دائرة المعارف غدیر جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدیر جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه : انصاری زنجانی خوئینی، محمد، 1354 -

عنوان و نام پديدآور : دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 3/ محمد انصارى زنجانى خوئینی.

فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير (2)

مشخصات نشر دیجیتالی: اصفهان: محمد انصارى زنجانى، 1405 -

مشخصات ظاهری : ج3.

عنوان دیگر : جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدير.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- دایره‌المعارف‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Encyclopedias

موضوع : غدیر خم -- دایره‌المعارف‌ها

Ghadir -- Encyclopedias

رده بندی کنگره : BP223/54

رده بندی دیویی : 297/452

شماره کتابشناسی ملی : 58119110

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

شماره تماس نویسنده:

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

فهرست جلد سوم:

ادامه فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير:

بخش پنجم: ماجراهاى پس از مكه تا غدير··· 5 - 379

بخش پنجم : ماجراهاى پس از مكه تا غدير

اشاره

منازل كاروان حجة الوداع بين مكه تا غدير

منازل كاروان حجة الوداع بين مكه تا غدير⁽¹⁾

پس از اتمام مراسم حجة الوداع، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پس از وداع با كعبه و آخرين طواف به قافله پيوست و به سمت پايين مكه حركت كردند. همچنان كه پيام الهى در مورد نصب امير المؤمنين عليه‌السلام و ائمه اثنى‌عشر و نيز آيات ابتدايى سوره عنكبوت بر آن حضرت نازل مى‌شد، كاروان از منا وارد مكه شد.

سپس قبل از نماز صبح و قبل از رسيدن به ابطح از كنار كوه «ذى طُوى» از مكه خارج شدند، و از «كُدى» به «مُحَصَّب» - كه همان محل توطئه قريش قبل از هجرت بود - رسيدند.

آنگاه نماز ظهر و عصر را خواندند و در همانجا ماندند تا غروب شد و نماز مغرب و عشا را نيز در همانجا خواندند و سپس مختصرى خوابيدند. سپس جاده منتهى به مدينه را در پيش گرفتند؛ كه از «تَنْعيم» به «سَرِف» در شش مايلى مكه مى‌رسيد. با طلوع فجر روز پانزدهم ذى الحجه در منزل سَرِف، حضرت نماز صبح را خواندند و به راه ادامه دادند.⁽²⁾

در ادامه، كاروان حجة الوداع به منزلى به نام «ضَجْنان» در 25 مايلى مكه رسيد. در آنجا جبرئيل نازل شد و دستور اعلان ولايت را براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آورد، در حالى كه هنوز ضمانت حفظ از شر مردم را نياورده بود.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با توجه به فورى نبودن دستور فرمود: «اى جبرئيل ! سابقه مردم با اسلام نزديك است. ترس آن دارم كه آرامش بر هم ريزد و آنان هم اطاعت نكنند» . جبرئيل بازگشت و روز شانزدهم بار ديگر نازل شد و دستور اعلان ولايت را آورد، ولى همچنان ضمانت حفظ را نياورده بود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه مى‌دانست اين دستور فورى نيست و در پى موقعيت مناسبى بود فرمود: «اى جبرئيل، از اصحابم مى‌ترسم كه با من مخالفت كنند» ، و بار ديگر تقاضاى حفظ از سوى خدا را تكرار فرمود.⁽¹⁾

كاروان حجة الوداع در بازگشت خود به سوى غدير، به منزل «كُراعُ الغُمَيم» رسيد. «كُراع» به معنى پايان مسيل و انتهاى مسير آب است، و «غُمَيم» نام اين منطقه‌اى بين مكه و مدينه بوده كه غدير خم در آن واقع شده است. «غدير» به معناى گودالى است كه پس از عبور سيل، آب در آن باقى مى‌ماند. «خمّ» نام اين آبگير بوده است. محل «غدير خم» در وادى جحفه و به همين نام معروف است.

پس از نزول آيه تبليغ و آيه 7 سوره مائده اندكى قبل از رسيدن به غدير، منافقين كه در نقشه اول خود براى جدا شدن از كاروان شكست خورده بودند، به فكر نقشه‌اى ديگر افتادند.

ابوبكر و عمر و گروهى از همدستانشان با رسيدن به «كُراعُ الْغُمَيم» - كه غدير در آن واقع شده - بر سرعت خود افزودند و پيشاپيش قافله حركت كردند و از غدير عبور كردند و تا نزديكى‌هاى «جُحْفه» پيش رفتند ! !

هدف از اين كار آن بود كه دنباله قافله را هم به دنبال خود بكشانند و وقتى عده‌اى از آن جمعيت عظيم از غدير عبور كردند ديگر بازگرداندن شتران با بارهاى سنگين

كار ساده‌اى نخواهد بود. اينجاست كه عملاً برنامه منتفى خواهد شد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز ترجيح خواهد داد در پى قافله راه را ادامه دهد !⁽¹⁾

سپس در روز هفدهم ذى الحجه و در راه بازگشت از مكه به سوى مدينه، كاروان حجة الوداع به وادى «قُدَيد» رسيد، كه تا غدير كمتر از يك روز ديگر فاصله داشت. آبادى قديد در آغاز وادى قرار داشت و «غدير خم» در انتهاى همين وادى بود. با ورود به آبادى كاروان توقف كرد و مردم براى استراحت از راهى كه شبانه طى شده بود پياده شدند.

افشاى سرّ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در راه مكه به غدير = آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »

ماجراى اخوّت در منزل «قُدَيد» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

اهانت ابوبكر و عمر به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در منزل «قُدَيد» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آشوب منافقين اندكى مانده به غدير

آشوب منافقين اندكى مانده به غدير⁽²⁾

پس از اتمام حجة الوداع و در راه بازگشت به مدينه، در شب هجدهم ماه ذى الحجه رسيده بود و كاروان مسير شبانه خود را به سوى غدير مى‌پيمود. غدير خم نيز با بركه آبش و چشمه سار و پنج درخت كهنسالش در انتظار كاروان عظيم حجاج بود. مقصدى كه از مكه تعيين شد و مردم از وعده‌گاهشان و برنامه‌اى كه در انتظارشان بود به خوبى خبر داشتند.

قلب رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در چگونگى تحقق امر الهى و اعلام ولايت مطلقه جانشينان معصوم خود مى‌تپيد. پيك وحى نيز در تكاپوى فوق‌العاده‌اى براى تدارك برنامه فردا بود.

همزمان تحركات مُخرِّب منافقين وارد مرحله جدى شده و اوضاع نشان مى‌داد كه با حضور آن اكثريت مغشوش با افكار جاهلى، اجراى برنامه از پيش تعيين شده غدير غير ممكن است. از يك سو مردم ظاهربين فورا دهان به حسادت باز خواهند كرد كه پسر عمويش و خاندان خود را بر ما مسلط مى‌كند.

از سوى ديگر، منافقين آشوب به پا خواهند كرد و مجلس سخنرانى را بر هم خواهند ريخت و حتى ممكن است قصد جان پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام را نمايند.

هم خداوند علم به بحرانى بودن موقعيت داشت و هم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عنوان مجرى امر خدا به شدت نگران آن بود، و هم مؤمنين از اعلام ولايت در چنان شرايطى واهمه داشتند، و هم منافقين جو حاكم را زير نظر گرفته بودند و صدها توطئه در سر مى‌پروراندند. در چنين شرايطى، پروردگار جهان مى‌خواست با يَدِ قدرت خود نشان دهد كه اگر او اراده كند همه مقهور اويند.

اواخر شب هجدهم كه كاروان به درختان و بركه غدير كاملاً نزديك شده بود آيه‌اى از قرآن نازل شد كه در عين اختصار همه جوانب غدير را در بر داشت، و تابلوى درخشنده غدير در متن قرآن شد. اين آيه همه نگرانى‌ها را بر طرف كرد و خبر قطعى از اراده پروردگار و ضمانت حفظ از هر خطر و توطئه‌اى را آورد.

در آن لحظات حساس كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به شدت در انتظار وحى بود، جبرئيل نازل شد و آيه 67 سوره مائده را نازل كرد و عرضه داشت: يا رسول اللّه، خداوند به تو سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد:

«يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ، اِنَّ اللّه‌َ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرينَ» :

«اى پيامبر آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ كن و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده‌اى و خدا تو را از مردم حفظ مى‌كند و خداوند قوم كافر را هدايت نمى‌كند» .⁽¹⁾

نزول اين آيه همه آن چيزى بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله انتظارش را مى‌كشيد و انعكاس آن مى‌توانست اينگونه باشد:

«يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ؛ يعنى اى صاحب رسالت، آنچه از پروردگارت درباره امامت و خلافت و ولايت نازل شده ابلاغ كن و به مردم برسان.

«وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : اين مسئله آن قدر قطعى و مهم و مورد تأكيد است كه اگر نشود گويا در رسالت و نبوت خويش هيچ گامى برنداشته‌اى و رسالتى كه بر دوشت نهاده شده به انجام نرسانده بر زمين نهاده‌اى.

«وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» : از جهت توطئه‌هايى كه از آن هراس دارى مطمئن باش كه خداوند حفظ تو را از شر مردمان توطئه‌گر ضمانت نموده است. «اِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرينَ» : هدف اصلى، ابلاغ اين پيام و اتمام حجت است و شكى نيست كه گروهى از مردم ولايت را نمى‌پذيرند و بدان ايمان نمى‌آورند و كفر مى‌ورزند.

با نزول اين آيه، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همه آنچه درباره توطئه‌ها از مردم مخفى مى‌كرد، بى‌واهمه با آنان در ميان گذاشت و فرمود:

اين آيه تهديد بعد از وعيد است. حتما امر خداوند را به انجام خواهم رساند چرا كه اگر مردم هم مرا متهم كنند و تكذيب نمايند براى من آسانتر از عقوبت الهى در دنيا و آخرت است، و خدا بدون انجام اين وظيفه از من راضى نمى‌شود. اكنون كه خدا ضامن حفظ من است از هيچ كس نمى‌هراسم.⁽²⁾

براى توضيح بيشتر به آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ ... » در همين بخش مراجعه شود.

كارشكنى علنى منافقين پيش از غدير

اشاره

كارشكنى علنى منافقين پيش از غدير⁽¹⁾

در راه بازگشت از سفر حجة الوداع، با اينكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مكه اعلام عمومى داده بود كه همه بايد در غدير براى برنامه مهمى توقف كنند، ولى به منطقه «قديد» در نزديكى غدير كه رسيدند عده‌اى از اصحاب اجازه گرفتند كه از كاروان جدا شوند تا زودتر به خانه‌هايشان برسند.

حضرت با مشاهده حركت مرموز اين گروه فرمود: چه شده كه از پيامبرتان گريزانيد به حدى كه اگر سمتى از درختى به سوى من باشد شما همان سويش را مبغوض‌تر مى‌داريد ؟ ! اينجا بود كه اغفال شدگان به گريه درآمدند. ابوبكر كه نقشه را بر آب مى‌ديد خود را جلو انداخت و گفت: كسى كه از اين پس از تو اجازه بگيرد سفيه است ! !⁽²⁾

به بيانى ديگر:

پس از نزول آيه تبليغ و آيه 7 سوره مائده اندكى قبل از رسيدن به غدير، وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نگذاشت منافقين از قافله جدا شوند و توطئه‌اشان با شكست مواجه شد، فكر ديگرى كردند. ابوبكر و عمر و گروهى از همدستانشان با رسيدن به «كُراعُ الْغُمَيم» - كه غدير در آن واقع شده - بر سرعت خود افزودند و پيشاپيش قافله حركت كردند و از غدير عبور كردند و تا نزديكى‌هاى «جُحْفه» پيش رفتند ! !

هدف از اين كار آن بود كه دنباله قافله را هم به دنبال خود بكشانند و وقتى عده‌اى از آن جمعيت عظيم از غدير عبور كردند ديگر بازگرداندن شتران با بارهاى سنگين كار ساده‌اى نخواهد بود. اينجاست كه عملاً برنامه منتفى خواهد شد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز ترجيح خواهد داد در پى قافله راه را ادامه دهد !

اينجا بود كه اين به ظاهر مسلمانان، به مجرد احساس اين موضوع همهمه نموده و جنجال به راه انداختند و به تعبير راوى:

شروع كردند به صحبت با هم و سر و صدا به راه انداختند.

و يا: جنجال و غوغا به پا كردند.

و يا: مانع شنيدن من شدند.

و يا: فرياد زدند و من نشنيدم كه حضرت چه فرمود.

و يا: تكبير گفته و آشوب كردند.

و يا: پى در پى بر مى‌خاستند و مى‌نشستند.

آرى، برخورد اينان با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين بود ! آن هم كسانى كه همه مذاهب اهل‌سنت مدعى عصمت آنان اند و نشان و مدال اجتهاد در دين و شريعت را به آنها عطا نموده‌اند !

ولى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با رسيدن به منطقه غدير فرمان توقف كاروان را داد، و دستور داد آنان كه پيشتر رفته‌اند بازگردانده شوند و آنان را كه پشت سر هستند از ادامه راه مانع شوند تا برنامه خود درباره معرفى على عليه‌السلام را به انجام رساند. آنگاه از سمت راست جاده به سمت درختان غدير مسير خود را تغيير دادند.

در اين مورد به خصوص سراغ ابوبكر و عمر فرستادند تا آنان را بازگردانند، و پس از آمدنشان آنان را به سختى مورد مؤاخذه قرار دادند.

آنان كه پيش‌تر رفته بودند بازگشتند و تا آخرين نفرات قافله خود را رساندند، و در منطقه غدير توقف كردند و پياده شدند. اين گونه بود كه اولين نقشه منافقين با آنكه اجرا شد ولى فورا به امر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خنثى شد، و در تعطيل كردن اصل برنامه شكست خوردند.⁽¹⁾

آيه «اَمْ يَقُولُونَ افْتَريهُ . قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ»⁽¹⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

اشاره

آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »⁽²⁾

از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع پس از حج بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد آيه 96 و 97 سوره مريم و آيه 12 - 24 سوره هود بود. اما آيات سوره مريم:

«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا . فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدًّا» :

«كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى‌دهند به زودى خداوند براى آنان مودّت قرار مى‌دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نموديم تا متقين را بشارت دهى و قومى را كه در خصومت شديد هستند بترسانى» .

اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:

1 - موقعيت تاريخى

اشاره

روز هفدهم ذى الحجه و پس از اتمام اعمال حج در سفر حجة الوداع، كاروان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در راه بازگشت و به سوى غدير به وادى «قُدَيد» رسيد كه تا غدير كمتر از يك روز ديگر فاصله داشت. آبادى قديد در آغاز وادى قرار داشت و «غدير خم» در انتهاى همين وادى بود. با ورود به آبادى كاروان توقف كرد و مردم براى استراحت از راهى كه شبانه طى شده بود پياده شدند.

با نزول كاروان در قديد و فرا رسيدن هنگام نماز، صف‌ها آماده شد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از نماز صداى خود را بلند كرد به گونه‌اى كه همه بشنوند: اللّهُمَّ هَبْ لِعَلِىٍّ الْمَوَدَّةَ فِى

صُدُورِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْهَيْبَةَ وَ الْعَظَمَةَ فى صُدُورِ الْمُنافِقينَ: خدايا، به على محبت در سينه مؤمنين و هيبت و عظمت در سينه منافقين عنايت فرما.

آنگاه براى زمينه سازى جدى براى غدير على عليه‌السلام را فرا خواند و در حضور مردم فرمود: يا على، دستان خويش را به سوى آسمان بلند كن و دعا كن تا من آمين بگويم. يا على، بگو: اللّهُمَّ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ عَهْدا وَ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ وُدّا وَ اجْعَلْ لى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ مَوَدَّةً: خدايا، براى من نزد خود عهد و پيمانى قرار ده، و براى من در پيشگاه خود دوستى و مودت قرار ده، و براى من در قلب مؤمنين محبتى قرار ده.

امير المؤمنين عليه‌السلام هم اين دعا را تكرار كرد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمين گفت.

همچنين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: يا على، هر دعايى براى خود دوست دارى بنما تا آمين بگويم. امير المؤمنين عليه‌السلام هم سه بار اين دعا را تكرار كرد: اللّهُمَّ ثَبِّتْ مَوَدَّتى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ: خدايا، مودت و محبت مرا تا روز قيامت در قلوب مردان و زنان مؤمن ثابت و پايدار فرما. و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمين گفت.

پس از دعاى امير المؤمنين عليه‌السلام و آمين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حضور مردم، آيات 96 و 97 سوره مريم در همين راستا نازل شد: «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا . فَاِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقينَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدّا» :

«كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى‌دهند به زودى خداوند براى آنان مودّت قرار مى‌دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نموديم تا متقين را بشارت دهى و قومى را كه در خصومت شديد هستند بترسانى» .

نزول اين آيات شريفه به معناى استجابت دعاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و امير المؤمنين عليه‌السلام بود، كه مردم از سرعت استجابت اين دعا تعجب كردند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: يا على، خداوند آيه‌اى از كتابش درباره تو نازل كرده و براى تو در قلب هر مؤمنى محبت قرار داده است.

سپس فرمود: الْحَمْدُ للّه‌ِ الَّذى جَعَلَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنينَ تَتُوقُ اِلَيْكَ بِالْمَوَدَّةِ: شكر خدايى را كه قلوب مؤمنين را با محبت مشتاق تو قرار داد. آنگاه فرمود: هيچ مؤمنى را نمى‌بينى مگر آنكه در قلب او محبت على‌عليه السلام است.

در همين موقعيت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خبر از خواسته قلبى خود داد و به امير المؤمنين عليه‌السلام فرمود: اِنّى سَأَلْتُ رَبّى اَنْ يُوالِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى اَنْ يُواخِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى أَنْ يَجْعَلَكَ وَصِيّى، فَفَعَلَ:

من از پروردگارم خواستم كه بين من و تو ولايت قرار دهد، و خدا پذيرفت. و از او خواستم بين من و تو برادرى قرار دهد، او پذيرفت. و از او خواستم تو را جانشين من قرار دهد، و او پذيرفت.

اين مراسمِ دعا و آمين و استجابت فورى الهى با نزول آيه در حضور مردم و تفاصيلى كه ذكر شد، يك مقطع استثنايى در زندگانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به شمار مى‌آمد كه همه را مبهوت و متعجب كرد و در آستانه غدير مقام عظيم على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را در پيشگاه خداوند روشن ساخت.

موقعيت تاريخى اين آيه را از نگاهى ديگر مى‌توانيم اينگونه بررسى كنيم:

«قُدَيْد» وادى وسيعى قبل از غدير است كه كمتر از يك روز تا غدير فاصله دارد و آبادى به همين نام در آغاز آن قرار گرفته است. در واقع قافله حجاج با ورود به بيابان «قديد» وارد منطقه «غدير خم» شده‌اند و اكنون روز هفدهم ماه ذى الحجه است.⁽¹⁾از يك سو كارشكنى‌هاى منافقين فكر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به خود مشغول داشته؛ و از سوى ديگر اجراى دقيق مهم‌ترين برنامه رسالت حضرت، ايجاد و حفظ شرايط لازم براى اجراى آن را مى‌طلبد.

با ورود به «وادى قُديد» كاروان براى استراحت در آبادى «قديد» توقف كرد و مردم پياده شدند. در اين آخرين منزل قبل از غدير 14 آيه درباره غدير نازل شد كه از دو سوره قرآن است. نزول اين آيات در كنار دو برنامه دقيق براى آماده سازى فكرى مردم قبل از غدير بود كه عكس العمل‌هايى را نيز به همراه داشت.

تفصيل اين برنامه‌ها در چندين روايت وارد شده كه به وقوع آنها در «قديد» تصريح شده است. در بعضى روايات هم به عنوان نسخه بدل «غدير» به جاى «قديد» ذكر شده است، و با توضيح مذكور در آغاز سخن معلوم شد كه در واقع «غدير خم» در «وادى قديد» واقع شده و منافاتى در اين دو تعبير وجود ندارد.

در روايات ديگرى هم عين همين واقعه و نزول آيه و گاهى با تفاصيل بيشتر آمده و به مكان واقعه و نزول آيه اشاره نشده است. جمع بين روايات اقتضا مى‌كند با تطبيق آنها صورت كامل وقايع را به دست آوريم.

لذا با مطالعه دقيق و جمع بندى كامل روايات، آنچه در اين مرحله از واقعه غدير در «قُدَيد» به وقوع پيوسته تقديم مى‌شود:

اول. دعا براى محبت امير المؤمنين عليه‌السلام در دل مردم

با نزول كاروان در قديد و فرا رسيدن هنگام نماز، صف‌ها آماده شد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از نماز صداى خود را بلند كرد به گونه‌اى كه همه بشنوند: اللهمَّ هَبْ لِعَلِىٍّ الْمَوَدَّةَ فِى صُدُورِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْهَيْبَةَ وَ الْعَظَمَةَ فى صُدُورِ الْمُنافِقينَ : خدايا، به على محبت در سينه مؤمنين و هيبت و عظمت در سينه منافقين عنايت فرما.⁽¹⁾

آنگاه على عليه‌السلام را فرا خواند و در حضور مردم فرمود: يا على، دستان خويش را به سوى آسمان بلند كن و دعا كن تا من آمين بگويم. يا على، بگو: اللهمَّ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ

عَهْدا وَ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ وُدّا وَ اجْعَلْ لى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ مَوَدَّةً: خدايا، براى من نزد خود عهد و پيمانى قرار ده، و براى من در پيشگاه خود دوستى و مودت قرار ده، و براى من در قلب مؤمنين محبتى قرار ده. امير المؤمنين عليه‌السلام هم اين دعا را تكرار كرد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمين گفت.⁽¹⁾

همچنين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: يا على، هر دعايى براى خود دوست دارى بنما تا آمين بگويم. امير المؤمنين عليه‌السلام هم سه بار اين دعا را تكرار كرد: اللهمَّ ثَبِّتْ مَوَدَّتى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ الى يَوْمِ الْقِيامَةِ: خدايا، مودت و محبت مرا تا روز قيامت در قلوب مردان و زنان مؤمن ثابت و پايدار فرما. و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمين گفت.⁽²⁾

دوم. استجابت دعا و نزول آيه

پس از دعاى امير المؤمنين عليه‌السلام و آمين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حضور مردم، اين دو آيه از سوره مريم نازل شد: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا . فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدًّا» : «كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى‌دهند به زودى خداوند براى آنان مودّت قرار مى‌دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نموديم تا متقين را بشارت دهى و قومى را كه در خصومت شديد هستند بترسانى» .

نزول اين آيات به معناى استجابت دعاى پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام بود، كه مردم از سرعت استجابت اين دعا تعجب كردند.⁽³⁾پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: يا على، خداوند آيه‌اى از كتابش درباره تو نازل كرده و براى تو در قلب هر مؤمنى محبت قرار داده است.⁽⁴⁾

سپس فرمود: الْحَمْدُ للّه الَّذى جَعَلَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنينَ تَتُوقُ الَيْكَ بِالْمَوَدَّةِ: شكر خدايى را كه قلوب مؤمنين را با محبت مشتاق تو قرار داد.⁽¹⁾و آنگاه فرمود: هيچ مؤمنى را نمى‌بينى مگر آنكه در قلب او محبت على بن ابى‌طالب است.⁽²⁾

امام صادق عليه‌السلام درباره آيه دوم مى‌فرمايد: خداوند اين ولايت و مودت را بر لسان پيامبرش به آسانى جارى كرد آنگاه كه امير المؤمنين عليه‌السلام را به عنوان عَلَم و نشانه هدايت منصوب كرد و مؤمنين را بدان بشارت داد و كافران را با آن انذار فرمود.⁽³⁾

در همين موقعيت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به امير المؤمنين عليه‌السلام فرمود: انّى سَأَلْتُ رَبّى انْ يُوالِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى انْ يُواخِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى أَنْ يَجْعَلَكَ وَصِيّى، فَفَعَلَ: من از پروردگارم خواستم كه بين من و تو ولايت قرار دهد، و خدا پذيرفت. و از او خواستم بين من و تو برادرى قرار دهد، و او پذيرفت. و از او خواستم تو را جانشين من قرار دهد، و او پذيرفت.⁽⁴⁾

سوم. استهزاء ابوبكر و عمر به دعاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اين مراسم دعا و آمين و استجابت فورى الهى با نزول آيه در حضور مردم و تفاصيلى كه ذكر شد، يك مقطع استثنايى در زندگانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به شمار مى‌آمد كه همه را مبهوت و متعجب كرد، و در آستانه غدير مقام عظيم على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را در پيشگاه خداوند روشن ساخت.

براى شكستن اين عظمت دهان بى‌پروايى لازم بود كه خسَّت و ذلت و حسادت خود را به نمايش بگذارد. از ميان آن جمعيت عظيم كه ناظر ماجرا بودند، ابوبكر و عمر به كنايه گفتند: به خدا قسم ! يك پيمانه خرما در مشكى پوسيده نزد ما محبوب‌تر است از آنچه محمد از پروردگارش خواسته است. چه مى‌شد اگر از

پروردگارش درخواست ملائكه‌اى مى‌كرد كه او را در برابر دشمنانش كمك كنند، يا گنجى كه فقر او را جبران كند ! به خدا قسم، على را به هر كارى دعوت مى‌كند او هم مى‌پذيرد ! !⁽¹⁾

چهارم. عكس العمل وحى و نزول آيات درباره گفته ابوبكر و عمر

اين حركت تخريب كننده كه با هدف كاستن از اهميت غدير و ولايت انجام مى‌شد و فرهنگ دنياپرستى را در دل مردم زنده مى‌كرد و ارزش‌هاى معنوى را از قلوب مردم ساقط مى‌نمود، بر قلب مبارك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سنگينى مى‌كرد، و حقا از كسانى كه به عنوان اصحابش گِرد او را گرفته بودند چنين انتظارى نداشت.⁽²⁾

در حضور مردمى كه تازه از جاهليت رها شده و هنوز تعصبات بى‌اساس آن در دل هايشان ريشه داشت، اين گونه جسورانه سخن گفتن و رسول الهى را به مسخره گرفتن، همه مسايلى بودند كه چون كوهى بر سر راه غدير خود نمايى مى‌كردند و ظاهر قضايا اجراى برنامه آن را محال مى‌نمود.

لذا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به جبرئيل فرمود: خدايم مى‌داند كه من از قريش چه كشيده‌ام، آن هنگام كه نبوت مرا نپذيرفتند تا به من دستور جهاد با آنان را داد، و لشكريانى از آسمان به كمك من فرستاد كه مرا يارى كردند. پس چگونه بعد از من اقرار خواهند كرد ؟⁽³⁾

اينجا بود كه آيه 12 - 24 از سوره هود نازل شد. اين آيات از يك سو دلگرمى براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود كه به خاطر حركات منافقين رنجيده خاطر نشود و مسئله اعلان ولايت ترك نشود، و از سوى ديگر عين گفتار مسخره‌آميز ابوبكر و عمر در آيه آمده بود ! امام صادق عليه‌السلام نزول اين آيات را با تفسير برخى فرازهاى آن چنين بيان فرموده است⁽⁴⁾

3 ص 39.

«فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ وَ اللّه عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ وَكِيلٌ» :

«شايد تو ترك كنى بعضى از آنچه به تو وحى شده و سينه‌ات را به خاطر آن به تنگ اندازى از اين جهت كه بگويند اى كاش گنجى بر او نازل شود يا ملائكه‌اى همراه او بيايد تو فقط ترساننده مردم هستى و خداوند عهده‌دار همه چيز است» .

«أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ» :

«يا مى‌گويند (ولايت على عليه‌السلام را) به دروغ به خدا نسبت مى‌دهد بگو ده سوره مانند آن را اگر چه افترا بسته شده باشد بياوريد و هر كس را غير از خدا مى‌خواهيد بخوانيد اگر راست مى‌گوييد» .

«فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه وَ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» :

«اگر اين پيشنهاد را (درباره ولايت على عليه‌السلام) از شما نپذيرفتند بدانيد كه به علم خدا نازل شده و خدايى جز او نيست پس آيا شما (ولايت را براى على عليه‌السلام) تسليم مى‌شويد و مى‌پذيريد» .

«مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَ هُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ» :

«هر كس كه طالب زندگى دنيا و زينت آن است (يعنى ابوبكر و عمر) اعمالشان را در دنيا به آنان واگذار مى‌كنيم و در دنيا ضرر نمى‌كنند» .

«أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِى الاْخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ» :

«آنان كسانى هستند كه در آخرت جز آتش نصيبشان نيست و آنچه در دنيا انجام داده‌اند نابود مى‌شود و آنچه انجام مى‌دهند باطل است» .

«أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماما وَ رَحْمَةً أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَكُ فِى مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ» :

«كسى كه دليلى از پروردگارش همراه اوست (يعنى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و شاهدى از جانب او پشت سرش مى‌آيد (يعنى امير المؤمنين عليه‌السلام) و قبل از او كتاب موسى راهبر و رحمت بود (يعنى ولايت على عليه‌السلام در كتاب حضرت موسى عليه‌السلام بود) آنان بدان ايمان مى‌آورند هر كس از احزاب كه به او كافر شود آتش وعده گاه اوست پس درباره (ولايت على عليه‌السلام) بحث و جدل مكن كه آن حقى از پروردگارت است ولى اكثر مردم ايمان نمى‌آورند» .

«وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللّه كَذِبا أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ وَ يَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللّه عَلَى الظَّالِمِينَ» :

«چه كسى ظالم‌تر است از آنكه بر خدا دروغ مى‌بندد آنان كسانى هستند كه بر پروردگارشان عرضه مى‌شوند و شاهدان (يعنى امامان عليهم‌السلام) مى‌گويند اينان كسانى‌اند كه بر پروردگار خود دروغ بستند آگاه باشيد كه لعنت خدا بر ظالمين باد» .

«الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ يَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ» :

«آنان كه بر سر راه خدا مانع ايجاد مى‌كنند و آن را به كجى وا مى‌دارند و به آخرت كافر هستند» .

«أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِى الْأَرْضِ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه مِنْ أَوْلِياءَ يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ» :

«آنان در زمين عاجز كننده نيستند و جز خدا سرپرستى ندارند عذابشان چند برابر مى‌شود اينان قدرت شنيدن نداشتند و نمى‌ديدند» .

«أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ» :

«آنان كسانى هستند كه به ضرر خود عمل كرده‌اند و آنچه افترا مى‌بستند نيز از يادشان رفته است» .

«لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الاْخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ» :

«چاره‌اى جز اين نيست كه در آخرت هم زيانكارترين خواهند بود» .

«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ» :

«كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى‌دهند و در برابر پروردگارشان سر تعظيم فرود مى‌آورند اينان اهل بهشتند و در آن هميشگى خواهند بود» .

«مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَكَّرُونَ»⁽¹⁾:

«مثل اين دو گروه مانند كور و كر در برابر بينا و شنواست آيا اينها در مثال برابرند آيا متذكر نمى‌شويد» .

و اين گونه بود كه يك منزل قبل از غدير، سيل آيات الهى جارى شد و بيدار باش عظيم را براى مردم اعلام كرد، تا فرداى آن روز با چشم و گوش باز به استقبال غدير بروند، همان گونه كه تسلاى قلب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در برابر حركات فتنه‌انگيز منافقين بود⁽²⁾، كه عزم راسخ آن حضرت را براى اعلان ولايت در آينده‌اى به فاصله كمتر از 24 ساعت به همه نشان مى‌داد.

2 - تحليل اعتقادى

با در نظر گرفتن شأن نزول اين آيات و روشن شدن مرجع ضميرها از فرمايش امام صادق عليه‌السلام، تفسير گونه‌اى بر چهره اين آيات مى‌توان نوشت كه عمق آنها را روشن مى‌سازد.

ناگفته پيداست كه جهت گيرى اين آيات به سوى مخالفين غدير و ولايت و خلافتِ بلافصل و تمام عيار امير المؤمنين عليه‌السلام بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، و با تفاصيلى كه در اين فرازهاى قرآنى آمده منافقين ضربه‌هاى كوبنده‌اى از طرف خداوند دريافت كرده‌اند، و براى طالبين حقيقت همه چيز روشن شده است.

همه اين مطالب را در يك قدمى غدير از لسان خداوند شنيدن ارزشى چند برابر بدان مى‌دهد كه به عنوان يك سند تاريخى و آينه‌اى براى سنجش آينده‌هاى نزديك پس از غدير كارآيى دارد. در اينجا يك بار ديگر ترجمه آيات مزبور به صورت تفسير شده - با توجه به كلام امام صادق عليه‌السلام كه در بالا ذكر شد - تقديم مى‌شود:

شايد تو بخواهى اعلام ولايت را ترك كنى و سينه‌ات از سخن ابوبكر و عمر به تنگ آيد كه گفتند: «كاش به جاى ولايت گنجى بر او نازل مى‌شد يا ملائكه‌اى با او همراه مى‌گشت» . ولى از اين برخوردها نگران مباش چرا كه وظيفه تو انذار و ترساندن مردم از جهنم با ابلاغ پيام الهى است و بقيه امور به خداوند مربوط مى‌شود.

و يا اينكه به تو مى‌گويند: «ولايت را از پيش خود درآورده‌اى و به خدا نسبت دروغ مى‌دهى» ! بگو اگر اين مسئله ولايت افتراء است، پس شما هم ده سوره بياوريد و از هر كس مى‌خواهيد كمك بگيريد ! اگر نتوانستيد معلوم مى‌شود همان گونه كه ساير فرازهاى قرآن از جانب خداست، مسئله ولايت هم از سوى خدا سرچشمه مى‌گيرد.

آنان هرگز با چنين پيشنهادى موافقت نمى‌كنند و اين دليل است كه ولايت با علم الهى نازل شده، و مشكل در اين است كه آيا شما سر تسليم فرود مى‌آوريد يا نه ؟ ! ابوبكر و عمر و هوادارانشان در پىِ زندگى دنيا و زينت آن بوده‌اند و بنا نيست خدا مانع كسى از رسيدن به منافع دنيوى شود، و مسلما چنين كسانى از نظر دنيا ضرر نمى‌كنند، ولى در آخرت جز آتش در انتظارشان نيست و آنچه به نام اسلام انجام داده‌اند پوچ و باطل خواهد بود.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با برهان و دليلى از سوى پروردگارش ولايت را آورد و در پى او على بن ابى‌طالب عليه‌السلام شاهد او بود. قبل از او هم كتاب موسى (تورات) شاهد بر ولايت بود، و اهل تورات به ولايت على عليه‌السلام ايمان داشتند، اما اهل سقيفه و پيروانشان كه از احزاب‌اند و به ولايت على عليه‌السلام كافرند، وعده گاهشان آتش جهنم است. بنا بر اين، درباره ولايت نيازى به بحث و جدال نيست، چرا كه حقى از سوى پروردگار است و اين براى همه روشن است ولى اكثر مردم نمى‌خواهند آن را بپذيرند.

هيچ كس ظالم‌تر از ابوبكر و عمر و سردمداران سقيفه نيست كه دروغ‌هايى را به خدا افترا مى‌بندند، چنانكه با تكذيب آنچه درباره ولايت على عليه‌السلام نازل شده دستورات الهى را نفى مى‌كنند و مطالب جعلى به لسان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت مى‌دهند كه «نبوت و خلافت در يك خاندان جمع نمى‌شود» .

اينان گمان نكنند پرونده‌اى با خدا ندارند، بلكه روزى با ادعاهايشان نزد خدا آورده مى‌شوند و امامان كه شاهدان خدا بر مردم هستند كذب و افتراى آنان را در پيشگاه الهى ثابت خواهند كرد. خدا سقيفه و پيروانش را - كه ظالمين حق آل محمد عليهم‌السلام هستند - لعنت كند.

ابوبكر و عمر و همدستانشان كسانى بودند كه جلوى راه خدا - كه ولايت دوازده امام عليهم‌السلام تا آخرين روز دنياست - مانع ايجاد كردند، و با خلافت غاصبانه خود امت اسلام را به كجروى و انحراف كشاندند، و ريشه همه اينها بى‌اعتقادى به آخرت بود.

با همه آنچه ابوبكر و عمر و ساير دشمنان ولايت قدرتمندانه بر ضد ولايت انجام دادند، ولى چنين نيست كه بتوانند همه را در برابر اقدامات خود عاجز كنند، چرا كه هر چه باشد تحت ولايت الهى و قدرت او هستند، و خدا عذاب آنان را چندين برابر خواهد نمود. اينان طاقت شنيدن حق و ديدن حقايق ولايت را نداشتند، و اين حسادت و كفر كارشان را بدينجا كشانيد.

آنان كه در مقابل ولايت على عليه‌السلام قد عَلَم كردند سرمايه وجود خود را از دست دادند و درباره آن ضرر كردند، و در عاقبت كار كه از اين جهان رفتند تمام دروغ‌ها و افتراهايى كه نسبت مى‌دادند از آنان جدا شد و ديگر منفعتى برايشان نداشت، بلكه با مرگشان و آغاز زندگى آخرت از همه زيانكارتر بودند.

شيعيان و پذيرندگان ولايت على عليه‌السلام كه به ولايت ايمان آورده و عمل صالح انجام مى‌دهند و در برابر پروردگارشان خاضعانه سر تسليم فرود مى‌آوردند، اينان اهل بهشتند و در آن دائمى خواهند بود.

با در نظر گرفتن دو گروه دشمنان و پذيرندگان ولايت على عليه‌السلام، نسبت و مقايسه اين دو دسته به يكديگر همانند كور در برابر بينا و كر در برابر شنواست. آيا اين دو گروه مساوى هستند ؟ با اين فاصله‌اى كه بين دو گروه ذكر شد آيا هنوز بيدار نمى‌شويد ؟ !

با آنچه خوانديم جا دارد بگوييم: اى غدير عزيز، چه طاق نصرتى كه خداوند براى تو بر پا كرده است ! اين طاق بلند را با آيات زيبا و تابلوهاى بلند قرآنش تزيين كرده، و يد قدرت خويش را براى حفاظت از آن فراز آورده، و جمعيت صد و بيست هزار نفرى حجاج را دعوت نامه رسمى داده، و اين گونه ما را براى حضور در اين دعوت جهانى آماده كرده است.

آيه «الَّذينَ يَجعَلونَ مَعَ اللّه‌ِ إلها آخَرَ فَسَوفَ يَعلَمونَ»

آيه «الَّذينَ يَجعَلونَ مَعَ اللّه‌ِ إلها آخَرَ فَسَوفَ يَعلَمونَ»⁽¹⁾= آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »

آيه «الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ يَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ»⁽¹⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «اِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ»⁽²⁾= آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسألَنَّهُم اَجْمَعينَ ... »

آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ»⁽³⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «اِنَّما اَنْتَ نَذيرٌ وَ اللّه‌ُ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ وَكيلٌ»⁽⁴⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «اُولئِكَ الَّذينَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ ... »⁽⁵⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِى الاْخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ»⁽⁶⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِى الْأَرْضِ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه مِنْ أَوْلِياءَ ... »⁽¹⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «عَمّا كانُوا يَعْمَلُونَ»⁽²⁾= آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسألَنَّهُم اَجْمَعينَ ... »

آيه «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرْ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ»⁽³⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «فَاِنْ لَمْ يَسْتَجيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا اَنَّما اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه‌ِ وَ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»⁽⁴⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «فَسَبِّح بِحَمدِ رَبِّكَ وَ كُن مِنَ الساجِدينَ»⁽⁵⁾= آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »

آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... »⁽⁶⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »

اشاره

آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »⁽¹⁾

از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع پس از اتمام اعمال حج و در مسير مكه تا غدير بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد اين آيات بود:

«فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ. عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ . فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ. إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ» :

«قسم به پروردگارت از همه آنان سؤال خواهيم كرد. درباره آنچه انجام مى‌دهند. پس با صداى بلند آنچه بدان مأمورى ابلاغ كن و از مشركين اعراض نما. و ما تو را از شرّ مسخره كنندگان حفظ مى‌كنيم» .

اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:

1 - موقعيت تاريخى

بلال در روز سيزدهم ذى‌الحجة، در مكه از طرف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اعلان عمومى داد: فردا هيچ كس - جز معلولان - نبايد بماند، و همه بايد حركت كنند تا پس از طى مسافت چهار روزه، بتوانند روز پنجم را در غدير حاضر باشند.⁽²⁾

با اين اعلان همه مردم آماده شدند، و پس از يك روز توقف صبح روز چهاردهم قافله عظيم حجاج كه عده‌اى از اهل مكه و اهل يمن نيز آنان را همراهى مى‌كردند به سوى غدير به حركت در آمد. در بين راه نيز وحى الهى همچنان نازل مى‌شد و غدير را پشتيبانى مى‌كرد.

حذيفه يمانى كه گزارش لحظه به لحظه از سفر تاريخى حجه‌الوداع ارائه داده، مرحله بعدى نزول آيات را در روز سوم حركت از مكه به سمت غدير چنين ترسيم مى‌كند:

فَسارَ رَسُولُ‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يَوْمَيْنِ وَ لَيْلَتَيْنِ. فَلَمّا كانَ فِى الْيَوْمِ الثالِثِ اتاهُ جِبْرَئيلُ بِآخِرِ سُورَةِ الْحِجْرِ فَقالَ: اقْرَءْ: «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ» . قالَ: وَ رَحِلَ رَسُولُ‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ اغَذَّ السَّيْرَ مُسْرِعا لِيَنْصِبَ عَلِيّا عَلَما لِلنّاسِ:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دو روز و دو شب راه پيمود. روز سوم كه شد جبرئيل آيات آخر سوره حجر را آورد و گفت: بخوان: «قسم به پروردگارت از همه آنان سؤال خواهيم كرد درباره آنچه انجام مى‌دهند. پس با صداى بلند آنچه بدان مأمورى ابلاغ كن و از مشركين اعراض نما، و ما تو را از شرّ مسخره كنندگان حفظ مى‌كنيم» . اينجا بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آنجا حركت كرد و سرعت سير را زيادتر نمود تا على عليه‌السلام را به عنوان عَلَم و علامتى براى مردم منصوب نمايد.⁽¹⁾

2 - تحليل اعتقادى

اشاره

نزول اين آيات در موقعيتى كه نيمى از مسير مكه تا غدير طى شده و كاروان به مقصد نزديك مى‌شود، نشانه اشراف كامل پروردگار بر لحظه لحظه اين برنامه اعتقادى است. سه نكته مهم درباره غدير در اين مقطع بيان شده است:

يك. سؤال از همه مردم درباره ولايت

«فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ» . خداوند قسم ياد مى‌كند و با لام تأكيد در اول فعل و نون تأكيد در آخر آن عنايت بيشترى نسبت به آن نشان مى‌دهد و با آوردن كلمه «أَجْمَعِينَ» اين تأكيد را بيشتر مى‌نمايد. همه اين تأكيدات درباره اين است كه از عملكرد مردم سؤال خواهد شد.

آنچه مهم است ارتباط اين عملكرد با مسئله‌اى است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حال حركت به سوى آن است و آن چيزى جز ولايت على عليه‌السلام نيست. در حديث ديگرى كه از

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره اين آيه پرسيدند، فرمود: درباره ولايت على بن ابى‌طالب سؤال مى‌شود.⁽¹⁾

دو. اعلان ولايت، مأموريتى الهى با صداى بلند

«فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ» . در اين آيه چهار نكته ظريف درباره ولايت به چشم مى‌خورد:

نكته اول: كلمه «اصدع» درباره ولايت به كار رفته در حالى كه در اكثر موارد از كلمه «بلِّغ» و نظاير آن استفاده شده است. «اصدع» به معناى اعلان با صداى بلند و ابلاغى است كه اطمينان از رسيدن خبر به مخاطبين در آن لحاظ شده باشد؛ و حقا مراسم غدير اين گونه ابلاغ شد به طورى كه خبر آن تا دورترين نقاط جهان آن روز و امروز منتشر شد، و تا دوردست‌هاى زمان و در همه اعصار تاكنون پخش شده است.

نكته دوم: كلمه «تُؤْمَرُ» حاكى از مأموريت الهى ولايت است و صراحتى در نزول امر ولايت از جانب خدا بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

نكته سوم: «مُشْرِكين» در چنين موقعيتى چه كسانى مى‌توانند باشند ؟ با توجه به اينكه پس از فتح مكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله معارضى از مشركين نداشت، منظور از مشركين يا منافقينى هستند كه با ظاهر اسلام باطن شرك را حفظ كرده‌اند و يا كسانى هستند كه مايلند در خلافت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شركتى داشته باشند.

نكته چهارم: كلمه «أَعْرِضْ» حاكى از بى‌توجهى و اعتنا نكردن است. يعنى اين امر پروردگار به قدرى مهم است كه در انجام آن به هيچ عكس العملى نبايد اعتنا كرد.

سه. وعده حفظ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

«إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ» . چنانكه در اوائل خطابه غدير آمده، يكى از عمده‌ترين موانع بر سر راه ابلاغ ولايت در غدير حضور مسخره كنندگان اسلام از داخل مسلمين

بود كه همان منافقين بودند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غدير فرمود: از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مهم معاف بدارد، زيرا ... از حيله‌هاى مسخره كنندگان اسلام (المُستَهزئين بالاسلام) اطلاع دارم.⁽¹⁾

در اين آيه خداوند صريحا به پيامبرش وعده خنثى‌سازى توطئه‌هاى آنان و دفع خطر آنان را مى‌دهد؛ و عملاً هم برگزارى مراسم سه روزه در آرامش كامل و حفظ حضرت از خطر قتل در كوه هَرشى⁽²⁾، نشان داد كه وقتى ضمانت خداوند پشتوانه عمل باشد، هيچ قدرتى توان بر هم زدن آن را ندارد.

نكته ديگرى كه در متن حديث جلب توجه مى‌كند عبارت: «اتاهُ جِبْرَئيلُ بِآخَرِ سُورَةِ الْحِجْرِ» است. از اين جمله مى‌توان استفاده كرد كه آيات نازل شده در اين مورد همه آيات آخر سوره حجر است و اختصاص به چند آيه ذكر شده ندارد. دنباله آيات از آيه 96 تا 99 در توصيف استهزا كنندگان و آزار آنان نسبت به ساحت مقدس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين است:

«الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللّه إِلها آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ. وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ . فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ كُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ. وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ» :

«كسانى كه خداى ديگرى در كنار خدا قرار مى‌دهند كه به زودى خواهند دانست. ما خوب مى‌دانيم كه از آنچه مى‌گويند سينه‌ات به تنگ مى‌آيد. پس با حمد پروردگارت تسبيح بگو و از سجده كنندگان باش. و پروردگارت را عبادت كن تا برايت يقين حاصل شود» .

آيه «لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الاْخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ»⁽³⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَكَّرُونَ»⁽¹⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَ هُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ»⁽²⁾= آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »

اشاره

آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »⁽³⁾

از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پس از اتمام مراسم حج در شهر مكه بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده اين آيات است:

«وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّه عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ . إِنْ تَتُوبا إِلَى اللّه فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللّه هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ» :

«هنگامى كه پيامبر گفتارى پنهانى به بعضى از همسرانش سپرد آنگاه كه آن زن راز او را افشا كرد و خدا پيامبرش را از اين مسئله با خبر نمود آن حضرت قسمتى از كارشان را براى آنان بازگو كرد و از گفتن قسمتى ديگر اعراض نمود آن زن از حضذت پرسيد چه كسى راز افشا كردن مرا به تو خبر داد فرمود خداى عليم آگاه به من خبر داد. اگر شما دو نفر نزد خدا توبه هم كنيد ولى قلب هايتان از حق منحرف شده است

و اگر بر ضد او اقدام نماييد بدانيد كه خدا صاحب اختيار اوست و جبرئيل و صالحِ مؤمنين و ملائكه بعد از خدا كمك اويند» .

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»⁽¹⁾:

«اى كسانى كه كافر شديد امروز عذر نياوريد كه طبق آنچه عمل كرديد جزا داده مى‌شود» .

اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:

1 - موقعيت تاريخى

اشاره

يكى از مسائلى كه اوضاع اجتماع مسلمانان را در سال‌هاى آخر عمر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و در غدير وخيم كرده بود، حركات عايشه و حفصه براى پدرانشان بود كه از داخل خانه بر ضد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله توطئه مى‌كردند. اين نفاق اهرم شكننده‌اى بود كه هر لحظه مشكل جديدى به وجود مى‌آورد.

اين ماجرا يكى از تاريك ترين برگ‌هاى زندگى عايشه و حفصه است، كه افشاى سرّ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله توسط آن دو و غضب حضرت بر آنان در راه غدير است. پس از ماجراى صحيفه ملعونه اول و شروع جدى اقدامات منافقين به سركردگى ابوبكر و عمر، عايشه و حفصه نقش بسيار مهمى را براى غصب خلافت بر عهده گرفتند، چه آنكه با حضور در زندگى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عنوان همسران آن حضرت، جزئيات لحظه به لحظه ماجراها را براى پدران خود ابوبكر و عمر - كه مهره‌هاى اصلى صحيفه بودند گزارش مى‌كردند.

پس از اتمام اعمال حجة الوداع و در راه بازگشت از مكه به سوى غدير خم⁽²⁾، خداوند رسما دستور ابلاغ ولايت را بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل كرد.

در پى آن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با امير المؤمنين عليه‌السلام مجلس خصوصى داشتند، و عايشه با اصرار از اين جلسه و محتواى آن و دستور ابلاغ ولايت با خبر شد. سپس آن را براى حفصه فاش كرد و هر دو به پدرانشان گفتند. آنها هم با همكارى ديگر سران منافقين تصميم به ترور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گرفتند و همين مقدمه‌اى براى شهادت حضرت شد، و آياتى هم در اين باره نازل گرديد.

در واقع عايشه و حفصه تمام خبرها را فورا در اختيار رؤساى ضد غدير يعنى پدران خود كه قرار مى‌دادند. ابوبكر و عمر هم طبق اخبار رسيده نقشه‌هاى متناسب با موقعيت طرح مى‌كردند، و حتى گاهى به دستور آنان سؤالاتى را طرح مى‌نمودند تا از پاسخ آن نتيجه لازم را براى اهداف خود بگيرند.

اين روند آن قدر تكرار شد كه وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد مدينه شد به خانه عايشه و حفصه نرفت و ارتباط خود را با آنان قطع كرد و درباره آنان آيات سوره تحريم نازل شد.

آنان كه اين ارتباط را ضرورى مى‌دانستند، به دستور ابوبكر به عنوان عذر خواهى نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمدند، و حضرت به شدت آنان را مؤاخذه نمود.

بار ديگر كه ارتباط برقرار شد عايشه و حفصه لحظه به لحظه وخيم شدن حال پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را توسط پيك‌هاى سرّى تا لشكر اسامه براى پدران خود مى‌فرستادند. همين دو نفر بودند كه توانستند ابوبكر و عمر را در موقعيت لازم به مدينه باز گردانند تا برنامه غصب خلافت طبق نقشه قبلى انجام شود.⁽¹⁾

و اما تفصيل ماجرا:

پس از اتمام اعمال حجة الوداع و در راه بازگشت از مكه به سوى غدير خم در روز چهاردهم ذى الحجه، از بين همسران پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نوبت عايشه بود كه حضرت طبق قاعده نزد او مى‌ماند. اما حضور على عليه‌السلام براى تحويل ودايع مانع از اين مسئله شد.

عايشه گفت: بايد نزد على بروم و به او چيزى بگويم كه نمى‌گذارد من نزد پيامبر باشم ! او آمد و خطاب به امير المؤمنين عليه‌السلام گفت: اى پسر ابى‌طالب، امروز پيامبر را از اينكه نزد من باشد محبوس كرده‌اى ! !

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى عايشه، بين من و على فاصله مشو، كه او در راه من از هيچ كس نمى‌ترسد. قسم به آنكه جانم به دست اوست هيچ مؤمنى او را دشمن نمى‌دارد و هيچ كافرى دوست نمى‌دارد. بدان كه حق بعد از من با على است و به همان سو مى‌رود كه على برود. از يكديگر جدا نمى‌شوند تا بر سر حوض كوثر نزد من وارد شوند.

عايشه گفت: يا رسول اللّه ! از آغاز امروز مجلس خصوصى شما با على طول كشيده است ! پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از او روى گرداند، ولى عايشه گفت: يا رسول اللّه، چرا آن مسئله خصوصى را از من پنهان مى‌كنى ؟ شايد براى من هم صلاح باشد ! !

حضرت فرمود: درست است. قسم به خدا اين مسئله صلاح است براى كسى كه خداوند او را به قبول آن و ايمان به آن سعادتمند نمايد، و من مأمورم همه مردم را بدان دعوت نمايم؛ و به زودى از اين مسئله اطلاع خواهى يافت وقتى آن را به طور عمومى اعلام كنم.

عايشه گفت: يا رسول اللّه، چرا الآن آن را به من خبر نمى‌دهى تا جلوتر عمل به آن را آغاز كنم و آنچه صلاح است شروع نمايم ! !

فرمود: به زودى به تو خبر خواهم داد، ولى آن را پنهان كن تا به من دستور داده شود كه آن را به صورت عمومى اعلام كنم. اگر آن را پنهان نمايى خداوند در دنيا و آخرت به تو اجر خواهد داد، و براى تو فضيلتى خواهد بود كه در ايمان به خدا و رسولش سبقت گرفته و سرعت نموده‌اى، ولى اگر اين راز را فاش كنى و مراعات حفظ آنچه به تو سپرده مى‌شود را ترك كنى به پروردگارت كافر شده‌اى و اجر تو از بين مى‌رود، و دست امن خدا و رسول را از خود برداشته‌اى، و از زيانكاران خواهى بود؛ و اين به خدا و رسول ضررى نخواهد زد و لعنت خدا و ملائكه و همه مردم بر تو خواهد بود.

عايشه قول داد كه آن سِرّ را پنهان كند و بدان ايمان آورد، و آن را مراعات نمايد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم آن راز را به او چنين خبر داد:

خداوند تعالى به من خبر داده كه عمر من پايان يافته، و به من دستور داده كه على را به عنوان علامتى در بين مردم منصوب نمايم، و او را امام آنان قرار دهم و جانشين خود نمايم همان گونه كه پيامبران قبل از من جانشينان خود را تعيين كرده‌اند. من به سوى خدا مى‌روم و خلافت او را اعلام خواهم كرد. اين مسئله را پشت پرده قلبت حفظ كن تا خدا اجازه اعلام آن را دهد.

عايشه بار ديگر قول داد اين راز را به كسى نگويد؛ اما خداوند به پيامبرش خبر داد كه او و رفيقش حفصه و پدرانشان در اين باره چه خواهند كرد.

جالب اينكه عايشه در همان روز به حفصه خبر داد و هر يك از آن دو به پدرانشان خبر دادند. ابوبكر و عمر جلسه تشكيل دادند و سراغ منافقين فرستادند و مسئله را به آنان هم خبر دادند.

آنان با يكديگر به مشورت پرداختند و گفتند: محمد مى‌خواهد امر خلافت را مانند كسرى و قيصر تا آخر روزگار در خاندان خود قرار دهد. نه به خدا قسم ! اگر خلافت به على بن ابى‌طالب برسد براى شما از زندگى نصيبى نخواهد بود، چرا كه محمد طبق ظاهرتان با شما رفتار مى‌كند، اما على طبق آنچه در دل نسبت به شما دارد عمل مى‌كند. پس درباره خود و چنين مسئله‌اى نيك نظر كنيد و هر چه در نظر داريد اعلام كنيد.

اين گونه بود كه سرّ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به دست عايشه و حفصه افشا شد، و پيرو آن خداوند آيات اول تا سوم سوره تحريم را نازل كرد كه خبر از كار آن دو زن مى‌داد، آنجا كه فرمود:

«وَ اِذْ اَسَرَّ النَّبِىُّ اَلى بَعْضِ اَزْواجِهِ حِديثا فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ اَظْهَرَهُ اللّه‌ُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ اَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ اَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَليمُ الْخَبيرُ» :

«هنگامى كه پيامبر گفتارى پنهانى به بعضى از همسرانش سپرد آنگاه كه آن زن آن (راز پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را افشا كرد و خدا پيامبرش را از اين مسئله باخبر نمود آن حضرت قسمتى از كارشان را براى آنان بازگو كرد و از گفتن قسمتى ديگر اعراض نمود وقتى (حضرت) خبر داد آن زن (عايشه) پرسيد چه كسى (افشا كردن مرا) به تو خبر داد (حضرت) فرمود خداى عليم آگاه به من خبر داد» .

سپس خداوند با آيه چهارم سوره تحريم به پيامبرش خبر داد كه اگر اظهار توبه هم نمايند قلوبشان منحرف است، و اگر بخواهند بر ضد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اقدامى كنند ياور آن حضرت خدا و جبرئيل و ملائكه و امير المؤمنين عليه‌السلام هستند.

آيه چنين است: «اِنْ تَتُوبا اِلَى اللّه‌ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ اِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَاِنَّ اللّه‌َ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْريلُ وَ صالِحُ الْمُؤمِنينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهيرٌ» :

«اگر شما دو نفر نزد خدا توبه كنيد اما قلب‌هايتان از حق منحرف شده است و اگر بر ضد او اقدم نماييد بدانيد كه خدا صاحب اختيار اوست و جبرئيل و صالح مؤمنين و ملائكه بعد از خدا كمك اويند» .

وقتى خداوند اين خبر را به پيامبرش داد حضرت آنان را احضار كرد و مسئله افشاى سِرّ خود را از آنان پرسيد و به توطئه منافقين اشاره‌اى نكرد. آنان قسم ياد كردند كه چنين كارى نكرده‌اند و راز حضرت را فاش ننموده‌اند.

اينجا بود كه آيه هفتم سوره تحريم در تكذيب آنان نازل شد: «يا اَيُّهَا الَّذينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» : «اى كسانى كه كافر شديد امروز عذر نياوريد كه طبق آنچه عمل كرديد جزا داده مى‌شويد» .⁽¹⁾

در اينجا موقعيت تاريخى اين آيات را از بُعدى ديگر به همراه بيان نكاتى در مورد آن بيان مى‌كنيم:

اعمال حج پايان يافته و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همراه با كاروان عظيم حجاج به مكه بازگشته‌اند.⁽¹⁾هنوز دستور حركت از مكه به سوى غدير از سوى خداوند نازل نگشته و حضرت يك روز در مكه توقف دارد.

اولين مرحله جدّى از مسئله ولايت در همين روز آغاز مى‌شود. قبل از اعلام و ابلاغ ولايت على عليه‌السلام به مردم، بايد ودايع نبوت و امامت به على عليه‌السلام سپرده شود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مجلسى خصوصى با على عليه‌السلام تشكيل مى‌دهد كه احدى در آن راه ندارد و اين مجلس در شبانه روزى است كه از نظر همسردارىِ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نوبت عايشه است.

او در برابر اينكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مجلس خصوصى با على عليه‌السلام دارد عكس العمل نشان مى‌دهد و اصرار دارد بداند موضوع از چه قرار است. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پس از گرفتن پيمانى محكم از او، اين سرّ را براى او باز مى‌گويد كه مسئله اعلان ولايت در پيش است.

عايشه سرّ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را فورا به ابوبكر و عمر خبر مى‌دهد، و آنان منافقين را جمع مى‌كنند و براى قتل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقشه مى‌كشند، ولى با خنثى شدن توطئه آنان در كوه هَرشى، نقشه مسموم كردن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را طرح مى‌كنند و به اجراى آن مى‌پردازند.

با اين مقدمه به استقبال ماجرايى مى‌رويم كه حذيفه از اين مرحله غدير ترسيم كرده و مى‌گويد⁽¹⁾:

اعمال حج پايان يافت و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مِنا به مكه بازگشت. در اينجا جبرئيل نازل شد و چنين پيام آورد:

اى محمد، خدايت سلام مى‌رساند و ... ، به تو دستور مى‌دهد على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را براى بعد از خودت در امت منصوب نمايى و خلافت را به او بسپارى، ... و خداوند به تو دستور مى‌دهد آنچه به تو آموخته به او بياموزى، و آنچه كه تو را بر حفظ آن مأمور كرده و نزد تو به وديعت گذاشته به او تحويل دهى، چرا كه او امين مورد اعتماد است.

اينجا بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام را صدا زد و يك روز و شب كامل با او جلسه خصوصى قرار داد. در اين مجلس علم و حكمتى را كه خدا به آن حضرت داده بود به على عليه‌السلام سپرد و آنچه جبرئيل گفته بود به او ابلاغ كرد.

آن روز - از بين همسران پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - نوبت عايشه بود كه حضرت على القاعده نزد او مى‌ماند، اما حضور على عليه‌السلام مانع اين مسئله شد. عايشه گفت: بايد نزد على بروم و به او چيزى بگويم كه نمى‌گذارد من نزد پيامبر باشم ! او آمد و خطاب به امير المؤمنين عليه‌السلام گفت: اى پسر ابى‌طالب، امروز يكسره پيامبر را از اينكه نزد من باشد محبوس كرده‌اى ! !

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در پاسخ او فرمود: اى عايشه، بين من و على فاصله مشو، كه او در راه من از هيچ كس نمى‌ترسد. قسم به آنكه جانم به دست اوست، او را دشمن نمى‌دارد مؤمن و دوست نمى‌دارد كافر. بدان كه حق بعد از من با على است و به همان سو مى‌رود كه على برود. از يكديگر جدا نمى‌شوند تا بر سر حوض كوثر نزد من وارد شوند.

عايشه گفت: يا رسول اللّه ! از آغاز امروز مجلس خصوصى شما با على طول كشيده است ؟ ! پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از او روى گرداند، ولى عايشه گفت: يا رسول اللّه ! چرا آن مسئله خصوصى را از من پنهان مى‌كنى ؟ شايد براى من هم صلاح باشد ! !

حضرت فرمود: درست است. قسم به خدا اين مسئله صلاح است براى كسى كه خداوند او را به قبول آن و ايمان به آن سعادتمند نمايد، و من مأمورم همه مردم را بدان دعوت نمايم، و به زودى از آن مسئله اطلاع خواهى يافت وقتى آن را به طور عمومى اعلام كنم.

عايشه گفت: يا رسول اللّه ! چرا الآن آن را به من خبر نمى‌دهى تا عمل به آن را آغاز كنم و آنچه صلاح است را شروع نمايم ؟ !

فرمود: به زودى به تو خبر خواهم داد، ولى آن را پنهان كن تا به من دستور داده شود كه آن را به صورت عمومى اعلام كنم. اگر آن را پنهان نمايى خداوند در دنيا و آخرت به تو اجر خواهد داد، و براى تو فضيلتى خواهد بود كه در ايمان به خدا و رسولش سبقت گرفته و سرعت نموده‌اى، ولى اگر اين راز را فاش كنى و مراعات حفظ آنچه به تو سپرده مى‌شود را ترك كنى به پروردگارت كافر شده‌اى و اجر تو از بين مى‌رود، و دست امن خدا و رسول را از خود برداشته‌اى و از زيانكاران خواهى بود؛ و اين به خدا و رسول ضررى نخواهد زد و لعنت خدا و ملائكه و همه مردم بر تو خواهد بود.

عايشه ضمانت كرد كه آن سِرّ را پنهان كند و بدان ايمان آورد، و آن را مراعات نمايد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم آن راز را به او چنين خبر داد:

خداوند تعالى به من خبر داده كه عمر من پايان يافته، و به من دستور داده كه على را به عنوان علامتى در بين مردم منصوب نمايم، و او را امام آنان قرار دهم و او را جانشين خود نمايم همان گونه كه پيامبران قبل از من جانشينان خود را تعيين كرده‌اند.

من به سوى خدا مى‌روم و خلافت او را اعلام خواهم كرد. اين مسئله را پشت پرده قلبت حفظ كن تا خدا اجازه اعلام آن را دهد.

عايشه بار ديگر قول داد كه اين راز را به كسى نگويد؛ اما خداوند به پيامبرش خبر داد كه او و رفيقش حفصه و پدرانشان در اين باره چه خواهند كرد.

جالب اينكه عايشه در همان روز به حفصه خبر داد و هر يك از آن دو به پدرانشان خبر دادند. ابوبكر و عمر جلسه تشكيل دادند و سراغ منافقين فرستادند و مسئله را به آنان هم خبر دادند. آنان با يكديگر به مشورت پرداختند و گفتند:

محمد مى‌خواهد امر خلافت را مانند كسرى و قيصر تا آخر روزگار در خاندان خود قرار دهد. نه به خدا قسم ! اگر خلافت به على بن ابى‌طالب برسد براى شما از زندگى نصيبى نخواهد بود، چرا كه محمد طبق ظاهرتان با شما رفتار مى‌كند، اما على طبق آنچه در دل نسبت به شما دارد عمل مى‌كند. پس درباره خود و چنين مسئله‌اى نيك نظر كنيد و هر چه در نظر داريد اعلام كنيد.

اين گونه بود كه سرّ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به دست عايشه و حفصه افشا شد، و پيرو آن خداوند اين آيات را نازل كرد كه خبر از كار آن دو زن مى‌داد، آنجا كه فرمود:

«وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّه عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ» :

«هنگامى كه پيامبر گفتارى پنهانى به بعضى از همسرانش سپرد آنگاه كه آن زن آن را افشا كرد و خدا پيامبرش را از اين مسئله باخبر نمود آن حضرت قسمتى از كارشان را براى آنان بازگو كرد و از گفتن قسمتى ديگر اعراض نمود آن زن (از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پرسيد چه كسى راز افشا كردن مرا به تو خبر داد (حضرت) فرمود خداى عليم آگاه به من خبر داد» .

سپس خداوند با آيه بعدى به پيامبرش خبر داد كه اگر اظهار توبه هم نمايند ولى قلوبشان منحرف است، و اگر بخواهند بر ضد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اقدامى كنند ياور آن حضرت خدا و جبرئيل و ملائكه و امير المؤمنين عليه‌السلام هستند. آيه چنين است:

«إِنْ تَتُوبا إِلَى اللّه فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللّه هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ» :

«اگر شما دو نفر نزد خدا توبه هم كنيد ولى قلب هايتان از حق منحرف شده است و اگر بر ضد او اقدام نماييد بدانيد كه خدا صاحب اختيار اوست و جبرئيل و صالحِ مؤمنين و ملائكه بعد از خدا كمك اويند» .

وقتى خداوند اين خبر را به پيامبرش داد آن حضرت تصميم بر قتل عايشه و حفصه گرفت. ابتدا آنان را احضار كرد و مسئله افشاى سرّ خود را از آنان پرسيد و به توطئه منافقين اشاره‌اى نكرد. آنان قسم ياد كردند كه چنين كارى نكرده‌اند و راز حضرت را فاش ننموده‌اند. اينجا بود كه آيه ديگر در تكذيب آنان نازل شد:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» :

«اى كسانى كه كافر شديد امروز عذر نياوريد كه طبق آنچه عمل كرديد جزا داده مى‌شويد» .

از سوى ديگر، منافقين مشورت خود را ادامه دادند و به اظهار نظر پرداختند، تا آنكه متفق شدند بر آنكه شتر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را بر فراز كوه «هَرشى» بِرَمانند - كه نظير آن را در جنگ تبوك هم عملى كردند - ولى خداوند اين شر را از پيامبرش دفع نمود.⁽¹⁾

بعد از آن به فكرهاى ديگرى از قتل و ترور و خوراندن سم به حضرت افتادند كه به صور مختلف در فكر اجراى آن بودند.

با اين كارى كه عايشه انجام داد و سرّ پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را فاش كرد، وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از سفر غدير به مدينه بازگشت به خانه همسرش ام‌سلمه رفت و يك ماه تمام در خانه او ماند و به خانه عايشه و حفصه نرفت ! ! آن دو اين مسئله را نزد پدرانشان ابوبكر و عمر مطرح كردند.

پدرانشان گفتند: ما مى‌دانيم چرا اين گونه رفتار كرده است و علت آن چيست. شما نزد او برويد و با محبت دَرِ گفتگو را با او باز كنيد و او را نسبت به خود متمايل نماييد، كه او را با حيا و كريم خواهيد يافت. شايد اين گونه بتوانيد آنچه در قلب اوست بيرون آوريد و غيظ او را آرام كنيد.

پيرو اين تصميم، عايشه به تنهايى نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و آن حضرت را در خانه ام‌سلمه يافت در حالى كه على عليه‌السلام نيز نزد آن حضرت بود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پرسيد: براى چه آمده‌اى ؟ ! گفت: يا رسول اللّه ! برايم غير عادى بود كه پس از بازگشت از اين سفر به خانه خود نيامدى، و من از نارضايتى تو به خدا پناه مى‌برم !

حضرت فرمود: اگر اين گونه است كه مى‌گويى نبايد رازى را كه سفارش كتمان آن را به تو نمودم افشا مى‌كردى. با اين كار هم خود را هلاك نمودى و هم گروهى از مردم را به هلاكت انداختى.

پس از اين ماجرا بود كه عايشه و حفصه با همدستى پدرانشان تصميم بر مسموم كردن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گرفتند تا زودتر به اهداف خود دست يابند. ابوبكر و عمر با گذشت دو ماه از واقعه غدير، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به دست عايشه و حفصه مسموم كردند.

هنگامى كه حضرت در بستر افتاد آنان سم را به اسم دارو به حضرت مى‌دادند، و وقتى حضرت بى‌حال مى‌شد آن را به زور در حلق پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌ريختند، و در آن حال هر چه حضرت از خوردن آن ابا مى‌كرد آنان به زور آن را در دهان مباركش مى‌ريختند.

وقتى حضرت به حال آمد فرمود: مگر من به شما اشاره نمى‌كردم كه دارو را به زور به من نخورانيد ؟ ! در پاسخ گفتند: ما به عنوان اينكه مريض دارو را دوست ندارد اين كار را كرديم ! ! فرمود: همه شما بر اين كار متفق بوديد ! ! !⁽¹⁾

2 - تحليل اعتقادى

اشاره

اين بود داستان مفصلِ نقشِ عايشه و حفصه در مقابله با غدير كه از روزهاى غدير آغاز شد و تا مسموم كردن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ادامه يافت. با دقت در فرازهاى اين ماجرا چهار نكته قابل استفاده است:

نكته اول: ودايع امامت

از آنجا كه حجج الهى امانت داران خدا در زمين و وديعه گاه امانات الهى هستند، و با توجه به اينكه تمام ودايع انبياء نزد حضرت خاتم الانبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جمع شده بود، اينك بايد همه آنها به جانشينان آن حضرت يكى پس از ديگرى سپرده مى‌شد، كه اين كار قبل از غدير در مكه در آن مجلس خصوصى انجام شد.

نكته اينجاست كه آن ودايع دو قسم‌اند: ودايع معنوى و ودايع مادى. ودايع معنوى همان است كه امير المؤمنين عليه‌السلام فرمود: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هزار باب علم را بر من گشود كه از هر كدام هزار باب باز مى‌شد.⁽²⁾اين علوم بسيار فراتر از نياز بشر است و متصل به درياى بيكران علم الهى است، كه بشر با سؤال از اين حجج الهى پاسخ و راه چاره همه مشكلاتش را خواهد يافت.

و اما ودايع مادى از يك سو شامل صحف آدم و شيث و نوح و ادريس و ابراهيم عليهم‌السلام و تورات و انجيل و قرآن است، و از سوى ديگر شامل كتابى به نام «جامعه» است كه در بر دارنده همه احكام الهى حتى ديه خراش است، و همه اينها ذخاير علم الهى به حساب مى‌آيند.

همچنين شامل يادگارهاى پيامبران است از قبيل پيراهن آدم و عصاى موسى و انگشتر سليمان، و نيز شامل يادگارهاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همچون پرچم و شمشير و زره و سپر و كلاهخود و انگشتر و كفش آن حضرت است.⁽¹⁾

نكته دوم: نتيجه مخالفت عايشه با على عليه‌السلام

وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مسئله ولايت على عليه‌السلام را براى عايشه فرمود پنج نتيجه براى مخالفت او با اين مسئله بر شمرد كه عبارتند از: كفر، سقوط اعمال، بيزارى خدا، زيان، لعنت.

عايشه هم با مخالفت خود با على عليه‌السلام در هر فرصت و شرايطى، كفر و لعنت و برائت خدا را نسبت به خود جارى نمود و اعمالش ساقط و خودش از خاسرين شد.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين باره به او فرمود: انْ اضَعْتِهِ وَ تَرَكْتِ رِعايَةَ ما الْقِىَ الَيْكِ مِنْهُ كَفَرْتِ بِرَبِّكِ وَ حَبِطَ اجْرُكِ وَ بَرِئَتْ مِنْكِ ذِمَّةُ اللّه وَ ذِمَّةُ رَسُولِهِ وَ كُنْتِ مِنَ الْخاسِرينَ ... ، وَ لَعَنَكِ اللّه وَ الْمَلائِكَةُ وَ النّاسُ اجْمَعينَ⁽²⁾:

اگر اين راز را فاش كنى و مراعات آنچه از مسئله ولايت به تو گفته شد ترك نمايى به پروردگارت كافر شده‌اى و اجر تو سقوط مى‌كند و ذمّه خدا و رسولش از تو بريئ مى‌گردد و از زيانكاران خواهى بود، و خدا و ملائكه و همه مردم تو را لعنت خواهند كرد.

نكته سوم: خيانت عايشه

كتمان و حفظ اسرار به تناسب اهميت آن لازم‌تر مى‌شود، و به همين تناسب افشاى آن خيانت بزرگ‌ترى به حساب مى‌آيد. درباره اهميت سرّى كه عايشه افشا كرد و برخورد خداوند با او جهاتى قابل توجه است:

الف. سرّى كه به عايشه سپرده شد مسئله ابلاغ ولايت بود كه تا رسيدن وقت آن به هيچ وجه نبايد افشا مى‌شد.

ج. عايشه مستقيما داخل اين سرّ نبود، و به زور خود را وارد آن كرد و با اصرار از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خواست كه به او خبر دهد، و اين بر او لازم‌تر مى‌كند كه در كتمان آن بكوشد.

د. عايشه نزد آن حضرت قول داد و ضمانت كرد كه به هيچ وجه آن سرّ افشا نشود و حضرت هم از او التزام گرفت و فرمود: فَلْيَكُنِ الامْرُ مِنْكِ تَحْتَ سُوَيْداءِ قَلْبِكِ الى انْ يَأْذَنَ اللّه بِالْقِيامِ بِهِ: اين مسئله نزد تو در پس پرده قلبت بماند تا خداوند اجازه اقدام به آن را بدهد.

د. عايشه آن راز را به كسانى كه اصل كتمان به خاطر آنان بود (يعنى اصحاب صحيفه) باز گفت، نه اينكه به مردم عادى گفته باشد، و اين خيانت عظيم است.

ه . عايشه نه اينكه اشتباها يا از روى بى‌توجهى و اهميت ندادن آن سرّ را فاش كرده باشد، بلكه عمدا و به قصد خيانت عمدى اين سرّ را به رؤساى منافقين يعنى اولى و دومى منتقل كرد و آنان بقيه را با خبر كردند.

و. اين افشاى سرّ توسط عايشه، فقط يك خيانت از نظر كتمان نكردن اسرار نبود، بلكه آثار متعددى از قبيل قتل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نقشه‌هاى ديگر بر آن مترتب شد.

با در نظر گرفتن جهات شش گانه مذكور است كه نزول آيات پى در پى براى تقبيح اين خيانت عايشه توجه را جلب مى‌كند و مى‌بينيم برخورد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين باره جدّى است. به نمونه‌هايى از اين مقابله قاطع با عايشه دقت كنيم:

الف. خداوند خيانت عايشه را به صراحت در قرآن آورده با آنكه معمولاً جزئيات مسائل در متن قرآن نمى‌آيد، آنجا كه مى‌فرمايد: «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ ... » .

ب. وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله علت افشاى سرّ را از او سؤال كرد، او به دروغ قسم ياد كرد كه چنين نكرده است، ولى باز قرآن صريحا او را تكذيب و تقبيح نمود و مُهر كُفر را بر پيشانى‌اش زده و فرمود: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ ... » ، و اين بدان معنى است كه عذر عايشه بيهوده بوده و او به قصد خيانت سرّ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را فاش كرده است.

ج. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى توبيخ جدى عايشه به گونه‌اى كه همه متوجه خيانت او شوند، پس از بازگشت از سفر غدير، پا در خانه عايشه نگذاشت و تا يك ماه اين كار را ادامه داد تا روزى كه او براى عذر خواهى آمد. اين به معناى قهر با خيانتكاران است، آن هم زنى كه همسر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد.

د. پس از آنكه عايشه به عنوان عذر خواهى آمد، حضرت او را به شدت بر سر خيانتش ملامت كرد. يك بار به او فرمود: قَدْ خالَفْتِ امْرى اشَدَّ خِلافٍ، و بار ديگر فرمود: لَوْ كانَ الامْرُ كَما تَقُولينَ لَما اظْهَرْتِ سِرّا اوْصَيْتُكِ بِكِتْمانِهِ، لَقَدْ هَلَكْتِ وَ اهْلَكْتِ امَّةً مِنَ النّاسِ.

ه . خداوند متعال در آيات بعدىِ همين سوره، خيانت عايشه را به مرحله صراحت مى‌رساند و او را به دو زن خيانتكارِ معروف - يعنى همسران حضرت نوح و حضرت لوط عليهماالسلام - تشبيه مى‌كند كه به آن دو پيامبر معظّم خيانت كردند. متن آيه چنين است:

«ضَرَبَ اللّه مَثَلاً لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا مِنَ اللّه شَيْئا وَ قِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ»⁽¹⁾:

«خداوند براى كسانى كه كافر شدند همسر نوح و همسر لوط را مثال مى‌زند كه در ازدواج دو بنده صالح ما بودند ولى به آنان خيانت كردند در نتيجه نزد خداوند همسر پيامبر بودن براى آنان هيچ فايده‌اى برايشان نداشت و به آنان گفته شد كه با داخل شوندگان داخل آتش شويد» .

نكته چهارم: شهادت و مسموم كردن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

در قسمتى از اين ماجرا آمده است كه پس از خيانت عايشه، منافقين به طور جدى اقدامات خود را بر ضد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آغاز كردند و از راه مسموم كردن حضرت پيش رفتند. عبارت چنين است: فَاجْتَمَعُوا فِى امْرِ رَسُولِ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مِنَ الْقَتْلِ وَ الاغْتِيالِ وَ اسْقاءِ السَّمِّ عَلى غَيْرِ وَجْهٍ.⁽¹⁾

بنا بر اين، جا دارد در اينجا مسئله شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مسموم شدن آن حضرت به دست عايشه و حفصه را پيگيرى نماييم:

روزى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: وقتى من به شهادت رسيدم على صاحب اختيار شما خواهد بود. امير المؤمنين عليه‌السلام در حالى كه اشك مى‌ريخت پرسيد: پدر و مادرم به فدايت يا نبى‌اللّه، آيا شما كشته مى‌شويد ؟ ! فرمود: آرى، من با سمّ شهيد مى‌شوم و از دنيا مى‌روم.⁽²⁾

روايات متعددى در شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد شده كه تصريح به مسمويت آن حضرت دارد. از جمله صاحب «المجدى فى الأنساب» ، شيخ مفيد، شيخ طوسى، علامه حلى، علامه مجلسى و محقق اردبيلى از شيعه، و نيز حاكم حسكانى، ابن‌سعد، ابن‌كثير از اهل‌سنت تصريح كرده‌اند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سن 63 سالگى مسموما شهيدا از دنيا رفت.⁽³⁾

امام صادق عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد: آيا مى‌دانيد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مرگ طبيعى از دنيا رفت يا كشته شد ؟ خداوند مى‌فرمايد: «أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ» : «اگر پيامبر از دنيا برود يا كشته شود آيا عقبگرد خواهيد كرد» ؟ اين بدان معنى است كه خداوند مسئله قتل را درباره آن حضرت به ميان مى‌آورد.⁽¹⁾

عاملان مسموم كردن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ابوبكر و عمر و عايشه و حفصه بودند، و علت اين اقدامشان رسيدن هر چه زودتر به اهدافشان بود. امام صادق عليه‌السلام طراح اين جنايت را آن چهار نفر معرفى كرده مى‌فرمايد: ابوبكر و عمر و عايشه و حفصه، چهار نفرى نقشه سم دادن به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را طراحى كردند» .⁽²⁾

آنگاه درباره علت اين نقشه مى‌فرمايد: وقتى ابوبكر و عمر از نزديكى شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و پيش‌بينى آن حضرت در مسئله خلافت آگاه شدند، براى اجراى هر چه سريع‌تر نقشه‌هاى خود تصميم به مسموم كردن آن حضرت گرفتند» .⁽³⁾

مُجريان اين نقشه در تاريخ معرفى شده‌اند و طرز كار آنان افشا شده است. امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايد: بدانيد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مسموم شد و عايشه و حفصه بودند كه آن حضرت را مسموم كردند.⁽⁴⁾

خود عايشه جزئيات اجراى نقشه را چنين گفته است: هنگام مريضى آخر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در لحظات بى‌حالى، دارويى را به اجبار در حلق آن حضرت مى‌ريختيم. در آن حال حضرت به ما اشاره مى‌كرد كه اين كار را نكنيم، ولى ما كار خود را انجام مى‌داديم ! وقتى حضرت به حال آمد گفت: مگر به شما اشاره نمى‌كردم كه دارو را به

اجبار به من نخورانيد ؟ در پاسخ گفتيم: ما به عنوان اينكه مريض دارو را دوست ندارد اين كار را مى‌كرديم ! فرمود: همه شما بر اين كار متفق بوديد !⁽¹⁾

آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ ... »

آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ ... »⁽²⁾

هنگامى كه نماز صبح دوشنبه هجدهم ذى الحجه در مسير بازگشت از حجة الوداع به سوى غدير خم خوانده شد و كاروان به حركت خود به سمت غدير ادامه داد و حدود پنج ساعت ديگر از راه باقى مانده بود، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امير المؤمنين عليه‌السلام را فرا خواند و نزول آيه تبليغ را خبر داد.

بقيه مسير با سرعت بيشترى طى شد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى اجراى فرمان الهى عجله نشان داد. همزمان آيه 7 سوره مائده كه در مدينه قبل از سفر حج و نيز در عرفات نازل شده بود تكرار شد:

«وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه‌ِ عَلَيْكُمْ وَ ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا» :

«به ياد آوريد نعمت خدا را بر شما و پيمانى را كه با شما محكم نمود آنگاه كه گفتيد پذيرفتيم و اطاعت مى‌كنيم» .

اين پيمان اشاره به «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا» بود كه مردم قبل از حركت به سوى مكه در مدينه درباره آيه «النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ ... » گفتند، و اكنون نتايج آن را در غدير با مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ مى‌گرفتند.⁽³⁾

آيه «وَ أعبُد رَبَّكَ حَتّى يَأتيكَ اليَقينَ»⁽⁴⁾= آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »

آيه «وَ اِنْ تَتُوبا اِلَى اللّه‌ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ اِنْ تَظاهَرا ... »⁽¹⁾= آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »⁽²⁾

آيه «وَ لَقَد نَعلَمُ أنَّكَ يَضيقُ صَدرَكَ بِما يَقولونَ»⁽³⁾= آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »

آيه «يا اَيُّهَا الَّذينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»⁽⁴⁾= آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »⁽⁵⁾

آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما ... »

اشاره

آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما ... »⁽⁶⁾

157، 201 - 209. اسرار غدير: ص 115، 117، 252، 253، 263 - 272، 275، 277، 281، 353 - 363. تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم‌السلام: ص 61 ، 63 ، 64 ، 82 ، 83 ، 202، 203 - 205. غدير در قرآن: ج 1 ص 35، 84 - 150 و ج 3 ص 425 - 433، 507 ، 508 . چكيده عبقات الانوار حديث غدير : ص 444 - 461. بر ساحل غدير: ص 57 - 68 . نگاهى بر زيارت غديريّه (صفاخواه، طالعى) : ص 111 - 150. غدير چشمه زلال ولايت (شيرازى) : ص 24 - 26. نقش غدير در كمال انسان‌ها (محمد اسدى گرمارودى) : 61 - 150. ستيز با آفتاب: 19 - 31. مائده غدير (جعفرپور) : ص 42 -

55 . غدير مظهر وحدت (وزنه) : ص 9 - 23. آيات ولايت (مرتضوى) : ج 2 ص 26 - 29، 79 - 97، 207 - 249. جايگاه غدير (دشتى) : ص 139 - 144. از غدير تا الغدير: ص 53 - 60 ، 91 - 103. شرح و تفسير خطبه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم (نقوى - جعفرى) : ص 141 - 143. ترجمه الغدير (امينى - واحدى) : ص 394 -

شمسايى) : ص 223 - 288. وقائع بيعات الامير عليه‌السلام من يوم الدار الى يوم الغدير (حسينى) : ص 59 - 79.

از جمله مشهورترين آيات غدير «آيه تبليغ» است، كه پس از اتمام مراسم حج و در مسير مكه به سوى غدير بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» :

«اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده‌اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى‌كند خداوند قوم كافر را هدايت نمى‌كند» .

مانند آيه «يا أيُّها الرَسول بَلِّغ ما أُنزِل إلَيكَ مِن رَبِّك» درباره هيچ يك از دستورات الهى نازل نشده، بلكه در آن موارد خود امر مثل نماز و روزه و امثال آن نازل مى‌شد و حضرت آن را به مردم ابلاغ مى‌فرمود، ولى در اين باره فرمان ابلاغ خاص صادر شد.

به دنبال آن «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» خصوصيت عظيم مسئله را مى‌رساند كه درباره هيچ يك از اوامر الهى چنين خطابى از طرف خداوند نيامده، و اين حاكى از اهميت ويژه اين دستور بين همه دستورات الهى است كه نرساندن آن مساوى با نرساندن رسالت پروردگار است.

و در آخر «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» كه خداوند درباره اين يك حكم با اين صراحت، ضمانت حفظ پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از انواع دشمنان نموده، حتى در اصل رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وعده حفظ آن حضرت را در مقابل خطرات احتمالى از مشركين و منافقين نداده و چنين سابقه‌اى درباره حضرت وجود ندارد. اين مسئله حكايت از اهميت ولايت نزد خداوند دارد كه چنين پشتيبانى فوق العاده‌اى نسبت به آن فرموده است.

آيه تبليغ از دو بُعد قابل بررسى است:

1 - موقعيت تاريخى

در بازگشت از حجة الوداع و حركت كاروان به سوى مدينه، جغرافياى اسلام براى يافتن نقطه‌اى حساس بر روى كره خاكى در حركت است. چهار روز راه در پيش است و از «سَيْرَف» و «مَرّ الظهران» و «عسفان» عبور مى‌كنند تا به «قُدَيْد» مى‌رسند كه تا غدير فاصله كمى دارد. در آنجا پيشواز غدير آغاز مى‌شود.

با پايان استراحت كاروان در «قُديد» ، بارها را براى غدير بستند و آن روز را تا شب به سمت غدير پيش آمدند. اكنون شب هجدهم ماه ذى الحجه است و كاروان مسير شبانه خود را به سوى غدير مى‌پيمايد.

غدير خم نيز با بركه آبش و چشمه‌سار و پنج درخت كهنسالش در انتظار كاروان عظيم حجاج است. مقصدى كه از مكه تعيين شده و مردم از وعده گاهشان و برنامه‌اى كه در انتظارشان است، به خوبى خبر دارند.

قلب رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در چگونگى تحقق امر الهى و اعلام ولايت مطلقه جانشينان معصوم خود مى‌تپد. پيك وحى نيز در تكاپوى فوق العاده‌اى براى تدارك برنامه فرداست. از «قُديد» تا «غدير خم» جبرئيل سه بار نازل مى‌شود و اين دستور را نازل مى‌كند: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ ... » .

همزمان تحركات مخرّب منافقين وارد مرحله جدى شده و اوضاع نشان مى‌دهد كه با حضور آن اكثريت مغشوش با افكار جاهلى، اجراى برنامه از پيش تعيين شده غدير غير ممكن است. از يك سو مردم ظاهربين فورا دهان به حسادت باز خواهند كرد كه پسر عموى خود و خاندانش را بر ما مسلط مى‌كند. از سوى ديگر منافقين آشوب بپا خواهند كرد و مجلس سخنرانى را بر هم خواهند ريخت و حتى ممكن است قصد جان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و امير المؤمنين عليه‌السلام را بنمايند.

هم خداوند علم به بحرانى بودن موقعيت دارد و هم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عنوان مجرى امر خدا به شدت نگران آن است، و هم مؤمنين از اعلام ولايت در چنان شرايطى واهمه دارند، و هم منافقين جو حاكم را زير نظر دارند و صدها توطئه در سر مى‌پرورانند.

در چنين شرايطى، پروردگار جهان مى‌خواهد با يد قدرت خود نشان دهد كه اگر او اراده كند همه مقهور اويند. حتى نسل‌هاى آينده بايد از اين حقيقت آگاه شوند كه در آن شرايط هولناك اراده حق تعالى بر اعلام ولايت در مراسم سه روزه غدير تعلق

گرفته بود، و در سايه آن عنايت الهى بود كه جمعيت يكصد و بيست هزار نفرى بدون مشكل تا غدير آمدند و حتى عده‌اى از اهل يمن و اهل مكه همراه قافله خود را به غدير رسانيدند.

مجلسى با آن عظمت و خطابه‌اى در يك ساعت - كه در تاريخ شش هزار ساله انبيا عليهم‌السلام بى‌سابقه بود - با كمال آرامش برگزار شد؛ و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بدون هيچ تقيه‌اى و بدون آنكه فرازهايى از سخنش را حذف كند، در سكوت مطلقِ يكصد و بيست هزار انسان، سخنرانى خود را به طور كامل ايراد كرد، و حتى در بين خطابه‌اش على عليه‌السلام را بر سر دست بلند كرد و او را معرفى نمود. بعد از آن در طول سه روز كه انتظار هر حادثه‌اى مى‌رفت، برنامه مفصل بيعت بدون هيچ بى‌نظمى برگزار شد.

آيا اين برنامه مفصل، در جوى چنان خطرناك، جز با اراده خداوند - كه قلب‌ها و فكرها و روح و جسم همه مردم در يد قدرت اوست - امكان پذير بود ؟ آيا جز معجزه نام ديگرى بر «غدير» مى‌توان گذاشت ؟ !

اواخر شب هجدهم و صبح آن روز كه كاروان به درختان و بركه غدير كاملاً نزديك شده بود، آيه‌اى از قرآن نازل شد كه در عين اختصار همه جوانب غدير را در برداشت، و تابلوى درخشنده غدير در متن قرآن شد.

اين آيه همه نگرانى‌ها را بر طرف كرد و خبر قطعى از اراده پروردگار و ضمانت حفظ از هر خطر و توطئه‌اى را داد:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ، إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» :

«اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده‌اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى‌كند خداوند قوم كافر را هدايت نمى‌كند» .⁽¹⁾

نزول اين آيه همه آن چيزى بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله انتظارش را مى‌كشيد؛ و انعكاس آن مى‌توانست اين گونه باشد:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» : اى صاحب رسالت، آنچه از سوى پروردگارت درباره امامت و خلافت و ولايت نازل شده ابلاغ كن و به مردم برسان.

«وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : اين مسئله آن قدر قطعى و مهم و مورد تأكيد است كه اگر انجام نشود گويا در رسالت و نبوت خويش هيچ گامى برنداشته‌اى و رسالتى كه بر دوشت نهاده شده به انجام نرسانده بر زمين نهاده‌اى.

«وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» : از جهت توطئه‌هايى كه از آن هراس دارى مطمئن باش كه خداوند حفظ تو را از شر مردمان توطئه‌گر ضمانت نموده است.

«إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» : هدف اصلى ابلاغ اين پيام و اتمام حجت است، و شكى نيست كه گروهى از مردم ولايت را نمى‌پذيرند و بدان ايمان نمى‌آورند و كفر مى‌ورزند.

با نزول اين آيه، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنچه درباره توطئه‌ها از مردم مخفى مى‌كرد بى‌واهمه با آنان در ميان گذاشت و فرمود: اين آيه تهديد بعد از وعيد است. حتما امر خداوند را به انجام خواهم رساند؛ چرا كه اگر مردم هم مرا متهم كنند و تكذيب نمايند براى من آسانتر از عواقب الهى در دنيا و آخرت است، و خدا بدون انجام اين وظيفه از من راضى نمى‌شود. اكنون كه خدا ضامن حفظ من است از هيچ كس نمى‌هراسم.⁽¹⁾

اجتماع عظيم انسانى غدير براى رفع هر ابهامى در مسئله ولايت بوده، و اگر بنا باشد همان مجلس آغاز ابهامى بزرگ در مسئله باشد، آن هم با به كار بردن يك كلمه عجيب كه اين همه پيچيدگى دارد، در اين صورت بايد گفت: اگر چنين مجلسى نبود مسئله ولايت بسيار واضح‌تر بود ! ! !

اينجاست كه آيه قرآن «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» محقق مى‌شود. يعنى اگر ابلاغ پيامى به اين صورت تحقق يابد كه مفهوم آن با گذشت چهارده قرن روشن نيست، پس در واقع ابلاغى نشده است ! !

در واقع تهديد در آيه «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» از نوع كلامى است كه به در مى‌گويند تا ديوار بشنود ! منظور از اين تهديد آن مردمى هستند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خوف قبول نكردن آنان را داشت؛ چرا كه حضرت از ابلاغ ولايت ابايى نداشت، و در تمام عمر خود با اسلوب‌هاى مختلف به ابلاغ آن همت گماشته بود.

اينگونه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به همراه ساير مؤمنين با قلبى مطمئن دست به كار اجراى فرمان پروردگار درباره غدير شدند. ساعتى بعد كاروان كنار بركه غدير توقف كرد و مردم پياده شدند و هر يك براى خود جايى پيدا كردند، و هنگام ظهر براى اجراى فرمان الهى در برابر منبر غدير زانو زدند.

2 - تحليل اعتقادى

اشاره

با توجه به موقعيت خاص اين آيه در واقعه غدير، در پنج مرحله به تحقيق آن مى‌پردازيم:

آيه بلّغ مهم‌ترين آيه غدير.

زمان و مكان نزول آيه بلّغ.

كيفيت نزول آيه بلّغ.

تفسير گونه‌اى بر آيه بلّغ.

تحليلى بر محتواى آيه بلّغ.

مرحله اول: آيه «بَلِّغْ» مهم‌ترين آيه غدير

قرار داشتن اين آيه در صدر آيات غدير نسبت به ساير آيات مربوط به آن، به خاطر اين است كه به عنوان دستور مستقيم الهى براى برنامه غدير شناخته شده است، و مى‌توان گفت: در هيچ مورد ديگرى آيه‌اى نداريم كه دستور صريح و روشنى درباره برنامه خاصى آمده باشد.

اختصاص آن به غدير هم نزد شيعه و غير شيعه از مسلمات است، و بين مفسرين و محدثين اهل‌سنت مشهور است، اگر چه بعضى از آنان در صدد انحراف شأن نزول آيه بوده‌اند.

ابتدا نام عده‌اى از بزرگان علماى اهل‌سنت، كه نزول آيه بلّغ را در غدير ذكر كرده‌اند مى‌آوريم⁽¹⁾:

5 . ابونعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى (ما نزل من القرآن فى على عليه‌السلام: ص 86 ) .

6 . ابوالحسن على بن احمد واحدى (اسباب النزول: ص 115) .

8 . عبداللّه بن عبيداللّه حسكانى (شواهد التنزيل: ج 1 ص 187) .

كسانى كه اسناد اين كتاب‌ها و روايات مربوط به آيه بلّغ به آنها منتهى مى‌شود عبارتند از: ابن‌عباس، ابوهريره، براء بن عازب، جابر بن عبداللّه، حذيفة بن اسَيد، زيد بن ارقَم، رياح بن حارث، عامر بن ليلى بن ضمرة، عبداللّه بن ابى‌اوفى، عبداللّه بن مسعود، عطية، مجاهد.⁽¹⁾

البته روايات شيعه درباره آيه بلّغ به قدرى زياد است كه نيازى به ذكر ندارد، و نزول آن درباره غدير نزد شيعه از مسلمات است.

نكته ديگر اينكه روايات مربوط به آيه در تبيين محتواى آن - كه شامل مسائل مهمى در مسئله ولايت است - نقش به سزايى دارد، و منحصر به فرد بودن آن را بين آيات غدير روشن مى‌سازد.

مرحله دوم: زمان و مكان نزول آيه بلّغ

شكى نيست كه آيه تبليغ قبل از غدير نازل شده، چرا كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غدير از نزول اين آيه خبر داد، و بخش دوم خطبه خود را به بيان جوانب مختلف آن اختصاص داد.

براى به دست آوردن زمان و مكان دقيق نزول آيه بايد روايات آن را مورد مطالعه قرار دهيم كه برخى صريح و برخى ديگر اشاره اجمالى به اين مطلب دارد:

اول. زمان و مكان دقيق آيه

ابتدا دو روايت را ذكر مى‌كنيم كه تعيين دقيق زمان و مكان نزول آيه را در بر دارد:

قالَ حُذَيْفَةُ: فَلَمّا كانَتِ اللَّيْلَةُ الرّابِعَةُ (بَعْدَ الْخُرُوجِ مِنْ مَكَّةَ) هَبَطَ جَبْرَئيلُ فى آخِرِ اللَّيْلِ فَقَرَأَ عَلَيْهِ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ ... » :

حذيفه مى‌گويد: وقتى شب چهارم از روز خروج از مكه (روز چهاردهم) شد، جبرئيل آخر شب نازل شد و اين آيه را بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خواند.⁽¹⁾

قالَ الْباقِرُ عليه‌السلام: فَلَمّا بَلَغَ غَديرَ خُمٍّ قَبْلَ الْجُحْفَةِ بِثَلاثَةِ امْيالٍ، اتاهُ جَبْرَئيلُ عَلى خَمْسِ ساعاتٍ مَضَتْ مِنَ النَّهارِ، فَقالَ: يا مُحَمَّدُ ! انَّ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ يُقْرِؤُكَ السَّلامُ وَ يَقُولُ لَكَ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ ... » :

امام باقر عليه‌السلام مى‌فرمايد: وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به غدير خم رسيد - كه در سه مايلى جحفه قرار دارد - جبرئيل پنج ساعت از روز گذشته نزد او آمد و گفت: اى محمد ! خداوند عزوجل به تو سلام مى‌رساند و به تو مى‌گويد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ ... » .⁽¹⁾

دوم. زمان و مكان اجمالى آيه

سه روايت ديگر هم اجمالاً فقط بين راه يا روز هجدهم در غدير را ذكر كرده بدون آنكه زمان يا مكان دقيق آن را تعيين كند:

قالَ الصّادِقُ عليه‌السلام: خَرَجَ رَسُولُ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله الى مَكَّةَ فى حَجَّةِ الْوِداعِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْها جاءَهُ جَبْرَئيلُ فِى الطَّريقِ فَقالَ لَهُ: يا رَسُولَ اللّه ! انَّ اللّه تَعالى يُقْرِؤُكَ السَّلامُ وَ قَرَأَ هذِهِ الاْيَةِ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » :

امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايد: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجة الوداع به مكه آمد. وقتى از آنجا بازگشت جبرئيل در راه نزد او آمد و گفت: يا رسول اللّه ! خداى تعالى سلامت مى‌رساند. و سپس اين آيه را خواند: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » .⁽²⁾

عَنْ ابْنِ عَبّاسٍ: حَتّى كانَ الْيَوْمَ الثّامِنَ عَشَرَ، فَانْزَلَ اللّه تَبارَكَ وَ تَعالى عَلَيْهِ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... » :

ابن‌عباس مى‌گويد: تا آنكه روز هجدهم شد، و خداوند تبارك و تعالى بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين نازل كرد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » .⁽³⁾

عَنْ زَيْدِ بْنِ ارْقَمَ: لَمّا نَزَلْنا بِالْجُحْفَةِ راجِعينَ وَ ضَرَبْنا اخْبِيَتَنا نَزَلَ جَبْرَئيلُ بِهذِهِ الاْيَةِ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » :

زيد بن ارقم مى‌گويد: وقتى در جُحفه پياده شديم و خيمه‌ها را بر پا كرديم، جبرئيل اين آيه را نازل كرد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » .⁽¹⁾

بايد توجه داشت كه منظور از «جُحْفه» ، منطقه جحفه است كه غدير خُم در آن قرار گرفته است؛ چرا كه تصريح به بر پا كردن خيمه‌ها مى‌كند، و شكى نيست كه در جحفه توقفى نبوده و خيمه‌اى بر پا نشده است، و فقط در غدير خم براى برنامه سه روزه خيمه‌ها را بر پا كرده‌اند.

حال سؤال اين است كه از مجموع اين روايات و اقوال درباره زمان نزول آيه كدام را بپذيريم ؟

بايد توجه داشت كه فاصله زمانى بين دو قول از آخر شب تا پنج ساعت بعد از طلوع آفتاب است. اين مقدار زمان حدودا شش ساعت مى‌شود، و اين زمان قابل توجهى نيست. فاصله مكانى آن هم از مكانى قبل از غدير، با در نظر گرفتن مسير پنج شش ساعته با پاى شتر تا خود غدير است، كه البته اين فاصله هم چندان زياد به نظر نمى‌رسد.

سوم. جمع‌بندى در زمان و مكان آيه

با در نظر گرفتن اين مطلب، در حل اختلاف درباره زمان و مكان نزول آيه دو احتمال وجود دارد:

احتمال اول: راويانى كه غدير را محل نزول آيه ذكر كرده‌اند، اين فاصله زمانى و مكانى را مقدار مهمى به حساب نياورده‌اند و اجمالاً نزول آن را در غدير حساب

كرده‌اند، و يا حتى ورود به منطقه غدير را در نظر گرفته‌اند اگر چه بعد از چند ساعت به بركه و درختان رسيده باشند.

احتمال دوم: هنگامى كه آنان از آيه با خبر شده‌اند در غدير و پنج ساعت بعد بوده، و چنين گمان كرده‌اند كه آيه در آن زمان و مكان نازل شده، در حالى كه خبر نداشته‌اند كه اصل نزول آن چند ساعت قبل در بين راه بوده است.

در اين ميان - با استفاده از چند قرينه - مى‌توان نزول آيه را در پنج ساعت بعد از طلوع آفتابِ روز هجدهم، در كنار بركه و درختان غدير ترجيح داد:

قرينه اول

طبق روايات متعدد، رسيدن قافله كنار بركه غدير قبل از ظهر بوده، كه در فاصله باقيمانده تا ظهر مردم خيمه‌هاى خود را بر پا كردند و همزمان منبر غدير نيز براى سخنرانى آماده شد.

اين زمانِ ورود با پنج ساعت پس از طلوع آفتاب كه حدود ساعت ده صبح مى‌شود و در نزول آيه ذكر شده تطابق دارد. با در نظر گرفتن اين مطلب و اضافه بر اينكه محل غدير از مكه تعيين شده بود و همه مى‌دانستند كه بايد در آنجا براى برنامه‌اى مهم توقف كنند، مى‌توان گفت: به محض رسيدن كنار بركه، خداوند بر رسولش وحى فرستاد كه اكنون همه شرايط براى اعلان ولايت آماده است و همه در وعده‌گاه غدير حضور يافته‌اند، پس هر چه زودتر «بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ» .

قرينه دوم

امير المؤمنين عليه‌السلام در زمان خلافت ظاهرى خود براى اولين بار پس از 25 سال روز غدير را جشن گرفت. در اين مراسم آن حضرت دقيقا پنج ساعت از روز گذشته بر فراز منبر قرار گرفت و خطابه مفصلى ايراد فرمود.⁽¹⁾اين ساعت ظاهرا براى تطبيق دقيق با زمانى است كه آيه بلّغ در آن نازل شده است.

قرينه سوم

اينكه در روايت امام صادق عليه‌السلام كلمه «فِى الطَّريقِ» (يعنى: در راه) درباره نزول آيه آمده، منافاتى با نزول آيه در غدير ندارد، چرا كه مى‌فرمايد: فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْها جاءَهُ جَبْرَئيلُ فِى الطَّريقِ ... ؛ يعنى در بازگشت از مكه به مدينه در بين راه جبرئيل اين آيه را آورد، و اين كلمه «بين راه» بر خود «غدير» هم تطبيق كامل دارد، چرا كه بين راه مكه تا مدينه است.

قرينه چهارم

روايت امام باقر عليه‌السلام بر روايت حذيفه و ابن عباس و زيد بن ارقم ترجيح دارد، چرا كه اولاً از مقام عصمت صادر شده، و ثانيا روايات سه نفر مذكور حالت كلى گويى از نظر زمان و مكان دارد و اجمالاً روز هجدهم يا منطقه جحفه يا اواخر شب را ذكر كرده‌اند.

ولى امام عليه‌السلام با دقت و ظرافت كامل پنج ساعت از روز گذشته را تعيين مى‌فرمايد، در حالى كه چنين دقت زمانى در ذكر قضاياى تاريخى در آن عصر موسوم نبوده، و حضرت به خاطر عنايت فوق‌العاده اين گونه زمان دقيق آن را بيان نموده است.

مرحله سوم: كيفيت نزول آيه بلّغ

هيچ آيه‌اى با اين مقدمات مفصل كه در آيه تبليغ به وقوع پيوسته نازل نشده است، به طورى كه جا دارد از آن با عنوان «تاريخچه نزول آيه تبليغ» ياد كنيم. با جمع بندى احاديث مربوط به نزول آيه، سير تسلسلى كيفيت نازل شدن آن تقديم مى‌شود:

دستور اعلان ولايت على عليه‌السلام از مدينه بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد و كاروان عظيم با دو هدف حج و ولايت حركت كرد. همزمان با شروع حج مراحل جدى معرفى امير المؤمنين عليه‌السلام آغاز شد. هنگام عشاى روزه عرفه، خداوند بار ديگر دستور و برنامه منصوب كردن امير المؤمنين عليه‌السلام را به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داد. با اين اعلام كه خبر از نزديكى برنامه مى‌داد، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تكذيب مردم و تحريكات منافقين را به ياد آورد و خود را در

شرايطى سخت احساس كرد⁽¹⁾و آن قدر گريست كه محاسن شريفش پر از اشك شد و فرمود:

اى جبرئيل، دير زمانى نيست كه قوم من از جاهليت فاصله گرفته‌اند. من اينان را به اختيار خودشان يا به كمك جنگ‌ها به انقياد خود درآورده‌ام. اكنون اگر بخواهم ديگرى را بر آنان حاكم كنم چه خواهد شد ؟⁽²⁾

اين بود كه فعلاً چيزى در اين باره به مردم نگفت و صلاح دانست كه اطلاعى نداشته باشند تا مبادا او را متهم كنند.⁽³⁾

با پايان حجة الوداع و حركت از مكه به سوى غدير، در سه مرحله اين فرمان تكرار شد و نزول آيه در اين سه مرحله انجام گرفت. جبرئيل در بين راه آمد و از طرف خداوند سلام رساند و چنين خواند: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ» : «اى رسول خدا، برسان آنچه از سوى پروردگارت بر تو نازل شده است» .

در مرحله اول همين مقدار از آيه نازل شد و در پى آن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى جبرئيل، دير زمانى نيست كه مردم مسلمان شده‌اند. مى‌ترسم با اعلان ولايت على مضطرب شوند و اطاعت نكنند و اهل نفاق تفرقه ايجاد كنند، و به جاهليت باز گردند، چرا كه دشمنى آنان و عداوتشان با على روشن است. اگر ممكن است از خدا بخواه تا مرا از اين مأموريت معاف فرمايد.

جبرئيل بازگشت و روز بعد دوباره نازل شد و اين هنگامى بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هنوز كنار بركه نرسيده بود، اما وارد منطقه غدير شده بود. اين بار جبرئيل چنين گفت: يا محمد، خداى تعالى مى‌فرمايد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ

فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده‌اى» .

در اين مرحله دوم يك فراز به آيه اضافه شد، و جبرئيل دستور آورد كه بايد فردا در منزل بعدى كه كاروان پياده مى‌شوند، ولايت على عليه‌السلام را بر مردم اعلام كنى.

در پى اين دستور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى جبرئيل، از اصحابم مى‌ترسم كه با من مخالفت كنند و اهل نفاق بر من طعن وارد كنند. قريش در ضديت با اين موضوع مطالبى به من گفته‌اند⁽¹⁾، و من بر جان خود و على ترس دارم.⁽²⁾از خدا بخواه كه در اعلان چنين مطلبى حفظ از شر مردم را براى من ضمانت كند.

بار ديگر جبرئيل بالا رفت، و روز بعد هنگامى نازل شد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كنار بركه غدير خم رسيده و پنج ساعت از طلوع آفتاب گذشته بود. در آنجا جبرئيل چنين گفت: يا رسول اللّه، خداى تعالى مى‌فرمايد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» : «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده‌اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى‌كند» .

در اين مرحله سوم كه ضمانت حفظ از طرف خدا هم به آيه اضافه شد، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: به خدا قسم از اين مكان حركت نخواهم كرد تا رسالت پروردگارم را ابلاغ نمايم.⁽³⁾اين تهديدى از طرف پروردگار من است كه اگر رسالت او را ابلاغ نكنم مرا عذاب خواهد كرد. آگاه باشيد كه از هيچ كس ترسى ندارم و امر خداى عزوجل را به اجرا در خواهم آورد. اگر مرا تكذيب هم كنند برايم بهتر از عقوبت خداوندى در دنيا و آخرت است.⁽⁴⁾

آنگاه على عليه‌السلام را فرا خواند و نزول آيه را به او چنين خبر داد: خداوند عزوجل اين آيه را نازل كرده است: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ؛ يعنى درباره ولايت تو يا على. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ؛ يعنى اگر آنچه درباره ولايت تو دستور داده شده‌ام انجام ندهم عمل من باطل مى‌شود، و هر كس به غير ولايت تو خدا را ملاقات كند اعمالش باطل مى‌شود. اين وعده‌اى است كه خداوند براى من وفا خواهد كرد. من جز فرموده پروردگارم - تبارك و تعالى - نمى‌گويم. آنچه مى‌گويم از جانب خداى عزوجل است كه درباره تو نازل كرده است.⁽¹⁾

مرحله نهايى اعلام عمومى نزول اين آيه بر فراز منبر غدير انجام گرفت. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آغاز خطابه غدير، ارتباط مستقيم فرمان الهى در اين آيه را با خطابه بلندى كه براى اعلان ولايت آغاز كرده بود با تمام جزئيات چنين بيان فرمود⁽²⁾:

آنچه پروردگارم به من وحى نموده ادا مى‌نمايم از ترس آنكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچ كس نتواند آن را دفع كند ... ، زيرا خداوند به من اعلام فرموده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده‌ام، و براى من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده و خدا كفايت كننده و كريم است. خداوند به من چنين وحى كرده است:

«بِسْمِ اللّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ، فى حَقِّ عَلِىٍّ عليه‌السلام؛ يَعْنى فِى الْخِلافَةِ لِعَلِىِّ بْنِ ابى‌طالِبٍ عليه‌السلام. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .

آنگاه بيان فرمود كه من درباره هيچ يك از دستورات خدا كوتاهى نكرده‌ام، و نزول اين آيه با محتواى خاصش سببى دارد كه براى شما بيان مى‌كنم. سپس درباره علت اين خطاب عتاب‌آميزِ خداوند فرمود كه در نزول اين آيه جبرئيل سه بار بر من نازل شد،

و وجود منافقين و كارشكنان باعث شد تا از جبرئيل بخواهم كه از خدا بخواهد تا مرا از انجام چنين مأموريتى معاف بدارد، ولى خداوند نپذيرفت. اكنون هم از من راضى نمى‌شود مگر آنچه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم.

سپس بار ديگر آيه را تلاوت فرمود: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ، فى حَقِّ عَلِىٍّ عليه‌السلام. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» . و اين گونه بود كه آيه «بَلِّغْ» طى شرايط پر مخاطره‌اى نازل شد و به مردم اعلام گرديد.

مرحله چهارم: تفسير گونه‌اى بر آيه بلّغ

متن آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » داراى چهار قسمت است كه در عين ارتباط به يكديگر، هر كدام بار سنگينى از زواياى غدير را با خود حمل مى‌كند، و در روايات مربوط به آيه هم جداگانه و به تفصيل مورد تبيين قرار گرفته است.

از آنجا كه درك عميقى از هر فراز در روشن‌تر شدن فراز بعدى اثر دارد، لذا چهار فصل آيه را جداگانه مورد موشكافى قرار مى‌دهيم، و تفسيرى كه در احاديث اهل بيت عليهم‌السلام آمده مى‌آوريم.

چهار فراز آيه عبارتند از:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» .

«وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» .

«وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .

«إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» .

فراز اول: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ»

در اين فراز دو قسمت بايد تبيين شود: «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ» و «بَلِّغْ» . اگر چه جمله اول مؤخّر است، ولى چون فهم معناى دقيق آن در جمله دوم مؤثر است مقدم شده است:

قسمت اول: «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ»

«ما» موصوله در اينجا نقطه ابهام است و بايد معلوم شود آنچه در اين مقطع از طرف خدا بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده چيست.

احاديث بسيارى از شيعه و غير شيعه در حد تواتر وارد شده كه منظور از «ما أُنْزِلَ» در اين آيه ولايت امير المؤمنين عليه‌السلام است، و اين مطلب در قالب عبارات كوتاه و بلند بيان شده است. در يك كلمه، مقصود «ولايت» است و در بلندترين عبارت منظور تمام خطبه بلند غدير است.

آنچه به عنوان تفسير عبارت «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» در روايات آمده مطالب زير است، كه بعضى مجمل و برخى ديگر واضح‌تر است، كما اينكه بعضى كوتاه‌تر و برخى مفصل‌تر است:

ما انْزِلَ فى عَلِىٍّ: آنچه درباره على نازل شده است.⁽¹⁾

ما اُنْزِلَ فى حَقِّ عَلِىٍّ، يَعْنِى الْخِلافَةِ لِعَلِىِّ بْنِ ابى‌طالِبٍ: آنچه در حق على نازل شده؛ يعنى خلافت براى على بن ابى‌طالب.⁽²⁾

انْ تَنْصِبَ عَلِيّا عَلَما لِلنّاسِ: على را به عنوان نشانه‌اى براى مردم منصوب نمايى.⁽³⁾

وِلايَةُ عَلِىٍّ عليه‌السلام: ولايت على عليه‌السلام.⁽⁴⁾

ما انْزِلَ الَيْكَ فى عَلِىٍّ لَيْلَةَ الْمِعْراجِ: آنچه در شب معراج درباره على بر تو نازل شد.⁽⁵⁾

انْ تَعْهَدَ عَهْدَكَ وَ تُقيمَ عَلِيّا عَلَما لِلنّاسِ يَهْتَدُونَ بِهِ: عهد خود را بسپارى و على را به عنوان علامتى براى مردم منصوب نمايى كه به وسيله او هدايت شوند.⁽¹⁾

انْ اقِمْ عَلِيّا عَلَما وَ خُذْ عَلَيْهِمُ الْبَيْعَةَ وَ جَدِّدْ عَلَيْهِمْ ميثاقى لَهُمُ الَّذى واثَقْتُهُمْ عَلَيْهِ: على را به عنوان نشانه‌اى بر پادار و از مردم بيعت بگير و عهد و ميثاق مرا كه قبلاً با آنان بسته‌ام تجديد كن.⁽²⁾

انْ انْصِبَ لَكُمْ امامَكُمْ وَ الْقائِمَ فيكُمْ بَعْدى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى، وَ الَّذى فَرَضَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الْمُؤْمِنينَ فى كِتابِهِ طاعَتِهِ فَقَرَنَهُ بِطاعَتِهِ وَ طاعَتى وَ امَرَكُمْ بِوِلايَتِهِ: امام شما و آن كه بعد از من در ميان شما امور را بدست مى‌گيرد و وصى و جانشينم را منصوب نمايم، همان كسى كه خداى عزوجل در كتابش اطاعت او را بر مؤمنين واجب كرده، و اطاعت او را قرين اطاعت خود و من قرار داده و شما را به ولايت او امر كرده است.⁽³⁾

إنْ أقُومَ فى هذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ كُلَّ أبْيَضَ وَ أسْوَدَ: إنَّ عَلِىَّ بْنَ أبى‌طالِبٍ أخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى فى أُمَّتى وَ الإمامَ مِنْ بَعْدى، الَّذى كانَ مَحَلُّهُ مِنّى مَحَلَّ هارُونَ مِنْ مُوسى إلاّ أنَّهُ لا نَبِىَّ بَعْدى، وَ هُوَ وَلِيُّكُمْ بَعْدَ اللّه وَ رَسُولِهِ.

در اين مجلس بپا خيزم و به هر سياه و سفيدى بفهمانم كه على بن ابى طالب برادرم و وصيم و جانشينم در امت من و امام بعد از من است. همان كسى كه منزلت او نسبت به من همچون هارون نسبت به موسى است مگر آنكه پيامبرى بعد از من نيست. و او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسول است.⁽⁴⁾

تمام خطبه غدير كه بعد از اين امر و به عنوان امتثال آن ادا شده تفسير «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» است.⁽⁵⁾

قسمت دوم: «بَلِّغ»

اكنون كه منظور از آنچه بايد ابلاغ گردد معلوم شد، سؤال اين است كه آيا «ولايت على عليه‌السلام» قبلاً ابلاغ نشده بود ؟ آيا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از هر فرصتى براى مطرح كردن خلافت و امامت و ولايت دوازده امام بعد از خود استفاده نمى‌كرد ؟ اگر چنين است پس اين تبليغ چه فرقى با تبليغ‌هاى قبلىِ ولايت دارد ؟

پاسخ اين است كه فرق اين ابلاغ با آنچه در قبل بوده رسميت آن از يك سو و مفصل بودن آن از سوى ديگر است. در حج هم مسئله همين‌طور بود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهبارها مسئله حج را مطرح كرده بود و در قرآن هم نازل شده بود و به برخى اعمال آن هم اشاره شده بود، و حتى حضرت مى‌توانست يك دور اعمال حج را براى مردم بيان كند بدون آنكه آنها را انجام دهد. ولى رسميت دادن به آن از يك سو و عملاً تمام جزئيات آن را براى مردم توضيح دادن از سوى ديگر، انگيزه چنين مراسمى براى حج بود.

طبيعى است كه در برخى اعمال كه هر روز يا هر چند گاه يكبار انجام مى‌شود و برنامه آن در چند كلمه خلاصه مى‌شود، نيازى به چنين مراسم مفصل نيست.

در مسائل اعتقادى هم آنچه مختصرتر است و آثار آينده‌ساز آن كمتر، نياز به مراسم رسمى و مفصل ندارد؛ ولى آنچه مانند «جانشينى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله» حساس است و جوانب پيچيده‌اى دارد، بايد در يك مراسم رسمى و تحت اعلان عمومى و با بسط همه جزئيات بيان گردد.

آنچه قبلاً درباره «ولايت على عليه‌السلام» در طول عمر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله توسط آن حضرت گفته شده بود، چه بسا در مواردى از سر تقيه بوده و حضرت صلاح ديده‌اند كه جوانبى از آن بيان نشود. در مواردى مخاطب درك كاملى نداشته و مجملاً گفته شده است.

اما در خطبه غدير با ضمانت عصمت پروردگار، تمام پرده‌هاى تقيه كنار رفته، و مخاطبانى به تعداد كل بشريت در نظر گرفته شده‌اند، و در مجلسى عظيم و بى‌سابقه كه از قبل پيش بينى شده بود، در اتمام حجتى همه جانبه، مسئله «ولايت امامان عليهم‌السلام» در كامل‌ترين شكل خود مطرح شده است.

فراز دوم: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»

در اين فراز نيز دو قسمت از آيه بايد تبيين شود: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ» ، «فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» .

قسمت اول: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ»

اين جمله شرطيه در اوامر الهى بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اولين و آخرين بار است، و در هيچ مورد ديگرى خداوند پس از دستورى به پيامبرش چنين خطابى نفرموده است. يعنى درباره آن حضرت انجام ندادن فرامين الهى قابل تصور نيست تا براى پيشگيرى از آن خداوند شرطى به ميان آورد.⁽¹⁾

بنا بر اين، با قرائت اين آيه هر خواننده‌اى فورا متوجه مى‌شود كه در مورد اعلان ولايت زمينه خاصى بوده و جوّ خاصى حاكم شده كه به انجام رساندن چنين امرى با مشكل رو به رو شده است.

اين مشكل به صراحت در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز مطرح شده، و براى آنكه همه جوانب مطلب كاملاً شفاف باشد آن حضرت صريحا فرموده است:

وَ انّى راجَعْتُ رَبّى خَشْيَةَ طَعْنِ اهْلِ النِّفاقِ وَ تَكْذيبِهِمْ: من درباره انجام اين امر به پروردگارم مراجعه و تقاضاى انجام نشدن آن را نمودم از ترس طعنه اهل نفاق و تكذيب آنان.⁽²⁾

وَ سَأَلْتُ جَبْرَئيلَ انْ يَسْتَعْفِىَ لِىَ السَّلامَ عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ الَيْكُمْ: من از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد تا مرا از تبليغ اين مطلب به شما معاف بدارد.⁽³⁾

طبعا اين سؤال مطرح مى‌شود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از چه كسانى و از چه جهتى ترس داشت، كه با وجود آنها نتواند امر الهى را آنگونه كه بايد به ثمر رساند و ابلاغ نمايد ؟

باز هم براى آنكه اين احساس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دقيقا مطرح شود، در سخنان آن حضرت در اين مورد كلماتى از قبيل «اخْشى» ، «اتَخَوَّفُ» ، «حَذَرا» و «مَخافَةَ» به چشم مى‌خورد، كه صراحتا ترس از چيزى يا كسى را دليل بر اين توقف ذكر مى‌فرمايد.

در روايات مربوط به آيه بلّغ، هم افرادى كه حضرت از شر آنان در امان نبوده مطرح شده؛ و هم جهتى كه از آن خوف داشته و هم عكس العمل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با احساس چنين شرايطى بيان گرديده است، كه ذيلاً نمونه‌هاى آن را در چهار بخش ذكر مى‌كنيم:

ترس از چه كسانى، ترس از چه جهاتى، ريشه‌هاى نامساعد بودن شرايط، عكس العمل‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با احساس شر مردم.

الف. ترس از چه كسانى ؟

در روايات مربوط به آيه، گاهى افراد مورد نظر با همان صفت كه از آنان ترسيده مى‌شود ذكر شده‌اند مثل «أهلُ النِفاق وَ الشِقاقِ»⁽¹⁾و «أهلُ الإفكِ»⁽²⁾و گاهى گروه خاصى از مردم بدون ذكر خصوصيت آنان آمده مثل «قُرَيش»⁽³⁾و «أصحابى»⁽⁴⁾و «قَومى»⁽⁵⁾و گاهى همه مردم به طور عموم به عنوان كلمه «ناس»⁽⁶⁾ذكر شده است.

در مواردى هم دو مورد با هم ذكر شده مثلاً فرموده است: اخافُ قُرَيشا وَ النّاسَ.⁽⁷⁾

شكى نيست كه منظور از همه مردم اكثريت آنان است، و افرادى همچون سلمان و ابوذر و مقداد پشتيبانان ولايت بوده‌اند و هيچ خوفى از جانب آنان متوجه مسئله غدير نبوده است.

ولى اين مهم است كه بدانيم همان اكثريت مردم - از جهت ترسى كه بر آنان بوده به چند گروه تقسيم مى‌شدند و همه از يك جهت مشكل نداشتند؛ كه توضيح اين مطلب در قسمت بعدى ذكر خواهد شد.

اما ذكر «قريش» و «اصحاب» ناظر به حضور گروه خاصِ توطئه‌گر در بين آنان است كه اين مطلب بعد از شهادت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خوبى آشكار شد و همه ديدند كه سردمداران سقيفه همه از قريش بيرون آمدند، و همانان كه نام «اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله» را بر پيشانى داشتند با سوء استفاده از همين عنوان كار خود را پيش بردند و اهداف شوم سقيفه را عملى ساختند.

ب. ترس از چه جهاتى ؟

براى اعلام ولايت در غدير، با در نظر گرفتن اقشار مختلف مردم، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از جهات مختلفى مى‌ترسيد كه اين جهات به صراحت در روايات مفسِّر آيه بلّغ آمده است. اين جهات در دو قسمت قابل بررسى است: اتفاقاتى كه ممكن بود با اعلان ولايت روى دهد، و ريشه‌هايى كه باعث چنين وقايعى مى‌شدند.

اما اتفاقاتى كه ممكن بود روى دهد - على رغم اينكه ابتداءً جان حضرت در خطر احساس مى‌شد - ولى تكيه كلام حضرت بر جهاتى بود كه به حفظ دين مردم باز مى‌گشت، اگر چه جان حضرت هم در خطر بود.

آنچه به عنوان احساس خطر در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده، هشت جهت است كه به ترتيبِ شدت آنها ذكر مى‌شود:

جهت اول: نپذيرفتن و اطاعت نكردن و مخالفت

اين كم‌ترين و ساده‌ترين برخورد كسانى بود كه ولايت على عليه‌السلام را قبول نمى‌كردند.

يعنى با آنكه مى‌دانستند اين ولايت از طرف خداست، ولى به عنوان سرپيچى رسما و علنا زير بار فرمان خدا نرفتنِ خود را اعلام مى‌كردند.

اين مسئله در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اينگونه آمده است: انْ لا يُطيعُوا⁽¹⁾: اطاعت نكنند، انْ يُخالِفُونى⁽²⁾: با من مخالفت كنند، انْ لا يَقْبَلُوا قَوْلى⁽³⁾: سخن مرا نپذيرند.

جهت دوم: تكذيب

به اين معنى كه به آن حضرت در مطالبى كه مى‌فرمايد نسبت كذب دهند و بگويند: اينها را از جانب خود مى‌گويى و در نسبت آن به خدا دروغ مى‌گويى. اين پله دوم از عكس العمل‌هايى بود كه انتظار مى‌رفت گروهى از مخالفين ولايت در غدير با اين روش رو در روى حضرت بايستند.

اين جهت در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با عبارات مَخافَةَ تَكْذيبِ أهلِ الإفكِ⁽⁴⁾: از ترس تكذيب اهل افترا، وَ خَشْيَةَ تَكْذيبِ اهْلِ النِّفاقِ⁽⁵⁾: براى حذر از تكذيب اهل نفاق، و أن يُكَذِّبُونى⁽⁶⁾: از ترس آنكه مرا تكذيب كنند، آمده است.

جهت سوم: اتهام

به اين معنى كه بگويند: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مطرح كردن مسئله ولايت را بهانه‌اى قرار داده تا خاندانش را بر ما مسلط كند و حكومت را از دست ديگران خارج سازد. اين نوع برخورد - كه بوى جاهليت مى‌دهد - با سرعت بيشترى در اذهان عموم مردم جاى مى‌گيرد و پذيرفته مى‌شود.

اين مسئله در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اينگونه آمده: أن يَتَّهِمُونى⁽⁷⁾: از ترس آنكه مرا متهم كنند. أنْ يَقُولُوا جاءَ بِابْنِ عَمِّهِ⁽⁸⁾: اينكه بگويند پسرعموى خود را بر سر كار آورده.

جهت چهارم: استهزاء و مسخره كردن

اين روش يكى از راه‌هاى ديرينه منافقين در برخورد با مقام والاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، تا آنجا كه گاهى پشت سر حضرت با چشم و زبان خود اشاره‌هاى مسخره‌آميز مى‌كردند، و يا براى حضرت لقبى نامناسب شايع مى‌كردند مثل كلمه «اُذُن» به معناى گوش كه ذكر خواهد شد.⁽¹⁾

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در كلام خود اين مسئله را با اين جمله ياد مى‌كند: لِعِلْمى بِحِيَلِ الْمُسْتَهْزِئينَ بِالاسْلامِ⁽²⁾: به خاطر علمى كه درباره حيله‌هاى مسخره كنندگان اسلام دارم.

جهت پنجم: تفرقه

به اين معنى كه با مطرح شدن ولايت امير المؤمنين عليه‌السلام، هر يك از مردم -

با كشش‌ها و انحرافات درونى - در اين باره برخوردى داشته باشند و به تفرقه بيفتند و در صدد اعمال نظر خود باشند.

اين حقيقت نيز مسئله‌اى قابل پيش‌بينى بود، كه در روايت با چنين تعبيرى آمده است:

فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مِنْ قَوْمِهِ وَ اهْلِ الْنِّفاقِ وَ الشِّقاقِ انْ يَتَفَرَّقُوا⁽³⁾: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از قوم خود و اهل نفاق و شقاوت ترس آن داشت كه مبادا متفرق شوند.

جهت ششم: اضطراب و طغيان

منظور از آن يك درجه بالاتر از تفرقه فكرى است، و نوبتِ بر هم ريختن نظم و بعد از آن طغيان و بلوا و آشوب به راه انداختن عده‌اى مى‌شود. اين احتمال نيز درباره جامعه مسلمين وجود داشت و زمينه آن فراهم بود.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين نكته را به صراحت مطرح كرد: فَأَخْشى انْ يَضْطَرِبُوا⁽¹⁾: مى‌ترسم نظم را بر هم ريزند. و يا در روايت آمده است: فَتَخَوَّفَ انْ يَطْغَوْا فى ذلِكَ عَلَيْهِ⁽²⁾: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ترس آن داشت كه در اين باره بر عليه او طغيان كنند.

جهت هفتم: بازگشت به جاهليت

اين مسئله از مهم‌ترين خطراتى بود كه جامعه مسلمين را تهديد مى‌كرد و اين به دو علت بود: يكى آنكه فاصله چندانى با جاهليت گذشته نداشتند و بازگشت به آن مشكل نبود، و ديگر اينكه از ورودشان به اسلام هم دير زمانى نمى‌گذشت و هنوز پايه‌هاى اسلام در دل مردم آنچنان كه بايد مستحكم نشده بود.

اين جهت را پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به چند تعبير ياد كردند:

انَّ قَوْمى حَديثُوا عَهْدٍ بِالْجاهِلَيَّةِ، ضَرَبْتُهُمْ عَلَى الدّينِ طَوْعا وَ كَرْها حَتَّى انْقادُوا لى، فَكَيْفَ اذا حَمَلْتُ عَلى رِقابِهِمْ غَيْرى⁽³⁾: قوم من به جاهليت قريب العهد هستند. من با آنان براى قبول دين جنگيده‌ام و با اختيار يا اكراه در برابرم تسليم شده‌اند. پس چگونه خواهد بود اگر بر آنان ديگرى را حاكم كنم ؟

و يا فرمود: انَّ النّاسَ حَديثُوا عَهْدٍ بِالاسْلامِ⁽⁴⁾: مردم تازه مسلمان شده‌اند.

و يا در روايت آمده است: فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مِنْ قَوْمِهِ انْ يَرْجِعُوا الى جاهِلِيَّةٍ⁽⁵⁾: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از قوم خود ترسيد كه به جاهليت باز گردند.

جهت هشتم: خطر جانى براى پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام

اين خطر كه در بازگشت از تبوك سابقه داشت، و منافقين نقشه قتل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در

راه بازگشت از جنگ تبوك و قتل امير المؤمنين عليه‌السلام را هنگام استقبال از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در همان جنگ كشيده بودند و اجرا هم كردند؛ ولى خداوند آن دو بزرگوار را حفظ كرد.⁽¹⁾

در اين موقعيت هم به طور جدى در چنين فكرى بودند و از هنگامى كه متوجه جدى بودن مراسم غدير شدند سعى داشتند قبل از اعلان ولايت در غدير آن حضرت را به قتل برسانند⁽²⁾، و وقتى موقعيتى نيافتند باز هم دست برنداشتند تا در گردنه هَرشى در بازگشت از غدير نقشه خود را عملى كردند؛ ولى خداوند به پيامبرش خبر داد و او را از شر آنان نجات داد.⁽³⁾

اين خطر نيز به صراحت در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده است كه فرمود: اىْ رَبِّ، انّى اخافُ قُرَيْشا وَ النّاسَ عَلى نَفْسى وَ عَلِىٍّ⁽⁴⁾: پروردگارا، من از قريش و مردم بر جان خود و على مى‌ترسم.

ج. ريشه‌هاى نامساعد بودن شرايط

اكنون با مرورى بر روايات مربوط به آيه بلّغ، آنچه به عنوان ريشه و علت اين جو فكرى نامساعد در جامعه مسلمين مى‌توانست باشد، ذكر مى‌كنيم:

دورويى و نفاق در سال‌هاى آخر عمر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اعلاترين درجه در جامعه مسلمين وجود داشت، چرا كه بسيارى از آنان كه مسلمان مى‌شدند در قلوبشان ايمان وجود نداشت و فقط به زبان اقرار مى‌كردند. اسلام آوردن بسيارى از مردم يا به طمع اوج گيرى اين دين الهى در آينده بود كه روز به روز آثار آن را مى‌ديدند، و يا از ترس شمشير و قتل بود، و يا براى رسوا نشدن همرنگ جماعت مى‌شدند.⁽⁵⁾

اكنون انبوهى از منافقين در ميان جمعيت حاضر در غدير وجود داشتند، كه احتمال مى‌رفت با كوچك‌ترين تغيير شرايط بتوانند اوضاع را در دست بگيرند و بلوايى بپا كنند، زيرا همينان قبلاً نيز در برابر اقدامات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست به كارشكنى‌هاى بسيارى زده بودند.

اين خطر جدى در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اين تعابير آمده است: خَشْيَةَ طَعْنِ اهْلِ النِّفاقِ⁽¹⁾: از ترس اهل نفاق، لِعِلْمى بِكَثْرَةِ الْمُنافِقينَ⁽²⁾: به خاطر آگاهى من از زياد بودن تعداد منافقين.

در احاديث مربوط به آيه نيز مى‌فرمايد: خَشِىَ مِنْ اهْلِ النِّفاقِ وَ الشِّقاقِ⁽³⁾: از اهل نفاق و شقاوت ترسيد، و يا مى‌فرمايد: امَرَهُ بِتَرْكِ الْحَفْلِ بِاهْلِ الزَّيْغِ وَ النِّفاقِ: خداوند به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داد كه با اهل كجروى و دورويى همنشينى نكند⁽⁴⁾، و يا در حديثى آمده: فَضاقَ النَّبِىِّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بِذلِكَ ذَرْعا لِمَعْرِفَتِهِ بِفَسادِ قُلُوبِهِمْ⁽⁵⁾: با در نظر آوردن اين مطلب دنيا بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تنگ آمد، چرا كه از فساد قلوب آنان اطلاع داشت.

كينه‌توزى نسبت به على عليه‌السلام از ريشه‌هاى اساسى در مخالفت با مسئله ولايت بود. اين دشمنى در افراد ولدالزنا و ولد حيض و بسيارى از منافقين ذاتى بود⁽⁶⁾، و عده بسيارى هم بودند كه در جنگ‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پدران و برادران و ساير فاميلشان به دست امير المؤمنين عليه‌السلام به قتل رسيده بودند و يا به دست آن حضرت ضربتى خورده يا اسير شده و يا مورد مجازاتى قرار گرفته بودند.

اكنون همه اين افراد مى‌بايست در برابر منبر غدير زانو مى‌زدند و مى‌شنيدند كه صاحب اختيارشان پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همين على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است، و پيداست كه تحمل چنين مقامى درباره آن حضرت براى چنين كسانى بسيار سنگين بود.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين ريشه اساسى را به طور جدى در نظر داشت و متن حديث درباره آن چنين مى‌گويد: فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مِنْ قَوْمِهِ انْ يَتَفَرَّقُوا لِما عَرَفَ مِنْ عَداوَتِهِمْ وَ لِما تَنْطَوى عَلَيْهِ انْفُسُهُمْ لِعَلِىٍّ عليه‌السلام مِنَ الْعَداوَةِ وَ الْبَغْضاءِ⁽¹⁾: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از قوم خود ترسيد كه متفرق شوند، به خاطر عداوتى كه از آنان سراغ داشت، و به خاطر دشمنى و كينه‌اى كه نسبت به على عليه‌السلام داشتند.

اين يك امر طبيعى است كه هر كس تازه متوجه اشتباه خود شده و از فكرى دست برداشته و گرايش جديدى پيدا كرده، زمانى لازم دارد تا آخرين بقاياى گذشته را از جان و تن خويش بزدايد، و در عمق و جوانب راه نو پرورده شود.

در چنين موقعيتى نوسانات وارده قبل از پخته شدن فكر، ممكن است باعث بازگشت به گذشته و دست برداشتن از اعتقاد جديد شود. شكى نيست كه فاصله آن روز اسلام با اولين اعلان خروج از جاهليت 23 سال بيشتر نبود. چه بسيار بودند كسانى كه فاصله آنان با جاهليت به ده سال اخير پس از هجرت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باز مى‌گشت. عده‌اى از آنان با جاهليت يك سال بيشتر فاصله نداشتند و از فتح مكه مسلمانى را آغاز كرده بودند.

درباره چنين جمعيتى كه هنوز با افكار و تعصبات جاهلى دست و پنجه نرم مى‌كردند و هنوز ريشه‌هاى اعتقادى اسلام را به خوبى درنيافته بودند، راه بازگشت به جاهليت چندان دشوار نبود، به خصوص آنكه يادآورى خاطره‌هاى جنگ‌هاى بدر و احد و خندق و خيبر و فتح مكه نيز عوامل آماده‌اى براى تحريك آنان بود.

اين نكته جدى نيز در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عنوان يكى از علل ترس از فتنه مردم مطرح شد، و حضرت چنين تعبير فرمود: انَّ قَوْمى حَديثُوا عَهْدٍ بِالْجاهِلِيَّةِ، ضَرَبْتُهُمْ عَلَى الدّينِ طَوْعا وَ كَرْها حَتَّى انْقادُوا لى، فَكَيْفَ اذا حَمَلْتُ عَلى رِقابِهِمْ غَيْرى⁽¹⁾: سابقه قوم من با جاهليت نزديك است. من با آنان براى قبول دين به اختيار يا با كراهت جنگيده‌ام تا آنكه در برابر من تسليم شده‌اند. پس چگونه خواهد بود اگر بر آنان ديگرى را حاكم كنم ؟

در حديث ديگرى تازه مسلمان بودن آنان را مطرح مى‌كند و مى‌فرمايد: انَّ النّاسَ حَديثُوا عَهْدٍ بالاسْلامِ فَاخْشى انْ يَضْطَرِبُوا⁽²⁾: سابقه مردم با اسلام نزديك است، مى‌ترسم به اضطراب بيفتند.

در حديث ديگر از اين احساس چنين تعبير شده است: كَرِهَ رَسُولُ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله أنْ يَتَّهِمُوهُ لأنَّهُمْ كانُوا حَديثى عَهْدٍ بِجاهِلِيَّةٍ⁽³⁾: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ترسيد او را متهم كنند چرا كه به جاهليت نزديك بودند. و يا چنين آمده است: فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله انْ يَرْجِعُوا جاهِلِيَّةً⁽⁴⁾: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ترسيد مردم به اعتقاد جاهليت بازگردند.

يكى از ريشه‌هاى اساسى در مسئله ولايت، كه بعد از رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خيلى زود خود را نشان داد، كمبود تقوى و مراعات نكردن حضور خداوند بود. مردمى كه خدا را در نظر نگيرند، خيلى راحت با تغيير شرايط دست از اعتقاد خود بر مى‌دارند و هيچ ترس و واهمه‌اى هم به خود راه نمى‌دهند.

آنچه به معناى تقواى بازدارنده از انحراف است در آن مردم وجود نداشت، و جاى خالى اين ريشه اصيل اسلام به هر بهانه‌اى مى‌توانست زمينه فاصله گرفتن مردم از دين را آماده سازد.

اين همان چيزى بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خوف آن را داشت و درباره آن چنين تعبير فرمود: وَ سَأَلْتُ جَبْرَئيلَ انْ يَسْتَعْفِىَ لِىَ السَّلامَ عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ الَيْكُمْ لِعِلْمى بِقِلَّةِ الْمُتَّقينَ⁽¹⁾: اى مردم ! از جبرئيل خواستم كه درباره ابلاغ اين پيام به شما مرا معذور بدارد به خاطر آنكه از كمى متقين خبر دارم.

د. عكس العمل‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با احساس شرّ مردم

اكنون نوبت آن است كه عكس العمل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را هنگام احساس چنين شرى از جانب مردم ذكر كنيم. در رواياتى حالت درونى حضرت را مجسم مى‌كند كه فرمود: انَّهُ قَدْ نَزَلَ عَلَىَّ امْرٌ ضِقْتُ بِهِ ذَرْعا⁽²⁾: مسئله‌اى بر من نازل شده كه كه به خاطر آن به تنگ آمده‌ام.

يا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: انَّ اللّه تَبارَكَ وَ تَعالى ارْسَلَنى الَيْكُمْ بِرِسالَةٍ وَ انّى ضِقْتُ بِها ذَرْعا⁽³⁾: خداوند تبارك و تعالى رساندن پيامى به شما را بر عهده من گذاشته است، و من براى انجام آن خود ا در فشار مى‌بينم؛ كه منظور از اين عبارت حالت و شرايطى است كه از به تنگ آمدن و در تنگنا قرار گرفتن و راه‌ها را مسدود ديدن به كسى دست مى‌دهد.

در روايتى ديگر تأثير اين انقلاب درونى را نشان مى‌دهد و مى‌گويد: فَبَكى النَّبِىُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حَتَّى اخْضَلَّتْ لِحْيَتُهُ⁽⁴⁾: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گريست به گونه‌اى كه محاسن مباركش از اشك خيس شد.

در حديثى ديگر انعكاس عملى اين تأثير بيان شده: كَرِهَ رَسُولُ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله انْ يُحَدِّثَ النّاسَ بِشَىْ‌ءٍ⁽⁵⁾: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ترجيح داد كه فعلاً در اين باره براى مردم چيزى نگويد.

قسمت دوم: «فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ»

با روشن شدن عللى كه باعث مراجعه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به درگاه الهى درباره ابلاغ امر ولايت شد، نوبت آن است كه به بررسى پاسخ الهى به اين مراجعه و راهى كه خداوند براى حل اين مشكلات قرار داد، بپردازيم.

در اينجا آنچه در متون روايات در اين باره آمده ذكر مى‌كنيم، و تحليل و نتيجه گيرى صحيح آن را در پايان بحث‌هاى مربوط به آيه ذكر مى‌نماييم:

وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مشكلات را مطرح كرد و پيرو آن معذور داشتن خود را از ابلاغ اين پيام در چنان شرايطى درخواست نمود، از طرف خداوند تأكيد بر ابلاغ و عدم امكان الغاى آن مطرح شد.

اين پاسخ الهى در بعضى روايات به صورت مجمل ذكر شده و با عبارات: وَعيدٌ مِنْ رَبّى، وَعيدٌ بَعْدَ وَعيدٍ⁽¹⁾، تَهْديدٌ وَ وَعيدٌ⁽²⁾، تَهْديدٌ بَعْدَ وَعيدٍ⁽³⁾آمده كه منظور آميزه‌اى از تهديد و وعده ناگوار است.

همين اجمال در روايتى چنين آمده است: أتاهُ جَبْرِئيلُ بِالزَّجْرِ وَ الانْتِهارِ⁽⁴⁾: جبرئيل دستور منع و پيشگيرى از عدم ابلاغ را آورد، كه به معناى هشدار نسبت عواقب انجام نشدن چنين ابلاغى و منع شديد از چنين فكر و تصميمى است.

در روايات ديگرى اين تهديد و وعده ناگوار الهى صريحا ذكر شده است. در بعضى از اين موارد فقط نارضايتى خداوند و ناقص ماندن رسالت الهى و بى‌ارزش شدن عمل مطرح شده است. اصل آن در متن آيه است كه مى‌فرمايد: «فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ؛ يعنى خداوند رسالتى را بر دوش تو قرار داده و تو از آن شانه خالى كرده‌اى، و يا به اين معنى كه اگر در ابلاغ ولايت كوتاهى كنى نبوت خود را ناقص گذاشته‌اى.

مورد ديگر در متن خطبه غدير است؛ آنجا كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد: وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه مِنّى إلاّ أنْ أبَلِّغَ ... : بعد از همه اين مشكلات خدا از من راضى نمى‌شود مگر آنكه ابلاغ كنم.

مورد ديگر روايتى است كه آن حضرت خطاب به امير المؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد: لَوْ لَمْ ابَلِّغْ ما أُمِرْتُ بِهِ مِنْ وِلايَتِكَ لَحَبِطَ عَمَلى⁽¹⁾: اگر ابلاغ نكنم آنچه مأمور به آنم از ولايت تو عمل من بى‌ارزش مى‌شود.

در رواياتى هم اين تهديد الهى در شديدترين نوع آن يعنى عذاب و عقوبت الهى مطرح شده كه مى‌تواند نتيجه نرساندن رسالت و نارضايتى الهى باشد. در روايتى تعبير: عُقُوبَة اللّه ايّاىَ⁽²⁾: عقوبت خدا نسبت به من، آمده است.

در موردى ديگر مى‌فرمايد: فَاوْعَدَنى لاَبَلِّغُها اوْ لَيُعَذِّبُنى⁽³⁾: خدا مرا تهديد كرده كه يا اين پيام را ابلاغ نمايم و يا مرا عذاب مى‌نمايد.

در متن خطابه غدير مى‌فرمايد: حَذَرا مِنْ أنْ لا أفْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لا يَدْفَعُها عَنّى أحَدٌ وَ إنْ عَظُمَتْ حيلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ: از ترس اينكه مبادا انجام ندهم و عقوبت هلاك كننده‌اى از سوى خدا بر من فرود آيد كه احدى نتواند آن را از من دفع كند هر چند كه حيله او عظيم باشد و دوستى او خالص باشد.

در حديثى ديگر، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين هم شديدتر مطرح مى‌كند و مى‌فرمايد: فَهُوَ أهْوَنُ عَلَىَّ مِنْ أنْ يُعاقِبَنِىَ الْعُقُوبَةَ الْمُوجِعَةَ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ⁽⁴⁾: ابلاغ چنين پيامى براى من آسان‌تر است از اينكه خداوند با عقوبت دردناك در دنيا و آخرت مرا عذاب كند.

فراز سوم: «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»

چهار نكته مهم درباره اين قسمت آيه بايد در نظر گرفته شود:

نكته اول: دراين آيه به جاى كلماتى از قبيل «حفظ» ، «وقى» ، «صون» ، از كلمه «عصم» استفاده شده است. اين كلمات با آنكه مترادف هستند ولى از نظر معناى دقيق، هر يك ظرافت‌هايى دارند كه استفاده از آنها را در مورد خاص خودشان مناسب‌تر مى‌نمايد.

فرق «عصم» با ساير الفاظى كه به معناى حفظ كردن است، در جهت «منع» آن است.

حفظ كردن در شرايط مختلفى قابل تصور است: گاهى كسى براى پيشگيرى از خطرِ احتمالى اقدام به حفاظت از خود يا ديگرى مى‌نمايد، كه در اين صورت «عصم» به كار نمى‌رود. اين لفظ در جايى استفاده مى‌شود كه خطر فعلاً هست و وجود عينى آن احساس مى‌شود، و به عنوان دفاع و مقابله با آن خطر اقدام به حفظ مى‌شود؛ و در واقع از برخورد خطر با شخص يا شيئ مورد نظر ممانعت مى‌شود.

بنا بر اين، جمله «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» ؛ يعنى اى پيامبر، خداوند متعال تو را از همه خطراتى كه خود را در معرض آن مى‌بينى و حقيقتا وجود دارد، حفظ خواهد كرد.

نكته دوم: وقتى خداوند ضمانت حفظ كسى را نمايد، اين يد قدرت اوست كه هر احتمال خطرى را از بين مى‌برد و اطمينان قلبى صد در صد ايجاد مى‌كند.

درباره اين ضمانت الهى، امير المؤمنين عليه‌السلام مى‌فرمايد: ضَمِنَ لَهُ عِصْمَتَهُ مِنْهُمْ⁽¹⁾: خداوند براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حفظ او از شر آنان را ضمانت فرمود. و امام رضا عليه‌السلام مى‌فرمايد: ازالَ كُلَّ تَقِيَّةٍ بِضِمانِ اللّه عَزَّ وَجَلَّ⁽²⁾: هر تقيه‌اى را با ضمانت الهى از ميان برداشت.

نكته سوم: اين ضمانت در محدوده اجراى برنامه غدير و اعلان رسمى ولايت امير المؤمنين عليه‌السلام است. يعنى نگرانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين بود كه با مشكلات موجود نتواند اين اتمام حجت بزرگ و ابلاغ عظيم را به مرحله عمل برساند، و خداوند با اين ضمانتِ حفظ زمينه را براى اعلان ولايت آماده كرد. بنا بر اين، اگر تا رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و يا بعد از آن اين نگرانى‌ها دوباره به ميان آمده و گاهى به مرحله عمل هم رسيده است، اين منافاتى با آيه ندارد.

نكته چهارم: ضمانت خداوند درباره مشكل عمومى اين ابلاغ است، و ربطى به قلوب مردم و رفتار آنان ندارد. بنا بر اين، گفتگوها و كارهايى كه مخفيانه بين آنان رد و بدل شده - بدون آنكه بتواند خللى به برنامه غدير وارد كند - از اين ضمانت خارج است.

بايد گفت: اصولاً چنين مسايلى نياز به ضمانت ندارد، زيرا خللى به اين ابلاغ وارد نمى‌كند.

با توجه به چهار نكته فوق، نوبت آن است كه اين فراز آيه را در سه بخش مورد بررسى قرار دهيم:

آنچه در بيان نگرانى‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ذكر شد مورد ضمانت الهى است، كه در آيه به شكل مطلق مطرح شده و حفظ از مردم ذكر گرديده است. حفظ از منافقين، قريش، اصحاب، و به تعبيرى اكثريت مردم كه در آيه با تعبير «ناس» آمده است.

حفظ از مخالفت و تكذيب و اتهام و استهزاء علنىِ مردم، و در كنار آن حفظِ جامعه از تفرقه و اضطراب و طغيان و بازگشت علنى به جاهليت، و در رأس همه حفظِ جان پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام تا برگزارى كامل مراسم سه روزه غدير؛ مواردى است كه در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عنوان مشكلات بر سر راه اين ابلاغ مطرح شده بود، و خداوند حفظ و حراست از همه را ضمانت فرمود.

در يك جمله مى‌توان گفت: خداوند از شر هر كسى و از هر خطرى كه به عنوان مانع بر سر راه اين اتمام حجت مطرح بوده، حفظ را ضمانت فرموده در حدى كه بدون هيچ دغدغه‌اى راه آن هموار باشد.

يكى از نكات قابل توجه اين است كه وقتى عذر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره ابلاغ اين پيام پذيرفته نشد، آن حضرت درخواست عصمت از خداوند نمود، و اين ضمانت حفظ در واقع پاسخ به خواسته حضرت بود. اين مطلب در سه روايت با جزئياتش منعكس است:

در روايت حذيفه چنين است:

فَقُلْتُ لِصاحِبى جَبْرَئيلَ: يا خَليلى، إنَّ قُرَيْشا قالُوا لى كَذا وَ كَذا ! فَاتَى الْخَبَرُ مِنْ رَبّى فَقالَ: «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»⁽¹⁾: به جبرئيل اين اظهار نگرانى را كردم كه قريش مطالبى به من گفته‌اند ! از جانب خدا برايم خبر آمد كه «خدا تو را از شر مردم حفظ مى‌كند» .

در حديث ديگرى فقط به سه مرحله‌اى بودن نزول آيه اشاره شده است كه بار اول جبرئيل نازل شد و قسمت اول آيه را آورد. وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اظهار نگرانى فرمود قسمت دوم آيه هم نازل شد، و اين بار كه حضرت نگرانى خود را اعلام كرد مى‌گويد:

فَعَرَجَ جَبْرَئيلُ وَ نَزَلَ عَلَيْهِ فِى الْيَوْمِ الثّالِثِ وَ كانَ رَسُولُ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بِمَوْضِعٍ يُقالُ لَهُ غَديرَ خُمٍّ. فَقالَ لَهُ: يا رَسُولُ اللّه، قالَ اللّه تَعالى: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ ... » : جبرئيل بالا رفت و روز سوم بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد در حالى كه آن حضرت در غدير خم بود و قسمت سوم آيه (وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ) را هم نازل كرد.⁽²⁾

در حديث ديگر جزئيات اين درخواستِ حفظ و پاسخ الهى مفصل‌تر آمده است:

... وَ سَأَلَ جَبْرَئيلُ انْ يَسْأَلَ رَبَّهُ الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ وَ انْتَظَرَ انْ يَأْتِيَهُ جَبْرَئيلُ بِالْعِصْمَةِ مِنَ النّاسِ عَنِ اللّه جَلَّ اسْمُهُ. فَأَخَّرَ ذلِكَ ... . فَأَتاهُ جَبْرَئيلُ وَ لَمْ يَأْتِهِ بِالْعِصْمَةِ مِنَ اللّه جَلَّ جَلالُهُ بِالَّذى ارادَ؛ حَتّى بَلَغَ كُراعَ الْغُمَيْمِ فَأَتاهُ جَبْرَئيلُ وَ امَرَهُ بِالَّذى اتاهُ فيهِ مِنْ قِبَلِ اللّه وَ لَمْ يَأْتِهِ بِالْعِصْمَةِ.

فَقالَ: يا جَبْرَئيلُ، انّى اخْشى قَوْمى ... . فَسَأَلَ جَبْرَئيلُ كَما سَأَلَ بِنُزُولِ آيَةِ الْعِصْمَةِ، فَأَخَّرَهُ ذلِكَ فَرَحِلَ. فَلَمّا بَلَغَ غَديرَ خُمٍّ اتاهُ جَبْرَئيلُ عَلى خَمسِ ساعاتٍ مَضَتْ مِنَ النَّهارِ بِالزَّجْرِ وَ الانْتِهارِ وَ الْعِصْمَةِ مِنَ النّاسِ⁽¹⁾:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از جبرئيل درخواست كرد كه حفظ از مردم را از خدا بخواهد، و منتظر ماند تا جبرئيل خبر اين حفظ از مردم را از طرف خدا بياورد، ولى اين مسئله تأخير پيدا كرد ... ، تا آنكه بار ديگر جبرئيل نازل شد، ولى از طرف خداوند جل جلاله حفظ درباره آنچه مى‌خواست را نياورد. تا آنكه به كُراعُ الْغُمَيْم رسيد و در آنجا دوباره جبرئيل آمد و همان دستورى كه از طرف خدا آورده بود دوباره تكرار كرد ولى خبر حفظ را نياورد.

حضرت فرمود: اى جبرئيل، من از قوم خود ترس دارم ... . و بار ديگر از جبرئيل نازل شدن آيه درباره حفظ را طلب كرد و به همين جهت كار ابلاغ را به تأخير انداخت و از آنجا هم حركت كرد. به غدير خم كه رسيد پنج ساعت از روز گذشته جبرئيل با تأكيد بر ابلاغ پيام و منع از ترك آن به همراه خبر حفظ از مردم نازل شد.

پس از اينكه با ضمانت الهى همه نگرانى‌ها از ميان رفت، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى هوشيارى مردم جملات مهمى بر زبان مبارك جارى كرد كه حاكى از تصميم قاطع و جدى بر ابلاغ ولايت بود.

از جمله فرمود: لاَمْضِيَنَّ امْرَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ⁽¹⁾: حتما امر خداى عزوجل را به مرحله اجرا خواهم گذاشت.

ونيز فرمود: اؤَدّى ما اوْحى الَىَّ رَبّى⁽²⁾: آنچه پروردگارم بر من وحى كرده ادا مى‌كنم.

آن حضرت براى آنكه بفهماند ديگر هيچ ترسى از هيچ چيزى وجود ندارد فرمود: ألا وَ انّى غَيْرَ هائِبٍ لِقَوْمٍ وَ لا مُحابٍ لِقَرابَتى⁽³⁾: بدانيد كه من از هيچ گروهى ترس ندارم و به خاطر فاميلم خود را به گناه نمى‌اندازم» .

از سوى ديگر براى آنكه فورى بودن اين دستور را به همه نشان دهد فرمود: أنيخُوا ناقَتى، فَوَاللّه ما أبْرَحُ مِنْ هذَا الْمَكانِ حَتّى أبْلُغَ رِسالَةَ رَبّى⁽⁴⁾: شتر مرا بخوابانيد، كه به خدا قسم از اين مكان حركت نخواهم كرد تا رسالت پروردگارم را ابلاغ نمايم.

همچنين براى آنكه اين اعلان را عمومى كند فرمود: أيُّهَا النّاسِ أجيبُوا داعِىَ اللّه، أنَا رَسُولُ اللّه‌⁽⁵⁾: اى مردم دعوت كننده خدا را اجابت كنيد كه من پيام‌آور خدايم.

در پى اين اعلام دستور داد كسانى را كه براى فرار از اين برنامه عظيم پيشاپيش از غدير خم عبور كرده بودند بازگردانند و همه براى بلندترين خطابه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره مهم‌ترين رسالت آن حضرت آماده شوند.

در سايه همين ضمانت حفظ الهى بود كه با حضور آن همه منافق و توطئه‌گر، خطابه يك ساعته پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در كمال آرامش ايراد شد⁽⁶⁾و در بين سخنرانى بدون آنكه نظم مجلس بر هم ريزد، آن حضرت امير المؤمنين عليه‌السلام را بر سر دست بلند كرد

و معرفى نمود⁽¹⁾و در اواخر خطبه از مردم بيعت لسانى گرفت و مطالب مفصلى را كلمه كلمه فرمود و مردم تكرار كردند و بدانها اقرار نمودند⁽²⁾، بدون آنكه كوچك‌ترين صداى مخالفى از مردم بلند شود و يا كسانى قدرت داشته باشند در اين فرصت‌ها مجلس را بر هم بريزند.

بعد از آن بستن عمامه سحاب⁽³⁾و سرودن شعر غدير توسط حسان بن ثابت با حضور مردم در كمال آرامش انجام شد.⁽⁴⁾

از همه مهم‌تر اينكه در طول سه روز آن جمعيت صد و بيست هزار نفرى به نوبت آمدند و با پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام جداگانه بيعت كردند⁽⁵⁾و در طول اين سه روز هيچ كس جرئت كوچك‌ترين اخلال در نظم پيدا نكرد؛ در حالى كه منافقين بين آن جمعيت آمادگى هر اغتشاشى را داشتند، و اين خدا بود كه قلب و جسم و روح آنان را تسخير كرد تا اراده خود را تحقق بخشد.

نكته بسيار مهم در مسئله حفظ الهى از شر مردم اين است كه همه آنچه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از شر آن مى‌ترسيد و به عنوان سدّى در برابر مسئله اعلان ولايت پيش‌بينى مى‌كرد واقعا وجود داشت؛ و خداوند ضمانت كرد آنچه هست را با قدرت مطلقه خويش دفع كند و نگذارد آن مسائل به مرحله‌اى برسد كه مانع از اجراى آزادانه و بدون تقيه مراسم سه روزه غدير در كمال آرامش شود.

در اينجا جا دارد تفصيلى از فتنه‌هاى پشت پرده غدير طبق آنچه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اشاره مى‌كرد بيان شود، تا معلوم شود جز معجزه الهى و يد قدرت پروردگار نمى‌توانست اجراى برنامه غدير را ضمانت كند، و آن مراسم عظيم و سه روزه در همه ابعاد پيش‌بينى شده‌اش تحقق يابد.

نگرانى‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عبارت بودند از:

نپذيرفتن مردم.

تكذيب آنان.

اتهام به حضرت.

استهزاء نسبت به حضرت.

تفرقه مردم.

اضطراب و طغيان مردم.

بازگشت مردم به جاهليت.

خطر جانى نسبت به خود و على عليه‌السلام.

ذيلاً شواهد دال بر وجود همه اين موارد را همزمان با مراسم غدير ذكر مى‌كنيم تا عمق معناى «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» را بهتر درك كنيم:

شاهد اول: نپذيرفتن ولايت

عده‌اى از منافقين گفتند: لا نَرْضى انْ يَكُونَ وَزيرَهُ⁽¹⁾: ما راضى نمى‌شويم كه على وزير او باشد.

عده‌اى از منافقين به يكديگر گفتند: انَّ افْئِدَتَنا لا تَقْوى عَلى ذلِكَ أبَدا مَعَ الطّاعَةِ لَهُ⁽²⁾: هرگز قلوب ما طاقت پذيرش ولايت را ندارد در حالى كه بخواهيم مطيع او هم باشيم.

وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... ، دو نفر از قريش سرهاى خود را به يكديگر نزديك كردند و گفتند: وَ اللّه لا نُسَلِّمُ لَهُ ما قالَ ابَدا⁽³⁾: به خدا قسم در برابر آنچه او گفت ابدا تسليم نخواهيم شد.

عده‌اى از منافقين در بين خود گفتند: ما لَكُمْ فِى الْحَياةِ مِنْ حَظٍّ انْ افْضَى الامْرُ الى عَلِىِّ بْنِ ابى‌طالِبٍ، وَ انَّ مُحَمَّدا عامِلُكُمْ عَلى ظاهِرِكُمْ وَ انَّ عَلِيّا يُعامِلُكُمْ عَلى ما يَجِدُ لِنَفْسِهِ مِنْكُمْ، فَأحْسِنُوا النَّظَرَ فى ذلِكَ وَ قَدِّمُوا رَأْيَكُمْ فيهِ⁽¹⁾:

اگر خلافت به على بن ابى‌طالب برسد شما را از زندگى نصيبى نخواهد بود، چرا كه محمد طبق ظاهرتان با شما رفتار مى‌كرد ولى على طبق آنچه در نفس خود درباره شما مى‌يابد با شما برخورد خواهد كرد. پس در اين مسئله نيك بنگريد و نظرات خود را ارائه دهيد.

عده‌اى از قريش پس از منبر و خطبه غدير نزد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمدند و گفتند: مردم راضى نمى‌شوند كه نبوت در تو و امامت در پسر عمويت باشد. اگر امامت را از او به ديگرى منتقل كنى بهتر خواهد بود. حضرت فرمود: من در اين باره اختيارى ندارم ! گفتند: اكنون كه از ترس مخالفت با پروردگارت اين كار را انجام نمى‌دهى، پس مردى از قريش را در خلافت با او شريك كن. ولى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين پيشنهد را هم همانند قبلى‌ها نپذيرفت.⁽²⁾

شاهد دوم: تكذيب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مسئله ولايت الهى

تكذيب به اين معنى كه در نسبت مسئله تبليغ ولايت به امر پروردگار تشكيك كنند، و درصدد جلوه دادن آن به صورت يك امر شخصى باشند. يعنى بگويند:

اينكه مى‌گويى ولايت را از طرف خدا آورده‌اى دروغ مى‌گويى ! اين مسئله در غدير به طور شاخص از ابوبكر و عمر سر مى‌زد و به بهانه‌هاى مختلف در صدد القاء چنين شبهه‌اى بودند. به محض آنكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر فراز منبر غدير قرار گرفت با تمسخر به اطرافيانش گفت: اكنون بر مى‌خيزد و مى‌گويد: خدايم چنين گفته است⁽³⁾! !

جلوه ديگر آن هنگام بيعت بود كه همه مردم بدون چون و چرا بيعت كردند و فقط ابوبكر و عمر قبل از بيعت پرسيدند: مِنَ اللّه اوْ مِنْ رَسُولِهِ: آيا اين مسئله ولايت از طرف خداست يا رسولش ؟ يعنى خدا به تو دستور داده يا از طرف خود مى‌گويى ؟ ! در واقع مى‌خواستند اين احتمال را ايجاد كنند كه ممكن است تعيين خليفه يك امر شخصى باشد و امرى الهى نباشد.

لذا حضرت فورا آن را رد كرده فرمود: وَ هَل يَكُونُ مِثْلُ هذا عَنْ غَيْرِ امْرِ اللّه ؟ نَعَمْ، امْرٌ مِنَ اللّه وَ مِنْ رسُولِهِ: آيا مثل اين مسئله بدون امر خدا مى‌شود ؟ ! بلى، امرى از جانب خدا و رسولش است.⁽¹⁾

بارزترين نمونه كه پاسخ همه تكذيب‌ها با جواب دندان شكن الهى داده شد و به همه فهماند كه ولايت مستقيما از جانب خداست، ماجراى حارث فهرى بود كه گستاخانه تكذيب خود را مطرح كرد و گفت: اين همه دستورات كه از طرف خدا آوردى همه را قبول كرديم؛ اكنون نوبت اين رسيده كه پسر عمويت را بر ما حاكم كنى ؟ آيا اين را از پيش خود مى‌گويى يا از جانب خداست ؟

حضرت فرمود: خدا به من وحى كرده و واسطه بين من و خدا جبرئيل است و من اعلان كننده پيام خدا هستم و بدون اجازه پروردگارم خبرى را اعلام نمى‌كنم.

حارث با جسارت تمام به خداى غدير خطاب كرد: خدايا، اگر آنچه محمد مى‌گويد حق و از جانب توست، سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذابى دردناك بر ما فرست.

خداوند هم فورا پاسخ او را داد تا در نسبت غدير و ولايت به پروردگار جهان شبهه‌اى ايجاد نشود، و سنگريزه‌اى فرستاد و او را هلاك كرد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آنجا به عنوان تأكيد اين مطلب به مردم فرمود: شنيديد و ديديد ؟ گفتند: آرى⁽²⁾!

شاهد سوم: اتهام به حضرت كه با اعلام ولايت اهداف ديگرى دارد !

يكى ديگر از تحريكات منافقين براى تخريب غدير، بيدار كردن احساسات جاهلى مردم بود كه بگويند: اين برنامه ظاهر سازى براى مسلط كردن خاندان خود بر مردم تا آخر دنياست. اين گونه مطالب در بين مردمى كه تعصبات بى‌اساس در بين آنان رواج فراوانى داشت تأثير لازم را مى‌گذاشت و ضربه بر غدير مى‌زد. نمونه‌هايى از آن را مرور مى‌كنيم:

عده‌اى با اعلان ولايت گفتند: هذِهِ مِنْهُ عَصَبِيَّةٌ⁽¹⁾: اين از طرف او يك تعصب است !

عمر گفت: لَشَدَّ ما يَرْفَعُ بِضِبْعِ ابْنِ عَمِّهِ⁽²⁾: خوب بازوى پسر عمويش را محكم بلند مى‌كند !

عده‌اى از مردم گفتند: انَّ مُحَمَّدا لَيَدْعُونا فى كُلِّ وَقْتٍ الى امْرٍ جَديدٍ، وَ قَدْ بَدَأَ بِأَهْلِ بَيْتِهِ يُمَلِّكُهُمْ رِقابَنا⁽³⁾: محمد هر از چند گاهى ما را به مسئله جديدى فرا مى‌خواند، و اكنون نوبت اهل‌بيتش شده كه آنان را بر گُرده ما سوار مى‌كند.

گروهى از منافقين گفتند: قَدِ افْتَتَنَ بِهذَا الْغُلامِ ! ما بالُهُ رَفَعَ بِضِبْعِهِ ؟ ! لَوْ قَدَرَ انْ يَجْعَلَهُ مِثْلَ كَسْرى وَ قَيْصَرَ لَفَعَلَ⁽⁴⁾: به اين جوان مغرور شده است ! چه خبر است كه بازوى او را بلند مى‌كند ؟ ! اگر مى‌توانست آن را مانند كسرى و قيصر قرار دهد چنان مى‌كرد.

عده‌اى ديگر گفتند: انَّ مُحَمَّدا يُريدُ انْ يَجْعَلَ هذَا الامْرَ فى اهْلِ بَيْتِهِ كَسُنَّةِ كَسْرى وَ قَيْصَرَ الى آخِرِ الدَّهْرِ⁽⁵⁾: محمد مى‌خواهد امر خلافت را تا آخر روزگار مانند كسرى و قيصر در اهل‌بيتش قرار دهد.

شاهد چهارم: استهزاء و به مسخره گرفتن غدير

يكى از حربه‌هاى منافقين در طول بعثت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بى‌ادبى و جسارت نسبت به ساحت مقدس آن حضرت و حرمت شكنى بود كه از نمادهاى آن مسخره كردن بود و قرآن هم به اين مطلب تصريح كرده است. در غدير كه غيظ منافقين به اوج خود رسيده بود، اين مسئله چند بار تكرار شد كه نمونه‌هاى آن را مرور مى‌كنيم:

به محض آماده شدن منبر غدير، عمر گفت: أما وَاللّه لَيَأْتِيَنَّكُمْ بِداهِيَةٍ⁽¹⁾: به خدا قسم، آگاه باشيد كه مسئله عظيم ناراحت كننده‌اى براى شما خواهد آورد.

در همان مورد عمر گفت: أما تَرَوْنَ عَيْنَيْهِ كَأَنَّهُما عَيْنا مَجْنُونٍ⁽²⁾: نمى‌بينيد چشمان او را كه مانند چشمان ديوانه است.

يكى ديگر از منافقين گفت: ما تَرَوْنَ عَيْناهُ تَدُورانِ كَأَنَّهُ مَجْنُونٍ⁽³⁾: نمى‌بينيد چشمان او را كه گويى ديوانه است.

عده‌اى از منافقين پس از سخنرانىِ غدير در خيمه‌هاى خود جمع شده و با يكديگر چنين مى‌گفتند: وَ اللّه انْ كُنّا اصْحابَ كَسْرى وَ قَيصَرَ لَكُنّا فِى الْخَزِّ وَ الْوَشى وَ الدّيباجِ وَ النِّساجاتِ، وَ انّا مَعَهُ فِى الاخْشَنَيْنِ: نَأْكُلُ الْخَشِنَ وَ نَلْبِسُ الْخَشِنَ، حَتّى اذا دَنا مَوْتُهُ وَ فَنِيَتْ ايّامُهُ وَ حَضَرَ اجَلُهُ ارادَ انْ يُوَلِّيَها عَلِيّا مِنْ بَعْدِهِ. اما وَ اللّه لَيَعْلَمَنَّ⁽⁴⁾:

به خدا قسم، اگر از اصحاب كسرى و قيصر بوديم اكنون در لباس‌هاى خز و رنگارنگ و ديبا و بافته‌ها بوديم، ولى همراه او در دو خشن به سر مى‌بريم: هم خوراك خشن مى‌خوريم و هم لباس خشن مى‌پوشيم. اكنون هم كه مرگ او نزديك شده و اجل او رسيده مى‌خواهد اين سلطه را به على بعد از خود واگذارد. به خدا قسم خواهد دانست ! !

عمر وقتى در روز غدير بيعت كرد، شانه‌ها را بالا انداخت و رو به ابوبكر گفت: لَشَدَّ ما يَرْفَعُ بِضِبْعَىْ ابْنِ عَمِّهِ⁽¹⁾: عجب بازوى پسر عمويش را محكم بلند كرده است.

معاويه پس از سخنرانى غدير برخاست و متكبرانه حركت كرد و با غضب بيرون آمد، در حالى كه دست راست خود را بر ابوموسى اشعرى و دست چپش را بر مغيره تكيه داده بود و مى‌گفت: وَ اللّه لا نُصَدِّقُ مُحَمَّدا عَلى مَقالَتِهِ وَ لا نُقِرُّ لِعَلِىٍّ وِلايَتَهِ⁽²⁾: به خدا قسم، محمد را بر گفتارش تصديق نمى‌كنيم و براى على به ولايتش اقرار نمى‌كنيم !

پيرمردى از منافقين گفت: لَئِنْ كُنّا بَيْنَ اقْوامِنا كَما يَقُولُ هذا لَنَحْنُ اشَرُّ مِنَ الْحَميرِ:

اگر ما در بين خويشاوندان خود آنگونه كه اين مرد مى‌گويد باشيم از خران هم بدتريم ! ! جوانى از منافقين كه در كنارش بود گفت: لَئِنْ كُنْتَ صادِقا لَنَحْنُ اشَرُّ مِنَ الْحَميرِ⁽³⁾: اگر راست بگويى ما واقعا از خران هم بدتريم !

سه نفر از منافقين در خيمه خود مخفيانه صحبت مى‌كردند. يكى گفت: وَ اللّه انَّ مُحَمَّدا لاَحْمَقٌ انْ كانَ يَرى انَّ الامْرَ يَسْتَقيمُ لِعَلِىٍّ مِنْ بَعْدِهِ: به خدا قسم محمد احمق است اگر خيال مى‌كند خلافت بر قامت على بعد از او راست خواهد آمد ! ديگرى گفت: اتَجْعَلُهُ احْمَقَ ؟ ! الَمْ تَعْلَمْ انَّهُ مَجْنُونٌ قَدْ كادَ انْ يَصْرَعَ ... : او را احمق حساب مى‌كنى ؟ ! خبر ندارى كه او ديوانه است، و نزديك بوده به صرع گرفتار شود ؟ ! سومى گفت: دَعُوهُ ! انْ شاءَ انْ يَكُونَ احْمَقَ وَ انْ شاءَ انْ يَكُونَ مَجْنُونا ! وَ اللّه ما يَكُونُ ما قالَ ابَدا⁽⁴⁾: او را رها كنيد ! مى‌خواهد احمق باشد يا ديوانه ! به خدا قسم آنچه او گفت هرگز واقع نخواهد شد.

پس از سخنرانى هنگامى كه مردم از كنار منبر پراكنده شدند چند نفر از قريش جمع شده بودند و بر آنچه به وقوع پيوست تأسف مى‌خوردند. در اين هنگام سوسمارى از كنار آنان گذشت. يكى از آنان گفت: لَيْتَ مُحَمَّدا امَّرَ عَلَيْنا هذَا الضَّبَ دونَ عَلِىٍّ⁽¹⁾: اى كاش محمد اين سوسمار را به جاى على امير ما قرار مى‌داد.

شاهد پنجم: تفرقه در اثر شنيدن مسئله ولايت

تفرقه و اختلاف در مرحله فكرى و عملى امرى بود كه طبيعتا با اعلام ولايت پيش مى‌آمد، زيرا عده‌اى آن را مى‌پذيرفتند و عده‌اى به سكوت برگزار مى‌كردند و عده‌اى مخالفت مى‌نمودند. در غدير به ضمانت خداوند مرحله عملى آن هرگز اتفاق نيفتاد، ولى مرحله فكرى آن خود را نشان داد:

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: يُوَطِّنُونَ انْفُسَهُمْ عَلَى التَّمَرُّدِ عَلى عَلِىٍّ انْ كانَتْ بِكَ كائِنَةً: خود را براى تمرد بر على در آن هنگام كه اتفاقى برايت بيفتد (يعنى مرگ) آماده مى‌كنند.⁽²⁾

در حديث ديگرى آمده است: آنگاه كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امير المؤمنين عليه‌السلام را در روز غدير در آن جايگاه قرار داد مردمِ منحرف سه دسته شدند: عده‌اى گفتند: ضَلَّ مُحَمَّدٌ: محمد گمراه شده است ! ! عده‌اى ديگر گفتند: غَوى: به آرزوهايش دل خوش كرده است ! و گروه ديگرى گفتند: بِهَواهُ يَقُولُ فى اهْلِ‌بَيْتِهِ وَ ابْنِ عَمِّهِ: درباره اهل‌بيتش و پسر عمويش به دلخواه خويش سخن مى‌گويد.⁽³⁾

شاهد ششم: طغيان و توطئه

طغيان و اضطراب در غدير به مرحله عمل نرسيد و اين همان ضمانت الهى بود، ولى نقشه‌هاى طغيان و اقدامات براندازنده و توطئه‌هاى مخرّب به طور جدى جريان داشت.

همين اقدامات بود كه بعد از رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنان سريع به مرحله عمل درآمد كه فرصت هرگونه مقابله را سلب كرد و قدرت را در دست گرفت. نمونه‌هايى از آنچه در غدير به عنوان توطئه جريان داشت ذكر مى‌كنيم:

منافقين گفتند: لَئِنْ ماتَ مُحَمَّدٌ لَنُخَرِّبُ دينَهُ⁽¹⁾: اگر محمد از دنيا برود دين او را خراب مى‌كنيم.

در روايتى آمده است: انَّ قَوْما مِنْ مُتَمَرِّديهِمْ وَ جَبابِرَتِهِمْ تَواطَؤُوا بَيْنَهُمْ انْ كانَتْ لِمُحَمَّدٍ كائِنَةً لَنَدْفَعَنَّ عَنْ عَلِىٍّ هذَا الامْرَ وَ لا نَتْرُكَنَّهُ لَهُ⁽²⁾: عده‌اى از تمردكنندگان و زورگويانشان در بين خود هم پيمان شدند كه اگر براى محمد اتفاقى افتاد خلافت را از على دور كنيم و نگذاريم در اختيار او قرار بگيرد.

پنج نفر از اصحاب صحيفه ملعونه اول پيمان نامه‌اى امضا كردند، و سپس آن را در كعبه دفن نمودند. در آن صحيفه نوشته شده بود:

إنْ أماتَ اللّه مُحَمَّدا اوْ قُتِلَ لا يَرُدُّ هذَا الامْرَ فى اهْلِ بَيْتِهِ: اگر خدا محمد را بميراند يا كشته شود امر خلافت به اهل بيتش باز نگردد. اين پنح نفر عبارت بودند از ابوبكر و عمر و ابوعبيده جراح و سالم مولى ابى حذيفه و معاذ بن جبل.⁽³⁾

وقتى سالم مولى ابى‌حذيفه از چهار نفر ديگر سؤال كرد براى چه جمع شده‌ايد، آنها گفتند: انّا قَدِ اجْتَمَعْنا عَلى انْ نَتَحالَفَ وَ نَتَعاقَدَ عَلى انْ لا نُطيعَ مُحَمَّدا فيما فَرَضَ عَلَيْنا مِنْ وِلايَةِ عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ بَعْدَهُ⁽⁴⁾: ما جمع شده‌ايم تا هم قسم و هم پيمان شويم كه از محمد اطاعت نكنيم در آنچه از ولايت على بن ابى‌طالب بعد از خود بر ما واجب كرد.

به محض بازگشت به مدينه همان پنج نفر با عده‌اى از منافقين در خانه ابوبكر صحيفه مفصل دوم را تدوين كردند: اجْتَمَعَ الْقَوْمُ جَميعا وَ كَتَبُوا صَحيفَةً بَيْنَهُمْ عَلى ذِكْرِ ما تَعاهَدُوا عَلَيْهِ فى هذَا الامْرِ وَ انَّ الامْرَ الى ابى بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ ابى عُبَيْدَةٍ وَ سالِمٍ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْهُمْ⁽¹⁾: همگى جمع شدند و در بين خود نوشته‌اى طبق آنچه قبلاً پيمان بسته بودند نوشتند؛ و مضمون آن اين بود كه خلافت بايد در دست ابوبكر و عمر و ابوعبيده و سالم باشد و از اين پنج نفر خارج نباشد.

شاهد هفتم: بازگشت مردم به جاهليت

مسئله ارتداد مردم از اسلام و بازگشت به جاهليت در دو مرحله فرض مى‌شود:

يكى بازگشت درونى و ديگرى اعلام علنى اين بازگشت. در غدير آنان كه منافق بودند در واقع داخل اسلام نشده بودند تا از آن خارج شوند، و به هر حال خارج از اسلام بودند.

آنچه مورد ترس بود ضعيف الايمان‌ها و سست عقيده‌ها بودند كه احتمال انحرافشان و بازگشتشان به جاهليت بسيار قوى بود، و ترس ديگر از اين بود كه منافقان رجوع به جاهليت را علنى كنند و عملاً اسم اسلام را محو كنند.

آنچه بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رخ داد و در غدير خداوند مانع از وقوع آن شد، همين بازگشت از دين بود كه فرمود: انَّ النَّبِىَّ لَمّا قُبِضَ ارْتَدَّ النّاسُ عَلى اعْقابِهِمْ كُفّارا الاّ ثَلاثا⁽²⁾: آنگاه كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از دنيا رفت مردم از دين به عقب برگشتند و كافر شدند مگر سه نفر.

ولى تمام صبر و سكوت امير المؤمنين عليه‌السلام به سفارش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باعث شد تا منافقينى كه زمام امور را به دست گرفته بودند علنا بازگشت از اسلام و رجوع به جاهليت را اعلام نكنند. اگر چه عملاً در همين راه قدم بر مى‌داشتند.

نتيجه اينها بقاى نام اسلام براى آيندگانى بود كه ممكن بود بار ديگر تحت پرچم اسلام حقيقت آن را زنده كنند، همان گونه كه نسل‌هاى تشيع چنين كردند.

شاهد هشتم: خطر جانى

در كنار همه خطراتى كه اسلام و جامعه اسلامى را تهديد مى‌كرد، به خطر افتادن جان مبارك پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام در آن موقعيت - چه قبل از اعلان ولايت و چه بعد از آن - آسان‌ترين راه براى منافقين بود كه هر چه سريع‌تر اهداف خود را به عمل برسانند، بدون آنكه واهمه‌اى از مقامى بلند چون پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يا على عليه‌السلام داشته باشند.

مهم‌تر اينكه فقط مسئله به شهادت رسيدن اين دو بزرگوار نبود، بلكه توطئه‌هايى بود كه در پى اين قتل‌ها انجام مى‌گرفت.

اين بسيار مهم است كه همين اصحاب صحيفه ملعونه با عده‌اى ديگر رسما نقشه قتل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را كشيدند. خدايى كه ضامن حفظ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود آن حضرت را تا ميان معركه برد و در محاصره آن چهارده نفر قرار داد، و سپس به طور معجزه آسا او را نجات داد.

اين گونه بود كه بر همه معلوم شد غدير خدايى دارد و وعده «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» را عملى خواهد كرد. اينك به فرازهايى در اين باره اشاره مى‌كنيم:

خدا به پيامبرش چنين خبر داد: لكِنَّهُمْ مُواطِئُونَ عَلى هَلاكِكَ وَ هَلاكِهِ⁽¹⁾: آنان درباره هلاك كردن تو و على نقشه ريخته‌اند.

منافقين در سفر بازگشت از حجة الوداع اين گونه توطئه كردند: دارَ الْكَلامُ بَيْنَهُمْ وَ اعادُوا الْخِطابَ وَ اجالُوا الرَّأْىَ فَاتَّفَقُوا عَلى انْ يَنْفِرُوا بِالنِّبِىِّ ناقَتَهُ عَلى عَقَبَةِ هَرْشى⁽²⁾: در بين آنها گفتگو واقع شد و در اين باره سخن گفتند و نظريه دادند و به اين نتيجه رسيدند كه شتر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را بر فراز گردنه كوه هَرشى بِرَمانند.

دشمنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جمع شدند كه عبارت بودند از آزادشدگان قريش و منافقين انصار و كسانى از اعراب مدينه و اطراف آن كه قلوبشان مايل به ارتداد از اسلام بود، و اينان كه چهارده نفر بودند هم پيمان و هم قسم شدند كه شتر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را برمانند.⁽¹⁾

وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله راه صعود بر كوه هَرشى را پيش گرفت جبرئيل نازل شد و اين خبر را براى حضرت آورد: يا مُحَمَّدُ، انَّ فُلانا وَ فُلانا قَعَدُوا لَكَ فِى الْعَقَبَةِ لِيَغْتالُوكَ⁽²⁾: اى محمد، فلانى و فلانى، در گردنه كوه برايت كمين كرده‌اند تا تو را ترور كنند. اين گونه بود كه ضامن حفظ رسول او را به سلامت به مدينه رسانيد در حالى كه اين اتمام حجت تاريخى را به صورت تمام عيار به نتيجه رسانده بود.

فراز چهارم: «إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ»

«كافرين» در اين آيه در واقع دادن نشان «كفر» به كسانى است كه در فرازهاى قبلى آيه به آنان اشاره شده است. با دقت در آيه‌هاى قبل به خوبى معلوم مى‌شود كه منظور از آنان چه كسانى هستند و چرا كافرند.

از اولِ آيه خداوند دستور ابلاغ ولايت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را مى‌دهد و بر انجام اين اتمام حجت با وعيدِ «إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» و ضمانتِ «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» تأكيد مى‌نمايد.

شكى نيست كه چنين اتمام حجتى با هدف هدايت مردم انجام مى‌شود، به خصوص آنكه در بين اتمام حجت‌هاى الهى چنين برنامه مفصلى بى‌نظير است.

به نظر مى‌رسد با انجام چنين مراسم پر شكوهى ديگر كسى باقى نماند كه هدايت نشود، ولى آخرين فراز آيه نشان مى‌دهد عده‌اى منافق و كوردل هستند كه حتى با چنين اتمام حجتى قابل هدايت نيستند، و لايق آنان جز نشان «كفر» نيست، چرا كه از كُفّار هم بدترند. قسمت آخر آيه مى‌گويد: خدا براى هدايت همه مردم راه‌هاى

مختلفى گذاشته، اما قوم كافرين را كه همان دشمنان و مخالفان ولايت على عليه‌السلام هستند، هدايت نمى‌كند.

در اين ميان سردمداران سقيفه، رؤساى اين خطِ كفر هستند كه هنوز زلال غدير از گلوى مردم پايين نرفته، قصد جان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نمودند. آنان چند ساعتى از پايان مراسم غدير نگذشته براى به قتل رساندن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيشاپيش قافله حركت كردند، و بر فراز كوه هرشى كمين كردند و با رها كردن سنگ‌ها به طرف شترِ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و حمله با شمشير نقشه خود را به اجرا در آوردند ولى خدا آن حضرت را حفظ كرد.⁽¹⁾

در روايتى كه در تفسير آيه وارد شده در بيان «إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» آمده است: هُمُ الَّذينَ هَمُّوا بِرَسُولِ اللّه‌⁽²⁾: اين كافران همان كسانى هستند كه قصد جان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نمودند. آنان چهارده نفر بودند كه با يك اشاره پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نورانى شدن شب، حذيفه چهره هايشان را ديد. آنها عبارت بودند از:

ابوبكر، عمر، عثمان، معاويه، عمروعاص، طلحه، سعد بن ابى‌وقاص، عبدالرحمن بن عوف، ابوعبيدة بن جراح، ابوموسى اشعرى، ابوهريره، مغيرة بن شعبه، معاذ بن جبل، سالم مولى ابى‌حذيفه.

تا اينجا چهار فرازِ آيه با دقت در جزئيات وقايع مورد بررسى قرار گرفت، و زمينه نزول آيه به خوبى روشن شد. چند نقطه تحليلى درباره محتواى آيه وجود دارد كه بخش نهايى بحث‌هاى مربوط به آيه را بدان‌ها اختصاص مى‌دهيم.

مرحله پنجم: تحليلى بر محتواى آيه بلّغ

اكنون كه تصوير كامل و همه جانبه‌اى از آيه «بَلِّغْ» ارائه شد، نقطه سؤالى درباره آيه وجود دارد كه نياز به تجزيه و تحليل دارد، و با روشن شدن پاسخ آن نكته‌هاى حساس و جالبى درباره آيه به دست خواهد آمد.

آن سؤال باز مى‌گردد به توقف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در امتثال امر الهى در آيه بلّغ به دليل نگرانى‌هاى موجود در مورد پذيرش مردم نسبت به مسئله ولايت. دنباله سؤال به اينجا مى‌رسد كه در اين توقف حضرت ابتدا طلب الغاى اين امر را مى‌نمايد، ولى با خطاب تهديدآميزِ «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» رو به رو مى‌شود، و در درجه دوم درخواست ضمانت حفظ از خطرات را مى‌نمايد كه با خطاب «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» مورد قبول واقع مى‌شود.

سؤال اصلى دو جانبه است: از يك سو آيا از نظر مبانى اعتقادى ما ممكن است پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در برابر امر الهى توقف كند ؟ از سوى ديگر چگونه است كه خداوند در برابر اين توقف عكس‌العملى نشان نداده كه اصلاً به چه حقى توقف كرده‌اى و خود اين توقف و درخواست الغاى امر را تخلفى از مقام نبوت به حساب نياورده است، بلكه با خطاب «إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ... » فقط اصرار بر ابلاغ اين امر نموده و اينكه اگر ولايت ابلاغ نشود رسالت ناقص مانده است ؟

اگر اين دو سؤال به موازات يكديگر پاسخ داده شود، جنبه ديگر آن نيز حل خواهد شد كه چگونه خداوند با درخواست ضمانت حفظ موافقت كرد، در حالى كه آن هم مانند پيش شرطى در اجراى فرمان الهى به نظر مى‌آيد و نبايد در برابر اوامر خداوند قيد و شرطى از سوى بندگان وجود داشته باشد ؟

آنچه در طرح سؤال گفته شد فقط براى درك صحيح و جامع از جوانب آن بود، وگرنه ساحت مقدس و ملكوتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فراتر و مُنزَّه‌تر از آن است كه چنين سؤالاتى درباره حضرتش به ميان آيد.

در آنچه ذيلاً مى‌آيد پاسخ دقيق و تحليل علمى كامل مسئله ارائه خواهد شد:

با توجه به اهميت سؤال مزبور، كافى است با نگاهى به متن آيه و روايات وارده در تفسير و تبيين آن پاسخى همه جانبه به دست آوريم. نقطه اصلى اين پاسخ آن است كه نگاهمان را به ماجرا تغيير دهيم، و تركيب چند جهت اعتقادى و تاريخى را كه در اين مسئله به هم آميخته يكجا در نظر بگيريم.

به عبارت ديگر:

مجموع آنچه اتفاق افتاده را يك مسئله بدانيم و همه را در ارتباط با يكديگر بسنجيم، نه اينكه بدون در نظر گرفتن چند مسئله واضح كه در متن واقعه است فقط نقطه اشكال را در نظر بگيريم و در جستجوى پاسخ آن باشيم.

حلّ اين اشكال و تحليل اينكه چرا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در برابر امر الهى درخواستى نموده و فورا اقدام نفرموده را در سه مرحله اجمالى و تفصيلى و نتايج آن، به تبيين جوانب آن مى‌پردازيم:

يك. پاسخ اجمالى

آنچه در محتواى آيه بلّغ با آن رو به رو هستيم هشت جهت است كه دست به دست هم داده و اين قضيه را به وجود آورده است:

5 . خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطابه يادآور شده كه من هرگز از اجراى اوامر الهى كوتاهى نكرده‌ام، و اين مورد كه توقفى كرده و درخواستى نموده‌ام علتى دارد.

6 . آنچه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نگران آن بوده، واقعا وجود داشته و فقط احتمال نبوده است.

8 . درخواست ضمانت حفظ كه دنباله توقف و درخواست اول است، نه تنها از طرف خداوند به عنوان اشكالى مطرح نشده بلكه پذيرفته هم شده است.

با در نظر گرفتن اين هشت جهت، خيلى زود متوجه مى‌شويم كه نبايد گمان كنيم اشكالى درباره چگونگى ابلاغ غدير كشف كرده‌ايم، بلكه خدا و رسول كاملاً متوجه اين مسئله بوده‌اند كه هر كس اين داستان را با اين شكل خاص بشنود طبعا چنين سؤال واشكالى به ذهنش خطور خواهد كرد؛ و لذا به تبيين مسئله پرداخته‌اند و به همان صورت به وقوع آن تأكيد ورزيده‌اند.

از همه جالب‌تر اينكه ممكن بود آنچه در پشت پرده واقع شد؛ از درخواست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و پاسخ خداوند متعال بين خودشان مخفى مى‌ماند و بازگو نمى‌شد، و فقط ظاهر قضيه كه ابلاغ و اعلام ولايت است انجام مى‌شد، ولى مى‌بينيم تمام جزئيات پشت پرده علنى شده و تعمد داشته‌اند كه نه تنها دوستان بلكه دشمنان هم از آن باخبر شوند.

از همه اينها استنباط مى‌شود كه آنچه به نظر ما به صورت اشكال مطرح است كه چرا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در برابر امر الهى درخواستى كرده و چنان پاسخى در ردّ خواسته او آمده، در واقع يك اشكال نيست؛ بلكه كاشف از اراده الهى است كه خواسته است اين امر ولايت با اين صورت خاص ابلاغ شود، به دليل علل و عوامل خاصى كه در اطراف آن وجود داشته و فوايد بسيارى كه بر چنين طرز تبليغى مترتب است.

اگر در يك جمله بگوييم: بنا بود بزرگ‌ترين اتمام حجت الهى و ابلاغ مهم‌ترين امر ذات ربوبى به بندگانش انجام شود. براى آنكه عنوان «اتمام حجت» و «ابلاغ» در كامل‌ترين معناى خود نسبت به مردم آن روز و نسل‌هاى آينده بشريت تا روز قيامت بر اين برنامه صدق كند، اراده خداوند تعلق گرفت كه اين برنامه در شفاف‌ترين شكل

خود و در وسيع‌ترين زمان (سه روز) با مفصل‌ترين مراسم انجام شود؛ ولى انجام چنين برنامه‌اى در چنان شرايطى و با وجود چنان نگرانى‌هايى، جز تحت حراست و حفظ مستقيم خداوند امكان پذير نبود.

لازمه اجراى اين گونه برنامه، آن بود كه براى درك صحيح مردم از جوّ و شرايط آن و نيز يقين آنان به انتساب اين ابلاغ به خداوند و رفع هر گونه شك و شبهه‌اى براى آينده‌هاى بلند مدت مسلمين، و نيز توجه آنان به آينده‌اى كه در انتظارشان است، بايد همان پيامبرى كه تا كنون هيچ توقف و درخواست و شرطى در برابر اوامر الهى نداشته، براى اولين بار - به دستور خود خداوند - صورت برنامه را اين گونه تنظيم كند تا اين نتايج گرفته شود.

اين روش دقيق خداوند كه در آيه بلّغ منعكس است، نمونه‌اى بى‌نظير در اتمام حجت‌هاى الهى است كه پنج اثر مهم در پى داشته است:

اثر اول: بر همه ثابت شد كه امر ولايت از طرف خداست.

اثر دوم: در حالى كه همه جو خطرناك را حس مى‌كردند، يد قدرت الهى را ديدند كه برنامه سه روزه با چه نظم و حفاظتى انجام شد.

اثر سوم: مسئله ولايت در بى‌نظيرترين شكل تبليغ در تاريخ شش هزار ساله انبياء عليهم‌السلام ابلاغ شد، و همه جوانب آن توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطابه يك ساعته‌اش بدون هيچ تقيه و كتمان و واهمه‌اى تبيين گرديد.

اثر چهارم: مردمِ آن روز نسبت به جو حاكم بر جامعه خود و حضور جدى منافقين به خوبى تفهيم شدند، و بنا بر اين، در تنها گذاشتن صاحب ولايت عذرى نداشتند.

اثر ششم: نسل‌هاى آينده براى تحليل مسير خلافت غصب شده اطلاعات روشنى پيدا كردند و علل اين غصب و آن مظلوميت را به خوبى تشخيص دادند.

دو. پاسخ تفصيلى

اكنون نوبت آن است كه آنچه به اجمال در پاسخ اشكال مربوط به توقف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در برابر امر الهى ذكر شد، به صورت مفصل‌ترى در مورد جهات تاريخى اعتقادى آن با استناد به روايات غدير تبيين شود. آنچه در اين تفصيل مطرح مى‌شود به همان ترتيبى خواهد بود كه در پاسخ اجمالى مطرح گرديد.

پاسخ اول: استثنايى بودن ابلاغ ولايت

عظيم‌ترين اتمام حجت خدا و رسول ولايت بود كه در غدير انجام شد. با توجه به اينكه مسئله ولايت در طول عمر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بارها به مردم يادآورى شده بود و در مقاطع مختلف با عبارات گوناگون، مردم از آن با اطلاع شده بودند، اكنون آنچه انجام مى‌گرفت ابلاغ و اعلام رسمى و كامل عيار بود كه تا كنون انجام نگرفته بود.

با توجه به اهميت خاص ولايت در بين احكام و فرامين الهى - كه روايات بسيارى پشتوانه آن است و عملى بدون آن قبول نمى‌شود - اين ابلاغ نيز مهم‌ترين اتمام حجت خدا و رسول خواهد بود.

آنچه عملاً به وقوع پيوست نيز نشان داد كه تا كنون چنين صورتى از تبليغ در اوامر الهى به وقوع نپيوسته؛ كه در بيابان با خطابه‌اى يك ساعته و مراسم سه روزه بيعت با جزئيات ديگرى كه در كنار آن بود به انجام رسد، چنانكه در حديث مى‌فرمايد: لَمْ يُنادِ بِشَىْ‌ءٍ مِثْلَ ما نُودِىَ بِالْوِلايَةِ يَوْمَ الْغَديرِ⁽¹⁾: هيچ حكمى مثل ولايت در روز غدير اعلام نشده است.

پاسخ دوم: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تابع مطلق اراده خدا

با توجه به اينكه اراده و عمل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برخاسته از اراده پروردگار و تحت قدرت اوست، بايد بدانيم كه ما در اينجا با دو نكته اعتقادى رو به رو هستيم: يكى اينكه چهارده معصوم عليهم‌السلام انوار پاك و اولين مخلوقات خدا هستند و در قرب به درگاه الهى

در درجه‌اى قرار دارند كه اراده آنان مطابق اراده الهى است و هيچ تخلفى از آن نخواهد داشت؛ و در واقع آينه تمام نماى اراده پروردگار است.

درباره آنان كوچك‌ترين فرض و احتمال تخلف از خواست خدا در كوچك‌ترين اعمالشان وجود ندارد تا چه رسد به اوامر مربوط به ابلاغ دستورات الهى كه پشتوانه آن «ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى. إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى»⁽¹⁾است.

ديگر اينكه - نعوذ باللّه - اگر فرض تخلف از دستور الهى هم باشد تحت قدرت الهى قرار دارند، و خداوند با اراده خويش مى‌تواند مانع شود يا وادار به عملى كند، به خصوص در چنين اتمام حجت عظيم كه خداوند با قدرت خويش مى‌تواند آن را به اجرا درآورد.

در كنار اين مطلب، سابقه 63 ساله پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ابلاغ فرامين الهى در طول 23 سال بعثت نشان داده است كه تاكنون حتى يك مورد سابقه نداشته آن حضرت از دستورات الهى تخلف ورزد يا در انجام آن تعلّلى نمايد.

چگونه مى‌شود در ولايت على عليه‌السلام كه جان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است و هزاران بار - در طول بعثت - ولايت او را گوشزد فرموده و اين ولايت عصاره زحمات آن حضرت و همه انبياى گذشته و ضامن بقاى آن است، بخواهد تعلّلى نمايد و از انجام آن سرباز زند.

بنا بر اين، به راحتى مى‌توان دريافت كه حضرت هرگز در صدد تعلّل در امر الهى نبوده، و منظور از اين تفاصيل اهداف ديگرى است كه ذكر خواهد شد.

پاسخ سوم: دقت فوق‌العاده براى ابلاغ ولايت

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تا كنون در معرض خطرات بسيارى قرار داشته، و آنچه به عنوان موارد ترس و نگرانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مسئله غدير ذكر شد عبارت بود از مخالفت، تكذيب، اتهام، استهزاء، تفرقه، طغيان و خطر جانى، كه تمام اينها در اول بعثت و در طول 23 ساله رسالت در مقاطع مختلف در گونه‌هاى مختلف براى حضرتش رخ نموده،

و آن حضرت در اجراى اوامر الهى از هيچ يك از اين موارد نهراسيده، بلكه به استقبال حوادث رفته و وظيفه الهى خود را انجام داده است.

بنا بر اين، مسلّم است كه مطرح كردن اين نگرانى‌ها به عنوان عذرى در برابر اجراى فرمان الهى، علل ديگرى داشته و اهداف ديگرى را جستجو مى‌كرده است؛ و آن علت نيست جز اينكه از يك سو اين اتمام حجت بايد بدون خدشه انجام شود و هر گونه خللى ممكن است به آينده آن ضرر بزند، و از سوى ديگر مردم آن روز و نسل‌هاى آينده متوجه تركيب جامعه مسلمين در سال‌هاى آخر عمر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشند و توطئه‌ها را پيش‌بينى كنند، و بعد از وقوع در تحليل آن مشكلى نداشته باشند.

پاسخ چهارم: آگاهىِ مردم از اسرار خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

با اينكه امكان مخفى كردن اين درخواست‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره الغاى دستور و يا حفظ از شر مردم، و نيز پاسخ‌هاى خداوند وجود داشته، ولى بدان تصريح شده است !

به عنوان آمادگى ذهنى بايد گفت: در پس پرده غيب ماجراهاى بسيارى اتفاق مى‌افتد و گفتگوهاى بسيارى بين خدا و پيامبران و ملائكه‌اش انجام مى‌شود، ولى اطلاع بر بسيارى از آنها به صلاح بشر نيست، و مواردى از آنها هم در حد طرفيت انسان‌ها نيست.

بنا بر اين، چنان نيست كه انسان‌ها از هر چه در پشت پرده اين جهان اتفاق مى‌افتد اطلاع داشته باشند، و نه پيامبران آنچه اتفاق افتاده را گفته باشند. فقط حاصل آن را در حدى كه براى بشر لازم است به آنان انتقال داده‌اند.

با توجه به اين اصل، درخواست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى الغاى امر «بَلِّغ» و پاسخ خداوند و درخواست عصمت و پاسخ خداوند را در نظر مى‌آوريم. قبل از آنكه در صدد جواب از اصل اشكال درباره مراجعه و تعلّل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در برابر امر الهى باشيم، مى‌پرسيم: آيا كافى نبود نتيجه اين گفتگو را كه در نهايت لزوم ابلاغ ولايت است خداوند در قرآن و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير براى ما مى‌گفتند ؟

و اما اينكه چه گفتگوهايى بين خدا و رسولش اتفاق افتاده تا اين نتيجه حاصل شده از مردم مخفى مى‌ماند و به آنان اطلاع داده نمى‌شد. طبعا مردم اصل خبر را مى‌فهميدند بدون آنكه از جزئيات آن - كه ربطى به اصل ماجرا ندارد - با خبر شوند، به خصوص آنكه اين قسمت ماجرا سؤال برانگيز هم باشد و شنونده را متوجه مسائلى نمايد.

بايد نتيجه بگيريم كه اين تعمد در ذكر جزئيات گفتگو هم در قرآن و هم در خطابه غدير و هم در ساير احاديث مربوط به مراحل نزول آيه، از مسايلى است كه در اين اتمام حجت مؤثر و دانستن آن براى بشر لازم است، و خدا مى‌خواسته به صورتى رمز گونه در قرآنش به وضعيت جامعه در هنگام نزول ولايت اشاره كند، و پيامبرش تفاصيل آن جو حاكم را توضيح دهد.

امير المؤمنين عليه‌السلام دراين باره مى‌فرمايد: فَانْزَلَ اللّه عَلى نَبِيِّهِ يَوْمَ الدَّوْحِ ما بَيَّنَ عَنْ ارادَتِهِ فى خُلَصائِهِ وَ ذَوِى اجْتِبائِهِ وَ امَرَهُ بِالْبَلاغِ وَ تَرْكِ الْحَفْلِ بِاهْلِ الزَّيْغِ وَ النِّفاقِ، وَ ضَمِنَ لَهُ عِصْمَتَهُ مِنْهُمْ وَ كَشَفَ مِنْ خَبايا اهْلِ الرَّيْبِ وَ ضَمائِرِ اهْلِ الارْتِدادِ ما رَمَزَ فيهِ، فَعَقَلَهُ الْمُؤْمِنُ وَ الْمُنافِقُ⁽¹⁾:

خداوند در روز غدير، بر پيامبرش آيه‌اى نازل كرد كه در آن اراده خود را درباره بندگان خالصش و انتخاب شدگانش روشن كرد، و او را به ابلاغ آن امر كرد و دستور داد كه با منحرفين از حق و اهل نفاق همنشين نشود، و براى او حفظ از شر آنان را ضمانت نمود، و بدين وسيله اسرار اهل شك و شبهه و ضماير اهل ارتداد را با كلام رمزى آشكار ساخت؛ كلامى كه هم مؤمن و هم منافق نكته آن را مى‌فهمد.

مى‌بينيم امير المؤمنين عليه‌السلام به رمزى بودن آيه قرآن اشاره مى‌كند، ولى به صورتى كه هر كس به آن مى‌رسد متوجه غير عادى بودن ماجرا و جوّ خاص حاكم بر آن مى‌شود.

يعنى خداوند مى‌توانست آيه را چنين نازل كند: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» . ولى دو جمله رمزى در وسط آيه گنجانيد: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» و «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .

هر كسى متوجه مى‌شود اين دو جمله عادى نيست و از خود مى‌پرسد: مگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كسى است كه با او اين گونه سخن گفته شود، و با لسانى تهديد گونه بر او شرط شود كه اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده‌اى ؟

و يا از خود مى‌پرسد: مگر چه شرايطى حاكم بوده كه خداوند به آن حضرت وعده مى‌دهد كه تو را حفظ مى‌كنم ؟ و در پى پاسخ اين سؤال‌ها سعى مى‌كند تفصيل كامل واقعه را به دست آورد.

و اين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه در همان آغاز منبر غدير⁽¹⁾، با كمال صراحت تمام علل و اسباب نزول آيه‌اى با چنين مضمون را بيان مى‌كند و مى‌فرمايد:

وَ أُؤَدّى ما اوْحى بِهِ الَىَّ، حَذَرا مِنْ انْ لا افْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ ... : آنچه بر من وحى كرده ادا مى‌كنم از ترس آنكه اگر ادا نكنم عذابى از جانب او به من رسد ... .

لانَّهُ قَدْ اعْلَمَنى انّى انْ لَمْ ابَلِّغْ ما انْزَلَ الَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ: چرا كه خدا به من فهمانده است كه اگر آنچه در حق على نازل كرده نرسانم رسالت او را نرسانده‌ام.

وَ قَدْ ضَمِنَ لى تَبارَكَ وَ تَعالَى الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ ... : خداوند تبارك و تعالى براى من حفظ از شر مردم را ضمانت كرده است ... .

وَ انَا ابَيِّنُ لَكُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْيَةِ ... : و من سبب نزول اين آيه را براى شما بيان مى‌كنم ... .

وَ سَالْتُ جَبْرَئيلَ انْ يَسْتَعْفِىَ لِىَ السَّلامَ عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ الَيْكُمْ - ايُّهَا النّاسُ - لِعِلْمى بِقِلَّةِ الْمُتَّقينَ وَ كَثْرَةِ الْمُنافِقينَ ... :

و من از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد كه مرا از تبليغ اين پيام به شما معذور بدارد، چرا كه از كمى متقين و زيادى منافقين خبر دارم ... .

وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه مِنّى الّا انْ ابَلِّغَ ما انْزَلَ اللّه الَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ ... : ولى خدا از من راضى نمى‌شود مگر آنكه ابلاغ كنم آنچه در حق على بر من نازل كرده است ... .

پاسخ پنجم: فهماندن دشوارى ابلاغ به مردم

خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اعلام كرده هرگز از اوامر الهى كوتاهى نكرده‌ام و اين ابلاغ ولايت يك مورد استثنايى است. در اوايل خطبه مى‌فرمايد:

مَعاشِرَ النّاسِ، ما قَصَّرْتُ فى تَبْليغِ ما انْزَلَ اللّه تَعالى الَىَّ، وَ انَا ابَيِّنُ لَكُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْيَةِ⁽¹⁾:

اى مردم، من در تبليغ آنچه خدا بر من نازل كرده كوتاهى نكرده‌ام و سبب نزول اين آيه را برايتان بيان مى‌كنم.

يعنى من متوجه تمام اشكالاتى كه به ذهن شنوندگان اين آيه و اين ماجرا خطور خواهد كرد هستم، كه چگونه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در امتثال امر الهى عذر مى‌آورد و چگونه شرط حفظ و عصمت را پيش مى‌كشد؛ ولى براى اينكه مشكل از ذهن شما پاك شود علت آن را مى‌گويم.

همين اندازه كه خود حضرت تصريح به سؤال‌انگيز بودن مسئله مى‌فرمايد به اين معنى است كه عمدا اين شيوه سخن مطرح شده و صرفا براى فهماندن زمينه دشوارى است كه ابلاغ ولايت در آن انجام مى‌شود و نتايج ديگرى كه از اين گونه ابلاغ در نظر گرفته شده است.

پاسخ ششم: عدم امكان ابلاغ بدون ضمانت الهى

آنچه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عنوان نگرانى ذكر كرده واقعا وجود داشته و صرف يك احتمال

نبوده است و نمونه‌هاى آن مفصلاً در بيان فراز سوم آيه (وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ) بيان شد. نتيجه‌اى كه مى‌گيريم اينكه نبايد فكر كنيم اين ترس‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حد ظن و گمان بوده، بلكه حقيقت موجود در جامعه بوده كه با اطلاع از آن انجام چنين ابلاغ مهمى عادتا غير ممكن بوده است.

اينكه مى‌بينيم اين ابلاغ بين دو گزينه قرار مى‌گيرد: يا معذور داشتن از ابلاغ و يا ضمانت حفظ، به اين معنى است كه راهى جز اين دو وجود ندارد. اگر طبق روال عادى باشد، هر عاقلى آن شرايط را در نظر بگيرد قضاوت مى‌كند كه تمام ترس‌ها و نگرانى‌هايى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مطرح فرموده دقيق و بجا بوده؛ و با وجود آنها ابلاغ چنين پيامى - در حدى كه حق ابلاغ آن ادا شود - غير ممكن است، و اگر خداوند با قدرت بى‌انتهاى خويش آن را از روال عادى خارج سازد و دفع همه نگرانى‌هاى مذكور را ضامن شود در اين صورت نه تنها چنين ابلاغى امكان پذير است، بلكه هزاران درجه سخت‌تر از آن هم با ضمانت خدا ممكن خواهد شد.

وقتى ضمانت الهى باشد، حتى اگر يك ماه يا بيشتر در غدير مى‌ماندند و هر روز پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دو بار بر فراز منبر قرار مى‌گرفت و هر بار دقايق بيشترى درباره ولايت اهل بيت عليهم‌السلام بيان مى‌كرد، باز هم بدون نگرانى انجام مى‌شد، چرا كه همه تحت تسلط پروردگارند و با قدرت او احدى ياراى مخالفت ندارد و با ضمانت او همه مقهور اراده‌اش خواهند بود.

پاسخ هفتم: خداوند درخواست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مؤاخذه نكرده

خداوند اين توقف و اعتذار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به عنوان اشكالى در نبوت او مطرح نكرده است. براى درك اين مطلب بايد مقام با عظمت نبوت را در نظر بگيريم، و آنچه درباره بعضى از انبياء عليهم‌السلام مثل حضرت آدم عليه‌السلام وارد شده كه با كوچك‌ترين ترك اولى و تعلل و توقف در برابر امر الهى فورا مورد مؤاخذه الهى قرار گرفته‌اند.

با اين همه مى‌بينيم اين توقف و درخواست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه: خدايا مرا از ابلاغ اين پيام معذور بدار، در حالى است كه امر «بَلِّغْ» خطاب به او صادر شده، ولى باز هم از سوى خداوند به عنوان گناه و تخلف از مقام نبوت تلقى نشده است.

حتى مثلاً به آن حضرت نفرموده: «به مجرد اينكه چنين درخواستى در برابر امر ما كردى، چه از گفته‌ات باز گردى و چه باز نگردى بايد مؤاخذه شوى و از مقام نبوت نازل شوى» ! بلكه فقط گفته شده: «اگر ابلاغ نكنى مورد عقوبت قرار مى‌گيرى» . فقط مسئله ابلاغ يك بار ديگر مورد تأكيد قرار گرفته و خود مراجعه در امر الهى به عنوان گناه مطرح نشده است.

اين بدان معنى است كه اين مراجعه به معناى سر تافتن از امر الهى نبوده، بلكه زمينه سازى براى اين ابلاغ و نشان دادن اين زمينه به مردم بوده است.

پاسخ هشتم: ضمانت حفظ از طرف خدا قبول شده

درخواست ضمانت حفظ هم - مانند مورد قبلى - نه تنها به عنوان اشكالى در نبوت حضرت از طرف خدا مطرح نشده، بلكه مورد قبول هم واقع شده است.

منظور اين است كه نكته ذكر شده درباره درخواست معذور داشتن از ابلاغ در مورد درخواست ضمانت حفظ هم مطرح است؛ بدين معنى كه اگر خداوند دستور ابلاغى را مى‌دهد نبايد براى او شرط حفظ را مطرح كرد، بلكه به مجرد دستور الهى و لو به قيمت جان شده بايد ابلاغ كرد.

اما خداوند اين شرط حفظ را نه تنها به عنوان گناهى به حساب نياورده، بلكه آن را پذيرفته و اين ضمانت را عملاً به انجام رسانده است. اين هم دليل ديگرى است بر اينكه درخواست حفظ از سوى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عنوان پيش شرط در برابر امر الهى نبوده، ولذا مورد مؤاخذه قرار نگرفته است؛ بلكه تأييدى از جانب خداوند متعال بر كلام رسولش بوده و مقدمه‌اى بوده تا آن شرايط خاص براى ما بازگو شود و همه از آن باخبر شويم.

سه. نتيجه اين شكل از ابلاغ

با در نظر گرفتن اين هشت جهت در كيفيت آيه بلّغ، به تفصيل پنج اثر و نتيجه مهم اين شكل از ابلاغ مى‌پردازيم:

نتيجه اول: انتساب امر ولايت به خدا

وقتى ثابت شد امر ولايت از طرف خداست، بايد دانست كه در مواردى منافقين آن روز و روزگاران بعد سعى داشتند با پذيرفتن اصل واقعه غدير و ابلاغ ولايت، آن را مسئله‌اى شخصى جلوه دهند و سپس نتيجه بگيرند كه خلافت بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مسئله الهى نيست، و آنچه حضرتش فرموده پيشنهادى از جانب خودش در خلافت بوده⁽¹⁾، و نتيجه بگيرند كه تغيير آن و تعيين ديگرى به جاى على عليه‌السلام اشكالى ندارد !

اگر چه مخالفت با پيشنهاد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم باطل است و كسى حق چنين مخالفتى را ندارد، ولى اين شكل از مراجعه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و تأكيد دوباره الهى و سپس ضمانت حفظ در چنين امرى، به طور قطعى ثابت كرد كه امر ولايت نه تنها از طرف خداست، بلكه خداوند چنان تأكيد بر ابلاغ اين امرش دارد كه اگر پيامبرش ابلاغ نكند به قيمت نقض رسالتش خواهد بود، و چنان در ابلاغ اين امر پشتيبانى مى‌كند كه حفظ از هر خطرى را براى ابلاغ آن ضمانت كرده است، و اين محكم كارى را در هيچ يك از اوامر الهى سراغ نداريم. اين گونه راه هر گونه تشكيك در انتساب امر ولايت به خدا بسته شد.

نتيجه دوم: نظم سه روزه معجزه الهى

برنامه سه روزه تحت قدرت الهى بدون هيچ اخلال و اغتشاشى و در كمال نظم و آرامش انجام شد. با زمينه‌اى كه از توطئه‌هاى منافقين ذكر شد⁽²⁾و اينكه شرايط حاكم بر غدير واقعا خطرناك بود، هر كس در آن شرايط دقت كند متوجه خواهد شد كه ايجاد سر و صدا و تحريك مردم و تفرقه، و حتى اينكه عده‌اى بخواهند از مردم جدا شوند و از بيابان غدير بيرون روند، و يا بخواهند مخفيانه مردم را تحريك كنند، كار بسيار آسانى بود و آنان واقعا در صدد چنين كارى بودند.

با در نظر گرفتن كثرت جمعيت كه يكصد و بيست هزار نفر بودند، و غير قابل كنترل بودن بيابان از نظر حصار نداشتن، و طولانى بودن زمان كه سه روز بود و فرصت‌هاى شب و روز زمينه‌هاى مساعدى براى فتنه‌انگيزى بود، بايد گفت:

تأمين امنيت آن جمعيت و آن مراسم در آن سرزمين به قدرى مشكل بود كه بايد يك نيروى هزار نفرى براى حراست و حفاظت آن گماشته مى‌شد. در حالى كه مى‌بينيم بدون هيچ تشكل خاصى براى حفظ نظم، اين مراسم عظيم با نظم و آرامش كامل تحقق يافت و هيچ مشكلى پيش نيامد، و اين نبود جز معجزه‌اى از جانب پروردگار و ضمانتى كه او براى غدير فرمود، به طورى كه قلب و جسم همه مسخّر اراده او گشت و هيچ كس قدرت كوچك‌ترين حركت ناهنجارى از خود نيافت.

نتيجه سوم: اجراى كامل مراسم در سايه ضمانت الهى

بى نظيرترين مراسم بدون هيچ تقيه‌اى انجام شد، در حالى كه ممكن بود ابلاغ ولايت در يك توقف يك ساعته و سخنرانى كمتر از نيم ساعته انجام شود و مردم حركت كنند.

ولى برنامه مفصلى تدارك ديده شده بود كه سه روز طول كشيد، و سخنرانى يك ساعته در آغاز آن بود كه بلند كردن امير المؤمنين عليه‌السلام و بيعت لسانى نيز در بين سخنرانى انجام شد، و بيعت با دست يكايك آن جمعيت 120000 نفرى در طول سه روز، و شعر حسان و غير اينها كه در دنياى آن روز بى‌سابقه بود و مشابهى نداشت.

پيداست كه هر اندازه مراسمى مفصل‌تر باشد - به خصوص آنكه مثل حج فقط عبادت نباشد بلكه حامل پيامى و به عنوان مقدمه براى هدفى باشد - به انجام رساندن آن نياز به نيروهاى منسجم‌ترى براى اداره آن دارد، به خصوص آن كه در اجراى برنامه احتمال اختلال هم وجود داشته باشد.

همان گونه كه درباره حراست چنين مراسمى ذكر شد، براى اجراى آن هم نظر همه جانبه خداوند بود كه همه مردم به صورت خود جوش در آن شركت كردند، و زمينه مجلس به گونه‌اى شد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - با حضور آن همه منافق - بدون هيچ تقيه‌اى كه منجر به حذف مواردى از سخنش و هدفش شود يا باعث انجام ندادن گوشه‌هايى از مراسم سه روزه شود، آنگونه كه مى‌بايست همه اهداف خود را از سخنرانى و بيعت و غير آن به انجام رساند و هيچ تقديم و تأخير و بر هم خوردگى و بى‌نظمى در برنامه پيش نيامد.

اين به خاطر اطمينان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ضمانت الهى بود كه: اى پيامبر، آن گونه كه لايق چنين مراسمى است سخن بگو و انجام بده ! من ضامنم كه مشكلى و فتنه‌اى پيش نيايد. امام رضا عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد:

امّا بَعْدَ قَوْلِ اللّه عَزَّ وَ جَلَ «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» ، فَانَّهُ ازالَ كُلَّ تَقِيَّةٍ بِضِمانِ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ وَ بَيَّنَ امْرَ اللّه تَعالى، وَ لكِنَّ قُرَيْشا فَعَلَتْ مَا اشْتَهَتْ بَعْدَهُ⁽¹⁾:

بعد از قول خداوند عز و جل «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » هر گونه تقيه‌اى را با ضمانت خداى عز و جل از ميان برداشت، و آن حضرت امر خدا را بيان كرد، ولى قريش بعد از آن حضرت آنچه مى‌خواستند انجام دادند.

يعنى مهم اتمام حجتِ كامل عيار و بدون تقيه بود كه براى آگاهى مردم آن روز و نسل‌هاى بعد انجام شد، اگر چه در عمل به محتواى غدير يعنى خلافت بلا فصل امير المؤمنين عليه‌السلام، قريش ضديت كردند و اهداف خود را پيش بردند، ولى اين مهم نيست زيرا خداوند حجت را بر آنان و همه نسل‌هاى آينده تمام كرده است.

نتيجه چهارم: اشاره رمزى به غايبين از غدير

مردم آن روز و نسل‌هاى آينده با ديدن اين آيه غدير، نسبت به مسائل غصب خلافت بعد از غدير آگاهى لازم را پيدا كردند و مى‌كنند، براى آنكه هر گاه مسئله مراجعه و توقف و درخواست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين امر الهى و ضمانت حفظ خدا را ببينند، فورا متوجه وجود مسايلى مى‌شوند كه در مراسم ابلاغ ولايت امير المؤمنين عليه‌السلام وجود داشته است، و اين مهم به حالتى رمز گونه به اشخاص منتقل مى‌شود، چنانكه امير المؤمنين عليه‌السلام دراين باره مى‌فرمايد:

فَانْزَلَ اللّه عَلى نَبِيِّهِ فى يَوْمِ الدَّوْحِ ما ... ، كَشَفَ عَنْ خَبايا اهْلِ الرَّيْبِ وَ ضَمائِرِ اهْلِ الارْتِدادِ، ما رَمَزَ فيهِ فَعَقَلَهُ الْمُؤْمِنُ وَ الْمُنافِقُ⁽²⁾:

خداوند بر پيامبرش در روز غدير نازل كرد آنچه كه از كارهاى پنهانى اهل شك و ريبه و ضماير اهل ارتداد پرده برداشت. اين كار را خدا به صورت رمزى در آيه قرار داد به گونه‌اى كه مؤمن و منافق آن را درك مى‌كنند.

اينجاست كه اين آيه اتمام حجتى بر مردم آن روز و آينده شد كه سقيفه را يارى كرده و مى‌كنند و غدير را رها نموده و مى‌نمايند، كما اينكه راهگشاى فكرى دقيقى شد تا در تحليل مسائل غصب خلافت ريشه‌ها را نشان دهد.

ما از خداى بزرگ و پيامبر گرامى تشكر مى‌كنيم كه با نازل كردن اين آيه و اين شكل خاص از اتمام حجت، ميلياردها انسان را از بى‌خبرى نجات دادند، و تا آخر روزگار براى احدى عذرى باقى نگذاشتند؛ چنانكه حضرت زهرا عليهاالسلام مى‌فرمايد: بعد از روز غدير خم خداوند هيچ عذرى براى احدى باقى نگذاشته است.⁽¹⁾

آيه تبليغ در خطبه غدير

اشاره

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطابه غدير هيجده اقدام فوق‌العاده انجام دادند، كه بعضى از آنها در روند عادى سخنرانى‌هاى حضرت سابقه نداشت، و چند اقدام هم در تمامى سخنرانى‌هاى مردم دنيا از روز اول خلق آدم تا امروز سابقه نداشته است ! يكى از آن اقدامات اين بود:

همه سخنرانى‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى ابلاغ دستورات پروردگار بود، اما در هيچ كدام خداوند دستور خاصى براى ابلاغ نداده بود. وقتى حكمى مانند نماز و امثال آن بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل مى‌شد به معناى آن بود كه آن را به مردم برساند، و نياز نبود كه امر خاصى هم بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شود كه امر نماز را به مردم ابلاغ كن.

اما در مسئله ولايت، گذشته از اصل مسئله كه بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده بود، براى ابلاغ آن امر خاص ديگرى نازل شد و آن آيه 67 سوره مائده بود: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ

اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ واِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : «اى پيامبر برسان آنچه در حق على از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده‌اى و خداوند تو را از مردم حفظ مى‌كند» .

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با توجه به همين امر خاص، مراسم غدير را ترتيب داد تا ابلاغ اين حكم به شكل خاصى انجام پذيرد. اقدام بديعى كه در سخنرانى غدير انجام گرفت آن بود كه در همان آغاز سخن - پس از حمد و ثنا - پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به صراحت اعلام كرد كه اين سخنرانى به خاطر نزول آن دستور است، آنجا كه فرمود: اُؤَدّى ما اَوْحى بِهِ اِلَىَّ:

من اكنون در حال اداى وظيفه نسبت به مطلبى هستم كه خدا بر من وحى فرموده است.

آنگاه به توضيح آن تبليغ پرداخت و در پايان فرمود: فَاَوْحى اِلَىَّ: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » : خدا بر من وحى كرده است: «اى رسول ابلاغ كن آنچه از پروردگار بر تو نازل شده ... » . و تصريح كرد كه موضوع اين ابلاغ ولايت على عليه‌السلام است.

به همين خاطر در همان آغاز خطبه غدير - در حالى كه پس از اعلان نزول آيه، مردم منتظر ورود به اصل مطلب بودند، با كمال تعجب متوجه شدند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مسئله تعطيل اين سخنرانى را مطرح مى‌كند ! ! حضرت به صراحت فرمود: از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد كه مرا از ابلاغ اين پيام معاف بدارد !

اين مطلب در ذهن مخاطبان دو سؤال به ميان آورد: يكى آنكه بدانند چرا حضرت چنين درخواستى را نموده است، و ديگر اينكه اگر چنين خواسته‌اى در ميان بوده پس چگونه اكنون سخنرانى در حال انجام است ؟

در دنباله سخن، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پاسخ هر دو سؤال را داد. علت درخواست معاف شدن از ابلاغ پيام را حضور منافقين و فتنه‌گران، و علت تعطيل نشدن سخنرانى را حكم قاطع الهى در ابلاغ پيام اعلام كرد، و اينكه خداوند بدون اين ابلاغ از من راضى نمى‌شود.

و لذا با پايان اولين بخش سخن كه حمد و ثناى الهى بود، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بخش دوم سخن را آغاز فرمود و مردمِ سراپا گوش را كه بدون كوچك‌ترين بى‌نظمى يك پارچه دل به سخنانش سپرده بودند متوجه مطلب اصلى نمود.

آن حضرت ابتدا اعلام فرمود كه درباره برنامه‌اى كه در پيش است وحى خاصى از طرف خدا نازل شده و من در برابر آن انجام وظيفه خواهم كرد، از ترس آنكه عذابى بر من نازل شود. سپس تصريح فرمود كه در اين فرمان به من گفته شده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل فرموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده‌ام. آنگاه براى نشان دادن اينكه در ابلاغ آن از هيچ كس ترسى ندارم فورا تصريح كرد: خداوند براى من حفظ از شر مردم را ضمانت فرموده است.

با اين مقدمه آيه نازل شده را - كه آيه 67 سوره مائده است - قرائت فرمود و با صراحت فرمود كه بر من چنين وحى شده است: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» و در حين قرائت كلمه «ما اُنْزِلَ» را تفسير كرد كه منظور خلافت على بن ابى‌طالب است.

اكنون كليد سخن به حركت درآمد و قفل آن براى مراحل بعدى كلام گشوده شد. ابتدا حضرت به مردم گوشزد كرد كه من سابقه كوتاهى و قصور در ابلاغ اوامر الهى نداشته‌ام و نزول چنين آيه‌اى درباره ابلاغ ولايت سبب خاصى دارد. آنگاه در بيان علت نزول چنين آيه شديد اللحنى فرمود: جبرئيل سه مرتبه از طرف خداوند بر من دستور ابلاغ ولايت على را آورد.

در اينجا قبل از بيان علت نزول آيه، اين مسئله را مطرح كرد كه خداوند درباره ولايت على عليه‌السلام آيه خاصى بر من نازل كرده و سپس آيه 55 سوره مائده را قرائت كرد: «اِنَّما وِلَيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» و سپس آن را به على عليه‌السلام تفسير كرده فرمود: على است كه نماز را به پا داشته و در حال ركوع زكات داده است.

آنگاه به علت نزول آيه پرداخته و فرمود: من از جبرئيل درخواست كردم كه از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مسئله به شما معاف نمايد، چرا كه از كمى متقين و زيادى منافقين آگاهم.

سپس اوصاف منافقين را با اشاره به آيه 11 سوره فتح «يَقوُلُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ» و آيه 15 سوره نور «تَحْسَبُونَهُ هَيِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه‌ِ عَظيمٌ» بيان كرد.

سپس آزار و اذيت‌هاى پى در پى منافقين را نسبت به حضرتش يادآور شد، تا آنجا كه نسبت‌هاى مسخره‌آميز به حضرت دادند و كلمه «اُذُن» به معناى «گوش» را درباره حضرت به كار بردند، كه منظورشان «سراپا گوش» بودن امير المؤمنين عليه‌السلام و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و توجه متقابل آنان نسبت به يكديگر بود. حضرت در اين باره آيات و مطالب ديگرى نيز فرمود.

در چند فراز ديگر كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كرسى سخن را كاملاً آماده كرده بود، براى تأكيد بيشتر يك بار ديگر آيه 67 سوره مائده را با اين مقدمه تكرار كرد كه با حضور منافقين و آزار دهندگان و درخواست معاف شدن از ابلاغ اين پيام، ولى خدا از من راضى نمى‌شود مگر آنچه در حق على عليه‌السلام نازل كرده ابلاغ نمايم و خواند: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ و اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .

به بيان ديگر:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در فرازى از بخش دوم خطبه غدير وحى خاص براى ابلاغ ولايت را بيان فرمود. حضرت اعلام فرمود كه درباره برنامه‌اى كه در پيش است وحى خاصى از طرف خدا نازل شده و من در برابر آن انجام وظيفه خواهم كرد، از ترس آنكه عذابى بر من نازل شود.

سپس تصريح فرمود كه در اين فرمان به من گفته شده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل فرموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده‌ام. آنگاه براى نشان دادن اينكه در ابلاغ آن از هيچ كس ترسى ندارم فورا تصريح كرد: خداوند براى من حفظ از شر مردم را ضمانت فرموده است.

با اين مقدمه آيه نازل شده را - كه آيه 67 سوره مائده است - قرائت فرمود و با صراحت فرمود كه بر من چنين وحى شده است: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» ؛ و در حين قرائت كلمه «ما اُنْزِلَ» را تفسير كرد كه منظور خلافت على بن ابى‌طالب است.

سپس با اشاره به منافقين و شيطنت‌هايشان، از يك سو علت لحن شديد آيه نسبت به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى مؤمنين روشن گرديد، و از سوى ديگر ضمانت «وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ» بر منافقين گوشزد شد.

اكنون پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كرسى سخن را كاملاً آماده كرده بود. لذا براى تأكيد بيشتر يك بار ديگر آيه 67 سوره مائده را با اين مقدمه تكرار كرد كه با حضور منافقين و آزار دهندگان و درخواست معاف شدن از ابلاغ اين پيام، ولى خدا از من راضى نمى‌شود مگر آنچه در حق على عليه‌السلام نازل كرده ابلاغ نمايم و خواند: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ واِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .

متن خطبه غدير

وَ اُقِرُّ لَهُ عَلى نَفْسى بِالْعُبُودِيَّةِ، وَ اَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ، وَ اُؤَدّى ما اَوْحى بِهِ اِلَىَّ، حَذَرا مِنْ اَنْ لا اَفْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لا يَدْفَعُها عَنّى اَحَدٌ وَ اِنْ عَظُمَتْ حيلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ؛ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ.

لاَنَّهُ قَدْ اَعْلَمَنى اَنّى اِنْ لَمْ اُبَلِّغْ ما اَنْزَلَ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ، وَ قَدْ ضَمِنَ لى تَبارَكَ وَ تَعالَى الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ وَ هُوَ اللّه‌ُ الْكافِى الْكَريمُ.

فَاَوْحى اِلَىَّ: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» فى عَلِىٍّ؛ يَعْنى فِى الْخِلافَةِ لِعَلِىِّ بْنِ اَبى‌طالِبٍ. «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» ... .

وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه‌ُ مِنّى اِلاّ اَنْ اُبَلِّغَ ما اَنْزَلَ اللّه‌ُ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ، «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» فى حَقِّ عَلِىٍّ، «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» :

براى خداوند بر نفس خود به عنوان بندگى او اقرار مى‌كنم، و شهادت مى‌دهم براى او به پروردگارى، و آنچه به من وحى نموده ادا مى‌نمايم از ترس آنكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچ كس نتواند آن را دفع كند، هر چند كه حيله عظيمى به كار بندد و دوستى او خالص باشد نيست خدايى جز او.

زيرا خداوند به من اعلام فرموده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده‌ام، و براى من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده و خدا كفايت كننده و كريم است.

خداوند به من چنين وحى كرده است: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... » : «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده» درباره على؛ يعنى خلافت على بن ابى‌طالب. «و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده‌اى و خداوند تو را از مردم حفظ مى‌كند» ... .

بعد از همه اينها، خداوند از من راضى نمى‌شود مگر آنچه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم. «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ... : «اى پيامبر برسان» آنچه در حق على از پروردگارت بر تو نازل شده «و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده‌اى، و خداوند تو را از مردم حفظ مى‌كند» .

آيه تبليغ در غديريه حسّان بن ثابت

يكى از مواردى كه در آن به آيه «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ ... »⁽¹⁾اشاره شده غديريه حسّان بن ثابت است؛ آنجا كه گفته است:

اَلَمْ تَعْلَمُوا اَنَّ النَبِيَّ مُحَمَّدا *** لَدى دَوْحِ خُمٍّ حينَ قامَ مُنادِيا

وَ قَد جاءَهُ جِبْريلُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ *** بِأَنَّكَ مَعْصُومٌ فَلا تَكُ وانِيا

وَ بَلِّغْهُمُ ما اَنْزَلَ اللّه‌ُ رَبُّهُمْ *** وَ اِنْ اَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ وَ حاذَرْتَ باغِيا

عَلَيْكَ فَما بَلَّغْتَهُمْ عَنْ اِلهِهِمْ *** رِسالَتَهُ اِنْ كُنْتَ تَخْشَى الاَعادِيا

تا آخر قصيده.

براى توضيح بيشتر در مورد غديريه حسّان بن ثابت، مراجعه شود به فصل چهارم «مسائل فرهنگى غدير» ، بخش دوم «ادبيات غدير» ، قسمت دوم «شعرِ غدير به زبان‌هاى مختلف» .

آيه تبليغ در احتجاج امير المؤمنين عليه‌السلام در صفين

اشاره

ابان از سليم نقل مى‌كند: در حالى كه ما همراه امير المؤمنين عليه‌السلام در صفين بوديم، معاويه ابودرداء و ابوهريره را فراخواند و به ايشان گفت: نزد على برويد و از قول من به او سلام برسانيد و به او بگوييد:

به خدا قسم من مى‌دانم كه تو سزاوارترين مردم به خلافت هستى و از من به آن سزاوارترى، زيرا تو از مهاجرينى هستى كه پيش از همه مسلمان شدند و من از آزادشدگان⁽¹⁾هستم. و من مثل سوابق تو در اسلام و خويشاوندى پيامبر و علم تو به كتاب خدا و سنت پيامبرش را ندارم.

ادعا كرده‌اى كه تو خليفه پيامبر در امتش و وصى او در ميان ايشان هستى و خداوند اطاعت تو را بر مؤمنين واجب كرده و در كتابش و سنت پيامبرش به ولايت تو امر كرده است، و به محمد دستور داده كه اين مطلب را در امتش بپا دارد و بر او آيه نازل كرده است كه: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ، بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَل فَما بَلَّغْتَ رسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .

او هم امتش را در غدير خم جمع كرد و آنچه درباره تو از جانب خداوند مأمور شده بود ابلاغ نمود و دستور داد حاضر به غايب برساند، و به مردم خبر داد كه تو بر مردم صاحب اختيارتر از خودشان هستى، و تو نسبت به پيامبر همچون هارون نسبت به موسى هستى.

درباره تو به من خبر رسيده است كه براى مردم خطبه‌اى نمى‌خوانى مگر آنكه قبل از پايين آمدن از منبر مى‌گويى: «به خداقسم من سزاوارترين مردم براى آنان هستم، و از روزى كه پيامبر از دنيا رفته همچنان مظلوم بوده‌ام» . اگر اين خبرى كه درباره تو به من رسيده درست باشد ظلم ابوبكر و عمر نسبت به تو بالاتر از ظلم عثمان است.

وقتى امير المؤمنين عليه‌السلام نامه معاويه را خواند، و ابودرداء و ابوهريره پيام و سخن او را به حضرت ابلاغ كردند، به ابودرداء فرمود: آنچه معاويه شما را براى آن فرستاده بود به من رسانديد. اكنون از من بشنويد و از قول من به او برسانيد همانطور كه از قول او به من رسانديد.

آنگاه در پيام به معاويه فرمود: اگر خداوند عزوجل است كه بايد اختيار كند و حق انتخاب با اوست، خداوند مرا براى امت انتخاب كرده است و به عنوان خليفه براى آنان قرار داده است و آنان را در كتاب مُنزَل خود و در سنت پيامبرش مأمور به اطاعت و يارى من نموده است، و اين حجت مرا قوى‌تر و حق مرا واجب‌تر مى‌نمايد.

ابودرداء و ابوهريره رفتند تا نزد معاويه رسيدند و پيام حضرت را رساندند.⁽¹⁾

تبليغ غدير توسط معصومين عليهم‌السلام با آيه تبليغ

اشاره

يكى از شاخص‌هاى زندگى حضرات معصومين عليهم‌السلام تبليغ غدير به شكل‌هاى مختلف تبليغى است. از جمله تبليغ غدير با آيه تبليغ است كه ذيلاً به بيان آن مى‌پردازيم:

1 - استناد امام باقر عليه‌السلام به آيه تبليغ در برابر حسن بصرى

لب فرو بستن از حقايق قرآنىِ غدير، يكى از ضربه‌هاى شكننده‌اى است كه دشمنان اهل بيت عليهم‌السلام توانسته‌اند با سكوت‌هاى بى‌جاى خود بر پيكره فرهنگى جامعه اسلامى وارد كنند و با بى‌خبر گذاشتن جامعه از حقايق ولايت راه را براى سقيفه هموار كنند.

يكى از دشمنان مرموز و موذى و منافق خاندان نبوت حسن بصرى است. حسن بصرى از محدثان سقيفه است كه با نفاق خود گفته‌هايش را مقبول همه قرار مى‌داد و دورويى او براى همه معلوم بود. او كه عمرى طولانى نمود و از زمان امير المؤمنين عليه‌السلام تا امام باقر عليه‌السلام زنده بود، ادعاى تقدس نيز داشت.

يكى از موارد، نفاق او در تفسير آيات قرآن بود، كه در اين جهت نيز شهرتى به دست آورده بود. او آيات مربوط به اهل بيت عليهم‌السلام را بيان نمى‌كرد و درباره آنها به ابهام مى‌گذراند. اين كار او ضربه سنگينى به رواج فرهنگ اهل بيت عليهم‌السلام در ميان مردم مى‌زد.

در چنين شرايط حساسى كه حسن بصرى خود را در اجتماع به عنوان يك مرجع علمى معرفى كرده بود، در مجلس امام باقر عليه‌السلام آيات غدير مطرح شد و سكوتى كه حسن بصرى درباره آنها به خرج مى‌دهد. مردى به نام اعشى عرض كرد: حسن بصرى آيه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ ... »⁽¹⁾را مى‌خواند و مى‌گويد درباره مردى نازل شده و نام او را نمى‌گويد !

امام باقر عليه‌السلام با شنيدن اين خبر حضرت موقعيت را مغتنم شمرده و از همين فرصت تبليغ غدير را نشانه رفت و فرمود:

او را چه شده است ! خدا نمازش را قبول نكند. اگر مى‌خواست خبر مى‌داد درباره چه كسى نازل شده است. جبرئيل بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد و عرض كرد: خداوند به شما امر مى‌كند امتت را راهنمايى كنى كه وليّشان كيست و اين آيه را نازل كرد.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم قيام كرد و دست على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را گرفت و بلند كرد و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.⁽¹⁾

2 - امام صادق عليه‌السلام و آيه تبليغ پشتوانه قرآنى غدير

قرآن سند دائمى و ترازوى سنجش فكر و اعتقاد يك مسلمان است. هر اعتقادى كه بر آيه‌اى از قرآن استوار باشد استحكام كتاب اللّه را به خود مى‌گيرد و از گزند شبهه پراكنان در امان مى‌ماند.

امام صادق عليه‌السلام در اين باره فرمود: هر كس دينش را از كتاب خداوند بياموزد كوه‌ها از جا كنده مى‌شوند قبل از اينكه او تكانى بخورد.

راوى پرسيد: در قرآن كدام آيه است ؟ حضرت نمونه‌هايى را ذكر كردند تا آنكه درباره مستند قرآنىِ غدير چنين فرمود: از جمله قول خداوند عزوجل است كه مى‌فرمايد: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .⁽²⁾

از همين جاست قول پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه به على عليه‌السلام فرمود: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ ... .⁽³⁾

3 - امام صادق عليه‌السلام و آيه تبليغ آخرين دستور قرآنى غدير

امام صادق عليه‌السلام بين دستور و اجراى غدير دو مرحله را طبق آيات قرآن بيان مى‌فرمايد، كه نشان از دقيق بودن مسئله غدير در مقدر الهى دارد. مرحله اول دستور اصلى نصب امام است كه در سوره انشراح آمده و حضرت در تفسير آن را چنين فرمود:

خداوند عزوجل به پيامبرش فرمود: «فَاِذا فَرَغتَ فَانصَب وَ اِلى رَبِّكَ فَارغَب»⁽¹⁾: «وقتى فراغت يافتى منصوب كن و به سوى پروردگارت رغبت نما» ، تفسيرش اين است: آنگاه كه فراغت يافتى عَلَم و علامت خود را نصب كن و وصيَّت را معرفى نما و فضيلت او علنا بيان كن.

مرحله دوم دستور اجراى آن بود كه در نزديكى غدير خم نازل شد و واقعه غدير بر اساس آن شكل گرفت. امام صادق عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد:

تا آنگاه كه از حجة الوداع باز مى‌گشت آيه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ ... »⁽²⁾نازل شد. حضرت مردم را ندا داد تا جمع شوند و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.⁽³⁾

4 - امام هادى عليه‌السلام در شرح كيفيت خطابه غدير

با جنايات سقيفه، امامان غدير كِى مى‌توانستند روز غدير را به زيارت صاحب غدير اختصاص دهند، تا چه رسد به اينكه زيارتنامه غديرى به مردم بياموزند ؟ در جايى كه خفقان بنى‌عباس به اوج خود رسيده و متوكل‌ها دشمنى خود را با صاحب غدير علنى كرده‌اند؛ و اينك دهمين امام غدير را به صورت تبعيد از مدينه به سامرا آورده‌اند.

موقعيت بسيار حساسى بود كه امام على النقى عليه‌السلام در سالى كه معتصم عباسى آن حضرت را از مدينه به سامرا تبعيد كرد، در روز عيد غدير بتواند به كوفه بيايد. سپس در نجف امير المؤمنين عليه‌السلام را زيارت كند و زيارتنامه مفصلى كه يك دور كامل اعتقادى درباره فرهنگ غدير است بخواند و ماجراى غدير را ضمن آن به ما بياموزد و خطاب به جدش امير المؤمنين عليه‌السلام بفرمايد:

من شهادت مى‌دهم كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنچه درباره تو از سوى خدا نازل شده بود ابلاغ كرد و امر خدا را امتثال نمود و اطاعت و ولايت تو را بر امتش واجب كرد و براى تو از آنان بيعت گرفت و تو را صاحب اختيار مؤمنين قرار داد، همان گونه كه خداوند اين مقام را براى تو قرار داد.

سپس خدا را بر اين مطلب شاهد گرفت و فرمود: آيا فرمان الهى را به شما رساندم ؟ گفتند: آرى رساندى. فرمود: خدايا شاهد باش و تو براى شاهد بودن و قضاوت بين بندگان كافى هستى.

من شهادت مى‌دهم كه خداوند به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داد تا صاحب اختيارىِ تو را بر امت علنا اعلام كند تا مقام شامخ تو را بلندتر نمايد و برهان و دليل تو را اعلان نمايد و سخنان باطل را خط بطلان كشد و عذرها را قطع نمايد.

آنگاه كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از فتنه فاسقين نگران شد و تقيه از منافقين را مطرح نمود، پروردگار جهان بر او وحى فرستاد كه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .

اين بود كه آن حضرت سنگينى سفر را بر خود هموار نمود و در شدت گرماى ظهر بپاخاست و خطبه‌اى ايراد كرد و شنوانيد و ندا كرد و رسانيد.

سپس از همه آنان پرسيد: آيا رسانيدم ؟ گفتند: آرى به خدا قسم. عرض كرد: خدايا شاهد باش.

سپس پرسيد: آيا من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نبوده‌ام ؟ گفتند: آرى. پس دست تو را گرفت و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.

ولى به آنچه خداوند درباره تو بر پيامبرش نازل كرد جز عده كمى ايمان نياوردند؛ و اكثرشان جز زيان كارى چيزى به دست نياوردند ... .

خدايا لعنت كن كسانى را كه حق وليت را غصب نمودند و عهد و پيمان او را انكار نمودند بعد از يقين و اقرار به ولايت او در روزى كه دين را برايش كامل نمودى.⁽¹⁾

آيه تبليغ در دعاى بعد از نماز روز غدير

اشاره

يكى از جلوه‌هاى قرآنى غدير، فرازهاى دعا و زياراتى است كه در آنها به تبيين و تفسير آيات مربوط به واقعه غدير پرداخته شده است. در بسيارى از دعاها و زيارات - به خصوص آنچه مربوط به شب و روز غدير است - ناگفته‌هايى از مسئله غدير به چشم مى‌خورد كه در هيچ روايت ديگرى يافت نمى‌شود.

در مواردى شأن نزول آيات و در مواردى استشهاد به آيه‌هاى قرآن و در مواردى مصداق قرار دادن غدير براى آيه مزبور مطرح شده است. از جمله اين موارد است:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»⁽²⁾:

«اى پيامبر برسان آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر نرسانى رسالت او را ابلاغ نكرده‌اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى‌كند» .

اين آيه و دعاى مربوط به آن از دو بُعد قابل بررسى است:

1 - متن دعا

در دعايى كه بعد از نماز روز عيد غدير مى‌خوانيم چنين مى‌گوييم:

رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِيا يُنادِى لِلاْءِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا، رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ كَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ، رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَ لا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ.

رَبَّنا انَّنا سَمِعْنَا النِّداءَ، وَ صَدَّقْنَا الْمُنادى رَسُولَكَ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اذْ نادى نِداءً عَنْكَ بِالَّذى امَرْتَهُ انْ يُبَلِّغَ عَنْكَ ما انْزَلْتَ الَيْهِ مِنْ مُوالاةِ وَلِىِّ الْمُؤْمِنينَ، وَ حَذَّرْتَهُ وَ انْذَرْتَهُ انْ لَمْ يُبَلِّغْ انْ تَسْخَطَ عَلَيْهِ، وَ انَّهُ اذا بَلَّغَ رِسالاتِكَ عَصَمْتَهُ مِنَ النّاسِ.

فَنادى مُبَلِّغا وَحْيَكَ وَ رِسالاتِكَ: «الا مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ، وَ مَنْ كُنْتُ وَلِيَّهُ فَعَلِىٌّ وَلِيُّهُ، وَ مَنْ كُنْتُ نَبِيَّهُ فَعَلِىٌّ اميرُهُ» .

رَبَّنا قَدْ اجَبْنا داعِيَكَ النَّذيرَ الْمُنْذِرَ مُحَمَّدا عَبْدَكَ الَّذى انْعَمْتَ عَلَيْهِ وَ جَعَلْتَهُ مَثَلاً لِبَنى‌اسْرائيلَ.

رَبَّنا آمَنّا وَ اتَّبَعْنا مَوْلانا وَ وَلِيَّنا وَ هاديَنا وَ داعِيَنا وَ داعِىَ الانامِ، وَ صِراطَكَ السَّوِىَّ الْمُسْتَقيمَ وَ مَحَجَّتَكَ الْبَيْضاءَ، وَ سَبيلَكَ الدّاعِىَ الَيْكَ عَلى بَصيرَةٍ هُوَ وَ مَنِ اتَّبَعَهُ، وَ سُبْحانَ اللّه‌ِ عَمّا يُشْرِكُونَ بِوِلايَتِهِ وَ بِامْرِ رَبِّهِمْ وَ بِاتِّخاذِ الْوَلائِجِ مِنْ دُونِهِ⁽¹⁾:

پروردگارا، ما شنيديم كه منادى براى ايمان ندا مى‌كند كه به پروردگارتان ايمان بياوريد، و ما هم ايمان آورديم. پروردگارا، گناهان ما را ببخش و بدى‌هايمان را از ما بزداى و ما را با نيكان بميران.

پروردگارا، آنچه توسط فرستادگانت به ما وعده داده‌اى به ما عنايت كن و روز قيامت ما را خوار مكن، كه تو وعده‌ات را خلاف نمى‌كنى.

پروردگارا، ما ندا را شنيديم و ندا كننده را كه پيامبرت بود تصديق كرديم، آنگاه كه از سوى تو ندا كرد به آنچه دستور داده بودى و بر او نازل كرده بودى كه از طرف تو درباره ولايت صاحب اختيار مؤمنان ابلاغ كند. و او را بر حذر داشتى و ترساندى كه اگر ابلاغ نكند بر او غضب خواهى كرد، و اگر رسالت‌هاى تو را ابلاغ كند او را از شر مردم حفظ خواهى كرد.

آنجا بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به قصد ابلاغ وحى و رسالت تو چنين ندا كرد: بدانيد كه هر كس من مولى و صاحب اختيار او هستم على صاحب اختيار اوست، و هر كس من ولىّ اويم على ولىّ اوست، و هر كس من پيامبر او بوده‌ام على امير اوست.

پروردگارا، ما دعوت كننده تو را اجابت كرديم، همان ترساننده منذر، يعنى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بنده تو كه بر او انعام فرمودى و او را نمونه‌اى براى بنى‌اسرائيل قرار دادى.

پروردگارا، ما ايمان آورديم و از صاحب اختيار و ولىّ و هدايت كننده و دعوت كننده ما و مردم پيروى نموديم، همان راه درست و مستقيم تو، و جايگاه حجتِ واضح تو، و راه تو كه او و پيروانش با بصيرت به سوى تو دعوت مى‌كنند، و خدا منزه است از آنچه در ولايت على عليه‌السلام شرك مى‌ورزند و درباره امر پروردگارشان كسى را شريك مى‌كنند، و كسانى را جز او محبوب دل خود قرار مى‌دهند.

2 - نتيجه اعتقادى

در اين فراز از دعاى روز غدير شش آيه گنجانده شده است. يكى از آنها آيه تبليغ است كه به صورت نقل به معنى و با اشاره به ابعاد مختلف آن بيان شده است. جمله «بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» به صورت: بِالَّذى امَرْتَهُ انْ يُبَلِّغَ عَنْكَ ما انْزَلْتَ الَيْهِ ... آمده، و جمله «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» به صورت: وَ حَذَّرْتَهُ وَ انْذَرْتَهُ انْ لَمْ يُبَلِّغْ انْ تَسْخَطَ عَلَيْهِ ذكر شده، و عبارت «وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» با جمله: وَ انَّهُ اذا بَلَّغَ رِسالاتِكَ عَصَمْتَهُ مِنَ الناسِ تعبير شده است.

بُعد ديگرى از درج آيه تبليغ در زيارت غدير، بيان منظور از «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» است كه در اين دعا آن را: مُوالاةِ وَلِىِّ الْمُؤْمِنينَ ذكر كرده است، و معناى آن پذيرش ولايت صاحب اختيار مؤمنان است.

اما نكته تازه‌اى كه در اين دعا درباره آيه تبليغ ديده مى‌شود نگاهى به پشت پرده «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» است. گويا خداوند دو راه در برابر پيامبرش قرار داده است: يا ابلاغ و يا عدم ابلاغ، و براى هر كدام نتيجه‌اى قرار داده است، چنانكه در اين

دعا آمده است: وَ حَذَّرْتَهُ وَ انْذَرْتَهُ انْ لَمْ يُبَلِّغْ انْ تَسْخَطَ عَلَيْهِ، وَ انَّهُ اذا بَلَّغَ رِسالاتِكَ عَصَمْتَهُ مِنَ النّاسِ؛ يعنى عدم ابلاغ نارضايتى و سخط خداوند را در پى خواهد داشت، و ابلاغ ضمانت حفظ الهى را در بر دارد.

همين مطلب عينا در خطبه غدير منعكس است، آنجا كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد: وَ اؤَدّى ما اوْحى بِهِ الَىَّ، حَذَرا مِنْ انْ لا افْعَلَ فَتَحِلَّ بى‌مِنْهُ قارِعَةٌ لا يَدْفَعُها عَنّى احَدٌ⁽¹⁾: من ادا مى‌كنم آنچه به من وحى كرده از ترس آنكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچ كس نتواند آن را از من دفع نمايد.

آيه تبليغ در زيارت غديريه

اشاره

يكى از مفاهيم عميق در زيارت غديريه، رابطه آيات قرآن با ولايت و امامت و امير المؤمنين عليه‌السلام است. يكى از آياتى كه در زيارت غديريه به آن استشهاد شده آيه 67 از سوره مائده يا همان آيه تبليغ است. اين آيه مشهور غدير را امام هادى عليه‌السلام با تفصيلى گويا بيان نموده است، كه ما به نقل مضمون آن به اختصار بسنده مى‌كنيم:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره على عليه‌السلام دعاهايى مى‌فرمود. خداى تعالى اين دعاها را مستجاب فرمود و بيان داشت كه به ولايت او پس از حضرتت رضايت دارم.⁽²⁾پس به حضرتش امر فرمود به جهت اعلاء شأن امير المؤمنين عليه‌السلام و باطل كردن سخنان بيهوده و قطع عذرها، اين نعمت را اظهار كند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌خواست از فتنه منافقان - كه دشمن على عليه‌السلام بودند - بر حذر باشد. در اين هنگام آيه غدير نازل شد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را امان داد.

در اينجا بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله زحمت آن مسير طولانى را به خود پذيرفت، و در گرماى ظهر به پا خاست و خطبه خواند. پس آنگاه كسانى كه به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان آورند كم بودند و شمار زيادى از مردم جز در مسير زيانكارى پيش نرفتند.

تا اينجا كلام امام هادى عليه‌السلام بود كه مضمون آن به اختصار نقل شد. جاى اين سؤال باقى است كه چرا مردم با وجود آن بيعت تاريخى، اين همه به ولايت پشت كردند ؟

بازگويى اين پرسش و پاسخ نيز مفيد است: محمود بن لبيد گويد:

پس از شهادت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، حضرت فاطمه عليهاالسلام بر سر قبور شهدا مى‌رفت و بر سر قبر حمزه سيدالشهداء مى‌گريست. روزى در آن محل به خدمت حضرتش رسيدم ... ، و پرسيدم: اى بانوى من، از شما مسئله‌اى مى‌پرسم كه در سينه‌ام موج مى‌زند.

فرمود: بپرس. گفتم: آيا رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قبل از وفاتش بر امامت على عليه‌السلام تصريح فرمود ؟ فرمود: شگفتا ! آيا روز غدير خم را فراموش كرديد ؟ و پس از بيانات ديگر فرمود: به خدا قسم اگر حق را نزد اهلش وا مى‌گذاردند و عترت پيامبرشان را پيروى مى‌كردند، هيچ گاه دو نفر درباره خداى تعالى اختلاف نمى‌كردند، و (حق را) آيندگان از گذشتگان به ارث مى‌بردند، تا آنگاه كه قائم ما - نهمين از نسل حسين عليه‌السلام - قيام كند.

اما آن را كه خدا مؤخّر قرار دهد مقدّم داشتند، و آن را كه خدا مقدّم داشته پشت سر گذاردند ... .⁽¹⁾

اين پرسش و پاسخ زمانى انجام مى‌گيرد كه از اين واقعه تاريخى و شكوهمند، با آن همه مقدمه و مؤخّره بياد ماندنى، هنوز يك سال نگذشته است. آيا بانوى بانوان حق ندارد از اينگونه سؤال‌ها اظهار شگفتى كند ؟ ! جملات بعدى دخت پيامبر عليهاالسلام نيز تفسير آيه‌اى است كه قبل از آيه غدير بيان شده است:

و اگر آنان تورات و انجيل و آنچه را كه از جانب پروردگارشان به آنان فرستاده شده را به پا مى‌داشتند، همانا از بالاى سر و از زير پاهاى خود (بركات الهى را) مى‌خوردند ... .⁽²⁾

آيا اين آيه تعريض و كنايتى به امت اسلام نيست ؟ مگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بارها نفرموده بود كه تمام حركات امت‌هاى گذشته به دست اين امت تكرار خواهد شد ؟ رفتار بنى‌اسرائيل با تورات و هارون، و رفتار نصارى با انجيل و حواريون چگونه بود ؟⁽¹⁾

با در نظر گرفتن آنچه گفته شد، به قرائت زيارت غديريه و ذكر آيه تبليغ در آن مى‌پردازيم:

زيارت امير المؤمنين عليه‌السلام در روز غدير كه امام هادى عليه‌السلام فرمودند⁽²⁾، دوره كامل عقائد شيعه درباره ولايت امير المؤمنين عليه‌السلام و فضايل و سوابق و محنت‌هاى آن حضرت است. يكى از مضامينى كه در زيارت امير المؤمنين عليه‌السلام در روز غدير آمده آيه تبليغ است:

متن زيارت غديريه

إِنَّ اللّه‌َ تَعالى اسْتَجابَ لِنَبِيِّهِ صلى اللّه عليه و آله فيكَ دَعْوَتَهُ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِإِظْهارِ ما أَوْلاكَ لِأُمَّتِهِ إِعْلاءً لِشَأْنِكَ وَإِعْلانا لِبُرْهانِكَ وَ دَحْضا لِلْأَباطِيلِ وَ قَطْعا لِلْمَعاذِيرِ. فَلَمَّا أَشْفَقَ مِنْ فِتْنَةِ الْفاسِقينَ وَاتَّقى فيكَ الْمُنافِقينَ أَوْحى إِلَيْهِ رَبُّ الْعالَمينَ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .

فَوَضَعَ عَلى نَفْسِهِ أَوْزارَ الْمَسيرِ وَ نَهَضَ فى رَمْضاءِ الْهَجيرِ فَخَطَبَ وَأَسْمَعَ وَ نادى فَأَبْلَغَ، ثُمَّ سَأَلَهُمْ أَجْمَعَ فَقالَ: هَلْ بَلَّغْتُ ؟ فَقالُوا: اللَّهُمَّ بَلى. فَقالَ: اللّهُمَّ اشْهَدْ. ثُمَّ قالَ: أَلَسْتُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ؟ فَقالُوا: بَلى. فَأَخَذَ بِيَدِكَ وَ قالَ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ. فَما آمَنَ بِما أَنْزَلَ اللّه‌ُ فيكَ عَلى نَبِيِّهِ إِلاَّ قَليلٌ وَلا زادَ أَكْثَرَهُمْ غَيْرَ تَخْسيرٍ:

خداوند تعالى دعاى پيامبرش صلى اللّه عليه و آله را درباره تو مستجاب كرد، و به او دستور داد تا ولايت تو را بر امت اظهار كند تا مقام تو را بلندمرتبه و دليل تو را اعلام كرده باشد و سخنان باطل را كوبيده و عذرهاى بى‌جا را ريشه كن كرده باشد. آنگاه كه از فتنه فاسقان احساس خطر كرد و از منافقان درباره تو ترسيد، پروردگار جهان به او چنين وحى كرد: «اى پيامبر برسان آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر نرسانى رسالت او را نرسانده‌اى و خداوند تو را از شر مردم حفظ مى‌كند» .

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سختى سفر را متحمل شد و در شدت حرارت ظهر بپا خاست و خطبه‌اى ايراد كرد و شنوانيد و ندا كرد و رسانيد. سپس از همه آنها پرسيد: آيا رسانيدم ؟ گفتند:

آرى به خدا قسم. عرض كرد: خدايا شاهد باش. سپس پرسيد: آيا من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نبوده‌ام ؟ گفتند: آرى. پس دست تو (امير المؤمنين عليه‌السلام) را گرفت و فرمود: هر كس من صاحب اختيار او بوده‌ام اين على صاحب اختيار اوست. خدايا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند و خوار كن هر كس او را خوار كند. ولى به آنچه خداوند درباره تو بر پيامبرش نازل كرد جز عده كمى ايمان نياوردند و اكثرشان جز زيان‌كارى براى خود زياد نكردند.

آيه تبيلغ از وجوه دلالت حديث غدير بر امامت

اشاره

از وجوه دلالت حديث غدير بر امامت امير المؤمنين عليه‌السلام و معناى مولى نزول آيه تبليغ در رويداد غدير است:

«يا أيُّهَا الرَسُولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «اى فرستاده آنچه را از سوى خداوندگارت بر تو فرو فرستاده شده برسان و اگر چنين نكنى پيام او را نرسانده‌اى و خدا تو را از (گزند) مردم نگاه خواهد داشت» .

و اما تفصيل مطلب:

يك - شمارى از راويان نزول آيه تبليغ در روز غدير خم

نزول آيه تبليغ در روز غدير خم را شمارى از بزرگان پيشوايان اهل‌سنت و مشاهير اعيان علماى آنان نقل كرده‌اند، مانند:

5 . احمد بن عبداللّه اصفهانى، ابونُعَيم

6 . على بن احمد واحدى، ابوالحسن

8 . عبداللّه بن عبيداللّه حَسكانى

و اما بيان هر يك از اين موارد همراه با توثيقشان از اهل‌سنت:

جلال‌الدين سيوطى در «الدرّ المنثور» نزول آيه تبليغ در غدير خم را از ابن‌ابى حاتِم از ابوسعيد خُدرى نقل كرده است.⁽¹⁾ذهبى و جمال‌الدين اِسنَوى و ابن‌قاضى شُهبه و جلال‌الدين سيوطى و بدخشانى⁽²⁾: او را توثيق كرده و ستوده‌اند. ابن‌عدى، حسن بن على تميمى، قاضى يوسف ميانجى، ابوالشيخ ابن‌حيّان، ابواحمد حاكم، على بن عبدالعزيز بن مردك و ديگران از او حديث نقل كرده‌اند. وى شاگرد پدرش ابوحاتم محمد بن ادريس و ابوزُرعه است.

همچنين سيوطى در دو كتاب خود «اللآلى المصنوعة» و «الإتقان» تصريح كرده كه ابن‌ابى‌حاتِم در تفسيرش به آوردن صحيح‌ترين احاديث وارده در تفسير هر آيه ملتزم بوده است.

ابوالحسن على بن ابراهيم رازى خطيب، ابويَعلى خليلى، على بن محمد مصرى، على بن احمد فرضى، عباس بن احمد، خليلى، امام ابوالوليد باجى، يحيى بن منده، ابن‌صلاح در «الطبقات» و ابن‌سُبكى در «طبقات» ، همگى او را توثيق كرده و بسيار ستوده‌اند، به خصوص در رجال و حديث و تفسير.

همچنين سيف‌اللّه ملتانى در كتابش «تنبيه السفيه» در ردّ روايتى از قول كَشّى در مدح زرارة بن اعين از زبان امام باقر عليه‌السلام مى‌گويد: ابن‌ابى‌حاتِم از سفيان ثورى روايت كرده كه زراره اصلاً ابوجعفر را نديده است. در جايى كه كلام ابن‌ابى‌حاتِم كه از سفيان ثَورى معلوم‌الحال نقل كرده حجّت است، پس روايتش در تفسير آيه تبليغ هم حجّت

است. آيا جايز است كه روايت ابن‌ابى‌حاتِم در تكذيب يكى از عالمان شيعه حجّت باشد، ولى روايت او در فضل امير المؤمنين عليه‌السلام در برابر اهل‌سنت حجّت نباشد ؟ !

ابن‌شهرآشوب⁽¹⁾در كتابش «المناقب» و از او مجلسى در «بحار الانوار» نزول آيه تبليغ را در غدير خم از ابوبكر شيرازى در كتابش «ما نَزَلَ مِنَ القُرآنِ فى عَلىٍّ عليه‌السلام» به اِسناد خود از ابن‌عباس روايت كرده است.⁽²⁾ذهبى و يافعى و سيوطى⁽³⁾: او را توثيق كرده و بسيار ستوده‌اند.

وى در اصفهان از ابوالقاسم طبرانى و طبقه‌اش، در بغداد از ابوالبحر بربهارى و طبقه او، در جرجان از عبداللّه بن عدىّ، در نيشابور از محمد بن حسن سراج، در مرو از عبداللّه بن عمر بن علك، در شهرهاى ترك از سعيد بن قاسم مطوعى، در بخارا از محمد بن محمد بن صابر، و در شهرهاى بصره و واسط و شيراز و چند شهر ديگر از مشايخ آن شهرها حديث شنيده، و محمد بن عيسى همدانى، ابومسلم بن عُروه، حميد بن مأمون، جعفر مستغفرى و ديگران از او حديث روايت كرده‌اند. شيرويه از ابوالفرج بجلى و جعفر مستغفرى او را توثيق كرده و ستوده‌اند.

سيوطى در «الدرّ المنثور» و بدخشى در «مفتاح النجا» نزول آيه تبليغ در غدير خم درباره على عليه‌السلام را از ابن‌مَردَوَيه از ابن‌مسعود نقل كرده است.⁽⁴⁾

ذهبى و سيوطى و زُرقانى و ابن‌قيم جوزيّه و تاج‌الدين سُبكى و سمعانى و ابن‌كثير و كاتب چَلَبى و شمس‌الدين محمد ابن‌جَزَرى و دهلوى⁽¹⁾: او را توثيق كرده و دقت او در ثبت و ضبط اخبار و رجال و نيز تأليفات او را به خصوص در تفسير و تاريخ ستوده‌اند.

وى در اصفهان و عراق از ابوسهل بن زياد قطّان، ميمون بن اسحاق خراسانى، محمد بن عبداللّه بن علم صفّار، اسماعيل خطبى، محمد بن على بن دُحَيم شيبانى، احمد بن عبداللّه بن دليل، اسحاق بن محمد بن على كوفى، محمد بن احمد بن على اسوارى، احمد بن عيسى خفاف، احمد بن محمد بن عاصم كرانى و طبقه ايشان روايت كرده است.

ابوالقاسم عبدالرحمن بن منده و برادرش عبدالوهّاب، ابوالخير محمد بن احمد، ابومنصور محمد بن سكرويه، ابوبكر محمد بن حسن بن محمد بن سُلَيم، ابوعبداللّه ثقفى، ابومطيع محمد بن عبدالواحد مصرى، حمزه‌بن حسين مؤدِّب اصفهانى و بسيارى ديگر از او روايت كرده‌اند. وى كتاب‌هاى «التاريخ» و «التفسير» و «المسند» و «المستخرج على البخارى» را نگاشت.

ابن‌مردويه ملقّب به حافظ است. لقبى كه در اصطلاح دانشمندان علم حديث از القاب بسيار ارزشمند است. شيخ على قارى و بدخشى و در «لواقح الأنوار» در شرح حال سُيوطى از ابن حجر، همگى در مورد لقب حافظ و جلالت آن سخن گفته‌اند.⁽²⁾

ثعلبى در تفسيرش نزول آيه تبليغ در روز غدير خم را از امام باقر عليه‌السلام و نيز از براء با

نقل ماجراى غدير و همچنين از ابن‌عباس نقل كرده است.⁽¹⁾شرح حال ابواسحاق ثعلبى و بزرگى او نزد اهل‌سنت در مجلدات ديگر «عبقات» و در بيان آيه ولايت آمده است. در ادامه نيز شرح حال ثعلبى در دليل ششم از ادله دلالت حديث غدير به امامت امير المؤمنين عليه‌السلام خواهد آمد، كه از جمله توثيق پدر دهلوى است.

5 . احمد بن عبداللّه بن احمد بن اسحاق بن موسى بن مهران اصفهانى، ابونُعَيم (ت 334 - م 430 ق)

ابونعيم اصفهانى در كتاب «ما نزل من القرآن فى على عليه‌السلام» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را از عطيّه روايت كرده است. فاضل رشيدالدين خان دهلوى نيز در «إيضاح لطافة المقال» روايت ابونعيم را به نقل از شيخ على متخلّص به حزين آورده است. در ادامه خواهد آمد كه حاج عبدالوهّاب بن محمد نيز مانند همين روايت را از حافظ ابونعيم نقل كرده است. ابن‌خَلِّكان و صلاح صفدى و خطيب تبريزى⁽²⁾: او را بسيار توثيق كرده و ستوده‌اند. كتاب «حِليَة الأولياء» و «تاريخ اصفهان» و «المستخرج على الصحيحين» از او است.

6 . على بن احمد بن محمد بن متويه واحدى نيشابورى، ابوالحسن (م 468 ق)

ابن‌طلحه شافعى در «مطالب السئول» و ابن‌صبّاغ مالكى در «الفصول المهمّة» نزول آيه تبليغ در روز غدير خم و درباره على عليه‌السلام را از واحدى در «اسباب النزول» از حسن و ابوسعيد خُدرى نقل كرده‌اند.⁽³⁾اين در حالى است كه واحدى در خطبه كتابش «اسباب النزول» تصريح كرده كه در اين كتاب موارد صحيح در اسباب نزول آيات را انتخاب و جمع آورى كرده است. پس اگر مورد ديگرى براى نزول اين آيه نقل شده باشد دروغ خواهد بود، چرا كه واحدى فقط ماجراى غدير را براى نزول آيه تبليغ نقل كرده است.⁽⁴⁾

ابن‌اثير و ذهبى و ابن‌وردى و يافعى و ابن‌جَزَرى و ابن‌قاضى شُهبه و دياربكرى و كاتب چَلَبى و ولى‌اللّه دهلوى⁽¹⁾: وى را توثيق كرده و بسيار ستوده‌اند، به خصوص در تفسير و ادبيات.

او مصنّف «البسيط» و «الوسيط» و «الوجيز» در تفسير و نيز كتاب «اسباب النزول» بوده، و شاگرد ابواسحاق ثعلبى است و از او روايت كرده است. عربى را از ابوالحسن قهندزى ضرير و قرائت را از على بن احمد بستى و احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى آموخته، و ابوالقاسم هُذلى قرائت را از او فرا گرفته است.

ابوطاهر بن مخمس، قاضى ابوبكر حيرى، ابوابراهيم اسماعيل بن ابراهيم واعظ، محمد بن ابراهيم مزكّى، عبدالرحمن بن حمدان نصروى، احمد بن ابراهيم نجّار، احمد بن عمر ارغيانى، عبدالجبار بن محمد خوارى و ديگران از او حديث نقل كرده‌اند. ابوسعد سمعانى وى را ستوده است.

سجستانى خبر نزول آيه تبليغ در روز غدير را همراه با حديث غدير در كتابش در موضوع حديث ولايت به اِسنادش از ابن‌عباس نقل كرده است. ابوسعيد سجستانى از حافظان ثقه و نامدار اهل‌سنت است. پيشتر بخش‌هايى از شرح حال وى به بيان سمعانى و ذهبى نقل شد.

8 . عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى، ابوالقاسم، حاكم

حاكم حسكانى در كتاب «مجمع البيان» نزول آيه تبليغ در غدير خم را از عبداللّه بن عباس و جابر بن عبداللّه روايت كرده است. همچنين اين روايت را سيد ابوالحمد از كتاب «شواهد التنزيل فى قواعد التفضيل» حاكم حسكانى نقل كرده است.⁽²⁾

جلال‌الدين سيوطى در «الدرّ المنثور» نزول آيه تبليغ در غدير خم را از ابن‌ابى حاتِم از ابوسعيد خُدرى نقل كرده است.⁽¹⁾ياقوت حَمَوى و ابن‌خَلِّكان و ذهبى و يافعى و اِسنَوى و ابن‌قاضى شُهبه⁽²⁾: او را بسيار توثيق كرده و ستوده‌اند و از پيشوايان حديث مى‌دانند.

وى رفيق حافظ ابوسعد عبدالكريم بن سمعانى بوده، و كتاب عظيم «تاريخ مدينة دمشق» را در هشتاد مجلّد تأليف كرده است.

حافظ ابومحمد عبدالعظيم منذرى، سمعانى، محدّث بهاءالدين قاسم (پسر ابن‌عساكر) ، سعد الخير، ابوالعلاء همدانى، ابوالمواهب بن صصرى، شيخ ما ابوالحجّاج مِزّى، حافظ عبدالقادر، ابن‌نجّار، حافظ مَعمَر بن فاخر، اسماعيل بن محمد و حافظ عبدالقاهر رهاوى او را بسيار توثيق كرده و ستوده‌اند، به خصوص كتاب او «تاربخ مدينة دمشق» .

فخر رازى در تفسير خود در بيان اقوال درباره سبب نزول آيه تبليغ، نزول اين آيه در ماجراى غدير خم را نيز از امام باقر عليه‌السلام و ابن‌عباس و براء بن عازب نقل كرده است.⁽³⁾البته براى ما مهم نيست كه او در مورد اين قول چه گفته، زيرا او هميشه در پى دشمنى است، و كلام امام باقر عليه‌السلام در اينجا كافى است.

اگر بگويند كه متعصّبان اهل‌سنت به عصمت ائمه عليهم‌السلام باور ندارند، بلكه بعضى‌شان مانند ابن‌جوزى در «الموضوعات» و سيوطى در «اللآلى المصنوعة» و ابن‌عرّاق در «تنزيه الشريعة» آنان را - نعوذ باللّه - جرح كرده‌اند، خواهيم گفت: پس آنان درباره صحابه‌اى كه به عدالت ايشان قائل‌اند، مانند ابن‌عباس و براء بن عازب و ابوسعيد خُدرى - كه او نيز بنا بر آنچه در تفسير نيشابورى آمده به نزول آيه تبليغ در روز غدير خم قائل است - و عبداللّه بن مسعود - كه سخنش در ادامه خواهد آمد - چه مى‌گويند ؟

ضمن اينكه خود رازى اعتراف كرده كه قول به نزول آيه تبليغ در فضل امير المؤمنين عليه‌السلام و در غدير قول ابن‌عباس و براء بن عازب و امام باقر عليه‌السلام است، هر چند اين قول را نپسندد و از سر تعصّب و عناد به آن اعتماد نكند !

ابن‌خَلِّكان و ابن‌وردى و يافعى و حافظ محمد (مشهور به خواجه پارسا) و ابن‌قاضى شُهبه⁽¹⁾: او را بسيار توثيق كرده‌اند، به خصوص در علم عقايد و فقه و تفسير و نيز كتاب تفسير او را. وى شاگرد پدرش ضياءالدين عمر - كه از شاگردان بَغَوى بود - و نيز كمال سمنانى و مجد جيلى و مصاحب محمد بن يحيى بوده است. سراج‌الدين يوسف بن ابوبكر بن محمد سكّاكى خوارزمى نيز او را ستوده اند. گاهى سيصد دانشجو در مورد تفسير و فقه و كلام و اصول و طبّ و ... از او مى‌پرسيدند.

قرشى نصيبى در «مطالب السؤول فى مناقب آل الرسول عليهم‌السلام» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير را از امام ابوالحسن واحدى در كتابش «اسباب النزول» از ابوسعيد خُدرى روايت كرده است.⁽²⁾دانشمندان نامدار اهل‌تسنن محمد بن طلحه را بسيار ستوده‌اند، كه در ادامه خواهد آمد. كه از جمله توثيق و تعريف يافعى است، كه به كتاب «دائرة الحروف» او نيز اشاره كرده است.⁽³⁾

محمد بن معتمدخان بدخشانى در «مفتاح النجا فى مناقب آل العبا عليهم‌السلام» نوشته كه رسعنى نزول آيه تبليغ در غدير را به سند خود از ابن‌عباس نقل كرده است.⁽¹⁾ذهبى و ابن‌جَزَرى و سيوطى و كاتب چَلَبى⁽²⁾: او را توثيق كرده و بسيار ستوده‌اند، به خصوص در تفسير و حديث و ادبيات. در دمشق از كِندى و در بغداد از ابن‌منينا و عده‌اى ديگر حديث شنيد، و پسر عادلش شمس‌الدين و دِمْياطى در معجمش و ابوالمعالى ابركوهى و افراد متعدد ديگرى از او روايت كرده‌اند.

تفسير وى به نام «مطالع أنوار التنزيل و مفاتيح اسرار التأويل» يا «رموز الكنوز فى تفسير الكتاب العزيز» است، و كتاب «مقتل حسين شهيد عليه‌السلام» از آثار او است. محمد مالكى داوودى در «طبقات المفسّرين» او و تفسيرش را ستوده است.

نيشابورى در تفسير خود نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را در تفسيرش «غرائب القرآن و رغائب الفرقان» از ابن‌عباس و براء بن عازب و امام باقر عليه‌السلام نقل كرده است.⁽³⁾

البته او در مورد نزول آيه تبليغ بعد از بيان نزول آن در غدير نُه وجه ديگر هم ذكر كرده است. ولى نيشابورى از ميان اقوال، اولين سبب نزول آيه تبليغ را واقعه غدير بيان كرده و قول به نزول آن در فضيلت امير المؤمنين عليه‌السلام را صحيح دانسته است. وى اين قول را پيش از ساير اقوال آورده و آن را به چند صحابى و امام باقر عليه‌السلام نسبت داده است، و اقوال ديگر را با «قيل» يعنى «گفته شده» نقل كرده است.

همان گونه كه رشيدالدين دهلوى در «ايضاح لطافة المقال» در موضوعى، سخنى را از نَسَفى نقل كرده و از ميان دو قول موجود در آن موضوع قول نخست را به نَسَفى نسبت داده، چون نَسَفى آن قول را نخست آورده است.

نيشابورى در ابتداى تفسيرش و خطبه كتاب تأكيد كرده كه پس از فحص فراوان و مراجعه به همه تفاسير و اقوال، صحيح‌ترين‌ها را در تفسيرش گرد آورده است. كاتب چَلَبى و مولوى حسام‌الدين سهارنپورى⁽¹⁾: تفسير نيشابورى به نام «غرائب القرآن و رغائب الفرقان» را معرفى و توثيق و تعريف كرده‌اند.

همچنين اهل‌سنت و از جمله دهلوى در «تحفه اثنى‌عشريه» و مولوى حيدر على فيض‌آبادى در «منتهى الكلام» به سخنان نيشابورى اعتماد كامل داشته و در برابر شيعه و براى ردّ استدلال‌هاى آنان به گفتارهاى او استناد كرده‌اند.

همدانى در «مودّة القربى» از براء بن عازب روايت كرده كه آيه تبليغ در واقعه غدير خم و در فضيلت امير المؤمنين عليه‌السلام نازل شده است.⁽²⁾سيد على همدانى نزد اهل‌سنت از عالمان ربانى و عارفان گزيده و نامى است. گذشته از اينكه خود همدانى در خطبه كتاب خود «مودّة القربى» در مورد اعتبار مطالب آن سخن گفته است.

ابن‌صبّاغ مالكى در كتابش «الفصول المهمّة» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را از كتاب «اسباب النزول» امام ابوالحسن واحدى از ابوسعيد خُدرى روايت كرده است.⁽³⁾ابن‌صبّاغ از فقيهان نامدار مالكى و از دانشمندان معروف و ثقه اهل‌سنت است كه اقوال وى را نقل كرده و به رواياتش اعتماد مى‌كنند، كه از جمله نورالدين سَمهودى در كتابش «جواهر العقدين» است.

همچنين محمد رشيدالدين خان دهلوى كتاب «الفصول المهمّة» را ياد كرده است. عبداللّه بن محمد مدنى مشهور به مطيرى در خطبه كتابش «الرياض الزاهرة فى فضل آل‌بيت النبى و عترته الطاهرة عليهم‌السلام» گفته كه بيشتر مطالب كتابش را از كتاب «الفصول المهمّة» ابن‌صبّاغ نقل كرده است.

بدرالدين عينى در «عمدة القارى فى صحيح البخارى» نزول آيه تبليغ در واقعه روز غدير را از ابوسعيد خُدرى و از ابوجعفر محمد بن على بن حسين روايت كرده است. همچنين عينى به شش قول ديگر از مقاتل و زمخشرى و ابن‌جوزى و نيز ثعلبى از حسن بصرى اشاره كرده است. ولى نكته اينجاست كه عينى قول به نزول آيه در روز غدير خم در فضل على عليه‌السلام را بر ديگر اقوال مقدّم داشته است. همچنين عَينى در ادامه، قول امام باقر عليه‌السلام را - كه نزول آيه تبليغ در غدير است - را نقل كرده است.⁽¹⁾

شمس‌الدين سخاوى و سيوطى و محمود بن سليمان كفوى و زُرقانى مالكى و ازنيقى و كاتب چَلَبى⁽²⁾: او را توثيق كرده و بسيار ستوده‌اند، به خصوص در ادبيات عرب و تاريخ و لغت و حديث و فقه.

وى پسر قاضى شهاب‌الدين است و گاهى ابن‌عَينى گفته مى‌شود. كمال شمنى و ارغون شاه تيدمرى از او روايت كرده‌اند. علاء پسر خطيب ناصريّه در تاريخش و جلال‌الدين سيوطى در كتابش «حسن المحاضرة» وى را توثيق كرده و ستوده‌اند.

از تأليفات او است: فتح البارى (شرح بخارى) ، شرح شواهد، شرح معانى الآثار، شرح هدايه، شرح كنز، شرح مجمع، شرح درر البحار و طبقات الحنفية.

مولوى حيدرعلى فيض‌آبادى در «منتهى الكلام» در احتجاج مقابل اماميه به سخنان عَينى استناد كرده و «عمدة القارى» شرح او بر بخارى را ستوده است. پس در نزول آيه تبليغ هم قول او پذيرفته است.

جلال‌الدين سيوطى در «الدرّ المنثور» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم و در فضيلت امير المؤمنين عليه‌السلام را از ابن‌ابى‌حاتم و ابن‌مردويه و ابن‌عساكر از ابوسعيد خُدرى روايت كرده است. وى همچنين پنج حديث ديگر در مورد نزول آيه تبليغ بدون ذكر شأن نزول آن نقل كرده است.⁽¹⁾و اما روايت سيوطى در سبب نزول آيه تبليغ در روز غدير در كتاب «الدرّ المنثور» به وجوهى معتبر است:

وجه اول: سياق گفتار سيوطى چنين است است كه او از ميان اقوال، اين قول را حق مى‌دانسته است، زيرا قول ديگرى را نقل نكرده است.

وجه دوم: سيوطى در خطبه كتاب «الدرّ المنثور» تصريح كرده كه اخبار و احاديثى كه وى در ذيل آيات آورده از كتاب‌هاى معتبر استخراج شده است.

وجه سوم: كتاب «الدرّ المنثور» از تفسيرهاى مقبول و مشهورى است كه دهلوى در رساله «اصول الحديث» در كنار تفاسير بسيار معتبر از آن ياد كرده و سپس گفته كه اين جامع‌ترين آنهاست.

وجه چهارم: سيوطى در موارد متعدد در «الدرّ المنثور» به ضعف خبر تصريح كرده است. اين نشان مى‌دهد كه اگر حديثى نزد او ضعيف باشد به ضعف آن هشدار مى‌دهد، و در اين مورد هيچ تضعيفى نكرده است.

وجه پنجم: بزرگان حديث و كلام اهل‌سنت بسيار به احاديث «الدرّ المنثور» استناد و احتجاج كرده‌اند. از جمله: سيف‌اللّه بن اسداللّه ملتانى در «تنبيه السفيه» كتاب «الدرّ

المنثور» را در شمار كتاب‌هاى بسيار مهم ذكر كرده، و افزوده كه اين كتاب از مصادر «تحفه اثناعشريّه» از كتب اهل‌سنت است.

همچنين در «الشوكة العمريّة» اثر محمد رشيدالدين خان شاگرد دهلوى آمده كه «الدرّ المنثور» در كتب تفسيرى اهل‌سنت مشتمل بر اخبار تفسيرى وارده از امير المؤمنين و ائمه اهل بيت عليهم‌السلام است.

وجه ششم: اضافه بر اين، به طور كلى دهلوى در كتابش «تحفه اثنى‌عشريه» دانشمندان و محدثان اهل‌سنت را به تقوى و عدالت و ديانت مشهور مى‌داند.⁽¹⁾

بنا بر اين، همه مناقشات دهلوى و غير او در اسانيد احاديث فضائل امير المؤمنين عليه‌السلام كه محدثان اهل‌سنت آنها را روايت و پيشوايان و حافظان در كتاب‌هاى معتبرشان نقل كرده‌اند از اعتبار فرو مى‌افتد. يكى از اين اخبار حديث نزول آيه تبليغ در روز غدير در فضيلت امير المؤمنين عليه‌السلام است.

محبوب عالم نزول آيه تبليغ در غدير خم را در كتاب مشهور «تفسير شاهى» آورده است. در تفسير نيشابورى نزول آيه تبليغ در غدير خم را از ابوسعيد خُدرى و ابن‌عباس و براء بن عازب و امام باقر عليه‌السلام نقل كرده و سپس مى‌گويد: محبوب عالم اين روايت را نقل كرده و روايتى كه مخالف آن باشد نقل نكرده است.

دهلوى در كتاب تحفه اثنى‌عشريه به اعتبار «تفسير شاهى» تصريح كرده و رواياتى كه او از اهل بيت عليهم‌السلام نقل شده را «مضبوطه» خوانده است.⁽²⁾همچنين شاگرد دهلوى محمد رشيدالدين خان دهلوى در بيان اينكه تفاسير اهل‌سنت آكنده از روايات امام على بن موسى الرضا عليه‌السلام است، از «تفسير شاهى» و تفسير فخر رازى ياد كرده است. از اين سخن نيز روشن مى‌گردد كه «تفسير شاهى» نزد اهل‌تسنن از تفاسير مشهور و معتبر است.

حاج عبدالوهاب در تفسيرش نزول آيه تبليغ در واقعه غدير را از براء بن عازب روايت كرده، و مى‌گويد كه اين خبر را ابونعيم و ثعالبى در روايت كرده‌اند. حاج عبدالوهّاب از بزرگان اهل‌سنت است. شيخ عبدالحقّ دهلوى در «اخبار الاخيار» و سيد محمد بن سيد جلال در «تذكرة الابرار» شرح حال وى را نوشته و او را بسيار ستوده‌اند.⁽¹⁾

جمال‌الدين محدّث در «الاربعين فى فضائل امير المؤمنين عليه‌السلام» خبر نزول آيه تبليغ در غدير خم را همراه با نقل حديث غدير گفته از ابن‌عباس روايت كرده است.⁽²⁾جمال محدّث در خطبه كتاب «اربعين» به اعتبار احاديث كتابش تصريح كرده است.

شهاب‌الدين در «توضيح الدلائل على ترجيح الفضائل» احمد ذيل آيات نازل شده درباره امير المؤمنين عليه‌السلام، نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را روايت كرده است. همچنين از ابوالجارود از حمزه (ابوجعفر) روايت شده كه اين آيه درباره ولايت نازل شده است. در ادامه نيز از عبداللّه بن مسعود نزول آيه تبليغ را بدون شأن نزول آن نقل كرده است.⁽³⁾

ضمنا شهاب‌الدين احمد در عنوان بابى كه در آن آيات نازل شده درباره امير المؤمنين عليه‌السلام را آورده، تصريح كرده كه از بين اقوال صحيح‌ترين را آورده است. همچنين شهاب‌الدين احمد در خطبه كتابش گفته كه احاديث روايت شده در آن صحيح‌ترين‌هاست.

بدخشانى در «مفتاح النجا» نزول آيه تبليغ در غدير خم درباره على عليه‌السلام را از ابن‌مَردَوَيه از ابن‌مسعود و ابوسعيد خدرى و نيز از رَسعَنى به سندش از ابن‌عباس نقل كرده است.⁽¹⁾

محمد رشيدالدين خان دهلوى و مولوى حيدر على فيض‌آبادى⁽²⁾: وى را ستوده‌اند و از علما مى‌دانند.

دو - دلالت نزول آيه تبليغ در غدير به امامت

پس از ثبوت نزول آيه تبليغ در غدير به اقرار بزرگان اهل‌سنت، نوبت مى‌رسد به دلالت آن بر ولايت و امامت و قرينه بودن براى معناى اولى بالتصرف براى مولى در حديث غدير. با اين توضيح كه:

نزول آيه مباركه تبليغ در واقعه روز غدير خم نشان مى‌دهد كه اين آيه بر رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد تا بر لزوم رساندن امر جانشينى امير المؤمنين عليه‌السلام تأكيد كند، و مراد از حديث غدير و سخنرانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين روز را روشن گرداند.

دليل اين ادعا هم اين است كه خداوند مى‌فرمايد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : «و اگر انجام ندهى رسالت خداى را نرسانده‌اى» . اين لحن و تصريح در آيه نشان مى‌دهد كه آنچه خداى تعالى به تبليغش فرمان داده بود شأن بزرگى داشته است؛ به گونه‌اى كه اگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن پيام را به قوم نمى‌رساند رسالت اسلامى را نگذارده بود و همه زحمات و كارهايش همچون گرد و غبار پراكنده مى‌گشت ! آن پيام جز حكم امامت كه اصلى عظيم از اصول دين است و صلاح مسلمانان در دنيا و آخرت بدان وابسته است نخواهد بود.

چنانچه علامه مجلسى در «بحار الانوار» به اين مضمون مى‌گويد:

اخبار پيشين كه به نزول آيه تبليغ در روز غدير خم دلالت مى‌كنند كه مراد از مَولى در حديث غدير أولى و جانشين و امام باشد، به چند وجه:

5 . احتمالات ديگرى كه در معناى واژه «مَولى» گفته‌اند چنين نيستند كه درباره آنها چنين گمانى رود و اين آيه با اين خصوصيات مناسب آنها باشد. با در نظر گرفتن همه اينها، مراد از آيه تبليغ و نيز حديث غدير تنها جانشينى و امامت على عليه‌السلام است، چرا كه به سبب آن احكام دين كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ابلاغ كرده است بر جاى مى‌ماند و به وسيله آن امور مسلمانان سامان مى‌يابد.⁽¹⁾

افزون بر اين، وقتى اين آيه مباركه بر رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد و حضرتش با تهديد مذكور در آيه فرمان يافت كه آن پيام بزرگ را برساند، سينه حضرتش به تنگ آمد، زيرا مى‌دانست كه مردم او را تكذيب مى‌كنند.

اين خود بهترين دليل بر بزرگى آن پيام و دشوارى پذيرش آن از سوى صحابه بوده است، چرا كه اگر امرى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مأمور به رساندن آن شد، از امور فرعى و آسان يا

تنها براى واجب گرداندن محبت و مودّت امير المؤمنين عليه‌السلام بود، رساندن آن بر حضرتش گران نمى‌آمد و از تكذيب مردم بيمناك نمى‌شد ! حال آنكه شمارى از روايات حديث غدير دربردارنده همين نكات است. به عنوان نمونه:

ابن‌مردويه در كتاب «مناقب على بن ابى‌طالب عليه‌السلام» در شأن نزول آيه تبليغ، به اِسناد خود از زيد بن على نقل كرده است:

هنگامى كه جبرئيل امر ولايت را آورد، سينه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به سبب آن به تنگ آمد و فرمود: قوم من به دوران جاهليت نزديك‌اند (و تازه مسلمان‌اند و فرهنگ جاهليت در آنان از ميان نرفته است) . در پى اين سخن، آيه تبليغ نازل شد.

همچنين در كتاب فوق از ابن‌عباس روايت شده است: وقتى كه خدا به رسولش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمان داد كه على عليه‌السلام را جانشينى خود قرار دهد و آنچه را خدا به او گفته به على عليه‌السلام بگويد، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خدا عرض كرد: خداوندا، قوم من به روزگار جاهليت نزديك‌اند. سپس گذشت و حجّ گزارد. آنگاه كه از مكه باز مى‌گشت و روى به مدينه داشت و در غدير خم توقف كرد، خداى تعالى اين آيه را بر او فرستاد: «يا أيُّهَا الرَسُولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» . در پى نزول اين آيه، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بازوى على عليه‌السلام را گرفت و به سوى مردم رفت ... .

چنانچه پيشتر گذشت، اين روايت را سيد جمال‌الدين محدث شيرازى نيز روايت كرده است.

همچنين در روايت سيوطى هم گذشت كه ابوالشيخ از حسن نقل كرده است: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: خداى تعالى مرا به رساندن پيامى بر انگيخت، و من چون مى‌دانستم كه مردم مرا تكذيب مى‌كنند سينه‌ام به تنگ آمد. خدا به من فرمان داد كه آن پيام را برسانم و گر نه مرا عذاب مى‌كند ! و اين آيه فرود آمد: «يا أيُّهَا الرَسُولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» .

عبد بن حميد و ابن‌جرير و ابن‌ابى‌حاتِم و ابوالشيخ نيز از مجاهد نقل كرده‌اند: هنگامى كه آيه «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» نازل شد، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خدا عرض كرد: خداوندا، من تنها يك تن هستم. اگر مردم در برابر من گرد هم آيند چه كنم ؟ پس نازل شد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : «اگر چنين نكنى رسالت او را نرسانده‌اى» .⁽¹⁾

آنچه ابن‌مردويه و ديگران روايت كرده‌اند، اين دو حديث را تفسير مى‌كند؛ چرا كه در علم اصول الحديث بيان شده و پيشتر گذشت كه حافظ ابن‌حجر نيز در «فتح البارى فى شرح صحيح البخارى» تصريح كرده كه بعضى از احاديث بعضى ديگر را تفسير مى‌كند.

اگر گفته شود: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از تكذيب كافران و مشركان بيمناك بود نه صحابه. خواهيم گفت: آن حضرت مأمور شد كه اين پيام را به مسلمانان برساند، و آنان كه در روز غدير حاضر بودند همگى مسلمان و صحابى وى بودند. كافران كه در روز غدير نبودند تا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از تكذيب آنان بيمناك گردد !

اگر گفته شود: در ميان صحابه منافقانى بودند. خواهيم گفت: اين همان است كه ما مى‌گوييم. بلكه بيشتر آنان چنين بودند؛ چرا كه اگر منافقان كمتر از مؤمنان و مخلصان به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، حضرتش بيمناك نمى‌شد و رساندن آن پيام بر وى گران نمى‌آمد و عرض نمى‌كرد: خداوندا، من تنها يك تن هستم. اگر مردم در برابر من گرد هم آيند چه كنم ؟ افزون بر اين، الفاظ حديثى كه محدث شيرازى و ابن‌مردويه روايت كرده‌اند، صريح‌اند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از صحابه مسلمانش كه آنان را نزديك به روزگار جاهليت خوانده بود بيم داشت. اگر كسانى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از ايشان بيمناك بود كافران بودند، درباره‌شان چنين نمى‌فرمود و اينگونه وصفشان نمى‌كرد.

حاصل آنكه نزول آيه مباركه تبليغ در روز غدير خم و رخدادهاى اين روز دليل قطعى است بر امامت و جانشينى بلافصل امير المؤمنين عليه‌السلام پس از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله،

و اينكه آنچه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به رساندن آن مأمور گشت تنها واجب گرداندن مودّت امير المؤمنين عليه‌السلام نبود. امرى كه حضرتش آن را پيش از روز غدير بارها و بارها؛ چه با تصريح به نام على عليه‌السلام چه در ضمن ايجاب مودّت اهل بيت عليهم‌السلام بى ترس و هراس انجام داده بود، آن هم در روزگارى كه صحابه به كفر و جاهليت نزديك‌تر بودند.

اگر گفته شود: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيش از روز غدير از امر جانشينى سخن گفته و امير المؤمنين عليه‌السلام را براى آن منصب تعيين كرده بود، پس مراد از پيام در آيه تبليغ چيزى غير از جانشينى است. خواهيم گفت: هدف اين است كه اثبات شود امرى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مأمور به رساندن آن شد در غايت عظمت و اهميت بود، و امر ديگرى جز امر امامت و جانشينى به گونه‌اى نيست كه حضرتش در تبليغ آن از تكذيب صحابه بيم داشته باشد.

از سوى ديگر، تبليغ اين امر بزرگ پيش از واقعه غدير با تبليغ آن و تأكيد بر آن در حجة الوداع و در روز غدير منافاتى ندارد. اضافه بر اين، در اين رخداد امور جديدى ابلاغ و واقع گشت كه پيشتر واقع نگشته بود؛ مانند: جانشين ساختن على عليه‌السلام و تنصيص بر آن، اخذ بيعت بر جانشينى على عليه‌السلام در نزديكى وفات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در همايشى بزرگ كه در دوران حيات رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بى‌مانند است.

نقدى بر بزرگان اهل‌سنت پيرامون آيه تبليغ

دكتر تيجانى درباره سخنان اهل‌سنت پيرامون آيات مربوط به غدير نقدى دارد كه در اينجا مى‌آوريم:

برخى از اهل‌سنت درباره شأن نزول آيه تبليغ چه گفته‌اند و پاسخ آنها چيست: خداوند در سوره مائده آيه 67 مى‌فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «اى پيامبر آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده به مردم ابلاغ كن كه اگر اين كار را نكنى رسالتش را تبليغ نكرده‌اى و خدا تو را از شر مردم محفوظ خواهد داشت» .

برخى مفسرين از اهل‌سنت و جماعت مى‌گويند: اين آيه در آغاز دعوت نازل شده است، و درست آن هنگام كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نگهبانانى را براى حفظ جان خويش انتخاب كرده بود، زمانى كه اين آيه نازل شده به نگهبانان فرمود: برويد كه به شما حاجتى نيست، زيرا خداوند خود حافظ جان من‌خواهد بود.

ابن‌جريد و ابن‌مردويه از عبداللّه بن سقيق نقل كرده‌اند كه گفت: برخى از اصحاب همواره با حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - براى نگهبانى - راه مى‌رفتند. وقتى اين آيه نازل شده به آنان فرمود: مردم ! به كارهايتان برسيد كه خداوند مرا از شر مردم در امان خواهد داشت.

ابن‌حبّان و ابن‌مردويه از ابوهريره نقل كرده‌اند كه گفت:

هر گاه با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مسافرتى مى‌رفتيم، بهترين و بزرگ‌ترين درخت را براى استراحت آن حضرت قرار مى‌داديم. روزى در يكى از سفرها، حضرت زير درختى نشسته بود و شمشير خود را بر آن آويزان كرده بود، كه يك نفر آمد و آن شمشير را گرفت و رو كرد به پيامبر و گفت: اى محمد ! چه كسى مى‌تواند تو را از من نجات دهد ؟ حضرت فرمود: خداوند مرا نجات مى‌دهد، شمشير را سرجايش بگذار. پس او شمشير را گذاشت. آن گاه نازل شد: «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .

همچنين ترمذى و حاكم و ابونعيم از عايشه نقل كرده‌اند كه گفت: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را محافظانى بود، ولى پس از نزول اين آيه «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» به آنها گفت:

اى مردم ! برويد كه خداوند مرا حفظ مى‌كند.

طبرانى و ابونعيم در «دلائل» و ابن‌مردويه و ابن‌عساكر از ابن‌عباس نقل كرده‌اند كه گفت: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را پاسدارانى محافظت مى‌كردند و روزانه عمويش ابوطالب يكى از بنى‌هاشم را براى نگهبانيش مى‌فرستاد. پس به او فرمود: اى عمو ! خداوند مرا حفظ مى‌كند، ديگر لازم نيست كسى را براى من بفرستى.

ما اگر با دقت به اين روايت‌ها و تأويل‌ها بنگريم، مى‌بينيم هرگز با مفهوم آيه و حتى با سياق آن نيز انطباق ندارند. زيرا همه اين روايات نشان مى‌دهند كه آيه قبل از دعوت نازل شده، و حتى برخى تصريح كرده‌اند كه در سال‌هاى زندگى ابوطالب و قبل از هجرت به سال‌هاى زيادى بوده است. خصوصا روايت ابوهريره، همان گونه كه ملاحظه كرديد.

پس تحريف و دروغ در اين روايت كاملاً مشهود است، زيرا ابوهريره نه اسلام را مى‌شناخت و نه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را، مگر در سال هفتم از هجرت كه خودش هم به آن گواهى مى‌دهد. همچنين عايشه در آن وقت اصلاً دنيا نيامده بود، و يا عمرش از يك يا دو سال تجاوز نمى‌كرد، زيرا همه مى‌دانند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از هجرت با عايشه ازدواج كرده و در آن حال عمرش يازده سال بيشتر نبوده است.

پس چگونه اين مطلب صحت دارد، با اينكه تمام مفسرين سنى و شيعه اجماع دارند كه سوره مائده در مدينه نازل شده و مدنى است، و آخرين سوره‌اى است كه نازل شده است ؟ !

احمد در مسندش و ابوعبيده در فضائلش و نحاس ناسخش و نسائى و ابن‌منذر و حاكم و ابن‌مردويه و بيهقى در كتاب‌هاى سننشان از جبير بن نفير نقل كرده‌اند كه گفت:

به حج مشرف شده بود، و بر عايشه وارد شدم. عايشه به من گفت: اى جبير ! سوره مائده را مى‌خوانى ؟ گفتم: آرى، گفت: اين آخرين سوره‌اى است كه نازل شده است. پس هر چه از حلال در آن يافتيد آن را حلال بدانيد، و هر چه از حرام يافتيد تحريم كنيد.

همچنين احمد و ترمذى نقل كرده‌اند و حاكم نيشابورى آن را صحيح دانسته است. ابن‌مردويه و بيهقى نيز در سننش از عبداللّه بن عمرو نقل كرده‌اند كه گفت: آخرين سوره‌اى كه نازل شده سوره مائده است.

همچنين ابوعبيد از محمد بن كعب قرطبى نقل مى‌كند كه گفت: سوره مائده در حجة الوداع بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد، در حالى كه حضرت در ميان راه مكه و مدينه بر شتر خود سوار بود. پس دوش آن ترك برداشت و حضرت از شتر پائين آمد.

و نيز ابن‌جريد از ربيع بن انس نقل كرده كه گفت: سوره مائده بر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد، در حالى كه حضرت در حجة الوداع ميان راه بود و مى‌خواست بر شترش سوار شود، كه شترش در اثر سنگينى بار فرو خوابيد.

و ابوعبيده از ضمرة بن حبيب و عطية بن قيس نقل كرده كه گفتند: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: سوره مائده آخرين سوره‌اى از قرآن است كه نازل شده است. پس حلالش را حلال و حرامش را حرام بدانيد.

بنا بر اين، انسان عاقل و با انصاف پس از اين چگونه مى‌تواند ادعاى آنان را بپذيرد كه معتقدند اين آيه در آغاز بعثت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است ؟ !

به علاوه، شيعيان نيز بر همين باورند كه سوره مائده آخرين سوره نازل شده از قرآن است. خصوصا اين آيه كه آن را آيه بلاغ مى‌نامند: «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ما أُنزِلَ ... » ، و معتقدند كه اين آيه در روز 18 ذى الحجه و پس از تمام شدن اعمال حجة الوداع در غدير خم و قبل از اينكه پيامبر امام على عليه‌السلام را به عنوان خليفه خود معرفى كند نازل شده است.

درست پس از گذشتن پنج ساعت از روز پنجشنبه بود كه جبرئيل بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل و گفت: يا محمد ! خداوند سلامت مى‌رساند و مى‌فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » .

از آن گذشته، سخن خداوند متعال كه مى‌فرمايد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : «و اگر اين كار را نكنى رسالتش را ابلاغ نكرده‌اى» ، دلالت روشنى دارد بر اينكه رسالت در حال پايان پذيرفتن است، و تنها يك مطلب باقى مانده، كه دين تكميل نمى‌شود جز با آن.

همچنين از آيه چنين بر مى‌آيد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نگران اين بود كه نكند مردم دعوتش را براى آن امر مهم و حياتى نپذيرند. با اين حال خداى سبحان به او مهلت نداد كه مسئله را به آينده واگذار كند، زيرا اجل حضرت نزديك شده بود و فرصتى از آن مناسب‌تر و مكانى عظيم‌تر از آن مكان نبود؛ چرا كه بيش از صدهزار نفر از ياران همراه حضرت، آخرين حج را به جاى آورده بودند، و بيش از يك هفته نيز از مراسم حج نگذشته بود و همچنان دل‌ها تازه به شعائر الهى زنده شده بود.

اضافه بر اين، در اين ميان همه شنيده بودند كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خبر از رحلت خود داده و به آنان قرموده است: شايد پس از اين سال ديدارى با شما نداشته باشم، و به زودى پيغام پروردگارم خواهد رسيد و مرا به سوى خود دعوت نموده و اجابت خواهم كرد.

اين آخرين ديدار آنها با پيامبر عزيزشان صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، كه پس از اين مراسم به سوى ديار خويش مى‌رفتند، و ديگر با چنان جمعيتى براى هميشه از ديدار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله محروم مى‌شدند، زيرا غدير خم جايى است كه راه‌ها همه از آنجا منشعب مى‌شود و ممكن نيست كه پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين فرصت را - به هر نحو كه شده - از دست بدهد. چگونه مى‌تواند اين فرصت را از دست دهد، و حال آنكه وحى به صورت تهديد بر آن حضرت نازل شده و تمام رسالتش را به آن پيغام مهم مقيد كرده بود ؟

وانگهى، خداى سبحان ضامن نگهدارى او از شر مردم است. پس ديگر چه جايى براى هراس از تكذيب آنان مى‌ماند ؟ مگر قبل از او، پيامبران خدا عليهم‌السلام از سوى امت‌هايشان تكذيب نشدند ؟

با اين حال هيچ چيز مانع از تبليغ مأموريتشان نمى‌شد و بر پيامبر چيزى جز ابلاغ رسالت نيست، هر چند خداوند خود قبلاً خبر داده كه بيشتر مردم از حق گريزانند و اكثرشان تكذيب كننده‌اند. با اين حال، خداوند بدون اينكه حجت را بر آنها تكميل كند آنها را رها نكرد، تا اينكه راه بهانه را بر آنها ببندد، و همانا خداوند عزوجل عزيز و حكيم است.

به هر حال پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله الگوئى است از ديگر برادران پيامبرش كه قبل از او آمدند و امت‌هايشان تكذيبشان كردند. خداوند مى‌فرمايد:

«وَ إن يُكَذِّبوكَ فَقَد كَذَّبَت قَبلَهُم قَومُ نوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمودَ . وَ قَومَ إبراهيمَ وَ قَومُ لوطٍ . وَ أصحابُ مَديَنَ وَ كُذِّبَ موسى فَأملَيتُ لِلكافِرينَ ثُمَّ أخَذتُهُم فَكَيفَ كانَ نَكير»⁽¹⁾:

« (اى پيامبر) اگر تو را تكذيب مى‌كنند همانا قبل از اين نيز امت‌هاى نوح و عاد و ثمود. و قوم ابراهيم و لوط . و قوم شعب (اصحاب مدين) نيز پيامبران را تكذيب كردند و موسى نيز تكذيب شد و من (خداوند) كافران را مهلت دادم سپس آنها را به عقوبتشان گرفتم و چقدر اين مؤاخذه سخت است» .

ما اگر تعصب جاهلانه را كنار بگذاريم، در مى‌يابيم كه همين توضيح براى ما كافى است، و با سياق آيه و حوادثى كه قبل و بعد از آن رخ داده است مطابقت دارد.

بسيارى از علماى اهل‌سنت، شأن نزول اين آيه را جانشينى حضرت على عليه‌السلام و نصب آن حضرت از سوى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم دانسته‌اند، و در اين زمينه با علماى شيعه همفكر شده‌اند، كه علامه امينى در كتاب «الغدير» مفصل نقل كرده است. چنانچه واقعه و خطبه و حديث غدير را نيز نقل كرده‌اند.

بررسى آيه تبليغ

اشاره

يكى از آيات مشهور در ماجراى غدير آيه تبليغ است: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ إنَّ اللّه‌َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» : «اى پيامبر آنچه را پروردگارت بر تو نازل نموده ابلاغ كن و اگر چنين نكنى رسالت او را به انجام نرسانده‌اى و خداوند تو را از مردم مصون خواهد داشت خداوند آنان را كه كفر ورزيدند هدايت نخواهد كرد» .

اين آيه از ابعاد خاصى قابل بررسى است:

1 - مخاطب آيه

اين آيه شريفه در حجة الوداع فرود آمد، تا ضرورت رساندن فرمان صادره در مورد امامت و ولايت على عليه‌السلام را مورد تأكيد قرار دهد. اين قضيه را منابع بسيارى با روايات موثق ذكر نموده‌اند، كه البته ما در صدد نقل آنها نيستيم.

اما در اين ميان عده‌اى عقيده دارند كه اين آيه شخص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را -

البته در صورتى كه آنچه را از جانب پروردگار به او نازل شده نرساند - به عذاب و عقاب تهديد نموده است. در بعضى روايات نيز آمده كه آن حضرت در خطبه‌اى كه در روز غدير براى مردم بيان فرمود، اين مطلب را اظهار فرموده است، كه برخى از اين روايات را در ادامه ملاحظه خواهيد كرد.

در پاسخ بايد گفت كه اين تهديد در حقيقت متوجه طيفى از مردم بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آنان بيم داشت. چنانكه خود آن حضرت نيز به اين نكته اشاره فرموده است. چرا كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هرگز از ابلاغ فرمان الهى امتناع نمى‌كرد، بلكه گروهى از كار او ممانعت مى كردند و ظاهر سخن خداوند - اگر بپذيريم كه بار تهديد و خطاب به شخص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دارد -

از اين باب است كه: به در بگويند تا ديوار بشنود. و اين همان موضوعى است كه ما - البته تا آنجا كه مقدور باشد - در صدد بررسى و توضيح آنيم.

2 - غدير و امامت

هر فردى كه به كتاب‌هاى حديثى و تاريخى مراجعه كند، آنها را از روايات و نصوص محكم و صحيح بر امامت امير المؤمنين عليه‌السلام مملو مى‌يابد، و با اندكى بررسى به اين نكته پى خواهد برد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در راه تأكيد و تثبيت اين امر و ريشه‌كن كردن عذرها و بهانه‌هاى مختلف در هر زمان و مكان و در هر اوضاع و احوال و در قرون و اعصار پس از خود، از هيچ تلاش و كوششى فروگذار نكرده است. حضرتش در مسير تحقق اين هدف از تمامى شيوه‌ها و انواع اقدامات؛ با رفتار و با گفتار، به صراحت و با اشاره، اثباتا و نفيا، با ترغيب و تهديد، و با راه‌هاى مختلف و متعدد - كه به سبب تنوعش تقريبا غير قابل شمارش مى‌باشد - بهره جسته است.

در نهايت گل سر سبد و تاج همه اين تلاش‌هاى طاقت فرسا و بى‌وقفه، مراسمى در آخرين حج پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، كه در آن امير المؤمنين على عليه‌السلام را به طور رسمى در حضور اقشار مختلف مردم به امامت منصوب كرد. سپس از ده‌ها هزار مسلمان - كه براى آخرين بار پيامبرشان را نظاره مى‌كردند - بيعت رسمى گرفته شد. اين ماجرا در منطقه‌اى به وقوع پيوست كه غدير خم ناميده مى‌شد، و به همين خاطر اين حادثه به نام مكانش شهرت يافت، و اكنون مشهورتر از آن است كه نياز به معرفى داشته باشد.

اكنون اشاره‌اى خواهيم داشت به ماجرايى است كه اندكى قبل از حادثه غدير به وقوع پيوست، زيرا اطلاع از اين ماجرا ما را با گوشه‌هايى از مضمون ژرف اين كلام خداوند متعال: «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» آشنا مى‌كند. اما پيش از آن لازم است به چند نكته حائز اهميت در اين زمينه اشاره‌اى داشته باشيم.

3 - حادثه جاودان

طبيعت زمان اينگونه است كه هر چه به سوى آينده پيش مى‌رود و از گذشته دور مى گردد، از اهميت وقايع بزرگى كه از آنها گذر نموده و آنها نيز او را سپرى كرده مى‌كاهد، و اندك اندك در افول آنها سهيم شده، تا آنگاه كه به شبحى در دور دست بدل گردند. سپس داستان را به پايان رسانده و آنها را از صفحه ياد و خاطره نيز محو كند، چنانكه گويا هيچ حادثه‌اى رخ نداده است !

حتى بزرگ‌ترين وقايع نيز براى آنكه در مسير تاريخ به اين نقطه برسند، فقط به چند دهه مملو از تغييرات و حوادث غير مترقبه نياز دارند، و اگر بتوانند در ميان آن كشمكش‌ها برخى از آثار خود را به گونه‌اى و تا حدى زنده نگه دارند و در معرض توجه و اهتمام قرار دهند، باز هم نقش قابل تأملى در حيات انسان و خط مشى او نخواهند داشت، و در نهايت به صورت تاريخى حماسى باقى خواهند ماند، كه تنها مى‌تواند موجب غرور و افتخار دسته‌اى از مردم گردد؛ آن هم كسانى كه در آن شبه ارزشى مى‌بينند، و يا آنان كه به گمانشان آن تاريخ اعتبار و شخصيتى برايشان به ارمغان آورده است.

اما ماجراى غدير همچنان مى‌درخشد. به رغم گذشت دوران و اعصار بر آن، و با پشت سر نهادن 1400 سال آكنده از تحولات و تغييرات شگرف و مشحون از جنگ‌ها و فجايع و حوادث، و با وجود تلاش‌هاى مستمر براى سركوبى و از پا انداختن آن با سنگ اندازى‌ها و بهانه‌هاى نامعقول و نيز برپايى جنگ‌هاى سرد و نبردهاى خونين با هدف خارج نمودن آن از مسير استوار و مواضع پايدارش و به رغم آنچه پيروانش در اين راه به جان خود خريدند؛ همچون خوارى و ذلت و غربت و آوارگى و رنج و آنچه بر سر ايشان فرو ريخته از بلا و مصيبت و ... .

قضيه غدير همچنان به سبب نقش آن در داستان بزرگ انسان و ايمان او، حساس‌ترين و مهم‌ترين مسئله باقى مانده و خواهد ماند. زيرا اين واقعه بيشترين ارتباط و پيوند را با عقيده انسان داشته و عميق‌ترين تأثيرات را در زندگى و شالوده شخصيت او و بر روابطش با همه افراد و اشياء نهاده است.

لذا ماجراى غدير بيشترين تعلق و ارتباط را با آينده بشر و اهداف وى در دنيا و آخرت پيدا كرده است. اين موضوع رمز طراوت، شادابى و حساسيت داستان غدير در طى قرون و اعصار متمادى بوده و همچنان نيز خواهد بود.

4 - راه حلّ

حال كه مسئله اينگونه است، ديگر مجالى نمى‌ماند تا بعضى مطرح كنند كه: فرقى نمى‌كند غدير حق است يا نه ! اينكه در اين قضيه حق از آن امير المؤمنين على عليه‌السلام باشد كه غصب شده و آن گرامى از مقامش دور گشته يا از آن ديگرى ! زيرا قرن‌ها سپرى شده و اين ماجرا به روايتى تاريخى بدل گشته كه بعضى آن را نقل مى‌كنند و برخى ديگر آن را به دست فراموشى سپرده‌اند، مانند تمام حوادث تاريخ، و تأمل بر آن و توجه زياد به آن فايده و ثمرى در پى نخواهد داشت.

اگر نگوييم كه مسائلى در اين بين مطرح است كه به سبب افروختن آتش كينه‌ها موجب تفرقه و جدايى مى‌گردد.

بايد بدانيم كه واقعيت چنين نيست، زيرا قضيه غدير پيوسته مسئله‌اى اساسى و عمده براى تمامى مسلمانان و حتى براى غير آنان بوده و خواهد بود. غدير كليد درى است كه براى حل مشكلات زيربنايى اسلام بايد از آن وارد شد، و بدون آن همه بايد براى مصائب بى‌شمار مهيا باشند، و سستى و عقب ماندگى و بلكه فروپاشى بنيان رفيع اسلام را بپذيرند، چه بخواهند و يا نخواهند !

5 - غدير، خلافت يا امامت

نكته حائز اهميت ديگر اين است كه ماجراى غدير تنها مسئله خلافت و حكمرانى نيست كه اين فرد حاكم باشد يا آن، آن هم براى چند سال محدود و پس از اندك زمانى نيز خاتمه يافته باشد. البته آنان كه بر مسند حكومت تكيه زدند و آن را در دست گرفتند هدفى جز اين نداشتند. با اين حال شواهد و قرائن بسيارى در دست ماست كه با وجود آنها نمى‌توان به برداشت‌هاى ساده‌لوحانه از مسائل وقعى نهاد.

بى‌گمان قضيه غدير به اينجا ختم نمى‌شود. بلكه مسائلى بسيار باارزش‌تر و مهم‌تر را در بر دارد. از اين رو مى‌بينم حاكمان اموى سعى و تلاش فراوان مى‌كردند تا براى هر فردى از ايشان كه بر مسند حكومت مى‌نشست «امامت و خلافت الهى» را تثبيت كرده و به او اختصاص دهند. اين تلاش‌ها با بيان معيارها و انجام اقدامات مختلفى صورت مى‌گرفت، كه در ظاهر توجيهاتى با رنگ اعتقادى داشت و در حقيقت به بند كشيدن عقيده و انديشه مخالفان و رهايى يافتن از گزند بزرگان آنها بود.

تا آنجا كه مفاهيمى ساختگى در انديشه مردم نفوذ كرده و به واقعياتى بدل گشت كه هيچ راه گريز و پناهى از آنها نبود، و اندك اندك احزاب شكل گرفته و فرقه‌ها به وجود آمدند. حتى على رغم اينكه عموم مذاهب و فِرق اسلامى غير شيعى عقايدى فراتر از آنچه شيعه در مورد امامانش ابراز مى‌نمود براى خلفاى خود قائل بوده و در عمل به آن پاى بند بودند، اما باز هم بر آن سرپوش نهاده و به آن اعتراف نمى كردند ! حتى عقايد شيعيان در مورد امامانشان را - كه گاه از آن پندارها ساده‌تر و در مرتبه‌اى پايين‌تر نيز بود - انكار مى‌كردند.

6 - نقش غدير در ساختار انسان و زندگى

اين سخنى به جاست كه بگوييم: مسئله غدير و امامت و نحوه موضع گيرى در قبال آن است - كه خط مشى انسان را در طول حياتش معين مى‌كند - و بر مبناى همان انتخاب و پذيرش، سرنوشت و آينده‌اش ترسيم شده و استوانه‌هاى حياتش بدان پايه‌ريزى مى‌گردد.

از ثمره همان نيز به سعادت يا شقاوت خواهد رسيد و در جاده هدايت يا در بيراهه جاهليت قدم خواهد گذارد، آنچنان كه حديث شريف نبوى نيز به اين نكته اشاره دارد: من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية: هر كس بميرد و امام زمان خويش را نشناسد، به مرگ جاهليت مرده است.

از اين رو بر پايه اعتقاد به غدير و امامت است كه معنى و مفهوم حقيقى «اسوه» در عرصه عمل عينيت مى‌يابد. همان معنى و مفهومى كه رشد و تكامل شخصيت انسان از ابتداى طفوليت - دانسته يا ندانسته - بر پايه آن استوار مى‌باشد، و بر اساس همان دريافت نيز زندگى خويش را انتخاب نموده و راهى را كه به آن منتهى مى‌گردد بر مى‌گزيند.

همچنان كه اين انتخاب تأثير به سزايى نيز در شالوده نفسانى و تربيتى هر فرد و در دستيابى وى به سجاياى انسانى و صيانت از آنها به همراه دارد.

به تعبير ديگر:

غدير همان است كه حق را از باطل، نيكى را از بدى و موجبات خسران را از بهره‌ورى جدا مى‌كند، و انسان با پايبندى به اصول آن با اين شخصيت (امام معصوم عليه‌السلام) مرتبط شده، با او همراهى نموده تكامل مى‌يابد و با ديگرى چنين نمى‌كند.

همچنين غدير و امامت به انسان معيارها و سرفصل‌هايى را ارائه مى‌دهد كه بايد به آن ملتزم گرديده و از آنها آغاز كند، و همان‌ها را نيز به كار گيرد و موضع گيرى‌هاى خويش را بر مبناى آنها انجام دهد.

علاوه بر اين، غدير و نتيجه آن - يعنى امامت - در زندگى خصوصى و در فرهنگ و آداب و رسوم و حتى در كيفيت انديشيدن انسان نقشى اساسى ايفا مى‌كند، زيرا درمى‌يابد كه علوم دين و تفسير قرآن مبين و جزييات عقايد و ظرائف معارف را بايد از امام اخذ نمود.

اينكه مى‌بينيم بعضى براى فراگيرى معالم دين خود در پى فردى خاص مى‌روند و به ديگرى مراجعه نمى‌كنند و او را اسوه و رهبر خويش قرار مى‌دهند، به دليل همين نحوه موضع‌گيرى است.

از اين رو قضيه غدير و نصب امام براى مردم و معرفى وى، ممكن نيست كه فقط انتصاب يك خليفه و حاكم يا امثال اينها باشد، بلكه بسيار مهم‌تر و فراتر از اين امور است.

و به عبارت ديگر:

غدير يك حادثه گذرا نيست كه شرايط و اوضاعى خاص آن را به وجود آورده باشد، و پس از اندك زمانى با پايان يافتن آن شرايط و اوضاع مضمحل شده و خيلى زود در زمره وقايع كوچك و بزرگى كه تاريخ ميزبانشان بوده در آمده و هيچ تفاوتى با آنها نداشته باشد، و جز به مقدارى كه موجب فخر و مباهات گروهى گردد و يا تلخى و ناگوارى در عرصه عواطف و احساسات جمعى بر جاى گذارد هيچ اثر و ثمرى براى زندگى بشر به بار نياورده باشد. بلكه مسئله امامت در متن حقايق انسان و در سرنوشت و آينده بشر و در دنيا و آخرت او جايگاهى ويژه داشته، و در تمام زواياى حيات و زندگى او تأثيرى ژرف مى‌گذارد.

بر اين اساس، در قبال مسئله امامت موضعى صريح و روشن لازم است، تا هر انسانى از وضعيت خويش آگاه گرديده و به مرگ جاهليت از دنيا نرود. چنانكه اندكى قبل روايت مربوط به آن را از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل كرديم.

البته اين نكته نيز لازم به ذكر است كه در حديث فوق، نجات از هلاكت با عبارتى عام و فراگير به معرفت امام مشروط شده، و اين بدان معنى است كه اين حكم تمام انسان‌ها را شامل مى‌شود، گر چه به اسلام نيز گردن ننهاده باشند. زيرا حضرت فرموده‌اند: هر كس بميرد و امام زمانش را نشناسد، و نفرموده‌اند: اگر فرد مسلمان بميرد و امام زمانش را نشناسد.

بدين ترتيب، پرواضح است كه تجاهل در مسئله امامت و عدم موضع‌گيرى صريح در انتخاب رهبر و اسوه، به معناى انكار و طرد آن از گستره زندگى است، و ثمره آن مرگ بر جاهليت و بر جاى ماندن آثارى مهلك و مخرب بر مجموعه زندگى و حيات انسان و فرجام او در دنيا و آخرت است.

همچنين از جمله شواهدى كه اين موضوع را تأكيد و تثبيت مى‌نمايد، كلام خداوند متعال در آيه تبليغ است كه در ابتدا به آن اشاره نموديم. خداوند با نزول اين آيه در غدير، نرساندن مسئله امامت را با نرساندن اصل رسالت خويش برابر و مساوى قرار داده است.

اين سخن به اين معنى است كه در موضوع امامت جاى هيچ گونه تسامح و مصلحت انديشى و طرد نيست، زيرا كنار نهادن امامت، به معنى كنار نهادن و تعطيلى تمام دين، و خوددارى از پذيرفتن آن به عنوان موضوع محورى و تعيين كننده در حيات انسان و در تمام جهت گيرى‌هاى او است.

7 - «فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ»

پس از آنكه دانستيم قضيه امامت مسئله يك شخص نيست، بلكه بحث رساندن يا نرساندن رسالت الهى در ميان است، تا آنجا كه خداوند متعال در مقام ترغيب به تصميم‌گيرى آشكار در امر امامت و خلافت به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد: «اگر چنان نكنى رسالت خدا را به انجام نرسانده‌اى» ، با دانستن اين امر بايد گفت: ايجاد مانع در راه ابلاغ رسالت و امامت معنايى جز محروم نمودن همگان از هدايت الهى و عنايت ربانى نداشته است، و البته هيچ جنايتى نيز عظيم‌تر و فاجعه آميزتر از اين عمل نيست.

براى تكميل اين واقعيت تلخ، به ناچار بايد به اوضاع و احوال دوران رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نگاهى بيفكنيم. البته تنها به وقايع و حوادثى كه با موضوع مورد بحث ما ارتباط دارند؛ جرياناتى كه منافقين در لحظه لحظه حجة الوداع و در غدير و قبل و بعد آن دنبال كردند. در واقع هدف اصلى شناخت بهتر كسانى است كه سعى داشته‌اند در ابلاغ امر امامت مانع رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شوند.

نكاتى در فرازهاى آيه تبليغ

اشاره

در اينجا نكاتى از فرازهاى آيه تبليغ را بيان مى‌كنيم:

فراز اول: «يا أيُّهَا الرَسولِ»

بنا بر اين، در آيه شريفه دو دليل و برهان بر اختيار نداشتن پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در تبليغ كردن و يا تأخير در تبليغ بيان شده است: يكى تعبير از آن جناب به رسول، و ديگرى هم نگفتن اصل مطلب.

آيه كريمه علاوه بر اينكه اين دو برهان را بيان مى فرمايد، دو توجيه محكم براى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است:

اول: جرئت پيدا كردن آن حضرت بر اظهار دستور الهى و علنى كردن آن براى عموم مردم، و اينكه تا ايشان زنده است بايد به زبان مبارك خودش به مردم ابلاغ شود، و كسى در رساندن اين وظيفه الهى جاى خود آنجناب را نمى‌گيرد.

دوم: تصديق و تأييد فراست و زيركى پيامبر گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است؛ يعنى مى‌فهماند كه خاتم الانبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به درستى احساس خطر كرده و تصميم صحيح گرفته است.

فراز دوم: «بَلِّغ»

در آيه شريفه تبليغ نيز معناى «بلّغ» اين است كه پيام خداوند متعال را به عده زيادى برسان، و چون در واقعه غدير خم عده زيادى از مسلمانان بودند، همان يك بار گفتن پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نتيجه‌اش همان تكثير بود؛ يعنى رساندن پيام الهى به افراد متعدد و فراوان.⁽²⁾

5 . در آيات شريفه قرآن هميشه مشتقّات گوناگون «ابلاغ» و «تبليغ» همراه واژه رسالت الهى و مانند آن به كار رفته است. مثلاً «أُبَلِّغُكُم رِسالاتَ رَبّى»⁽¹⁾، «فَقَد أبلَغتُكُم ما أُرسِلتُ بِهِ»⁽²⁾، «الَذينَ يُبَلِّغونَ رِسالاتَ اللّه‌ِ وَ يَخشَونَهُ» .⁽³⁾

فراز سوم: «ما أُنزِلَ إلَيكَ»

6 . آوردن فعل «اُنزل» به صيغه مجهول مى‌رساند كه موضوع بدون اسناد به فاعل داراى اهميت است.

همچنين آيه تبليغ در حجة الوداع و در آخرين ماه‌هاى زندگانى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است، و اگر فعل بر مضارع و آينده حمل شود معناى آيه به اين صورت مى‌شود: و اگر آنچه را كه بعدا بر تو نازل مى كنيم در ماه‌هاى باقى مانده از نبوتت ابلاغ نكنى، هرگز رسالت خود را به پايان نرسانده‌اى. معنايى كه در هيچ روايتى به آن اشاره نشده، و از هيچ عالم شيعى و سنى نقل نشده است.⁽⁴⁾

فراز چهارم: «مِن رَبِّكَ»

8 . جمله «مِن رَبِّكَ» تصريح مى‌كند كه اين امر از جانب خداوند متعال است، و افراد نادان خيال نكنند پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از پيش خود مى‌گويد.⁽⁵⁾

فراز پنجم: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ»

امام باقر عليه‌السلام فرمود: بُنِىَ الإسلامُ عَلى خَمسٍ: عَلَى الصَلاةِ وَ الزَكاةِ وَ الصَومِ وَ الحَجِّ وَ الوِلايَةِ، وَ لَم يُنادَ بِشَى‌ءٍ كَما نودِىَ بِالوِلايَةِ. فَأخَذَ الناسُ بِأربَعٍ وَ تَركوا هذِهِ؛ يَعنِى الوِلايِةِ⁽³⁾:

اسلام بر پنج پايه بنا شده است: بر نماز و زكات و روزه و حج و ولايت، و به چيزى مانند ولايت فراخوانده نشد. (اما) مردم آن چهار مورد (اول) را گرفتند و اين (ولايت) را رها كردند.

در روايت ديگر امام باقر عليه‌السلام فرمود: بناى اسلام روى پنج چيز است: نماز و زكات و حج و روزه و ولايت. زراره گويد: به حضرت عرض كردم: كدام يك از اينها برتر است ؟ فرمود: ولايت برتر است، زيرا ولايت كليد آنهاست و شخص والى (ولىّ) راهنماى آنهاست.⁽¹⁾اشاره به اينكه امامان معصوم عليهم‌السلام راهنماى نماز و زكات و حج و روزه هستند، و اين اعمال بدون راهنمايى آنها درست نيست.

فراز ششم: «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ»

مختلف⁽¹⁾، چنين ترسى را تكذيب مى‌كند. همچنين خداوند سبحان در آيات قرآن بر دور بودن پيامبران عليهم‌السلام از اينگونه ترس‌ها شهادت مى‌دهد و مى‌فرمايد:

«ما كانَ عَلَى النَبىِّ مِن حَرَجٍ فيما فَرَضَ اللّه‌ُ لَهُ سَنَّةَ اللّه‌ِ فِى الَذينَ خَلَوا مِن قَبلٍ وَ كانَ أمرُ اللّه‌ِ قَدَرا مَقدورا . الَذينَ يُبَلِّغونَ رِسالاتَ اللّه‌ِ وَ يَخشَونَهُ وَ لا يَخشَونَ أحَدا إلاّ اللّه‌ِ وَ كَفى بِاللّه‌ِ حَسيبا»⁽²⁾:

«هيچ گونه منعى (سختى و گناهى) نيست در آنچه خدا بر پيامبر واجب كرده است اين سنت خداست كه پيش از اين در ميان گذشتگان (معمول) بوده و فرمان خدا به اندازه و حساب شده است. همان كسانى كه پيام‌هاى خدا را ابلاغ مى‌كنند و از او مى‌ترسند و از هيچ كس جز خدا بيم ندارند و همين بس كه خداوند حسابگر (و پاداش دهنده اعمال آنها) است» .

آن مطلب چيزى جز خلافت و امامت نبود، زيرا تبليغ ساير احكام موجب ترس و هراس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مردم نبود. چنانكه اين تأكيد هم جز با مقام عالى ولايت مناسبت ندارد، و عدم تبليغ آن احكام به منزله ترك تمام احكام نيست. اين اهتمام فقط با ولايت و خلافت تناسب دارد، زيرا با تعيين خليفه از جانب خداوند، دين از خطر تباهى و زياده و نقصان محفوظ خواهد ماند.⁽¹⁾

براى مثال در داستان طالوت، هنگامى كه پيامبرشان اشموئيل، طالوت را رهبر و فرمانده آنها از طرف پروردگار معرفى كرد: «وَ قالَ لَهُم نَبيُّهُم إنَّ اللّه‌َ قَد بَعَثَ لَكُم طالوتَ مَلِكا» ؛ عده‌اى به صورت اعتراض گفتند: «قالوا أنّى يَكونُ لَهُ المُلكُ عَلَينا وَ نَحنُ أحَقُّ بِالمُلكِ مِنهُ وَ لَم يُؤتَ سَعَةً مِنَ المالِ» : «چگونه او بر ما حكومت كند با اينكه ما از او شايسته تريم و به او ثروت زيادى داده نشده است» . پيامبرشان علت

انتخاب او را اينگونه بيان مى‌كند: «قالَ إنَّ اللّه‌َ اصطفاهُ عَلَيكُم وَ زادَهُ بَسطَةً فِى العِلمِ وَ الجِسمِ»⁽¹⁾: «خدا او را بر شما برگزيده و بر گستره دانش و (نيروى) بدن او افزوده است» .

بنا بر اين، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با علم به اين مطلب كه عده‌اى از مردم پس از معرفى امير المؤمنين عليه‌السلام براى رهبرى و صاحب اختيار بودن او عليه ايشان اعتراض كنند، از فتنه و شرّ اين افراد بيمناك بود. كه آيه خطاب به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد: «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «و خدا تو را از (شرّ) مردم حفظ مى‌كند» .

فراز هفتم: «مِنَ الناسِ»

و در بين تعداد كمى از مسلمانان مدينه زندگى مى‌كرد و از چهار طرفش يهوديان او را محاصره كرده بودند. آن هم يهوديانى كه به تعبير قرآن شديدترين دشمنى را با مؤمنان داشتند⁽¹⁾، و با قدرت هر چه بيشتر به مبارزه عليه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برخاستند و صحنه‌هاى خونينى نظير جنگ خيبر و مانند آن را به راه انداختند.

همچنين روشن مى‌شود پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين فتنه را به خوبى دريافته بود و از آن بيم داشت. از اين رو در انتظار فرصتى مناسب و محيطى آرام بود كه بتواند مطلب را به عموم مسلمانان ابلاغ كند و آنها هم آن را بپذيرند.

بايد دانست كه احتمال فتنه‌گرى از ناحيه مشركين و بت‌پرستان عرب و ساير كفار نمى‌رفت، بلكه نگرانى حضرت از سوى مسلمانان بود. زيرا دگرگون ساختن اوضاع و خنثى كردن زحمات رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وقتى از ناحيه كفار قابل تصور است كه دعوت اسلامى منتشر نشده باشد. اما پس از انتشار اسلام در جهان، اگر انقلابى فرض شود، جز به دست مسلمانان تصور نمى‌شود.

جامعه آن روز مسلمانان از عده‌اى مردان صالح و مسلمانان حقيقى، و عده قابل توجهى از منافقين بود كه به ظاهر فقط مسلمان بودند، و عده‌اى ديگر هم از مردمان بيماردل و ساده‌لوح تشكيل شده بود كه هر حرفى را از هر كسى باور مى‌كردند.

در قرآن كريم نيز به اين دو گروه - منافقين⁽²⁾و مردمان بيماردل⁽³⁾- اشاره صريح شده است.

بنا بر اين، ممكن بود كه انتصاب امير المؤمنين عليه‌السلام براى جانشينى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين دو گروه را - كه در آيه به (ناس) تعبير شده‌اند - به اين توهم گرفتار كند كه - العياذ باللّه - رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين حكم را از پيش خود و به نفع خود تشريع كرده است و از تشريع اين حكم نفعى نصيب آن حضرت مى‌شود.

فراز هشتم: «إنَّ اللّه‌َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ»

در آيه‌اى ديگر مى‌فرمايد: «وَ مَن لَم يَحكُم بِما أنزَلَ اللّه‌ُ فَأولئِكَ هُمُ الكافِرونَ»⁽¹⁾: «و كسانى كه به موجب آنچه خدا فرو فرستاده حكم و داورى نكنند آنان خود كافر هستند» .

همچنين در آيه‌اى ديگر به صراحت مى فرمايد: «وَ الَذينَ كَفَروا فَتَعسا لَهُم وَ أضَلَّ أعمالَهُم . ذلِكَ بِأنَّهُم كَرِهوا ما أنزَلَ اللّه‌ُ فَأحبَطَ أعمالَهُم»⁽²⁾: «و كسانى كه كفر ورزيدند سقوط و هلاكت بر آنها باد و (خدا) كردارهايشان را تباه كرد. اين (هلاكت و سقوط) به اين سبب است كه آنچه را خدا نازل كرده است نپسنديدند و (خدا نيز) اعمال و كردارهايشان را تباه و نابود ساخت» .

روايات بسيارى از طريق عامه و خاصه نقل شده كه تصريح كرده‌اند: كسانى كه ولايت امير المؤمنين عليه‌السلام را نپذيرند وارد بهشت نخواهند شد. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: يا على، هر گاه بنده‌اى خداى عزوجل را بندگى كند همانند آنچه نوح عليه‌السلام در ميان قومش بود، و چنانچه براى چنين بنده‌اى همانند كوه احد طلا بوده باشد و آن را در راه خدا

انفاق كند، و اگر عمرش به قدرى طولانى شود تا هزار مرتبه با پاى پياده حج كند و سپس ميان صفا و مروه مظلومانه شهيد شود، ولى ولايت تو را نداشته باشد، - يا على - بوى بهشت را استشمام نخواهد كرد و داخل بهشت نخواهد شد.⁽¹⁾

شبهات در مورد آيه تبليغ و پاسخ به آنها

اشاره

در مورد آيه تبليغ شبهاتى مطرح شده، كه به چند مورد اساسى اشاره كرده و پاسخ مى‌دهيم:

1 - شبهه اول: خوف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اشاره

پيرو افكار ابن‌تيميه در قرن دوازدهم، محمد بن عبدالوهاب ابتدا حديثى را كه شهيد ابن‌فتال نيشابورى نقل كرده يادآور شده، و سپس به نقد آن پرداخته است:

خداوند جبرئيل را در حجة الوداع نازل كرد، و او عرض كرد: اى محمد، خداوند سلام مى‌رساند و مى‌گويد: على عليه‌السلام را براى امامت و خلافت معرفى كن. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اصحاب نسبت به على عليه‌السلام بغض دارند و من مى‌ترسم.

پس جبرئيل رفت براى مرتبه دوم نازل شد. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همان جواب را به او دادند. جبرئيل براى مرتبه سوم آمد، با يك دستور شديد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» . پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اصحابش را جمع كرد و فرمود: على خليفه من است. مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.

محمد عبدالوهاب پس از نقل اين حديث از شيعه مى‌گويد:

اى مؤمن، نگاه كن به حديث اين دروغ گويان و ركيك بودن الفاظ آن، كه دليل بر بطلان سخن آنهاست. هر كسى اعتقاد به صحت اين حديث داشته باشد هلاك است، چون در آن معصوم به عدم امتثال امر خداوند متهم شده است. اين نقص است، و نقص انبيا عليهم‌السلام كفر است. اين حديث با مدح خداوند نسبت به پيامبر و اصحابش مخالف است: «مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّه‌ِ وَ الَذينَ مَعَهُ أشِدّاءُ عَلَى الكُفّارِ رُحَماءُ بَينَهُم ... » .⁽¹⁾اعتقاد به آنچه مخالف قرآن است موجب كافر شدن انسان مى‌شود ... .

وى در ادامه مى‌گويد: نسبت دادن خوف به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در واقعه غدير خم درست نيست، چون اصحاب او همه مسلمان بودند.⁽²⁾

و اما پاسخ اين شبهه:

پاسخ اول: ماجراى عقبه

چگونه تمام مسلمانان مطيع اوامر او بودند، و حال آنكه در «عقبه» عده‌اى تصميم به قتل خاتم الانبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گرفتند ؟⁽³⁾

پاسخ دوم: تقطيع حديث

ابن‌عبدالوهاب حديث را تقطيع كرده است ! قبل از پاسخ تفصيلى، لازم است اصل حديث را ذكر كنيم، و البته پيش از آن اين تذكر مهم است كه صاحب «روضة الواعظين» روايات را به صورت مرسل (بدون سند) ذكر مى‌كند، و هر چند بزرگان و علما او را قبول دارند. البته همين حديث در كتاب «الاحتجاج» مرحوم طبرسى ذكر شده⁽¹⁾، كه مرحوم طبرسى اين حديث را به صورت مسند (با ذكر سند) ذكر كرده است.

و اما اصل حديث: فتّال نيشابورى در كتاب «روضة الواعظين» از امام باقر عليه‌السلام روايت مى‌كند: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مدينه حج به جا آورد. پس جبرئيل نازل شد و عرض كرد: خداوند مى‌فرمايد ما در مورد هيچ رسولى جانش را نگرفتيم مگر بعد از اكمال دينش، و تو دو فريضه به عهده دارى: فريضه حج و فريضه ولايت.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى حج خارج شد، و اعلان عمومى كرد، در حالى كه جمعيت شركت كنندگان به هفتاد هزار يا بيشتر مى‌رسيد. مثل اصحاب موسى عليه‌السلام كه براى بيعت با هارون عليه‌السلام آماده شده بودند.

وقتى به موقف رسيدند، جبرئيل نازل شد و به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد: بايد على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را به عنوان خليفه بعد از خود معرفى كنى، كه اطاعتش اطاعت تو است. هر كس او را شناخت مؤمن، و هر كس نشناخت كافر است. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ترسيد كه اهل نفاق و شقاق متفرق شوند و به جاهليت بازگردند. چون دشمنى آنها با على عليه‌السلام را مى‌دانست، و از جبرئيل عصمت از مردم (ايمن بودن) را طلب كرد.

حضرت منتظر ماند تا جبرئيل امان از شرّ منافقان بياورد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه به مسجد خيف رسيد، جبرئيل دو مرتبه نازل شد و امر خداوند را تكرار كرد، ولى باز امان نياورد.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در جواب جبرئيل فرمود: من مى‌ترسم اصحاب على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را قبول نكنند. پس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حركت كردند، تا به غدير خم رسيدند. پنج ساعت از روز گذشته بود كه جبرئيل نازل شد و عرض كرد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ - فى عَلىٍّ عليه‌السلام - وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» ... .

سپس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داد تا همه در آنجا جمع شوند و خطبه غدير را ايراد فرمود.⁽¹⁾

پاسخ سوم: بررسى خوف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

در اينجا لازم است ابتدا اصل خوف انبياء عليهم‌السلام و سپس خوف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در پرتو قرآن و روايات و تاريخ بررسى كنيم:

يك. خوف انبيا عليهم‌السلام در قرآن خوف يك موهبت الهى است: «وَ أمّا مَن خافَ مَقامَ رَبَّهُ وَ نَهَى النَفسَ عَنِ الهَوى فَإنَّ الجَنَّةَ هِىَ المَأوى» .⁽²⁾

خوف حضرت زكريا عليه‌السلام: «وَ إنّى خِفتُ المَوالِىَ مِن وَرائى» .⁽³⁾

خوف حضرت شعيب عليه‌السلام: «وَ إنّى أخافُ عَلَيكُم عَذابَ يَومٍ مُحيطٍ» .⁽⁴⁾

خوف حضرت نوح عليه‌السلام: «إنّى أخافُ عَلَيكُم عَذابَ يَومٍ عَظيمٍ» .⁽⁵⁾

خوف حضرت لوط عليه‌السلام: «وَ قالوا لا تَخَف وَ لا تَحزَن إنّا مُنَجّوكَ وَ أهلَكَ إلاَّ امرَأتَك» .⁽⁶⁾

خوف حضرت ابراهيم عليه‌السلام: «فَأوجَسَ مِنهُم خيفَةً قالوا لا تَخَف وَ بَشِّروهُ بِغُلامٍ عَليمٍ» .⁽¹⁾

قبل از بيان ادامه پاسخ، لازم است جايگاه رسول مكرم اسلام حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در نزد شيعه بيان شود. براى روسن شدن اين نكته كلام شيخ صدوق كافى است:

اعتقاد ما در شأن پيامبران و رسولان و حجت‌هاى خدا عليهم‌السلام آن است كه ايشان افضل از ملائكه هستند، و اينكه چون حق تعالى به ملائكه فرمود: «همانا من قرار خواهم داد خليفه‌اى در زمين ملائكه عرض كردند آيا قرار مى‌دهى در زمين كسى را كه در آن فساد مى‌كند و خون‌ها را مى‌ريزد و ما تسبيح به حمد تو مى‌نماييم و تقديس براى تو مى‌كنيم» .⁽²⁾

خلاصه كلام: ملائكه تمناى منزلت آدم عليه‌السلام در زمين داشتند، و معلوم است كه تمنّا ننموده‌اند مگر منزلتى را كه فوق منزلت آنهاست. از جمله دليل‌هايى كه اثبات تفضيل آدم عليه‌السلام بر ملائكه مى‌كند امر كردن حق تعالى است ايشان را به سجود براى آدم عليه‌السلام. معلوم است كه امر نفرموده به سجود مگر براى كسى كه افضل از آنها باشد، و سجود ملائكه بندگى بود براى حق تعالى و احترام بود براى آدم عليه‌السلام جهت آنچه در صلب او سپرده شده بود؛ از پيامبر ما صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ائمه عليهم‌السلام. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده: من افضلم از جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و از كل ملائكه مقربين، و من بهترين خلقم و آقاى اولاد آدم هستم.⁽³⁾

دو. خوف پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

«إنّى أخافُ إن عَصَيتُ رَبّى عَذابَ يَومٍ عَظيمٍ» .⁽⁴⁾

«إنّى أخافُ إن عَصَيتُ رَبّى عَذابَ يَومٍ عَظيمٍ» .⁽¹⁾

«فَإنّى أخافُ عَلَيكمُ عَذابَ يَومٍ كَبيرٍ» .⁽²⁾

خوف پيامبر عليه‌السلام در مورد قرآن: سَمِعتُ عَقَبَةَ بنَ عامِرٍ يَقولُ: إنَّ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قالَ: إنّى أخافُ عَلى أُمَّتى إثنَتَين: القَرآنَ وَ اللَبَنَ. أمَّا اللَبَن فَيَبتَغونَ الريفَ وَ يَتبَعونَ الشَهَواتِ وَ يَترُكونَ الصَلواتَ. وَ أمَّا القُرآن فَيَتَعَلَّمُهُ المُنافِقونَ فَيُجادِلونَ بِهِ المُؤمِنينَ⁽³⁾:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: بر امتم از دو چيز مى‌ترسم قرآن و ... ، و اما قرآن، پس منافقان آن را ياد گيرند و با مؤمنين مجادله كنند.

راوى مى‌گويد: شنيدم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: از غير دجال بر امتم بيشتر از خود دجال خوف دارم. از حضرت سؤال شد: غير دجال چه كسى است ؟ در پاسخ فرمود: امام گمراه.⁽⁴⁾

سَمِعتُ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يَقولُ: أتَخَوَّفُ عَلى أُمَّتىَ الشِركَ وَ الشَهوَةَ الخَفيَّةَ. قالَ: قُلتُ: يا رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ! أتُشرِكُ أُمَّتُكَ مِن بَعدِكَ ؟ قالَ: نَعَم؛ أما إنَّهُم لا يَعبُدونَ شَمسا وَ لا قَمَرا وَ لا حَجَرا وَ لا وَثَنا، وَ لكِن يُرائوونَ بِأعمالِهِم، وَ الشَهوَةُ الخَفيَّةُ أن يُصبِحَ أحَدُهُم صائِما فتَعَرَّضَ لَهُ شَهوَةً مِن شَهَواتِهِ، يَترُكُ صَومَهُ⁽⁵⁾:

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: بر امتم از شرك و شهوت پنهان مى‌ترسم. سؤال شد: مگر امت شما بعد از شما مشرك مى‌شوند ؟ ! پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: بله ... ، و فردى از امتم صبح روزه است، پس شهوتى پيش مى‌آيد كه به خاطر آن روزه‌اش را ترك مى‌كند.

5 . خوف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از عمل قوم لوط

وَ إنَّ أشَدَّ ما أتَخَوَّفُ عَلى أُمَّتى مِن بَعدى عَمَلَ قَومِ لوطٍ. فَلتَرتَقِب أُمَّتىَ العَذابَ. إذا تَكافَأ النِساءُ بِالنِساءِ وَ الرَجالُ بِالرِجالِ⁽¹⁾:

بعد از خودم از عمل قوم لوط بر امتم مى‌ترسم؛ كه مردها به مردان و زن‌ها به زنان اكتفا مى‌كنند.

6 . خوف از رغبت امت بر مال دنيا

إنَّ مِمّا أتَخَوَّفُ عَلى أُمَّتى أن يُكثِرَ فيهِم المالُ، حَتّى يَتَنافَسوا فيهِ فَيَقتَتِلوا عَلَيهِ⁽²⁾:

بر امتم مى‌ترسم كه مال در بينشان زياد شود و به آن رغبت پيدا كنند. در نتيجه به خاطر مال دنيا با يكديگر قتال و جنگ كنند، و عده‌اى نيز كشته شوند.

موضوع خوف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره معرفى امير المؤمنين عليه‌السلام در غدير خم، در منابع شيعه و عامه با تعبيرات مختلف وجود دارد. در اينجا به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

عباراتى همچون: فَتَخَوَّفَ رَسولُ اللّه‌ُ⁽³⁾، فَخافَ النَبىُّ⁽⁴⁾، فَخَشِىَ⁽⁵⁾، وَ امتَنَعَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مِنَ القيامِ.⁽⁶⁾

قالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: إنَّهُ لَمّا أمَرَ بِإبلاغِ أمرِ الإمامَةِ، قالَ: إنَّ قَومى قَريبوا عَهدٍ بَالجاهِليَّةِ، وَ فيهِم تَنافُسٌ وَ فَخرٌ، وَ ما مِنهُم رَجُلٌ إلاّ وَ قَد وَتَرَهُ وَليُّهُم، وَ إنّى أخافُ. فَأنزَلَ اللّه‌ُ: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ... »⁽¹⁾:

وقتى مأمور به ابلاغ خلافت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام در غدير خم شدم ترسيدم، تا خداوند آيه ابلاغ را نازل كرد.

امير المؤمنين عليه‌السلام در زمان خلافت عثمان فرمود:

شَهِدَ ابنُ أرقمٍ وَ البَراءُ بنُ عازِبٍ وَ أبوذَرٍ وَ المِقدادُ أنَّ النَبىُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قالَ -

وَ هُوَ قائِمٌ عَلَى المَنبَرِ وَ عَلىٌّ عليه‌السلام إلى جَنبِهِ - : أيُّهَا الناسُ، إنَّ اللّه‌َ - عَزَّ وَ جَلَّ - أمَرَنى أن أنصِبَ لَكُم إمامَكُم وَ القائِمَ فيكُم بَعدى وَ وَصيّى وَ خَليفَتى، وَ الَذى فَرَضَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى المُؤمِنينَ فى كِتابِهِ طاعَتَهُ. فَقَرَّبَ بِطاعَتِهِ طاعَتى وَ أمَرَكُم بِوِلايَتِهِ. وَ إنّى راجَعتُ رَبّى خَشيَةَ طَعنِ أهلِ النِفاقِ وَ تَكذيبِهِم. فأوعَدَنى لأُبَلِّغَها أو لِيُعَذِّبَنى⁽²⁾:

امير المؤمنين عليه‌السلام در استشهاد به حديث غدير فرمود: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: خداوند مرا امر كرد تا براى شما امامى قرار دهم، و وصى و خليفه بعد از خودم را معرفى كنم. من از طعنه اهل نفاق و تكذيب آنان ترس داشتم. ولى خداوند به من امر كرد ابلاغ امر او كنم.

ابن‌عباس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل كرده كه حضرت فرمود: إنَّ اللّه‌َ أرسَلَنى إلَيكُم بِرِسالَةٍ، و إنّى ضِقتُ بِها ذَرعا، وَ عَرَفتُ أنَّ مِنَ الناسِ مَن يُكَذِّبُنى، حَتّى أنزَلَ اللّه‌ُ⁽³⁾: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: ترسيدم كه جماعت مسلمانان مرا متهم به دروغ‌گويى كنند ... .

جابر بن عبداللّه مى‌گويد: إنَّ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نَزَلَ بِخُمٍّ، فَتَنَحَّى الناسُ عَنهُ وَ نَزَلَ مَعَهُ عَلىَّ بنَ أبى‌طالبٍ عليه‌السلام. فَشَقَّ عَلَى النَبىِّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تَأخُّرُ الناسِ، فَأمَرَ عَليّا عليه‌السلام فَجَمَعَهُم. فَلمّا اجتَمَعوا، قامَ فيهِم مُتَوَسِّدا يَدَ عَلىِّ بنِ أبى‌طالبٍ عليه‌السلام. فَحَمَدَ اللّه‌ُ وَ أثنى عَلَيهِ، ثُمَّ قالَ: أيُّهَا الناسُ، إنَّهُ قَد كَرِهتُ تَخَلُّفَكُم عَنّى، حَتّى خُيِّلَ إلَىَّ أنَّهُ لَيسَ شَجَرَةٌ أبغَضَ إلَيكُم مِن شَجَرَةٍ تَليَنى⁽¹⁾:

جابر بن عبداللّه مى‌گويد: هنگامى كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به (غدير) خم رسيدند، مردم از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دور شدند و على بن ابى‌طالب عليه‌السلام همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود. به خاطر دورى مردم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ناراحت شد. پس به على بن ابى‌طالب عليه‌السلام امر فرمود تا مردم را جمع كند. وقتى مردم جمع شدند فرمود: من دوست ندارم شما به من پشت كنيد، و بعد از آن ... .

دهلوى مى‌نويسد: الخَوفُ، خَوفُ سَيِّدُنا مُحَمَّدٌ رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.⁽²⁾

نتيجه اينكه:

طبق شواهدى كه به آن اشاره شد، خوف و ترسيدن براى انبياء الهى عليهم‌السلام و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امرى قابل قبول است. اشتباه اين شيخ وهابى و پيروانش در اين است كه شجاعت و تهوّر را يكى مى‌دانند ! و تصور كرده‌اند خوف بد است. و لذا نتيجه گرفته‌اند پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خوف ندارد.

سه. علت خوف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

حال كه اصل خوف ثابت شد، لازم است بدانيم علت خوف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چه بوده است. همچنين اينكه خوف مربوط به چه زمانى است ؟ چند امر محتمل است كه آنها را مورد بررسى قرار مى‌دهيم:

چنين خوفى قطعا درباره پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وجود ندارد، چون جريان غدير خم در سال آخر عمر مبارك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده است، بر فرض محال اگر چنين ترسى براى آن حضرت وجود داشت، مربوط به ابتداى اعلام رسالت بود.

در حالى كه خداوند در قرآن بر طهارت دامن انبياء عليهم‌السلام از اينگونه ترس‌ها شهادت مى‌دهد: «الَذينَ يُبَلِّغونَ رِسالاتَ اللّه‌ِ وَ يَخشَونَهُ وَ لا يَخشَونَ أحَدا إلاّ اللّه‌َ وَ كَفى بِاللّه‌ِ حَسيبا»⁽¹⁾: «كسانى كه تبليغ رسالت خداوند را مى‌كنند و تنها از خدا مى‌ترسند و از احدى غير از خداوند هراسى ندارند» .

همچنين مى‌فرمايد: «فَلا تَخافوهُم وَ خافونِ إن كُنتُم مُؤمِنينَ» .⁽²⁾

بايد دانست خوف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير از ناحيه مشركين و بت پرستان عرب و كفار نبود، چون كفار از اول بعثت تا آخر عمر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هر كار كه توانستند انجام دادند:

گاهى مجنون خطاب كردند: «مَعَلَّمٌ مَجنونٌ» .⁽³⁾

گاهى مى‌گفتند: كسى به او تعليم مى‌دهد: «إنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ» .⁽⁴⁾

گاه شاعرش ناميدند: «شاعِرٌ نَتَربَّصُ بِهِ رَيبَ المَنونِ» .⁽⁵⁾

و گاه ساحرش خواندند: «ساحِرٌ أو مَجنونٌ» .⁽⁶⁾

تا جايى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هيچ پيامبرى مثل من اذيت نشد.⁽⁷⁾

قطعا اين آيه ربطى به اول بعثت ندارد، زيرا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سال‌هاى اول مأمور به امورى خطرناك‌تر بوده است. مثلاً اعراب بت‌پرست را دعوت به يكتاپرستى كند.

ولى در آيات اول بعثت تهديدى نيست، مثلاً در سوره علق آمده است: «إقرَء بِاسمِ رَبِّكَ الَذى خَلَقَ» .⁽¹⁾يا در آيه ديگر آمده است: «فَاستَقيموا إلَيهِ وَ استَغفِروهُ وَ وَيلٌ لِلمُشرِكينَ» .⁽²⁾

طبق شواهدى كه ذكر مى‌شود، عده‌اى از مسلمانان و به ويژه قبيله قريش به خاطر بغض و كينه‌اى كه از على بن ابى‌طالب عليه‌السلام داشتند، همواره منتظر بودند تا انتقام خود را از آن حضرت بگيرند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم از اين مسئله آگاه بود، و همين امر موجب خوف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را فراهم كرده بود.

اما شواهد اين حقيقت:

شاهد اول: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تصريح به جدايى صحابه از امير المؤمنين عليه‌السلام داشتند: عمل نكردن به دستور امير المؤمنين عليه‌السلام:

قالَ: قيلَ: يا رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مَن يُؤمِرُ بَعدَكَ ؟ قالَ: إن تُؤمِروا أبابَكرٍ، تَجِدوهُ أمينا زاهِدا فِى الدُنيا راغِبا فِى الآخِرَةِ. وَ إن تُؤمِروا عُمَرَ، تَجِدوهُ قَويّا أمينا، لا يَخافُ فِى اللّه‌ِ لَومَةَ لآئِمٍ. وَ إن تُؤمِروا عَليّا - وَ لا أراكُم فاعِلينَ - ، تَجِدوهُ هاديا مَهديا؛ يَأخُذُ بِكُم الطَريقَ المُستَقيمَ⁽³⁾:

از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سؤال شد: بعد از شما چه كسى به ما امر كند ؟ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اگر ابوبكر را امير قرار دهيد، مردم او را امين و زاهد در دنيا خواهيد يافت. اگر عمر را امير قرار دهيد، مردم او را قوى و امين خواهيد يافت. اگر على عليه‌السلام را امير قرار دهيد - گر چه نمى‌بينم كه چنين كنيد - او را هدايت كننده و هدايت شده خواهيد يافت؛ كه شما را به راه راست خواهد كشاند.

شاهد دوم: عهد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به على بن ابى‌طالب عليه‌السلام: قالَ: إنَّ مِمّا عَهِدَ إلَىَّ النَبىُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله أنَّ الأُمَّةَ سَتَغدِرُ بى بَعدَهُ. هذا حَديثٌ صَحيحُ الأسنادِ وَ لَم يُخرِجاهُ⁽¹⁾:

حاكم نيشابورى حديثى از على بن ابى‌طالب عليه‌السلام نقل كرده است: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به من خبر داد كه بعد از من امتم تو را رها مى‌كنند ... . و حاكم هم اين حديث را صحيح مى‌داند.

شاهد سوم: آشكار شدن حقد و كينه‌ها بعد از شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت به على عليه‌السلام: عَن عَلىٍّ عليه‌السلام ... . قُلتُ: يا رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ! ما يُبكيكَ ؟ قالَ: ضَغائِنُ فى صُدورِ أقوامٍ لا يُبدونَها لَكَ إلاّ مِن بَعدى. قالَ: فى سَلامَةٍ مِن دينِكَ⁽²⁾:

على بن ابى‌طالب عليه‌السلام به همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از باغى مى‌گذشتند. امير المؤمنين عليه‌السلام به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد: چقدر اين باغ زيباست. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: باغ تو در بهشت زيباتر است. سپس گريه كردند.

على بن ابى‌طالب عليه‌السلام از علت گريه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سؤال كرد. حضرت در پاسخ فرمود: به خاطر كينه امتم نسبت به تو. امير المؤمنين عليه‌السلام سؤال كرد: آيا من (با وجود دشمنى‌هاى فراوان) سلامت در دين دارم ؟ حضرت فرمود: آرى.

در ادامه حديث، هيثمى مى‌نويسد:

اين حديث را ابويعلى و بزّار نقل كرده‌اند، و در اسناد آن فضل بن عميره وجود دارد كه ابن‌حبّان آن را توثيق كرده، و غير ابن حبّان «فضل» را ضعيف مى‌دانند. ولى باقى رجال سند اين روايت همه ثقه هستند.

حاكم نيشابورى نيز اسناد اين روايت را آورده و آن را صحيح مى‌داند⁽¹⁾. ولى ابتداى حديث را ذكر نكرده و فقط آخر حديث را آورده است. خدا عالم است كه اين تصرّف، آيا از ناحيه خود حاكم است يا از ناسخ و يا از ناشر !

شاهد چهارم: قريش سبب هلاكت مردم بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شدند: عَن أبى‌هُرَيرَة، قالَ: قالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: يُهلِكُ الناسَ هذَا الحَىُّ مِن قُرَيشٍ. قالوا: فَما تَأمُرُنا ؟ قالَ: لَو أنَّ الناسَ اعتَزَلوهُم. وَ عَن عَمرو بنِ يَحيى بنِ سَعيدِ الأمورى، عَن جَدِّه، قالَ: كُنتُ مَعَ مَروانٍ وَ أبى‌هُرَيرَة، فَسَمِعتُ أباهُرَيَرة يَقولُ: سَمِعتُ الصادِقُ المُصَدَّقُ يَقولُ: هلاكُ أُمَّتى عَلى يَدَى غِلمَةٍ مِن قُرَيشٍ. فَقالَ مَروانُ: غِلمَة ؟ قالَ: أبوهُرَيرَة: إن شِئتُ أن أُسَمّيهِم؛ بَنى‌فُلانٍ وَ بَنى‌فُلانٍ⁽²⁾:

ابوهريره مى‌گويد: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هلاكت امت من توسط عده‌اى از قريش كه داراى غلمه (شهوت شديد) هستند انجام مى‌شود. ابوهريره در پاسخ مروان گفت: اگر بخواهيد نامشان را هم بگويم.

حاكم نيشابورى در مورد اين حديث مى‌گويد: اين حديث صحيح است، و براى آن شواهدى از سخنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و صحابه وجود دارد.⁽³⁾

شاهد پنجم: على بن ابى‌طالب عليه‌السلام فرمود: اللّهُمَّ إنّى أستَعديكَ عَلى قُرَيشٍ وَ مَن أعانَهُم، فَإنَّهُم قَطَعوا رَحِمى، وَ صَغَّروا عَظيمَ مَنزِلَتى، وَ أجمَعوا عَلى مُنازَعَتى أمرا هُوَ لى. ثُمَّ قالوا: ألا إنَّ فىَّ الحَقُّ أن تَأخُذَهُ، وَ فىَّ الحَقُّ أن تَترُكَهُ⁽¹⁾:

بار خدايا، من در برابر قريش و كسانى كه به كمك آنان برخاسته‌اند از تو كمك مى‌جويم (و شكايت را پيش تو مى‌آورم) . آنها پيوند خويشاوندى مرا قطع كردند، و مقام و منزلت عظيم مرا كوچك شمردند، و در غصب حق و مبارزه با من هماهنگ شدند ... .

شاهد ششم: رفتار قريش با امير المؤمنين عليه‌السلام: قريش على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را دوست نداشتند: سُئِلَ الإمامُ زَينُ‌العابِدينَ عليه‌السلام وَ ابنُ‌عَبّاسٍ أيضا: لِمَ أبغَضَت قُرَيشٌ عَليّا عليه‌السلام ؟ قالَ: لأنَّهُ أورَدَ أوَّلَهُم النارَ، وَ قَلَّدَ آخِرَهُم العارَ⁽²⁾:

از امام زين‌العابدين عليه‌السلام سؤال شد: چرا قريش كينه اميرالمومنين عليه‌السلام را دارند ؟ فرمود: چون على بن ابى‌طالب عليه‌السلام نياكانشان را به جهنم فرستاده و ننگ را نصيب نسل‌هاى بعدى شان كرد.

شاهد هفتم: بعد از بيعت مردم با حضرت على عليه‌السلام، قريش با حضرت مخالفت مى‌كردند: قامَ أبوالهَيثمِ وَ عَمّارُ وَ أبوأيّوبِ وَ سَهلُ بنُ حُنَيفِ وَ جَماعَةٌ مَعَهُم، فَدَخَلوا عَلى عَلىٍّ عليه‌السلام فَقالوا: يا أميرَ المُؤمِنينَ، أُنظُر فى أمرِكَ وَ عاتِب قَومَكَ هذَا الحَىَّ مِن قُرَيشٍ، فَإنَّهُم قَد نَقَضوا عَهدَكَ وَ أخلَفوا وَعدَكَ وَ دَعونا فى السِرِّ إلى رَفضِكَ.⁽³⁾

شاهد هشتم: ابن ابى‌الحديد معتزلى مى‌نويسد: إنَّ قُرَيشا إجتَمَعَت عَلى حَربِهِ مُنذُ بويِعَ، بُغضا لَهُ وَ حَسَدا وَ حِقدا عَلَيهِ. فَأصفَقوا كُلُّهُم يَدا واحِدَةً عَلى شِقاقِهِ وَ حَربِهِ، كَما

كانَت فى إبتداءِ الإسلامِ مَعَ رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، لَم تَخرِم حالُهُ مِن حالِهِ أبَدا⁽¹⁾: قريش همه متحد شدند تا با على عليه‌السلام مبارزه كنند ... .

شاهد نهم: عمر بن خطاب به ابن‌عباس گفت: إنَّ عَليّا لأحَقُّ الناسِ بِها، وَ لكِن قُرَيشا لا تَحتَمِلُهُ⁽²⁾: على عليه‌السلام سزاوارترين مردم به خلافت است، ولى قريش او را نمى‌پذيرد.

پس مشخص شد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خوف داشتند، و علت خوف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز مشخص شد.

2 - شبهه دوم: چرا نام على عليه‌السلام در آيه تبليغ نيامده

اشاره

اگر كسى اشكال كند كه چرا خداوند مسئله امامت با اين عظمت را صراحتا در قرآن بيان نفرموده است ؟ مثلاً چرا آيه اكمال را پشت سر آيه تبليغ نياورده است ؟ و اگر ابلاغ اين مطلب با كل رسالت بيست و سه ساله پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برابرى مى‌كند، چرا خداوند به اين مسئله تصريح نفرموده است ؟ مثلاً چرا نفرموده: بَلِّغ وِلايَةَ عَلىِّ بنِ أبى‌طالِبٍ؟ اگر اين مطلب به طور واضح بيان مى‌شد، ديگر اين همه بحث و اختلاف پديد نمى‌آمد.

سه پاسخ از اين سؤال مى‌توان گفت:

پاسخ اول

بر اساس قرآن كريم فلسفه و راز عبوديت، امتحان دادن و آزمايش شدن است. خداوند مى‌فرمايد: «أ حَسِبَ الناسُ أن يُترَكوا أن يَقولوا آمَنّا وَ هُم لا يُفتَنون»⁽³⁾: «آيا گمان مى‌برند كه اگر گفتند ايمان آورديم رها مى‌شومند و آنها را در بوته امتحان و آزمايش قرار نمى دهيم» .

مى‌بينيم كه اين يك انديشه كلى الهى است. حتى وقتى كه مى‌خواهند ابراهيم خليل الرحمن عليه‌السلام را به درجات بالاترى در تكامل انسانى نائل كنند، او را امتحان مى‌كنند. قرآن مى‌فرمايد: «وَ إذ ابتَلى إبراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأتَمَّهُنَّ قالَ إنّى جاعِلُكَ لِلناسِ أماما» .⁽¹⁾يعنى او را نيز مبتلا و آزمايش كردند.

خداوند در جاى ديگرى مى‌فرمايد: «وَ لَنَبلُوَنَّكُم بِشَى‌ءٍ مِنَ الخَوفِ وَ الجوعِ وَ نَقصٍ مِنَ الأموالِ وَ الأنفُسِ وَ الثَمَراتِ وَ بَشِّرِ الصابِرينَ الَذينَ إذا أصابَتهُم مُصيبَةٌ قالوا إنّا للّه‌ِ وَ إنّا إلَيهِ راجِعونَ» .⁽²⁾

در «وَ لَنَبلُوَنَّكُم» ضمير «كُم» خطاب به انسان‌هاست و به همراه لام تأكيد و نون تأكيد ثقيله آمده است، كه اگر بخواهيم به فارسى برگردانيم بايد به جاى لام و نون تأكيد بگوييم: «حتما» ، «قطعا» ، «مسلّما» ، يا «بدون هيچ قيد و شرط» شما را به مال و جان و به كاهش‌هاى در ثمرات و در آمدها و ... امتحان مى‌كنيم.

حتى در زيارت حضرت زهرا عليهاالسلام مى‌خوانيم: السَلامُ عَلَيكَ يا مُمتَحَنَةٌ إمتَحَنَكِ اللّه‌ُ الَذى خَلَقَكِ قَبلَ أن يَخلُقَكِ وَ كُنتِ لَمَّا امتَحَنَكِ بِهِ صابِرَةً⁽³⁾: سلام بر تو اى كسى كه خدا، قبل از آنكه شما را به اين عالم بياورد، در ظرف عالم ديگر امتحانتان كرد و شما را ثابت قدم ديد.

همان طور كه وقتى كه مى‌خواهند طلا را از ناخالصى در بياورند، آن را داخل كوره مى‌گذارند و حرارت مى‌دهند تا در اين ذوب شدن‌ها ناخالصى جدا گردد.

حتى گاهى عمدا در قرآن آياتى قرار داده شده تا ما را دچار ترديد كنند ! تا معلوم شود آيا راست مى‌گوييم يا نه. به اين مثال دقت كنيد:

معلم ورقه‌هاى امتحانى را به شاگردها مى‌دهد و در كلاس را مى‌بندد و مى‌رود. اما دوربين مخفى‌اى در كلاس گذاشته است. شاگرد سالم مى‌گويد معلم باشد يا نباشد، از من معلوماتم را مى‌خواهند. من هم هر چه آموخته‌ام روى ورقه مى‌نويسم، و اگر بلد نباشم مى‌گويم ما بيشتر از اين به ياد نداشتيم.

اما شاگردى كه مى‌خواهد شيطنت كند، نگاهى به اين طرف و آن طرف مى‌كند و مخفيانه تقلّب مى‌كند. اما معلم دو روز بعد صدايش مى‌زند و مى‌گويد اين چه كارى بود كردى ؟ و فيلم را جلويش مى‌گذارد. آيا صحيح است كه شاگرد اعتراض كند كه شما خودتان زمينه را براى ما مساعد كرديد؛ اگر از كلاس بيرون نمى‌رفتيد ما تحريك نمى‌شديم ! در حالى كه اصلاً معلم اين كار را براى امتحان شاگردانش انجام داده است.

خدا نيز مسائلى قرار داده است تا خودمان را نشان دهيم. شواهد قرآنى در اين زمينه فراوان است كه به يكى دو مورد آنها اشاره مى‌كنيم:

در سوره آل‌عمران مى‌فرمايد: «هُوَ الَذى أنزَلَ عَلَيكَ الكِتابَ مِنهُ آياتٌ مُحكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الكِتابِ وَ أُخَرَ مُتَشابِهاتٍ»⁽¹⁾: «او است كه براى شما آيات محكم قرار داده است و آياتى هم هست كه متشابهات است» .

چرا خداوند متشابهات را قرار داده است ؟ مگر بسيارى از افراد به خاطر بد فهميدن آيات متشابه به گمراهى كشيده نشده و دچار اضطرابات فكرى نگشتند ؟ قرآن در ادامه مى‌فرمايد: «فَأمَّا الَذينَ فى قُلوبِهِم زَيغٌ فَيَتَّبِعونَ ما تَشابَهَ مِنهُ ابتِغاءَ الفِتنَةِ وَ ابتِغاءَ تَأويلِهِ» ؛ مى‌فرمايد اين آيات را قرار داديم تا آنهايى كه در دلشان غرض و مرض وجود دارد، به سراغ آن آيات بروند !

امير المؤمنين على عليه‌السلام در «نهج البلاغه» اين مطلب را خيلى زيبا بيان مى‌كنند، و با مثالى فرق منتقد و عيبجو را بيان مى‌كنند. مى‌فرمايند يك زمان شما پزشك هستيد. تمام بدن بيمار را مى‌گرديد كه ببينيد كجا عيبى دارد تا روى آن دست بگذاريد

و بگوييد: اين عيب را مداوا كن. اين كار عيبجويى نيست، بلكه مى‌خواهيد مشكل را پيدا كنيد تا از ميان ببريد. اما يك زمان يافتن عيب با هدفى ديگر است. مثلاً برخى به شما حسادت مى‌كنند و مى‌خواهند به نحوى شما را در جامعه بى‌ارزش كنند. بنا بر اين، مى‌گردند تا نقطه ضعفى پيدا كنند و روى آن انگشت بگذارند، و در قالب امر به معروف و نهى از منكر يا دلسوزى براى جامعه آن را علم مى‌كنند. اما معلوم است كه غرض و مرضى دارند.

خدا مى‌فرمايد من در قرآن محكم و متشابه قرار دادم تا انسان‌ها را امتحان كنم كه وقتى به اين متشابهات مى‌رسند چه مى‌كنند، و به اين وسيله خودشان را نشان دهند.

همچنين خداوند در آيه ديگرى مى‌فرمايد: «وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ لَجَعَلَكُم أُمَّةً واحِدَةً»⁽¹⁾: «اگر خدا مى‌خواست همه شما را امت واحد قرار مى‌داد» . اما در ادامه مى‌فرمايد: «وَ لكِن لِيَبلُوَكُم فى ما آتاكُم فَاستَبِقوا الخَيراتَ» ؛ يعنى به اين دليل خداوند شما را چنين قرار نداد كه مى‌خواهد شما را نسبت به آنچه كه به شما داده است امتحان كند. پس در خوبى‌ها و امور خير سبقت بگيريد.

فخر رازى در تفسير خود درباره سبب نزول آيه تبليغ، ده قول را بيان مى‌كند، و در قول دهم مى‌نويسد:

العاشِر: نَزَلَت الآيَةُ فى فَضلِ عَلىِ بنِ أبى‌طالِبٍ عليه‌السلام. وَ لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآيَةُ، أخَذَ بِيَدِه وَ قالَ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ. فَلَقِيَهُ عُمرُ- رَضىَ اللّه‌ُ عَنهُ - فَقالَ: هَنياءا لَكَ يَابنَ أبى‌طالبٍ، أصبَحتَ مَولاىَ وَ مَولى كُلِّ مُؤمِنٍ وَ مِؤمِنَةٍ وَ هُوَ قَولُ إبنِ‌عَبّاسٍ وَ البَراءِ بنِ عازِبٍ وَ مُحَمَّدِ بنِ عَلىٍّ:

آيه در فضل على عليه‌السلام نازل شد. و هنگامى كه اين آيه نازل شد، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست او را گرفت و فرمود: هر كس من مولاى اويم على هم مولاى او است. خدايا دوستان او را

دوست و دشمنان او را دشمن باش. عمر او را ملاقات كرد و گفت: گوارايت باد اى پسر ابى‌طالب، كه مولايمان و مولاى هر مؤمن و مؤمنه گرديدى. و اين مطلب قول ابن‌عباس و براء بن عازب و محمد بن على مى‌باشد.

پس از بيان شأن نزول‌هاى مختلف مى‌نويسد:

وَ اعلَم أنَّ هذِهِ الرِواياتَ - وَ إن كَثُرَت - إلاّ أنَّ الأولى حَملُهُ عَلى أنَّهُ تَعالى أمِنَهُ مِن مَكرِ اليَهودِ وَ النَصارى، وَ أمَرَهُ بِإظهارِ التَبليغِ مِن غَيرِ مُبالاةٍ مِنهُ بِهِم. وَ ذلِكَ لأنَّ ما قَبلِ هذِهِ الآيَةِ بِكَثيرٍ وَ ما بَعدَها بِكَثيرٍ لَمّا كانَ كَلاما مَعَ اليَهودِ وَ النَصارى، إمتَنَعَ إلقاءَ هذِهِ الآيَةِ الواحِدَةَ فِى البَينِ عَلى وَجهٍ تَكونُ أجنَبيَّةً عَمّا قَبلَها وَ ما بَعدَها:

يعنى من نمى‌توانم آن مطلب را قبول كنم، زيرا آيات قبل در مورد يهود و نصارى است. بنا بر اين، براى آنكه اين آيه با آنها اجنبى نباشد، بايد اين آيه را نيز راجع به يهود و نصارى در نظر گرفت. يعنى خدا به پيامبر مى‌فرمايد: «از يهود و نصارى نترس و ابلاغ كن» . و در انتهاى آيه مى‌فرمايد: «إنَّ اللّه‌َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» . بنا بر اين، معلوم مى‌شود كسانى كه اين مطالب را قبول نمى‌كنند كافر هستند. و آيه مى‌فرمايد كه اين مردم چون كافر هستند هدايت نمى‌شوند.

بر اين تفسير چندين اشكال وارد است: اگر به خاطر وجود عبارت: «إنَّ اللّه‌َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» اين آيه مختص به كفار است، شما در مورد اين آيه چه مى‌گويد: «إنَّ أوَّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلناسِ لَلَّذى بِبَكَّةَ مُبارَكا وَ هُدىً لِلعالَمينَ» .⁽¹⁾

اين آيه در مورد عظمت مكه است، و در آيه بعد مى‌فرمايد: «فيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إبراهيمَ وَ مَن دَخَلَهُ كانَ آمِنا وَ للّه‌ِ عَلَى الناسِ حِجُّ البَيتِ مَنِ استَطاعَ إلَيهِ سَبيلاً وَ مَن كَفَرَ فَإنَّ اللّه‌َ غَنىٌّ عَنِ العالَمينَ» . در اين آيه «فَمَن كَفَرَ» به چه معنايى است ؟ به هر كتاب لغتى كه مراجعه كنيد، حتى در «المنجد» - كه آن را مسيحى‌ها نوشته‌اند - «كفر» به معناى

«پوشش» مى‌باشد و «كافر» يعنى «پوشاننده» .⁽¹⁾در قرآن كريم به كشاورز كافر گفته شده است، زيرا دانه را زير خاك مخفى مى‌كند.

در لغت عرب، هر كسى چيزى را مخفى كند كافر ناميده مى‌شود. بنا بر اين، به كسى كه حقى را مخفى مى‌كند نيز كافر مى‌گويند. در اين آيات مى‌فرمايد كسى كه مى‌خواهد حج را ناديده بگيرد و حقيقت آن را مخفى كند، نسبت به حج كفر مى‌ورزد.

پس در آيه تبليغ نيز هر كس كه حقيقت مطلبى را كه از طرف خدا نازل شده است كتمان كرد كافر است. يعنى كسانى هستند كه حق را كتمان كرده‌اند كه خداوند در حقشان مى‌فرمايد:

«إنَّ الَذينَ يَكتُمونَ ما أنزَلنا مِنَ البَيِّناتِ وَ الهُدى مِن بَعدِ ما بَيَّنّاهُ لِلناسِ فِى الكِتابِ أولئِكَ يَلعَنُهُم اللّه‌ُ وَ يَلعَنُهُم اللاعِنونَ»⁽²⁾: «كسانى كه آنچه از طرف خدا نازل شده است را مخفى مى‌كند و حق را مى‌پوشانند خداوند و لعنت كنندگان بر آنها لعنت مى‌كنند» .

بنا بر اين، «إنَّ اللّه‌َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» ؛ يعنى اگر كسى بخواهد حقيقت را مخفى كند خدا هدايتش نمى‌كند.

يك زمان كسى نبوت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مخفى مى‌كند و يك زمان ولايت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را انكار مى‌كند. وقتى غدير خم مهم‌ترين حادثه است، مخفى كردن آن نيز مهم‌ترين كفر است.

احاديث زيادى از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وجود دارد كه فرموده‌اند امتحان امت ايشان از على عليه‌السلام شروع مى‌شود. در اينجا شاهدى را نقل مى‌كنيم كه در بسيارى از كتب تاريخى ذكر شده است:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در كسالت شديد بودند. ناگهان چشم گشوده و فرمودند: به حبيب من بگوييد بيايد. عايشه فورا به سراغ پدرش رفت. وقتى ابوبكر وارد شد، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چشم هايشان را بستند. سپس حفصه به دنبال پدرش رفت، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دوباره چشم هايشان را بستند. ام‌سلمه گفت: چرا پيامبر را اذيت مى‌كنيد ؟ شما نمى‌دانيد حبيب پيامبر چه كسى است ؟

سپس دوان دوان به خانه على عليه‌السلام آمد و امير المؤمنين عليه‌السلام آمد. ام‌سلمه مى‌گويد: تا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چشم باز كرد فرمود: عايشه، حفصه، ام‌سلمه، از اتاق بيرون برويد. سپس با على عليه‌السلام آرام آرام صحبت كردند. گاهى صداى گريه على عليه‌السلام بلند مى‌شد.

عايشه گاهى دريچه را باز مى‌كرد و گوش مى‌ايستاد تا ببيند پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در لحظات آخر عمر خود با على عليه‌السلام محرمانه چه مى‌گويد تا گزارش دهد ! ام‌سلمه مى‌گويد:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عايشه و حفصه را صدا زده و فرمود: امتحان امت من بعد از مرگ من شروع مى‌شود، اما امتحان شما دو نفر از همين لحظه شروع شده است.

بنا بر اين، يكى از دلايل عدم تصريح قرآن به ولايت حضرت على عليه‌السلام آن است كه خداوند مى‌خواهد انسان را امتحان كند.

پاسخ دوم

پاسخ دوم در مورد اينكه چرا قرآن صراحتا مسئله جانشينى و وصايت حضرت على عليه‌السلام را مطرح نكرده اين است:

اگر خداوند صراحتا در قرآن نام على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را مى‌برد، يك على بن ابى‌طالب نامى مى‌تراشيدند و مى‌گفتند منظور آيه قرآن اين فرد است ! اگر هم بگويند:

ما در غدير ديديم كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پسرعموى خود را نشان داد ! مى‌گفتند: نخير، چشمتان ضعيف بوده ! و يا ما شاهد داريم كه حرفتان غلط است ! و يا ... . مگر مشابه اين كارها را نكردند ؟ يعنى تصريح نمودن قرآن، با وجود توجيهات مختلف و احاديث جعلى كه در كنار آن قرار مى‌دادند، باز هم نمى‌توانست مشكل را براى هميشه حل كند.

پاسخ سوم

دليل سوم اين است كه اگر مسئله ولايت صراحتا در قرآن مطرح مى‌شد، در قرآن دست درازى مى‌كردند و قرآن با چند شكل در جامعه پيدا مى‌شد. همان كارى كه با كتب آسمانى امت‌هاى گذشته كردند. يك راز حفظ قرآن كه فرموده است: «إنّا نَحنُ نَزَّلنَا الذِكرَ وَ إنّا لَهُ لَحافِظونَ»⁽¹⁾اين است كه قرآن به نحوى مطرح شود كه خائنين نفعى براى دست بردن در قرآن نداشته باشند. اگر به غير از اين بود، مگر دشمنان نمى‌توانستند اينگونه شيطنت كنند ؟

اصلاً به همين دليل اين مطالب را در وسط چنين آيه‌اى قرار داده‌اند. يكى از صنايع ادبى در زبان عربى «التفات» است. در فن ويرايش گاهى مطلبى را در داخل پرانتز قرار مى‌دهند. يعنى مثلاً در حالى كه مطلبى را بيان مى‌كنيد، يك دفعه مى‌گوييد: ببخشيد يك لحظه آن مطلب را در نظر داشته باشيد تا مطلبى در حاشيه بيان كنم، و دوباره به مطلب اصلى خود بر مى‌گرديد. گاهى اصطلاحا به آن جمله معترضه مى‌گوييم. مشابه آن را در زبان عربى «التفات» گويند، و اگر در تفاسير عربى مى‌گويند: «هذه التفات» به اين معنى مى‌باشد.

در آيه تبليغ نيز خداوند مطالب ديگرى بيان مى‌كند و ناگهان به اين مسئله اشاره مى‌كند، و دوباره به مطلب قبلى باز مى‌گردد. راز اين مطلب اين است كه خدا مى‌خواهد قرآن سالم بماند و در آن دست برده نشود و تحريف نگردد. اگر صراحتا در آنجايى كه مى‌فرمايد: «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» ، بلافاصله بياورد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينُكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامِ دينا» در قرآن دست خواهند برد.

در واقع اين جلوگيرى خداوند از تحريف است، كه در كنار «اليَوم» ها. چون كلمه «اليَوم» هم در آن دارد و با مسائل ئيگر مخلوط شده شده است، تا دشمن حساس نشود و اين آيه از مرز خطرناك تحريف عبور كند. تا بعدها كه قرآن موجود گسترش يافت امير المؤمنين عليه‌السلام توضيح دهد.

جالب اين است كه مفسرين اهل‌سنت خود معترف اند كه همه آيه يك جا نازل نشده است. بلكه يك دستور حرمت در اين سال نازل شده، و يك حرمت در سال ديگر، و سپس مجموعه اين حرمت‌ها را در اين آيه آورده است. و لذا دشمنان ديگر كارى نمى‌توانند كارى از پيش ببرند، و ائمه عليهم‌السلام مى‌توانند به تبيين و توضيح آنها بپردازند. اين راز حفظ قرآن است.

به همين دليل ما مى‌گوييم حتى خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داده‌اند كه اين آيه را به اين ترتيب قرار دهيد. در شيعه و سنى بالاتفاق روايت شده است كه مردم نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمدند و گفتند: يا رسول اللّه ! معاذ نماز جماعت كه مى‌خواند، نماز را طول مى‌دهد و ما را خسته مى‌كند؛ بعد از حمد سوره‌هاى طولانى مى‌خواند. بگوييد سوره‌هاى كوتاه بخواند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به معاذ فرمودند: چرا سوره‌هاى طولانى اول قرآن را مى‌خوانى ؟ سوره‌هاى كوتاه آخر قرآن را بخوان. پس معلوم است اين نحو از دسته‌بندى در زمان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم مطرح بوده است.

اولين آياتى كه بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است: «إقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَذى خَلَقَ»⁽¹⁾مى‌باشد كه جزء سوره‌هاى آخر قرآن است. اگر بنا بود قرآن به ترتيب نزول نوشته شود، چرا اين سوره را در اواخر قرآن قرار داده‌اند ؟ و يا به اعتراف همه مفسرين شيعه و سنى آخرين سوره‌اى كه بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است سوره مائده مى‌باشد، اما در ترتيبى كه قرار گرفته سوره پنجم قرآن است. بنا بر اين، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مخصوصا در زمان خودشان - كه هنوز نزول قرآن ادامه داشته است - ترتيب سوره‌ها و آيات را به اين كيفيت قرار داده‌اند تا اذهان مردم آماده شود.

مشابه آيه سوره مائده، خداوند همين كار را در سوره احزاب و در مورد آيه تطهير انجام داده است؛ كه در بين آياتى كه راجع به همسران پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، ناگهان مى‌فرمايد: «إنَّما يُريدُ اللّه‌ُ لِيُذهِبَ عَنكُم الرِجسَ أهلَ‌البَيتَ وَ يُطَهِّرَكُم تَطهيرا»⁽²⁾

و دوباره به آيات زنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر مى‌گردد، تا اين آيه در ميان اين آيات عبور كند. اين نشان مى‌دهد كه خداوند براى حفظ كتاب خود از روش‌هاى خاصى استفاده مى‌كند.

ممكن است كسى بگويد: مگر خدا قدرت نداشت مثلاً هر كسى كه مى‌خواهد قرآن را تحريف كند سنگى از آسمان بر سرش بخورد ؟ در پاسخ مى‌گوييم: مگر خدا قدرت نداشت آنهايى كه به پيشانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سنگ مى‌زدند را تبديل به سنگ كند ؟ چرا خداوند چنين كارى نكرد ؟ مگر خدا قدرت نداشت آنهايى كه نهصد و پنجاه سال نوح پيامبر عليه‌السلام را اذيت كردند، در همان روز نخست نابود كند ؟ اما خداوند در امور خود روال طبيعى قرار داده است؛ أبَى اللّه‌ُ أن يَجرِىَ الأشياءَ إلاّ بِأسبابِها.⁽¹⁾

استدلال به آيه تبليغ و شبهات آن

اشاره

آيه تبليغ و استدلال به آن و نيز شبهاتى كه اين باره مطرح كرده‌اند را با رويكردى ديگر نيز مى‌توان بيان كرد، و آن تقرير استدلال شيعه به آيه تبليغ و ردّ شبهات است:

1 - استدلال شيعه به آيه تبليغ

اشاره

ابتدا استدلال شيعه به آيه تبليغ، و نيز اقوال در مورد نزول آن را مورد بررسى قرار مى‌دهبم:

علامه حلّى در مورد استدلال شيعه به آيه تبليغ مى‌نويسد:

جمهور نقل كرده‌اند: اين آيه در روز غدير در بيان فضيلت على عليه‌السلام نازل شده است.

پس از نزول آيه، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست على عليه‌السلام را گرفت و فرمود: اى مردم ! آيا من نسبت به شما از خودتان سزاوارتر نيستم ؟ همه گفتند: چرا اى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هر كس من مولاى اويم اين على مولاى او است. خدايا با دوستان او دوست باش و با دشمنانش دشمن باش. ياورانش را يار باش، و تحقير

كنندگان او را تحقير كن. آن طور كه او عمل مى‌كند حق را با او بدار. با توجه به اينكه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نخست كلمه «مولى» را درباره خود و سپس درباره على عليه‌السلام به كار برده است، مقصود از مولى بايد شايسته‌تر به تصرف باشد، زيرا كاربرد بقيه معانى مولى در اينجا درست نيست.⁽¹⁾

ص 75.

در كلام علامه استدلال به اين آيه بر سه مقدمه زير استوار است:

نزول آيه در غدير خم.

كاربرد كلمه مولى از طرف رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غديريه عدم صلاحيت اراده بقيه معانى مولى در اينجا، به جز معناى «شايسته‌تر به تصرف» .

آنچه در اينجا مهم است نزول آيه تبليغ در غدير خم است. درباره نزول اين آيه در ميان مفسران و محدثان اختلاف نظر وجود دارد، كه گاه به ده قول مى‌رسد. دليل اين همه اختلاف نظر اين است كه با توجه به ذهنيت اهل‌سنت نسبت به صحابه و عملكرد آنان، تلاش بسيارى انجام مى‌گيرد تا عملكرد صحابه بعد از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مورد نقد و ابطال قرار نگيرد.

اگر مشخص شود كه اين آيه در غدير نازل شده است، انحراف عملكرد بعضى از صحابه از دستور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ثابت مى‌شود. بر اين اساس، آراء سست و بدون دليل ارائه كرده‌اند تا ثابت نشود كه اين آيه در غدير نازل شده است.

قبل از بررسى آراء ياد شده، يادآورى نكته‌هاى زير ضرورى است:

نكته اول: نزول سوره مائده

آيه مورد بحث در سوره مائده قرار دارد، و در اينكه سوره مائده آخرين سوره‌اى است كه بر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است ترديدى نيست. ولى درباره زمان آغاز نزول

آيات اين سوره، عده‌اى بر اين باورند كه نزول آيات اين سوره در چهار سال پايانى زندگانى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز ادامه داشت. زيرا در همين سوره آيه اكمال قرار دارد كه در حجة الوداع به سال دهم هجرى و هشتاد روز قبل از شهادت آن حضرت نازل گرديد.⁽¹⁾

نكته دوم: سياق آيه

سياق آيه در انديشه مفسران اهل‌سنت اهميت فراوانى دارد، و در آيات ولايت به استناد سياق شبهاتى وارد كرده‌اند. اين آيه از نظر سياق ميان آياتى وارد شده كه درباره اهل كتاب است.

نكته سوم: مقصود از ناس

از مسائلى كه به مشخص كردن شأن نزول آيه كمك مى‌كند، تبيين مراد از واژه ناس در آيه است، كه بايد به كمك بقيه قرائن آن را روشن ساخت.

نكته چهارم: مقصود از عصمت

در آيه مورد بحث، خداوند به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين وعده مى‌دهد: «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» . حال بايد مشخص كرد كه مقصود از عصمت چيست. براى اين كار راهى جز استفاده از قرائن نيست.

نكته پنجم: مقصود از عبارت «ما أُنزِلَ إلَيكَ»

در فهم آيه مورد نظر مشخص كردن «ما أُنزِلَ إلَيكَ» نقش مهمى دارد، زيرا تبليغ نكردن آن برابر با تبليغ نكردن رسالت دانسته شده است. بنا بر اين، بايد مراد از «ما أُنزِلَ إلَيكَ» چيزى باشد كه با رسالت و هدف آن برابرى كند.

نكته ششم: شخصيت روحى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

در اينجا چند نكته را درباره شخصيت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيان مى‌كنيم، كه مى‌تواند به فهم شأن نزول آيه كمك كند:

اول: استقامت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

استقامت انسان‌ها در كارها به اعتقاد آنان به اهدافشان بستگى دارد. هر چه اعتقاد به هدف و درستى آن بيشتر باشد، استقامت در راه رسيدن به آن بيشتر است.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در نبوت و ضرورت تبليغ رسالت خود نه تنها هيچ شك و ترديدى به خود راه نمى‌داد، بلكه از نظر روحى و استقامت در راه آن به اندازه‌اى قوى بود كه اگر همه جهان را هم به او مى‌دادند كه از تبليغ دين دست بدارد آن حضرت نمى‌پذيرفت.

چنانكه آن حضرت بعد از دستور خدا به تبليغ عمومى و مقاومت قريش و ارائه پيشنهادهاى آنچنانى به ابوطالب فرمود: يا عَمّاهُ، وَ اللّه‌ِ لَو وَضَعوا الشَمسَ فى يَمينى وَ القَمَرَ فى يَسارى عَلى أن أترُكَ هذَا الأمرَ، حَتّى يُظهِرُهُ اللّه‌ُ أو أهلَكَ فيهِ ما تَرَكتُهُ⁽¹⁾: اى عمو، به خدا قسم اگر (قريش) خورشيد را در دست راست و ماه را در دست چپم قرار دهند و در برابر آن از من بخواهند دست از اين كار بردارم، دعوت به توحيد را رها نخواهم كرد. تا اينكه خدا اين دين را گسترش دهد و يا اينكه من در اين راه كشته شوم.

دوم: شجاعت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

گر چه انبياء عليهم‌السلام هر يك از فضائل اخلاقى را به طور كامل دارا هستند و شجاعت نيز يكى از فضائل اخلاقى است، ولى در وصف شجاعت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همين بس كه امير المؤمنين عليه‌السلام - كه خود الگوى شجاعت است و در تاريخ به خوبى در اين ميدان درخشيده است - از شجاعت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين ياد مى‌كند:

كُنّا إذَا احمَرَّ البَأسُ، إتَّقينا بِرَسولِ‌اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله. فَلَم يَكُن أحَدٌ مِنّا أقرَبَ إلى العَدُوِّ مِنهُ⁽²⁾: هنگامى كه شعله آتش جنگ بر افروخته مى‌شد، ما به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پناه مى‌برديم

و خود را به وسيله او حفظ مى‌كرديم. در جنگ هيچ يك از ما به اندازه او به دشمن نزديك نبود.

سوم: عصمت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

مسلمانان با همه اختلافات فرقه‌اى و فكرى، فى الجمله در مسئله عصمت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اتفاق نظر دارند و همه او را معصوم مى‌دانند. معناى معصوم بودن اين است كه هيچ نوع كارى كه مورد رضايت خداوند نباشد از او سر نمى‌زند.

2 - بررسى آراء اهل‌سنت در مورد آيه تبليغ

اشاره

با توجه به نكات ياد شده، به بررسى آراء دانشمندان اهل‌سنت در شأن نزول آيه تبليغ و محل و زمان آن مى‌پردازيم:

1. نزول آيه در مكه

اين آيه در اوائل بعثت نازل شد، و سبب نزول آن اين است كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از قريش مى‌ترسيد و در تبليغ وحى كندى و تعلّل مى‌كرد كه اين آيه نازل شد.⁽¹⁾

نقد اين نظريه

اولاً: اين نظر با رأى مشهور و مسلّم كه سوره مائده در آخرين سال‌هاى زندگى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده سازگار نيست.

ثانيا: نظر ياد شده با آنچه درباره استقامت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل كرديم نيز سازگار نيست، زيرا اگر او از قريش مى‌ترسيد اصلاً اقدام به دعوت نمى‌كرد. در حالى كه پيشتر جواب دندان‌شكن آن حضرت به پيشنهاد قريش مبنى بر توقف دعوت را نقل كرديم.

ثالثا: نظر ياد شده با شجاعت آن حضرت هم سازگار نيست، كه پيشتر از امام على عليه‌السلام درباره شجاعت آن حضرت نقل كرديم.

رابعا: ديدگاه مذكور با انتخاب خداوند هم سازگار نيست، زيرا در اين صورت كسى را به پيامبرى برگزيده است كه از تبليغ رسالتش مى‌ترسد.

خامسا: گذشته از همه اين ايرادها، اگر اين ديدگاه را بپذيريم آيه معناى درستى نخواهد داشت، زيرا گويى خداوند در ابتداى بعثت به پيامبرش فرموده است كه اگر آنچه به تو وحى كرديم تبليغ نكنى مثل اين است كه رسالتت را تبليغ نكرده‌اى ! در حالى كه حضرتش هنوز در آغاز راه است و هنوز كار چندانى انجام نداده تا عدم تبليغ آن با عدم تبليغ رسالت برابرى كند.

2. نزول آيه در مكه، بدون ذكر تاريخ

پس از آنكه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ابوطالب - يا عباس - فرمود كه نيازى به حفاظت ندارد و محافظان را رد كرد، اين آيه نازل شد.⁽¹⁾

نقد اين نظريه

اولاً: كليه اشكال‌هاى ياد شده در ديدگاه اول نيز در اينجا وارد است.

ثانيا: روايات اهل‌سنت كه در ديدگاه سوم مطرح است و به استناد آنها نظر سوم را مطرح كرده‌اند كه لغو حراست و حفاظت از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مدينه انجام گرفته است نه در مكه.

ثالثا: هدف از طرح اين روايات، به ويژه اين دو روايت اين است كه در يكى تلاش بر اين است كه نقش حضرت ابوطالب در مكه در حمايت از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را كمرنگ جلوه دهند ! در حالى كه ابن ابى الحديد از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره حضرت ابوطالب چنين نقل مى‌كند:

هنگامى كه ابوطالب درگذشت، على عليه‌السلام نزد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و او را از وفات ابوطالب آگاه كرد. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسيار رنجور و غمگين شد، و به على عليه‌السلام فرمود: برو

غسلش بده. وقتى جنازه‌اش را برداشتيد مرا خبر كن. على عليه‌السلام چنين كرد. وقتى جنازه روى دوش مردان در حال حركت بود، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسيد و با ديدن جنازه فرمود:

اى عمو ! صله رحم را به جاى آوردى و پاداش خيرى دريافتى. در حالى كه كوچك بودم مرا تربيت و سرپرستى كردى، و در بزرگى‌ام مرا پناه دادى و يارى كردى ! سپس در پى جنازه رفت، تا اينكه بالاى قبر ايستاده و فرمود: به خدا قسم براى تو طلب آمرزش مى‌كنم و درباره‌ات شفاعت مى‌كنم؛ شفاعتى كه جن و انس را به تعجب وا دارد.⁽¹⁾

در روايت ديگر نيز تلاش براى جعل فضيلت براى عباس در مكه است. با اينكه همه مى‌دانند تا ابوطالب زنده بود عباس هيچ نقشى در حمايت از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نداشت. پس اين روايت در عصر بنى‌عباس جعل شده است.

3. نزول آيه در مدينه

قول ديگر اين است كه بدون اينكه تاريخى براى نزول آيه تبليغ ذكر كنند، تنها آيه را به لغو حراست ارتباط داده‌اند.⁽²⁾

نقد اين نظريه

اولاً: اينكه آيه را به لغو حراست - چه در مكه و چه در مدينه - نسبت دهيم، با بخش اول آيه سازگار نيست؛ آنجا كه مى‌فرمايد: آنچه به تو وحى كرده‌ايم تبليغ كن و الاّ رسالت خدا را تبليغ نكرده‌اى.

ثانيا: ارتباط آيه با لغو حراست - چه در مكه و چه در مدينه - با مسائل قطعى تاريخ نيز سازگار نيست، زيرا رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با قبائل پيمان مى‌بست تا همان گونه كه از زن و فرزند خود دفاع مى‌كنند از او هم دفاع كنند. مشهورترين آنها پيمانى است كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با خزرجيان بست، كه به «بيعة الحرب» مشهور شد.

ثالثا: از مسلّمات تاريخ اسلام اين است كه حراست و حفاظت از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - چه در مكه و چه در مدينه - تا پايان عمر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ادامه داشته است و روايات فراوانى از اين مسئله حكايت مى‌كنند. در بعضى از روايات اين مسئله مورد تأكيد قرار گرفته است كه حتى هنگام نماز از آن حضرت حراست مى‌كردند.⁽¹⁾

برخى از روايات نيز از تقاضاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اصحاب براى حراست و حفاظت حكايت مى‌كند.⁽²⁾

بعضى از روايات هم حكايت از ادامه حراست تا پايان عمر آن حضرت دارد: إنَّ النَبىَّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كانَ يَحرُسُهُ أصحابُهُ.⁽³⁾زيرا وقتى «كانَ» بر سر فعل مضارع در آيد افاده استمرار دارد.

همچنين برخى از روايات حكايت از محافظت از او در فتح مكه دارد.⁽⁴⁾

و بعضى از روايات حكايت از آن دارد كه حضرت تا از وجود محافظان اطمينان پيدا نمى‌كرد نمى‌خوابيد. عايشه مى‌گويد:

يك شب رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خواب نمى‌رفت. پس فرمود: اى كاش يكى از اصحاب شايسته‌ام امشب از من حفاظت مى‌كرد ! عايشه گفت: در اين حال صداى سلاحى را شنيدم. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: كيست ؟ سعد بن ابى‌وقاص گفت: اى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، من براى حفاظت شما آمده‌ام. عايشه گفت: نزد شما آمدام تا از شما محافظت كنم. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خوابيد، به گونه‌اى كه من صداى خواب او را شنيدم.⁽⁵⁾

رابعا: به راستى جاى تعجب دارد كه عده‌اى براى اينكه نزول آيه در غدير را انكار كنند، اسامى محافظان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در جنگ‌ها، سفرها، مدينه و ... نقل مى‌كنند،

و در عين حال مى‌گويند در مكه يا در مدينه بعد از اينكه آيه نازل شد، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حراست را لغو كرد !

خامسا: حتى در روز نيز از آن حضرت حفاظت مى‌شد. شاهد آن «اسطوانة الحرس» است، كه اكنون نيز يكى از ستون‌هاى مقدس مسجد النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است. وجه نامگذارى آن اين است كه امير المؤمنين عليه‌السلام در كنار آن مى‌نشست و از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله محافظت مى‌كرد.⁽¹⁾

4. نزول آيه در مدينه و در جنگ ذات الرقاع

مى‌گويند: در اين جنگ شخصى اقدام به ترور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كرده بود، و پس از آن اين آيه نازل شد.⁽²⁾

نقد اين نظريه

اولاً: جنگ ذات الرقاع در سال چهارم هجرى اتفاق افتاده است⁽³⁾، در حالى كه پيشتر نقل كرديم كه سوره مائده - به عنوان آخرين سوره - در سال‌هاى پايانى عمر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است.

ثانيا: منابع اصلى تاريخى كه جنگ ذات الرقاع را طرح كرده‌اند، هيچ يك نزول اين آيه را در اين جنگ ذكر نكرده‌اند. بلكه تنها وجوب صلاة خوف را مطرح كرده‌اند.

ثالثا: در صورت پذيرش اين نظر، آيه از نظر محتوا نيز هيچ تناسبى با اين جنگ ندارد ! چه ارتباطى وجود دارد بين تبليغ آنچه بر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده و تهديد او به اينكه اگر اين كار را نكند رسالت الهى را تبليغ نكرده است و بين حفاظت خداوند از او و طرح ترور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ؟

رابعا: عجيب‌تر اينكه راوى نزول اين آيه در ذات الرقاع ابوهريره است ! در حالى كه ابوهريره در سال هفتم به مدينه آمده و مسلمان شده است⁽¹⁾، و جنگ ذات الرقاع در سال چهارم رخ داده، و سوره مائده نيز در سال‌هاى پايانى عمر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است.

اگر چه فخر رازى اقوال ياد شده در نزول اين آيه را تا ده قول نقل مى‌كند.⁽²⁾ولى بعضى از آنها به اندازه‌اى سست و بى‌اساس است كه ارزش نقل كردن را ندارد، تا چه رسد به نقد كردن. آنچه ياد شد مهم‌ترين اقوال مخالف نزول آيه در غدير بود كه بى‌اساس بودن آنها بر اساس مدارك تاريخى روشن است.

5 . نزول آيه در غدير خم

آنچه باقى مى‌ماند و قول شيعه و اكثر اهل‌سنت است نزول آيه در غدير خم است. شيعه كه در نزول اين آيه در غدير خم وحدت نظر دارند، و در بين اهل‌سنت نيز بسيارى بر اين باورند كه اين آيه در غدير خم نازل شده است.⁽³⁾

3 - شبهات ادبى

اشاره

و اما شبهاتى كه در مورد آيه تبليغ مطرح شده است:

شبهه اول: سياق

يكى از شبهاتى كه بر استدلال به اين آيه وارد كرده‌اند، شبهه سياق آيات است.

شيهه را چنين مطرح مى‌كنند: وصيت به جانشينى مناسبتى با بحث با اهل كتاب ندارد، و اين مسئله از مواردى است كه بلاغت قرآن آن را نمى‌پسندد.⁽¹⁾

پاسخ اين شبهه

رشيد رضا چنين تصور كرده است كه ترتيب موجود آيات همان ترتيب نزول است، و چون در ترتيب موجود آيات قبل و بعد درباره اهل كتاب است بايد اين آيه هم درباره اهل كتاب باشد. در پاسخ به اين شبهه بايد گفت:

يك. گر چه مسلمانان ترتيب آيات را توفيقى مى‌دانند؛ به اين معنى كه پس از آنكه آيات متفرق نازل مى‌شد، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داده است كه اين آيه در كجا و آن آيه در كجا قرار گيرد. اين مسئله نسبت به ترتيبى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مشخص كرده درست و پذيرفته است، ولى آيا ترتيب قرآن موجود همان ترتيب رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است ؟

منابع اهل‌سنت در اين بحث خلاف اين مسئله را بيان مى‌كنند. مثلاً ابن‌شهاب مى‌گويد: خارجة بن زيد به من خبر داد كه از پدرش زيد بن ثابت شنيده است كه هنگام تنظيم مصحف آيه‌اى از سوره احزاب را نيافتيم، با اينكه من شنيده بودم و رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را قرائت مى‌كرد. تحقيق كرديم، آن را نزد خزيمة بن ثابت انصارى يافتيم. آن آيه اين بود: «مِنَ المُؤمِنينَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدوا اللّه‌َ عَلَيهِ» .⁽²⁾پس از يافتن آن را در قرآن در سوره‌اش نهاديم.⁽³⁾

همان طور كه ملاحظه مى‌كنيد، زيد بن ثابت كه نقش اول را در جمع قرآن در منابع اهل‌سنت داشته است، اعتراف مى‌كند كه اين آيه را در سوره‌اش قرار داديم. ولى آيا در جايى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در عصر خودش مشخص كرده بود ؟ يا هر جايى كه آنان مناسب ديده‌اند ؟

دو. مسلمانان - چه شيعه و چه اهل‌سنت - وحدت نظر دارند كه ترتيب موجود بر اساس نزول نيست، سيوطى كه نزول آيات را به انواع مختلف تقسيم كرده مى‌نويسد: نوع سيزدهم از آيات، آياتى است كه جداگانه نازل شده‌اند و بيشتر آيات چنين است.⁽¹⁾

گذشته از آن كه ترتيب موجود بر اساس نزول نيست، گاه در يك آيه هم نمى‌توان گفت كل آيه مربوط به يك مطلب است: در بين امت اختلافى نيست كه گاهى آيه‌اى از قرآن اولش درباره چيزى است و آخرش درباره چيزى، و وسطش درباره چيزى غير از اول آن است.⁽²⁾

چنانچه دانشمندان اهل‌سنت درباره آيه تطهير همين شبهه سياق را مطرح كرده‌اند، و در آنجا هم همين جواب است كه گاهى جمله‌اى معترضه وسط آيه‌اى آورده شده است. نمونه‌هاى ديگر هم در قرآن دارد.

سه. از بهترين راه‌هاى شناخت براى اينكه آيه‌اى با آيات ديگر نازل شده يا نه اين است كه اگر آيه مورد بحث را از مجموعه آيات ياد شده برداريم، ارتباط معنوى آيات به هم مى‌خورد يا نه. در مورد آيه تبليغ نيز همين شيوه قابل اعمال است. بدين سان كه اگر آيه تبليغ را از ميان برداريم، نه تنها خللى به ارتباط معنوى آيات قبل و بعد آن وارد نمى‌شود، بلكه كاملاً هماهنگ خواهند بود. با مراجعه به قرآن و قرائت آيات قبل و بعد، بدون در نظر گرفتن اين آيه مى‌توان اين روش را تجربه كرد.

چهار. در آيات قبل و بعد، مخاطبان را با عنوان اهل كتاب، يهود و نصارى ... ياد مى‌كند. حال تغيير از اين عناوين به عنوان «يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» حكايت از آن دارد كه مخاطب در اين آيه با آيات قبل و بعد متفاوت است. اين خود حاكى از اين مسئله است كه اين آيه با آن آيات نازل نشده است.

شبهه دوم: تفكيك كلام

از شبهاتى كه بر استدلال شيعه به اين آيه وارد كرده‌اند اين است كه اگر آيه مورد بحث درباره امامت امام على عليه‌السلام باشد، لازم مى‌آيد بين آيات قبل و آيات بعد فاصله ايجاد شود. فخر رازى در مفام بيان اين شبهه مى‌گويد:

چون در آيات بسيار بعد از اين آيه سخن با يهود و نصارى است، ممتنع است كه اين يك آيه در بين اين آيات آورده شده باشد، به گونه‌اى كه با آيات قبل و بعد بيگانه باشد.⁽¹⁾

پاسخ اين شبهه

يك. فخر رازى نيز بر اين عقيده است كه همه اين آيات با هم نازل شده‌اند ! از اين رو اين آيه با آيات قبل و بعد نمى‌تواند ارتباط نداشته باشد. به عبارت ديگر، كلام فخر

رازى همان شبهه سياق است كه پيشتر مورد نقد و بررسى قرار گرفت و تكرار نمى‌كنيم.

دو. يكى از نكاتى كه مى‌تواند نزول آيه را مشخص كند كه چه زمانى و درباره چه كسانى نازل شده است، مشخص كردن «ما أُنزِلَ إلَيكَ» است. تعجب از فخر رازى است كه در تعيين «ما أُنزِلَ إلَيكَ» ده قول نقل مى‌كند !⁽²⁾دو قول آن مربوط به يهود و بقيه درباره نزول آيه در غدير و مسائل ديگر است. با اين حال چگونه اظهار مى‌دارد كه اين آيه با آيات قبل و بعد خود ارتباط دارد و نمى‌تواند اجنبى باشد ؟ با اين كه بر اساس

هشت قول ديگر آيه غير مرتبط است.

شبهه سوم: شبهات محتوايى

يكى از شبهاتى كه بر استدلال شيعه به اين آيه وارد كرده‌اند، اين است كه آيه از نظر محتوايى با مسئله امامت تناسب ندارد. رشيد رضا مى‌گويد:

از سياق آيه و ما قبل و ما بعد آن كه بگذريم، آيه به تنهايى نيز نمى‌پذيرد كه مقصود از تبليغ رهبرى على عليه‌السلام باشد، زيرا جمله «إن لَم تَفعَل» شرطيه است كه بعد از جمله امرى «بَلِّغ» واقع شده است، و در پايان جمله نگهدارى، و جمله پايانى آيه كه تعليل مى‌كند خداوند كافران را هدايت نمى‌كند. هيچ يك از اين امور تناسبى با تبليغ كردن رهبرى على عليه‌السلام براى مردم ندارد. آيه را با چشم بصيرت مطالعه كن نه با چشم تقليد.⁽¹⁾

پس اين شبهه سه مرحله دارد:

جمله شرطيه «اگر اين كار را انجام ندهى رسالت او را انجام نداده‌اى» چگونه با تبليغ خلافت على عليه‌السلام سازگارى دارد ؟

جمله «خداوند تو را از مردم نگه مى‌دارد» چگونه با خلافت على عليه‌السلام سازگارى دارد ؟

عبارت «خداوند كافران را هدايت نمى‌كند» چگونه با امامت على عليه‌السلام سازگارى دارد ؟

پاسخ اين شبهه

الف. پاسخ بخش اول شبهه

رشيد رضا تصور درستى از جانشينى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ندارد و تصور مى‌كند جانشينى واقعى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همان بوده كه بعد از شهادت آن حضرت اتفاق افتاده است، و يا در حد رئيس يك قبيله يا رئيس‌جمهورى يك كشور است، تا با عدم تبليغ رسالت الهى برابرى نكند.

در حالى كه امامت و خلافت و جانشينى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ادامه نبوت است و همان وظايف رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر عهده جانشين او است كه مهم‌ترين آنها هدايت همه جانبه بشر به سوى خداست، كه چنين كارى جز با برخوردارى از عصمت و علم الهى امكان

پذير نيست؛ علمى كه تمام ابعاد احكام الهى اعم از دنيوى، اخروى، اجتماعى، سياسى، قضايى، فردى، اجتماعى، و ... را در برگيرد. به اعتراف دوست و دشمن بعد از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين دانشى در اختيار امام على عليه‌السلام بوده است.

در كنار اين علم گسترده و عصمت امام على عليه‌السلام بايد به اعترافات خلفاى سه‌گانه در عدم آگاهى از احكام الهى و اسلامى اشاره كرد. تا حدى كه خليفه اول از اجراى حد الهى نسبت به خالد بن وليد در جريان كشتن مالك بن نويره و همبستر شدن با همسر او سرباز زد !

همچنين او مى‌گفت: بيعت‌تان را پس بگيريد، كه شيطانى همراه من است !

يا عدم آگاهى او از احكام ابتدايى كه بسيار روشن است، مثل ندانستن ميراث جده. براى پى بردن به ميزان آگاهى خليفه اول مى‌توان به كتب تفسير، حديث و ... از خود اهل‌سنت مراجعه كرد، و دريافت كه بسيارى از صحابه در خلافت بر او برترى دارند.

اين عدم آگاهى در مورد خليفه دوم بسيار بيشتر است؛ از قبيل تحريم ازدواج موقت، با اينكه در زمان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وجود داشت ! تجسس او در خانه‌هاى مردم ! دستور به سنگسار زن حامله و زن ديوانه ! و موارد فراوان ديگر. به طورى كه او بارها و بارها مى‌گفت: «لَولا عَلىٌّ لَهَلَكَ عُمر» و ... .

از طرفى بايد در نظر داشت كه خليفه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بايد هدايت همه جانبه جامعه بشرى را عهده‌دار شود. در اين صورت روشن است كه خداوند مى‌فرمايد: جانشين بعد از خودت را مشخص كن، كه اگر اين كار را انجام ندهى رسالت الهى را انجام نداده‌اى.

ب. پاسخ بخش دوم شبهه

اگر مقصود از واژه «ناس» در آيه مشخص شود، هم جايگاه و ارتباط آن با ولايت على عليه‌السلام و حفاظت او از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در برابر آنان مشخص مى‌شود، و هم جمله پايانى آيه. در اين زمينه چند احتمال زير مطرح شده است:

احتمال اول: مقصود از «ناس» مسلمانان باشند. اين احتمال نمى‌تواند درست باشد، چون مسلمانانى كه به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از روى اخلاص و عشق به خداوند ايمان آورده‌اند و همه چيز خود را در راه گسترش اسلام در طبق اخلاص گذاشته و سال‌ها براى گسترش اسلام زحمت كشيده‌اند، خطرى براى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ندارند.

احتمال دوم: مقصود از «ناس» اهل كتاب باشند. اين احتمال نيز نمى‌تواند درست باشد. چون: اولاً وقتى قرآن اهل كتاب را مخاطب قرار مى‌دهد با عنوان يهود، نصارى، اهل الكتاب، الذين اوتوا الكتاب و الذين كفروا خطاب مى‌كند، نه با كلمه «ناس» . ثانيا در زمان نزول آيه در مدينه و مكه و به خصوص در مراسم حجة الوداع، اهل كتابى وجود نداشت تا خطرى براى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشند.

احتمال سوم: مقصود از «ناس» روم و ايران باشند. اين احتمال نيز نمى‌تواند درست باشد. چون: اولاً هنوز اسلام در خارج از عربستان گسترش نيافته بود تا عده‌اى مخالف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشند. ثانيا اينان هم در مراسم حضور نداشتند تا خطرى براى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشند.

بنا بر اين، مقصود از «ناس» بايد جمعيتى صاحب نفوذ و قدرت باشند كه از مخالفان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اسلام هستند، و نيز از مسلمانان حاضر در مراسم و غير قابل شناخت ظاهرى باشند. بديهى است كه اين جمعيت غير از جريان نفاق و منافقان كسى نمى‌تواند باشد. منافقانى كه در رأسشان سران سقيفه و اطرافيانشان هستند.

بحث در مورد ابوبكر و عمر و نفاق و كارشكنى‌هاى متعددشان بسيار است و در كتب ديگر مفصل بيان شده است. در اينجا در مورد عده‌اى سخن مى‌گوييم كه بسا آنان نيز در اينجا منظور آيه باشند، و آنان سران قريش هستند.

براى مشخص كردن اينان و خطرى كه براى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داشتند و خطرى كه از ولايت و امامت على عليه‌السلام متوجه آنان مى‌شد و ترسى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از عملكرد آنان داشت، بايد عملكرد قريش را در برابر دعوت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مورد بررسى قرار داد، تا

بتوان خطر آنان را به تصوير كشيد. ولى بايد توجه داشت كه چنين كارى مستلزم بازخوانى يك دوره تاريخ اسلام است، كه اين كار در اينجا ممكن نيست و تنها به سرفصل‌هاى آن اشاره مى كنيم:

موضع‌گيرى قريش در برابر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

بعد از آنكه خداوند به رسول خود صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داد دعوت به اسلام را علنى كند و او نيز دعوت آشكار را آغاز كرد، سرسخت‌ترين دشمنان او قريش بودند كه در برابر دعوت او دست به اقداماتى به شرح زير زدند:

اقدام اول: مذاكره براى جلوگيرى از تبليغ دين خدا: سران قريش آن قدر تكبر داشتند كه شأن خود را برتر از آن مى‌دانستند كه با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مذاكره كنند. از اين رو در اين دوران با حضرت ابوطالب چندين دور مذاكره كردند، كه او مانع تبليغ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شود.

به اين متن توجه كنيد:

همين كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قومش را به اسلام دعوت كرد، جمعى از سران قريش مانند عتبه و شيبه پسران ربيعة بن شمس و ابوسفيان پسر حرب و ابوبخترى و اسود و ابوجهل و وليد بن مغيره و نبيه و منبه پسران حجاج بن عامر و عاص بن وائل خدمت ابوطالب رسيدند و به او گفتند: پسر برادر تو به خدايان ما ناسزا مى‌گويد و دين ما را سرزنش مى‌كند و افكار ما را سفيهانه مى‌پندارند و پدران ما را گمراه مى‌داند. يا مانع او شو، و يا دست از حمايت او بردارد تا خود بدانيم كه با او چه كنيم.⁽¹⁾

در اين مذاكره، ابوطالب با سخنانى دلگرم كننده آنان را قانع كرد و آنان برگشتند. ولى چون رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حاضر نبود دست از دعوت به حق خود بر دارد، دوباره خدمت ابوطالب رسيدند و به او گفتند:

اى ابوطالب، سنّى از تو گذشته و در بين ما جايگاه و منزلتى دارى. از تو خواستيم جلو پسر برادرت را بگيرى، ولى جلو او را نگرفتى. به خدا قسم ما نمى‌توانيم اين وضع را تحمل كنيم كه پدران ما دشنام داده شوند و افكار و انديشه ما سفيهانه دانسته شود و خدايان ما تحقير شوند. بنا بر اين، جلو او را بگير، و يا اينكه ما با تو و او درگير مى‌شويم؛ به گونه‌اى كه يكى از ما از ميان برود.⁽¹⁾

اقدام دوم: مذاكره با تهديد براى جلوگيرى از تبليغ دين: اين دور از مذاكره چون همراه با تهديد جدى بود، ابوطالب رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را خواست و سخنان قريش را به اطلاع آن حضرت رساند.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در پاسخ قريش به حضرت ابوطالب فرمود: عمو ! به خدا قسم اگر خورشيد را در دست راست و ماه را در دست چپ من بگذارند و از من بخواهند كه دست از اين كار بردارم، اين كار را نخواهم كرد. مگر اينكه يا خداوند اين دين را گسترش دهد، و يا اينكه من در اين راه كشته شوم.

پس از اين كلمات، اشك‌هاى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جارى شد و گريه كرد و از جا برخاست. همين كه دور شد، حضرت ابوطالب او را خواند و عرض كرد: پسر برادرم بيا ! وقتى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد، ابوطالب به او عرض كرد: پسر برادرم، برو و هر چه دلت مى‌خواهد تبليغ كن. به خدا قسم در برابر هيچ چيزى تو را تسليم نخواهم كرد !⁽²⁾

وقتى قريش از مذاكره با جناب ابوطالب براى وادار كردن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به توقف تبليغ دين خدا راه به جايى نبردند، در صدد بر آمدند تا جلو تبليغ دين را بگيرند. براى رسيدن به اين هدف، از روش‌هاى زير استفاده كردند:

راه اول: برخورد مستقيم براى جلوگيرى از تبليغ دين

يك. مذاكره براى كشتن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: قريش مى‌دانست كه راه رهايى از اين مشكل از بين بردن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است. ولى از طرفى حمايت جدى ابوطالب و به تبع

آن حمايت بنى‌هاشم - كه خود از قبائل زيرمجموعه قريش و مورد احترام مردم مكه بودند - از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مانع كشتن آن حضرت مى‌شد.

از اين رو خدمت ابوطالب آمدند و به او پيشنهاد كردند كه ما جوانى از جوانان قريش را به تو مى‌دهيم و تو نيز محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به ما بده تا او را بكشيم ! به اين پيشنهاد توجه كنيد:

وقتى قريش فهميدند كه ابوطالب حاضر نيست دست از حمايت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست بردارد، نزد ابوطالب رفتند و به او گفتند:

عِمارة بن وليد قوى‌ترين و زيباترين جوان قريش است. او را به عنوان فرزند به تو مى‌دهيم كه از فكر و توان جسمى او استفاده كنى، و در برابر آن پسر برادرت را - كه مخالف دين ماست و بين ما تفرقه ايجاد كرده است و انديشه ما را سفيهانه مى‌پندارد - تسليم ما كن تا او را بكشيم. اين يك معامله است؛ مردى در برابر مردى !

ابوطالب فرمود: به خدا قسم اين كار هرگز شدنى نيست.⁽¹⁾

دو. جلوگيرى از ايمان آوردن افراد: مشكل اساسى قريش اسلام بود، و اگر با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز درگير شدند به خاطر اين بود كه او اسلام را تبليغ مى‌كرد.

پس از شكست طرح‌هاى ياد شده، به اين طرح رو آوردند كه از ايمان آوردن افراد جلوگيرى كنند، و در اين راه بسيار تلاش كردند تا از اسلام آوردن طفيل بن عمرو⁽²⁾، اعشى بن قيس شاعر معروف⁽³⁾، عدّاس⁽⁴⁾، و از ايمان آوردن قبائل در مناسك حج⁽⁵⁾، جلوگيرى نمايند.

سه. شكنجه ياران: قريش همزمان با تلاش براى جلوگيرى از ايمان آوردن افراد، به شكنجه ياران رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رو آورد. اين كار با دو انگيزه انجام مى‌گرفت: ايمان آورندگان باز گردند، و ديگران نيز تمايل به ايمان آوردن نداشته باشند.

شكنجه مؤمنان توسط قريش به قدرى روشن است كه جاى هيچ شبهه‌اى براى كسى باقى نمى‌گذارد. به اين متن توجه كنيد: قريش با هم توافق كردند تا كسانى را كه به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان آورده‌اند شكنجه كنند. بر اين اساس هر قبيله‌اى مسلمانان آن قبيله را شكنجه مى‌كردند.⁽¹⁾

از ديگر شواهد اين جريان است:

كتك خوردن عبداللّه بن مسعود و مجروح شدن او تنها به خاطر خواندن قرآن.⁽²⁾

شكنجه بلال با آن وضع فجيع، تنها به جرم گفتن لا اله الا اللّه.⁽³⁾

شكنجه ياسر و سميه و عمار با آن وضع رقت‌بار براى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسيار دردناك

بود.

از اين رو وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از كنار آنان مى‌گذشت و اين شكنجه‌ها را مى‌ديد، مى‌فرمود: صبرا آل‌ياسر، موعدكم الجنة⁽⁴⁾: آل‌ياسر صبر كنيد، وعدگاه شما بهشت است.

آنچه ياد شده، درباره ياران رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، ولى اذيت و آزار قريش نسبت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين بحث خارج است.

چهار. تعقيب مومنان: قريش نه تنها مسلمانان را مورد اذيت و آزار و شكنجه قرار مى‌داد تا از دين خود دست بردارند، بلكه پس از دستور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مسلمانان

براى مهاجرت به حبشه نيز آرام ننشستند و هيأتى را به حبشه فرستادند تا آنان را به مكه باز گردانند:

همين كه قريش ديدند ياران رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حبشه استقرار يافته و امنيت يافته‌اند، با يكديگر مشورت كردند و تصميم گرفتند تا دو نفر قريشى توانا را به حبشه بفرستند و از نجاشى بخواهند تا مسلمانان را بازگرداند، تا آنان را به خاطر دينشان شكنجه كنند و از محل آرامش و استقرارشان بيرون كنند.⁽¹⁾

پنج. تلاش براى نرسيدن صداى قرآن به گوش ديگران: قريش كه از به ثمر رسيدن راه‌هاى ياد شده مأيوس شده بود و از طرفى نمى‌توانست گسترش دين خدا را ببينند، تلاش كردند تا مردم با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روبرو نشوند. پس هنگامى كه آن حضرت مشغول خواندن قرآن بود، با سر و صدا كردن مانع مى‌شدند كه مردم صداى آن حضرت را بشنوند، كه اين تلاش نيز در قرآن منعكس شده است.⁽²⁾

راه دوم: طرح سازش

خداوند اراده كرده بود تا نور اسلام در بين مردم گسترش يابد، و در مقابل قريش تلاش مى‌كردند تا اين نور را خاموش كنند. پس از آنكه راه‌هاى قبل به نتيجه نرسيد، طرح سازش با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در قالب پيشنهادهاى زير ارائه كردند:

يك. پيشنهاد اعطاى امتيازات: قريش در طرح سازش با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چندين مرحله را اجرا كرده است. يكى از آنها دادن امتيازات به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در برابر سكوت آن حضرت است. به اين پيشنهادها توجه كنيد:

عتبه، شيبه، ابوسفيان، نضر، ابوالبخترى، اسود، زمعه، وليد، ابوجهل، عبداللّه بن ابى‌اميه، عاص بن وائل، نبيه، منبه، اميه بن خلف و ... گرد آمدند و با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مذاكره كردند و به او گفتند:

اگر مقصودت از آوردن اين سخن (قرآن) گردآورى ثروت است، از اموال خود آنقدر برايت جمع مى‌كنيم كه ثروتمندترين ما باشى. و اگر مقصودت به دست آوردن موقعيت اجتماعى است، ما تو را به سرورى مى‌پذيريم. و اگر مقصودت به دست آوردن قدرت و حكومت است، ما حاضريم حاكميت تو را بپذيريم. و اگر جن بر تو غلبه كرده است و ديوانه شده‌اى - كه شايد چنين باشد - ، حاضريم در راه درمان تو اموال خود را هزينه كنيم تا بهبود يابى، يا ما مأيوس شويم.⁽¹⁾

دو. مشاركت در دين: قريش پس از مأيوس شدن از دادن امتيازات مادى، حاضر شدند دين مشترك را در مكه اعلام كنند؛ بدين گونه كه زمانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مسلمانان و قريش آئين عبادى اسلام را به جا آورند، و در مقابل زمانى هم رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مسلمانان در برابر بت‌هاى قريش سجده كنند ! به اين پيشنهاد توجه كنيد:

گفتند: اى محمد ! بيا با هم آنچه تو عبادت مى‌كنى عبادت كنيم و تو هم آنچه را ما عبادت مى‌كنيم عبادت كن، و ما و شما دين مشترك داشته باشيم. اگر آنچه تو عبادت مى‌كنى بهتر بود ما بهره خود را برده‌ايم، و اگر آنچه ما عبادت مى‌كنيم بهتر بود تو بهره‌ات را برده‌اى.⁽²⁾

در مقابل اين پيشنهاد، خداوند سوره كافرون را نازل كرد و به اين بازى خاتمه داد. قريش يك بار ديگر در آستانه ارتحال ابوطالب پيشنهاد سازش را در حضور ابوطالب مطرح كرد، كه با پيشنهاد توحيد به شكست انجاميد.⁽³⁾

راه سوم: تحريم اقتصادى و اجتماعى

قريش كه نتوانسته بود رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از تبليغ دين منصرف كند و روز به روز بر گسترش اسلام و جمعيت مسلمانان افزوده مى‌شد، تصميم گرفتند هر گونه روابط اجتماعى با مسلمانان را تحريم كنند:

وقتى قريش ديد كه اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز به روز گسترش مى‌يابند، در جلسه‌اى تصميم گرفتند تا قرار دادى عليه بنى‌هاشم و بنى‌عبدالمطلب بنويسند؛ كه نه به آنان زن بدهند و نه از آنان زن بگيرند، و نه به آنان چيزى بفروشند و نه از آنان چيزى بخرند. اين توافق را نوشته با هم پيمان بستند تا آن را رعايت كنند، و براى اطمينان كار قرار داد را در داخل كعبه آويزان كردند. نويسنده قرار داد منصور بن عكرمه بود.⁽¹⁾

راه چهارم: هجوم نظامى

پس از مقاومت سرسختانه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و يارانش در برابر شكنجه و آزار قريشيان و كمك خداوند و تابيدن نور ايمان در دل يثربيان و هجرت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مسلمانان به مدينه و تشكيل حكومت دينى در اين شهر و بستن پيمان با قبائل اطراف مدينه، نه تنها قريش رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مسلمانان را رها نكرد، بلكه در همين دوران ده‌ها عمليات نظامى بزرگ و كوچك را عليه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سازماندهى كرد، كه داستان اين بخش از تلاش قريش در حد چندين جلد كتاب است.

راه پنجم: پيمان صلح يا شكست سياسى

قريش از غارت اموال مسلمانان در مكه⁽²⁾راه به جايى نبرد و نتوانست از هجرت آن حضرت جلوگيرى كند⁽³⁾و با هجوم‌هاى نظامى پى در پى نيز نتوانست حكومت دينى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را سرنگون كند. به خصوص بعد از هجوم نظامى احزاب؛ كه همه امكانات و همپيمانان خود و مخالفان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اسلام را بسيج كرد و همكارى يهود و ستون پنجم و تلاش منافقان مدينه هم سودى نبخشيد. سرانجام ناچار شد تا قدرت سياسى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به رسميت بشناسد، و در پايان سال ششم⁽⁴⁾در منطقه حديبيه با آن حضرت پيمان صلح منعقد كند. با اين تفاوت كه در اين دوران اقتدار ابوسفيان به پايان رسيده بود. يا به تعبيرى تاريخ مصرف او تمام شده بود و مى‌بايد

شخص سهيل بن عمرو جايگزين ابوسفيان مى‌شد.⁽¹⁾وى تا پايان عمر رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رهبرى جبهه مخالف آن حضرت را در قريش رهبرى كرد.

در اينجا توجه به اين نكته لازم است كه مخالفت قريش به خصوص سهيل بن عمرو در همين دوران به حدى است كه از نوشتن «بسم اللّه الرحمن الرحيم» در اول قرار داد صلح جلوگيرى كردند.⁽²⁾حتى وقتى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيشنهاد كرد بنويسند اين پيمان صلحى است بين محمد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و سهيل بن عمرو، سهيل گفت: اگر قبول داشتم كه تو رسول خدا هستى كه با تو نمى‌جنگيديم. بلكه اسم خودت و پدرت را بنويس.⁽³⁾

راه ششم: ترور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

درگيرى اصلى قريش با توحيد بود، و اگر با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درگير شد بدين سبب بود كه او نداى توحيد سر مى‌داد. از اين رو به موازات تلاش براى جلوگيرى از گسترش دين، نابودى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نيز در دستور كار خود قرار دادند. تا جايى كه چندين بار طرح ترور حضرتش را اجرا كردند، كه به چند نمونه اشاره مى‌كنيم:

طرحى كه در مكه و توسط ابوجهل اجرا شد، كه به شكست انجاميد.⁽⁴⁾

طرحى كه در آستانه هجرت به رهبرى ابوجهل و توسط جمعى از قريش اجرا شد، كه قبل از اجرا جبرئيل به آن حضرت خبر داد، و آن حضرت هم على عليه‌السلام را در بستر خود خواباند و خود نجات يافت.⁽⁵⁾

ترور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مدينه، كه توسط صفوان بن اميه طراحى و شكست خورد.⁽⁶⁾

بعد از فتح مكه و در جنگ حنين نيز توسط شيبة بن عثمان طرح ترور اجرا شد، كه با شكست مواجه شد.⁽¹⁾

در سال نهم هجرى و در مدينه عامر بن طفيل نيز قصد ترور آن حضرت را داشت كه شكست خورد.⁽²⁾

در جنگ تبوك سال نهم هجرى نيز جمعى از منافقان اقدام به ترور او كردند، كه با خبر دادن جبرئيل و تدبير رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با شكست مواجه شد.⁽³⁾

راه هفتم: گرايش به نفاق

قريش كه از همه توانايى‌هاى خود براى نابودى اسلام و مسلمانان استفاده كرده و راه به جايى نبرده بود، با فتح مكه آخرين سنگر خود در برابر مسلمانان را از دست داد و به ناچار در برابر اقتدار مسلمانان تسليم شد. از طرفى هم اعتقادى به توحيد و رسالت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نداشت. از اين جهت به نفاق رو آوردند و منافقانه مسلمان شدند. پس از آن هر كجا كه شرايط فراهم شد، با اظهار كفر، مستقيم و غير مستقيم عليه اسلام و مسلمانان اقدام كردند.

حضرت امير المؤمنين عليه‌السلام كه خود از حاضران در عصر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و از كسانى است كه با تمام توان با قريش درگير بوده است، درباره اسلام آن روز قريش چنين مى‌فرمايد: فَوَالَذى فَلَقَ الحَبَّةَ وَ بَرِأ النَسمَةَ ما أسلَموا، وَ لكِنِ استَسلَموا وَ أسرُّوا الكُفرَ. فَلمّا وَجَدوا أعوانا عَلَيهِ أظهَروهُ⁽⁴⁾: قسم به آنكه دانه را شكافت و انسان را آفريد، آنان هرگز مسلمان نشده بودند بلكه تسليم شده بودند و كفر خود را پنهان كردند، و همين كه يارانى يافتند كفرشان را اظهار نمودند.

حضرت در نامه‌اى ديگر به معاويه مى فرمايد: وَ ما أسلَمَ مُسلِمُكُم إلاّ كُرها⁽¹⁾: هيچ مسلمانى از شما مسلمان نشد مگر از روى ناچارى.

براى اثبات نفاق سران قريش بنا نداريم به سخنان بنى‌هاشم و منابع شيعه استناد كنيم. در اينجا قرائن اين نفاق را از سخنان سران قريش و عملكرد آنان پس از فتح مكه ارائه مى‌كنيم:

قرينه اول: اظهار كفر بعد از اسلام: گر چه سران قريش در فتح مكه به ظاهر مسلمان شدند و همراه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در جنگ حنين شركت كردند، ولى در اولين فرصتى كه احساس كردند سپاه اسلام شكست خورده است، كفر درونى خود را آشكار كردند:

ابوسفيان در حالى كه ازلام در تيردان او بود با خوشحالى گفت: لا تَنتَهى هَزيمَتُهُم دونَ البَحرِ⁽²⁾: فرار آنان تا كنار دريا ادامه مى‌يابد.

كلدة بن حنبل گفت: ألا بَطَلَ السِحرُ اليَومَ⁽³⁾: همانا امروز سحر باطل شد (مقصودش نبوت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود) .

صفوان بن اميه مى‌گويد: ما زالَ رَسولُ اللّه‌ِ يُعطينى مِن غَنائِمِ حُنَينٍ وَ هُوَ أبغَضُ الخَلقِ إلَىَّ⁽⁴⁾: با اينكه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همچنان از غنائم حنين به من مى‌دهد (رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يكصد شتر به او داده بود) در همان حال منفورترين انسان نزد من بود.

قرينه دوم: طرح ترور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: همين كه مسلمانان در حنين پا به فرار گذاشتند و سران قريش فرصت يافتند، شيبة بن عثمان بن ابى‌طلحه براى ترور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نزديك آمد، ولى امداد غيبى مانع اين كار او شد.⁽⁵⁾

قرينه سوم: غارت رداى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: قريشِ مسلمان ! در بازگشت از حنين كه احساس كردند شايد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله غنائم جنگى را به مدينه ببرد، در بين راه مرتب به او مى‌گفتند: غنائم را تقسيم كن. و چون رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اعتنايى نكرد، به او حمله كرده و رداى آن حضرت را ربودند⁽¹⁾!

قرينه چهارم: تصميم به ارتداد از اسلام: با انتشار خبر شهادت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مكه، قريشيان تصميم گرفتند از اسلام برگردند. به اين جريان توجه كنيد:

هنگامى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وفات كرد، بيشتر مردم مكه تصميم گرفتند از اسلام برگردند، به گونه‌اى كه عتاب بن اسيد (والى مكه از طرف رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از آنان ترسيد و مخفى شد. تا اينكه سهيل بن عمرو به صحنه آمد و سخنرانى كرد و گزارش وفات رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را داد و گفت: مرگ رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله موجب قدرت اسلام خواهد شد. هر كس از ما جدا شود گردن او را خواهيم زد. به دنبال آن مردم از تصميم خود برگشتند و عتاب بن اسيد از مخفيگاه خود بيرون آمد.⁽²⁾

سهيل بن عمرو همان كسى است كه حاضر نشد اسم خدا و رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ابتداى قطعنامه صلح حديبيه آورده شود. در اين دوران رهبرى قريش در اختيار او بود. او سال‌ها در انتظار شهادت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود كه قدرت متمركز او را به اسم اين كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از قريش است تصاحب كند. در سقيفه نيز با همين انديشه كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از قريش است قدرت را تصاحب كردند.

بايد توجه داشت كه تلاش سهيل بن عمرو وقتى انجام گرفت كه براى او گزارش آوردند كه بعد از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قدرت در اختيار قريش قرار گرفته است نه در اختيار بنى‌هاشم. چيزى كه تعجب انسان را بر مى‌انگيزد اين است كه محتواى سخنرانى سهيل بن عمرو در مكه عين محتواى سخنرانى ابوبكر بعد از شهادت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

مقابل خانه آن حضرت است. با اينكه آن روز وسائل ارتباط جمعى به اين شكل وجود نداشت !

راه هشتم: استقلال سياسى

با اينكه مكه به دست رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فتح شد و آن حضرت براى مكه حاكم تعيين كرد و قريش مسلمان شده بايد تسليم رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نماينده او باشند، ولى قريش اعتقادى به اسلام نداشت و تنها تسليم شده بودند. از اين رو تلاش مى‌كردند تا خود را همپيمان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نشان دهند و استقلال سياسى خود را حفظ كنند. به گونه‌اى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنان را به سركوبى نظامى تهديد كرد. به اين جريان توجه كنيد:

بعد از آنكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مكه را فتح كرد، جمعى از قريش نزدش آمدند و گفتند: اى محمد ! ما همپيمان و قوم تو هستيم و جمعى از بردگان ما به تو ملحق شده‌اند كه انگيزه‌اى در اسلام ندارند، بلكه از كار كردن فرار كرده‌اند. آنان را به ما برگردان.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با ابوبكر مشورت كرد. او گفت: راست مى‌گويند. به عمر فرمود: تو چه مى‌گويى ؟ او نيز نظر ابوبكر را تأييد كرد.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى جمعيت قريش ! خداوند مردى كه قلبش را با ايمان آزموده است و قريشى را بر شما برخواهد انگيخت كه گردن شما را به خاطر دين بزند. ابوبكر گفت: آن شخص منم از رسول خدا ؟ رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: نه. عمر گفت: آن شخص منم اى رسول خدا ؟ رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: نه. بلكه آن شخص كسى است كه در مسجد مشغول دوختن نعلين است. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نعلينش را به على عليه‌السلام داده بود تا بدوزد.⁽¹⁾

در اين روايت از كلماتى كه قريش به كار برده‌اند همانند: محمد، قومك، حليف و ... ، مى‌توان نتيجه گرفت كه آنان به اسلام اعتقادى نداشتند و به نفاق اظهار اسلام مى‌كردند. آنچه مايه تعجب است همفكرى خليفه اول و دوم با هيأت قريش است !

راه نهم: تقسيم قدرت

با توجه به عملكرد قريش - به خصوص بعد از فتح مكه، و به ويژه با توجه به طرح استقلال سياسى سهيل بن عمرو به نمايندگى از قريش در برابر حكومت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و جواب منفى آن حضرت، طبيعى به نظر مى‌رسد كه قريش خواهان مشاركت در قدرت و سهيم شدن در رهبرى آن باشد. اين سهم‌خواهى قريش در منابع شيعه بيان شده است. به اين روايت توجه كنيد:

بعد از آنكه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ابتدا به امامت امير المؤمنين عليه‌السلام تصريح كرد، جمعى از قريش نزد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمدند و به آن حضرت عرض كردند: مردم تازه مسلمان شده‌اند و راضى نمى‌شوند كه نبوت در اختيار تو و امامت در اختيار پسرعموى تو باشد. اگر شخص ديگرى را براى اين كار در نظر بگيريد بهتر است.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به آنان فرمود: من اين كار را با انتخاب خودم انجام نداده‌ام تا تغيير آن در اختيار من باشد. بلكه خداوند آن را بر من واجب كرده و به من دستور داده است.

به حضرتش عرض كردند: اگر اين كار را به خاطر ترس از خدا انجام نمى‌دهى، لااقل يك نفر از قريش را در خلافت با او شريك كن تا مردم به خاطر او آرام گيرند و كسى با تو مخالفت نكند.

در اينجا اين آيه نازل شد: «به تو و پيشينيان قبل از تو نيز وحى كرديم كه اگر شريك ورزى عملت باطل مى‌شود و خود از زيانكاران خواهى بود» .⁽¹⁾

با توجه به نكات ياد شده، اگر يك بار ديگر عملكرد قريش در برابر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خصوص بعد از فتح مكه را مورد بررسى قرار دهيم، روشن مى‌شود كه بخشى از «ناس» در آيه تبليغ كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از عكس العمل آنان واهمه داشت همين سران قريش بودند.

شايد به همين دليل بود كه رسول مكرم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تشكيل مراسم رسمى معارفه را با دور شدن از منطقه مكه تا غدير به تأخير انداخت، تا سران قريش از بقيه مسلمانان جدا شوند.

ج. پاسخ بخش سوم شبهه

و اما بخش سوم از شبهه رشيد رضا: با توجه به نكات ياد شده و در پاسخ سؤال دوم، بازگشت عده‌اى از مسلمانان از اسلام به كفر قطعى به نظر مى‌رسيد. چنانكه سخن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه‌هاى حجة الوداع همين بود، چرا كه در تمام اين موارد با تأكيد فراوان هشدار مى‌دادند: لا ترجعوا بعدى كفارا، يضرب بعضكم رقاب بعض. و نيز كلمات ديگر حضرت.

همچنين حوادث بعد از شهادت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ارتداد قبائل و پيدايش جنگ‌هاى ردّه نيز حكايت از اين داشت كه بسيارى از مسلمانان در آن فاصله زمانى كه اسلام را از روى انديشه نپذيرفته، در واقع تصوير درستى از مسئله جانشينى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نداشتند.

بدين سان ترس رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از ارتداد مردم به كفر طبيعى به نظر مى‌رسيد. چنانكه خود آن حضرت نيز اين مسئله را در خطبه‌هاى غديريه و غير آن در حجة الوداع اعلام كرده بود.

با اين وصف، تعليل پايان آيه اشاره به اين دارد كه عده‌اى نمى‌خواهند هدايت شوند و بپذيرند، و به خاطر اين عده نمى‌توان مسئله جانشينى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را - كه بايد تا پايان عمر جهان ادامه يابد - اعلام نكرد.

بنا بر اين، خداوند به آن حضرت اعلام مى‌كند كه وظيفه تو ابلاغ است، گر چه عده‌اى كافر شوند و از پذيرش هدايت سرباز زنند. همان طور كه نسبت به نعمان بن حارث و ماجراى سنگ آسمانى در همان زمان و نسبت به عده‌اى بعد از آن زمان اتفاق افتاد.

بنا بر اين، با توجه به مطالبى كه در پاسخ اين سه سؤال بيان شد، روشن مى‌شود كه هيچ نوع تعارض محتوايى و يا استبعاد محتوايى در آيه وجود ندارد.

شأن نزول آيه تبليغ

در مورد شأن نزول آيه تبليغ وجوه مختلفى گفته‌اند، كه فخر رازى تا حدود نه وجه ذكر كرده است. طبرى نيز اين باره وجهى از ابن‌عباس ذكر كرده كه مى‌گويد:

اگر آيه‌اى از آياتى را كه پروردگارت بر تو فرو فرستاده است كتمان كنى، رسالت مرا تبليغ نكرده‌اى. اين وجه با نزول آيه تبليغ در داستان غدير منافاتى ندارد، خواه لفظ «آيه» را در قول ابن‌عباس نكره محض بگيريم، و خواه نكره تخصيص داده شده است.

چنانچه آن را نكره تخصيص داده شده بگيريم، مراد همان معنايى است كه ما به وسيله احاديث و رواياتى كه نقل شد، در مقام اثبات آن هستيم. و اگر آن را نكره مطلق و محض بگيريم، در اين صورت جمله «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» تأكيدى است بر انجام و اجراى چيزى كه امر به تبليغ آن شده است. التبه به لفظ مطلق كه هر مصداقى را شامل مى‌شود، و داستان غدير خم يكى از آن مصداق‌هاست.

از قتاده روايت شده كه گفت: خداوند متعالى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را كافى خواهد بود و او را از كيد مردمان نگاه خواهد داشت و با اين نويد او را امر به ابلاغ فرمود. اين قول هم با آنچه ما مى‌گوييم منافاتى ندارد، زيرا جز اين منظور نيست كه خداى متعال حفظ و صيانت پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در تبليغ امرى كه به موجب آن از اختلاف و عدم تمكين امتش بيمناك بود تضمين فرموده است، و منعى ندارد كه آن امر همان نص غدير باشد، و با تصريحاتى كه در اين احاديث مشهود است همين معنى آشكار مى‌شود.

از سعيد بن جبير و عبداللّه بن شقيق و محمد بن كعب قرظى و عايشه روايت شده كه گفتند: پيش از نزول آيه « ... وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ ... » عده‌اى از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حراست مى‌نمودند. ولى پس از نزول اين آيه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سر خود را از حجره خود

بيرون كرد و به محافظان فرمود: برگرديد و برويد، ديگر نيازى به نگهبانى و حراست شما نيست، زيرا خداوند مرا حفظ فرمود.⁽¹⁾

در اين قول نيز جز اينكه پس از نزول وعده نگهدارى خداوند، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نگهبانان خود را متفرق ساخت چيز ديگرى وجود ندارد كه متعرض امرى شده باشد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بدان جهت از آسيب مردم در اين داستان بيم داشت. پس منعى ندارد كه اين امر همان مسئله غدير باشد، چنانكه روايات مذكور در اين كتاب و غير آن همين امر را تأييد مى‌كند.

طبرى در سبب نزول آيه نيز به نقل از قرظى آورده كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هر وقت به منزلى فرود مى‌آمد، اصحاب آن حضرت درخت سايه‌دارى را انتخاب مى‌كردند كه حضرتش به هنگام خواب نيم‌روز در زير آن درخت بياسايد.

روزى هنگام آسايش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، عربى صحرانشين آمد و شمشير خود را كشيد و گفت: چه كسى تو را از حمله من مانع خواهد شد ؟ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: خدا. ناگهان دست آن عرب لرزيد و شمشير از دست او افتاد. راوى گويد: عرب مزبور در آن حال با وضعى غير عادى آنقدر سر خود را به درخت كوبيد تا مغز او متلاشى شد، و خداى متعال نازل فرمود: « ... وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ ... » .

اين روايت تناقض دارد با آنچه كه قبلاً ذكر شد كه نگهبانان آنجناب را در بر مى‌گرفتند تا هنگامى كه اين آيه نازل شد، زيرا بسيار دور از تصور است كه با وجود نگهبانان گرداگرد جايگاه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و آويخته بودن آن شمشير در نزد حضرتشى، آن عرب صحرانشين به هنگام استراحت آن حضرت بتواند به سوى او راه يابد.

علاوه بر اين، قبول چنين واقعه‌اى مستلزم اين است كه آيه تبليغ به طور پراكنده و متفرق نازل شده باشد، زيرا اين روايت تصريح دارد كه آنچه بعد از داستان آن عرب صحرانشين نازل شد فقط جمله «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» بود.

بديهى است كه بين اين داستان با صدر آيه سنخيت و مناسبتى وجود ندارد، و با چنين كيفيتى پذيرش اين قول در سبب نزول آيه مزبور - كه قرظى به تنهايى آن را روايت كرده - دشوار و مشكل است.

البته بعيد و محال نيست كه داستان آمدن عرب صحرايى از جمله اتفاقاتى باشد كه پيرامون نص غدير و نزول آيه به وجود آمده باشد و راويان ساده‌لوح بدون توجه و دقت در جهات لازم پنداشته باشند كه اين آيه به خاطر موضوع اعرابى - كه يك موضوع فرعى و اتفاقى بوده - نازل شده است.

در حالى كه سبب بزرگ‌تر و مهم‌ترى براى نزول آيه وجود داشته و آن امر ولايت كبرى بوده است. و گرنه اين حادثه به فرض وقوع، حادثه مهمى نبوده كه به خاطر آن آيه‌اى نازل شود، و چه بسيار نظاير اين امر اتفاق افتاده كه مورد اهميت و توجه قرار نگرفته است. منتهى چنين اتفاقى به فرض وقوع و صحت، چون مقارن با نص ولايت على عليه‌السلام اتفاق افتاده، اشخاص بسيط و ساده‌لوح را به چنين وهم و پندارى افكنده است.

طبرى از ابن‌جريح روايت كرده كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از قريش انديشناك بود. وقتى آيه «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد، آن حضرت دراز كشيد و دو يا سه بار فرمود:

هر كس مى‌خواهد مرا خوار گرداند بيايد. البته چه مانعى دارد كه آن امرى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خاطر آن از قريش انديشناك بود همان نص خلافت باشد ؟ چنانكه احاديث و روايات مذكور به تفصيل بدان تصريح دارد. بنا بر اين، اين روايت هم با آنچه ما مى‌گوييم ضديت و منافاتى نخواهد داشت.

طبرى به چهار سند از عايشه روايت كرده كه گفت: هر كس گمان كند كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امرى از كتاب خدا را كتمان نموده، هر آينه مرتكب بهتان و افتراى بزرگى به خداى متعال گشته است. در حالى كه خداى متعال مى‌فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » .

عايشه با گفتار اين مطلب در صدد بيان سبب نزول نبوده، بلكه به فرموده اين آيه كريمه حضرتش هيچ آيه‌اى از كتاب خدا را فرو گذار ننموده مگر آنكه آن را ابلاغ و بيان كرده است.

اين مطلبى است كه به هيچ وجه در خور شك و ترديد نيست و ما نيز قائل به آن هستيم، چه قبل از نزول آيه مزبور و چه بعد از آن.

اما آنچه را كه رازى در تفسيرش از وجود ده گانه⁽¹⁾گردآورده و نص غدير را دهمين آنها قرار داده ! و داستان عرب صحرايى مذكور در تفسير طبرى را هشتمين آنها و نيز ترس از قريش را با افزايش يهود و نصارى بر آن را نهمين آنها عنوان كرده است، بى‌ترديد همگى مبتنى و متكى بر رواياتى است مرسل، كه سندهاى طريق آن مقطوع و گوينده آن غير معلوم است.

به همين جهت، در تفسير نيشابورى تمام آن اقوال به لفظ مجهول «قيل» - يعنى گفته شد - بيان گرديده است. ولى نيشابورى روايتى كه شامل نص ولايت است را وجه اول از وجوه ده گانه قرار داده، و آن را به ابن‌عباس و براء بن عازب و ابوسعيد خدرى و محمد بن على عليه‌السلام نسبت داده است.⁽²⁾

طبرى كه خود مقدم‌تر و داناتر به اين شئون بوده، وجوه مذكور را به حساب نياورده است. وى هر چند حديث ولايت را نيز ذكر نكرده، ولى كتاب جداگانه‌اى در آن تأليف نموده، و هر چند حديث ولايت را به هفتاد و اندى طريق آورده است. در آنجا طبرى نزول آيه تبليغ را هنگام اعلام ولايت على عليه‌السلام به اسنادش از زيد بن ارقم روايت كرده است.

فخر رازى نيز وجوه مذكور را معتبر نشمرده، جز آنچه را كه در وجه نهم بر روايت طبرى افزوده است. او گفته كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از يهود و نصارى انديشناك و هراسان بود.

بنا بر مراتب ياد شده، وجوه نام برده صلاحيت آن را ندارد كه مورد اعتماد قرار گيرد، و در خور آن نيست كه با احاديث معتبر پيشين برابرى كند. رواياتى كه دانشمندان بزرگ مانند طبرى، ابن ابى‌حاتم، ابن‌مردويه، ابن‌عساكر، ابونعيم، ابواسحاق ثلعبى، واحدى، سجستانى، حسكانى، نطنزى، رسعنى و غير آنان با سندهاى متصل آنها را روايت كرده‌اند.

آيا نسبت به حديثى كه اين پيشوايان معتبر مى‌دانند جز تصديق به حقيقت آنچه شيعه مى‌گويد گمان ديگرى مى‌توان برد ؟

علاوه بر آنچه گفته شد، اصولاً در بعضى وجوهى كه رازى در سبب نزول آيه تبليغ ذكر كرده، دلايل ساختگى آشكار و نمايان است؛ چرا كه سياق آيه با وجوهى كه به عنوان سبب نزول ذكر كرده مناسبتى ندارد. بنا بر اين، بعيد نيست كه وجوه نه گانه مذكور يكى از اين موارد باشد:

يا تفسير به رأى باشد، و يا استحساناتى فرضى باشد كه فاقد دليل است، و يا مقصود ايجاد موانع زيادى در برابر حديث ولايت بوده، تا قوت آن حقيقت با القاى اينگونه اوهام در هم شكسته شود و جانب تصديق به اين امر خطير ضعيف گردد. در حالى كه خداى تعالى جز اين نمى‌خواهد كه نور خود را تمام و جلوه‌گر فرمايد.

رازى بعد از بر شمردن وجوه ده گانه مى‌گويد: بدان كه اين روايات اگر چه بسيار است، ولى بهتر اين است كه مدلول آيه بر اين حمل شود كه خداى تعالى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از مكر يهود و نصارى ايمن ساخت و او را امر فرمود كه بدون بيم و هراس از آنان تبليغ خود را ظاهر سازد.

رجحان اين نظر از اين جهت است كه بحث و سخن بسيارى قبل از اين آيه و بعد از آن با يهود و نصارى جريان دارد. لذا ديگر روا نيست كه اين يك آيه در بين مطالب قبل و بعد آن مربوط به موضوع ديگرى باشد، به طورى كه با مطالب قبل و بعد بيگانه و بى‌ارتباط گردد !

پس ترجيح رازى نسبت به اين وجه صرف استنباطى است كه او با استفاده از سياق آيات كرده، بدون اينكه مستندى از روايتى داشته باشد. ما پس از دانستن اين اصل كه ترتيب ذكر آيات نوعا غير از ترتيب نزول آنهاست، ديگر در مقابل نقل صحيح مراعات سياق آيات براى ما مهم نخواهد بود. با ملاحظه ترتيب نزول سوره‌هايى كه با ترتيب آنها در قرآن مخالفت دارد، اطمينان به اين امر حاصل خواهد شد. چنانكه سوره‌هايى كه در مدينه نازل شده و بالعكس مؤيد اين موضوع است.

سيوطى مى‌گويد:

اجماع و نصوص پياپى بر اين امر استوار است كه ترتيب آيات قرآن توقيفى است و شبهه‌اى در اين امر نيست. اما اجماع بر اين امر را عده‌اى از علماى تفسير نقل كرده‌اند. از جمله زركشى در «البُرهان» و ابوجعفر بن زبير در «المُناسبات» . عبارت ابن‌زبير چنين است:

ترتيب آيات قرآن در سوره‌هاى آنها به توقيف و امر و اعلام و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله واقع گشته، بدون اينكه در اين موضوع خلافى بين مسلمانان باشد. سپس نصوصى را ذكر كرده، مبنى بر اينكه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنچه را كه از قرآن بر او نازل مى‌شد به همين ترتيبى كه هم اكنون در مصحف‌هاى ما ثبت شده به اصحاب خود تعليم مى‌فرمود. وقوف

آن حضرت بدين نحو نيز تنها از طريق جبرئيل بوده است. چنانكه هنگام نزول هر آيه بيان مى‌داشت كه جاى نوشتن اين آيه در پى فلان آيه در فلان سوره است.⁽¹⁾

علاوه بر آنچه ذكر شد، اصولاً انديشه و ترس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از يهود و نصارى به مقتضاى اوضاع و احوال مى‌بايستى در اوايل بعثت حضرتش باشد، و يا دست كم اندكى بعد از هجرت، نه در اواخر دوران آن حضرت كه دولت‌هاى عالم در اثر نيرو گرفتن اسلام و برترى مسلمانان تهديد مى‌شدند و ملل مختلف جهان از او و پيشرفت امرش ترسناك بودند.

در آن هنگام حضرتش خيبر را فتح كرده بود و بنى قريضه و بنى نضير را - كه مهم‌ترين طوايف يهود بودند - پراكنده و مستأصل ساخته بود و گردنكشان در مقابل او خواه ناخواه تسليم و خاضع شده بودند. در اين اوان بود كه حجة الوداع انجام شد و چنان كه بيان كرديم اين آيه نازل شد.

قرطبى در تفسيرش اجماع مفسران را اعلام و تصريح مى‌نمايد به اينكه سوره مائده - كه آيه تبليغ در آن است - در مدينه نازل شده است. سپس از نقاش نقل مى‌كند كه در سال حديبيه - سال ششم هجرى - نازل شده است. به دنبال آن اين جمله را از ابن‌عربى مى‌آورد كه اين حديث ساختگى است و براى هيچ مسلمانى اعتقاد به آن روا نيست. قرطبى در ادامه سخن مى‌گويد:

از همين سوره بخشى در حجة الوداع نازل شده، و بخش ديگر در سال فتح مكه كه اين آيه است: « ... وَ لا يَجرِمَنَّكُم شَنآنُ قَومٍ ... » .⁽²⁾و آنچه بعد از هجرت نازل شده مدنى است؛ اعمّ از اينكه در خود مدينه نازل شده باشد، يا در يكى از سفرها. تنها آياتى مكى ناميده مى‌شود كه قبل از هجرت نازل شده باشد.⁽³⁾

خازن در تفسيرش گفته است: سوره مائده در مدينه نازل شده، مگر آيه شريفه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» كه در عرفه در حجة الوداع نازل شده است. قرطبى و خازن با دقت در سند از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت كرده‌اند كه در حجة الوداع فرمود: سوره مائده از حيث زمان نزول آخرين قسمت قرآن است.⁽¹⁾

سيوطى از محمد بن كعب، از طريق ابوعبيد روايت كرده كه سوره مائده در حجة الوداع بين مكه و مدينه نازل شده است.⁽²⁾

ابن ضريس نيز از محمد بن عبداللّه بن ابى جعفر رازى، از عمرو بن هارون، از عثمان بن عطاء خراسانى، از پدرش، از ابن‌عباس روايت كرده كه گفت: نخستين آيه نازل شده قرآن «إقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَذى خَلَقَ»⁽³⁾است، و بعد از آن آيه «يا أيُّهَا المُزَّمِّل»⁽⁴⁾، و به همين ترتيب سوره‌هاى فتح و مائده و برائت را يكى پس از ديگرى بر مى‌شمرد، و سوره برائت را آخرين سوره قلمداد مى‌كند، كه مائده قبل از آن نازل شده است.⁽⁵⁾

ابن كثير در تفسيرش از عبداللّه بن عمر روايت كرده كه آخرين سوره نازل شده سوره مائده و سوره فتح يا سوره نصر است. و از طريق احمد و حاكم و نسائى از عايشه نقل كرده كه مائده آخرين سوره‌اى است كه بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است.⁽⁶⁾

با در نظر گرفتن آنچه ذكر شد، مى‌توان ارزش آنچه را كه قرطبى در تفسيرش روايت كرده دريافت.⁽⁷⁾

سيوطى نيز از طريق ابن‌مردويه و طبرانى از ابن‌عباس نقل كرده كه ابوطالب همه روزه مردانى از بنى‌هاشم را مى‌فرستاد تا از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نگهبانى و حراست نمايند. تا اينكه آيه «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل گرديد.

پس از نزول اين آيه ابوطالب خواست كسانى را براى حراست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بفرستد. ولى حضرت به عموى خود فرمود: همانا خداوند مرا از شرّ جن و انس حفظ و حراست فرمود.

اين روايت مستلزم آن است كه آيه مزبور در مكه نازل شده باشد. اين خبر علاوه بر جهاتى كه بيان گرديد، ضعيف‌تر از آن است كه بتواند با احاديث گذشته و اجماع سابق و نصوص مفسران برابرى كند.⁽¹⁾

سخن پايانى

قرطبى در تفسيرش درباره آيه كريمه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... »

مى‌گويد: اين تأديبى است براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دانشمندان امت او، مبنى بر اينكه چيزى از امر شريعت الهى را كتمان نكنند. در حالى كه خداى متعال مى‌دانست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چيزى از وحى الهى را كتمان نمى‌كند.

همچنين در صحيح مسلم از عايشه روايت شده كه گفت: هر كس براى تو حكايت كرد كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چيزى از وحى را كتمان فرموده قطعا دروغ گفته است. در حالى كه خداى تعالى مى‌فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » .

قرطبى مى‌گويد: خدا رافضيان را روسياه كند، چون آنها مى‌گويند آن حضرت چيزى از وحى الهى كه مورد نياز مردم بود كتمان كرد.⁽²⁾ابن‌حجر عسقلانى هم بر اين افترا افزوده و مى‌گويد: شيعه مى‌گويند آن حضرت چيزى را بر سبيل تقيه كتمان كرد.⁽³⁾

اى كاش قرطبى و عسقلانى مستند و مأخذى براى اين افترائى كه به شيعه بسته‌اند ارائه مى‌دادند، تا روشن شود كه آن از كدام دانشمند نقل شده يا در چه كتابى آمده و يا كدام فرقه‌اى بر چنين عقيده‌اى بوده است.

اين دو نفر نه تنها چيزى از اين قبيل نيافته‌اند، بلكه پنداشته‌اند كه در هر حال هر چه را به هر گروهى نسبت دهند مورد تصديق قرار مى‌گيرد ! يا پنداشته‌اند شيعه تأليفاتى كه شامل معتقداتشان باشد ندارد تا در مواردى كه نسبتى به آنها داده مى‌شود سنجش و تطبيق نسبت‌ها با آن باشد ! و يا چنين پنداشته‌اند كه نسل‌هاى بعدى مردانى را نمى‌پروراند كه با گروه مفترى برابرى كنند و به حساب سخنانشان برسند.

ناگزير اينگونه اوهام آنها را واداشته كه حسن اشتهار شيعه را با چنين افتراها و نسبت‌هاى ناروا و بى‌اساس آلوده و دگرگون سازند. همانطور كه ساير نويسندگان معاند و مفترى را بر انگيخته‌اند، كه هر گونه ناسزا و ناروايى را عليه شيعه به كار گيرند و عواطف و احساسات مردم بى‌خبر و ناوارد را عليه آنان تحريك كنند، و موجبات جدايى اقوام و امم را از آنان فراهم سازند.

پس آنچه اينان گفته و نوشته‌اند حقيقت ندارد. شيعه هرگز چنين جرأتى نداشته و ندارد كه ساحت مقدس صاحب رسالت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مورد چنين نسبتى قرار دهد، و كتمان آنچه را كه تبليغش بر آنجناب واجب بوده را درباره حضرتش روا دارند. مگر آنكه تبليغ مخصوص ظرف معينى از زمان و مكان بوده كه وحى الهى اجازه آشكار ساختن آن را قبل از موعد معين نداده باشد.

اگر اين دو مفسر در سخنان ديگر مفسران دقت مى‌كردند و وجوه دهگانه‌اى كه رازى بيان كرده را ملاحظه مى‌كردند، از افتراى به شيعه خوددارى مى‌ورزيدند و به احوال گويندگان سخنان افتراآميز و تهمت انگيز درباره شيعه واقف مى‌شدند. چنانچه بنابر اقوال و وجوه پيش گفته، بعضى از آنها مى‌گويند: آيه تبليغ درباره جهاد نازل شده، زيرا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در پاره‌اى مواقع از تحريص منافقان به جهاد خوددارى و امساك مى‌نمود. ديگرى مى‌گويد: هنگامى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از نكوهش خدايان ثنوى‌ها

سكوت اختيار فرمود اين آيه نازل شد. سومى گويد: هنگامى كه آن حضرت آيه تخيير را از همسران خود كتمان فرمود اين آيه نازل شد.

بنا بر آنچه گفته شد، نزول آيه تبليغ بر مبناى اين وجوه و اقوال بيانگر آن است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از انجام مأموريت خود خوددارى كرده است ! بى‌گمان چنين نسبت‌هايى هرگز روا نيست و از ساحت عظمت و قداست پيامبر گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به دور است.

ابعاد مختلف آيه تبليغ

اشاره

مفسّران و متكلمان شيعه، آيه تبليغ را درباره ابلاغ ولايت و امامت و خلافت امام على عليه‌السلام مى‌دانند و در اين قول متّفق اند.

در اينجا اين آيه شريفه را از ابعادى خاص مورد بحث و تحليل قرار مى‌دهيم:

1 - تحليلى درباره آيه

اشاره

قبل از ورود در بحث، مناسب است به نكاتى چند درباره آيه تبليغ اشاره شود:

نكته اول: ظهور فعل در ماضى

ظهور جمله «ما اُنزِلَ اِلَيكَ» در ماضى و گذشته حقيقى است، نه مضارع و آينده، به دو دليل:

دليل اول: صيغه ماضى براى معناى گذشته وضع شده، و در صورتى كه قرينه‌اى در آن براى حمل بر مضارع نباشد حمل بر همان معناى موضوع له حقيقى كه ماضى است مى‌شود.

دليل دوم: آيه تبليغ در آخرين ماه‌هاى نبوت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است، و اگر فعل را حمل بر مضارع و آينده كنيم معناى آيه اين مى‌شود: و اگر آنچه را كه بعدا بر تو نازل مى‌كنيم در ماه‌هاى باقيمانده از نبوتت ابلاغ نكنى، رسالتت را به پايان نرسانده‌اى !

معنايى كه در هيچ روايتى به آن اشاره نشده و از هيچ عالم شيعى و سنّى نيز نرسيده است. و لذا نبايد فعل را حمل بر مضارع كنيم كه خلاف اجماع است.

در اين صورت، آيه بر اين دلالت مى‌كند كه خداوند بر پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مطالبى را نازل كرده كه ابلاغش بر او سنگين و دشوار بوده است. و از طرفى نيز پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مأمور به تبليغ آن است. حضرت در فكر دشوارى چگونگى تبليغ آن است كه آيه فوق نازل مى‌شود، تا به حضرتش گوشزد كند كه هيچ فكر و ناراحتى به خود راه ندهد؛ كه مردم در مقابل ابلاغ آن چه موضعى خواهند داشت.

نكته دوم: بيان اهميت شرط

جمله شرطيه در آيه «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» در مقام تهديد آمده، و حقيقت آن بيان اهميت حكم است؛ به اين معنى كه اگر اين حكم به مردم نرسد و حق آن مراعات نشود، گويا حق هيچ جزئى از اجزاى دين مراعات نشده است.

نتيجه اينكه جمله شرطيه در صدد بيان اهميت شرط در ترتّب جزاى مهم‌تر است؛ يعنى اگر خداوند متعال پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تهديد مى‌كند كه اگر ابلاغ ولايت حضرت على عليه‌السلام را ننمايى رسالتت را ابلاغ نكرده‌اى، در صدد آن است كه به او بفهماند آنقدر اين ابلاغ مهم است كه اگر صورت نپذيرد خطر مهمى بر آن مترتب مى‌شود؛ كه عدم ابلاغ اصل رسالت است.

و لذا نمى‌توان اين نوع جمله شرطيه را همانند جملات شرطيه ديگر دانست كه در مكالمات رايج است، زيرا غالب جملات شرطيه در مواردى به كار برده مى‌شود كه انسان به تحقق جزاء جاهل است چون از تحقق شرط آگاهى ندارد. ولى اين احتمال در حق پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جارى نمى‌شود.⁽¹⁾

نكته سوم: نوع خوف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

از آنجا كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شجاع بوده و در راه پيشبرد اهداف اسلام از هيچ فداكارى اى دريغ نمى‌كرده است، لذا خوفى كه از آيه استفاده مى‌شود - كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ابلاغ آن داشته - مربوط به خودش نبوده، بلكه خوف حضرت بر اسلام و رسالتش بوده است.

نكته چهارم: مقصود از «الناس»

گر چه افرادى امثال فخر رازى درصدد اند كه «الناس» در آيه را به كفار برگردانند، به قرينه ذيل آيه كه مى‌فرمايد: «إنَّ اللّه‌َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» ، ولى اين معنى خلاف ظاهر كلمه «الناس» است، زيرا «ناس» اعمّ از كافر و مؤمن است، و وجهى براى حصر آن در كفار نيست. و لذا بايد «كافران» در آيه را به مرتبه‌اى از كفر معنى كرد كه شامل منافقان زمان حضرت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - كه از آنها خوف داشته - نيز بشود.

نكته پنجم: معناى عصمت

مطابق بيانات گذشته، مقصود از مصونيّت الهى كه به پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وعده داده شده، نوع عصمتى است كه با خوف رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تناسب داشته است، كه همان عصمت از طعن در نبوت و اتهام حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به امورى است كه با مقام نبوت او سازگارى ندارد.

2 - بررسى روايات اهل‌سنت

اشاره

اينك به برخى از رواياتى كه درباره نزول آيه تبليغ در شأن امير المؤمنين عليه‌السلام از طرق فريقين وارد شده اشاره مى‌كنيم:

روايت اول: روايت ابونعيم اصفهانى

ابونعيم، از ابوبكر خلاد، از محمد بن عثمان بن ابى‌شيبه، از ابراهيم بن محمد بن ميمون، از على بن عابس، از ابى‌حجّاف و اعمش، از عطيه، از ابى‌سعيد خدرى نقل كرده كه آيه تبليغ در شأن على بن ابى‌طالب عليه‌السلام بر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است.⁽¹⁾

بررسى سند اين روايت:

ابوبكر بن خلاد: همان احمد بن يوسف بغدادى است كه خطيب بغدادى سماع او را صحيح دانسته، و ابونعيم بن ابى‌فراس او را ثقه معرفى كرده است، و ذهبى نيز او را شيخ صدوق خوانده است.⁽²⁾

محمد بن عثمان بن ابى‌شيبه: كسى است كه ذهبى او را از ظرفيت‌هاى علم بر شمرده، و صالح جزره او را ثقه معرفى كرده است، و ابن‌عدى مى‌گويد: من از او حديث منكرى نشنيدم كه آن را ذكر كنم.⁽¹⁾

ابراهيم بن محمد بن ميمون: ابن‌حيّان او را در جمله ثقات آورده است.⁽²⁾كسى او را در كتب ضعفاء ذكر نكرده است، و اگر عيبى از او گرفته مى‌شود به جهت آن است كه او فضائل اهل بيت عليهم‌السلام خصوصا امير المؤمنين عليه‌السلام را نقل مى‌كند.

على بن عابس: او از رجال صحيح ترمذى است. اگر عيبى بر او وارد مى‌شود همانند شاگردش به جهت نقل فضائل اهل بيت عليهم‌السلام است. ولى مطابق نصّ ابن‌عدى حديثش نوشته مى‌شود.⁽³⁾

ابوالحجّاف: او داوود بن ابى‌عوف نام دارد. وى از رجال ابى‌داوود و نسائى و ابن‌ماجه به حساب آمده، كه احمد بن حنبل و يحيى بن معين او را توثيق كرده‌اند، و ابوحاتم نيز او را صالح الحديث مى‌داند. گر چه ابن‌عدى به جهت اينكه غالب احاديث او درباره اهل بيت عليهم‌السلام است او را تضعيف كرده است.⁽⁴⁾

اعمش: او از رجال صحاح ستّه به شمار مى‌آيد.⁽⁵⁾

نتيجه اينكه: اين حديث مطابق رأى اهل‌سنت معتبر است.

روايت دوم: روايت ابن عساكر

ابن‌عساكر از ابوبكر وجيه بن طاهر، از ابو حامد ازهرى، از ابومحمد مخلّدى حلوانى، از حسن بن حمّاد سجّاده، از على بن عابس، از اعمش و ابى‌الجحاف، از

عطيه، از ابى‌سعيد خدرى نقل كرده كه آيه تبليغ بر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم در شأن على بن ابى‌طالب عليه‌السلام نازل شده است.⁽¹⁾

بررسى سند اين روايت:

وجيه بن طاهر: ابن‌جوزى او را شيخ صالح و صدوق، و ذهبى او را شيخ عالم و عدل معرفى كرده است.⁽²⁾

ابوحامد ازهرى: كه همان احمد بن حسن نيشابورى است، به تصريح ذهبى عدل و صدوق است.⁽³⁾

ابومحمد مخلّدى: حاكم او را صحيح السماع و متقن در روايت معرفى كرده، و ذهبى نيز او را شيخ صدوق و عدل و شيخ عدالت دانسته است.⁽⁴⁾

ابوبكر محمد بن ابراهيم حلوانى: خطيب بغدادى او را ثقه مى‌داند، و حاكم نيشابورى او را از ثقات اَثبات دانسته، و ذهبى او را حافظد ثبت معرفى كرده است، و ابن‌جوزى نيز او را ثقه مى‌داند.⁽⁵⁾

حسن بن حمّاد سجّاده: او از رجال ابى‌داوود و نسائى و ابن‌ماجه است كه احمد بن حنبل در حق او گفته است: از او به جز خير به من نرسيده، و ذهبى او را از اجلاّء علما و ثقات عصر خود دانسته، و ابن‌حجر نيز او را صدوق معرفى كرده است.⁽⁶⁾بقيه رجال سند حديث قبلاً بررسى شد.

روايت سوم: روايت واحدى

واحدى ابوسعيد محمد بن على صفّار، از حسن بن احمد مخلدى از محمد بن حمدون، از محمد ابراهيم خلوتى (حلوانى) ، از حسن بن حمّاد سجّاده، از على بن عابس، از اعمش و ابى‌جحّاف، از عطيّه، از ابى‌سعيد خدرى نقل كرده كه آيه تبليغ در روز غدير خم در حق على بن ابى‌طالب عليه‌السلام نازل شده است.

بررسى سند اين روايت:

محمود زعبى در كتاب خود «البيّنات فى الردّ على المراجعات» ، تنها اشكالى كه به سند اين حديث داشته وجود عطيّه در سند آن است. او مى‌گويد: عطيه كسى است كه امام احمد او را ضعيف الحديث دانسته، و ابوحاتم نيز او را تضعيف كرده، و ابن‌عدى او را از شيعيان كوفه به حساب آورده است.

ولى اين تضعيف به طور قطع ناصواب است، زيرا:

اولاً: عطيه عوفى از تابعين است كه مورد مدح رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله واقع شده‌اند.

ثانيا: او از رجال بخارى در كتاب «الأدب المفرد» و صحيح ابى‌داوود و ترمذى و ابن‌ماجه و احمد به حساب مى‌آيد، كه علما و بزرگان اهل‌سنت شديدا آنها را مدح كرده‌اند.