با دقت در معناى اين عبارت و توضيح آن سست بودن اين شبهات واضح مى‌گردد:

شبهه اول

اشاره

ابن‌تيميه در مورد اين فراز از خطبه غدير كه مى‌فرمايد: و انصر من نصره و اخذل من خذله، مى‌نويسد⁽³⁾: آنچه معلوم است اينكه دعاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مستجاب است، در حالى كه دعاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اجابت نشد و دشمنان على عليه‌السلام بر او پيروز شدند و دوستانش شكست خوردند. پس اصل دعا بايد دروغ باشد.

و اما پاسخ اين شبهه:

پاسخ اول

ظاهرا ابن‌تيميه به نحوه اجابت توجهى نداشته است ! خداوند در قرآن كريم مى‌فرمايد: «إنّا لَنَنصُرُ رُسُلَنا وَ الَذينَ آمَنوا فِى الحَياةِ الدُنيا وَ يَومَ يَقومُ الأشهادِ»⁽¹⁾: «به يقين ما فرستادگان خود را و كسانى كه ايمان آوردند در زندگى دنيا و روزى كه گواهان (براى شهادت) به پا مى‌ايستند يارى مى كنيم» . با توجه به اين آيه كه خداوند وعده نصرت داده، چگونه كفار پيامبران عليهم‌السلام و مؤمنين را كشتند و آزارشان دادند و يا بر آنان پيروز شدند ؟

حضرت ابراهيم عليه‌السلام - كه از پيامبران بزرگ الهى است - در نهايت مغلوب نمرود گرديد و از وطنش طرد شد ! چگونه نتوانست به كمك خداوند نمرود را سرنگون سازد ؟

اصحاب اخدود و پيامبرشان كه براى ايمانشان به خدا در درون گودال‌هاى پر از آتش افكنده شدند و همگى سوختند⁽²⁾، چگونه مورد يارى خداوند واقع شدند ؟ پس يارى كردن خداوند در پيروزى مادى و غالب شدن محدود نيست.

پاسخ دوم

ابن‌تيميه يا بايد بگويد نحوه نصرت الهى و تحقق خواست خداوند هميشه پيروزى و برترى يافتن در ميدان نبرد و از بين بردن دشمنان خداوند نيست بلكه صورت يا صور ديگرى دارد، و يا دست از اشكال خود بردارد.

پاسخ سوم

دعاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم آنگاه كه به اجابت برسد تبديل به وعده الهى مى‌شود و مى‌بايست به نحوه نصرت الهى توجه كرد. چه بسا يارى خداوند به صورت نيرويى

آشكار شود كه انسان مؤمن را در برابر مشكلات مقاوم گرداند. با توجه به خطبه غدير، دشمنان اميرالمؤمنين على عليه‌السلام دشمنان خداوند هستند. دشمن حضرت على عليه‌السلام بودن و در نهايت دشمن خدا بودن، مى‌تواند باعث دور شدن از رحمت الهى و لطف الهى در دنيا و آخرت باشد، كه اين بزرگ‌ترين مجازات است.⁽¹⁾

شبهه دوم

اشاره

برخى از بزرگان عامه معتقدند كسانى كه حتى با اميرالمؤمنين عليه‌السلام جنگيدند، اگر كشته شوند به بهشت مى‌روند كه اين خوارى و ذلت نيست⁽²⁾، و اگر بر آن حضرت پيروز شدند كه خود مغاير با دعاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، و چون دعاى آنجناب مستجاب است پس بايد گفت: ايشان چنين دعايى نفرمودند و حديث جعلى است.

و اما پاسخ اين شبهه:

پاسخ اول

از نظر عامه (اهل‌سنت) حضرت على عليه‌السلام خليفه چهارم است و بايد همان طور كه مالك بن نويره⁽³⁾را به سبب مخالفت با ابوبكر به عنوان خليفه اول مرتدّ اعلام كردند

و خونش را مباح دانستند و مرتكب ساير اعمال شدند، افرادى مثل معاويه (در جنگ صفين) و طلحه و زبير و عايشه (در جنگ جمل) را كه عليه خليفه وقت (اميرالمؤمنين عليه‌السلام) قيام كرده و علم مخالفت برافراشته بودند را نيز مرتدّ بدانند. در اين صورت ديگر لشكريان معاويه مؤمن نبوده بلكه مرتدّ هستند. آنگاه چگونه اين مرتدان به دوزخ نمى‌روند و به قول مدعى به بهشت مى‌روند ؟ !

پاسخ دوم

چگونه مى‌توان پذيرفت كه هر كس در بيعت شجره⁽¹⁾بوده، هر چند گناهى در آينده انجام دهد به جهنم نمى‌رود ؟ ! آيا تجرّى (جرأت پيدا كردن) به گناه از اين بهتر هم مى‌شود ؟ زيرا آن فرد مطمئن است در مقابل هر گناهى كه انجام دهد خداوند او را مجازات نمى‌كند، چون در بيعت شجره حضور داشته است ! آيا اين خلاف عدالت خدا نيست ؟ آيا چنين اعتقادى سبب آزادى عمل و ضايع شدن تكاليف نمى‌شود ؟

پاسخ سوم

همان جواب‌هايى كه در ردّ سخن ابن‌تيميه در نكته قبل بيان شد.⁽²⁾

دو كتابِ مستقل و ايرادِ شبهاتِ غدير

اشاره

دو كتابِ مستقل و ايرادِ شبهاتِ غدير⁽³⁾

در مورد غدير شبهات متعددى از سوى دشمنان وارد شده، كه همه آنها در محل

خود آمده است. چه شبهاتى كه در مورد سند حديث گفته‌اند، و يا شبهاتى كه در مورد دلالت آن گفته شده، و يا شبهاتى كه در ديگر جوانب غدير مطرح كرده‌اند.

فخر رازى و دهلوى در كتاب خود «تحفه اثنى‌عشريه» و نيز ديگر مخالفان مكتب غدير و شيعه اين شبهات را مطرح كرده‌اند، كه جواب آنها به طور مفصل در كتب علما مطرح شده است. عمده اين شبهات در مورد كلمه «مولى» و معناى آن بوده و نيز در جهات ديگر هم شبهه‌افكنى داشته‌اند.

هر چند شبهاتى كه دشمنان و معاندينِ غدير مطرح كرده‌اند سست و بى‌اساس بوده و چندان نيازى به پاسخگويى نيست، ولى از باب اتمام حجت و نيز استحكام هر چه بيشتر غدير و امامت و ولايت، معصومين عليهم‌السلام و به تبعشان اصحاب و علماى شيعه تا كنون زحمات زيادى كشيده و از هر نظر مطلب را تمام كرده، و در كتب حديثى و اعتقادى و تاريخى مفصل پاسخ شبهات را داده‌اند.

از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى درباره غدير تأليف كرده‌اند و به خوبى از زحمات هزار ساله نتيجه‌گيرى نمودند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت و در هر جنبه‌اى به طور جداگانه كتابى نوشته شد.

در اين ميان چندين كتاب با همين موضوع و به طور مفصل و مستقل تأليف شده است. در اين كتاب‌ها شبهات غدير و آنچه به نوعى با غدير مرتبط است مطرح شده و به تفصيل پاسخ داده شده است. در بعضى كتاب‌ها هم به طور ضمنى ولى مفصل و دقيق شبهات غدير را مطرح و پاسخ داده شده است.

دانشمندان بزرگى از شيعه همواره در طول تاريخ با تبيين مبانى اصيل شيعى، پاسخ شبهه افكنان را داده و القاهاى ترديد آميزشان را خنثى كرده‌اند. برخى از علمايى

كه از حريم عقايد شيعه دفاع منطقى كرده‌اند، عبارت اند از: سيد مرتضى، علامه حلى، قاضى نوراللّه شوشترى، علامه ميرحامدحسين هندى و علامه امينى، در كتب معروف

خود: الشافى، الالفين، كشف الحق و نهج الصدق، احقاق الحق، عبقات الانوار و الغدير.

اما در اين ميان، دشمنانى كه خود را عاجز و درمانده مى‌ديدند دست به جنايت مى‌زدند ! همانند كتاب «احقاق الحق» ، كه نويسنده آن قاضى نوراللّه تستسرى را به شهادت رساندند.⁽¹⁾

در اين ميان، اخيرا دو كتاب مستقل و التبه ناچيز از سوى معاندين و دشمنان تشيع چاپ شده، كه در آنها چند شبهه بى‌اساس در مورد غدير مطرح شده است. ذيلاً اين دو كتاب همراه با طرح اجمالى شبهات آنها و پاسخ آنها معرفى مى‌شود:

كتاب اول: «ماجراى غدير خم و رابطه آن با ولايت» ، چاپ عربستان. اين كتاب بين حجاج ايرانى بخش شده، و در آن سعى شده غدير را حادثه‌هاى كوچك و بى‌اهميت و منهاى مفهوم ولايت و امامت جلوه دهد. اين كتاب به قدرى بى‌محتوا و پوچ است كه نيازى به طرح پاسخ ندارد.⁽²⁾

كتاب دوم: «راهى ديگر براى كشف حقيقت» ، نوشته محمدباقر سجودى، رقعى، 71 صفحه.

در اينجا پاسخ شبهات كتاب «راهى ديگر براى كشف حقيقت» نوشته محمدباقر سجودى ارائه مى‌شود. نويسنده‌اى كه در كتابش شبهاتى را درباره جريان غدير و ولايت حضرت على عليه‌السلام مطرح مى‌كند تا اعتقادات شيعه را خدشه‌دار كند.

نويسنده كتاب در آغاز كلام مى‌گويد: توهين در استدلال و بحث مناسب نيست و كسى را به هدف نزديك نمى‌كند. چرا كه در مسائل اختلافى يا سخن و استدلال مورد پذيرش و قبول است و خواننده آن را مى‌پذيرد، يا قانع كننده نبوده كه در آن صورت تحميل آن به خواننده شايسته نيست.

اما سجودى بر خلاف ادعاى مذكور، كتاب را در فضايى بسيار توهين آميز نوشته است. استناد بعضى تعابير به شيعيان، نظير حشرات، پيروان باطل، شيطان سرايان بى‌شرم و حيا، افراد جاهل، و نادان و ...⁽¹⁾، براى رد عقايد آنان راه به جايى ندارد. به يقين جوينده حق به دنبال استدلال قوى است، نه ناسزا.

چنين شيوه‌اى تنها بى‌منطقى نويسنده را مى‌رساند، زيرا اگر براى اثبات مدعاى خود استدلالى مى‌داشت به ناسزاگويى رو نمى‌آورد. روشن است كه خوانندگان چنين كتابى، پوچى مطالب نويسنده را به خوبى درك مى‌كنند، و به جاى تأثير پذيرى از آن، به اهميت مسئله ولايت و امامت حضرت على عليه‌السلام و ضرورت آشنايى بيشتر با واقعه غدير پى مى‌برند.

اما در اينجا توهينى در كار نيست و فقط به سؤالات پاسخ‌هاى منطقى داده مى‌شود. شايسته است در قضاوت‌هاى علمى پيش از بررسى اصل موضوع، به نكاتى توجه شود كه برخى از آنها را بيان كنيم:

نكته اول: داشتن انصاف در بحث. عبارت «يك طرفه به قاضى رفتن» را بسيار شنيده‌ايم. اين عبارت جايى به كار مى‌رود كه فردى در غياب ديگرى سعى مى‌كند رأى قاضى را به نفع خود جلب كند. مسلم است كه اين كار در نگاه هيچ كس پسنديده نيست.

اما متأسفانه نويسنده كتاب يك طرفه به قاضى رفته است ! شايان ذكر است ما با بيان شبهه و پاسخ آن، نتيجه را به خواننده واگذار كرده‌ايم، تا بر اساس وجدان و عقل به آنچه حق است برسد.

نكته دوم: نبايد هر ادعايى را بى‌سند و مدرك پذيرفت، و اصول ارائه دليل بايد به درستى رعايت شود تا آن دليل در محكمه پذيرفته شود.

نكته سوم: صرف ادعاى وكيل از داشتن سابقه درخشان موكل ملاك پذيرش دليل نيست، و بايد اين سابقه پاك براى خود قاضى ثابت شود. به ويژه وقتى كه طرف مقابل براى اثبات سوء سابقه، مدارك صحيح و موثقى داشته باشد.

نكته چهارم: متهم هرگز به حقيقت اشاره نمى‌كند و حتى مى‌كوشد تا توجه قاضى را از آن باز دارد.

الف. چند نكته

اشاره

ابتدا و قبل از طرح شبهات و پاسخ آنها مواردى را يادآور مى‌شويم:

نكته اول: حقيقت پنهان

از شيوه‌هاى رايج ميان بازپرسان براى كشف حقايق اين است كه ضمن توجه به اظهارات متهم، به آن چه سعى مى‌كند از آن بگذرد و آن را نگويد نيز دقت مى‌كنند. براى نمونه، در بررسى خانه مظنون تنها به محل مورد نظر او نمى‌روند، بلكه محل‌هايى را نيز كه مظنون به آن اشاره نمى‌كند به خوبى بررسى مى‌كنند.

بنا بر اين، سؤال اين است كه چرا با وجود اين همه رواياتى كه از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره ولايت اميرمؤمنان على بن ابى‌طالب عليه‌السلام و فضائل بى‌كران ايشان نقل شده است، باز هم بعضى افراد تمامى اين فضائل را ناديده مى‌گيرند ؟ نه تنها درباره جانشين حقيقى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اختلاف مى‌كنند، بلكه مدعى مى‌شوند كه حق خلفا پايمان شده است !

آيا هميشه مدعى صاحب حق است ؟ ما معتقديم كه هميشه مدعى صاحب حق نيست ! بسيار اتفاق مى‌افتد كه فردى به ديگرى ظلمى مى‌كند، و براى كتمان حقيقت خودش شاكى مى‌شود.

براى مثال در داستان حضرت يوسف عليه‌السلام، هر چند زليخا با نيرنگ ايشان را به كار خلاف دعوت مى‌كند، اما حضرت يوسف عليه‌السلام قبول نمى‌كند و هنگام فرار پيراهنش نيز پاره مى‌شود. همان لحظه عزيز مصر با همراهانش از راه مى‌رسند و زليخا و حضرت

يوسف عليه‌السلام را با هم مى‌بينند. اما زليخا پيش‌دستى مى‌كند و مى‌گويد: «كيفر كسى كه بخواهد نسبت به خانواده تو خيانت كند جز زندان يا عذاب دردناك چيست» .⁽¹⁾

در اينجا زليخا با اطلاع از ظلم خود مدعى حق مى‌شود، و به ظاهر نيز همه چيز به نفع زليخاست. اما از آنجا كه خداوند داد مظلوم را از ظالم مى‌گيرد، اين بار نيز شاهدى از زنان مصر حقيقت را افشا مى‌كند، همانگونه كه خداوند در قرآن چنين مى‌فرمايد:

«و در اين هنگام شاهدى از خانواده آن زن شهادت داد كه اگر پيراهنش از پيش رو پاره شده آن زن راست مى‌گويد و او از دروغگويان است. و اگر پيراهنش از پشت پاره شده آن زن دروغ مى‌گويد و او از راستگويان است. هنگامى كه (عزيز مصر) ديد پيراهن از پشت پاره شده گفت اين از مكر و حيله شما زنان است كه مكر و حيله شما زنان عظيم است» .⁽²⁾

در مورد جريان غدير و امامت حضرت على عليه‌السلام ما معتقديم كه برخى - از جمله نويسنده كتاب مذكور - بر خلاف حقايق مسلّم تاريخى و حديثى سخن گفته و مدعى مطالبى شده‌اند كه عقل سليم و وجدان بيدار آنها را نمى‌پذيرد. در واقع مى‌توان گفت كه اين سخنان را فقط براى پوشيده ماندن حقايق بيان كرده‌اند. از اين رو در آغاز بحث براى يافتن حقيقت، جريان غدير را هم از ديدگاه شيعيان و هم از ديدگاه نويسنده كتاب بيان مى‌كنيم:

نكته دوم: ماجراى غدير به روايت نويسنده كتاب

در كتاب «راهى ديگر براى كشف حقيقت» خلاصه واقعه غدير را چنين آورده است:

سال دهم هجرى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى انجام دادن و تعليم حج اسلامى عازم بيت‌اللّه الحرام بود، نامه‌هايى به رؤساى قبائل عرب و بلاد مسلمانان از جمله اميرالمؤمنين على عليه‌السلام كه در يمن مشغول جمع زكات بود ارسال فرمود. على عليه‌السلام اموال

را به برخى از همراهان خود سپرد و با سرعت روانه مكه شد، و در روز هفتم يا هشتم ذى‌الحجه خود را به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رساند.

پس از انجام دادن مناسك حج، به سوى مأموريت خود - كه حمل اموال بيت‌المال بود - بازگشت. حضرت امير عليه‌السلام در بازگشت مشاهده كرد آن افراد در برخى اموال - كه جزء بيت‌المال بود - تصرف كرده‌اند. لذا با آنها تندى و عتاب فرمود، كه بر آنان گران آمد و پس از ملحق شدن به ساير مسلمانان، شروع به بدگويى از اميرالمؤمنين عليه‌السلام نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و سائرين كردند.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه اين وضعيت را مشاهده كرد، براى اينكه على عليه‌السلام به بدى شناخته نشود، بر خود لازم ديد قبل از آنكه مسلمانان متفرق شوند و پيش از آنكه امواج اين واقعه به مكه و مدينه برسد و مردم تحت تأثير قرار گيرند، از شخصيت بارز و ممتاز على عليه‌السلام دفاع كند. و لذا حضرت را با فضائل عالى به مسلمانان معرفى كرد، و قضيه را در همان جا فيصله داد. لذا در اجتماع غدير خم به معرفى آنجناب و وجوب دوستى او بر جميع مسلمانان پرداخت.

بنابر آنچه گذشت، نويسنده كتاب معتقد است كه خطبه غدير واكنش پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به شكايت همراهان حضرت على عليه‌السلام در سفر يمن از ايشان بوده است، و مقصود پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از خطبه غدير و جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ» اين بود كه اعلام كند: هر كس دوست من است، با على نيز دوستى كند.

نكته سوم: حقيقت ماجراى غدير به روايت شيعيان

شيعيان مى‌گويند در سال دهم هجرت از طرف خداوند به پيامب اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داده شد تا دو مسئله مهم از دين اسلام را به طور مفصل و رسمى به مردم ابلاغ كند: يكى حج، و ديگرى ولايت و خلافت دوازده امام عليهم‌السلام.

اعلام عمومى براى سفر حج داده شد و جمعيتى بيش از 120000 نفر از هر سو عازم مكه شدند. با رسيدن ايام حج، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عرفات، مشعر و منى رفت و اعمال حج را يكى پس از ديگرى با تمام واجبات و مستحباتش به مردم آموخت.

در عرفات دستور الهى نازل شد و رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله علم و ودايع انبياء عليهم‌السلام را به حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام تحويل داد و به آن حضرت منتقل كرد. بلافاصله پس از اتمام حج، منادى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بلال از طرف آن حضرت اعلام كرد: فردا كسى نبايد باقى بماند و همه بايد حركت كنند تا در وقت معين در غدير خم حاضر شوند.

صبح آن روز اين جميعت به غدير خم رسيدند و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور توقف در اين منطقه را صادر كرد. سپس با آماده شدن مردم، آن حضرت سخنرانى تاريخ و آخرين خطابه رسمى خود را - كه حدود يك ساعت طول كشيد - آغاز كرد. اين خطابه گرانقدر را مى‌توان به يازده بخش تقسيم كرد⁽¹⁾:

نبى مكرم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در بخش اول به حمد و ثناى الهى مى‌پردازد. در بخش دوم با اشاره به آيه تبليغ مى‌فرمايد: اگر فرمان مهم الهى درباره اميرالمؤمنين عليه‌السلام را به شما ابلاغ نكنم رسالتم را انجام نداده‌ام. در بخش سوم به امامت ائمه دوازده‌گانه عليهم‌السلام اشاره مى‌كند. در بخش چهارم اين جمله معروف را مى‌فرمايد: من كنت مولاه فهذا على عليه‌السلام مولاه: هر كس من سرپرست (صاحب اختيار) اويم، اين على عليه‌السلام هم سرپرست او است. همچنين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كمال دين و تمام نعمت را به ولايت ائمه اطهار عليهم‌السلام مى‌داند.

در بخش پنجم رويگردانان از ولايت ائمه اطهار عليهم‌السلام را جهنمى معرفى، و برخى از فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام را بيان مى‌كند. در بخش ششم، به عده‌اى از اصحابشان اشاره مى‌كند كه خلافت را پس از ايشان غصب و مردم را به جهنم مى‌كشانند. نبى اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تأكيد فرمود كه چون خداوند به افشا نكردن نام آنها دستور داده، من نيز مأمور به معرفى آنان نيستم. ولى اين امر مانع از عذاب آخرت آنان نيست.

در بخش هفتم ثمره ولايت و محبت اهل‌بيت عليهم‌السلام را بهشت و روى‌تافتن از آن را جهنم معرفى مى‌كند. در بخش هشتم اوصاف و شئون امام زمان عليه‌السلام را بيان مى‌كند. در بخش نهم مردم را به بيعت با خويش و اميرالمؤمنين عليه‌السلام دعوت مى‌كند.

در بخش دهم بيعت با ائمه اطهار عليهم‌السلام را مقدمه‌اى براى فهم تمام حلال‌ها و حرام‌ها تا روز قيامت مى‌داند، زيرا تمام حلال‌ها و حرام‌ها به صورت تفصيلى در زمان ايشان مطرح نشده بود.

در ضمن بالاترين امر به معروف و نهى از منكر را امر به اطاعت از ائمه اطهار عليهم‌السلام و نهى از مخالفت با ايشان معرفى مى‌كند. در بخش يازدهم، از مردم بيعت زبانى مى‌گيرد و دوباره بر اطاعت از ائمه اطهار عليهم‌السلام تأكيد مى‌كند.

گفتنى است در بخشى از اين خطابه گرانقدر، نبى اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به حاضران چنين فرمود: اى مردم، چه كسى سزاوارتر از شما به شماست ؟ گفتند: خداوند و پيامبر او. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پس از گرفتن اين اقرار از مردم و يادآورى چنين منصبى درباره حضرت على عليه‌السلام فرمود:

مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ: هر كس كه من مولاى اويم على عليه‌السلام هم مولاى او است. خدايا دوست بدار كسى كه او را دوست دارد، و دشمن بدار كسى را كه با او دشمنى مى‌كند.

سپس رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: همانا خداوند مرا به رسالت مبعوث كرد. اين مطلب براى من سنگين بود و نمى‌توانستم مردم مرا با ابلاغ اين امر تكذيب خواهند كرد. خداوند مرا بيم داد كه بايد اين مطلب را ابلاغ كنى، يا اينكه عذاب خواهى شد.

سپس اين آيه را نازل فرمود: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ إنَّ اللّه‌َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» .⁽¹⁾

سپس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از حاضران خواستند تا اين پيام مهم را به غايبان، نسل در نسل و تا روز قيامت برسانند.

همچنين امر كردند تا همه با ايشان بيعت كنند و اين مقام و منصب بزرگ را به اميرالمؤمنين عليه‌السلام تبريك گويند.⁽¹⁾

بنا بر اين، شيعه ماجراى غدير و خطابه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را بيان امر مهم جانشينى و واگذارى امامت و خلافت به مولاى متقيان على عليه‌السلام مى‌داند. گفتنى است كه شيعيان انحصار خطابه غدير به چند عبارت كوتاه را نمى‌پذيرند، و استناد به موارد منقول اهل‌تسنن را فقط براى احتجاج با آنان بيان مى‌كنند.

شيعيان با ارجاع به كتاب‌هايى نظير «الغدير» - كه از شيعه و اهل‌تسنن نقل كرده است - از جامعيت خطابه غدير و اعتبار سند آن دفاع مى‌كنند.

نكته چهارم: قضاوتى درباره نقل ماجراى غدير

همان طور كه ديديم، هر دو طرف ادعا ماجراى غدير را بيان كرده‌اند. با اين تفاوت كه شيعه آن را در ارتباط با موضوع جانشينى و ولايت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام مى‌داند و براى ادعاى خود ادله‌اى را مطرح مى‌كند.

ولى نويسنده كتاب آن را در ارتباط با واقعه يمن و موضوع شكايت از اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌داند. البته در خور ذكر است كه نويسنده كتاب هيچ سندى را براى گفته‌هايش بيان نكرده است، و مى‌دانيم كه در قضاوت، ادعاى بى‌سند پذيرفته نمى‌شود.

با اين همه، وى از اعتقاد شيعه انتقاد مى‌كند و آن را به چند دليل باطل مى‌داند. اينك به بررسى آنها مى‌پردازيم، تا ببينيم كدام ادعا با منطق و عقل سازگارتر است.

قبل از بررسى ادله نويسنده كتاب، نكته مهم ديگر اين است كه گويا نويسنده هيچ اطلاعى از مدارك اهل‌تسنن ندارد ! زيرا 110 نفر از صحابه و 89 نفر از تابعان - كه حديث غدير را نقل كرده‌اند - در كتب دانشمندان اهل‌تسنن به چشم مى‌خورد.

در قرن سوم 92 دانشمند، در قرن هفتم 21، در قرن هشتم هيجده و ... ، و در قرن چهاردهم بيست دانشمند اين حديث را - البته نه به صورت كامل - نقل كرده‌اند، و هيچ كدام ادعاى نويسنده را بيان نكرده‌اند.⁽¹⁾

گروهى تنها به نقل حديث اكتفا نكرده، بلكه درباره اسناد و مفاد آن به طور مستقل كتاب‌هايى نوشته‌اند. «طبرى» - از مورخان بزرگ اهل‌تسنن - كتابى به نام «الولاية فى طرق حديث الغدير» نوشته، و اين حديث شريف را از 75 طريق از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل كرده است.⁽²⁾همچنين احمد بن حنبل - از محدثان بزرگ اهل‌تسنن - به چهل سند⁽³⁾، ابن‌حجر عسقلانى به 25 سند و نسائى به 250 سند حديث غدير را نقل كرده‌اند.

ب. شبهات مطرح شده و پاسخ آنها

اشاره

شبهات مطرح شده در كتاب «راهى ديگر براى كشف حقيقت» بعضا تكرارى است كه به آنها اشاره نمى‌كنيم. مثل شبهه شكايت لشكر يمن. و اما شبهاتى كه در اين كتاب آمده و كمتر به آن اشاره شده چند مورد است:

شبهه اول: استفاده پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از جملات دو پهلو

نويسنده كتاب، دليل دوم در ردّ اعتقاد شيعيان به غدير چنين بيان مى‌كند: درباره چنين امر مهمى چرا بايد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از جمله دو پهلو يا سه پهلو استفاده كند و توضيح بيشترى ندهد ؟ ! بايد واضح مى‌فرمود كه على عليه‌السلام خليفه من است و شرح مفصلى مى‌داد.

و اما پاسخ اين شبهه:

در ابتداى سخن، نويسنده معتقد شده كه واقعه غدير مربوط به يمن است، و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تنها مى‌خواست ديدگاه منفى بعضى از مردم را درباره حضرت على عليه‌السلام برگرداند. اين ادعاى نويسنده نشان مى‌دهد كه كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به هيچ وجه دو پهلو يا سه پهلو نيست.

حال اگر در ادامه مى‌گويد جملات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دو پهلو يا سه پهلو است، ديگر نمى‌تواند ادعا كند كه واقعه غدير مربوط به يمن است. به بيان ديگر: دو پهلو يا سه پهلو بودن كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ادعاى اول او را باطل مى‌كند.

سواى اين نكته، خطبه غدير كاملاً واضح است. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى بيان حق اميرمؤمنان عليه‌السلام هرگز از جملات چند پهلو استفاده نكرده است. ما معتقديم پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خطبه مفصلى خوانده است، در حالى كه بيشتر اهل‌تسنن عبارات خطابه را بسيار مختصر آورده‌اند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير نه تنها على عليه‌السلام را به طور رسمى و با لفظ «خليفه» و «وصى» پس از خود معرفى كرد، بلكه براى آنكه جاى ترديد باقى نماند، بر بالاى جهاز شتران دست حضرت على عليه‌السلام را بالا برد و فرمود: هر كس من مولاى اويم، اين على مولاى او است. سپس فرمود:

اى مردم ! همانا من نبى هستم و على عليه‌السلام وصى پس از من است. صراط مستقيم خداوند منم كه شما را به پيروى از آن امر فرموده، و پس از من على عليه‌السلام است كه به درستى و راستى راهنماى آن است و به آن حكم و دعوت مى‌كند. فرمان او را بشنويد و گردن نهيد و پيروى‌اش كنيد، و از آنچه شما را باز مى‌دارد خوددارى كنيد تا راه را بيابيد. به سوى هدف او حركت كنيد و راه‌هاى گوناگون شما را از راه باز ندارد. على عليه‌السلام برادر و وصى و نگهبان دانش من است. على عليه‌السلام ياور دين خدا و دفاع كننده از رسول او است.

در آن روز، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نكات بسيارى درباره ولايت على عليه‌السلام بيان فرمود. به گونه‌اى كه همه منظور ايشان را دانستند، و در نهايت نيز با اميرالمؤمنين على عليه‌السلام بيعت كردند و به ايشان تبريك گفتند. متن خطابه نشان مى‌دهد كه اين جملات به طور كامل مقام جانشينى امام را تفهيم مى‌كند، و همه مسلمانان نيز بدون هيچ گونه پرسشى با حضرت بيعت كردند. بنا بر اين:

اولاً: اگر واقعه غدير - بنا بر ادعاى شبهه كننده - به طور روشن در ارتباط با يمن بود، صرف اين ادعا چند پهلو بودن خطبه غدير را باطل مى‌كند. گويا شبهه كننده توجه نداشته است كه دليل دومش نقض دليل نخست او است.

ثانيا: خطابه غدير مطابق نقل شيعه، كلامى واضح است و به هيچ وجه چند پهلو نيست. همان طور كه در بالا به آن اشاره كرديم.

ثالثا: ما در ادامه توضيح مى‌دهيم كه واقعه غدير حتى مطابق آنچه اهل‌تسنن به اجمال نقل كرده‌اند، نه تنها كلامى چند پهلو نيست، بلكه قرائن روشن نشان مى‌دهد كه در خصوص ولايت حضرت على عليه‌السلام است. البته بايد گفت فراوانى نكاتى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در موقعيت‌هاى مختلف - غير از غدير - درباره اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرموده و اهل‌تسنن نيز نقل كرده‌اند، قرينه است كه اين عبارات خطابه درباره ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام است.

حال سؤال مهم اينجاست كه چرا اهل‌تسنن نيز بايد غدير را به جانشينى حضرت على عليه‌السلام ارتباط دهند ؟

بسيارى از اهل‌تسنن خطبه غديريه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به صورت خيلى مختصر و در قالب حديث آورده‌اند. اما در خور توجه است كه آنان تقريبا تمامى قطعات خطبه شيعى غدير را در كتاب‌هاى خود به صورت جداگانه آورده‌اند، براى مثال، ما معتقديم كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غدير چنين فرمايش‌هايى داشته‌اند:

على بن ابى‌طالب عليه‌السلام برادر، وصى و جانشين من ميان امت و امام پس از من است.

هر كس با او مخالفت كند ملعون است، و هر كه پيرو و تصديق كننده‌اش باشد در مهر و رحمت است

آگاه باشيد كه جز اين برادرم (على عليه‌السلام) كسى نبايد اميرالمؤمنين خوانده شود. هشدار كه پس از من سرپرستى مؤمنان براى كسى جز او روا نباشد.

اهل‌تسنن نيز اين سخنان را به طور جداگانه آورده‌اند، كه در اينجا تنها به چند نمونه از آنها بسنده مى‌كنيم:

از براء بن عازب نقل شده است كه گفت: ما با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سفر بوديم. به غدير خم كه رسيديم، براى نماز ندا داده شد. زير درختان را براى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جارو كردند. حضرت نماز ظهر را خواند و دست على عليه‌السلام را گرفت و فرمود: آيا نمى‌دانيد من بر مؤمنان از خودشان سزاوارترم ؟ مردم گفتند: آرى. فرمود: آيا نمى‌دانيد كه من از هر مؤمن بر خودش سزاوارترم ؟ مردم گفتند: آرى. پس دست على عليه‌السلام را گرفت و فرمود:

هر كس من مولاى او هستم على عليه‌السلام هم مولاى او است. خداوندا ! دوستان او را دوست بدار و دشمنانش را دشمن باش. براء بن عازب گويد: بعد از اين عمر جلو آمد و به على عليه‌السلام گفت: گوارا باد بر تو اى پسر ابوطالب ! تو مولاى هر زن و مرد مؤمن شده‌اى !⁽¹⁾

همچنين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: براى هر نبى وصى و وارثى است. همانا على عليه‌السلام وصى و وارث من است.⁽²⁾

همچنين پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به حضرت زهرا عليهاالسلام فرمود: اى فاطمه ! همانا كرامت (خاص) خداوند عزّ و جلّ به تو اين است كه تو را به اولين اسلام آورندگان و داناترين

و بردبارترين تزويج كرد. همانا خداى بلندمرتبه به اهل زمين نظرى فرمود و مرا از ميان ايشان انتخاب كرد، و به نبوت و رسالت مبعوث كرد. سپس نظرى فرمود و از ميان ايشان همسر تو را برگزيد، و به من وحى فرمود كه تو را به همسرى او در آورم و او را به عنوان وصى برگزينم.⁽¹⁾

همچنين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: همانا اين (على عليه‌السلام) برادر من، وصى من و جانشين من در ميان شماست. پس (فرمان) او را بشنويد و از او اطاعت كنيد.⁽²⁾

در روايتى ديگر آمده است: ام‌سلمه خطاب به عايشه گفت: شنيدم كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: على عليه‌السلام جانشين من ميان شما در زمان حيات و مرگ من است. پس هر كس از او سرپيچى كند از من سرپيچى كرده است. اى عايشه ! آيا تو (به اين سخن) گواهى مى‌دهى ؟ عايشه گفت: به خدا قسم بله.⁽³⁾

در روز خيبر نيز پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به حضرت على عليه‌السلام فرمود: پس از من تو امام و ولى هر زن و مرد مؤمن هستى.⁽⁴⁾در حديثى ديگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: على عليه‌السلام باب حطّه است.

هر كس از آن وارد شود مؤمن، و هر كس از آن خارج شود كافر است.⁽⁵⁾

همچنين پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هر كس بعد از من از على عليه‌السلام جدا شود، روز قيامت هرگز مرا نخواهد ديد و من نيز او را نخواهم ديد. و هر كس با على عليه‌السلام مخالفت كند، خدا بهشت را بر او حرام مى‌كند و جايگاه او را آتش قرار مى‌دهد. و هر كس على عليه‌السلام را رها كند، خداوند روزى كه اعمال بر او عرضه مى‌شود خوارش مى‌كند. هر كس على عليه‌السلام را يارى كند، آن روز كه خدا را ملاقات كند خداوند يارى اش كند ... .⁽⁶⁾

ابوذر روايت مى‌كند كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هر كس مرا اطاعت كند خدا را اطاعت كرده، و هر كس مرا عصيان كند خدا را عصيان كرده است. و هر كس على عليه‌السلام را اطاعت كند مرا اطاعت كرده، و هر كس على عليه‌السلام را عصيان كند مرا عصيان كرده است.⁽¹⁾

گفتنى است برخى منابع اهل‌تسنن تصريح مى‌كنند كه خود رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لقب «اميرالمؤمنين» را بر ايشان نهاده است.⁽²⁾

بنا بر اين، حتى اگر اهل‌تسنن از آن همه خطبه طولانى غدير تنها به بخشى از آن اشاره كرده باشند، احاديث فراوان آنان درباره اميرمؤمنان عليه‌السلام نشان مى‌دهد كه معناى ولايت در حديث غدير به معناى خلافت و جانشينى است، نه صرف دوستى.

شبهه دوم. عرفات بهترين مكان براى معرفى جانشين

نويسنده كتاب دليل چهارم را در رد اعتقاد شيعيان به غدير چنين بيان مى‌كند:

اگر رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌خواست در حج چنين چيز مهمى را اعلام كند، مناسب‌ترين مكان عرفه بود. در غدير اهل مكه حضور نداشتند و خيلى از افراد قبايل عرب نيز نبودند

و اما پاسخ اين شبهه:

طبق اسناد روايى و تاريخى، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در عرفه نيز براى چندمين بار به مسئله جانشينى حضرت على عليه‌السلام تأكيد كرد. در عرفات دستور الهى نازل شد كه علم و ودايع انبياء عليهم‌السلام را به حضرت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام منتقل و ايشان را خليفه و جانشين خود معرفى كند.⁽³⁾

در منا نيز - كه بسيارى از افراد قبايل عرب حضور داشتند - پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خطابه خود را - كه در واقع نوعى زمينه‌سازى براى خطبه غدير بود - بيان كرد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين خطبه ابتدا به امنيت اجتماعى مسلمانان از نظر جان، مال و آبروى مردم اشاره كرد.

سپس خون‌هاى به ناحق ريخته شده و اموال به ناحق گرفته شده در جاهليت را به طور رسمى عفو كرد، تا كينه‌توزى‌ها از ميان برداشته شده و امنيت جامعه تأمين شود. سپس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مردم را از اختلاف بعد از ايشان و كشيدن شمشير به روى يكديگر بر حذر داشت، و فرمود كه اگر من نباشم على عليه‌السلام مقابل نافرمانان خواهد ايستاد.

سپس نبى اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حديث ثقلين را چنين فرمود: من دو چيز گرانبها ميان شما باقى مى‌گذارم، كه اگر به اين دو تمسك كنيد هرگز گمراه نمى‌شويد: كتاب خدا و عترتم؛ يعنى اهل‌بيتم عليهم‌السلام.

با توجه به اهميت مسئله وصايت و جانشينى حضرت على عليه‌السلام، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مأمور شد تا در مراسم ويژه‌اى مستقل از حج آن را اعلام كند. از اين رو بعد از اتمام حج، دستور داد تا اهل مكه نيز در غدير خم حاضر شوند، كه به شهادت اسناد تاريخى پنج هزار نفر از اهل مكه نيز در غدير حضور داشتند.⁽¹⁾

بنا بر اين، اعلام جانشينى حضرت على عليه‌السلام تنها منحصر در غدير نبود، بلكه در عرفه و منى نيز - كه همه حاضر بودند - اين امر به مردم ابلاغ شد. همچنين اهل مكه موظف شدند در غدير حضور يابند.

شبهه سوم. ناسازگارى اقدامات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از واقعه غدير با موضوع جانشينى نويسنده كتاب درباره دليل ششم در ردّ اعتقاد شيعيان به غدير مى‌گويد:

بعد از غدير تا لحظه وفات نيز رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اعمالى كه دال بر خلافت على عليه‌السلام داشته باشد از خود نشان ندادند. كليدهاى فرماندهى را به دست او ندادند و رُقبا را دور نكردند.

پيش از پرداختن به پاسخ اصلى، طرح چند سوال ضرورى است:

آيا نويسنده در آن تاريخ حضور داشته است ؟

آيا تمامى آنچه در طول تاريخ روى داده نگاشته شده است ؟

آيا هر حديثى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سفارش اهل‌بيت عليهم‌السلام فرموده است، از جمله احاديث ثقلين، سفينه، قلم و دوات و ده‌ها موارد نانوشته، بيان شده است ؟

با وجود كتمان بسيارى از حقايق در طول تاريخ، علماى شيعه بلكه برخى از علماى اهل‌تسنن نيز مطالب فوق را در كتاب‌هايشان مطرح كرده‌اند.

و اما پاسخ اين شبهه:

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اقدامات بسيارى را براى دور كردن رُقبا و اثبات جانشينى حضرت على عليه‌السلام انجام داد، كه به بيان دو نمونه از آنها بسنده مى‌كنيم:

ايشان با دستور به تجهيز لشكر اسامه در آخرين روزهاى عمر شريفشان⁽¹⁾و تأكيد فراوان به شركت رقبا، قصد دور كردن آنان را داشت.⁽²⁾اما آنان كه اجتهاد خويش را مقدم بر فرمان خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله او مى‌دانستند، مانند هميشه نافرمانى كردند.

پيامبر گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در لحظات آخر عمر شريفش، براى اينكه آخرين بار امر جانشينى حضرت على عليه‌السلام را تثبيت كند و آخرين اقدام را براى دور كردن رقبا انجام دهد، دستور داد كه اطرافيان كاغذ و قلم بياورند كه اين مطلب را بنويسد. اما عمر بن

خطاب - كه به اعتراف خودش⁽¹⁾اين مطلب را مى‌دانست - مانع از خواست رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اقدام ايشان شد.⁽²⁾

پس اعتقاد شيعيان درباره غدير مردود نيست، زيرا روشن شد كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اقدامات ديگرى نيز براى تثبيت امر جانشينى حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و دور كردن رقبا انجام داده بود.

سوم: نكاتى در مورد «أولى» ، «وَلىّ» ، «مَولى» ، «ولايت»

احتجاج و اتمام حجت با حديث غدير و «مولى» و «صاحب اختيار»

احتجاج و اتمام حجت با حديث غدير و «مولى» و «صاحب اختيار»⁽¹⁾

رمز غدير صاحب اختيار بودن على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است كه با تابلوى «ولايت»

شناخته مى‌شود. سقيفه براى شكستن اين رمز و پايين آوردن اين تابلو تلاش‌هاى فراوانى كرد، ولى از همه شكننده‌تر اين بود كه از صاحب اختيار همه مردم سلب اختيار كنند و از او التزام بگيرند كه حق ندارى از اوامر سقيفه سرپيچى كنى.

بر حال امتى اشك بايد ريخت كه طناب بر گردن ولايتمدار غدير بيندازند و با شمشيرهاى آخته او را وادار به بيعت با سقيفه كنند. اشك خون بايد ريخت بر روزى كه اسلام به اين مصيبت دچار شد و ننگ ابدىِ آن بر چهره تاريخ ماند.

و بر على عليه‌السلام بايد گريست كه فرمود: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم فرمود: «هر كس من نسبت به او صاحب اختيارم على نسبت به او صاحب اختيار است» . من چگونه نسبت به آنان صاحب اختيارتر از خودشان هستم در حالى كه آنان امير و حاكم بر من باشند ؟ !⁽²⁾

و لذا در طول تاريخ معصومين عليهم‌السلام و پس از آن، مكرر به واژه «مولى» و «صاحب اختيار» در حديث غدير و غير آن احتجاج و اتمام حجت شده است. تا جايى كه يكى

از نكات مهم حديث غدير و كلمه مولى و مرادفات آن، احتجاجات، مناشدات و اتمام‌حجت‌هاى فراوان از معصومين عليهم‌السلام، و پيرو آن حضرات ساير افراد از اهل‌بيت و نيز اصحاب و علما و بزرگان تشيع در طول تاريخ با حديث غدير، و اشاره به معناى اولى براى مولى است.

تمام اين احتجاجات به حديث غدير و كلمه مولى و صاحب اختيار و... ، در فصل سوم «اعتقادات غدير» ، بخش سوم «اتمام حجت با غدير» آمده است.

معنى و محدوده ولايت و مشتقات آن در آيات قرآن

اشاره

معنى و محدوده ولايت و مشتقات آن در آيات قرآن⁽¹⁾

در حاشيه حديث غدير، لازم است ولايت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را - كه در اين حديث شريف و عبارت «مَن كُنتُ مَولاهُ» آمده - مورد واكاوى قرار دهيم، تا معنى و محدوده ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام نيز مشخص شود:

نكته اول: پيش درآمد

ما ايمان داريم كه ولايت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از جانب خداوند سبحان تعيين و قرار داده شده است، ولى ولايت خداوند ذاتى بوده و قابل جعل و تعيين نيست. و باور داريم كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بنده خداست، و بر حضرتش واجب است كه به ولايت اللّه گردن نهد. همچنين ولايت آن حضرت در محدوده‌هايى است كه خداوند متعال براى حضرتش ترسيم مى‌فرمايد.

اما با اين همه بايسته است كه ايمان داشته باشيم كه ولايت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت به ما بسيار گسترده و پرشمار و مطلق است؛ يعنى با قيدهايى كه در حوزه وجود ماست نمى‌توانيم ولايت آن حضرت را مقيد نماييم.

البته اين تقييد صرفا بين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اللّه متعال است. حضرت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مورد اعتماد خداست، و محاسبه از آن حضرت صرفا بر عهده خداوند متعال است و براى

ما امكان ندارد و جايز نيست كه حتى تصور كنيم كه مى‌توانيم حضرتش را مورد محاسبه قرار دهيم؛ مثلاً بگوييم اين امر متعلق به شماست و فلان امر به شما تعلق ندارد !

ولايت آن حضرت در درجه‌اى بسيار عالى قرار دارد، به حدى كه ايشان را «أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم» قرار مى‌دهد؛ يعنى ايشان در مورد مؤمنين از خود آنها اولى‌تر و صاحب اختيارتر هستند.

ادراك اين حقايق از برخى جهات و در دو سطح امكان‌پذير مى‌باشد: سطح ادراك ملاك، و سطح نصوص و تصريحاتى كه در خصوص ولايت و شؤون آن صادر شده است.

ادراك ملاك ولايت از دو جهت عمده محقق مى‌گردد: جهت اول: ايمان به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله. جهت دوم: شناخت قرآن كريم و شناخت سنت، كه بر ايمان به آن استوار است. ملاك ايمان به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از سنخ ادله عقلى و وجدانى است، و هر چه ايمان قوى‌تر باشد پذيرش ولايت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قوى‌تر و گسترده‌تر و با شموليت بيشتر مى‌گردد.

قدرت ايمان هم جوانبى دارد، كه از جمله آن است مرتبه تصديق و مرتبه شناخت به آن حضرت، و قدرت درك معانى و ابعاد مأموريت خطير آن حضرت. ايمان به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر ايمان به خداوند سبحان استوار است. پس هر كس شناختش نسبت به خدا افزون گردد، شناختش نسبت به برگزيده خدا و حجت خدا در زمين افزون مى‌گردد.

صحابه از نظر قوت ايمان در جميع جوانب آن با يكديگر فرق داشتند. حتى برخى از آنها دچار شك مى‌شدند كه آيا حق با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است و آن حضرت گزينه برتر و سزاوارتر را برگزيده يا نه ! حتى گاهى برخى از ايشان در صداقت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و عدم مخالفت حضرت با پروردگار دچار شك و ترديد مى‌شدند ! ! بعضى از آنها پا را

از اين فراتر گذاشتند و در شك و ترديد نسبت به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسيار فراتر از اين حدود كه ذكر شد عمل نمودند !

اما اهل‌بيت حضرت عليهم‌السلام كاملاً ذوب در آن حضرت بودند، و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و سنتش را تقديس مى‌كردند، و با قوت به آن تمسك مى‌كردند، و در جهت ميل و رغبت آن حضرت و خواست قلبى او حركت مى‌كردند، و منتظر اشاره حضرت بودند، و كاملاً مطابق اراده و ميل حضرتش عمل مى‌كردند.

حضرت فاطمه و اميرالمؤمنين و نيز امام حسن و امام حسين عليهم‌السلام على‌رغم سن اندكشان، كاملاً همانى بودند كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌خواست. هيچ‌گاه امام سخنى از سخنان پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تكرار نكرد، بلكه بدون هيچ بحث و جدل و تنها در همان بار اول سخن آن حضرت را درك مى‌كرد، و اوامر ايشان را در مى‌يافت و اجرا مى‌كرد.

حتى گاهى كه صورت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به سمتى بود و اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌خواست سؤالى از ايشان بپرسد، صورت خود را بر نمى‌گرداند و در حالى كه به همان سمت متوجه بود پرسش خود را مطرح مى‌كرد. اينان در سختى‌ها و تنگناها و هنگامه نبرد همراه و شريك رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، و به همراه حضرتش مشقت‌ها و سختى‌هاى زندگى را تحمل مى‌كرند.

همچنين برخى از صحابه در خصوص ذوب شدن در اطاعت و ولايت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه مبتنى بر ايمان ايشان به حضرت بوده مثال‌هاى درخشان و خيره‌كننده‌اى در تاريخ اسلام بر جاى گذاشته‌اند. افرادى همچون مقداد و سعد بن معاذ در حادثه بزرگ جنگ بدر.

ايمان به عصمت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جزئى از ايمان به آن حضرت و درجه‌اى از درجات آن مى‌باشد. قرآن كريم با اسلوب و سياق خود بسيارى از جوانب ملاك ولايت را در ذهن و شعور آدمى پى‌ريزى مى‌كند. ولى بهتر اين است كه ادراك از قرآن هوشيارانه باشد، و اين مهم با قرائت متدبرانه و هوشيارانه قرآن به آسانى امكان‌پذير است.

نكته دوم: ولايت در قرآن

اشاره

برترين روش براى درك ملاك‌هاى ولايت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين است كه قرآن كريم پنج مرتبه خوانده شود، و در هر مرتبه مبنى و نقطه نظرى خاص مورد نظر باشد:

مرتبه اول

مبنى اين باشد كه قوانين ولايت اللّه تعالى در نظر گرفته شود و با حالت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تطبيق گردد، و ولايت او نسبت به حضرت اللّه در نظر گرفته شود. چرا كه ايشان مَثَل اعلاى اين امر هستند. از اين طريق ملاك ولايت گسترده و عالى در دو حوزه تكوين و تشريع روشن مى‌گردد.

مرتبه دوم

قرآن قرائت شود، بر اين اساس كه به آنچه اللّه تعالى براى نبوت جعل كرده و قرار داده است از حيث اعتبار و موقعيت در دين و نقش آن در عملى نمودن ولايت اللّه در زمين و هدايت بشر در مأموريت مهم خلافت و منزلت آن نزد خداى تعالى مد نظر باشد، كه از اين نظر گاه ملاك ولايت گسترده و عالى براى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به وضوح عيان مى‌گردد.

مرتبه سوم

قرآن قرائت شود، بر اساس نظر به موقعيت و اعتبارى كه پروردگار متعال براى رسولان خود عليهم‌السلام در دين خود قائل شده، و اعتبارى كه براى آنها در گسترش سرورى ولايت اللّه در زمين قائل شده، و منزلتى كه ايشان در نزد اللّه سبحانه و تعالى دارند. چرا كه رسولان عليهم‌السلام عصاره انبيا عليهم‌السلام هستند، و رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خاتم و سرور همه آنان است.

مرتبه چهارم

قرآن قرائت شود، بر اساس نظر به آنچه خداى متعال از حيث موقعيت در دين و حركت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حيات و محقق ساختن سرورى اللّه در زمين به آن حضرت عطا كرده است. چرا كه حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حجت خدا و رسول همه رسولان عليهم‌السلام است.

آنگاه كه خدا از همه انبيا عليهم‌السلام پيمان گرفت، كه چون پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد همگى آنها بايد وى را تصديق كنند و يارى دهند، چنانكه در آيه شريفه آمده است.⁽¹⁾

سپس مى‌يابد كه قرآن همه‌اش خطاب به رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است. در خلال و در ضمن اين خطاب است كه قرآن بشريت و امت اسلامى را مخاطب قرار مى‌دهد. اين معنى در ترتيب و نظم قرآن بر اساس نزول و بر مبناى نظم آيات در مصحف عينيّت يافته است، به گونه‌اى كه در ميان آيات يا در ميان فصول قرآن مكررا قرآن شخص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مخاطب قرار مى‌دهد؛ با الفاظى همچون: «قُل» ، «إنَّكَ» ، «لَكَ» ، «لَعَلَّكَ» ، «عَلَيكَ» ، «رَبُّكَ» ، «أُنظُر» ، «أرَأيتَ» ، «تَرى» ، «يَسألونَكَ» ، «يَستَفتونَكَ» ، «يا أيُّهَا الرَسولُ» ، «يا أيُّهَا النَبىُّ» و ... .

برخى سوره‌ها با مخاطب قرار دادن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آغاز مى‌شود، و در بسيارى از سوره‌ها پس از ايمان به خدا محور اصلى سوره شخص رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است و ذكر آن حضرت دائما تكرار مى‌شود؛ يا با استعمال لفظ نبوت و رسالت، و يا با ضمير و يا اشاره.

قرآن پيوسته ايمان به خدا را همنشين و قرين ايمان به رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌سازد. اينگونه است كه پژوهشگر درمى‌يابد كه اين دين دينِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، و مسير مسيرِ او است، و همه جوانب اين مسير مقدس منتسب به او است. جنگ جنگِ او است و صلح صلحِ او است، و يارى يارىِ او و ... .

اين مفهوم قرآنى كاشف از ملاكى قوى و گسترده براى ولايتى فراگير است.

نكته اينكه قرآن كريم همواره پشتيبان انبيا عليهم‌السلام و در طرف رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، و در بحران‌ها و دشوارى‌ها و مخالفت‌هايى كه با انبيا عليهم‌السلام شده همواره سرزنش و توبيخ را متوجه امت‌ها و اصحاب انبيا عليهم‌السلام و يا كافران و مخالفان ايشان مى‌سازد، و هرگز اجازه نمى‌دهد كه چنين توهم شود كه پيامبرى خطايى كرده و يكى از اصحاب و امتش خطاى وى را تصحيح ساخته است !

و هر جايى كه اختلافى ميان انبيا عليهم‌السلام و ديگران رخ داده قرآن صحت و صواب و حق را همواره به انبيا عليهم‌السلام مى‌دهد، و خطا و باطل را به مخالفان آنها نسبت مى‌دهد. قرآن براى اثبات اين حقيقت بسيار مصرّ است و جايى براى توهم باطل باقى نمى‌گذارد.

مرتبه پنجم

بايد قرآن به قصد پژوهش در نصوص ولايت و شؤون آن خوانده شود، كه اين خود شامل آيات بسيارى مى‌گردد، و به دو دسته تقسيم مى‌شود:

دسته اول: آياتى كه از ولايت انبيا و رسولان عليهم‌السلام پيشين سخن مى‌گويد. همچنين آياتى كه از ولايت جانشينان انبياء عليهم‌السلام و امامانى كه از جانب ايشان منصوب شده‌اند سخن مى‌گويد.

و نيز آياتى كه در آن خداوند افرادى را تعيين كرده است؛ همچون تعيين طالوت به عنوان فرمانده و سپهسالار بنى‌اسرائيل، آنگاه كه آنان اين امر را از پيامبرشان خواستار شدند.

پس آنچه كه اين آيات در مورد ولايت طالوت بيان مى‌كند براى رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز ثابت است، و آنچه كه اين آيات براى ابراهيم خليل و موسى و عيسى و داود و ساير انبياء عليهم‌السلام اثبات مى‌كند براى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز ثابت مى‌شود.

دسته دوم: آياتى كه بالخصوص و منحصرا از ولايت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سخن مى‌گويد.

با ملاحظه اين ايات مى‌توان از بسيارى شؤون ولايت حضرت با تعبيراتى واضح سخن گفت، كه ما در ادامه به ذكر آن مى‌پردازيم:

پس قطعا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همه قرآن را تبليغ كرده و به بندگان خدا رسانده است، و هيچ چيز از چشم حضرت پوشيده نمانده است. قطعا قرآن در زمان حيات حضرتش كامل شده و چيزى از آن ناگفته نمانده است.

پس اين قرآن كامل است، همان طور كه خداوند متعال اراده كرده است. اين بدان معنى است كه شهادت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مانع از كامل شدن قرآن نشد؛ يعنى قبل از شهادت حضرت قرآن كامل شده بود، و هر كس قرآن را نقل نمايد و تبليغ كند قطعا يا مستقيما از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل مى‌كند، و يا با واسطه از ايشان نقل مى‌كند.

اين امر مهم - يعنى تبليغ قرآن با ولايت - در تعليم و تفسير قرآن و تأويل آن ملازمه دارد، و اين ولايت همچنين بسيار مهم است. لذا تفسير و تأويلى كه با آنچه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تفسير و تبليغ كرده معارض باشد قابل قبول و پذيرش نيست، و جايز نيست آنچه كه از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دريافت مى‌شود مورد تخطئه قرار گيرد.

اما فرق ميان ولايت آن حضرت در تبليغ نص و لفظ قرآن با ولايت حضرتش در تفسير اين است كه ولايت تبليغ منحصر به او است، و امكان ندارد و درست نيست كه از غير آن حضرت صادر شود. اما ولايت تفسير كمى پايين‌تر از اين مرتبه قرار دارد، و اين ولايت به معناى حاكم بودن است.

اين يعنى آنچه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خصوص تفسير مى‌داند حاكم بر دريافت‌هاى ذهنى و استفاده‌هاى عقلى است كه بر اذهان ديگران متبادر مى‌شود، چرا كه صرفا رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و وارثان علم ايشان از تفسير كامل و واقعى مطلع هستند.

ولايت تصديق همه معانى و درجات تصديق را شامل مى‌شود، حتى معناى به هدف رسيدن و صحت را؛ يعنى بايد تصديق كرد كه حضرت در رسالتش به هدف مطلوب رسيده و تمام كارهاى آن حضرت درست بوده است، و هر كس ايمانش كامل گردد تصديقش كامل مى‌شود.