شرح زیارت جامعه کبیره برگرفته از درس های فقیه عالی قدر حضرت آیت اللّه آقای حاج سیدحسن مرتضوی شاهرودی دامت برکاته

مشخصات کتاب

سرشناسه: مرتضوی، سید محسن، 1365.

عنوان قراردادی: شرح زیارت جامعه کبیره؛ برگرفته از درس های فقیه عالی قدر حضرت آیت اللّه آقای حاج سیدحسن مرتضوی شاهرودی (دامت برکاته)

عنوان و نام پدیدآور: شرح زیارت جامعه کبیره / سیدحسن مرتضوی شاهرودی؛

تهیه و تنظیم: سید محسن مرتضوی، سیدمسعود مرتضوی.

مشخصات نشر: مشهد: آستان قدس رضوی، شرکت به نشر، 1401.

مشخصات ظاهری: 656 ص.

فروست: به نشر (انتشارات آستان قدس رضوی)؛ 3066.

شابک:2000000 ریال: 978-964-02-3604-8

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

يادداشت: چاپ دوم: 1402.

یادداشت: کتابنامه: ص. 651 - 656؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع: زیارتنامه جامعه کبیره -- نقد و تفسیر

Jami'ah Kabireh prayer -- Criticism and interpretation

شناسه افزوده: مرتضوی، سیدمحسن، 1365 -

شناسه افزوده: مرتضوی، سیدمسعود، 1371-

شناسه افزوده: قاسمی، احمد، 1367 شهریور -

شناسه افزوده: شرفی، حسین، 1338 -

شناسه افزوده: رمضانی، قدرت‌الله، 1353 -

شناسه افزوده: شرکت به‌نشر (انتشارات آستان قدس رضوی)

شناسه افزوده:Behnashr Company‪(Astan Quds Razavi Publications)

رده بندی کنگره: BP271/20222

رده بندی دیویی: 297/777

شماره کتابشناسی ملی: 9008618

اطلاعات رکورد کتابشناسی: ركورد كامل

اشاره

شرح زیارت جامعه کبیره

برگرفته از درس های فقیه عالیقدر

حضرت آیت اللّه حاج آقای سیدحسن مرتضوی شاهرودی (دامت برکاته)

تهیه و تنظیم: سیدمحسن مرتضوی، سیدمسعود مرتضوی

همکاران گروه تحقیق| احمد قاسمی، حسین شرفی، قدرت الله رمضانی

صفحه آرا | حسین محمدی

طراح گرافیک | سعید سلیمی

ویراستار | عبدالهادی اشرفی

نوبت چاپ | اول 1401

شمارگان | 1000 نسخه

قطع | وزیری

چاپ | مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

شابک | 8-3604-02-964-978

حق چاپ محفوظ.است

قیمت |....... ریال

(به نشر انتشارات آستان قدس رضوی)

دفتر مرکزی | مشهد بلوار سجاد خیابان میلاد ص.ب. | 91375/4969

تلفن و دورنگار | 37652008

تلفن دفتر تهران | تلفن و دورنگار | 88960466

سامانه پیامکی | 30003209 شبکه های اجتماعی | 09027652008

نشانی اینترنتی | www.behnashr.com پست الکترونیکی | publishing@behnashr.com اینستاگرام | behtarinhaye_nashr

فهرست مطالب

پیش گفتار...21

نگاهی کوتاه به حیات علمی حضرت آیت اللّه مرتضوی (دامت برکاته)... 27

مقدمه حضرت استاد... 41

عهد هر امام بر گردن شیعیان... 41

آثار زیارت معصومان (علیهم السلام)... 42

سختی های روز قیامت و اهمّیّت شفاعت... 42

سند زیارت جامعه... 45

قرائن و مؤیدات... 47

بیان مرحوم مجلسی اول... 49

«السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ بَيْتِ النُّبُوَّة»... 51

جهت اول: معنای «سلام» در فراز اوّل زیارت... 51

احتمال اول: حفظ... 51

احتمال دوم: تجدید میثاق... 52

احتمال سوم: از اسامی پروردگار... 53

احتمال چهارم: تحیّت زائر به مزور... 54

جهت دوم: در بیان مراد از «اهل بیت» در فراز اول زیارت... 57

احتمال اول: حضرت زهرا و ائمّه معصومین (علیهم السلام)... 58

احتمال دوم: شمول ازواج النبی... 60

نقد احتمال دوم... 60

جهت سوم: در بیان فرق بین اهل بیت پیامبر و آل محمّد... 64

مرحله اول: فرق بین اهل و آل در معنا... 64

مرحله دوم: فرق اهل و آل از نظر استعمال... 65

مرحله سوم: فرق بین آل محمّد و اهل بیت محمّد... 66

احتمال اول: مرادفبودن اهل بیت پیامبر و آل پیامبر... 66

احتمال دوم: «آل» یعنی بنی هاشم از امیرمؤمنان تا قیامت... 75

احتمال سوم: «آل» یعنی مطلق اولاد عبد مناف... 76

احتمال چهارم: «آل» یعنی مطلق ذریه پیامبر اکرم... 76

احتمال پنجم: «آل» یعنی مطلق تابع و امت... 77

بررسی احتمالات چهارگانه (دوم، سوم، چهارم و پنجم)... 77

بحث اول: بررسی احتمالات دوم، سوم و چهارم... 77

بحث دوم: بررسی احتمال پنجم... 82

«وَ مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفَ الْمَلَائِكَةِ وَ مَهْبِطَ الْوَحْيِ وَ مَعْدِنَ الرَّحْمَةِ»... 87

جهت اول: دلیل اوصاف چهارگانه... 87

جهت دوم: توضیح جملات چهارگانه... 89

توضیح جمله اول (مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ)... 89

توضیح جمله دوم (وَ مُخْتَلَفَ الْمَلَائِکَةِ)... 94

مطلب اول: اثبات مدعا... 95

مطلب دوم: معنای «مختلف الملائکه»... 95

توضیح جمله سوم: «وَ مَهْبِطَ الْوَحْيِ»... 98

مطلب اول: دلیل بر این صفت... 99

مطلب دوم: مجاز یا حقیقت بودن «مهبط وحی»... 100

معانی وحی... 100

توضیح جمله چهارم: «وَ مَعْدِنَ الرَّحْمَةِ»... 101

مطلب اول: دلیل بر «معدن رحمت» بودن ائمه (علیهم السلام)... 102

مطلب دوم: چگونگی «کانون رحمت الهیه» بودن... 103

«وَ خُزَّانَ الْعِلْمِ»... 107

مطلب اول: دلیل بر «خُزّان العلم» بودن ائمه... 107

مطلب دوم: معنای «خزّان العلم»... 109

مطلب سوم: میزان علم ائمّه (علیهم السلام)... 109

«وَ مُنْتَهَى الْحِلْمِ»... 113

«وَ أُصُولَ الْكَرَمِ»... 118

«وَ قَادَةَ الْأُمَمِ»... 120

«وَ أَوْلِيَاءَ النِّعَمِ»... 124

مطلب اول: دلیل «اولیاء النعم» بودن ائمّه (علیهم السلام)... 124

مطلب دوم: معنای «اولیاء النعم»... 126

«وَ عناصر الأبرار»... 129

«وَ دَعَائِمَ الْأَخْيَارِ»... 133

«وَ سَاسَةَ الْعِبَادِ»... 135

«وَ أَرْكَانَ الْبِلَادِ»... 137

«وَ أَبْوَابَ الْإِيمَانِ»... 139

«وَ أُمَنَاءَ الرَّحْمَنِ»... 142

«وَ سُلَالَةَ النَّبِيِّينَ»... 144

احتمالات «سلالة النبیین»... 144

«وَ صَفْوَةَ الْمُرْسَلِينَ»... 146

«وَ عِتْرَةَ خِيَرَةِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ»... 148

«السَّلَامُ عَلَى أَئِمَّةِ الْهُدَى»... 150

«وَ مَصَابِيحِ الدُّجَى»... 153

«وَ أَعْلَامِ التُّقَى»... 156

انواع تقوا... 157

«وَ ذَوِي النُّهَى»... 159

«وَ أُولِي الْحِجَى»... 162

«وَ كَهْفِ الْوَرَى»... 164

«وَ وَرَثَةِ الْأَنْبِيَاءِ»... 172

«وَ الْمَثَلِ الْأَعْلَى»... 178

مطلب اول: دلیل «مَثَل اَعلی»بودن ائمّه (علیهم السلام)... 178

مطلب دوم: معنای «مَثَل اَعلی»بودن ائمّه (علیهم السلام)... 180

احتمال اول: مبالغه بودن... 181

احتمال دوم: عالیترین حجّت بودن... 181

احتمال سوم: قصّه و حدیث بودن... 182

احتمال چهارم: عالی ترین مصادیق... 182

«وَ الدَّعْوَةِ الْحُسْنَى»... 184

احتمال اول: مصداق دعای حضرت ابراهیم... 185

احتمال دوم: دعوت پروردگار به اطاعت از ائمه (علیهم السلام)... 186

احتمال سوم: ائمّه بهترین دعوت کنندگان به دین... 186

«وَ حُجَجِ اللّهِ عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولَى وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكَاتُهُ»... 187

جهت اول: دلیل بر حجّت بودن ائمّه (علیهم السلام)... 187

جهت دوم: معنای حجّت بودن ائمّه (علیهم السلام)... 189

احتمال اول: غالب بودن بر ماسوی اللّه در کمالات... 189

احتمال دوم: غالب بودن در مقام احتجاج... 190

احتمال سوم: اتمام حجّت بر خلق... 190

جهت سوم: معنای «الاُولی»... 193

«السَّلَامُ عَلَى مَحَالِّ مَعْرِفَةِ اللّهِ»... 196

معنای اول: وسیله شناخت خداوند... 196

معنای دوم: پایگاه و مرکز خداشناسی... 197

معنای سوم: شناخت امام شناخت خداست... 197

«وَ مَسَاكِنِ بَرَكَةِ اللّهِ»... 201

«وَ مَعَادِنِ حِكْمَةِ اللّهِ»... 203

مطلب اول: معنای معدن... 203

مطلب دوم: معنای حکمت... 204

«وَ حَفَظَةِ سِرِّ اللّهِ»... 208

مطلب اول: دلیل بر این صفت... 208

مطلب دوم: تفسیر سرّ اللّه به علوم خاصّ الهی... 210

مطلب سوم: بررسی روایات... 211

مطلب چهارم: محدودبودن اهل سرّ... 213

مطلب پنجم: تکرار این صفت در زیارت جامعه... 216

مطلب ششم: مصداق سرّ اللّه... 218

«وَ حَمَلَةِ كِتَابِ اللّهِ»... 221

«وَ أَوْصِيَاءِ نَبِيِّ اللّهِ»... 224

«وَ ذُرِّيَّةِ رَسُولِ اللّهِ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكَاتُهُ»... 229

«السَّلَامُ عَلَى الدُّعَاةِ إِلَى اللّهِ»... 232

«وَ الْأَدِلَّاءِ عَلَى مَرْضَاةِ اللّهِ»... 234

معنای اول: مرشِد و راهنما... 234

معنای دوم: آنچه به آن استدلال شود... 235

«وَ الْمُسْتَقِرِّينَ فِي أَمْرِ اللّهِ»... 236

«وَ التَّامِّينَ فِي مَحَبَّةِ اللّهِ»... 239

«وَ الْمُخْلِصِينَ فِي تَوْحِيدِ اللّهِ»... 243

مراحل توحید... 243

اول: توحید در ذات... 243

دوم: توحید در صفات... 244

نقش ائمّه (علیهم السلام) در بیان توحید ناب... 245

سوم و چهارم: توحید افعالی و عبادی... 246

«وَ الْمُظْهِرِينَ لِأَمْرِ اللّهِ وَ نَهْيِهِ»... 247

شش دلیل بر این صفت... 247

«وَ عِبَادِهِ الْمُكْرَمِينَ الَّذِينَ لايَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكَاتُهُ»... 251

اطلاق کلمه «عبد» بر معصومان در قرآن و روایات... 251

اطلاق کلمه عبد برای نفی الوهیت... 253

اهمیت و ارزش عبودیت... 255

معنای عبد بودن... 255

حافظ اسرار بودن عبد مُکرَم... 258

«السَّلَامُ عَلَى الْأَئِمَّةِ الدُّعَاةِ وَ الْقَادَةِ الْهُدَاةِ وَ السَّادَةِ الْوُلَاةِ»... 263

معنای سیّد... 264

«وَ الذَّادَةِ الْحُمَاةِ»... 266

«وَ أَهْلِ الذِّكْرِ»... 268

مصادیق ذکر... 268

«وَ أُولِي الْأَمْرِ»... 272

«وَ بَقِيَّةِ اللّهِ»... 274

«وَ خِيَرَتِهِ»... 278

«وَ حِزْبِهِ وَ عَيْبَةِ عِلْمِهِ»... 281

«وَ حُجَّتِهِ وَ صِرَاطِهِ»... 284

«وَ نُورِهِ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ»... 288

مطلب اول: تکرار وصف نوربودن... 288

مطلب دوم: مصادیق نور در قرآن و روایات... 288

مطلب سوم: دلیل بر این وصف... 289

«أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ كَمَا شَهِدَ اللّهُ لِنَفْسِهِ وَ شَهِدَتْ لَهُ مَلَائِكَتُهُ وَ...»... 293

وجه بیان شهادت به توحید... 293

«أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ كَمَا شَهِدَ اللّهُ لِنَفْسِهِ...»... 293

«وَ أَشْهَدُ أَنَّ محمّداً عَبْدُهُ الْمُنْتَجَبُ وَ رَسُولُهُ الْمُرْتَضَى أَرْسَلَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِ...»... 295

مطلب اول: مدرک این شهادت... 295

مطلب دوم: دلیل بر عبد بودن رسول خدا... 295

«وَ أَشْهَدُ أَنَّ محمّداً عَبْدُهُ الْمُنْتَجَبُ وَ رَسُولُهُ الْمُرْتَضَى أَرْسَلَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِ...» 295

مطلب سوم: مقام عبودیت... 296

مطلب چهارم: معنای «أرسله بالهدی و دین الحق»... 297

«وَ أَشْهَدُ أَنَّ محمّداً عَبْدُهُ الْمُنْتَجَبُ وَ رَسُولُهُ الْمُرْتَضَى أَرْسَلَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِ...»... 297

«وَ أَشْهَدُ أَنَّكُمُ الْأَئِمَّةُ الرَّاشِدُونَ الْمَهْدِيُّونَ»... 299

بیان برخی از خصوصیات ائمّه (علیهم السلام)... 300

دلیل بر این صفت... 300

«الْمَعْصُومُونَ»... 305

اول: معنای عصمت... 305

دوم: دلیل بر عصمت... 306

«الْمُكَرَّمُونَ الْمُقَرَّبُونَ»... 309

6: مقرّب بودن 309

مطلب اول: مراد از مقرّب بودن... 310

مطلب دوم: اسباب تقرّب... 311

مطلب سوم: دلیل بر این صفت... 316

«الْمُتَّقُونَ الصَّادِقُونَ الْمُصْطَفَوْنَ الْمُطِيعُونَ لِلّه»... 319

7 و 8: تقوا و صداقت... 319

«الْقَوَّامُونَ بِأَمْرِهِ الْعَامِلُونَ بِإِرَادَتِهِ الْفَائِزُونَ بِكَرَامَتِهِ»... 327

«اصْطَفَاكُمْ بِعِلْمِهِ وَ ارْتَضَاكُمْ لِغَيْبِهِ وَ اخْتَارَكُمْ لِسِرِّهِ»... 329

«وَ اجْتَبَاكُمْ بِقُدْرَتِهِ وَ أَعَزَّكُمْ بِهُدَاهُ وَ خَصَّكُمْ بِبُرْهَانِهِ»... 333

«وَ انْتَجَبَكُمْ بِنُورِهِ وَ أَيَّدَكُمْ بِرُوحِهِ»... 335

مطلب اول: دلیل بر این صفت... 335

مطلب دوم: مراد از روح در این فراز... 337

«وَ رَضِيَكُمْ خُلَفَاءَ فِي أَرْضِهِ»... 341

«وَ حُجَجاً عَلَى بَرِيَّتِهِ وَ أَنْصَاراً لِدِينِهِ وَ حَفَظَةً لِسِرِّهِ وَ خَزَنَةً لِعِلْمِهِ»... 346

«وَ مُسْتَوْدَعاً لِحِكْمَتِهِ وَ تَرَاجِمَةً لِوَحْيِهِ وَ أَرْكَاناً لِتَوْحِيدِهِ»... 349

«وَ شُهَدَاءَ عَلَى خَلْقِهِ»... 352

«وَ أَعْلَاماً لِعِبَادِهِ وَ مَنَاراً فِي بِلَادِهِ وَ أَدِلَّاءَ عَلَى صِرَاطِهِ، عَصَمَكُمُ اللَّهُ مِنَ الزَّلَلِ وَ آمَنَكُمْ مِنَ الْفِتَنِ»... 357

«وَ طَهَّرَكُمْ مِنَ الدَّنَسِ وَ أَذْهَبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ طَهَّرَكُمْ تَطْهِيراً فَعَظَّمْتُمْ جَلَالَهُ»... 360

مطلب اول: تعظیم جلال الهی به دنبال الطاف الهی... 361

مطلب دوم: معنای جلال... 362

مطلب سوم: راه بزرگش مردن خداوند... 362

«وَ أَكْبَرْتُمْ شَأْنَهُ وَ مَجَّدْتُمْ كَرَمَهُ وَ أَدْمَنْتُمْ ذِكْرَهُ»... 365

«وَ وَكَّدْتُمْ مِيثَاقَهُ وَ أَحْكَمْتُمْ عَقْدَ طَاعَتِهِ وَ نَصَحْتُمْ لَهُ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ»... 368

«وَ دَعَوْتُمْ إِلَى سَبِيلِهِ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ»... 372

«وَ بَذَلْتُمْ أَنْفُسَكُمْ فِي مَرْضَاتِهِ»... 375

«وَ صَبَرْتُمْ عَلَى مَا أَصَابَكُمْ فِي جَنْبِهِ»... 377

«وَ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَ آتَيْتُمُ الزَّكَاةَ»... 380

47 و 48. اقامه نماز و ایتاء زکات 380

«وَ أَمَرْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَيْتُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ جَاهَدْتُمْ فِي اللّهِ حَقَّ جِهادِهِ»... 385

49 و 50. امر به معروف و نهی از منکر... 385

مطلب اول: جهاد در منابع دینی... 386

مطلب دوم: دلیل بر جهاد ائمّه (علیهم السلام)... 387

مطلب سوم: خصوصیات جهاد ائمّه (علیهم السلام)... 389

«حَتَّى أَعْلَنْتُمْ دَعْوَتَهُ وَ بَيَّنْتُمْ فَرَائِضَهُ وَ أَقَمْتُمْ حُدُودَهُ»... 392

52 و 53. اعلام دعوت و بیان فرایض الهی... 392

احتمال اول: اجرای حدود... 394

احتمال دوم: عام بودن حدود... 394

احتمال سوم: حافظ مقرّرات الهی بودن... 395

«وَ نَشَرْتُمْ شَرَائِعَ أَحْكَامِهِ وَ سَنَنْتُمْ سُنَّتَهُ»... 397

«وَ صِرْتُمْ فِي ذَلِكَ مِنْهُ إِلَى الرِّضَا وَ سَلَّمْتُمْ لَهُ الْقَضَاءَ وَ صَدَّقْتُمْ مِنْ رُسُلِهِ مَنْ مَضَى»... 401

57 و 58 و 59. رضا، تسلیم و تصدیق... 401

«فَالرَّاغِبُ عَنْكُمْ مَارِقٌ»... 404

نتیجه روی گرداندن از ائمّه (علیهم السلام)... 404

«وَ اللَّازِمُ لَكُمْ لَاحِقٌ»... 407

«وَ المقصّر فِي حَقِّكُمْ زَاهِقٌ»... 410

مطلب اول: تقصیر مطلق و نشانه های آن... 410

مطلب دوم: تقصیر در امر امامت... 412

مرحله اول: تقصیر در شناخت امام... 412

مرحله دوم: تقصیر در شناخت مقامات ائمّه (علیهم السلام)... 414

مرحله سوم، تقصیر در متابعت از ائمّه (علیهم السلام)... 416

مطلب سوم: بررسی مراحل سه گانه... 419

«وَ الْحَقُّ مَعَكُمْ وَ فِيكُمْ وَ مِنْكُمْ وَ إِلَيْكُمْ وَ أَنْتُمْ أَهْلُهُ وَ مَعْدِنُهُ»... 420

«وَ مِيرَاثُ النُّبُوَّةِ عِنْدَكُمْ»... 424

«وَ إِيَابُ الْخَلْقِ إِلَيْكُمْ وَ حِسَابُهُمْ عَلَيْكُمْ وَ فَصْلُ الْخِطَابِ عِنْدَكُمْ»... 425

«وَ آيَاتُ اللّهِ لَدَيْكُمْ»... 430

«وَ عَزَائِمُهُ فِيكُمْ»... 432

«وَ نُورُهُ وَ بُرْهَانُهُ عِنْدَكُمْ وَ أَمْرُهُ إِلَيْكُمْ»... 433

«مَنْ وَالاكُمْ فَقَدْ وَالَى اللّهَ وَ مَنْ عَادَاكُمْ فَقَدْ عَادَى اللّهَ وَ مَنْ أَحَبَّكُمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللّهَ وَ...»... 434

«أَنْتُمُ الصِّرَاطُ الْأَقْوَمُ وَ شُهَدَاءُ دَارِ الْفَنَاءِ وَ شُفَعَاءُ دَارِ الْبَقَاءِ»... 436

بحثی در شفاعت... 437

«وَ الرَّحْمَةُ الْمَوْصُولَةُ»... 440

مطلب اول: رحمت بودن معصومان (علیهم السلام)... 440

مطلب دوم: رحمت موصوله... 441

«وَ الْآيَةُ الْمَخْزُونَةُ وَ الْأَمَانَةُ الْمَحْفُوظَةُ»... 443

«وَ الْبَابُ الْمُبْتَلَى بِهِ النَّاسُ مَنْ أَتَاكُمْ نَجَا وَ مَنْ لَمْ يَأْتِكُمْ هَلَكَ»... 445

«إِلَى اللّهِ تَدْعُونَ وَ عَلَيْهِ تَدُلُّونَ وَ بِهِ تُؤْمِنُونَ وَ لَهُ تُسَلِّمُونَ وَ بِأَمْرِهِ تَعْمَلُونَ وَ إِلَى سَبِيلِهِ تُرْشِدُونَ... 449

«وَ أَمِنَ مَنْ لَجَأَ إِلَيْكُمْ وَ سَلِمَ مَنْ صَدَّقَكُمْ وَ هُدِيَ مَنِ اعْتَصَمَ بِكُمْ مَنِ اتَّبَعَكُمْ فَالْجَنَّةُ مَأْوَاهُ وَ...»... 452

«وَ مَنْ جَحَدَكُمْ كَافِرٌ وَ مَنْ حَارَبَكُمْ مُشْرِكٌ وَ مَنْ رَدَّ عَلَيْكُمْ فِي أَسْفَلِ دَرْكٍ مِنَ الْجَحِيمِ...»... 454

«وَ أَنَّ أَرْوَاحَكُمْ وَ نُورَكُمْ وَ طِينَتَكُمْ وَاحِدَةٌ طَابَتْ وَ طَهُرَتْ بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ»... 458

بررسی روایات... 458

طایفه اول: خلقت ائمّه از طینت واحده... 458

طایفه دوم: خلقت ائمّه از نور خدا... 459

طایفه سوم: خلقت ائمّه از طینتِ عرش (نور علم و قدرت الهی)... 460

«خَلَقَكُمُ اللّهُ أَنْوَاراً فَجَعَلَكُمْ بِعَرْشِهِ مُحْدِقِينَ»... 461

مطلب اول: دلیل بر این وصف... 461

مطلب دوم: طواف به دور عرش... 463

مطلب سوم: معنای عرش... 463

«حَتَّى مَنَّ عَلَيْنَا بِكُمْ فَجَعَلَكُمْ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ»... 469

معنای «مَنّ»... 469

مراد از بیوت... 470

مراد از رَفع... 470

«وَ جَعَلَ صَلَوَاتِنَا عَلَيْكُمْ وَ مَا خَصَّنَا بِهِ مِنْ وَلَايَتِكُمْ طِيباً لِخَلْقِنَا وَ طَهَارَةً لِأَنْفُسِنَا وَ...»... 474

«فَكُنَّا عِنْدَهُ مُسَلِّمِينَ بِفَضْلِكُمْ وَ مَعْرُوفِينَ بِتَصْدِيقِنَا إِيَّاكُمْ»... 478

«فَبَلَغَ اللّهُ بِكُمْ أَشْرَفَ مَحَلِّ الْمُكَرَّمِينَ وَ أَعْلَى مَنَازِلِ الْمُقَرَّبِينَ وَ أَرْفَعَ دَرَجَاتِ الْمُرْسَلِينَ...»... 481

مطلب اول: درجه ای که هیچ کس جز ائمّه بدان نرسد... 481

مطلب دوم: اعتراف همگان به مقام ائمه... 482

دلیل بر مطلب اول... 482

دلیل بر مطلب دوم... 484

«بِأَبِي أَنْتُمْ وَ أُمِّي وَ أَهْلِي وَ مَالِي وَ أُسْرَتِي»... 489

مطلب اول: عبارت «بأبی أنتم و امّی»... 489

مطلب دوم: لزوم احسان به پدر و مادر... 489

مطلب سوم: فداکردن والدین برای ائمه (علیهم السلام)... 490

«أُشْهِدُ اللّهَ وَ أُشْهِدُكُمْ أَنِّي مُؤْمِنٌ بِكُمْ وَ بِمَا آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرٌ بِعَدُوِّكُمْ وَ بِمَا كَفَرْتُمْ بِهِ...»... 492

عرض اعتقادات بر ائمّه (علیهم السلام)... 492

اعترافات دوازده گانه زائر... 493

«وَ مُؤْمِنٌ بِإِيَابِكُمْ مُصَدِّقٌ بِرَجْعَتِكُمْ»... 497

مسئله رجعت... 497

مطلب اول: رجعت نزد شیعه... 497

مطلب دوم: احادیث رجعت... 497

مطلب سوم: رجعت از مختصات شیعه... 498

مطلب چهارم: امکان رجعت... 499

مطلب پنجم: اثبات رجعت... 501

«مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِكُمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِكُمْ آخِذٌ بِقَوْلِكُمْ عَامِلٌ بِأَمْرِكُمْ مُسْتَجِيرٌ بِكُمْ زَائِرٌ لَكُمْ...»... 506

«مُؤْمِنٌ بِسِرِّكُمْ وَ عَلَانِيَتِكُمْ»... 509

«وَ شَاهِدِكُمْ وَ غَائِبِكُمْ وَ أَوَّلِكُمْ وَ آخِرِكُمْ»... 515

«وَ مُفَوِّضٌ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ إِلَيْكُمْ وَ مُسَلِّمٌ فِيهِ مَعَكُمْ، وَ قَلْبِي لَكُمْ سِلْمٌ وَ رَأْيِي لَكُمْ تَبَعٌ وَ...»... 517

بحث درباره تفویض امور به ائمه (علیهم السلام)... 518

«وَ بَرِئْتُ إِلَى اللّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ) مِنْ أَعْدَائِكُمْ وَ مِنَ الْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ الشَّيَاطِينِ وَ حِزْبِهِمُ الظَّالِمِينَ...»... 523

بحث پیرامون تبرّی... 523

«فَثَبَّتَنِي اللّهُ أَبَداً مَا حَيِيتُ عَلَى مُوَالاتِكُمْ وَ مَحَبَّتِكُمْ وَ دِينِكُمْ وَ وَفَّقَنِي لِطَاعَتِكُمْ وَ...»... 536

«بِأَبِي أَنْتُمْ وَ أُمِّي وَ نَفْسِي وَ أَهْلِي وَ مَالِي مَنْ أَرَادَ اللّهَ بَدَأَ بِكُمْ»... 541

«وَ مَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْكُمْ وَ مَنْ قَصَدَهُ تَوَجَّهَ بِكُمْ مَوَالِيَّ لَا أُحْصِي ثَنَاءَكُمْ وَ لَا أَبْلُغُ مِنَ الْمَدْحِ كُنْهَكُمْ...»... 544

«وَ أَنْتُمْ نُورُ الْأَخْيَارِ وَ هُدَاةُ الْأَبْرَارِ وَ حُجَجُ الْجَبَّارِ»... 547

«بِكُمْ فَتَحَ اللّهُ»... 550

بحثی در مخلوق اوّل... 551

بحثی درباره آفرینش کائنات... 553

«وَ بِكُمْ يَخْتِمُ وَ بِكُمْ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ * وَ بِكُمْ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ...»... 556

«وَ عِنْدَكُمْ مَا نَزَلَتْ بِهِ رُسُلُهُ وَ هَبَطَتْ بِهِ مَلَائِكَتُهُ»... 559

«وَ إِلَى جَدِّكُمْ بُعِثَ الرُّوحُ الْأَمِينُ (وَ إِنْ كَانَتِ الزِّيَارَةُ لِأَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام) فَقُلْ: وَ إِلَى أَخِيكَ...)»... 562

«آتَاكُمُ اللّهُ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعَالَمِينَ» 565

«طَأْطَأَ كُلُّ شَرِيفٍ لِشَرَفِكُمْ وَ بَخَعَ كُلُ مُتَكَبِّرٍ لِطَاعَتِكُمْ وَ خَضَعَ كُلُّ جَبَّارٍ لِفَضْلِكُمْ وَ ذَلَّ كُلُّ شَيْ ءٍ لَكُمْ» 567

«وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِكُمْ»... 570

«وَ فَازَ الْفَائِزُونَ بِوَلَايَتِكُمْ»... 572

«بِكُمْ يُسْلَكُ إِلَى الرِّضْوَانِ»... 575

«وَ عَلَى مَنْ جَحَدَ وَلَايَتَكُمْ غَضَبُ الرَّحْمَنِ»... 577

«بِأَبِي أَنْتُمْ وَ أُمِّي وَ نَفْسِي وَ أَهْلِي وَ مَالِي ذِكْرُكُمْ فِي الذَّاكِرِينَ وَ أَسْمَاؤُكُمْ فِي الْأَسْمَاءِ وَ...»... 580

«وَ أَوْفَى عَهْدَكُمْ و أصدق وعدكم»... 583

«كلَامُكُمْ نُورٌ»... 586

«وَ أَمْرُكُمْ رُشْدٌ»... 588

معانی امر... 588

معنای اول: کار و رفتار... 588

معنای دوم: طلب و فرمان... 588

معنای سوم: شأن و مقام... 589

معانی رشد 589

«وَ وَصِيَّتُكُمُ التَّقْوَى وَ فِعْلُكُمُ الْخَيْرُ وَ عَادَتُكُمُ الْإِحْسَانُ وَ سَجِيَّتُكُمُ الْكَرَمُ»... 591

فرق بین عادت و سجیه... 594

معنای «کَرَم»... 595

«وَ شَأْنُكُمُ الْحَقُّ وَ الصِّدْقُ وَ الرِّفْقُ وَ قَوْلُكُمْ حُكْمٌ وَ حَتْمٌ وَ رَأْيُكُمْ عِلْمٌ وَ حِلْمٌ وَ حَزْمٌ،...»... 600

«بِأَبِي أَنْتُمْ وَ أُمِّي وَ نَفْسِي كَيْفَ أَصِفُ حُسْنَ ثَنَائِكُمْ وَ أُحْصِي جَمِيلَ بَلَائِكُمْ وَ بِكُمْ أَخْرَجَنَا اللّهُ...»... 603

«بِمُوَالاتِكُمْ عَلَّمَنَا اللّهُ مَعَالِمَ دِينِنَا وَ أَصْلَحَ مَا كَانَ فَسَدَ مِنْ دُنْيَانَا»... 608

«وَ بِمُوَالاتِكُمْ تَمَّتِ الْكَلِمَةُ وَ عَظُمَتِ النِّعْمَةُ وَ ائْتَلَفَتِ الْفُرْقَةُ وَ بِمُوَالاتِكُمْ تُقْبَلُ الطَّاعَةُ الْمُفْتَرَضَةُ»... 612

«وَ لَكُمُ الْمَوَدَّةُ الْوَاجِبَةُ»... 615

«وَ الدَّرَجَاتُ الرَّفِيعَةُ»... 621

«وَ الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ وَ الْمَكَانُ الْمَعْلُومُ عِنْدَ اللّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ) وَ الْجَاهُ الْعَظِيمُ وَ الشَّأْنُ الْكَبِيرُ وَ...»... 623

«رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ، رَبَّنا لاتُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا...»... 625

«يَا وَلِيَّ اللّهِ»... 629

«إِنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَ اللّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ) ذُنُوباً لَايَأْتِي عَلَيْهَا إِلَّا رِضَاكُمْ»... 631

«فَبِحَقِّ مَنِ ائْتَمَنَكُمْ عَلَى سِرِّهِ وَ اسْتَرْعَاكُمْ أَمْرَ خَلْقِهِ وَ قَرَنَ طَاعَتَكُمْ بِطَاعَتِهِ...»... 633

«مَنْ أَطَاعَكُمْ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ وَ مَنْ عَصَاكُمْ فَقَدْ عَصَى اللّهَ وَ مَنْ أَحَبَّكُمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللّهَ وَ...»... 636

حقّی که خداوند برای ائمّه (علیهم السلام) برخود واجب نمود... 637

عرفان و شناخت ائمّه (علیهم السلام)... 640

شفاعت ائمّه (علیهم السلام)... 647

کتاب نامه... 651

پیش گفتار

با حمد و ثنای الهی و با درود به ساحت پیامبر اکرم و خاندان مطهرش (علیهم السلام)، آموزگاران توحید و ولایت.

«زیارت» در اصطلاح دینی حضور در مکانی قدسی یا بر سر تربت شخصیتی مقدس است که آن حضور یا انجام مناسک سبب تعالی روحی و معنوی برای زیارت کننده است. پیشینه این عمل در آیین های آسمانی، به ویژه در اسلام و تشیّع بوده و شیعه بر ارزش آن تأکید و توصیه فراوانی دارد.

به ادعای روایات صحیحه بی شمار و سیرۀ درخشان اهل بیت عصمت و طهارت در مکتب امامان معصوم (علیهم السلام)، زیارت حرمین شریفین و مشاهد مشرفه از افضل قربات و اشرف عبادات است.

همچنین در اصطلاحی دیگر، کلماتی که بر پایۀ آموزه های دینی در هنگام حضور در این مکان های مشرفه بر زبان جاری می شود، زیارت نام گرفته و همچون نماز و تلاوت قرآن و نیایش و مناجات با پروردگار، ارج والای معنوی یافته است. افزون بر اینکه این چند مقوله چنان در هم تنیده اند که بخشی از زیارات وارده در ادبیات اسلامی را آیات قرآن و عبارات دعا تشکیل می دهد و عمل زیارت بیشتر با نماز زیارت همراه است.

از آنجا که ذوات مقدس معصومین (علیهم السلام) برترین شخصیت های قدسی بوده اند، و مشاهد ایشان مقدس ترین بقاع و مکان ها است، حضور بر تربت آن بزرگواران برترین عبادت و زیارت تلقی می شود.

زیارت بهترین و مؤثرترین راه قرب به حضرت حق و کسب معرفت و تعالی روحی

است. زیرا معرفت ایشان مقدمه معرفت پروردگار، و توسّل به ایشان بهترین طریق بهره مندی از لطف و عنایت حضرت حقّ است.

از سوی دیگر مضامین درج شده در عبارات زیارات وارده، آکنده از معرفت آموزی های استوار و اسرار عالم معناست که با بر زبان آوردن آن عبارت، تقویت ایمان، تجدید عهد عبودیّت، ارتباط عمیق با خالق، تحکیم تقوا، کسب مقامات معنوی و فضایل انسانی، وصول به درجات عالیه، تشرف به لقاء اللّه و دیگر مراتب والای سلوک و تقرب و سیر در صراط مستقیم به فراخور معرفت و شایستگی شخص زیارت کننده و بر حسب میزان خلوص او حاصل می گردد.

همچنین عمل ارزشمند زیارت، مصداق بارز و مهمّ مودّت ورزی به خاندان عصمت است که به نصّ آیۀ شریفه اجر رسالت نبیّ اکرم قرار داده شده است.

زیارت در عین حال، مصداق بارز توبه و انابه به درگاه حضرت حقّ است، که وظیفۀ مسلّم و مصرّح همۀ بندگان به شمار می آید.

از آنجا که خوشبختانه چگونگی انجام و متون این عمل عبادی (زیارت) همانند دیگر عبادات از سوی ائمۀ هدی (علیهم السلام) و به برکت تلاش راویان و محدّثان بزرگوار، آموزش داده شده، میراث غنی و گرانقدری از زیارات مأثوره هم اینک در دست ماست که منبع ارزشمندی از معارف علمی و معرفتی فرقه ناجیه را تشکیل می دهد.

نیز در کنار متون زیارات، آداب و سنن و فضل و پاداش و دیگر جزئیات این عبادت روحانی بیان شده است.

از جمله این میراث غنی، زیارت جامعه کبیره است که شیخ صدوق و شیخ طوسی (رضوان اللّه علیهما) نقل کرده اند و بزرگان طائفه بر صحّت و استناد و وثاقت و شأن و فضیلت آن صحّه گذارده و بر مداومت بر آن تأکید فرمودها ند. این زیارت شریفه - بنابر نقل معتبر - به زبان مطهر امام علیّ بن محمّد الهادی آموزش داده شده و در میراث روایی شیعه ثبت شده است.

بسیاری از مؤلفان بر قطعیّت صدور آن از آن امام همام تصریح نموده، مناقشه در سند آن را ناشی از جهل دانسته اند. علامه مجلسی گوید: «إنّها أصحّ الزيارات سنداً،

و أعمّها مورداً، و أفصحها لفظاً، وأبلغها معنىً، و أعلاها شأناً». ⁽¹⁾

مضامین عالیه این زیارت شریف چندان افق بلند و سطح والایی دارد که به گواهی اهل فنّ صدور آن از زبان غیر معصوم به طور عادی ناممکن می نماید. معارف ناب توحیدی و آموزه های بلند خداشناسی، پیامبرشناسی و امام شناسی موجود در آن، این زیارت را به منشور اعتقادات خالص اسلام ناب که همان باورهای شیعی باشد بدل ساخته و در کشاکش نگاه های افراطی و تفریطی - که از عهد معصومین (علیهم السلام) تاکنون فرقه های گمراه و گروه های انحرافی بسیاری را از صراط مستقیم پیروی از اهل بیت (علیهم السلام) باز داشته -، متن آن را به مثابه اندیشه نامه و شناخت نامه تراز و معیار فرهنگ امامت و ولایت معرفی می نماید. بر پایه این عقیده، مقام و منزلت و اوصاف و کمالات امامان معصوم و شناخت صحیح و بایسته بلندای عظمت ایشان را تنها از طریق آنچه خود فرموده اند و آموخته اند می توان به دست آورد و باور داشت و هر آنچه جز از این رهگذر به دست آید تضمینی برای رهنمونی به صواب و حقیقت نخواهد داشت؛ چرا که اگر تعریف و توصیف خود آن بزرگواران نبود دستیابی به این گونه معارف ملکوتی و لاهوتی برای ابناء بشر ممکن نبود.

آنچه برخی کوته فکران پنداشته اند - که باورهای غالیانه در متن این زیارت دیده می شود، پس نشان بی اعتباری صدوری آن است - بی تردید ناشی از قصور معرفتی و فرودستی اندیشه و ادراک آنان از دسترسی به معرفت شایسته و بایسته مقام قدسی خاندان عصمت (علیهم السلام) است.

در فقرات متعدّد این زیارت شریف بیش از 200 مورد از فضایل و کمالات اهل بیت (علیهم السلام) بیان شده که در پوشش این فضایل، معارف عمیق و ارزشمند ولایی مطرح شده است.

بنابر اعتقاد استوار شیعی آنچه در این متن متین می خوانیم، معیار و میزان قصد السبیل و عقیده صحیح است و فراتر از آن غلوّ و افراط، و فروتر از آن قصور و تفریط شمرده می شود. و این معنای درست تولّی و تبعیّت است.

معرفت توحیدی، تنزیه ذات مقدس خداوند، اعتقاد بایسته به نبوت نبی اکرم، باور صحیح به جایگاه امامت و ابتنای آن بر نصّ و تعیین الهی، اعتقاد به معاد و توجّه به اهمیّت و نقش خطیر آن، ایمان به استجابت دعا و قبول توبه، تأکید بر لزوم عمل و تسلیم در برابر فرمان حضرت حق، اعتقاد به تولّی اولیای الهی و تمسّک به ایشان، نقش و تأثیر دعا و توسّل و شفاعت در زیارت، پذیرش عقیده رجعت و اعلام آن و... از معارف مطرحشده در این زیارت شریف است.

دستاورد انسانی معتقد از قطع مسافت های دور و نزدیک و تحصیل طهارت ظاهری و حضور و توجّه و تشرف خاضعانه در مشهد امام معصوم و ایراد عبارات و جملات نورانی وارده در مطاوی این زیارت شریفه و سائر زیارات مأثوره و مسنونه، همانا کسب روحانیت و معنویت و طهارت و تزکیه و شرافت و قداست است که البته شرط همۀ اینها همراه بودن با معرفت درونی و حضور قلب و طهارت باطن است.

اهمیت این زیارت از یک سو و شمول آن بر مفاهیم ژرف قدسی و اسرار شگرف معرفتی از دیگر سو، جمع بسیاری از عالمان و فقیهان و مؤلفان را بر آن داشته تا به نگارش شرح بر آن همّت گمارند. ده ها شرح موجز یا مبسوط و گاه موسوعهمانند تاکنون از سوی دانشوران عرضه شده که معرفت آموز و دانش افزاست. بزرگانی چونان مجلسی اول، سید شبّر، شیخ احسائی، عباسعلی سپهر به شرح آن همت گماردهاند. ده ها شرح چاپشده و چه بسا صدها شرح مخطوط از سوی عالمان بر این زیارت ارجمند نگاشته شده، نیز جمع بسیاری از علمای امامیه (قدّس اللّه اسرارهم) نیز در قالب درس اصلی یا جنبی یا در فرصت های فراهم آمده یا از جایگاه وعظ و خطابه، معارف بلند این زیارت را بر مستمعان القاء کرده اند و حاصل این افادات و افاضات به رشته تحریر درآمده است. ⁽¹⁾

باری، فقیه عالیقدر حضرت آیت اللّه سیدحسن مرتضوی شاهرودی (دام عزّه) پس از هجرت از نجف اشرف و اقامت در جوار مشهد مقدّس رضوی (علی مشرّفه آلاف التحیّة والثناء) همواره در کنار تدریس فقه و اصول به مباحث اخلاقی و اعتقادی و تربیتی طلاب نیز توجه ویژهای داشته است و در طول بیش از چهل سال تدریس مداوم در حوزه

علمیه مشهد همواره مقداری از وقت دروس خود در روزهای چهارشنبه را به مباحث اخلاقی و اعتقادی اختصاص داده است و در این مدت موفق به تدریس مباحث اخلاقی و تفسیر قرآن، همچنین یک دوره تفسیر زیارت جامعه کبیره، تفسیر دعای مکارمالاخلاق صحیفه سجادیه وهم اکنون نیز مشغول تفسیر زیارت عاشورا می باشند.

کتاب پیش رو برگرفته از درس های زیارت جامعه کبیره معظم له که در بیش از شش سال تدریس خارج فقه در روزهای چهارشنبه است که به همت فضلا و محققین «مؤسسه علمی پژوهشی کلامنا» پس از جمعآوری صوت دروس و پیادهسازی، تخریج مصادر و منابع، تحقیق و تکمیل مقدمه، فهرست ها و کتابنامه به زیور چاپ آراسته شده است.

در اینجا برخود لازم می دانیم از گروه تحقیقاتی «مؤسسه کلامنا» اساتید و فضلای ارجمند، حجج اسلام آقایان احمد قاسمی، قدرت اللّه رمضانی، رحیم شرفی و عبدالهادی اشرفی که در آماده سازی این اثر نقش داشتند کمال تشکر و قدردانی را نمایم و از خداوند متعال دوام توفیقات و سلامتی آنها را خواستارم.

همچنین از تولیت محترم و معزز آستان قدس رضوی حضرت حجتالاسلام و المسلمین آقای حاج شیخ احمد مروی (دامت توفیقاته) که از چاپ این اثر حمایت نمودند، تقدیر و تشکر می نماییم و سلامتی و دوام توفیقات ایشان را از خداوند متعال خواستاریم.

مؤسسه علمی پژوهشی کلامنا از سال 1397 با هدف ترویج معارف اهل بیت (علیهم السلام) در راستای توسعه فعالیت های اعتقادی و کلام در حوزه علمیه خراسان آغاز به فعالیت نمود.

این مؤسسه با تربیت پژوهشگران و اساتید، برگزاری دوره های کوتاهمدت و رشته های تخصصی و فعالیت در عرصه فضای مجازی می کوشد تا جایگاه مباحث اعتقادی در جامعه شیعی را با تولید محتوای مفید و کاربردی ارتقاء بخشد.

یکی از اهداف مهم مؤسسه، تحقیق، پژوهش و نشر آثار اعتقادی، کلامی و معارفی می باشد.

پرداختن به آثاری که در معرفی مبانی اعتقادی تشیع تدوین شده است، معارف

قرآنی و روایی و تلاش برای تولید روش تربیتی، شرح ادعیه و زیارات اهلبیت (علیهم السلام)، سیره و تاریخ معصومین (علیهم السلام) بخشی از موضوعات قابل پیگیری در واحد پژوهش و نشر آثار «مؤسسه کلامنا» می باشد.

این تلاش اندک به ساحت مقدس و نورانی دهمین سپهر آسمان امامت و ولایت،حضرت امام علی النقی حضرت هادی (علیه السلام) تقدیم می شود امید آنکه مقبول درگاهش گردد.

مؤسسه علمی پژوهشی کلام و معارف اهل بیت (علیهم السلام) «کلامنا»

مشهد مقدس

تابستان 1401ش

نگاهی کوتاه به حیات علمی حضرت آیت اللّه مرتضوی (دامت برکاته)

اشاره

آیت اللّه حاج سیدحسن مرتضوی شاهرودی (دام ظله) در سوم اسفند 1311ش (1351ق) در روستای عالمخیز «ابرسج» شاهرود و در خانوادهای مذهبی دیده به جهان گشود. پدر ایشان مرحوم حاج سیداحمد مرتضوی کشاورز ساده ای بود و جد مادریشان ملامحمدابراهیم از روحانیان بنام و همچنین جد اعلای مادریشان «سیدعلی آقا موسوی» از عالمان بزرگ منطقه بودند که از نسل ایشان بیش از صد طلبه و روحانی اکنون به تبلیغ معارف دینی مشغولند.

ایشان پس از فراگیری تحصیلات ابتدایی در مکتب خانه روستای «ابرسج» در سیزده سالگی جهت تحصیل علوم حوزوی به مدت دو سال در مدرسه قلعه حوزهٔ علمیهٔ شاهرود مشغول به تحصیل شد.

هجرت به مشهد مقدس

آیت اللّه مرتضوی با وجود شرایط سخت زندگی، برای تحصیل علوم و معارف اهلبیت (علیهم السلام) در سال 1327ش به مشهد مقدس هجرت نمود تا در جوار مضجع منور حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) به ادامه تحصیلات حوزوی بپردازد. وی در مدت اقامت بابرکت خویش در مشهد مقدس حدود نُه سال سطوح مقدماتی و عالی حوزه را نزد اساتید برجسته آن زمان، همچون مرحوم ادیب نیشابوری و حضرات آیات: حاج میرزا

احمد مدرس یزدی (شرح لمعه)، حاج شیخ کاظم دامغانی، حاج شیخ هاشم قزوینی و حاج آقاحسین شاهرودی (رسائل، مکاسب و کفایه) فراگرفت و به مدت دو سال نیز در درس خارج فقه و اصول مرحوم آیت اللّه العظمی حاج سیدمحمدهادی میلانی رحمه الله علیه شرکت جست.

هجرت به نجف اشرف

معظم له در سال 1336ش در 25 سالگی به تنهایی و بدون خانواده عازم نجف اشرف شد و در شب هفده ربیع الاوّل 1377ق وارد این شهر گردید و پس از تشرّف به حرم مولی الموحدین امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در مدرسه صدر نجف اشرف مستقر شد.

از ابتدای اقامت در نجف اشرف در درس خارج فقه آیت اللّه العظمی مرحوم سید محمود شاهرودی و درس خارج اصول آیت اللّه العظمی مرحوم حاج شیخ حسین حلی شرکت کرد. در این مدت، درس فقه مرحوم آیت اللّه العظمی شاهرودی را با آیت اللّه سیدکاظم حائری (دامت برکاته) مباحثه می نمود.

اقامت یکساله در قم

معظمله پس ازسه سال تحصیل پیاپی در نجف اشرف برای مهیاکردن سفر خانواده خود به نجف اشرف عازم ایران شد و در مسیر بازگشت با مشکل صدور گذرنامه و روادید مواجه گردید و به مدت یکسال در شهر مقدس قم رحل اقامت گزید. در این یکسال از حوزه درسی بزرگ مرجع شیعیان جهان آیت اللّه العظمی بروجردی (خارج فقه)، آیت اللّه محقق داماد (خارج اصول) و امام خمینی (خارج مکاسب) بهره مند گردید.

مراجعت دوباره به نجف اشرف

آیت اللّه مرتضوی پس از بازگشت دوباره به نجف اشرف با حضور در درس های مراجع و بزرگان آن زمان تحصیلات خود را به پایان رساند و به مراتب عالی علم و فقاهت و اجتهاد نایل گردید. ایشان حدود سیزده سال از محضر آیت اللّه العظمی خوئی (خارج فقه)، ده سال از محضر امام خمینی (خارج فقه)، هشت سال از محضر

آیت اللّه العظمی شیخ حسین حلی (خارج اصول و مکاسب) و ده سال از محضر آیت اللّه العظمی شاهرودی (خارج فقه و اصول) کسب فیض نمود و در مدت اقامه بیست وچند ساله در نجف اشرف از شاگردان برجسته مرحوم آیت اللّه شیخ حسین حلی، امام خمینی و آیت اللّه العظمی خوئی و از اساتید برجسته سطوح عالی حوزهٔ علمیهٔ نجف اشرف به شمار می آمد.

تدریس سطوح عالی در نجف اشرف

معظم له از حدود سال 1342ش تدریس را در حوزه علمیه نجف اشرف آغاز کرد تا آنجا که یکی از بزرگترین حوزه های درسی سطوح عالی نجف آن زمان را در مدرسه دارالحکمه و مسجد شیخ انصاری تشکیل داد.

درس های ایشان همواره مورد استقبال بسیاری از فضلا و محققان حوزه علمیه نجف اشرف بود؛ به طوری که بسیاری از مجتهدان و علما و اساتید فعلی حوزه های علمیه از شاگردان درس های ایشان در نجف اشرف می باشند. ایشان در مدت اقامت در نجف اشرف سه دوره «قوانین الاصول»، سه دوره «شرح لمعه»، پنج دوره «رسائل»،چهار دوره «مکاسب» و چهار دوره «کفایه» و نیز تفسیر قرآن را تدریس نمود.

هجرت به مشهد مقدس

حضرت آیت اللّه مرتضوی سرانجام پس از فشارهای شدید رژیم عراق در سال 1358ش به مشهد مقدس بازگشت و حوزهٔ درسی خود را در این شهر دایر کرد که با استقبال گرم طلاب و فضلای حوزهٔ خراسان مواجه شد. ایشان با توجه به نیاز آن زمان حوزه علمیه مشهد، ابتدا یک دوره رسائل و مکاسب و کفایه تدریس نمود، که درس مکاسب ایشان در مدرسه میرزاجعفر، درسی ماندگار و شاگردپرور در تاریخ حوزه علمیه خراسان گردید. ⁽¹⁾

سید محسن مرتضوی به چاپ رسیده است

سپس در سال1362ش درس خارج فقه خود را بر مبنای متن «تحریر الوسیله» امام خمینی از مباحث محل ابتلا و نیاز جامعه و حکومت اسلامی، همچون کتاب القضا شروع

نمود که با استقبال فضلا و طلاب روبه رو شد.

ایشان حضور با برکت خود را در مشهد مقدس با تربیت صدها شاگرد فاضل و محقق تکمیل کرد و در این مدت 5/1 دوره خارج اصول و بیش از چهل سال مستمر خارج فقه کتابه ای حدود، قضاء، دیات، قصاص،شهادات، صوم، حج، اعتکاف، اجتهاد و تقلید، خمس، اجاره، حجر، دین، مسائل مستحدثه پزشکی و ربا را تدریس کرد.

هما کنون درس خارج فقه (خلل فی الصلاه) ایشان در بزرگترین مَدرسِ مدرسه آیت اللّه العظمی خوئی مشهد (زیر گنبد) برگزار می شود.

ایشان به پیروی از استاد خود مرحوم آیت اللّه حاج شیخ حسین حلی، در ایام تعطیلی حوزه به تدریس فقه معاصر می پردازد و تاکنون بحث هایی چون مسائل مستحدثه پزشکی، ربا، اجتهاد و تقلید را در این ایام مورد بحث قرار داده است.

معظمله همچنین اهتمام ویژهای به مباحث اخلاقی و اعتقادی و تربیتی طلاب داشته و در کنار تدریس فقه و اصول به تدریس تفسیر «زیارت جامعه کبیره» (به مدت شش سال) و تدریس دو دوره «مبانی تفسیر قرآن» و تفسیر دعای «مکارم الاخلاق» پرداخته است.

هم اکنون نیز درس شرح زیارت عاشورای ایشان، روزهای چهارشنبه بعد از درس خارج فقه معظم له برگزار می شود.

حضرت آیت اللّه مرتضوی همواره وظیفه اصلی خود را تقویت مبانی حوزه های علمیه و تدریس و تربیت شاگردان دانسته و از پذیرفتن هرگونه منصب و تصدی شئون مرجعیت گریزان بوده است.

آثار و تألیفات

آیت اللّه مرتضوی برخی از درس هایشان را که به قلم خود به صورت مخطوط نگاشته اند موجود است؛ از جمله:

حدود، قضاء، دیات، قصاص، صوم، اعتکاف، اجتهاد و تقلید، خمس، اجاره، حجر، دین، ربا، حج، خلل در صلاة و یک دوره کامل اصول. همچنین معظمله تقریرات درس اساتید بزرگوار خود را نیز نوشته است؛ همانند تقریرات کتاب خمس و صلاة آیت اللّه العظمی

خوئی رحمه الله علیه، تقریرات کتاب زکات، مکاسب و طهارت و یک دوره کامل خارج اصول مرحوم آیت اللّه العظمی شیخ حسین حلی رحمه الله علیه، تقریرات کتاب حج، اجاره و یک دوره خارج اصول مرحوم آیت اللّه العظمی شاهرودی رحمه الله علیه و کتاب اجاره مرحوم آیت اللّه العظمی میلانی رحمه الله علیه.

در سال های اخیر نیز تقریرات درس مکاسب ایشان، (کتاب البیع در سه جلد و کتاب الخیارات در دو جلد) به قلم فاضل ارجمند حجت الاسلام سیدمحسن مرتضوی توسط مؤسسه بوستان کتاب به چاپ رسیده است.

تقریرات کتابهای فقهی حج و حجر، همچنین تفسیر زیارت جامعه کبیره ایشان نیز - ان شاءاللّه - به زودی به چاپ خواهد رسید.

خصوصیات اخلاقی

در گفتوگوهایی که با بعضی از شاگردان برجسته ایشان شده است برخی از خصوصیات و سجایای اخلاقی معظم له مورد تأکید و توجه شاگردان بوده است که به آنها اشاره می شود:

تمحّض در تدریس

ایشان به معنای واقعی کلمه، خود وزندگی اش را وقف تدریس و تربیت طلاب کرده اند و یک مدرس و معلم به تمام معنا هستند و از قبول هرگونه منصب اجتماعی و حتی منصب و شئون مرجعیت و افتاء همواره گریزانند. با اشتیاق و تمام وجود، به طلاب درس می دادند و به گفته خودشان، برای هر درس، بیش از سه ساعت مطالعه می کنند و وقتی که طلاب درس را می فهمیدند گویا تمام دنیا به ایشان داده می شد. تنها دغدغه ایشان تدریس و تربیت طلاب فاضل بود. بدینسان ثمره بیش از شصت سال تدریس مستمر، تربیت شاگردان فاضل برای حوزه های علمیه و جامعه اسلامی به یادگار مانده است. ⁽¹⁾

تواضع و شهرت گریزی

بی شک هرکس محضر پرفیض ایشان را درک کند در وهله اول جذب شخصیت اخلاقی و معنوی، تواضع و افتادگی ایشان خواهد شد. در اخلاق و تواضع حقیقتاً ایشان اسوه عملی برای همگان می باشند، استادی که خود بدون هیچ گونه تشریفات و همراه به درس می آید، پیاده به حرم مطهر حضرت رضا (علیه السلام) مشرّف می شود و مایحتاج روزانه زندگیاش را خود از بازار تهیه می کند. بی تردید تواضع، بی توجهی به القاب و عناوین و شهرت گریزی و دوری از مطرح شدن در جامعه و پرهیز از قبول هرگونه منصب اجتماعی و شئون مرجعیت، شخصیت ایشان را متمایز و برجسته نموده است. نمودِ عینیِ «هرچه علم بیشتر، تواضع بیشتر» را به معنای واقعی در شخصیت ایشان شاهد بوده و هستیم. ⁽¹⁾

توسل و عشق وافر به اهلبیت (علیهم السلام)

محبت و عشق وافر ایشان به اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) مثال زدنی است؛ چه زمانی که در نجف اشرف بودند و هر روز نماز صبح خود را در حرم مطهر امیرالمومنین (علیه السلام) می خواندند و سپس، تعقیبات نماز را در پیاده روی روزانه خود به سمت کوفه انجام می دادند و پس از آن به محل تدریس خود در مسجد شیخ انصاری می رفتند. همچنین در ایام اقامت در نجف اشرف بارها همراه طلاب و فضلای نجف اشرف در ایام زیارتی پیاده به کربلای معلی مشرّف می شدند. در مشهد مقدس هم تشرف روزانه ایشان به حرم حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا (علیه السلام) با پای پیاده و بدون هیچ گونه تشریفات و همراه، در اذهان همه طلاب و مردم ماندگار شده است.

مداومت به خواندن زیارت عاشورای کامله در هر روز از ایام جوانی تاکنون از توفیقات حضرت استاد است. در زمانی که برخی شبهات درباره فاطمیه مطرح شده بود با مشورت رفیق دیرین خود، فقیه عالی مقام حضرت آیت اللّه میرزاعلی آقای فلسفی رحمه الله علیه اقدام به برگزاری دسته عزای فاطمیه در مشهد مقدس نمودند که تا سال های اخیر ادامه داشت و در ایام فاطمیه نیز در منزل خود اقامه عزا می کردند. این مجلس از حدود سی سال پیش تاکنون ادامه دارد و خود حضرت استاد، عزاداران فاطمی را استقبال و اکرام می کنند. ایشان نزدیک چهل سال در مراسم غبارروبی ضریح مطهر رضوی همراه با مقام

معظم رهبری و دیگر بزرگان شرکت می کردند و خود به غبارروبی و گلاب افشانی آن مضجع منور می پرداختند.

دسته بندی و تنظیم مطالب هر درس

هنر ایشان در تدریس و دسته بندی مطالب هر درس و تسلط فوق العاده بر مباحث درس بی نظیر است، می توان گفت روش مندی و برنامه ریزی ایشان برای تدریس دروس سطح در حوزه نجف اشرف در ده ه چهل و پنجاه شمسی منحصر به فرد بود و جز اساتیدی، مثل مرحوم آیت اللّه العظمی خوئی و شهید صدر که برای درس خارج خود برنامهریزی و نظم خاصی ارائه می کردند، استادی با این ویژگی وجود نداشت. خود ایشان درباره تنظیم مطالب هر درس می فرمود: بعد از مطالعه و تحقیق برای ارائه درس، حداقل یک ساعت برای تنظیم و دستهبندی مطالب هر درس وقت می گذارم. ورود و خروج به بحث را به گونه ای تنظیم می کردند که پیچیده ترین مباحث رسائل و مکاسب و کفایه، بسیار روان و ساده می شد. این گونه بود که درس ایشان در ارائه ساده و شیوا، بسیار عمیق و دقیق هنرنمایی می کرد. ⁽¹⁾1

درحقیقت درس ایشان روش بیان و حل یک مسئله علمی و ارجاع به منابع را به خوبی به طلاب می آموخت و زیبا و سخاوتمندانه، منابع و مآخذ هر بحث را به طلاب ارائه می داد. ⁽²⁾2

طراوت و نشاط و اشتیاق استاد برای تعلیم و تفهیم و آرامش خاص ایشان در بیان مطالب از اموری است که همواره درس را برای طلاب جذاب و شیرین می کند.

نظم و جدیت در درس

ایشان تعلیم و تدریس و تربیت را بر هر امر دیگری مقدم می داند و این مهم را با رفتار و عمل خود به شاگردان القا می کند، لذا خود را وقف تدریس و تربیت

شاگردان مکتب امام صادق (علیه السلام) نموده و همواره از قبول هرگونه منصب و شئون مرجعیت، گریزان بوده است. نظم مثال زدنی ایشان در شروع بهموقع درس و خاتمه آن و تدریس مستمر بدون تعطیلی و وقفه، زبان زد شاگردان بوده است. از خود ایشان نقل شده است که اگر روزی دیدید به درس نیامدم بیایید جنازه مرا از خانه ببرید. ⁽¹⁾

یادم می آید روزی که ایشان سر درس خارج فقه خود سکته کرد، دقایقی صدای ایشان قطع شد و طلبه ها اصرار داشتند که استاد به بیمارستان منتقل شوند، ولی ایشان با هر زحمتی درس را ادامه داد و بعد از درس به بیمارستان مراجعه کرد که بعدا مشخص شد سر درس سکته قلبی کرده بودند. این، نشان دهنده جدیت و اهتمام استاد به درس و عدم تعطیلی آن می باشد. ⁽²⁾

حقیقتاً شاگردپروری ایشان و تدریس مستمر و بدون تعطیلی در بیش از چهار ده ه حضور در مشهد مقدس و تربیت طلاب و فضلای بسیار را می توان در تاریخ حوزه علمیه مشهد بیسابقه و بیبدیل دانست. ⁽³⁾

شاگردپروری و ارتباط پدرانه با طلاب

توجه به طلاب و تکریم آنان، در سیره اخلاقی ایشان عیان است. تفقد مستمر از طلاب و توجه پدرانه به آن ها، دقت و تأمّل و توجه به اشکالات و پرسشهای شاگردان، تشویق و ترغیب طلاب فاضل و با استعداد از اموری است که معظم له بسیار بر آن مواظبت می نمود و همیشه طلاب را با آغوش باز پذیرا بودند. بی تردید، رعایت این نکات سبب رشد و تعالی علمی و معنوی طلاب می شود. ⁽⁴⁾

زهد و ساده زیستی

حضرت استاد، عالمی وارسته، متخلق، ساده زیست و زاهد به تمام معناست و

هیچ گونه تعلقی به شئون دنیوی ندارد. خانه، فرش و وسایل آن از سی سال پیش که خدمتشان رسیدم تا به امروز تفاوتی نکرده و چیزی اضافه نشده است،این سیره وسبک زندگی حقیقتاً برای ما طلاب و حوزه علمیه درس اخلاق عملی است. ⁽¹⁾

توجه به نیازها و مسائل روز و محل ابتلای جامعه اسلامی

معظمله با توجه به نیاز حکومت اسلامی، درس خارج فقه خود را در سال 1362 با کتاب القضاء و سپس حدود و قصاص و دیات و شهادات شروع کرد که حاصل آن ها تربیت ده ها استاد فاضل و قضات با سواد شد که امروزه هریک افتخاری برای جامعه اسلامی شده اند.

با شروع جنگ تحمیلی علاوه بر حضور چندباره خود در جبهه ها، طلاب را برای حضور در جبهه ها تشویق می کرد و بارها می فرمود: شما به جبه ه بروید من درس را برای شما جبران خواهم کرد. همچنین در ده ه شصت و هم زمان با سلسله همایش های دیدگاه های اسلام در پزشکی در مشهد مقدس و ایجاد پرسش های فقهی فراوان درباره مسائل پزشکی جدید، همچون پیوند اعضا و مرگ مغزی سالهای متعدد در ماه مبارک رمضان و تابستان به تدریس خارج فقه مسائل مستحدثه پزشکی و بعدها نیز با توجه به نیاز جامعه مسائل مستحدثه بانکی و ربا را تدریس کرد.

احترام به اساتید و بزرگان

احترام و تکریم بزرگان مذهب و فقهای شیعه در کلام و درس ایشان بسیار مشهود و محسوس است. ایشان همیشه بزرگان را با احترام و القاب یاد می کند و در مقام اشکال و نقد نیز بسیار باادب، اشکالات خود را مطرح می کند و از اساتید بزرگ خود با القابی زیبا یاد می نمود. تعبیر «سیدنا الاستاد» را برای امام خمینی رحمه الله علیه و تعبیر «استادنا المحقق» را برای آیت اللّه العظمی خوئی رحمه الله علیه و تعبیر «شیخنا المحقق» را برای آیت اللّه العظمی شیخ حسین حلی به کار می برد.

خود ایشان درباره احترام به استاد، قضی های جالب و تأثیرگذار از استاد بزرگوارشان آیت اللّه العظمی شیخ حسین حلی رحمه الله علیه نقل می کرد: درس آن بزرگوار به سبب عمق بالای علمی، جمعیت زیادی نداشت و فقط بیست تا سی نفر از فضلای نخبه و با استعداد وخواص، در درس ایشان در حجره مقبره مرحوم نائینی رحمه الله علیه در حرم امیرالمؤمنین (علیه السلام) شرکت می کردند. در اواخر عمرشان، کسالت و ضعف شدید داشت و درس گفتن و صحبت کردن برایشان مشکل شده بود، ولی بااین حال در درس حاضر می شد و در سالهای آخر، کم کم طلاب و شاگردان که می دیدند این درس دیگر استفاده قبلی را ندارد، درس ایشان را رها کردند و کار به جایی رسید که فقط من ماندم و استاد. ایشان می آمد چند دقیقه ای با بی حالی جملاتی می گفت و می رفت بااین حال من درس را رها نکردم و تا روز آخر که ایشان به مقبره مرحوم نائینی می آمد من هم آمدم و چه برکات زیادی از این احترام به ایشان در زندگی علمی و شخصی خود دیدم.

ارتباط با مردم

معظمله پس از هجرت به مشهد مقدس به درخواست مردم در مسجد «الهادی» میدان شهدا مشهد اقامه جماعت نمود و مسجد ایشان پایگاهی برای جوانان انقلابی و متدیّن بود و این مهم تا قبل از کسالت قلبی ایشان ادامه پیدا کرد و بعد از آن، فرزند بزرگوار ایشان حضرت حجت الاسلام و المسلمین حاج سیدهادی مرتضوی اقامه جماعت می کند. حضرت استاد در طول این سالیان متمادی به خود پاسخگوی پرسش های شرعی مردم به صورت تلفنی بوده و هستند و خود ایشان بدون هیچ گونه تشریفاتی به طور مستقیم به سؤالها و حرفهای مردم گوش فرا می دهند. همچنین ایشان به بازار رفته و با مردم رفت وآمد داشته و مایحتاج روزانه خود را تأمین می کند.

حافظه قوی

حضرت استاد، حافظه فوق العاده قوی دارد، ایشان چه در درس سطح و چه در خارج بیش از 45 دقیقه کل درس را به صورت دسته بندی از حفظ بیان می فرماید که چنین تدریسی انصافاً در چنین زمانی در حوزه های علمیه کم نظیر یا بی نظیر است و

حتی بسیاری از روایات و آدرس کتاب ها و منابع را از حفظ بیان می کرد که حکایت از اهتمام فوق العاده ایشان به درس و حافظه فوق العاده ایشان دارد و در سال های گذشته که ایشان مثل مکاسب و کفایه وخارج فقه و اصول چند درس را پشت سرهم تدریس می کردند مطالب همه دروس را به صورت دستهبندی و مرتب همراه با آدرس، بدون هیچ گونه خلط و اشتباهی القا می کرد. ⁽¹⁾

شاگردان

مجتهدان و فضلا و اساتید بزرگواری در طول بیش از شصت سال تدریس پیاپی و مستمر فقیه عالی مقام، حضرت آیت اللّه مرتضوی (دامت برکاته) در حوزه های علمیه نجف اشرف و مشهد مقدس از حوزه درسی پربرکت ایشان بهره مند شده اند که دسترسی به بسیاری از آن ها مقدور نبود و خود حضرت استاد نیز امتناع از این جهت داشتند، فقط برخی از اساتید که در زندگینامه خود و یا مصاحبه ها به این نکته اشاره نموده بودند را به اختصار، اشاره می کنیم.

شاگردان نجف اشرف

حضرات آیات و اساتید معظم: سیداحمد مددی، شیخ محمدباقر موحدی نجفی، سیدکاظم مصطفوی، شهید سیدمحمدتقی خویی، سیدمحمدرضا سیستانی، شهید سیدمهدی خلخالی، سیدهاشم هاشمی گلپایگانی، شیخ علی مروجی قزوینی، شیخ محسن اراکی، سیدعلیرضا حیدری یزدی، سیدعلی حسینی اشگوری، علامه سیدعارف سید حسینی (رهبر شیعیان پاکستان)، سیدمنذر حکیم، حاج آقاعلی اسلامی، شیخ مصطفی باقری بنابی، شیخ حسین نجاتی (از علمای بحرین)، سیدمحمدجواد رکنی، سیدمحسن هاشمی گلپایگانی، سیدرضا برقعی مدرس، سیدمحمدعلی مروج جزایری، سیدعبدالکریم فضل اللّه (از علمای لبنان)، سیدجواد شهرستانی، مرحوم سیدعلی میلانی، شیخ محمد حسن قرهی، شیخ حسین روحانی بسطامی، سیداحمد احسانی (از علمای افغانستان)، علامه عارف حسن واحدی (دبیر کل مجمع علمای شیعه پاکستان )، شیخ مهدی بخارایی،

سیدعلی اصغر هاشمی (امام جمعه لامرد) از شاگردان درس نجف ایشان بودند.

شاگردان مشهد مقدس

شیخ جواد مروی، سیداحمد حسینی خراسانی، شیخ عباسعلی زارعی سبزواری، شیخ عبداللّه احمدی شاهرودی، سیدعبدالهادی مرتضوی، شیخ مصطفی محامی، شیخ رضا رمضانی گیلانی، سیدمحمدرضا حسینی آملی، سیدمصباح عاملی، سیدعلی شهرستانی، محمدحسن ربانی بیرجندی، شیخ محسن ملکی، محمدرضا عصمتی، شیخ محمدصادق سیبویه، سیدمهدی نقیبی، غلامرضا باقری کیا، سیدحسن وحدتی شبیری، محسن جهانگیری، شیخ علی فروغی، شیخ عباس مقدسیان، شیخ علی رضایی تهرانی، شیخ رضا امینیان، مرحوم سیدابراهیم مهاجریان (امام جمعه طبس)، سیدمحمد واحدی، رضا حق پناه، سیدعلی سجادیزاده، سیدمرتضی میرکتولی، شیخ احمد عالمی، علی قربانی خراسانی، سیدمهدی احمدی نیک، حسن حکیم باشی، محمدحسن مهدوی مهر، علی نصیری، شیخ مهدی عدالتیان، محمدمهدی مسعودی، سیدباقر موسوی شاهرودی، علی نهاوندی، مجتبی الهی خراسانی، محمد سیدآبادی، سیدعلی مصطفوی کاشانی، سیدحسن شریفی، ابوالفضل عادلی نیا، علی خیاط، محمدحسین بحرینی، مرحوم سیدمحمدرضا طباطبایی شیرازی، شیخ اسماعیل فیاض، شیخ محسن کافی، سیدحیدر علوی نژاد، محمدحسین سبحانی (امام جمعه گنبد)، حسین کوثری، سیدجعفر موسوی اصفهانی، سیدهادی موسوی شاهرودی، محمدصادق علمی، موسی سالمی، شیخ علی محمدپور، رضا زرندی، علی جلائیان، محمدرضا جواهری، محمدرضا کاظمی، سیدموسی صدر، سیدمحمد مرتضوی، محمدرضا جواهری، سیدمحسن مرتضوی، مرتضی فاطمی بیرجندی، حسین احمری، سیدعلیرضا واسعی، سیدمرتضی اسدی، سیدابراهیم سجادی، شیخ حسین سلطانیان، شیخ حسین دستپروری، حسن رحیم پورازغدی، سیدمحسن موسویفر، شهید سیدرضا کامیاب، سیدمحمد موسوی (امام جمعه چابهار)، عباسعلی علیزاده، محمدباقر فرزانه، اکبر فرجام، مصطفی پورمحمدی، حسن درویشیان، اسماعیل شوشتری، غلامحسین اسماعیلی، عبدالعلی گواهی از شاگردان درس مشهد ایشان اند.

مقدمه حضرت استاد

عهد هر امام بر گردن شیعیان

روایتی در بحارالأنوار ⁽¹⁾با سند شیخ صدوق نقل شده است. شیخ صدوق این روایت را - که معتبره می باشد - در علل الشرائع و هم در عیون اخبار الرضا (علیه السلام) آورده است.

سلسله سند: عن ابن الولید (محمّد بن حسن بن ولید، از اجلاء و استاد شیخ صدوق)، عن الصفار (محمّدبن حسن بن صفار از اکابر)، عن ابنعیسی(محمّد بن احمد بنعیسی، ثقه)، عن الوشاء (حسن بن علی بنوشاء از اجلاء راویان است و از ثقات و رؤسای مذهب).

قال: إِنَّ لِكُلِّ إِمَامٍ عَهْداً فِي عُنُقِ أَوْلِيَائِهِ وَ شِيعَتِهِ وَ إِنَّ مِنْ تَمَامِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَ حُسْنِ الْأَدَاءِ زِيَارَةَ قُبُورِهِمْ فَمَنْ زَارَهُمْ رَغْبَةً فِي زِيَارَتِهِمْ وَ تَصْدِيقاً لِمَا رَغِبُوا فِيهِ كَانَ أَئِمَّتُهُمْ شُفَعَاءَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ؛ ⁽²⁾

امام رضا (علیه السلام) فرموده است: همانا براى هر یک از امامان بر گردن دوستان و شیعیانش حقى است و یکى از لوازم وفاى به عهد و خوب اداکردن این حق، زیارت مرقدهاى مطهّر ایشان است. پس هر کس با میل و رغبت، ایشان را زیارت کند و آنچه را آنان آورده و بدان تمایل دارند تصدیق نماید، روز قیامت امامانشان شفیع او خواهند بود.

می فرماید: هر امامی به گردن پیروان و شیعیانش معاهده و قراردادی دارد.

وَ إِنَّ مِنْ تَمَامِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَ حُسْنِ الْأَدَاءِ زِيَارَةَ قُبُورِهِمْ؛ «از جمله مفاد معاهده این است که پس از شهادت ائمه (علیهم السلام)، شیعیان به زیارت قبور ایشان رفته و زیارت جامعه، امین

اللّه، عاشورا و یا هر زیارتی که دوست دارند بخوانند.

آثار زیارت معصومان (علیهم السلام)

فَمَنْ زَارَهُمْ رَغْبَةً فِي زِيَارَتِهِمْ وَ تَصْدِيقاً لِمَا رَغِبُوا فِيهِ كَانَ أَئِمَّتُهُمْ شُفَعَاءَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، ⁽¹⁾کسی که به زیارت ایشان می رود: سبب می شود امام شفاعتش کنند؛ قلبش نورانی شود؛ پردهای از پرده ها کنار برود و صفت رذیلهای را از خود دور کند. کسی که معتقد باشد با خدمت امام رسیدن و توجه امام، اگر مبتلا به حسد است، امام می تواند مشکلش را حل کند، اگر برای شفاعت می رود، معتقد باشد می تواند امام را شفیع خود قرار بدهد.

اگر فردی با چنین اعتقاداتی به زیارت امام رضا (علیه السلام) رفت و زیارت جامعه را خواند، بنا بر روایت یادشده، ائمّه (علیهم السلام) از او در روز قیامت شفاعت می کنند.

این گونه گفته شود: خداوند امام راکه از همه رئوف تر است و از او این کار ساخته است، در روز قیامت که «یوم التناد»، «یوم الندامه» و «یوم الحسره» است شفیع قرار دهد.

سختی های روز قیامت و اهمّیّت شفاعت

اشاره

برای قیامت در سوره غافر چند اسم بیان شده است:

1. یوم التلاق:

رَفيعُ الدَّرَجاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاق؛ ⁽²⁾ او درجات (بندگان صالح) را بالا مى برد، او صاحب عرش است، روح (مقدّس) را به فرمانش بر هر کس از بندگانش که بخواهد القاء مى کند، تا(مردم را) از روز ملاقات [روز رستاخیز] بیم دهد!

روز قیامت «یوم التلاق» است؛ روزی که شاهد و مشهود با همدیگر ملاقات می کنند.

2. یوم التناد:

وَ يا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ؛ ⁽¹⁾ اى قوم من! من بر شما از روزى که مردم یکدیگر را صدا مى زنند (و از هم یارى مى طلبند و صدایشان به جایى نمى رسد) بیمناکم!

امام می فرمایند: «یوم التناد» این گونه است که روز قیامت مردم به گرفتاری خود توجّه پیدا می کنند؛ در آن هنگام، از شدّت سختی ها، قلب می خواهد از کالبد خارج شود، و استقراری ندارد که راحت باشد.

در آن روز انسان ها می فهمند، مهمومین و مکروبین هستند و دیگر راه نجاتی ندارند و می فهمند که بعضی در نعمت های الهی زندگی می کنند.

امام می فرمایند: یوم التناد روزی است که اهل جهنم اهل بهشت را صدا می زنند:

وَ نادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ قالُوا إِنَّ اللّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرينَ؛ ⁽²⁾ و دوزخیان، بهشتیان را صدا مى زنند: «(محبّت کنید) و مقدارى آب، یا از آنچه خدا به شما روزى داده، به ما ببخشید!» آنها (در پاسخ) مى گویند: «خداوند اینها را بر کافران حرام کرده است!»

اهل جهنم اهل بهشت را صدا می زنند که گرفتاری ما را می بینید! هیچ پاسداری نداریم. کسی نیست که از ما دفاع کند؛ یا از ما شفاعت نماید. آنجا شاهد و مشهود هستند، حاکم و محکوم خود باید تسویه کنند. آن وقت است که اصحاب نار می گویند به این گرفتاری ما رحم کنید، قطره آبی به ما برسانید.

نقل شده است: چهل سال طول می کشد که اهل بهشت جواب می دهند: إِنَّ اللّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرينَ؛ ⁽³⁾شراب و غذای بهشتی به شما داده نمی شود، انسان یقین داشته باشد که روز قیامت این گونه است، لذا می گویند «یوم الحسره» است.

وقتی مأیوس می شوند به سراغ نگهبان جهنم می روند که شما از خدا بخواهید یک

روز به ما مهلت بدهد تا نفسی بکشیم. خطاب می رسد: إِنَّکُم مَّاکِثُونَ. ⁽¹⁾

بنابر آنچه بیان شد ائمه (علیهم السلام) می فرمایند: اگر کسی ما را زیارت کند، ما در روز قیامت برای او شفاعت می کنیم.

آری، در قیامت - که اوضاع و احوال سخت و سهمگین است - اولیای الهی دوستان خود را شفاعت کرده و از هلاکت می رهانند.

در روایتی آمده است که وجود مقدس امام حسن مجتبی (علیه السلام) از رسول خدا پرسیدند: پاداش کسی که شما را زیارت کند چیست؟ حضرت فرمودند:

مَنْ زَارَنِي أَوْ زَارَ أَبَاكَ أَوْ زَارَكَ أَوْ زَارَ أَخَاكَ كَانَ حَقّاً عَلَيَّ أَنْ أَزُورَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى أُخَلِّصَهُ مِنْ ذُنُوبِه؛ ⁽²⁾ هر که مرا، یا پدرت، یا خودت، یا برادرت را زیارت کند بر من حق دارد که روز قیامت او را زیارت کنم تا از گناهانش رهایش سازم.

از حضرت رضا (علیه السلام) نقل است که فرمودند:

انْ زَارَنِي... كُنْتُ أَنَا وَ آبَائِي شُفَعَاءَهُ يَوْمَ الْقِيَامَة؛ ⁽³⁾ هرکس مرا زیارت کند... من و پدرانم شفیعان او در روز قیامت باشیم.

رسول خدا در روایتی می فرمایند:

حُبِّي وَ حُبُّ أَهْلِ بَيْتِي نَافِعٌ فِي سَبْعَةِ مَوَاطِنَ أَهْوَالُهُنَّ عَظِيمَةٌ: عِنْدَ الْوَفَاةِ وَ فِي الْقَبْرِ وَ عِنْدَ النُّشُورِ وَ عِنْدَ الْكِتَابِ وَ عِنْدَ الْحِسَابِ وَ عِنْدَ الْمِيزَانِ وَ عِنْدَ الصِّرَاط؛ ⁽⁴⁾

دوستى من و دوستى خاندانم در هفت موطن - که هراسى عظیم دارند - سودمند است: هنگام مرگ، در گور، وقت برآمدن از قبر، زمان دریافت نامه اعمال، نزد حساب، پاى میزان و بر صراط.

سند زیارت جامعه

اشاره

شیخ صدوق درباره زیارت جامعه کبیره روایتی نقل کرده است که سند ⁽¹⁾آن اینچنین است:

رَوَى محمّد بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْبَرْمَكِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِاللّهِ النَّخَعِيُّ قَالَ: قُلْتُ لِعَلِيِّ بْنِ محمّد بْنِعَلِيِّ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرِ بْنِ محمّد بْنِ عَلِيّ ِبْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِيطَالِبٍ (علیهم السلام: عَلِّمْنِي يَا ابْنَ رَسُولِ اللّهِ قَوْلًا أَقُولُهُ بَلِيغاً كَامِلًا إِذَا زُرْتُ وَاحِداً مِنْكُم...)؛ ⁽²⁾ محمّد بن اسماعیل برمکی از موسی بن عبداللّه نخعی روایت کرده: به علی (حضرت هادی) بن محمّد (حضرت جواد) بن علی (حضرت رضا) بنموسی (حضرت کاظم) بن جعفر(حضرت صادق) بن محمّد (حضرت باقر) بنعلی (حضرت سجاد) بن حسین (حضرت سیّدالشهداء) بن علی بن أبیطالب (علیهم السلام) عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! زیارتی بلیغ و کامل به من تعلیم دهید تا هرگاه خواستم یکی از شما را زیارت کنم، آن را بخوانم....

زیارت «جامعه کبیره» در مفاتیح الجنان نقل شده و برای همهٔ ائمّه (علیهم السلام) خوانده می شود.

مرحوم صدوق از دو طریق این روایت را نقل کرده است:

طریق اول:

و ما كان فيه عن محمّد بن إسماعيل البرمكيّ فقد رويته عن عليّ بن أحمد بن موسى؛ و محمّد بن أحمد السنانيّ؛ و الحسين بن إبراهيم بن أحمد بن هشام المكتّب (رضي اللّه عنهم) عن محمّد بن أبي عبداللّه الكوفيّ، عن محمّد بن إسماعيل

البرمكي. ⁽¹⁾

محمّد بن اسماعیل و محمّد بن ابی عبداللّه که در این طریق آمده ثقه ⁽²⁾هستند و شبه های در این سند نیست.

طریق دوم:

همین زیارت را مرحوم صدوق در عیون اخبار الرضا (علیه السلام) به سند دیگری روایت کرده است که در آن سند آمده است:

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ محمّد بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ رَضِيَ اللّهُ عَنْهُ وَ محمّد بْنُأَحْمَدَ السِّنَانِيُّ وَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِاللّهِ الْوَرَّاقُ وَ الْحُسَيْنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ هِشَامٍ الْمُكَتِّبُ، قَالُوا: حَدَّثَنَا محمّد بْنُ أَبِي عَبْدِاللّهِ الْكُوفِيُّ وَ أَبُوالْحُسَيْنِ الْأَسَدِيُّ، قَالُوا: حَدَّثَنَا محمّد بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْمَكِّيُّ الْبَرْمَكِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ النَّخَعِيُّ، قَالَ:.... ⁽³⁾ کلمه «قالوا» در این سند یعنی این که هر چهار تن این را به او گفته اند.

دو جای این سند نیاز به قرائن خارجیه دارد:

اول: اساتید اربعه صدوق، توثیق نشده اند، لذا اینجا نیاز است از قرائن خارجیه استفاده شود.

دوم: در بعضی نسخه ها «موسی بن عبداللّه نخعی»، ⁽⁴⁾و در بعضی دیگر «موسی بن عمران نخعی» ⁽⁵⁾آمده است، در اینجا هم باید از قرائن خارجیه استفاده شود ⁽⁶⁾

قرائن و مؤيدات

قرائن بسیاری وجود دارد که در جایگاه مؤید یاد می شود و با آنها اطمینان می یابیم این زیارت از امام هادی علیه السلام صادر شده است.

برخی از این قرائن عبارت است از:

بیان مرحوم مجلسی اول

زیارت جامعه را مرحوم مجلسی اول دو شرح کرده است؛ یکی در روضة المتقین و یکی هم جداگانه است.

ایشان زیارت جامعه کبیره را مورد عنایت و تأیید حضرت صاحب الأمر علیه السلام می داند و عباراتی همچون: «بتقرير الصاحب» ⁽¹⁾و «نعمت الزیارة» ⁽²⁾را آورده و آنها را - ضمن بیان جریاناتی که برای شخص ایشان رخ داده است - توضیح می دهد. ⁽³⁾

السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ بَيْتِ النُّبُوَّة

اشاره

سلام بر شما ای خاندان نبوّت.

«سلام» در اصل اسم مصدر و به معنای امنیت و سلامتی است. به همین جهت به بهشت «دار السلام» ⁽¹⁾گفته می شود؛ چون سرای عافیت و سلامتی همیشگی است به گونه ای که از همه انواع آفات (مانند بیماری، فقر، پیری، ضعف، نقص، مرگ و نابودی) عاری می باشد البته گاهی نیز معنای مصدری دارد و آن زمانی است که برای دعا جهت ایمنی از آفات - در دین و جانش - به کار رود. ⁽²⁾

پس از روشن شدن معنای لغوی سلام، در این جمله السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ بَيْتِ النُّبُوَّة چند جهت بحث می شود:

جهت اول: معنای «سلام» در فراز اوّل زیارت

اشاره

در مورد این سلام، احتمالاتی وجود دارد:

احتمال اول: حفظ

سلام در اینجا به معنای حفظ است گویا زائر می گوید: الله حافظ عليكم. ⁽³⁾آنچه را که شما از مقامات معنویه و غیر معنویه و از علوم عصمت، شجاعت، سخاوت و

شفاعت دارید خداوند برای شما محفوظ نگه دارد.

احتمال دوم: تجدید میثاق

سلام در این جا به معنای تجدید میثاق است، گویا زائر وقتی خدمت حضرت رضا می رسد و می گوید «السلام علیکم» اراده می کند به میثاقی که با شما بسته ایم،وفاداریم و امیدواریم آن قراری که خداوند به شما داده است - إن شاء الله - عملی شود.

دلیل این احتمال، روایتی است که داوود بن کثیر رقّی از امام صادق نقل می کند.

عَنْ دَاوُدَ بْنِ كَثِيرِ الرَّقِّيَّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ: مَا مَعْنَى السَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ؟ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ (تَبَارَكَ وَتَعَالَى لَمَّا خَلَقَ نَبِيَّهُ وَوَصِيَّهُ وَ ابْنَتَهُ وَ ابْنَيْهِ وَ جَمِيعَ الْأَئِمَّةِ وَخَلَقَ شِيعَتَهُمْ أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ وَأَنْ يَصْبِرُوا وَ يُصَابِرُوا وَيُرَابِطُوا وَ أَنْ يَتَّقُوا اللهَ وَوَعَدَهُمْ أَنْ يُسَلَّمَ لَهُمُ الْأَرْضَ الْمُبَارَكَةَ وَالْحَرَمَ الْآمِنَ وَأَنْ يُنَزِّلَ لَهُمُ الْبَيْتَ الْمَعْمُورَ وَيُظْهِرَ لَهُمُ السَّقْفَ الْمَرْفُوعَ وَ يُرِيحَهُمْ مِنْ عَدُوِّهِمْ وَ الْأَرْضِ الَّتِي يُبَدِّلُهَا اللهُ مِنَ السَّلَامِ وَيُسَلِّمُ مَا فِيهَا لَهُمْ لا شِيَةَ فِيهَا قَالَ لَا خُصُومَةً فِيهَا لِعَدُوِّهِمْ وَأَنْ يَكُونَ لَهُمْ فِيهَا مَا يُحِبُّونَ وَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَى جَمِيعِ الْأَئِمَّةِ وَ شِيعَتِهِمُ الْمِيثَاقَ بِذَلِكَ. وَ إِنَّمَا السَّلَامُ عَلَيْهِ تَذْكِرَةٌ نَفْسِ الْمِيثَاقِ وَ تَجْدِيدٌ لَهُ عَلَى اللهِ لَعَلَّهُ أَنْ يُعَجِّلَهُ جَلَّ وَ عَزَّ وَ يُعَجِّلَ السَّلَامَ لَكُمْ بِجَمِيعِ مَا فِيهِ)؛ ⁽¹⁾ داود بن کثیر رقّی گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: معنای سلام بر رسول اکرم صلی الله علیه و آله چیست؟ فرمود:

چون خدای تبارک و تعالی در عالم ارواح پیغمبر اکرم و وصی او و دختر و دو پسرش و امامان دیگر و همه شیعیان را خلق فرمود از آنها پیمان گرفت که در بلاها صبر کنند و (در برابر دشمنان خدا و هوای نفس) پایداری کنند و از خدا پروا نمایند.

و خدا (در مقابل این امور) به آنها وعده داد که زمین مبارک (مدینه یا بیت المقدس) و حرم امن (مکّه) را تسلیمشان کند و بیت المعمور (فرشتگان یا خاندان ائمّه) را برایشان بیاورد و سقف افراشته (تمام آسمان ها و عرش یا برکات آسمان) را به آنها بنمایاند و ایشان را هم از دشمنشان و هم از آفات زمین - که خدا به جهت سلامتی آنها از شرور

تبدیلش فرموده - آسوده کند.

و آنچه را در زمین است برای آنها سالم دارد و لگه ای در آن نباشد (یعنی در زمین ناسازگاری با دشمن وجود نداشته باشد) و هر چه را دوست داشته باشند در زمین برای آنها موجود باشد.

پیغمبر اکرم نیز از همۀ امامان و شیعیانشان این پیمان را گرفت.

از این رو، سلام بر آن حضرت، یادآوری این پیمان و تجدید آن با خداوند است تا شاید خدای جل و عز در رسیدن وقت این پیمان تعجیل کند و سلامت و سازش را با تمام آنچه در پیمان بود برای شما به زودی آماده نماید.

آری، وقتی انسان به خدمت امام علیه السلام می رسد و می گوید «السلام علیکم»، درحقیقت ابراز می دارد: ما به عهد خود وفاداریم شما هم به عهد خود - که اشاره به ظهور امام زمان باشد - وفا خواهید کرد.

از این رو گفته می شود سلام در اینجا اظهار این است که ما طبق ميثاق عمل خواهیم کرد.

احتمال سوم: از اسامی پروردگار

مقصود از «السلام علیکم»، یعنی سلام که یکی از اسامی پروردگار است، بر شما باد خاصیت این اسم این که هر کسی از آن اسم استفاده کند، تمام رذایلی که در مقام الوهیت نیست، از او زایل و يطهر الرجس می شود. ⁽¹⁾

برای این که «سلام»، اسمی از اسماء خداوند متعال باشد به آیه ای از قرآن کریم استدلال شده است:

هُوَ اللّهُ الَّذي لا إلهَ إِلا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلام...؛ ⁽²⁾ او خدایی است که هیچ معبودی جز او نیست فرمانروا، کاملا پاک (از هر عیب و نقص)، و سلام (سلامت بخش)... است.

بنابر این آیه شریفه هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ سلام یکی از نام های خداوند

متعال است. پس السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ النُّبُوَّهِ یعنی بر شما باد سلام که یکی از نام های خداوند است.

احتمال چهارم: تحیّت زائر به مزور

ظاهرا - و الله العالم - مقصود از این گفتار «تحیّت زائر به مزور» باشد؛ زائر مرد باشد یا زن انسان باشد یا غیرانسان یا ملک باشد و..... مزور امام باشد یا غیر امام، مرد باشد یا زن زنده باشد یا مرده باشد.

وقتی که می گویید «السلام علیکم» انشاء تحیّت برای مزور است واضح ترین مصاديق «انشاء تحيّت» کلمه «سلام» است.

«تحيّت» یعنی طلب حیات برای دیگری یعنی انشاء طلب حیات برای دیگری وقتی می گویید: سلامت باشید یعنی آفتی و مرگی به شما نرسد که دلالت بر طلب حیات دارد. ⁽¹⁾

شاهد بر این معنا، سلام و تحیت از سوی خداست:

فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَة؛ ⁽²⁾ و هنگامی که داخل خانه ای شدید، بر خویشتن سلام کنید، سلام و تحیّتی از سوی خداوند، سلامی پربرکت و پاکیزه!

و شاهد دیگر، سلام و تحیّت اهل بهشت است:

دَعْواهُمْ فيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ؛ ⁽³⁾ گفتار (و دعای) آنها در بهشت این است که «خداوندا، منزهی تو!» و تحیّت آنها در آن جا: سلام؛ و آخرین سخنشان این است که: «حمد، مخصوص پروردگار عالمیان است!»

بنابراین، یکی از احتمالات در کلمه «سلام»، تحیّت است.

شاهد دیگر این که در روایت علی بن ابراهیم آمده است:

كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللّهِ إِذَا أَتَوْهُ يَقُولُونَ لَهُ: أَنْعِمْ صَبَاحاً وَ أَنْعِمْ مَسَاءً. وَهِيَ تَحِيَّةُ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ. فَأَنْزَلَ اللهُ: «وَ إِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللهُ». فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللهِ: قَدْ أَبْدَلَنَا اللهُ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكَ تَحِيَّةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ السَّلَامُ علیکم؛ ⁽¹⁾ چون یاران رسول خدا نزدش می آمدند به ایشان می گفتند صبحت خوش، یا شبت خوش. و این درود جاهلیت بود خدا در (سوره مجادله آیه 9) فرو فرستاد و چون نزدت آیند درودی به تو گویند که خدا به تو نگفته و رسول خدا به آنها فرمود: خدا عوضی بهتر به ما داده که درود اهل بهشت است و آن «السلام علیکم» است.

این روایت بر دو مطلب اشاره دارد اول تحیّت بهشتیان «السلام علیکم» است؛ دوم: تحیّت اسلامی «السلام علیکم» است زیرا تحیّت جاهلی تبدیل به تحیّت اسلامی شده است.

هم چنان که این نوع از سلام سلام و تحیّت حضرت آدم به ملائکه بوده است:

لَمَّا أَسْجَدَ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ الْمَلَائِكَةَ لِآدَمَ وَ أَبَى إِبْلِيسُ أَنْ يَسْجُدَ؛ قَالَ لَهُ رَبُّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ: فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَحِيمٌ، وَ إِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ؛ ثُمَّ قَالَ (عَزَّ وَ جَلَّ) لآدَمَ: يَا آدَمُ انْطَلِقْ إِلَى هَؤُلَاءِ الْمَلَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَقُلْ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ. فَقَالُوا: وَ عَلَيْكَ السَّلَامُ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَكَاتُهُ. فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى رَبِّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ) قَالَ لَهُ رَبُّهُ (تَبَارَكَ وَتَعَالَى): هَذِهِ تَحِيَّتُكَ وَتَحِيَّةُ ذُرِّيَّتِكَ مِنْ بَعْدِكَ فِيمَا بَيْنَهُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَة)؛ ⁽²⁾ چون خدا فرشته ها را به سجده بر آدم واداشت و ابلیس سجده نکرد، پروردگار (عز و جل) به او فرمود: از آن در آکه تو رانده ای و بر توست لعنتم تا روز جزا و به آدم فرمود: برو نزد این گروه فرشته ها و به آنها بگو: «السلام علیکم و رحمه الله و برکاته» وی بر ایشان سلام نمود و آنها در جواب گفتند: «علیک السلام و رحمه الله و برکاته» و چون نزد پروردگارش بازگشت خدا (تبارک و تعالی) به او فرمود: این تحیّتِ تو و فرزندانت پس

از تو در میان خودشان تا روز قیامت است.

واضح است که در روایت، تحیّتِ آدم به ملائکه به صیغه سلام بوده است لذا گفته می شود که سلام صیغه تحیّت از آدم تا خاتم و از خاتم تا یوم القیامه بوده است و سلام تحیّتِ امت قرار داده شده است

هم چنین در این روایت آمده است که به حضرت آدم فرمود: اولاد تو باید همین تحیّت را برای خود انتخاب کنند.

در روایت جامع الاخبار هم آمده است:

السَّلَامُ تَحِيَّةٌ لِمِلَّتِنَا وَ أَمَانٌ لِذِمَّتِنَا؛ ⁽¹⁾ سلام درود ملت ما و حافظ ذمه ماست.

بلکه سلام، تحیّتِ تمام موجودات است، تحیّت درخت، تحیّت جبال و.... «السلام علیکم یا رسول الله» است.

از جابر و امیرالمؤمنین علیه السلام و... در روایات بسیاری نقل شده که رسول خدا بر درخت یا کوهی عبور نمی کردند مگر این که می گفتند: السلام علیک یا رسول الله. در بعضی از روایات فقط کلمه «سلام» و در بعضی «تحية له» دارد. ⁽²⁾

ب: أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ كُنْتُ أَخْرُجُ مَعَ رَسُولِ اللهِ إِلَى أَسْفَلِ مَكَّةَ وَ أَشْجَارِهَا وَلَا يَمُرُّ بِحَجَرٍ وَلَا شَجَرٍ إِلَّا قَالَتْ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللهِ وَ أَنَا أَسْمَع. (محمد بن على ابن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبي طالب، ج 1، ص 90).

ج: فَلَا يَمُرُّ بِعُشْبٍ وَ لَا شَجَرَةٍ إِلَّا قَالَتْ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللهِ تَحِيَّةً لَهُ وَ إِقْرَاراً لِنُبُوَّتِهِ. (حسن بن محمد ديلمي، إرشاد القلوب إلى الصواب، ج 2، ص 408)

نتیجه این که: «السلام علیکم یا اهل لا اله الله»، «السلام عليکم یا اهل بیت النبوه» و سلام هایی مانند آن انشاء تحیّت است.

مرحوم طبرسی می گوید: مفهوم تحیت هر اکرام و قولی است که مخاطب را خوشحال می کند. ⁽³⁾

ب: «التحية: التلقي بالكرامة في المخاطبة». (همان).

سؤال: آیا باید انشاء باشد یا خبر هم باشد همین است؟ اگر دعا نباشد، آیا تحیت

بدون قصد انشاء هم تحقق پیدا می کند؟

سؤال: آیا سلام منحصراً باید به لفظ «تحیّت» باشد یا بدون لفظ هم ممکن است؟ برای نمونه حرکت دادن پا یا دست نظامی یا برداشتن،کلاه همه اینها تحیّت است یا باید لفظ باشد؟ یا مثلاً پول دادن یا خانه دادن یا کتاب دادن هم تحیّت است؟

آنچه بیان شد این که لفظ «السلام» به قصد طلب سلامت، «تحيّة الله و تحيّة الملائكة و«تحيّة الآدم والخاتم و الأمة و الأشجار و الجبال» است. شاهد این ادعا، آیات و روایات است که بخشی از آنها بیان شد.

البته همه معانی - که برای «السلام» گفته شد - می تواند مراد باشد.

جهت دوم: در بیان مراد از اهل بیت در فراز اول زیارت

اشاره

با گفتن: «السلام عليكم يا اهل بيت النبوه» چه کسانی را اراده می کنید؟ وقتی در زیارت عاشورا می خوانید: لَعَنَ اللّهُ أُمَّةً أَسَّسَتْ أَسَاسَ الظُّلْمِ وَالْجَوْرِ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ چه کسانی مراد هستند؟ وقتی در قرآن می خوانید: وَ أُمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ، ⁽¹⁾منظور از اهل چه کسانی هستند؟ وقتی می خوانید: إِنّما يُريدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا، ⁽²⁾منظور چه کسانی هستند؟ در روایت: سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ اَلْبَیْتِ، ⁽³⁾منظور از اهل بیت چه کسانی است؟ در آیات و روایات و ادعیه و زیارات عبارت «اهل البيت» فراوان آمده است.

منظور از اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله چه کسانی هستند؟

در این باره احتمالات گوناگونی وجود دارد اما دو احتمال، بیشتر مطرح است لذا فقط همین دو احتمال را بررسی می کنیم:

احتمال اول: حضرت زهرا و ائمه معصومین علیهم السلام

اشاره

مقصود از اهل بیت در همه این موارد، حضرت زهرا و ائمه اطهار علیهم السلام می باشند. وقتی می گوییم السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ النُّبُوَّهِ، مقصود

معصومین علیهم السلام هستند.

دلیل براین مطلب علاوه بر اتفاق امامیه، روایاتی است که از طریق امامیه و عامه رسیده است که در اینجا یک روایت از امامیه و یک روایت از عامه ذکر می کنیم:

روایت اول: از امامیه

ذیل آیه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْت روایتی آمده است که مرحوم کلینی این روایت را به سه طریق ذکر کرده است: 1. طریق محمد بن یحیی؛ 2. طریق علی بن ابراهیم که هر دو معتبر است و 3. طریق دیگر که ضعف دارد.

روایت از ابوبصیر است، مورد استشهاد این جمله است:

فَكَانَ عَلِيٌّ وَ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ وَ فَاطِمَةُ، فَأَدْخَلَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ تَحْتَ الْكِسَاءِ فِي بَيْتِ أُمِّ سَلَمَةَ ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ أَهْلًا وَ ثَقَلًا وَ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي وَ ثَقَلِي. فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ: أَلَسْتُ مِنْ أَهْلِكَ؟ فَقَالَ: إِنَّكِ إِلَى خَيْرٍ وَ لَكِنَّ هَؤُلَاءِ أَهْلِي وَ ثِقْلِي؛ ⁽¹⁾ فقط علی بود با حسن و حسین و فاطمه علیهم السلام (که خطاب «عَنْكُمُ و يُطَهِّرَكُمْ» درباره آنان صادق بود) و لذا رسول خدا این دسته خاص از اهل بیت را در خانه ام سلمه زیر عبا گرد آورد و فرمود: «بار خدایا! هر پیامبری، خاندانی و عزیزانی دارد، اینان خاندان من و چشم و چراغ من می باشند». ام سلمه همسر

رسول خدا گفت: «مگر من از خاندان شما نیستم»؟ رسول خدا فرمود: «تو به سوی نیکی روانی اما خاندان من و چشم و چراغ من همین چهار تن می باشند».

روایات در این باب بسیار است. بیش از شصت روایت در این باره در تفسیر برهان آمده است.

روایت دوم: از عامه؛

ترمذی نقل کرده است:

حدثنا قتيبة أخبرنا محمد بن سليمان بن الأصبهاني عن يحيى بن عبيد عن عطاء بن أبي رباح عن عمر بن أبي سلمة ربيب النبي صلی الله علیه و آله قال: لما نزلت هذه الآية على النبي صلی الله علیه و آله إِنَّما يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً في بيت أم سلمة فدعا فاطمة وحسنا وحسينا فجلّلهم بكساء و على خلف ظهره فجلّله بكساء ثم قال: اللّهم هؤلاء أهل بيتي فأذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرا قالت أم سلمة و أنا معهم يا نبي الله قال: أنت على مكانك وأنت على خير؛ ⁽¹⁾

وقتى آيه: إنّما يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِیراً در خانه ام سلمه نازل شد پیامبر اکرم حضرت فاطمه و حسن و حسین را فراخواند و زیر کساء قرار داد و علی نیز پشت سر پیامبر بود که او را نیز زیر کساء قرار داد آنگاه فرمود: خدایا اینها اهل بیت من هستند پلیدی را از ایشان دور کن و پاک و پاکیزشان بساز. ام سلمه گفت: ای رسول خدا! من هم با ایشان هستم؟ فرمود: تو جایگاه خود را داری و به سوی خیر هستی.

عبارت: «اللّهم هؤلاء أهل بيتى» شاید بیش از سی تن از راویان عامه این مضمون را نقل کرده اند. ⁽²⁾

نتیجه: مراد از اهل بيت ائمه معصومین علیهم السلام می باشند دلیل آن، روایات متواتره و اجماع امامیه است.

احتمال دوم: شمول ازواج النبی

اشاره

احتمال دوم این است که مراد از اهل بیت معصومین به همراه زوجات رسول خدا صلی الله علیه و آله می باشند. این احتمال معروف و مشهور بین عامه است، برای این که بخواهند سیاست باطل خود را پیش ببرند

برای این احتمال دو،روایت هر دو از ام سلمه است؛ روایت اول علاوه بر ضعف

سندی ضعف دلالی نیز دارد؛ به این که ام سلمه می گوید: وقتی قضایا تمام شد ما هم داخل شدیم در حالی که این طور نیست. و روایت دوم هم ضعف سندی دارد، علاوه بر این که با روایات دیگر منافات دارد.

فخر رازی می گوید:

و اختلفت الأقوال في أهل البيت والأولى أن يقال هم أولاده و أزواجه و الحسن و الحسين منهم و علي منهم لأنه كان من أهل بيته بسبب معاشرته ببنت النبي و ملازمته للنبي؛ ⁽¹⁾

اقوال در خصوص اهل بیت مختلف است، بهتر است گفته شود ایشان اولاد و همسران پیامبرند و حسن و حسین نیز از ایشانند و علی نیز از ایشان است به خاطر معاشرتش با دختر پیامبر و همراهی وی با پیامبر.

گفته است الحسن و الحسین را هم ملحق کنید و امیرالمؤمنین را هم ملحق کنید و این به خاطر کثرت رفت و آمد با پیامبر است.

نقد احتمال دوم

این نظریه قطعاً باطل است چون مخالف با روایات متواتره از فریقین است این احتمال فقط جنبه سیاسی دارد و مبنای دینی ندارد.

در آیات تطهیر اختلاف است. بعضی از روایات عامه می گویند: در خانه ام سلمه نازل شده است و بعضی می گویند در خانه زینب یکی از زوجات پیامبر نازل شده.است هر دو طائفه می گویند وقتی آیه نازل شد خمسه طیبه جمع شدند و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: اللَّهُمَّ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيُّ أَهْلًا وَ ثَقَلًا وَ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي وَ ثَقَلِي. زینب می گوید: ما هم جزء آنهاییم؟ حضرت فرمودند: شما به سوی خیر هستید اما جزء اینها نیستید. ⁽²⁾روایاتی که می گوید آیه در خانه ام سلمه نازل شده زیاد است و در همه آنها

در مقابل تقاضای ام سلمه پیامبر فرمودند: تو به سوی،خیری تو جایگاهت را داری تو همسر منی.

در یک روایت ام سلمه می گوید من گوشه عبا را بالا آوردم که حضرت عبا را کشیدند. ⁽¹⁾

ب: «عن أم سلمة (رضي الله عنها زوج) النبي صلی الله علیه و آله ان رسول الله صلی الله علیه و آله كان بينهما على منامة له عليه كساء خيبري فجاءت فاطمة (رضي الله عنها) ببرمة فيها خزيرة فقال رسول الله صلی الله علیه و آله ادعى زوجك وابنيك حسنا وحسينا فدعتهم فبينما هم يأكلون إذ نزلت على رسول الله صلی الله علیه و آله «انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت ويطهركم تطهيرا فاخذ النبي صلی الله علیه و آله بفضلة إزاره فغشاهم إياها ثم أخرج يده من الكساء وأوماً بها إلى السماء ثم قال اللهم هؤلاء أهل بيتي وخاصتي فاذهب عنهم الرجس وطهرهم تطهيرا قالها ثلاث مرات، قالت أم سلمة رضي الله عنها: فأدخلت رأسي في الستر فقلت يا رسول الله وأنا معكم فقال إنك إلى خير مرتين». (جلال الدين سيوطى، الدر المنثور، ج 5، ص 198).

بیشتر این روایات را سیوطی در «در المنثور، ج 5، ص198» نقل کرده است.

تمام این روایات جریان ام سلمه و زینب را نقل می کند که حضرت اجازه ندادند ایشان داخل شوند و فرمودند: «انك على خير»، «أنت على مكانك»، «إنك من أزواج النبى».

افزون بر اینها همین مضمون از عایشه نیز نقل شده است.

کسی می گوید با پدرم وارد خانه عایشه شدیم، از او پرسیدیم علی بن ابی طالب چگونه بوده است؟ عایشه صفات امیرالمؤمنین را گفت تا به اینجا رسیده که گفته چه بگویم از صفات کسی که پیغمبر او و اولادش را در زیر کساء جمع کرد و این گونه برای آنها دعا کرد... من تقاضا کردم که تحت کساء شوم در یک روایت دارد: «تنحی فانك

علی خیر»، ⁽¹⁾در روایتی دیگر دارد «فدفعنی فقال أنت على خير». ⁽²⁾

در این روایت عایشه می گوید رسول خدا مانع از دخول من در تحت کساء شده است.

نتیجه این که سه تا از زن های پیامبر اعتراف می کنند که ما را داخل کساء راه ندادند ام سلمه عایشه و زینب.

در روایات بسیاری از امامیه نیز این هست که ام سلمه تقاضای داخل شدن کرد ولی حضرت فرمودند: نه؛ «انك من اهلى انك من ازواج النبى؛ أنت على خير».

افزون بر این چهار آیه نیز در این مورد راهگشاست:

1: فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذبين؛ ⁽³⁾

هر گاه بعد از علم و دانشی که (درباره مسیح) به تو رسیده (باز) کسانی با تو به محاجه و ستیز برخیزند به آنها بگو بیایید ما فرزندان خود را دعوت کنیم شما هم فرزندان خود را؛ ما زنان خویش را دعوت نماییم شما هم زنان خود را ما از نفوس خود دعوت کنیم، شما هم از نفوس خود؛ آنگاه مباهله کنیم؛ و لعنت خدا را بر دروغ گویان قرار دهیم.

2: وَ أَمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لانَسْتَلْكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَ الْعَاقِبَةُ

للتَّقْوى؛ ⁽¹⁾ خانواده خود را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شکیبا باش از تو روزی نمی خواهیم؛ (بلکه) ما به تو روزی می دهیم و عاقبت نیک برای تقواست!

3: ذلِكَ الَّذي يُبَشِّرُ اللهُ عِبادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ قُلْ لا أَسْتَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبِ وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ؛ ⁽²⁾

این همان چیزی است که خداوند بندگانش را که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند به آن نوید می دهد بگو من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی کنم جز دوست داشتن نزدیکانم [اهل بیتم]؛ و هر کس کار نیکی انجام دهد بر نیکی اش می افزاییم چرا که خداوند آمرزنده و سپاس گزار است.

4: وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الأُولى وَ أَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَ أَطِعْنَ اللهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً؛ ⁽³⁾

و در خانه های خود بمانید و همچون دوران جاهلیت نخستین (در میان مردم) ظاهر نشوید و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و خدا و رسولش را اطاعت کنید؛ خداوند فقط می خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد. در ذیل بعضی از آیات بیش از پنجاه روایت است که مضمون آنها «اللهم انّ لكلّ نبى أهلاً و هؤلاء أهلى و ثقلی» است.

نتیجه این که می گوییم: کلمه «اهل بیت» حقیقت شرعیه در معصومین علیهم السلام شده است و دلیل آن روایات متواتره بین فریقین است.

بنابراین با این روایات فراوان که وجود دارد چگونه می توان ادعا کرد که زوجات پیامبر نیز از اهل بیت بوده اند؛ و این مخالف با تواتر اخبار شیعه و عامّه است.

نتیجه: اصطلاح «اهل بیت»، منحصر به معصومین علیهم السلام است.

اشکال احتمال دوم این بود که منظور از اهل بیت، ازواج اولاد، حسنین و امیرالمؤمنین می باشند مورد اختلاف ازواج النبی است، دلیل بر این که ازواج داخل هستند این است که ازواج، اهل انسان اند پس باید داخل باشند.

جواب هنگام شک در مفاهیم الفاظ، به لغت مراجعه می کنیم؛ ولی در اینجا روایات فریقین می گویند که ازواج النبی صلی الله علیه و آله خارج هستند و شکی نداریم پس دیگر جای تمسک به لغت نیست.

جهت سوم: در بیان فرق بین اهل بیت پیامبر و آل محمد

اشاره

این مطلب در سه مرحله بحث می شود:

مرحله اول: فرق بین اهل و آل در معنا

اهل ابراهیم و آل ابراهیم یعنی چی؟

در این جا فرقی بین اهل و آل نیست و هر دو به یک معناست، آل فرعون، یعنی تبعه فرعون، تبعیت امت است چه برای سلطان، چه برای فرعون و چه برای رسول باشد و آل هم به معنای تابعین شخص است.

علاوه بر لغت دلیل بر این مدعا این که می گویند آل اسم جمع است در اصل اهل بوده؛ هاء تبدیل به همزه و همزه تبدیل به الف و آل شده است، چون در تصغیر آل فقط أهیل شنیده شده است. ⁽¹⁾

این مطلب معروف و مشهور بین ادباء است که می گویند: اصل آل اهل بوده چون تصغیر آن اُهیل است.

پس اهل و آل، مترادفین هر دو به معنای تابع می باشند.

کسائی گفته: تصغیر آن اویل هم شنیده شده است. ⁽¹⁾

مرحله دوم: فرق اهل و آل از نظر استعمال

نسبت بین آل و اهل چیست؟

از نظر استعمال، اهل اعم از آل است چون آل فرعون آل الله و آل سلطان گفته می شود، اما آل قوچان، یا آل نیشابور و یا آل سنه 1500 گفته نمی شود؛ ⁽²⁾اما اهل نیشابور اهل قوچان اهل سنه 1500 و اهل فرعون گفته می شود. اهل به امکنه ازمنه افراد اسم جنس و.... اضافه می شود؛ اما آل به امکنه، ازمنه و اسم جنس و.... اضافه نمی شود مثلاً آل رجل گفته نمی شود

پس شبهه ای نیست که کلمه «اهل» از کلمه «آل» در استعمال اعم است و ضابط کلی شاید این باشد که آل به افضل المعارف اضافه می شود چه افضلیت دنیوی مثل آل فروع یا افضلیت دنیوی و اخروی مثل آل محمد اما اهل به همه چیز اضافه می شود. ⁽³⁾

نتیجه: کلمه اهل به حسب استعمال اکثر استعمالاً از کلمه آل است؛ یعنی کلمه اهل بیشتر از آل استعمال می شود.

مرحله سوم: فرق بین آل محمد و اهل بیت محمد

در نماز می خوانیم: «اللهم صل علی محمد و آل محمد» اگر به جای آل «اهل بیت» گذاشته شود باطل است یا خیر؟

این بحث هم بُعد فقهی دارد هم بُعد کلامی.

کلمه آل، چهار، بلکه پنج احتمال داده شده است: بعضی از احتمالات قوی است و بعضی بُعد سیاسی دارد.

احتمال اول: مرادف بودن اهل بیت پیامبر و آل پیامبر

اشاره

ظاهرا - و الله العالم - «آل محمد»، معصومین باشند همان طوری که «اهل بیت» معصومین هستند؛ یعنی اهل و آل مترادف اند و دلیل آن پنج طایفه از روایات است که دلالت بر این نظریه دارند که اغلب این طایفه ها خود متواتر هستند و ما از هر طایفه یک یا دو روایت نقل می کنیم ولی شما همه روایات را ببینید چون احتمال دوم که صاحب جواهر و مرحوم مجلسی قائل به آن هستند روایات زیادی دارد و برای جمع بین این دو دسته باید همه روایات دیده شود.

طایفه اول از روایات:

اشاره

از عامه و هم از امامیه روایاتی وارد شده است که در این روایات تشریع صلوات بر محمد و آل محمّد آمده است، در بعضی از روایات آمده: صل علی محمد و آل محمد بر محمد و آل محمد صلوات بفرست و در بعضی دیگر آمده «صلّ على محمد و اهل بيت محمّد»، (بر محمد و اهل بیت محمّد صلوات بفرست) حتی بعضی از روایات در باب تشهد نماز است

از این که تشریع صلوات در روایات این گونه شده است، فهمیده می شود که یک معنا دارند و مراد از هر دو (آل محمد و اهل بیت محمد) معصومین علیهم السلام می باشند، پس «آل» همان «اهل» است.

از روایات این باب، چند مورد را نقل می کنیم:

1. صحیحه عمر بن اذینه؛

در این روایت صحیحه بیان شده: پیامبر در تشهد نماز شب معراج فرمودند:

قُلْتُ: بِسْمِ اللهِ وَ بِاللَّهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى كُلُّهَا لِلَّهِ. فَقَالَ لِي: يَا محمّد صَلِّ عَلَيْكَ وَ عَلَى أَهْلِ بَيْتِكَ. فَقُلْتُ: صَلَّى اللهُ عَلَيَّ وَعَلَى أَهْلِ بَيْتِي؛ ⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله (در تشهد نماز) عرضه داشت: بِسْمِ اللهِ وَ بِاللَّهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى كُلُّهَا لِلَّهِ. خداوند متعال فرمود: ای محمد بر خود و اهل بیت خود صلوات بفرست پیامبر عرضه داشت: «صَلَّى اللهُ عَلَيَّ وَعَلَى أَهْلِ بَيْتِي».

2. معتبره عبدالله بن سنان؛

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ: الصَّلَاةُ عَلَيَّ وَ عَلَى أَهْلِ بَيْتِي تَذْهَبُ بِالنِّفَاقِ؛ ⁽¹⁾ پیامبر اکرم فرمود صلوات بر من و اهل بیت من نفاق را از بین می برد.

3. معتبره ابراهيم بن عبد الحمید؛

عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِي قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ محمّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِي دِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ أَوْ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ: قَالَ: أَثْقَلُ مَا يُوضَعُ فِي الْمِيزَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، الصَّلَاةُ عَلَى محمّد وَ أَهْلِ بَيْتِه؛ ⁽²⁾ «امام علیه السلام فرمود سنگین ترین چیزی که روز قیامت در ترازوی عمل گذاشته می شود، صلوات بر محمد و اهل بیت اوست.

در همه این روایات از کلمه اهل بیت استفاده شده است.

در برخی روایات هم کلمه «آل» استفاده شده است. از جمله:

1. صحیحه محمد بن مسلم؛

محمَّد بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ مَحمَّد بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا قَالَ: مَا فِي الْمِيزَانِ شَيْءٌ أَثْقَلَ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَى محمد و آلِ محمّد، وَ إِنَّ الرَّجُلَ لَتُوضَعُ أَعْمَالُهُ فِي الْمِيزَانِ فَتَمِيلُ بِهِ فَيُخْرِجُ الصَّلَاةَ عَلَيْهِ فَيَضَعُهَا فِي مِيزَانِهِ فَتَرْجَحُ؛ ⁽³⁾ امام علیه السلام فرمود در ترازوی عمل، چیزی سنگین تر از صلوات بر محمّد وآل محمّد نیست چه بسا اعمال شخص را در ترازو نهند اما کم آید در این هنگام پیامبر اکرم، صلوات بر خود را آورده و در ترازو نهد، پس ترازو سنگین شود.

2. موثقه حسن فضال؛

محمَّد بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ فِي الْأَمَالِى عَنْ مَحمَّد بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ وَ فِي عُيُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْقَطَّانِ وَ محمّدِ بْنِ بَكْرَانَ النَّفَّاشِ وَ محمَّد بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الطَّالَقَانِيِّ كُلِّهِمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ محمد بْنِ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ الرِّضَا علیه السلام فِي حَدِيثٍ: مَنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى مَا يُكَفِّرُ بِهِ ذُنُوبَهُ فَلْيُكْثِرُ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَى محمد و آلِ محمد فَإِنَّهَا تَهْدِمُ الذُّنُوبَ هَدْماً؛ ⁽¹⁾ حسن بن فضال از پدرش از امام رضا علیه السلام نقل کرده که فرمود کسی که نمی تواند کفاره گناهانش را بدهد، زیاد بر محمد و آل محمد صلوات بفرستد که از بین برنده گناهان است

در این دو حدیث از کلمه «آل» استفاده شده است.

در روایات عامه هم از هر دو کلمه استفاده شده است:

در صحیح بخارى «اللهم صلّ على محمّد و آل محمد» ⁽²⁾

حدثنا عبد الله بن يوسف حدثنا الليث قال: حدثني ابن الهاد عن عبدالله ابن خباب عن أبي سعيد الخدري قال: قلنا: يا رسول الله هذا التسليم فكيف نصلى عليك قال: قولوا اللهم صل على محمد عبدك ورسولك كما صليت على آل إبراهيم و بارك على محمد وعلى آل محمد كما باركت على إبراهيم.

قال أبو صالح عن الليث على محمد و على آل محمد كما باركت على آل إبراهيم.

حدثنا إبراهيم بن حمزة حدثنا ابن أبي حازم والدراوردي عن يزيد و قال: كما صليت على إبراهيم وبارك على محمد وآل محمد كما باركت على إبراهيم وآل إبراهيم». (محمد بن اسماعیل بخاری، صحيح البخاری، ج6، ص27).

پس چه در روایات امامیه و چه در روایات غیرامامیه برای صلوات دو نقل «آل و اهل» آمده است که مقصود یکی است و دو چیز را تشریع نمی کند.

طایفه دوم از روایات:

اشاره

طایفه دوم روایاتی است که در صلوات مبتوره هم از طرق عامه و هم از طرق خاصه

وارد شده است. مفاد آنها این است: آل محمد مرادف با اهل بیت محمد است.

پیشتر گفتیم: استفاده می شود کلمه آل محمّد، حقیقت شرعیه برای معصومین علیهم السلام شده است.

دلیل بر این حقیقت پنج طایفه از روایات است. طایفه دوم، روایات صلوات مبتوره است؛ یعنی صلواتی که کوتاه است و دنباله آن ذکر نمی شود مثلاً می گوید: «اللهم صلّ علی محمد» و کلمه «علی اهل بیته» و یا «آل محمد» یا «آله» را نمی گوید.

در این باب، روایات دو گونه است:

طایفه ای می گوید: اگر صلوات بدون آل محمّد باشد، قبول نمی شود.

طایفه دیگر می گوید: اگر صلوات بفرستید و ذکر اهل بیت را نگویید صلوات قبول نمی شود.

از این که در بعضی از روایات کلمه «آل» و در بعضی «اهل بیت» آمده است معلوم می شود مراد یک چیز است و معصومین هم آل محمداند و هم اهل بیت محمد هستند و این دو، مترادف می باشند.

از این دسته روایات نیز چند مورد را نقل می کنیم:

1. معتبره ابن القدّاح؛

وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مَحمَّد عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ: سَمِعَ أَبِي رَجُلًا مُتَعَلِّقاً بِالْبَيْتِ وَهُوَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى محمّد. فَقَالَ لَهُ أَبِي لَا تَبْتُرْهَا لَاتَظْلِمْنَا حَقَّنَا قُلِ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى محمد وَأَهْلِ بیته؛ ⁽¹⁾ ابن قدّاح گوید: امام صادق علیه السلام فرمود پدرم در حال طواف بود که فردی می گفت: «اللهم صل علی محمد» پدرم فرمود: این گونه صلوات (ناقص) نفرستید و به حق ما ظلم نکنید؛ بگویید: «اللهم صلّ على محمد و أهل بيته».

در این روایت «اهل بیت» آمده است.

2. روایت ابان بن تغلب؛

وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الْمُؤَدِّبِ عَنْ مَحمَّد بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ

يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ محمد بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ: مَنْ صَلَّى عَلَيَّ وَ لَمْ يُصَلِّ عَلَى آلِي لَمْ يَجِدْ رِيحَ الْجَنَّةِ وَ إِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ؛ ⁽¹⁾ ابان بن تغلب از امام باقر علیه السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمود کسی که بر من صلوات فرستد اما بر آل من صلوات،نفرستد بوی بهشت به مشامش نمی رسد در حالی که بوی بهشت از فاصلهٔ پانصد سال به مشام می رسد.

در این روایت کلمه «آل» آمده است.

تمام روایات در حد تواتر است. در بعضی کلمه «آل» آمده و در بعضی «اهل بیت» است. از اینها استفاده می شود مقصود یک چیز و آن، معصومین علیهم السلام هستند. مانند روایاتی که ذیل آیه تطهیر آمده است، منتها اگر مثلاً صد روایت در ذیل آیه

تطهیر باشد، 98 تا «اهل» آمده و در دو روایت «آل» آمده است.

در روایات عامّه هم عین همین مضامین آمده است از جمله:

1. روایت جواهر و صواعق؛

و في جواهر العقدين و الصواعق المحرقة: روي عن النبي صلی الله علیه و آله قال: لاتصلوا علي الصلاة البتراء. قالوا: و ما الصلاة البتراء يا رسول الله؟ قال: تقولون: اللهم صلّ على محمد و تسكتون بل قولوا: اللهم صل على محمد و علی آل محمد؛ ⁽²⁾از پیامبر اکرم نقل است که فرمود صلوات بتراء (ناقص) بر من نفرستید. گفتند: صلوات بتراء چیست؟ فرمود این که بگویید: «اللهم صل على محمّد» و سکوت کنید. بلکه بگویید: «اللهم صل علی محمد و على آل محمّد».

در این روایت، کلمه «آل» آمده است.

2. روایت ابی مسعود انصاری؛

عن أبي مسعود الأنصاري، قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: من صلى صلاة لم يصل فيها على ولا على أهل بيتي لم تقبل منه؛ ⁽³⁾

ابی مسعود انصاری گوید: پیامبر اکرم فرمود: هر کس نماز بخواند اما در آن بر من و اهل

بیتم صلوات نفرستد از او قبول نمی شود.

در این روایت کلمه «اهل» به کار رفته است.

طایفه سوم از روایات:

اشاره

روایاتی که در مورد حجب وارد شده و بیش از تواتر است اگر کسی دعا کند و قبل يا بعد آن صلوات نفرستد، این دعا مستجاب نمی شود.

در بعضی از این روایات آمده صلوات بر محمد و آل محمّد بفرستد و در بعضی آمده صلوات بر محمد و اهل بیت بفرستد بیشتر این روایات معتبره است.

از این دسته نیز چند مورد را نقل می کنیم:

1. صحيحه صفوان؛

محمَّد بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ ُمحمَّد بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَحمَّد عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ جَمِيعاً عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: كُلُّ دُعَاءِ يُدْعَى اللهُ (عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مَحْجُوبٌ عَنِ السَّمَاءِ حَتَّى يُصَلَّى عَلَى محمّد وَ آلِ محمّد)؛ ⁽¹⁾ صفوان جمال از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرمود هر دعایی که با آن خداوند متعال خوانده شود از آسمان محجوب است تا این که بر محمد و آل محمد صلوات فرستاده شود.

2. روایت ابوذر؛

عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَايَزَالُ الدُّعَاءُ مَحْجُوباً حَتَّى يُصَلَّى عَلَيَّ وَ عَلَى أَهْلِ بَيْتِي؛ ⁽²⁾ ابوذر از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمود: همواره دعا محجوب است تا آن که بر من و اهل بيتم صلوات فرستاده شود.

از تعداد بسیار آل یا اهل بیت، مشخص می شود که مقصود هر دو یکی است.

طایفه چهارم از روایات:

اشاره

روایاتی که در توسل به ائمه علیهم السلام و در استشفاء به ائمه علیهم السلام وارد شده است که این روایات بالاتر از تواتر است. در بعضی از این روایات، کلمه «آل» و در بعضی کلمه «اهل» آمده

است.

از این دسته روایات نیز چند مورد را نقل می کنیم:

1. روایت جابر؛

محمد بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ فِي ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مَحمَّد بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ رِزْقٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ عَبْداً مَكَثَ فِي النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفاً وَ الْخَرِيفُ سَبْعُونَ سَنَةً ثُمَّ إِنَّهُ سَأَلَ اللَّهَ بِحَقِّ محمد وَ أَهْلِ بَيْتِهِ لَمَّا رَحِمْتَنِي فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى جَبْرَئِيلَ أَنِ اهْبِطُ إِلَى عَبْدِي فَأَخْرِجْهُ إِلَى أَنْ قَالَ: اللهُ عَبْدِي كَمْ لَبِثْتَ فِي النَّارِ قَالَ: مَا أُحْصِي يَا رَبِّ فَقَالَ لَهُ: وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي لَوْ لَا مَا سَأَلْتَنِي بِهِ لَأَطَلْتُ هَوَانَكَ، وَلَكِنِّي حَتَمْتُ عَلَى نَفْسِي أَنْ لَايَسْأَلَنِي عَبْدٌ بِحَقِّ محمد وَ أَهْلِ بَيْتِهِ إِلَّا غَفَرْتُ لَهُ مَا كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ وَ قَدْ غَفَرْتُ لَكَ الْيَوْمَ؛ ⁽¹⁾ جابر گوید: حضرت باقر فرمود: بنده ای در جهنّم هفتاد «خریف» (فصل خزان) درنگ می کند،- و هر خریفی هفتاد سال است - سپس درخواست می کند: خدایا به حق محمد و آل محمّد مرا مشمول رحمت خود فرما! امام فرمود:

پروردگار به جبرئیل وحی نماید که به سوی بنده ام فرود آی و او را از آنجا بیرون آور جبرئیل عرض کند: ای پروردگار من چگونه در آتش فرود آیم؟ خداوند فرماید: من به آتش دستور داده ام که بر تو سرد و سلامت باشد. جبرئیل گوید: خدایا من چگونه جای او را بدانم؟ خداوند فرماید: او در چاه بسیار عمیق از سجّین ⁽²⁾است.

امام افزود: جبرئیل در آتش دوزخ فرود آید و او را بیابد به رو افتاده در حالی که بغل بسته شده است پس او را بیرون آورد و به درگاه خدا برد پس خدا از او پرسد: ای بنده من مدت در آتش ماندی و مرا سوگند دادی؟ گوید پروردگارا نشمرده ام خدا می فرماید آگاه باش به عزّتم سوگند اگر درخواست نمی کردی مرا «به حق محمد و آل محمّد» هنوز تو را در آتش باقی می گذاردم و لکن بر خود لازم شمرده ام که بندهای نخواند مرا به حق محمد و اهل بیت او مگر آنچه (گناهان و خطاها) که میان من و او بوده بر او ببخشم،

و امروز تو را بخشیدم.

در این روایت «اهل بیت» آمده است.

2. روایت معمر بن راشد؛

وَ فِي الْمَجَالِسِ عَنْ مَحمَّدِ بْنِ عَلِيٌّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ مَحمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ عَنْ محمَّد بْنِ هِلَالٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ دُكَيْنِ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام فِي حَدِيثٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: إِنَّهُ يُكْرَهُ لِلْعَبْدِ أَنْ يُزَكِّيَ نَفْسَهُ وَلَكِنِّي أَقُولُ: إِنَّ آدَمَ لَمَّا أَصَابَ الْخَطِيئَةَ كَانَتْ تَوْبَتُهُ أَنْ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ محمد و آلِ محمد لَمَّا غَفَرْتَ لِي فَغَفَرَهَا لَهُ وَ إِنَّ نُوحاً لَمَّا رَكِبَ السَّفِينَةَ وَ خَافَ الْغَرَقَ قَالَ: اللَّهُمَّ إنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ محمد و آلِ محمّد، لَمَّا أَنْجَيْتَنِي مِنَ الْغَرَقِ فَأَنْجَاهُ اللهُ مِنْهُ وَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا أُلْقِيَ فِي النَّارِ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ محمد وَ آلِ محمد، لَمَّا أَنْجَيْتَنِي مِنْهَا فَجَعَلَهَا اللهُ عَلَيْهِ بَرْداً وَ سَلَاماً وَ إِنَّ مُوسَى لَمَّا أَلْقَى عَصَاهُ وَ أَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ محمد وَ آلِ محمّد، لَمَّا آمَنْتَنِي فَقَالَ لَهُ اللهُ (عَزَّ وَ جَلَّ لَاتَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلَى)؛ ⁽¹⁾ پیامبر اکرم فرمود: هر چند ناخوشایند است که بندهای خود را بستاید ولی می گویم که آدم چون خطا و ترک اولی کرد تقاضایش چنین بود که گفت: پروردگارا! از تو به حق محمّد و آل محمّد مسألت می کنم تا از خطایم درگذری و خداوند از او درگذشت و او را آمرزید؛ و چون نوح بر کشتی سوار شد و از غرق شدن ترسید، عرضه داشت: پروردگارا!

از تو به حق محمد و آل محمّد مسألت می کنم که مرا از غرق شدن نجات دهی و خدایش از آن گرفتاری نجات بخشید؛ و ابراهیم چون به آتش درافکنده شد، عرضه :داشت پروردگارا به حق محمد و آل محمد از تو مسألت می کنم که مرا از آتش نجات دهی، و خداوند آن آتش را بر او سرد و سلامت قرار داد؛ و موسی چون عصای خویش را درافکند و در دل خود احساس ترس کرد، گفت: پروردگارا به حق محمد و آل محمد از تو مسألت می کنم که مرا در امان قرار دهی و خداوند متعال فرمود: «مترس که تو بدون تردید برتری».

در این روایت کلمه «آل» آمده است.

از تعدد عنوان برداشت می شود که «الآل هو الاهل»؛ آل و اهل مترادفین هستند.

طایفه پنجم از روایات

اشاره

این طایفه هم از طریق عامه و هم از طریق امامیه رسیده است. این روایات تصریح می کنند که آل محمّد، ائمه علیهم السلام هستند.

از این دسته روایات نیز چند مورد را نقل می کنیم:

1. روایت قمی؛

تفسير القمى: ثُمَّ ذَكَرَ (عَزَّ وَ جَلَّ آل محمّد فَقَالَ: وَ تَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلَامٌ عَلَى آلِ يس فَقَالَ: يس محمد و آل محمّد الأَئِمَّةُ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ)؛ ⁽¹⁾

سپس آل محمّد را ذکر کرد و فرمود و نام نیک او را در میان امت های بعد باقی نهادیم سلام بر آل یاسین پس فرمود: «یس» محمّد است، و آلِ محمّد ائمه علیهم السلام هستند.

2. روایت کادح

ابن بابویه، قال: حدثنا محمد بن إبراهيم بن إسحاق الطالقاني (رضي الله عنه) قال: حدثنا أبو أحمد عبد العزيز بن يحيى بن أحمد بن عيسى الجلودي البصري قال: حدثنا محمد بن سهل، قال: حدثنا الخضر بن أبي فاطمة البلخي، قال: حدثنا وهيب بن نافع قال: حدثنا كادح عن الصادق جعفر بن محمد، عن آبائه، عن علي، في قوله (عز وجل): سَلامٌ عَلى إِلْيَاسِينَ، قال: «يس محمد، و نحن آل يس؛ ⁽²⁾

اميرالمؤمنين على علیه السلام در تفسیر این گفتار خداوند که می فرماید: «سلامٌ علی آل یس» فرموده است: منظور از «یس» محمّد صلی الله علیه و آله است و «آل یس» ماییم.

3. روایت حاکم؛

حاکم در مستدرک نقل کرده که رسول خدا - در مورد امیرمؤمنان فاطمه زهرا، امام حسن و امام حسین علیهما السلام - فرمود:

هَؤُلاءِ أَهْلُ بَيْتي، اللهُمَّ أَهْلُ بَيْتي أَحَقُّ؛ ⁽³⁾

این ها اهل بیت من هستند، خدایا اهل بیت من سزاوارترند.

و نیز روایت کرده که پیامبر اکرم فرمود:

اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلِي وَ أَهْلُ بَيْتِي؛ ⁽¹⁾ خدایا اینها اهل من و اهل بیت من هستند.

در روایت دیگری آورده است:

ثُمَّ رَفَعَ یَدَیهِ ثُمَّ قالَ: اللّهُمَّ هؤُلاءِ آلی، فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وعَلی آلِ مُحَمَّدٍ؛ ⁽²⁾ سپس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دستان خود را بلند نمود و فرمود: خدایا این ها آل من هستند، پس بر محمّد و آل محمّد درود بفرست.

نتیجه این: که از این طایفه هم استفاده می شود که آل محمد و اهل بیت به یک معناست و در اینجا به معنای معصومین علیهم السلام است.

بر فرض که معنای آنها در لغت و عرف چیز دیگری باشد، بنابر حقیقت شرعیه

منظور معصومین اند و دلیل آن پنج طایفه از روایات معتبر است.

بنابراین احتمال اول این است که مقصود از اهل بیت و هم چنین مقصود از آل محمد معصومین اند.

نظر نگارنده اثر هم همین احتمال اول است.

احتمال دوم: «آل» یعنی بنی هاشم از امیرمؤمنان تا قیامت

برخی از عامّه می گویند: آل محمّد اعم از اهل بیت است و لکن مقصود بنی هاشم است، از امیرالمؤمنین تا روز قیامت هر سیدی از آل محمّد است. ⁽³⁾

احتمال سوم: «آل» یعنی مطلق اولاد عبد مناف

این احتمال را هم عامّه می گویند: مراد از آل محمّد مطلق اولاد عبد مناف است اگرچه از غیرهاشم باشد. ⁽¹⁾

احتمال چهارم: «آل» یعنی مطلق ذریه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مراد از آل محمّد مطلق ذریه طیبه هستند این احتمال اعم از احتمال دوم است چون اعم از ذکور و غیر ذکور است ولی احتمال دوم فقط اولاد ذکور است این احتمال را نیز عامه گفته اند. ⁽²⁾

از جواهر هم همین احتمال ظاهر می شود. ⁽³⁾در مورد خمس می گوید مطلق ذریه طیبه اند اگرچه از ذکور یا اناث باشند.

احتمال پنجم: «آل» یعنی مطلق تابع و امت

اشاره

مراد از آل محمد مطلق تابع و مطلق امت می باشند این احتمال بین عامه طرفدار زیادی دارد. می گویند: «آل» النبی اتباعه» به دلیل این که پیامبر می فرماید: «کلّ تقیّ من الآل». ⁽⁴⁾

بررسی احتمالات چهارگانه (دوم، سوم، چهارم و پنجم)

اشاره

در این احتمالات چهارگانه دو بحث است:

بحث اول: بررسی احتمالات دوم، سوم و چهارم

اشاره

حداقل پنج روایت وجود دارد که مفاد بعضی از آنها آل پیامبر را ذریه می دانند و بعضی دیگر می گویند آل پیامبر بنی هاشم هستند.

مهم این روایات، سه روایت است:

1. روایت میسره؛

معانى الأخبار: أبي عَنْ سَعْدِ عَنْ مَحمَّد بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْسَرَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّا نَقُولُ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى محمد وَ أَهْلِ بَيْتِهِ فَيَقُولُ قَوْمٌ نَحْنُ آل محمد. فَقَالَ: إِنَّمَا آل محمّد مَنْ حَرَّمَ اللهُ (عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى محمّد نِكَاحَهُ)؛ ⁽¹⁾

عبدالله بن میسره گوید: به امام صادق عرض کردم ما می گوییم پروردگارا رحمت فرست بر محمد و آل محمّد و گروهی می گویند «آل محمّد ماییم فرمود جز این نیست که آل محمد آن شخصی است که خداوند عزّ و جلّ ازدواج او را بر محمد صلی الله علیه و آله حرام کرده است.

واضح است که مطلق ذریه مراداند، چون حضرت می فرماید: آل محمد کسانی هستند که اگر رسول خدا بیایند نکاحشان بر رسول خدا حرام است و مطلق ذریه این گونه هستند.

بر این اساس صاحب جواهر و عده ای می گویند: مطلق ذریه طیبه از آل محمد هستند.

2. روایت سلیمان دیلمی؛

عَنْ محمّد الْعَطَارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ الدَّيْلَمِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ: جُعِلْتُ فِدَاكَ مَنِ الْآلُ؟ قَالَ: ذُرِّيَّةٌ

محمد قَالَ: قُلْتُ: فَمَنِ الْأَهْلُ؟ قَالَ: الْأَمَّةُ. فَقُلْتُ: قَوْلُهُ (عَزَّ وَجَلَّ: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ؟ قَالَ: وَ اللَّهِ مَا عَنَى إِلَّا ابْنَتِهِ)؛ ⁽¹⁾ محمد بن سلیمان دیلمی از پدرش نقل نموده که به امام صادق عرض کردم: فدایت گردم، «آل» چه کسانی هستند؟ فرمود: فرزندان محمد گفتم پس اهل» کیست؟ فرمود: ائمه پرسیدم فرموده خداوند بزرگ: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ ⁽²⁾(داخل کنید کسان فرعون را در سخت ترین کیفرها) یعنی چه؟ فرمود: به خدا قصد نشده مگر دختر او واضح است که «آل»، ذریه است.

3. روايت ابوبصير؛

عَنِ ابْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ مَنْ آلُ محمد؟ قَالَ: ذُرِّيَّتُهُ. فَقُلْتُ: مَنْ أَهْلُ بَيْتِهِ؟ قَالَ: الْأَئِمَّةُ الْأَوْصِيَاءُ فَقُلْتُ: مَنْ عِتْرَتُهُ؟ قَالَ: أَصْحَابُ الْعَبَاءِ. فَقُلْتُ: مَنْ أُمَّتُهُ؟ قَالَ: الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ صَدَقُوا بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ الْمُتَمَسِّكُونَ بِالثَّقَلَيْنِ الَّذِينَ أُمِرُوا بِالتَّمَسُّكِ بِهِمَا كِتَابِ اللهِ وَ عِتْرَتِهِ أَهْلِ بَيْتِهِ الَّذِينَ أَذْهَبَ اللهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهَّرَهُمْ تَطْهِيراً وَ هُمَا الْخَلِيفَتَانِ عَلَى الْأُمَّةِ)؛ ⁽³⁾ ابو بصیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم آل محمد کیانند؟ فرمود: دودمان او پرسیدم اهل بیت او چه کسانی هستند؟ فرمود ائمه ای که وصی اویند گفتم: عترت کیست؟ فرمود [پنج تن] اصحاب کساء». عرض کردم امتش چه کسانی اند؟ فرمود: مؤمنانی که به هر چه از نزد خدا آمده است تصدیق نمودند و به دو چیز گرانبهایی که مأمور گشته اند تا تمسک جویند چنگ زدند؛ کتاب خدا و عترت رسول خدا که همان اهل بیت و خاندان اویند و خداوند پلیدی را از آنان زدوده و از هر آلودگی پاکیزه شان ساخته و آن دو بعد از پیغمبر جانشین او بر امتند.

عامه می خواستند کار خود را توجیه کنند و بقیه را گمراه کنند که می گفتند منظور از آل محمّد، عام است و... و به خاطر همین در ذهن شیعیان هم شبهه شده و می پرسند منظور چیست؟ و حضرت جواب می دادند که حرفهای آنها اشتباه است.

در روایات پیش گفته آل، ذریه پیامبرند در ادامه می گویند آنهایی که تمسک به عترت نمی کنند مؤمن نیستند.

این سه روایت دلالت دارد که مراد از آل، ذریه اند و قطعاً احتمال دوم اولاد ذكور (پسرها) را هم شامل می شود.

4. روايت تحف العقول

صاحب وسائل و تفسیر البرهان این روایت را تقطیع کرده و در ذیل آیات مختلف ذکر کرده اند اما در بحار و تحف العقول کامل نقل شده است.

روایت معروفی است که مأمون علما را دعوت کرد تا امام رضا را مغلوب کنند. مرکز بحث این بود که مأمون از آل باشد، امام دوازده خصوصیت برای آل محمد ذکر نمود و فرمود در دوازده جای قرآن منظور از آل ذکر شده است. در آخر روایت مأمون می گوید: انصافاً برای فهمیدن مطلبی باید شما آن را بیان کنید. به اصطلاح مأمون اعتراف می کند:

لَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ فِي مَعْدِنِ النُّبُوَّةِ شَرْحَ هَذَا وَ بَيَانَهُ.. فَقَالَ الْمَأْمُونُ وَالْعُلَمَاءُ: جَزَاكُمُ اللهُ أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ عَنِ الْأُمَّةِ خَيْراً فَمَا نَجِدُ الشَّرْحَ وَالْبَيَانَ فِيمَا اشْتَبَهَ عَلَيْنَا إِلَّا عِنْدَكُمْ؛ ⁽¹⁾ به راستی دانستم که شرح این مطلب در معدن نبوّت است... مأمون و عالمان گفتند:

خداوند به شما خاندان نبوّت خیر دهد شرح و بیان هر مطلب - که بر ما مشتبه شده باشد- از سوی شماست.

در بعضی از کلمات امام بسیار ناراحت می شوند که مگر شما فلان آیه و... را نخوانده اید که این حرف را می زنید.

بعضی از جاهای این روایت اصرح از کل است مثلاً در مورد دهم آمده:

وَأَمَّا الْعَاشِرَةُ فَقَوْلُ اللَّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ فِي آيَةِ التَّحْرِيمِ: «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَ بَناتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ» - الْآيَةَ إِلَى آخِرِهَا فَأَخْبِرُونِي هَلْ تَصْلُحُ ابْنَتِي أَوْ ابْنَةُ ابْنِي وَ مَا تَنَاسَلُ مِنْ صُلْبِي لِرَسُولِ اللهِ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا لَوْ كَانَ حَيّاً؟ قَالُوا لَا. قَالَ: فَأَخْبِرُونِي هَلْ كَانَتِ ابْنَةُ أَحَدِكُمْ يَصْلُحُ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا لَوْ كَانَ)

حَيّاً؟ قَالُوا: نَعَمْ. قَالَ: فَفِي هَذَا بَيَانُ لِأَنِّي أَنَا مِنْ آلِهِ وَ لَسْتُمْ مِنْ آلِهِ وَلَوْ كُنْتُمْ مِنْ آلِهِ لَحَرُمَ عَلَيْهِ بَنَاتُكُمْ كَمَا حَرُمَ عَلَيْهِ بَنَاتِي لِأَنَّا مِنْ آلِهِ وَأَنْتُمْ مِنْ أُمَّتِهِ فَهَذَا فَرْقٌ بَيْنَ الْآلِ وَ الْأُمَّةِ لِأَنَّ الْآلَ مِنْهُ وَ الْأُمَّةَ إِذَا لَمْ تَكُنْ مِنَ الْآلِ لَيْسَتْ مِنْهُ فَهَذِهِ الْعَاشِرَةِ؛ ⁽¹⁾ و اما دهم گفته خدای (عزّ و جلّ) است در آیه تحریم: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَ بَناتُكُمْ وَ أَخَواتُكُمْ.... (حرام است بر شما (نکاح) مادران تان و دختران تان و خواهران تان...) به من بگویید آیا اگر پیامبر خدا زنده باشد می تواند دختر من یا دختر پسر من یا هر که از نسل من زاده شود برای خود به همسری گزیند؟ گفتند: نه فرمود: به من بگویید آیا می تواند دختر یکی از شما را به همسری گیرد؟ گفتند: آری راوی گوید: امام فرمود: پس این خود بیانی است بر آن که ما «آل» و خاندان او هستیم و شما از خاندان او نیستید و اگر از خاندان او بودید همان گونه که نکاح با دختران من بر او حرام است همسری با دختران شما نیز بر او حرام می بود زیرا ما از «آل» او هستیم و شما از امت او هستید پس تفاوت «آل» و «امت» این است که «آل» و خاندان از اوست ولی امت از آنجا که «آل» (و از دوده و تبار) او نباشد از او نیست این هم دهمین مورد.

در این مورد دهم می فرماید اگر پیامبر دختر مرا خواستگاری کند به او می دهم یا نمی دهم؟ من از آل او هستم و ازدواج او با دختر من حرام است.

امام علیه السلام با این جمله می گویند که ما از آل پیامبر هستیم نه شما.

یا در مورد یازدهم آمده است:

وَأَمَّا الْحَادِيَ عَشَرَ فَقَوْلُ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِ حِكَايَةً عَنْ رَجُلٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ: «وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إيمانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللهُ وَ قَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ» ⁽²تَمَامَ الْآيَةِ فَكَانَ ابْنَ خَالِ فِرْعَوْنَ فَنَسَبَهُ إِلَى فِرْعَوْنَ بِنَسَبِهِ وَ لَمْ يُضِفْهُ إِلَيْهِ بِدِينِهِ وَكَذَلِكَ خُصِّصْنَا نَحْنُ إِذْ كُنَّا مِنْ آلِ رَسُولِ اللَّهِ بِوِلَادَتِنَا مِنْهُ وَ عُمِّمْنَا النَّاسَ بِالدِّينِ فَهَذَا فَرْقُ مَا بَيْنَ الْآلِ وَ الْأُمَّةِ فَهَذِهِ الْحَادِيَ عَشَرَ)؛ ⁽³⁾

و اما یازدهم: گفته اوست (جلّ شأنه) در سوره «المؤمن» که از زبان مردی حکایت فرماید: وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللهُ وَ قَدْ جاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ... (و مردی مؤمن از آل فرعون - که ایمانش را نهان می داشت-گفت: آیا می خواهید مردی را بکشید به خاطر این که می گوید پروردگار من خداوند است و برای شما معجزاتی از سوی پروردگارتان آورده است؟....) او پسر دایی فرعون بود و (خداوند) او را از لحاظ نسبتش به فرعون نسبت داده و از جهت آیینش نسبت نداده است و هم چنین چون از تبار پیامبر خدا هستیم از این جهت که زاده اوییم با او خاصیم و از لحاظ دینش با دیگر مردم در عمومیت هستیم. پس این تفاوت میان «آل» و «امت» است. این هم یازدهمین مورد.

در این مورد هم امام می فرمایند این از فضایل آل محمّد است و ما از آل محمّد هستیم نه شما.

این روایات درباره احتمال دوم و سوم که ذریه را آل محمّد می دانستند بود. یا نکاح دختران ایشان بر پیامبر صلی الله علیه و آله حرام است یا صدقه دادن بر ایشان حرام است مثل پیامبر.

بر این احتمال چند اشکال وارد است:

اول: این روایات ضعف سندی دارد؛ در روایت اول «عبدالله میسره» آمده که توثیق نشده است؛ در روایت دوم «علی بن ابی حمزه» آمده که او هم توثیق نشده است؛ و در روایت سوم «سلیمان دیلمی» و پسرش آمده اند که توثیق نشده اند، هم چنین ابراهیم بن اسحاق هم توثیق نشده است.

دوم: این روایات ضعف دلالی دارند چون هدف امام این است که بنی امیه و بنی عباس را خارج کنند، لذا می گویند آل و ذریّه داخل دایره است، اما معلوم نیست ذرّیّه با آل و اهل بیت مرادف و مساوی باشند.

بحث دوم: بررسی احتمال پنجم

اشاره

در بررسی احتمالات چهارگانه، بحث دوم به بررسی احتمال پنجم می پردازد.

روایاتی که می گویند مراد از آل محمد، مطلق مسلمانان یا مطلق شیعه هستند.

در این رابطه حدود هشت روایت است که یکی از آنها صحیحه و بقیه ضعف

سندی دارند.

از این دسته روایات، چند مورد را نقل می کنیم:

1. صحيحه عمر بن یزید

قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّه علیه السلام: أَنْتُمْ وَاللهِ مِنْ آلِ محمّد. فَقُلْتُ: مِنْ أَنْفُسِهِمْ جُعِلْتُ فِدَاكَ؟ قَالَ: نَعَمْ وَ اللَّهِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ثلاثاً. ثُمَّ نَظَرَ إِلَيَّ وَ نَظَرْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ: يَا عُمَرُ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ: «إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لِلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَ اللهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِين ⁽¹⁾و ⁽²⁾

از عمر بن یزید نقل است که حضرت صادق به من فرمود: شما - به خدا قسم - از آل محمّدید گفت: من فدایتان شوم آقا از خود آنها هستیم؟ فرمود: آری - به خدا قسم - از خود آنها محسوب می شوید سه مرتبه تکرار نمود سپس نگاهی به من نمود و من به آن جناب نگاه کردم فرمود: عمر خداوند می فرماید: «سزاوارترین مردم به ابراهیم آنهایی اند که از او پیروی کردند، و (در زمان و عصر او، به مکتب او وفادار بودند؛ هم چنین) این پیامبر و کسانی که (به او) ایمان آورده اند (از همه سزاوارترند)؛ و خداوند، ولیّ و سرپرست مؤمنان است».

امام علیه السلام با این استشهاد به آیات، تعجب عمر بن یزید را برطرف می نماید.

2. روایت عمّار ساباطی؛

عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ رَجُلٌ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى محمد وَ أَهْلِ بَيْتِ محمد. فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: يَا هَذَا لَقَدْ ضَيَّقْتَ عَلَيْنَا أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ أَهْلَ الْبَيْتِ خَمْسَةٌ أَصْحَابُ الْكِسَاءِ. فَقَالَ الرَّجُلُ: كَيْفَ أَقُولُ؟ قَالَ: قُلِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى محمّد وَ آلِ محمد؛ فَنَكُونَ نَحْنُ وَ شِيعَتُنَا قَدْ دَخَلْنَا فِيهِ. ⁽³⁾ عمار ساباطی گوید من نزد امام صادق علیه السلام بودم: مردی گفت:

«اللهم صلّ على محمد و أهل بيت محمد» امام علیه السلام بدو فرمود: ای مرد دایره را بر ما تنگ

ساختی، آیا نمی دانی که اهل بیت همان پنج تن اصحاب کسایند و بس مرد پرسید چگونه بگویم؟ فرمود: بگو: «اللهم صل علی محمد و آل محمّد» تا این که ما و شیعیان ما نیز داخل باشیم.

واضح است که روایات می گویند: مراد از «آل» یا مطلق شیعه و یا مطلق امت است.

پس اختصاص «آل» به اهل البیت با مشکل مواجه می شود و بایدگفت ناتمام است.

لکن می گوییم این استدلال پنج اشکال دارد:

اول: احدی از فقهای شیعه به این روایات به این ظاهر عمل نکرده است، یعنی مورد اعراض کلّ است.

دوم: این روایات موافق با عامه است آنها می گویند مراد از آل مطلق امت است.

سوم: این روایات با روایاتی که می گویند امت، من «الآل» نمی باشند معارض اند.

حضرت رضا علیه السلام فرمود: اگر آنها از آل باشند نباید صدقه به آنها داد. پس این روایات - بالمعارضه - ساقط می شوند.

چهارم: این روایات با مضمون روایاتی از رسول خدا که می فرمایند: «ولایة لآل محمد امان من العذاب» مخالفند؛ ⁽¹⁾این، با این روایات قابل جمع نیست.

پنجم: این روایات دلالت بر ادعا که مطلق شیعه یا عمر بن یزید «من الآل» بوده ندارند. چون قرائنی وجود دارد که مفاد این،روایات آلِ تقریبی است نه آلِ حقیقی) یعنی مفاد «سلمان منّا اهل البیت» است نه این که سلمان از آل محمد است بلکه یعنی خادم آل محمد است.

این که امام سه بار قسم یاد می کنند که «أنتم من الآل» در تقیه بوده است. در عین حال، حضرت می گویند من همان مفاد آیه را گفتم، یعنی اختصاص به آل محمد دارد نه این که واقعا - همه شیعیان جزء آل هستند. و این که گفته شده «نظرت إليه و نظر إلى قرینه بر تقیّه است.

پس قرینه اول، تقیّه بودن است؛ قرینه دوم، استشهاد به آیه است؛ قرینه سوم، بعضی

از این روایات است که به جای «أنتم من الآل» گفته اند: «أنتم منا اهل البيت»؛ که مفادش «سلمان منا اهل البيت» است و قرینه چهارم استدلال امام به آیه: فَمَنْ تَبِعَني فَإِنَّهُ مِنّي ⁽¹⁾است، این آیه را هر چه معنا می کنید «أنتم من الآل» را باید معنا کنید. به خصوص روایاتی که در منابع عامه است که گفته است هر کس متابعت پیامبر صلی الله علیه و آله کند از پیامبر است اگرچه دور باشد و هر کس مخالفت پیامبر کند، از پیامبر نیست اگرچه نزدیک باشد.

پس مراد از این روایات آلِ تقریبی است که شیعیان باشند نه آلِ تحقیقی که ائمه باشند.

این مسئله مثل سایر مسائل بعد سیاسی داشته است چون در روایات فضیلتی برای آل محمّد صلی الله علیه و آله ذکر شده غاصبین خواستند برای این که خودشان را تحت این عمومات داخل کنند، و فضایلی که برای آل محمد وارد شده را عام کنند تا خودشان را هم شامل شود. روایاتی فضایل آل محمّد را - فی الجمله - بیان کردهاند؛ از جمله این روایت در تفسیر ثعلبی و کشاف از عامه نقل شده است

قال رسول الله: صلی الله علیه و آله من مات على حب آلِ محمّد مات شهيدا، ألا و من مات على حب آل محمّد مات مغفورا له، ألا و من مات على حب آل محمد مات تائباً ألا و من مات على حب آل محمّد مات مؤمناً مستكمل الإيمان، ألا و من مات على حب آل محمد بشره ملك الموت بالجنّة ثم منكراً ونكيراً، ألا و من مات على حبّ آل محمد جعل الله تعالى زوّار قبره ملائكة الرحمن، ألا و من مات على حب آل محمد فتح له في قبره بابان من الجنّة، ألا و من مات على بغض آل محمد جاء يوم القيامة مكتوب بين عينيه آيس من رحمة الله ألا و من مات على بغض آل محمّد مات كافراً، ألا و من مات على بغض آل محمد لم يشم رائحة الجنة؛ ⁽²⁾

پیامبر فرمود هر کس بر محبت آل محمّد از دنیا برود شهید مرده متوجه باشید هر کس بر محبت آل محمّد بمیرد آمرزیده است. توجه کنید هر کس بر محبت آل محمد

بمیرد با توبه از دنیا رفته هر کس بر محبت آل محمّد بمیرد با ایمان کامل از دنیا رفته. هرکس بر محبت آل محمّد بمیرد ملک الموت به او بشارت بهشت می دهد پس از او نکیر و منکر هر کس بر محبت آل محمد بمیرد چنان با جلال او را به بهشت می برند مانند عروسی که به خانه شوهر می رود هر کس بر محبت آل محمّد بمیرد دری از قبرش به بهشت گشوده می شود. توجه کنید هر کس بر محبت آل محمّد بمیرد خداوند قبر او را جایگاه زیارت ملائکه رحمت قرار می دهد توجه کنید هر کس بر محبت آل محمد بمیرد دو در از بهشت در قبر او باز شود.

هر کس با کینه آل محمّد بمیرد روز قیامت که می آید بر پیشانی او نوشته است: مأیوس از رحمت خداست هر کس بر بغض آل محمّد بمیرد کافر از دنیا رفته و هر کس بر بغض آل محمّد بمیرد بوی بهشت را استشمام نخواهد کرد.

در روایت دیگر آمده است

اللَّهُمَّ اجْعَلْ مَحْيَايَ مَحْيَا محمد وَ آلِ محمد وَ مَمَاتِي مَمَاتَ محمَّد وَ آلِ محمد؛ ⁽¹⁾ خدایا زندگی من را زندگی محمّد و آل محمّد و مرگم را مرگ محمّد و آل محمد قرار ده.

این روایات آنها را به طمع انداخته که بگویند ما هم جزء آنها هستیم، امّا خودشان روایت دارند که منظور از آل محمد، ائمه معصومین علیهم السلام هستند.

وَ مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفَ الْمَلَائِكَةِ وَ مَهْبِطَ الْوَحْيِ وَ مَعْدِنَ الرَّحْمَةِ

اشاره

و سلام بر شما ای جایگاه رسالت محور، آمد و شد فرشتگان محل نزول وحی و معدن و مرکز رحمت.

در این عبارات، چهار خصوصیت و صفت برای ائمه علیهم السلام ثابت شده است

خصوصیت اول ائمه جایگاه و مکان رسالت اند.

خصوصیت دوم ائمه، محل تردد ملائکة الله هستند.

خصوصیت سوم ائمه، جایگاه نزول وحی اند.

خصوصیت چهارم ائمه، معدن و کانون رحمت می باشند.

در این چهار جمله حداقل از دو جهت باید بحث شود:

جهت اول: دلیل اوصاف چهارگانه

اشاره

زیارت جامعه بزرگترین دلیل بر این اوصاف برای ائمه علیهم السلام است؛ اما اگر کسی سند زیارت را نپذیرفت دلیلی بر این اوصاف هست یا خیر؟

جواب: این اوصاف برای ائمه علیهم السلام - با قطع نظر از زیارت جامعه - ثابت است و دلیل آن بیش از بیست روایت است که در بین آنها معتبره نیز وجود دارد؛ از جمله:

1. معتبره ابی الجارود؛

فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ مَا تَنْقِمُ النَّاسُ مِنَّا نَحْنُ وَ اللَّهِ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَ بَيْتُ الرَّحْمَةِ وَ مَوْضِعُ الرِّسَالَةِ وَ مَعْدِنُ الْعِلْمِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلَائِكَةِ؛ امام سجاد علیه السلام فرمود مردم چه ایرادی بر ما می گیرند؟ به خدا قسم ما درخت نبوّت خانه رحمت جایگاه رسالت، معدن علم و محلّ رفت و آمد فرشتگانیم.

این روایت معتبره، به سه طریق نقل شده است:

طریق اول: مرحوم کلینی از استاد خود احمد بن مهران نقل می کند ⁽¹⁾که قابل مناقشه است. چون احمد بن مهران اختلافی است، بعضی می گویند شیخ کلینی است و ثقه است ولی بعضی می گویند این، دلیل بر ثقه بودن نیست.

طریق دوم: در بصائر الدرجات محمّد بن حسن صفار از عبّاس بن معروف از حماد بن عیسی از ربعی از ابی الجارود نقل می کند. ⁽²⁾

طريق سوم: محمد بن حسن صفار از احمد بن محمد از اسماعیل بن عمران، از حماد از ربعی از ابی الجارود نقل می کند. ⁽³⁾

طریق دوم و سوم معتبره می باشند.

مضمون این روایت را در بحارالأنوار مطالعه کنید در این صفحات حدود بیست روایت ذکر شده است. ⁽⁴⁾

2. روايت نهج البلاغه

در نهج البلاغه جمله ای آمده که مضمونش این است: «ائمه علیهم السلام موضع الرساله و مهبط الوحى و مختلف الملائکه» می باشند. ⁽⁵⁾

3. روایت خیثمه؛

خیثمه از حضرت باقر علیه السلام نقل کرده که فرمود: ما درخت نبوّت و خاندان رحمت و کلیدهای حکمت و معدن علم و پایگاه رسالت و محل آمد و رفت ملائکه و مخزن وحی خدا و امانت او در میان مردم هستیم.

در ادامه این روایت آمده است ما حَرَم بزرگ خدا و پیمان اوییم هر کسی به قرارداد خود وفا کند به پیمان خدا وفا کرده و هر کس به پیمان ما وفا نماید به عهد خدا وفا

کرده و هر که پیمان شکنی نماید در هر دو مورد پیمان و عهد خدا را شکسته است. ⁽¹⁾

خلاصه کلام در جهت اول: این صفات چهارگانه غیر از زیارت جامعه دلیل خاص هم دارد.

جهت دوم: توضیح جملات چهارگانه

توضیح جمله اول (مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ)

اشاره

«وضع»: به معنای پایین آمدن و فرود چیزی است. ⁽²⁾و «مَوْضِع»: مصدر میمی و اسم مکان است. ⁽³⁾

در قرآن کریم می خوانیم:

مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ؛ ⁽⁴⁾ بعضی از یهود، سخنان را از جای خود، تحریف می کنند.

در مورد خصوصیات بهشت نیز آمده است:

فِيها سُرُرُ مَرْفُوعَةٌ، وَ أَكْوابٌ مَوْضُوعَةٌ؛ ⁽⁵⁾ در آن، تخت های زیبای بلندی و قدحهایی نهاده شده است.

بنابراین «موضع الرساله»، مکان جایگاه و محل نهادن رسالت است.

در این جمله چند احتمال وجود دارد:

وقتی می گوییم: «السلام علیکم یا موضع الرساله» به این اعتبار است که رسالت

پیامبر خدا در بیوت ائمه علیهم السلام بوده است. بنابراین ائمه موضع رسالت می باشند.

این احتمال را مرحوم علامه مجلسی داده است. ⁽¹⁾

تمام این احتمالات خلاف ظاهر است؛ ظاهر موضع،رسالت رسول بودن است. حال، کدام احتمال بهتر است؟

ظاهرا - والله العالم - احتمال چهارم اظهر الوجوه است. چون در خلاف ظاهر بودن، همه احتمالات مثل هم هستند؛ اما سایر احتمالات نواقصی دارند، مثلا تمام امور رسالت در شب جمعه یا شب قدر صورت نمی گیرد.

پس مناسب این است که گفته شود این که می گوییم ائمه علیهم السلام موضع رسالت هستند یعنی آنچه که حضرت رسول داشته است - غیر از نبوّت - برای امیرالمؤمنین و سایر ائمه علیهم السلام می باشد.

سه طایفه از روایات شهادت بر این مطلب می دهند:

طایفه اول از روایات:

روایاتی است که بر ملازم بودن امیرالمؤمنین با رسول خدا صلی الله علیه و آله دلالت دارند که هم از طرق امامیه ⁽¹⁾و هم از طرق عامه ⁽²⁾نقل شده است.

این روایات ملازمت امیرالمؤمنین را به نحو خاصی بیان می کنند. مثلاً در روایت از حضرت می پرسند از ابوذر و سلمان مطالبی شنیده می شود غیر از مطالبی که در مسجد گفته می شود این اختلاف از کجا پیدا شده است؟

آقا امیرالمؤمنین می فرمایند این اختلاف از سوی نقل کنندگان است، بعضی منافق اند و کلام پیامبر را برعکس نقل می کنند و بعضی تمام کلام را نشنیده اند مثلا امر را شنیده و نهی را نشنیده اند، منسوخ را شنیده و ناسخ را نشنیده اند و...

بعد حضرت می فرمایند: اگر من به خانه زوجات پیامبر می رفتم پیامبر زوجات را از خانه به بیرون منتقل می کردند و من همه پرسش هایم را می پرسیدم و آنگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله بیاناتی می فرمودند کسی که هیچ منعی نداشت - که شب و روز نزد رسول خدا باشد من بودم لذا کسی غیر از من آنچه که بر رسول خدا نازل شده است را یاد ندارد. ⁽³⁾

طایفه دوم از روایات:

اشاره

این طایفه از روایات می گویند امیرالمؤمنین غیر از نبوّت آنچه را که رسول خدا داشته، دارا بوده است.

مرحوم مجلسی می گویند: این روایات متواترند و اگر متواتر نباشند بدون شک روایات صحیحه در بین این روایات فراوان است، از جمله:

1. صحیحه زراره؛

عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ أَدَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: نَزَلَ جَبْرَئِيلُ علیه السلام عَلَى رَسُولِ اللهِ بِرُمَّانَتَيْنِ مِنَ الْجَنَّةِ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهُمَا فَأَكَلَ وَاحِدَةً وَ

كَسَرَ الْأُخْرَى بِنِصْفَيْنِ فَأَعْطَى عَلِيّاً نِصْفَهَا فَأَكَلَهَا فَقَالَ: يَا عَلِيُّ أَمَّا الرُّمَّانَةُ الْأُولَى الَّتِي أَكَلْتُهَا فَالنُّبُوَّةُ لَيْسَ لَكَ فِيهَا شَيْءٌ وَأَمَّا الْأُخْرَى فَهُوَ الْعِلْمُ فَأَنْتَ شريكي فيه؛ ⁽¹⁾ زراره گوید: امام باقر فرمود جبرئیل دو انار بهشتی آورد و هر دو را به پیغمبر داد آن حضرت یکی را خورد و دیگری را از میان دو نیم کرد سپس نیمی را به علی داد تا بخورد آنگاه فرمود ای علی انار اولی را که من خوردم نبوّت بود که تو را در آن بهره ای نیست و دیگری علم و دانش بود که تو با من در آن شریک هستی.

2. معتبره حمران؛

صدر این روایت، مانند صحیحه زراره است لکن در ذیل آن افزوده ای دارد که آمده است:

فَقُلْتُ: أَصْلَحَكَ اللهُ كَيْفَ كَانَ يَكُونُ شَرِيكَهُ فِيهِ؟ قَالَ: لَمْ يُعَلِّمِ اللهُ محمّداً عِلْماً إِلَّا وَأَمَرَهُ أَنْ يُعَلِّمَهُ عَلِيّاً؛ ⁽²⁾ حمران گوید: من گفتم: چگونه علی علیه السلام در علم شریک پیغمبر بود؟ فرمود: خدا هیچ علمی را به محمد صلی الله علیه و آله نیاموخت مگر آن که به ایشان دستور داد که آن را به علی بیاموزاند.

3. موثقه محمد بن مسلم:

صدر این روایت نیز همچون دو روایت پیشین است لکن در ذیل آمده است:

فَلَمْ يَعْلَمْ وَ اللهِ رَسُولُ اللهِ حَرْفاً مِمَّا عَلَّمَهُ اللهُ (عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا وَقَدْ عَلَّمَهُ عَلِيّاً ثُمَّ انْتَهَى الْعِلْمُ إِلَيْنَا - ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى صَدْرِهِ)؛ ⁽³⁾ پیغمبر از آنچه خدایش تعلیم داد حرفی نیاموخت جز آن که آن را به علی علیه السلام آموخت، سپس آن علم به ما رسید آنگاه دست بر سینه خود نهاد.

طایفه سوم از روایات:

اشاره

روایاتی است که می گویند آنچه رسول خدا داشت، ائمه علیهم السلام دارند، از جمله:

1. معتبره ابوبصیر؛

بصائر الدرجات: ابْنُ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام

قَالَ: سُئِلَ عَلِيٌّ علیه السلام عَنْ عِلْمِ النَّبِيِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ: عِلْمُ النَّبِيِّ عِلْمُ جَمِيعِ النَّبِيِّينَ وَ عِلْمُ مَا كَانَ وَعِلْمُ مَا هُوَ كَائِنْ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ ثُمَّ قَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنِّي لَأَعْلَمُ عِلْمَ النَّبِيِّ (صلى الله عليه وآله وَ عِلْمَ مَا كَانَ وَ عِلْمَ مَا هُوَ كَائِنُ فِيمَا بَيْنِي وَ بَيْنَ قِيَامِ السَّاعَةِ﴾؛ ⁽¹⁾

ابوبصیر از امام باقر نقل کرده که ایشان فرمود از امیرمؤمنان علی در مورد علم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پرسیدند حضرت فرمود علم ایشان علم تمام انبیا و علم گذشته و علم آنچه تا روز قیامت بیاید است، سپس فرمود قسم به آن کسی که جانم در دست اوست من دارای علم پیامبر اکرم و علم گذشته و علم آینده تا قیامت روز هستم.

2. روایت عبد الأعلى؛

محمد بْنُ يَحْيَى عَنْ مَحمَّد بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ محمّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى مَوْلَى آلِسَامٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ: وَ اللَّهِ إِنِّي لَأَعْلَمُ كِتَابَ اللهِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ كَأَنَّهُ فِي كَفِّي فِيهِ خَبَرُ السَّمَاءِ وَ خَبَرُ الْأَرْضِ وَ خَبَرُ مَا كَانَ وَخَبَرُ مَا هُوَ كَائِنٌ قَالَ اللهُ (عَزَّ وَ جَلَّ فِيهِ تِبْيَانُ كُلِّ شَيْءٍ)؛ ⁽²⁾ عبد الأعلی گوید: امام صادق علیه السلام می فرمود: به خدا قسم که من کتاب خدا را از آغاز تا پایانش می دانم چنان که گویی در کف دست من است در قرآن خبر آسمان و خبر زمین و خبر گذشته و خبر آینده است خدای عز و جل فرماید: «بیان هر چیز در آن است».

3. موثقه حارث بن مغیره؛

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ محمد عَنْ محمَّد بْنِ سِنَانٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا مِنْهُمْ عَبْدُ الْأَعْلَى وَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَ عَبْدُ اللهِ بْنُ بِشْرِ الْخَثْعَمِيُّ سَمِعُوا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ * يَقُولُ: إِنِّي لَأَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مَا فِي الْجَنَّةِ وَ أَعْلَمُ مَا فِي النَّارِ وَأَعْلَمُ مَا كَانَ وَ مَا يَكُونُ. قَالَ: ثُمَّ مَكَثَ هُنَيْئَةً فَرَأَى أَنَّ ذَلِكَ كَبُرَ عَلَى مَنْ سَمِعَهُ مِنْهُ فَقَالَ: عَلِمْتُ ذَلِكَ مِنْ كِتَابِ اللهِ (عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ (عَزَّ وَ جَلَّ) يَقُولُ: فِيهِ تِبْيَانُ كُلِّ شَيْءٍ)؛ ⁽³⁾ جماعتی از اصحاب - که عبد الأعلى و ابوعبیده و عبدالله بن بشر خثعمی از آن جمله بودند - از

امام صادق علیه السلام شنیدند که فرمود من آنچه در آسمان ها و زمین است می دانم و آنچه در بهشت و دوزخ است می دانم و گذشته و آینده را می دانم سپس اندکی تأمل کرد و دید این سخن بر شنوندگان گران آمد، لذا فرمود من این مطالب را از کتاب خدای (عز و جل) می دانم خدای (عز وجل) می فرماید: «بیان هر چیز در قرآن است».

در این حدیث حضرت احساس می کند مخاطب، ظرفیت شنیدن این سخنان را ندارد و ممکن است قائل به غلو شود، لذا می فرماید ما از خودمان چیزی نمی گوییم از قرآن استفاده می کنیم.

این بعضی از روایات بود.

پس این که به ائمه علیهم السلام در زیارت جامعه گفته می شود «السلام علیکم یا اهل بیت النبوة و موضع الرسالة»، یعنی آنچه که بر پیامبر از علوم نازل شده است شما مرکز این علوم و رسالت هستید

توضیح جمله دوم (وَ مُخْتَلَفَ الْمَلَائِكَةِ)

اشاره

کلمۀ «مختلف» در علم صرف، مصدر میمی، ⁽¹⁾اسم مکان یا اسم مفعول است. اگر مصدر باشد لطافتش در آن است که به سبب رفت و آمد بسیار فرشتگان به محضر ایشان - گویا ایشان نفس رفت و آمد فرشتگان اند مانند این که به سبب شدت عدالتِ زید می گوییم: «زید عدل»؛ زید عدالت است.

اگر اسم مکان باشد، یعنی ائمه علیهم السلام مکان و محل آمد و شد فرشتگان اند.

و اگر اسم مفعول باشد، معنایش این است رفت و آمد فرشتگان در نزد ائمه علیهم السلام است و هبوط و صعود ملائک بر این خاندان واقع می شود.

به نظر می رسد معنای دوم (اسم مکان) اظهر باشد. بنابراین، معنای جمله (مختلف الملائکه) آن است که ائمه علیهم السلام محل تردّد و رفت و آمد فرشتگان اند.

در ادامه در مورد این جمله دو مطلب باید بحث شود.

مطلب اول: اثبات مدعا

اثبات این صفت برای ائمه علیهم السلام با قطع نظر از زیارت جامعه، امکان دارد یا خیر؟

این صفت برای ائمه علیهم السلام ثابت است زیرا در بیشتر از صد روایت آمده است. ⁽¹⁾

مطلب دوم: معنای «مختلف الملائکه»

اشاره

برای این کلمه دو معنا بیان شده است:

اول: این که به ائمه علیهم السلام گفته می شود شما محل فرود آمدن ملائکه هستید و ملائكة الله بر شما وارد و نازل می شوند این یک معنای مجازی است به این اعتبار که بیوت ائمه بیوت وحی، بیوت رسالت و بیت الرسول است، که ملائكة الله در این بیت نازل می شوند.

نزول ملائکه بر حضرت رسول به نحو حقیقت است و بر ائمه علیهم السلام به صورت مجاز است، به این اعتبار که در خانه آنها - که خانه رسول خدا بوده - ملائکه نازل می شدند. ⁽²⁾

دوم: مراد از «مختلف الملائکه» معنای حقیقی این کلمه باشد، یعنی ائمه علیهم السلام خود محل آمدوشد ملائکه هستند؛ فرشتگان در خانه آنها وارد می شوند که در این صورت معنای حقيقى مختلف الملائکه هستند. ⁽³⁾

این احتمال تعیّن دارد، چون تا جایی که معنای حقیقی است، نوبت به معنای مجازی نمی رسد و برای اثبات آن باید چند طایفه روایت را ذکر کنیم:

مثلاً طایفه ای می گوید: ملائکة الله بر امام وارد می شوند که حوادث را خدمت ایشان عرض کنند و روایات این طایفه فراوان است.

طایفه ای می گوید: این کار در شب قدر است که روایات این طایفه نیز فراوان است.

طایفه ای دیگر می گوید: ملائکه الهی بر قبور ائمه علیهم السلام رفت و آمد دارند و بعضی از ملائکه در آنجا اقامت دائمی دارند، از جمله:

1. روایت ابی حمزه؛

محمَّد عَنْ محمَّد بْنِ الْحَسَنِ عَنْ محمَّد بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: مَا مِنْ مَلَكٍ يُهْبِطُهُ اللهُ فِي أَمْرٍ مَا يُهْبِطُهُ إِلَّا بَدَأَ بِالْإِمَامِ فَعَرَضَ ذَلِكَ عَلَيْهِ وَ إِنَّ مُخْتَلَفَ الْمَلَائِكَةِ مِنْ عِنْدِ اللهِ (تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِلَى صَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ)؛ ⁽¹⁾ علی بن ابی حمزه گوید: موسی بن جعفر فرمود: فرشته ای نیست که خدایش برای امری به زمین فرو فرستد جز این که ابتدا نزد امام آید و آن امر را به او عرضه کند: و رفت و آمد ملائکه از نزد خدای (تبارک و تعالی) به سوى صاحب الأمر است.

اطلاق روایت این است خداوند اگر ملکی را برای باران بفرستد ابتدا خدمت امام می رسد گزارش دهد و سپس آغاز به کار می کند؛ یا خداوند وقتی ملک الموت را می فرستد که جان زید را بگیرد ابتدا خدمت امام علیه السلام گزارش می دهد و سپس امر الهی را انجام می دهد؛ یا ملکی را می فرستد برای ایجاد زلزله، ابتدا باید خدمت امام برسد و گزارش بدهد و بعد کارش را کند، یا ملکی که موکل ایجاد باد است اول باید خدمت امام بگوید که طوفانی در فلان منطقه می آید و مردم هلاک می شوند بعد کارش را انجام دهد.

2. روایت مسمع؛

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ محمّد عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ مِسْمَعِ كِرْدِينِ الْبَصْرِيِّ قَالَ: كُنْتُ لَا أَزِيدُ عَلَى أَكْلَةٍ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فَرُبَّمَا اسْتَأْذَنْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَجِدُ الْمَائِدَةَ قَدْ رُفِعَتْ لَعَلِّي لَا أَرَاهَا بَيْنَ يَدَيْهِ، فَإِذَا دَخَلْتُ دَعَا بِهَا فَأُصِيبَ مَعَهُ مِنَ الطَّعَامِ وَلَا أَتَأَذًى بِذَلِكَ وَ إِذَا عَقَبْتُ بِالطَّعَامِ عِنْدَ غَيْرِهِ لَمْ أَقْدِرْ عَلَى أَنْ أَقِرَّ وَ لَمْ أَنَمْ مِنَ النَّفْخَةِ فَشَكَوْتُ ذَلِكَ إِلَيْهِ وَ أَخْبَرْتُهُ بِأَنِّي إِذَا أَكَلْتُ عِنْدَهُ لَمْ أَتَأَذَ بِهِ فَقَالَ: يَا أَبَاسَيَّارٍ إِنَّكَ تَأْكُلُ طَعَامَ قَوْمِ صَالِحِينَ تُصَافِحُهُمُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى فُرُشِهِمْ. قَالَ: قُلْتُ: وَ يَظْهَرُونَ لَكُمْ؟ قَالَ: فَمَسَحَ يَدَهُ عَلَى بَعْضٍ صِبْيَانِهِ فَقَالَ: هُمْ أَلْطَفُ بِصِبْيَانِنَا مِنَّا بِهِمْ؛ ⁽²⁾ مسمع کردین بصری گوید: من در شبانه روز بیش از یک مرتبه غذا نمی خوردم. گاهی از

امام صادق علیه السلام اجازه شرفیابی حضورش را می گرفتم که فکر می کردم سفره برچیده شده و حضرت را در برابر سفره نخواهم دید تا مبادا امر به خوردن کند و مرا زیان دهد ولی چون وارد می شدم سفره می طلبید من هم همراه حضرت غذا می خوردم و از آن ناراحت نمی شدم اما هر گاه در منزل دیگری غذا روی غذا می خوردم، آرام نمی گرفتم و از نفخ شکم خوابم نمی برد.

این مطلب را به حضرت یادآور شدم و گزارش دادم که هر گاه نزد ایشان غذا می خورم آزارم نمی دهد. فرمود: ای ابا سیّار تو غذای مردم صالحی را می خوری که فرشتگان با آنها روی فرششان مصافحه می کنند عرض کردم برای شما آشکار هم می شوند؟ حضرت دست خود را بر سر یکی از کودکانش کشید و فرمود آنها بر کودکان ما از خود ما مهربان ترند.

3. روایت قمی؛

قَالَ تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَ رُوحُ الْقُدُسِ عَلَى إِمَامِ الزَّمَانِ وَيَدْفَعُونَ إِلَيْهِ مَا قَدْ كَتَبُوهُ مِنْ هَذِهِ الْأُمُور؛ ⁽¹⁾ امام علیه السلام فرمود: فرشتگان و روح القدس بر امام زمان نازل می شوند و نوشته های خود را در امور مختلف خدمت ایشان عرضه می دارند.

ملائکه کارهایی که باید انجام دهند و یادداشت کرده اند - که قضایای حتمیه است -برای حضرت نقل می کنند.

4. معتبره اسحاق بن عمّار؛

الْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ: «لَيْسَ شَيْءٌ فِي السَّمَاوَاتِ إِلَّا وَهُمْ يَسْأَلُونَ اللَّهَ أَنْ يَأْذَنَ لَهُمْ فِي زِيَارَةِ الْحُسَيْنِ علیه السلام فَوْجٌ يَنْزِلُ وَ فَوْجٌ يَعْرُجُ؛ ⁽²⁾ اسحاق بن عمّار گوید: شنیدم که امام صادق علیه السلام می فرمود فرشته ای در آسمان ها نیست مگر این که از خداوند درخواست می کند تا به او اذن دهد به زیارت امام حسین رود پس گروهی فرود آیند و گروهی بالا روند.

بنابراین، قبرها و خانه های ائمه محل رفت و آمد ملائکه است، جماعتی پایین می آیند

و جماعتی به سمت آسمان می روند.

توضیح جمله سوم: «وَ مَهْبِطَ الْوَحْيِ»

واژهٔ «هبط»، مانند «نزل» به معنای فرود و پایین آمدن است؛ ⁽¹⁾لكن فرق بين «نزول» و «هبوط»، در آن است که هبوط نوع خاصی از نزول است یعنی فرود آمدنی است که ماندگاری و درنگ در پی دارد اما «نزول» اعم است یعنی مطلق فرود آمدن؛ خواه بعد از آن درنگ و ماندگاری باشد یا نباشد. ⁽²⁾

در قرآن کریم آمده است:

قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ؛ ⁽³⁾ گفتیم: همگی از آن فرود آیید! هر گاه هدایتی از طرف من برای شما آمد، کسانی که از آن پیروی کنند نه ترسی بر آنهاست و نه غمگین شوند.

آیه شریفه محل اقامت و زندگی انسان را زمین معرفی نموده، لذا از واژهٔ «هبوط» استفاده کرده است.

و نیز از زبان حضرت موسی (علی نبيّنا وآله و عليه السلام) نقل نموده که به بنی اسرائیل فرمود:

اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُم؛ ⁽⁴⁾ در شهری فرود آیید؛ زیرا هر چه خواستید، در آنجا برای شما هست.

یعنی اگر می خواهید به خواسته های خود برسید - برای اقامت - وارد شهر شوید.

كلمۀ «مَهبِط» یا مصدر میمی و یا اسم مکان است. اگر مصدر میمی باشد یعنی به لحاظ کثرت فرود و ماندگاری وحی نزد ائمه، علیهم السلام گویا ایشان نفس فرود و ماندگاری وحی اند.

اما اگر اسم مکان باشد معنایش روشن است، یعنی ائمه علیهم السلام محل و جایگاه فرود و ماندگاری وحی هستند.

در این جمله (مهبط الوحی) از دو مطلب بحث می شود:

مطلب اول: دلیل بر این صفت

اشاره

بنابر روایات می گوییم ائمه علیهم السلام مهبط وحی اند، از جمله:

1. روايت ابوبصير؛

حدثنا أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطِ عَنِ الْبَطَائِنِي عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ محمّد: أَنَّهُ قَالَ: يَا أَبَابَصِيرٍ نَحْنُ شَجَرَةُ الْعِلْمِ وَ نَحْنُ أَهْلُ بَيْتِ النَّبِيِّ وَ فِي دَارِنَا مَهْبِطُ جَبْرَئِيلَ وَ نَحْنُ خُزَانُ عِلْمِ اللهِ وَ نَحْنُ مَعَادِنُ وَحْيِ اللهِ مَنْ تَبِعَنَا نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنَّا هَلَكَ حَقّاً عَلَى اللهِ (عَزَّ وَ جَلَّ)؛ ⁽¹⁾ ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرموده است ای ابوبصیر ما درخت دانشیم و ما خاندان پیامبریم آمد و شد جبریل در خانه ماست و ما گنجورهای دانش خداییم و ما معادن وحی خداوندیم هر کس از ما پیروی کند رستگار است و هر کس از ما سرپیچی کند هلاک شود و این حقی بر خدای (عز و جل) است.

2. روایت یحیی بن عبدالله؛

عن يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ: سَمِعْتُ جَعْفَرَ3بْنَ محمد يَقُولُ:... في مَنَازِلِنَا أُنْزِلَ الْوَحْي؛ ⁽²⁾ یحیی بن عبدالله نقل کرده که امام صادق علیه السلام فرمود در منازل ما وحی نازل شده است.

بر اساس این روایات و سایر روایات وارد شده در این باره می گوییم که ائمه علیهم السلام «مهبط» وحی الهی اند.

مطلب دوم: مجاز یا حقیقت بودن «مهبط وحی»

اشاره

اطلاق مهبط الوحی بر ائمه علیهم السلام به گونه حقیقت است یا مجاز؟

به صورت حقیقت بودن یعنی وحی بر خود ائمه علیهم السلام نازل شده است و به صورت مجاز یعنی وحی بر رسول خدا نازل شده که خانه رسول خدا، خانه ائمه بوده است.

این مطلب اختلافی است و رفع اختلاف به این است که مشخص شود مراد از این وحی در این زیارت چیست؟ وقتی در زیارت می خوانیم: «مهبط الوحی»، کدام وحی مراد است؟

معانی وحی

کلمه «وحی» در معانی مختلف ⁽¹⁾استعمال شده است.

ابلاغ این حوادث دهر یا سالیانه به ایشان ربطی به وحی مصطلح ندارد.

البته وحی به این معنای دوم (الهام) به معصوم هم اختصاص ندارد، بلکه به همسر موسی، به زنبور عسل و.... هم وحی و الهام می شود.

«مهبط الوحی»، اگر خصوص وحی احکام و اعتقادات باشد به نحو مجاز است - که ظاهرا هم همین مراد باشد - بنابر این احتمال اطلاق مهبط الوحی بر ائمه علیهم السلام به نحو مجاز است چون اجماع مسلمین است که وحی بر غیر رسول خدا به این معنا نازل نشده است.

اما اگر مراد از این وحی معانی دیگر باشد بدون شک اطلاق «مهبط الوحی» بر ائمه به نحو حقیقت است، به دلیل روایات متعدد و بلکه متواتر که حوادث بر ائمه عرضه می شود.

از امام کاظم علیه السلام نقل شده است ملائکه اول به امام گزارش می دهند که فلان اتفاق

سیل یا زلزله یا... در فلان جا رخ می دهد سپس آن اتفاقات محقق می شود.

عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: مَا مِنْ مَلَكَ يُهْبِطُهُ اللهُ فِي أَمْرٍ مَا يُهْبِطُهُ إِلَّا بَدَأَ بِالْإِمَامِ فَعَرَضَ ذَلِكَ عَلَيْهِ وَإِنَّ مُخْتَلَفَ الْمَلَائِكَةِ مِنْ عِنْدِ اللهِ (تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِلَى صَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ)؛ ⁽¹⁾ ابو حمزه گوید: موسی بن جعفر فرمود: فرشته ای نیست که خدایش برای امری به زمین فرو فرستد جز این که ابتدا نزد امام آید و آن امر را به او عرض کند: و رفت وآمد ملائکه از نزد خدای (تبارک و تعالی) به سوی صاحب الامر است.

توضیح جمله چهارم: «وَ مَعْدِنَ الرَّحْمَةِ»

اشاره

«معدِن» به مکان چیزی گفته می شود که اصل و آغازش از آنجا باشد، مانند معدن طلا، نقره و غیره. ⁽²⁾

علاوه بر این در معنای «معدن» استقرار و ثبات نهفته است بنابراین معدن جایی است که یک شیء در آن به وجود می آید و ثبات و ماندگاری دارد. ⁽³⁾

البته باید بدانیم که همواره بین یک گوهر و معدن آن انس و الفت و تناسب وجود دارد، یعنی با توجه به آب و هوا، مقتضیات، خاک، نور و عوامل دیگر معدن متناسب به وجود می آید؛ ازاین رو هر گوهری در هر جایی به وجود نمی آید و هر معدنی در هر مکانی یافت نمی شود. ⁽⁴⁾

در مورد جمله: «معدن الرحمه» (سلام بر شما ای معدن های رحمت الهی!) دو مطلب بحث می شود:

مطلب اول: دلیل بر «معدن رحمت» بودن ائمه علیهم السلام

اشاره

این که می گویید ائمه علیهم السلام «کانون رحمت پروردگارند»، باید حجیت شرعیه ای داشته باشد دلیل و حجت بر این چیست؟

جواب: علاوه بر اجماع امامیه، روایات بسیاری - علاوه بر زیارت جامعه - بر این مطلب دلالت دارند؛ از جمله:

1. روایت ابومنذر؛

حَدَّثَنِي الْعَبَّاسُ بْنُ مَعْرُوفٍ قَالَ: حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ عِيسَى عَنْ رِبْعِيٌّ عَنِ الْجَارُودِ وَ هُوَ أَبُو الْمُنْذِرِ قَالَ: دَخَلْتُ مَعَ أَبي عَلَى عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ علیه السلام فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ: مَا تَنْقِمُ النَّاسُ مِنَّا نَحْنُ وَ اللَّهِ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَ بَيْتُ الرَّحْمَةِ وَ مَوْضِعُ الرِّسَالَة...؛ ⁽¹⁾ ابوالمنذر گفت: با پدرم خدمت حضرت زین العابدین رفتم. آن جناب فرمود چرا مردم از ما خورده می گیرند؟ به خدا قسم ما شجره نبوت، خانه رحمت، محل رسالت، معدن علم و محل رفت و آمد ملائکه هستیم.

«بيت الرحمه» همان «معدن الرحمه» است. در این روایت امام سجاد علیه السلام می فرمایند: کانون رحمت الهی و بیت و معدن آن ائمه علیهم السلام هستند.

نظیر روایت ابو منذر روایت اسماعیل بن ابی زیاد از امام صادق علیه السلام ⁽²⁾و روایت خیثمه از حضرت باقر علیه السلام ⁽³⁾است.

روایات در این خصوص فراوان است، لکن به همین مقدار اکتفا می شود لذا به استناد این روایات - افزون بر خود زیارت جامعه کبیره - می گوییم ائمه علیهم السلام «معدن رحمت الهیه» هستند.

علاوه بر این که قرآن کریم می فرماید:

يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظيم؛ ⁽⁴⁾ خداوند رحمت خود را به هر کس بخواهد اختصاص می دهد؛ و خداوند صاحب فضل

بزرگ است.

ائمه علیهم السلام قطعاً داخل در «من يشاء» هستند و مختص به رحمت الهی اند، پس طبعاً «معدن الرحمه» می باشند.

مطلب دوم: چگونگی «کانون رحمت الهیه» بودن

ائمه سرچشمه نزول رحمت الهی به موجودات هستند به اعتبار اینکه منشاء خیراند یا به اعتبار این که لَوْلاَکَ لَمَا خَلَقْتُ اَلْأَفْلاَکَ ⁽¹⁾

به این مضمون روایات فراوانی وجود دارد مانند آنچه خداوند سبحان خطاب به حضرت آدم (علی نبینا و آله و علیه السلام) فرمود: لَوْ لَا هُمْ مَا خَلَقْتُكَ وَلَا خَلَقْتُ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ وَلَا السَّمَاءَ وَ الْأَرْضِ؛ اگر ایشان نبودند، تو، بهشت، دوزخ، آسمان و زمین را خلق نمی کردم. (محمد بن علی بن بابویه قمی (صدوق)، عيون أخبار الرضا علیه السلام، ج 1، ص 307، حدیث 67).

و یا به این اعتبار است که: همان طور که باران وقتی می بارد هر جای زمین به گونه ای استفاده می کند؛ سنگ یک گونه شوره زار یک جور و.... موجودات هم وقتی که رحمت الهی بر آنها می بارد یک جوری از رحمت استفاده می کنند و موجود کامل تمام رحمت را به خود اختصاص می دهد.

این که ائمه علیهم السلام کانون رحمت الهی قرار می گیرند به خاطر اکملیتی است که در مقابل آنها بقیه موجودات کمتر از صفر هستند پس 99 درصد رحمت الهی را به خود اختصاص می دهند.

در روایت آمده است خداوند صد درجه رحمت - مثلاً - آفریده است یک درجه را به سایر موجودات داده و این یک درصد بین موجودات تقسیم شده است لذا به خاطر این یک درصد رحمت مادر فرزندش را شیر می دهد؛ پدر برای فرزندان کار می کند؛ جانداران بچه های خود را با چه فداکاری تیمار می کنند و.... این منشأ مهربانی در همه موجودات است و همه از یک درجه رحمت استفاده کرده اند ولی 99 مرتبهٔ رحمت الهیه ذخیره برای محمد و آل محمد ذخیره شده است. ایشان استعداد جذب این همه رحمت الهی را دارند که تجلیگاه و مظهر آن گردند. ⁽²⁾

آن رحمت واسعه الهیه به ائمه داده شده است ایشان «المختصون برحمته» می باشند؛ چه رحمت مختصه باشد یا واسعه اگر چه در این حدیث امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند: خداوند رحیم است و از رحمت خود این رحمت را خلق کرده است «رحيم» اسم خاص است که رحمت خاصه را می گوید و «رحمن» اسم عام است و رحمت واسعه را می گوید

وقتی می گوییم: ائمه علیهم السلام معادنِ رحمتِ خدایند یعنی رحمتِ اختصاصی، معدنِ آن ائمه علیهم السلام هستند و نیز رحمت واسعه - که حیوانات و انسان و... دارند - معدن آن ائمه هستند و این بعدی ندارد و نفی نمی شود چون همه این ها به اذن الله است.

وقتی می گوییم: «السلام علیکم یا معادن رحمة الله» مقصود این است ائمه علیهم السلام - همان طور که در روایت است - کانون 99 درجه رحمت خداوند هستند.

اگر این را به اندازه فهم خودمان درک کنیم و گفتیم ائمه علیهم السلام مرکز این رحمت هستند معنای دعای ماه رجب مشخص می شود ⁽¹⁾و معنای این دعا و الفاظش را می فهمیم

وقتی می گوییم: ائمه، «حافظ» خلق هستند، می فهمیم یعنی چه. بر اساس همین واقعیت است که در بعضی روایات آمده: علی و محمد صلی الله علیه و آله پدر امت هستند. ⁽¹⁾

اینها برای این است که ائمه علیهم السلام کانون و مرکز رحمت الهیه هستند و لذا تعبیرها عوض می شود.

در یک جا «پدر بودن» مطرح می شود و در جای دیگر می گوید: «أَعْضَادٌ وَ أَشْهَادٌ وَ مُنَاةٌ وَأَذْوَادٌ وَحَفَظَةٌ». ⁽²⁾

و در جایی می گوید موجودات از نور محمد و ائمه خلق شده اند؛ ⁽³⁾

ب: ... قَالَ عَلِيُّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ: ثُمَّ خَلَقَ مِنْ نُورٍ محمد صلی الله علیه و آله جَوْهَرَةٌ وَ قَسَمَهَا نِصْفَيْنِ فَنَظَرَ إِلَى الْقَسْمِ الْأَوَّلِ بِعَيْنِ الْهَيْبَةَ فَصَارَ مَاءٍ عَذْباً وَ نَظَرَ إِلَى الْقَسْمِ الثَّانِي بِعَيْنِ الشَّفَقَةِ فَخَلَقَ مِنْهُ الْعَرْشِ وَ خَلَقَ مِنْ نُورِهِ الْكُرْسِيِّ وَ اللَّوْحِ ثُمَّ خَلَقَ مِنْ نُورِ اللَّوْحِ الْقَلَمُ ثُم... سپس از نور محمد گوهری آفرید و آن را دو بخش کرد به یک بخش با هیبت نگریست و آبی خوشگوار شد و به بخش دیگر با مهر نگریست و از آن عرش را آفرید سپس کرسی را از نور عرش آفرید و لوح را از نور کرسی و قلم را از نور لوح آفرید...». (احمد بن عبد الله بكرى الأنوار فی مولد النبي، ص 7 - 8 و محمدباقر، مجلسی، بحار الأنوار، ج 54، ص 200).

وَ خُزَانَ الْعِلْمِ

اشاره

و سلام بر شما ای خزانه داران علم.

«خُزَان» جمع «خازن» به کسی گفته شود که چیزی را جمع و ذخیره کرده، ⁽¹⁾حفظ و نگهداری نموده ⁽²⁾و- از نااهلان - مستور و پنهانش ⁽³⁾دارد.

بنابراین، سه ویژگی در واژهٔ «خُزّان» نهفته است: جمع کردن، حفظ کردن و پنهان داشتن. در جمله: «خُزّان العلم» سه مطلب بحث می شود:

مطلب اول: دلیل بر «خُزّان العلم» بودن ائمه

اشاره

علاوه بر زیارت جامعه ادله و مؤیدات فراوانی بر این مطلب وجود دارد؛ از جمله:

1. معتبره ثمالی

إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ ذَرِيحِ الْمُحَارِيِّ عَنِ الثَّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: إِنَّ مِنَّا لَخَزَنَةَ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ وَ خَزَنَتَهُ فِي السَّمَاءِ لَسْنَا بِخُزَانٍ عَلَى ذَهَبٍ وَلَا فِضَّةٍ؛ ⁽⁴⁾ ثمالی از حضرت باقر علیه السلام نقل کرد که فرمود ما گنجینه داران خدا در زمین و گنجینه داران او در آسمانیم؛ البته ما گنجینه داران طلا و نقره نیستیم.

این روایت معتبره و راویان آن همه موثق هستند.

امام علیه السلام می فرماید: ما خازن علم خداوند هستیم نه طلاها

نزدیک به همین مضمون روایت معتبر دیگری است که آن را هم شمالی از امام باقر علیه السلام نقل کرده است. ⁽¹⁾

2. موثقه ابن ابی یعفور؛

محمَّد بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: يَا ابْنَ أَبِي يَعْفُورٍ إِنَّ اللهَ وَاحِدٌ مُتَوَحَدٌ بِالْوَحْدَانِيَّةِ مُتَفَرِّدٌ بِأَمْرِهِ فَخَلَقَ خَلْقاً فَقَدَّرَهُمْ بِذَلِكَ الْأَمْرِ فَنَحْنُ هُمْ يَا ابْنَ أَبِي يَعْفُورٍ فَنَحْنُ حُجَجُ اللهِ فِي عِبَادِهِ وَ خُزَانُهُ عَلَى عِلْمِهِ﴾؛ ⁽²⁾

ابن ابى یعفور گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای پسر ابی یعفور همانا خدا یکتاست و در یکتایی یگانه است (بی شریک است و بسیط مطلق و حتی صفاتش زاید بر ذاتش نیست)، در کار خود یکتاست پس گروهی را آفرید و ایشان را برای این کار خلافت و امامت سنجید و مقدّر نمود، و ما همان گروه هستیم، ای پسر ابی یعفور ما حجّت های خدا در میان بندگانش و خزانه داران علم اوییم.

همه راویان این روایت، ثقه می باشند.

بنابراین، این روایات یاد شده دلالت دارند بر این که ائمه علیهم السلام «خزّان العلم» هستند.

روایات دیگری هم وجود دارد که به خاطر ضعف سندی، مؤید مطلب اند. ⁽³⁾

ب: أَحْمَدُ بْنُ محمد عَنِ الْأَهْوَازِيِّ وَ أَبِي عَبْدِ اللهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِي طَالِبٍ عَنْ سَدِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ قَالَ:... نَحْنُ خُزَانُ اللهِ عَلَى عِلْمِ اللهِ نَحْنُ تَرَاحِمَةُ وَحْيِ اللهِ نَحْنُ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ عَلَى مَا دُونَ السَّمَاءِ وَ فَوْقَ الْأَرْض؛ سدير از امام صادق علیه السلام نقل کرده که حضرت فرمود: ما خازنان علم مترجمان وحی و حجت های بالغه الهی بر آنچه زیر آسمان و فوق زمین است هستیم. (محمد باقر مجلسی، بحار الأنوار، ج26، ص105، حدیث 4).

ج: عَلِيُّ بْنُ محمَّد عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ محمد عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ سَدِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: نَحْنُ خُزَانُ اللهِ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ شِيعَتُنَا خُزَّانُنَا؛ سَدیر از امام باقر نقل کرده که حضرت فرمود: ما گنجینه داران خداوند در دنیا و آخرتیم و شیعیان ما گنجینه داران مایند. (همان، ص106، حدیث 5).

مطلب دوم: معنای «خزّان العلم»

معنای این که ائمه علیهم السلام «خزّان علم الله» هستند یعنی چه؟

در این بحث، سه احتمال داده شده است:

اول: خود ائمه علیهم السلام خزانه علم و مخزن علوم هستند.

دوم: ائمه علیهم السلام مفاتيح خزائن علم خدا هستند؛ که با احتمال اول فرقی ندارد.

سوم: ولایت بر تصرف در خزائن علم دارند. این احتمال هم فرقی با دو احتمال پیشین ندارد؛ چرا که اگر ولایت دارند حق هرگونه تصرفی را داشته و آگاهی از آن دارند. ظاهراً احتمال اول درست باشد که مؤید به روایات است.

مطلب سوم: میزان علم ائمه

اشاره

چه مقدار از علم خدا در آگاهی ائمه علیهم السلام است؟

میزان علم،آنان با بررسی برخی از روایات مشخص می شود. مستفاد از روایات این است:

علم خداوند اگر اختصاصی است، هیچ کس - به غیر خدا از آن آگاهی ندارد؛ اما اگر غیر مختص باشد، نزد ائمه علیهم السلام هست و ایشان آگاهی به آن دارند.

در برخی از روایات آمده است ائمه علیهم السلام یا امیرالمؤمنین علیه السلام «کتاب مبین اند؛ از جمله:

1. روایت حسین بن خالد؛

عن الحسين بن خالد قال: سألت أبا الحسن علیه السلام عن قول الله... قَالَ: قُلْتُ: فِي كِتَابٍ مُبِينِ؟ قَالَ: في إِمَامٍ مُبِينٍ؛ ⁽¹⁾

حسین بن خالد گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم... کتاب «مبین» چیست؟ فرمود: «امام مبین» است.

البته اختلافی در حسین بن خالد هست که در بحارالانوار و تفسیر عیاشی این شخص آمده است، هرچند در نسخه های اصلی عیاشی و بعضی از کتاب های دیگر حسین بن خلف ⁽²⁾آمده است.

امام مبین، وجودِ تنزيلي کتاب مبین - که قرآن است - می باشد. امام به منزله کتاب مبین قرار داده شده است.

2. روایت عبدالله بن ولید؛

عَنْ محمد بْنِ أَبِي عُمَيْرِ الْكُوفِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَلِيدِ السَّمَانِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ: مَا يَقُولُ النَّاسُ فِي أُولِي الْعَزْمِ وَ صَاحِبِكُمْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام؟ قَالَ: قُلْتُ: مَا يُقَدِّمُونَ عَلَى أُولِي الْعَزْمِ أَحَداً قَالَ: فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى قَالَ لِمُوسَى: «وَ كَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً» وَلَمْ يَقُلْ: كُلَّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً، وَ قَالَ لِعِيسَى: «وَ لِأُبَيَّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ» وَ لَمْ يَقُلْ كُلَّ شَيْءٍ، وَ قَالَ لِصَاحِبِكُمْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ: «قُلْ كَفى بِاللّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ وَ قَالَ اللهُ (عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ لا رَطْبٍ وَ لا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ وَ عِلْمُ هَذَا الْكِتَابِ عنْدَه)؛ ⁽¹⁾ عبد الله بن ولید سمّان گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: نظر مردم درباره اولوالعزم و امامتان أميرالمؤمنین چیست؟ گفت: م هیچ کسی را بر اولوالعزم مقدم نمی دارند. حضرت فرمود: خداوند تبارک و تعالی درباره موسی فرموده: و برای او در آن لوح ها از هر گونه پندی چیزی نوشتیم» ⁽²⁾و نفرمود: هر موعظه ای را.

و از قول عیسی علیه السلام فرموده و تا برخی از آنچه را که درباره آن اختلاف می کنید برایتان بیان کنم»، ⁽³⁾و (اما) درباره امامتان أمير المؤمنين علیه السلام فرموده: «بگو: میان من و شما خدا گواهی بسنده است و آنکه (تمام) دانش کتاب نزد اوست»، ⁽⁴⁾و خداوند [درباره آن کتاب] فرموده: «هیچ تری و خشکی نیست مگر آنکه در کتابی است روشن»، ⁽⁵⁾و نیز فرموده: «و هر چیزی را در امام مبین به شمار آورده ایم»، ⁽⁶⁾و علم و دانش آن کتاب، نزد

اوست.

طبق این طایفه از روایات، مصداق دوم «کتاب مبين» علی بن ابی طالب و ائمه علیهم السلام اند، یعنی علم غیراختصاصی را - که به رسول خدا رسیده - ائمه علیهم السلام دارا می باشند.

طایفه دوم: روایاتی است که می فرمایند: تمامی آنچه را که غیر خدا می دانند، به ما رسیده است؛ از جمله:

1. روایت ابن سنان

ابْنُ الْمُتَوَكَّلِ عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنِ ابْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ محمد عَنْ أَبِيهِ قَالَ: إِنَّ لِلّهِ عِلْماً خَاصَّاً وَ عِلْماً عَامًا، فَأَمَّا الْعِلْمُ الْخَاصُّ فَالْعِلْمُ الَّذِي لَمْ يُطْلِعْ عَلَيْهِ مَلَائِكَتَهُ الْمُقَرَّبِينَ وَأَنْبِيَاءَهُ الْمُرْسَلِينَ وَأَمَّا عِلْمُهُ الْعَامُ فَإِنَّهُ عِلْمُهُ الَّذِي أَطْلَعَ عَلَيْهِ مَلَائِكَتَهُ الْمُقَرَّبِينَ وَأَنْبِيَاءَهُ الْمُرْسَلِينَ وَ قَدْ وَقَعَ إِلَيْنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ؛ ⁽¹⁾ ابن سنان از حضرت صادق از پدرشان امام باقر نقل کرد که فرمود: : خدا را علم خاص و علم عامی است؛ اما علم خاص علمی است که فرشتگان مقرّب و پیغمبران مرسلش بر آن اطلاع ندارند و اما علم عامش همان علمی است که فرشتگان مقرّب و پیغمبران مرسلش بر آن اطلاع داده و آن از جانب رسول خدا صلی الله علیه و آله به ما رسیده است.

یعنی علم غیراختصاصی به وسیله رسول خدا - هرچه بوده - به ما رسیده است.

نزدیک به همین مضمون، روایت جابر ⁽²⁾و روایت ضریس از امام باقر علیه السلام است. ⁽³⁾

در این روایات می فرمایند علم خدا دو گونه است علمی که اختصاصی اوست که هیچ کس نمی داند و علمی که اختصاص به او ندارد که ملائکه و رسولان و ما می دانیم.

در روایت برقی، افزوده ای هم آمده است:

بصائر الدرجات: ابْنُ هَاشِمٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ:... فَمَا كَانَ مِمَّا يَعْلَمُهُ مَلَائِكَتُهُ وَ رُسُلُهُ فَنَحْنُ نَعْلَمُهُ وَ مَا خَرَجَ مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي لَا يَعْلَمُ غَيْرُهُ فَإِلَيْنَا يَخْرُجُ؛ ⁽¹⁾

برقی سند را به امام صادق می رساند که فرمود... آنچه را ملائکه و رسل بدانند ما نیز می دانیم و از علمی که مخصوص خداست اگر چیزی خارج شود پیش ما خواهد آمد.

در نتیجه، مضمون این روایات این است علم خداوند متعال - که بناست ملائکه و رسل بدانند - نزد ائمه علیهم السلام وجود دارد، لذا ایشان «خزان علم الله» هستند.

وَ مُنْتَهَى الْحِلْمِ

اشاره

و سلام بر شما ای آخرین درجه و مُنتهای حلم و بردباری.

به نظر می رسد واژهٔ «منتهی» مصدر میمی، به معنای نهایت و رسیدن به آخرین چیزی باشد.

درباره تفاوت بین «آخر» و «نهایه» گفته اند آخر در برابر اول و هر دو اسماند در حالی که «نهایه» مصدر است و هرگاه گفته شود: «قد انتهى الشیء»، یعنی به جایی رسیده است که دیگر نمی شود چیزی به آن افزود. ⁽¹⁾

واژه «حلم» مصدر است و جمع آن «أحلام» و «حلوم» می باشد، این واژه در مقابل سبک مغزی، کم خردی، جهل، سفاهت، تندی، هیجان، غضب و عجله به کار می رود، ⁽²⁾معنای آن صبر، بردباری کنترل نفس، آرامش، طمأنینه و ترک عجله - با داشتن قدرت - است. ⁽³⁾

در آیات فراوانی از قرآن کریم «حلیم» از اسماء خداوند قرار داده شده است.

«حلم» گاهی به خاطر زکیه بودن نفس است، که شخص به خاطر کَرَم نفسانی، حلم دارد و عجله در عقوبت نمی کند؛ قصد عقوبت ندارد و عفو می کند.

این نفوس مصداق آیه مباركه: وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنین ⁽¹⁾هستند و این گونه عمل می کنند.

این که عقوبت نمی کنند، التفات دارند؛ ولی نفس به خاطر کرمی که داراست اِبای از عقوبت دارد.

روایات ذیل ناظر به این معناست.

1. روایت زراره

مَا جِيلَوَيْهِ عَنْ عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ مُرُوتُنَا الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَنَا؛ ⁽²⁾ زراره گوید امام صادق علیه السلام فرمود ما خاندانی هستیم که مروّت ما عفو از کسی است که به ما ستم کرده است.

اگر گفته شود: «ماجیلویه» - که از مشایخ صدوق است - ثقه است روایت معتبره می شود.

گویا سجیت ائمه علیهم السلام این است که کسانی را که درباره آنها ظلم می کنند عفو می کنند.

2. روایت معتب؛

عَنِ الْبَرْقِيَّ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ مُعَتِّبٍ قَالَ: كَانَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى فِي حَائِط علیه السلام لَهُ يَصْرِمُ فَنَظَرْتُ إِلَى غُلَامٍ لَهُ قَدْ أَخَذَ كَارَةً مِنْ تَمْرٍ فَرَمَى بِهَا وَرَاءَ الْحَائِطِ فَأَتَيْتُهُ فَأَخَذْتُهُ وَ ذَهَبْتُ بِهِ إِلَيْهِ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنِّي وَجَدْتُ هَذَا وَ هَذِهِ الْكَارَةَ. فَقَالَ لِلْغُلَامِ فَلَانُ قَالَ: لَبَّيْكَ. قَالَ: أَتَجُوعُ؟ قَالَ: لَا يَا سَيِّدِي. قَالَ: فَلِأَيِّ شَيْءٍ أَخَذْتَ هَذِهِ؟ قَالَ: اشْتَهَيْتُ ذَلِكَ. قَالَ: اذْهَبْ فَهِيَ لَكَ وَ قَالَ: خَلُّوا عَنْهُ؛ ⁽³⁾ معتب گوید: موسی بن جعفر علیه السلام در نخلستان خود مشغول چیدن خرما بودند ناگهان متوجه شدم که غلام حضرت مقداری از خرما برداشت و پشت دیوار پرتاب کرد که بعد برود و آن را بردارد من رفتم خرما را برداشتم و با غلام خدمت حضرت بردم و قضیه را

عرض کردم. حضرت فرمود ای غلام عرض کرد لبیک فرمود: آیا گرسنه هستی؟ عرض کرد: نه ای آقای من. فرمود: پس چرا چنین کردی؟ عرض کرد فقط از این جهت بود که اشتها و میل داشتم. فرمود برو مال خودت باشد و فرمود: رهایش کنید.

3. روایت زراره؛

محمَّد بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ محمد بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالِ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ أُتِيَ بِالْيَهُودِيَّةِ الَّتِي سَمَّتِ الشَّاةَ لِلنَّبِيِّ. فَقَالَ لَهَا: مَا حَمَلَكِ عَلَى مَا صَنَعْتِ؟ فَقَالَتْ: قُلْتُ: إِنْ كَانَ نَبِيَّاً لَمْ يَضُرَّهُ وَإِنْ كَانَ مَلِكاً أَرَحْتُ النَّاسَ مِنْهُ قَالَ: فَعَفَا رَسُولُ اللَّهِ عَنْهَا؛ ⁽¹⁾ زراره گوید: امام باقر علیه السلام فرمود زن یهودیه ای را که گوشت گوسفندی را مسموم کرده بود تا پیغمبر بخورد خدمت آن حضرت آوردند فرمود: چه چیز تو را بر آن کار واداشت؟ گفت: با خود گفتم اگر او پیغمبر باشد زیانش نرساند و اگر پادشاه باشد، مردم را از او آسوده خواهم کرد پس رسول خدا از او درگذشت.

در بعضی از تواریخ آمده است در روز تشییع پیکر مبارک امام حسن مجتبی امام حسین دید که مروان زیر جنازه را می گیرد. حضرت به او فرمود: تا دیروز فلان حرف ها را می زدی حالا آمدی زیر تابوت مروان گفت: من که آن حرفها را می زدم به خاطر این بود که در مقابل کسی بودم که حلمی داشته است که از کوه ها بزرگتر بود، ⁽²⁾و آن مرا وادار به آن حرف ها می کرد.

«منتهى الحلم» این است که از قول دشمن شنیده شود.

4. روایت امام عسکری ععلیه السلام

بَلِ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ أَعْطَانِي... مِنَ الْحِلْمِ مَا لَوْ قُسِمَ عَلَى جَمِيعِ سُفَهَاءِ الدُّنْيَا لَصَارُوا بِهِ حُلَمَاءَ؛ ⁽¹⁾ اميرالمؤمنین می فرمایند: خداوند حلمی به من عطا کرده است که اگر بین همه سفهاء دنیا تقسیم شود همه جزء حلماء می شوند.

این «منتهى الحلم» است.

راوی می گوید: خدمت امام صادق علیه السلام بودیم که در صدا کرد و فردی گفت: عبدالله بن علی است. حضرت به حاضرین فرمودند: بروید اتاق دیگر، شاید کاری داشته باشد. راوی می گوید ما به اتاقی دیگر رفتیم اما صحبت ها را می شنیدیم. آن فرد داخل شد و هرچه توانش بود به حضرت ناسزا گفت

فَلَمْ يَدَعْ شَيْئاً مِنَ الْقَبِيحِ إِلَّا قَالَهُ فِي أَبِي عَبْدِ اللَّهُ؛ ⁽²⁾ از گفتن هیچ ناسزایی به امام صادق ابا نکرد.

راوی می گوید: امام علیه السلام هیچ نگفتند او رفت و ما نزد حضرت آمدیم و گفتیم ما می خواستیم بیاییم و به حسابش برسیم.

امام علیه السلام فرمود نه کار خوبی کردید که نیامدید سپس حضرت ادامه فرمایش خود را تکمیل کردند و گفت وگو تا پاسی از شب ادامه داشت.

دوباره صدای در آمد کنیز گفت: عبد الله بن علی است، حضرت دوباره گفتند: بروید در اتاق دیگر تا ببینیم چه می گوید.

آن شخص آمد و شروع کرد به گریه کردن نزد امام صادق امام گفتند چه شده است؟

گفت: هنگامی که برای استراحت به بستر رفتم، دو تن مرد سیاه به من حمله نمودند و دست و پایم را بستند یکی از آنها به دیگری گفت: او را به طرف آتش ببرید. مرا بردند؛ در بین راه حضرت رسول | را دیدم فریاد زدم یا رسول الله دیگر چنین کاری نمی کنم دستور دادند مرا رها کنند هنوز دست و پایم از بستن آنها درد می.کند آمده ام معذرت خواهی کنم.

حضرت فرمود: تو را بخشیدم. خواسته ات چیست؟ اگر خواسته ای یا وصیتی داری

بگو.

عرض کرد چه وصیت کنم؟ مالی که ندارم با این اهل و عیال زیاد و قرض زیادی که دارم.

حضرت فرمود: تو وصیت کن، قرضت را من پرداخت می کنم عبدالله وصیت نمود.

راوی گوید:

فَمَا خَرَجْنَا مِنَ الْمَدِينَةِ حَتَّى مَاتَ وَ ضَمَّ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام عِيَالَهُ إِلَيْهِ وَقَضَى دَيْنَهُ وَ زَوَّجَ ابْنَهُ ابْنَتَه؛ ⁽¹⁾ ما از مدینه خارج نشده بودیم که او از دنیا رفت امام علیه السلام خانواده او را جزء خانواده خود قرار داد و قرضش را پرداخت و یکی از دخترانش را به ازدواج پسر خود در آورد. «منتهى الحلم» این است.

امام سجاد علیه السلام مهمان داشتند غلامی غذا می آورد ظرف از دست غلام افتاد. فرزند امام علیه السلام زیر پله بود، ظرف به سر ایشان برخورد و از دنیا رفت غلام مضطرب شد، حضرت فرمودند: «أنت حرّ في وجه الله» تو کار عمدی انجام ندادی. امام فرزند خود را دفن کردند و غلام را هم آزاد نمودند. ⁽²⁾

این مقدار از حلم در حدود درک ما نیست. لذا می گوییم «و منتهى الحلم».

گاهی از اوقات حلم به خاطر انتقام اشدّ است، وکیل مدافع شخص مظلوم خداست و خدا هم «أشدّ المعاقبين فى موضع النكال و النقمة» و «أشدّ بأساً و تنكيلا» است، شخص عقوبت نمی کند چون اگر عقوبت کرد دیگر حقی بر آن ندارد.

وَ أُصُولَ الْكَرَمِ

و سلام بر شما ای ریشه های جود و بخشش.

درباره یک جمله دیگر دعا «اصول الکرم» بحث می کنیم:

«اصول» جمع اصل است. اصل به معنای قسمت نهایی اساس، ریشه، تکیه گاه و زیربنای یک چیز می باشد. ⁽¹⁾

«کَرَم» به معنای بخشندگی، سخاوت، گذشت، شرافت، نفاست و عزّت است. کریم کسی است که جامع انواع خیر و شرف و فضیلت باشد. از این رو به حضرت یوسف «کریم» گفته شد چون جامع نبوّت،شرف علم و عدل بود. عرب این کلمه را فقط در جایی به کار می برد که محاسن فراوانی وجود داشته باشد. ⁽²⁾

این که در اینجا «اُصولُ الكَرَم» به صیغه جمع گفته شده است، یا به اعتبار این است که همۀ ائمه علیهم السلام مراد هستند و یا به اعتبار این که «کَرم» اصل ها و ریشه های متعددی دارد و این خاندان جامع همه آنهایند.

گفتنی است واژهٔ «الکَرَم» دو بار در زیارت جامعه آمده است. یکی همین مورد و یکی هم در ادامۀ زیارت که می خوانیم: «و سجیتکم الکرَم».

ممکن است گفته شود «الکرَم» در این جا - که ائمه اصول آن هستند - به معنای جامعيّتِ همۀ خیرات کمالات و فضایل است و مراد از آن در فراز دیگر (و سجیتکم الکَرَم) به معنای بخشندگی، جود و سخاوت باشد.

از آنجا که در فراز محل بحث، ائمه علیهم السلام - به قول مطلق - «اصول الکرَم» شمرده شده اند می توان گفت ریشه، کلید سرچشمه و اسباب همۀ کمالات و فضایل در عالم هستی به اذن و عنایت الهی ایشان اند.

در این خصوص روایات فراوانی وجود دارد که در اینجا فقط به ذکر یک روایت از وجود مقدس امام عسکری علیه السلام اکتفا می شود:

قَدْ صَعِدْنَا ذُرَى الْحَقَائِقِ بِأَقْدَامِ النُّبُوَّةِ وَ الْوَلَايَةِ وَ نُورُنَا سَبْعُ طَبَقَاتٍ أَعْلَامُ الْفَتْوَى (الْفُتُوَّة بِالْهِدَايَةِ فَنَحْنُ لِيُوثُ الْوَغَى وَ غُيُوتُ النَّدَى وَطَعَانُ الْعِدَى وَ فِينَا السَّيْفُ وَالْقَلَمُ فِي الْعَاجِلِ وَ لِوَاءُ الْحَمْدِ وَ الْحَوْضُ فِي الْآجِلِ وَأَسْبَاطْنَا حُلَفَاءُ الدِّينِ وَ خُلَفَاءُ النَّبِيِّينَ وَ مَصَابِيحُ الْأُمَمِ وَ مَفَاتِيحُ الْكَرَمِ فَالْكَلِيمُ أُلْبِسَ حُلَّةَ الاِصْطِفَاءِ لِمَا عَهِدْنَا مِنْهُ الْوَفَاءَ وَ رُوحُ الْقُدُسِ فِي جِنَانِ الصَّاقُورَةِ ذَاقَ مِنْ حَدَائِقِنَا الْبَاكُورَةِ وَ شِيعَتُنَا الْفِئَةُ النَّاجِيَةُ وَالْفِرْقَةُ الزَّاكِيَة)؛ ⁽¹⁾ ما بر فراز قله های حقایق با قدم های نبوّت و ولایت بالا رفتیم. ما هفت طبقه اعلام فتوی جوانمردی را با هدایت روشن نموده ایم. ما شیران میدان جنگ و باران های پربرکت و سرزنش کنندگان دشمنان هستیم. در میان ما است شمشیر و قلم در دنیا و پرچم حمد و حوض در آخرت فرزندان ما هم سوگندان دین و خلفای پیامبران و چراغ های امت و کلیدهای کرم اند.

موسی کلیم به درجه نبوّت رسید چون ما او را وفادار می دانستیم و روح القدس در بهشت از میوه های نورس ما چشیده (شمّه ای از علوم ما به او رسیده) و شیعیان ما گروه نجات یافته و فرقه پاک اند.

وَ قَادَةَ الْأُمَمِ

اشاره

و سلام بر شما ای پیشوایان و رهبران امّت ها.

«قاده» جمع «قائد» به معنای پیشوا جلودار و کسی که سرپرستی گروهی را به عهده دارد. ⁽¹⁾

«أمم» جمع «امت» به معنای گروه و جماعتی از مردم است. ⁽²⁾

این که به ائمه علیهم السلام عرض می کنیم: «و قادة الامم» یعنی شما رهبران امت هستید.

رهبریت ائمه علیهم السلام، یعنی ایشان معلمین و راهنمایان امت اند و هم قیادت و پیشوایی امت در دست ایشان است؛ یعنی ولی امر امت هستند و اطاعت شان بر خلق واجب است.

ائمه علیهم السلام نه تنها هادیان امت؛ بلکه ایشان هم هادی هستند و هم رهبراند.

دلیل براین مطلب آیه شریفه قرآن و روایات بسیار است:

اول: آیه 59 نساء است:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُم؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولوالأمر [اوصیای پیامبر] را!

در تفاسیر، پنج احتمال برای اولی الامر داده اند؛ ⁽³⁾اما در شیعه اتفاق است که اولوالامر منظور ائمه علیهم السلام هستند.

پس به رئیس مسلمانان «قاده» گفته می شود هادی امت بودن در ضمن قیادت است، چون قیادت یک بعد تعلیمی دارد که بیان معارف باشد و یک بعد حکومتی دارد.

که قیادت امت به صراط مستقیم باشد.

دوم: روایات متعدد است؛ از جمله:

1. صحیحه زراره؛

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: ذِرْوَةُ الْأَمْرِ وَ سَنَامُهُ وَ مِفْتَاحُهُ وَ بَابُ الْأَشْيَاءِ وَ رِضَا الرَّحْمَنِ (تَبَارَكَ وَتَعَالَى الطَّاعَةُ لِلْإِمَامِ بَعْدَ مَعْرِفَتِهِ ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللهَ (تَبَارَكَ وَتَعَالَى) يَقُولُ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَ مَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً)؛ ⁽¹⁾ زراره گوید: امام باقر علیه السلام فرمود بلندی و کوهان امر و کلید و درب همه چیز و خرسندی خدای رحمان (تبارک و تعالی) در اطاعت امام - بعد از معرفت او - است، سپس فرمود خدای (تبارک و تعالی) می فرماید: «هر که اطاعت پیغمبر نماید، اطاعت خدا کرده و هر که رو گرداند (او را رها،کن زیرا) ما تو را نگهبان او نفرستاده ایم».

2. معتبره ابی الصبّاح؛

الْحُسَيْنُ بْنُ محمّد الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُعَلَّى بْنِ محمّد عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ الْوَشَاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي الصَّبَاحِ قَالَ: أَشْهَدُ أَنِّي سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ: أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيّاً إِمَامٌ فَرَضَ اللهُ طَاعَتَهُ وَ أَنَّ الْحَسَنَ إِمَامٌ فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُ وَ أَنَّ الْحُسَيْنَ إِمَامٌ فَرَضَ اللهُ طَاعَتَهُ وَ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ إِمَامٌ فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُ وَ أَنَّ محمَّد بْنَ عَلِيٌّ إِمَامٌ فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُ؛ ⁽²⁾ ابی الصباح گوید: گواهی دهم که شنیدم امام صادق می فرمود: گواهی دهم که علی امامی است که خدا اطاعتش را واجب ساخته و حسن امامی است که خدا اطاعتش را واجب ساخته و حسین امامی است که خدا اطاعتش را واجب ساخته و علی بن حسین امامی است که خدا اطاعتش را واجب ساخته و محمّد بن علی امامی است که خدا اطاعتش را واجب ساخته است.

این همان تفسیر «اولی الامر» است که مصداق آن بیان شده است در «اولی الامر» فقط هدایت مقصود نیست، بلکه قیادت مورد نظر است.

3. معتبره حسین بن ابی العلاء؛

أَحْمَدُ بْنُ محمد عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ قَالَ: ذَكَرْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَوْلَنَا فِي الْأَوْصِيَاءِ إِنَّ طَاعَتَهُمْ مُفْتَرَضَةٌ. قَالَ: فَقَالَ: نَعَمْ، هُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ (تَعَالَى أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ وَ هُمُ الَّذِينَ قَالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا)؛ ⁽¹⁾ حسين بن ابی العلاء گوید: گفتار خود را درباره اوصیاء - که اطاعت شان واجب است - به امام صادق عرض کردم فرمود: آری ایشانند همان کسان که خدای تعالی فرماید: «اطاعت

کنید خدا را و اطاعت کنید پیغمبر و والیان امر از خودتان را یعنی مقصود از والیان امر اوصیاء باشند و ایشانند همان کسان که خدای عز و جل فرموده است: «ولی شما فقط خداست و رسولش و کسانی که ایمان آورده اند».

روایت معتبره است و به وضوح دلالت دارد که مصداق «اولوا الأمر» معصومين علیهم اللسام هستند که باید «قادة الامم» باشند.

پس این که گفته می شود ائمه علیهم السلام «قادة الأمم» و ولی امر مسلمین هستند، از آیات و روایات استفاده می شود.

هفده روایت را اصول کافی ذکر می کند که مضمون «قیادت» دارد. هم چنین روایاتی را که مضمون شان «هدایت گری» ائمه برای امت است نیز ذکر می کند؛ از جمله:

1. معتبره برید عجلی؛

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مَحمَّد بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ بُرَيْدِ الْعِجْلِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ في قَوْلِ اللَّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ: «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ»؛ فَقَالَ: رَسُولُ اللّهِ الْمُنْذِرُ، وَ لِكُلِّ زَمَانٍ مِنَّا هَادٍ يَهْدِيهِمْ إِلَى مَا جَاءَ بِهِ نَبِيُّ اللَّهِ ثُمَّ الْهُدَاةُ مِنْ بَعْدِهِ عَلِيٌّ ثُمَّ الْأَوْصِيَاءُ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ)؛ ⁽²⁾ برید عجلی گوید: از امام باقر علیه السلام درباره قول خدای عز و جل: «همانا تو بیم دهنده ای و برای هر گروهی رهبری است» پرسیدم، فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله بیم دهنده است و در هر زمانی یکی از ما اهل بیت رهبری است که مردم را به آنچه پیغمبر از سوی خدا آورده

رهبری کند، رهبران پس از پیغمبر، اوّل علی و سپس اوصیائش یکی پس از دیگری است.

روایت صریحه و سند معتبره است که قیادت دینیه به معنای هدایت و تعلیم مردم، بر عهده ائمه است.

به همین مضمون روایت عبدالرحیم قصیر از امام باقر است که در آخر آن آمده است:

أمَا وَ اللهِ مَا ذَهَبَتْ مِنَّا وَ مَا زَالَتْ فِينَا إِلَى السَّاعَةِ؛ ⁽¹⁾ هان به خدا سوگند که مقام هدایتگری و رهبری از میان ما خانواده نرفته و تاکنون هم در میان ما هست و تا قیامت هم ادامه دارد.

یعنی تا قیامت، ائمّه هدایت گر مردم هستند.

بی تردید زیارت جامعه کبیره نیاز به سند ندارد، چون تمام کلمات آن موافق با آیات قرآن است و این گفتار، حجیت شرعیه دارد، لذا باید دقت شود که کل خصوصیات این زیارت را با روایات معتبره و قرآن تطبیق دهیم.

هر یک از کلمات زیارت جامعه وقتی ترجمه یا تفسیر می شود، باید ریشه قرآن و روایی آن کلمات پیدا شود.

وَ أَوْلِيَاءَ النِّعَمِ

اشاره

و سلام بر شما ای صاحبان همه نعمت ها.

«آولياء» جمع «ولی» به معنای قرین، ⁽¹⁾سرپرست، متصرّف مدبّر و پیگیر در امور است. ⁽²⁾

اطلاق این جمله (اَولیاء النعم) - که جمع مضاف است - اقتضا دارد ائمه علیهم السلام اولیاء همه نعمت ها باشند، یعنی در هر گوشه و کنار عالم هستی که چیزی مصداق نعمت باشد مرتبط با ائمه علیهم السلام و از سوی ایشان است و ایشان اولیای آن هستند.

در این جمله (اولیاء النِعم)، دو مطلب بحث می شود:

اول: این که می گویید: ائمه «اولیاء النعم» هستند، دلیلش چیست؟

دوم: معنای این که ائمّه «اولیاء النعم» هستند چیست؟

مطلب اول: دلیل «اولیاء النعم» بودن ائمه علیهم السلام

این که می گوییم: ائمه «اولیاء النعم» می باشند به این ملاحظه است:

به مقتضای احادیث پیش گفته در ترجمه «و اصول الکرم»، ائمه علیهم السلام علّتِ ایجادِ مخلوقات اند و واضح ترین نعمت برای مخلوقات وجود است و به مقتضای روایات «لولاك لما خلقتُ الأفلاك»، ⁽³⁾ائمه علیهم السلام علت وجود مخلوقات می باشند.

«لولاک» مقام تکوین را می گوید و لذا تمام موجودات را شامل می شود؛ اما ائمه علیهم السلام در مقام تشریع نیز اولیاء النعماند؛ ایشان یاد می دهند مثلاً در شرب خمر مفسده و در

خواندن نماز مصلحت است.

پس ائمه هم در مقام تکوین و هم در مقام تشریع «اولیاء النعم» اند.

مؤيّد سخن ما، این روایت است که می فرماید:

نَحْنُ صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ الْخَلْقُ بَعْدُ صَنَائِعُنَا؛ ⁽¹⁾ ما دست پرورده و ساخته پروردگار خویشیم. و مردم تربیت شدگان و پرورده های مایند.

معنای این روایت - احتمالاً - این است که امام علیه السلام می فرماید: واسطه ای بین ما و خدا نبوده اما ما واسطه بین خالق و مخلوق بودیم که با واسطه در خلقت می سازد؛ و شاید مفاد،آن مفاد «لولاك لما خلقت الأفلاك» باشد.

این روایت در احتجاج ⁽²⁾و نهج البلاغه، ⁽³⁾نیز آمده است امیرالمؤمنین علیه السلام در این نامه معاویه را این چنین نصیحت می کنند:

خود را در چیزی قرار می دهی که از آن بیگانه ای حال کار بدینجا کشید که محکوم حاکم باشد؟ ای مرد چرا بر سر جایت نمی نشینی؟ و کوتاهی کردن هایت را به یاد نمی آوری؟ و به منزلت عقب مانده ات باز نمی گردی؟ برتری ضعیفان و پیروزی پیروزمندان در اسلام با تو چه ارتباطی دارد؟ تو همواره در بیابان گمراهی سرگردان و از راه راست روی گردانی... معاویه! دست از این ادعاها بردار، که تیرت به خطا رفته است.

آنگاه می فرمایند: فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا؛ خدا ما را به خاطر خودمان و مردم را به خاطر ما خلق کرده است و یا ما تربیت شدگان خدا هستیم - بلاواسطه - و مردم تربیت شدگان مایند.

ابن ابی الحدید در ذیل کلام این گونه می گوید:

هذا كلام عظيم عال على الكلام و معناه عال على المعاني و صنيعة الملك من يصطنعه الملك و يرفع قدره. يقول: ليس لأحد من البشر علينا نعمة بل الله تعالى هو الذي أنعم علينا فليس بيننا و بينه واسطة و الناس بأسرهم صنائعنا

فنحن الواسطة بينهم و بين الله تعالى و هذا مقام جلیل ظاهره ما سمعت؛ ⁽¹⁾این، سخنی عظیم و برتر از کلام است، و معنایش برتر از معانی است؛ ساخته ملک، چیزی است که آن را می سازد و قدرش را رفیع می گرداند.

می فرماید: هیچ بشری بر ما نعمتی ندارد بلکه خداوند کسی است که بر ما نعمت گسترانده لذا بین ما و خدا واسطه ای نیست و مردمان - سراسر - ساخته مایند، پس ما واسطه بین خدا و خلقیم و این مقامی بس بزرگ است که ظاهرش را از کسی نشنیده ام.

مرحوم مجلسی هم همین عبارت را دارد. ⁽²⁾هم چنین در منهاج البراعه نیز می گوید کلام ایشان فوق کلام بشر است. ⁽³⁾«ها عليٌّ بشر کیف بشر» است.

این روایت و روایات متقدمه دلالت دارد بر این که ائمه علیهم السلام علت آفرینش موجودات اند؛ و اگر وجود نعمت است ایشان هم «اولیاء نعم الله» هستند.

مطلب دوم: معنای «اولیاء النعم»

درباره مطلب دوم باید این گونه گفت: اینجا مصداق آیه شریفه: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ الله لا تُحْصُوها ⁽⁴⁾است.

همان اعتراف به عجز، بهتر است آنچه که به حواس پنجگانه درک می شود یا درک نمی شود؛ از خودِ «وجود» گرفته تا شئون و مایحتاج وجود و امثال آن همه نعمت خداست.

در روایتی رسول خدا از اصحاب پرسیدند نعمت خدا چیست؟ یکی گفت اولاد خوب، دیگری گفت: غذای خوب یکی گفت: خواب خوب و....

آنگاه از امیرالمؤمنین سؤال کردند، حضرت ابتدا خلقت خودشان را بیان کردند و فرمودند: خلقت ما انسان ها و موجودات نعمت است و دوم... تا ده تا را شمردند؛ و حضرت رسول اکرم برای هر کدام می فرمودند: «صدقت؛ راست گفتی پس از مورد دهم امیرالمؤمنین علیه السلام گفتند: خلاصه می کنم: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللهِ لا تُحْصُوها. ⁽¹⁾

و چون حرف های آنان تمام شد حضرت رو کرد به علی و فرمود: ای ابا الحسن تو هم بگو.. حضرت عرضه داشت: چگونه من در حضور شما توضیحاتی در این جهت بدهم در حالی که خداوند ما را به وسیله شما هدایت کرده است. رسول اکرم فرمود: در عین حال بگو اولین نعمت چیست؟

عرضه داشت: اوّلین نعمت این که مرا آفریده است با این که نام و نشانی از من نبود فرمود: راست گفتی دومی چیست؟ عرضه داشت این که احسان بیشتری کرده و مرا دارای حیات و زندگی نموده و در طبقه جمادات بی روح قرار نداده فرمود راست گفتی سومی را بگو عرض کرد این که بحمد الله زیباترین شکل و صورت ایجاد کرده و در ترکیبی بسیار معتدل آفریده فرمود: راست گفتی چهارمی چیست؟ عرض نمود: این که دارای فکر و اندیشه و فراگیرنده مطالب آفرید نه کودن و غافل فرمود راست.گفتی پنجمی چیست؟ عرض کرد این که مشاعر و قوایی در اختیار من قرار داده که آنچه را بخواهم با آنها درک می کنم و چراغ فروزانی (عقل) در من قرار داده. فرمود: راست

گفتی. ششمی چیست؟ عرضه داشت این که هدایت و راهنمایی فرمود مرا به دین مقدس اسلام و مرا از راه سعادت گمراه نساخت فرمود راست.گفتی هفتمی چیست؟ عرضه داشت این که قرار داد برای من بازگشت به زندگی جاویدان و حیات ابدی فرمود: راست گفتی. هشتمی کدام است؟ عرضه داشت این که مرا مالک و آزاد قرار داد نه برده و بنده دیگران فرمود: راست.گفتی نعمت نهم چیست؟ عرضه داشت این که آسمان و زمین و آنچه در آنها و ما بین آنهاست در خدمت ما قرار داده است فرمود راست.گفتی دهمین نعمت چیست؟ عرض کرد: این که مرا از گروه مردان - که تدبیر امور زندگی و نظارت در کارهای همسران را به عهده دارند قرار داد نه از طایفه زنان فرمود راست.گفتی بعد از اینها چیست؟ عرضه داشت نعمت های خدا فراوان است و اگر بخواهید تعداد نعمت های او را شمارش بنمایید قدرت بر شمارش آنها ندارید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله تبسّم نمود و فرمود گوارا باد بر تو بینش و حکمت گوارا باد بر تو علم و دانش. ای اباالحسن! تو وارث علم و دانش من هستی و تو بیان کننده ای برای امت اسلامی آنچه را که در آن اختلاف نظر داشته باشند». (محمد باقر مجلسی، بحارالأنوار، ج67، ص 20 - 21).

پس بنا بر آنچه بیان شد به راستی باید گفت: وجود ائمه علیهم السلام «أعظم النعم و أفضل النعم» است.

وَ عناصر الأبرار

و سلام بر شما ای اصل و ریشه نیکان.

مقصود از این جمله خطاب به معصومین علیهم السلام این است که شما اصل و ریشه همه نیکان و هر کار خوبی هستید هر نیکی و کار خوبی به شما منتهی می شود.

«عناصر» جمع «عُنصر» به معنای اصل است این که گفته می شود: عناصر اربعه آب، خاک، هوا و آتش است یعنی هر چه در عالم وجود دارد اصلش یکی از این عناصر است. می گویند عناصر اربعه اصل هر چیز می باشد. ⁽¹⁾

در لغت «عُنصر» به معنای اصل آمده است. ⁽²⁾اما در حسب و نسب کثرت استعمال ⁽³⁾

پس وقتی می گوییم: «السلام علیکم یا عناصر الأبرار» به معنای اصل های نیکان می باشد.

«اَبرار» جمع «بَرٌ» به معنای نیکوکار است و لذا وقتی می گوییم: «عناصر الأبرار»، این معنا را قصد می کنیم که شما ریشه و اصل هر کار خوبی در دنیا هستید

این که ائمه علیهم السلام به این معنا «عناصر الأبرار» باشند وجوه بسیاری دارد:

از جمله روایاتی است که می گوید: «شیعیان از فاضل طینت ما خلق شده اند» ⁽⁴⁾به

این مضمون روایات فراوانی وجود دارد. برای ملاحظه آنها به باب طینت در کافی و غیر کافی مراجعه کنید.

آفرینش ارواح شیعیان از باقی ماندهٔ طینت ائمه علیهم السلام است اما ارواح غیر شیعه هیچ ربطی به طینت ائمه علیهم السلام ندارد؛ پس «بار» به معنای حقیقی در غیرشیعه وجود ندارد به دلیل این که: «كَلاً إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفي عِليِّينَ»؛ ⁽¹⁾(چنان نیست که آنها می پندارند، بلکه نامهٔ اعمال نیکان در «علیّین» است!) و «كَلاً إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفي سجين» ⁽²⁾(چنين نيست که آنها می پندارند به یقین نامه اعمال بدکاران در «سجّین» است!).

فجّار، کتاب آنها در سجّین است، قهراً «بارّ» به معنای حقیقی نمی توانند باشند. پس «بارّ» حقیقی همان است که در علیین باشد و این اختصاص به شیعه حقیقی دارد.

بنابراین می گوییم: ائمه، ریشه نیکوکاران هستند چون ارواح ایشان از ائمه گرفته شده است به هر معنایی که باشد.

پس ائمه «عناصر الأبرار» هستند چون طینت نیکوکاران از طینت ائمه علیهم السلام برداشته شده است.

هم چنین در برخی از روایات که معتبره می باشند آمده است خلقت ارواح نیکوکاران، از علّیین بوده است و خلقت ائمه علیهم السلام هم از علیین بوده است به هر معنایی که باشد؛ پس به این جهت ائمه عناصر «الأبرار می باشند و ریشه هر نیکوکاری ایشانند؛ از جمله روایتی است که هم کافی نقل کرده و هم بحار از تفسیر قمی نقل کرده است. یکی از این دو سند قطعاً معتبر است و معنای روایت معتبره مثل قرآن می باشد و حجت است و سند دیگر مؤید این روایت می باشد.

در این روایت چنین آمده است:

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ محمّد عَنْ ُمحمَّد بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي نَهْشَلٍ قَالَ: حَدَّثَنِي محمد بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثَّمَالِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام يَقُولُ: إِنَّ اللّهَ خَلَقَنَا مِنْ أَعْلَى عِلِّيِّينَ وَخَلَقَ قُلُوبَ شِيعَتِنَا مِمَّا خَلَقَنَا وَ خَلَقَ أَبْدَانَهُمْ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَقُلُوبُهُمْ تَهْوِي إِلَيْنَا لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِمَّا خُلِقْنَا ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: «كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ وَ ما أَدْراكَ ما عِلِّيُّونَ كِتابٌ مَرْقُومٌ. يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ» وَ خَلَقَ عَدُونَا مِنْ سِجِّينٍ وَخَلَقَ قُلُوبَ شِيعَتِهِمْ مِمَّا خَلَقَهُمْ مِنْهُ وَ أَبْدَانَهُمْ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَقُلُوبُهُمْ تَهْوِي إِلَيْهِمْ لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِمَّا خُلِقُوا مِنْهُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: «كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّين. وَ ما أَدْراكَ مَا سِجِّين. كِتابٌ مَرْقُوم»؛ ⁽¹⁾ ابو حمزه ثمالی گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام می فرمود همانا خدا ما را از اعلی علیین آفرید و دل های شیعیان ما را از آنچه ما را،آفریده خلق کرد و پیکرهایشان را از درجه پایینش آفرید، از این رو دل های شیعیان به ما متوجه است زیرا از آنچه ما آفریده شده ایم، آفریده شده،اند سپس این آیه را قرائت فرمود: «اصلا نامه نیکان در علیین است تو چه دانی علیین چیست؟ کتابی است نوشته که مقربان شاهد آنند و دشمن ما را از سجین آفرید و دل های پیروانشان را از آنچه آنها را آفریده آفرید و پیکرهایشان را از پایین تر آن آفرید از این رو دل های پیروانشان به آنها متوجه است، زیرا اینها آفریده شدند از آنچه آنها آفریده شدند سپس این آیه را تلاوت فرمود: اصلا نامه بدکاران در سجین است تو چه دانی سجین چیست؟ کتابی است نوشته».

این که شیعیان با شنیدن نام امیرالمؤمنین علیه السلام محبت ایشان، به دل هایشان بیشتر وارد می شود به خاطر این است که شیعیان از طینت ایشان خلق شده اند.

مؤید این روایت، روایت واسطی است:

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَحمَّد عَنْ أَبِي يَحْيَى الْوَاسِطِيُّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنَا مِنْ عِلِّيِّينَ وَ خَلَقَ أَرْوَاحَنَا مِنْ فَوْقِ ذَلِكَ وَ خَلَقَ أَرْوَاحَ شِيعَتِنَا مِنْ عِلْيّينَ وَخَلَقَ أَجْسَادَهُمْ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ

الْقَرَابَةُ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُمْ وَقُلُوبُهُمْ تَحِنُّ إِلَيْنَا؛ ⁽¹⁾ واسطی گوید: امام صادق فرمود: خدا ما را از علیین آفرید و ارواح ما را از بالاتر آن آفرید و ارواح شیعیان ما را از علیین آفرید و پیکرشان را از پایین آن آفرید، پس قرابت میان ما و آنها از این جهت است و دل های ایشان مشتاق ماست.

وَ دَعَائِمَ الْأَخْيَارِ

و سلام بر شما ای پناه و پایه خوبان.

«دعائم» جمع دعامه است، به معنای محافظ پناه ستون خانه ستونی که در زیر چادریا سایه بان نصب کنند و سید و بزرگ هر قوم که قوام آنها به وی باشد. ⁽¹⁾

با توجه به معنای لغوی «دعائم» در شرح جملهٔ «دعائم الأخیار» می توان گفت:

اولاً: ائمه علیهم السلام سیّد،آقا رئیس و بزرگ همهٔ خوبان در همه زمان ها و مکان هایند.

ثانياً: قوام و بقای همه خوبان و همه خوبی ها به وجود ائمه علیهم السلام است به گونه ای که اگر ایشان نبودند، خوبی و خوبانی نبودند.

ثالثاً: اعانت کمک و تقویت همه خوبان - در جمیع شئونشان - از ناحیه ائمه علیهم السلام است هرکس در مقام خیر و خوبی رشدی می یابد به برکت ایشان است.

رابعاً: ائمه علیهم السلام مانع از سقوط خوبان اند، به گونه ای که ماندگاری خوبان در مدار خیر و خوبی به قبول ولایت ایشان و استمرار آن بستگی دارد.

و خامساً: ائمه علیهم السلام پناه و ملجأ همه خوبان اند لذا از هرکجا رانده شوند به در خانه این خاندان می روند و به ایشان متوسل می شوند.

در این خصوص روایات فراوانی وجود دارد اما در اینجا به ذکر یک روایت بسنده می کنیم.

الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ إِذِ ابْتَلَى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ مَا هَذِهِ الْكَلِمَاتُ؟ قَالَ: هِيَ الْكَلِمَاتُ الَّتِي تَلَقَّاهَا آدَمُ مِنْ رَبِّهِ فَتابَ عَلَيْهِ وَ هُوَ أَنَّهُ قَالَ: رَبِّ أَسْأَلُكَ بِحَقِّ محمد وَ عَلِيٌّ وَ فَاطِمَةَ وَ)

الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ إِلَّا تُبْتَ عَلَيَّ فَتَابَ اللهُ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ. فَقُلْتُ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ (عَزَّ وَ جَلَّ: «فَأَتَمَّهُنَّ»؟ قَالَ: يَعْنِي فَأَتَمَّهُنَّ إِلَى الْقَائِمِ اثْنَيْ عَشَر)؛ ⁽¹⁾ مفضل بن عمر گفت: از حضرت صادق علیه السلام پرسیدم از فرموده خدای تعالى: وَ إِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ این کلمات چیست؟ فرمود: همان کلماتی است که آدم از پروردگارش یاد گرفت توبه کرد و توبه اش پذیرفته شد و آن این است پروردگارا از تو می خواهم به حق محمد، علی، فاطمه حسن و حسین علیهما السلام که توبه مرا بپذیری خدا توبه اش را قبول کرد، همانا او تواب و رحیم است.

عرض کردم: ای پسر رسول خدا معنای فرموده خدای (عز و جل): «فَأَتَمهُنَّ؟» چیست؟ فرمود: یعنی تمام کرد ایشان را تا حضرت قائم علیه السلام به عدد دوازده امام.

وَ سَاسَةَ الْعِبَادِ

و سلام بر شما ای مدبّران و مصلحان شئون بندگان.

«ساسه» جمع «سائس» به معنای ادب کننده تربیت کننده رام کننده، کاردان و کسی که کارهای قوم و جماعتی را از روی عقل و تدبیر اداره کند می باشد. ⁽¹⁾

دلیل بز اینکه به ائمه علیهم السلام گفته می شود: «و ساسة العباد» چیست؟

اولاً: آیات و روایاتی است که دلالت بر ولایت ائمه علیهم السلام دارد به این که باید کارهای «مولّى علیه را انجام بدهند و یکی از آنها سیاست است و لذا می گوییم شما سیاستمداران مسلمانان هستید.

ثانياً روايات خاص است؛ از جمله صحیحهٔ فضیل که در دو جای این صحیحه آمده خداوند امور دینی را به رسول خدا واگذار کرده که رسول خدا سیاست امت را به عهده بگیرد. ⁽²⁾

به ضمیمه روایاتی که در این باب آمده است. ⁽³⁾

در نتیجه می گوییم: «السلام علیکم یا ساسة العباد»؛ یعنی شما سیاستمدران امت اسلامی هستید.

ادله ولایت ائمه علیهم السلام شامل سیاست امت هم می شود و این که در بعضی از تراجم کم و زیاد تفسیر شده است یا متأثر از جو خارجی بوده و یا ناشی از تفسیر مقدار ولایت بوده است.

با مراجعه به لغت (ماده: سوس) قیدی ندارد که سیاست در مورد چه کسانی باشد؛ می گویند: سیاست «قیام به مسائل امت» است. ⁽¹⁾

ب «السِّيَاسَةِ و هو القيام على الشيء بما يصلحه». (فخرالدین طریحی، مجمع البحرين، ج4، ص78).

ج: «و السِّيَاسَةُ: القِيامُ على الشيء بما يُصْلِحُه» (محمد مرتضی حسینی،زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج 8، ص 322).

اگر گفته شود: سیاست درباره کسی است که راه را از چاه تشخیص نمی دهد، خلاف کلام لغویون و روایات است، و این مثل جدا بودن سیاست از دین است. «و ساسة العباد» در متون روایات آمده و جزء دین است.

با وارد نشدن برخی به وادی سیاست نمی توان گفت سیاست از دین جداست چرا که دین می گوید: ائمه علیهم السلام «ساسة العباد»اند یعنی اولیاء عباد هستند.

این تصرّفات مخالف متون روایات است و دایره سیاست ائمه قیدی ندارد؛ قیدزدن تحت تأثیر جو قرار گرفتن است.

وَ أَرْكَانَ الْبِلَادِ

و سلام بر شما ای پایه های سرزمین ها.

«ارکان» جمع «رکن» به معنای جزء بزرگتر و قوی تر از هر چیز عضو عمده آنچه که به آن قوّت گیرند و تکیه دهند پایه و ستون امر عظیم و بزرگ و شریف و رئیس قوم، می باشد. ⁽¹⁾

دو طایفه از روایات بر این خصلت (اَرکان البلاد) دلالت دارند:

طایفه اول: روایاتی که در آن معنای این کلمه آمده است؛ از جمله:

أَحْمَدُ بْنُ مِهْرَانَ عَنْ محمد بْنِ عَلِيٍّ وَ محمد بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ محمّد جَمِيعاً عَنْ مَحمَّد بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا جَاءَ بِهِ عَلِيٌّ علیه السلام أخُذُ بِهِ وَمَا نَهَى عَنْهُ أَنْتَهِي عَنْهُ جَرَى لَهُ مِنَ الْفَضْلِ مِثْلُ مَا جَرَى لِمحمدا وَ لِمحمد الْفَضْلُ عَلَى جَمِيعِ مَنْ خَلَقَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُتَعَقِّبُ عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنْ أَحْكَامِهِ كَالْمُتَعَقِّبِ عَلَى اللهِ وَ عَلَى رَسُولِهِ وَ الرَّاةُ عَلَيْهِ فِي صَغِيرَةٍ أَوْ كَبِيرَةٍ عَلَى حَدِّ الشِّرْكِ بِاللهِ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ * بَابَ اللهِ الَّذِي لَايُؤْتَى إِلَّا مِنْهُ وَ سَبِيلَهُ الَّذِي مَنْ سَلَكَ بِغَيْرِهِ هَلَكَ وَ كَذَلِكَ يَجْرِي الْأَئِمَّةُ الْهُدَى وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ جَعَلَهُمُ اللهُ أَرْكَانَ الْأَرْضِ أَنْ تَمِيدَ بِأَهْلِهَا و حجّتهُ الْبَالِغَةَ عَلَى مَنْ فَوْقَ الْأَرْضِ وَ مَنْ تَحْتَ الثَّرَى)؛ ⁽²⁾ مفضّل گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: آنچه علی آورده انجام می دهم و از آنچه نهی فرموده باز می ایستم، برای او همان فضیلت آمده که برای محمد آمده و محمد صلی الله علیه و آله را بر تمام مخلوق خدای عز و جل فضیلت است، خرده گیر بر حکمی که علی آورده مانند

خرده گیر بر خدا و رسولش باشد و کسی که در موضوعی کوچک یا بزرگ علی را رد کند در مرز شرک به خداست امیرالمؤمنین باب منحصر به فرد خداشناسی است و راه به سوی خداست هر که جز آن پوید هلاک شود و این امتیازات هم چنین برای ائمه هدی یکی پس از دیگری جاری است. خدا ایشان را ارکان زمین قرار داده تا اهلش را نجنباند اختلال نظام و سرگردانی عمومی پیش نیاید و حجت رسای خویش برای مردم روی زمین و زیر خاک ساخت.

در کافی ⁽¹⁾نیز سه روایت به همین مضمون آمده است.

طایفه دوم: روایاتی است که می گوید: لولا الحجّة لساخت الأرض بأهلها».

کدام رکن در دنیا این چنین ارزشمند است که اگر نباشد نظم دنیا به هم می خورد و خورشید ماه، دریا و.... از کار خویش بازمی مانند.

پس اگر وجود امام چنین تأثیری دارد «ارکان البلاد» بودن ایشان صحیح است چون اگر نباشند دنیا نظم خود را از دست می دهد.

از جمله روایات این طایفه روایت ابوحمزه است:

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مَحمَّد بْنِ عِيسَى عَنْ ُمحمَّد بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ: أَ تَبْقَى الْأَرْضُ بِغَيْرِ إِمَامٍ؟ قَالَ: لَوْ بَقِيَتِ الْأَرْضُ بِغَيْرِ إِمَامٍ لَسَاخَتْ؛ ⁽²⁾ ابو حمزه گوید: به امام صادق عرض کردم: زمین بدون امام می ماند؟ فرمود: اگر زمین بدون امام باشد فرو رود (و نظمش از هم بپاشد).

در کافی ⁽³⁾سه روایت نیز همین مضمون را دارند.

پس به دلیل این روایات یاد شده می گوییم: «ائمه ارکان» البلاد هستند.

وَ أَبْوَابَ الْإِيمَانِ

و سلام بر شما ای درهای ایمان.

«ابواب» جمع «باب»، به معنای مدخل جایگاه ورود و دخول به هر چیزی است. ⁽¹⁾این که به ائمه علیهم السلام «ابواب الایمان» گفته شده ممکن است به دو جهت باشد:

جهت اول؛ آن که ائمه علیهم السلام مدخل و شرط ورود به شهر ایمان اند بنابراین فقط از طریق ایشان می توان به ایمان رسید و تنها به وسیلهٔ آن بزرگواران می توان اعتقادات درست در خصوص مبدأ توحید، معاد و معارف را کسب کرد.

همۀ حقایق ایمان را باید از این خاندان گرفت و از طریق ایشان به مقصد رسید.

امیر مؤمنان می فرمایند:

هُمْ عَيْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ يُخْبِرُكُمْ حِلْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ وَ صَمْتُهُمْ عَنْ حِكَمِ حُكْمِ مَنْطِقِهِمْ لَايُخَالِفُونَ الْحَقَّ وَلَايَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَهُمْ دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ وَ وَلَائِجُ الِاعْتِصَامِ بِهِمْ عَادَ الْحَقُّ إِلَى نِصَابِهِ وَ انْزَاحَ الْبَاطِلُ عَنْ مُقَامِهِ [مَقَامِهِ] وَ انْقَطَعَ لِسَانُهُ عَنْ مَنْبِتِهِ عَقَلُوا الدِّينَ عَقْلَ وِعَايَةٍ وَ رِعَايَةٍ لَا عَقْلَ سَمَاعٍ وَ رِوَايَةٍ فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ كَثِيرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِيل؛ ⁽²⁾ خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله مایه حیات دانش و نابودی جهل اند، بردباری شان شما را از دانش آنها خبر می دهد و ظاهرشان از صفای باطن و سکوتشان از حکمت های [حکومت های] گفتارشان با خبر می سازد هرگز با حق مخالفت نکردند و در آن اختلاف ندارند.

آنان ستون های استوار اسلام و پناهگاه مردم می باشند حق به وسیله آنها به جایگاه خویش بازگشت و باطل از جای خویش رانده و نابود و زبان باطل از ریشه کنده شد.

اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله دین را چنان که سزاوار بود دانستند و آموختند و بدان عمل کردند، نه آن که شنیدند و نقل کردند زیرا راویان دانش بسیار، اما حفظ کنندگان و عمل کنندگان به آن اندک اند.

جهت دوم؛ آن که کمالِ ایمان و شرط پذیرش،آن قبول ولایت ائمه علیهم السلام است چون ایشان به منزله باب ایمان اند و درب یک ساختمان آخرین جزئی است که نصب می شود. لذا هنگامی که پیامبر اکرم به فرمان،الهی وجود مقدس امیر مؤمنان را به امامت نصب کردند و به همگام معرفی نمودند آیهٔ اکمال دین نازل شد:

الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ ديناً؛ ⁽¹⁾ امروز، دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین (جاودان) شما پذیرفتم.

از این روست که وجود مقدس امام هشتم در حدیث معروف «سلسلة الذهب» شرط قبولی ایمان را ولایت ائمه علیهم السلام بیان نمودند.

هنگامی که حضرت رضا به نیشابور رسیدند و قصد رفتن به نزد مأمون داشتند، اصحاب حدیث خدمت ایشان آمدند و گفتند:

ای پسر پیامبر! از این جا می روی و حدیثی برای ما روایت نمی کنی که از آن بهرهمند شویم؟ ایشان فرمود: از پدرم موسی بن جعفر شنیدم که فرمود از پدرم جعفر بن محمد شنیدم که فرمود از پدرم محمّد بن علی شنیدم که فرمود از پدرم على بن الحسين شنيدم که فرمود از پدرم حسین بن علی شنیدم که فرمود از پدرم امیرالمؤمنين على بن ابى طالب شنیدم که فرمود از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود از خدای عزّ و جلّ شنیدم که فرمود:

لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ حِصْنِي فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي فَلَمَّا مَرَّتِ الرَّاحِلَةُ نَادَانَا بِشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا؛ ⁽²⁾ «لا اله الّا الله» در من است، پس هر کس به دژ من درآید از عذاب من ایمن خواهد بود. (اسحاق بن راهويه) گوید: پس چون کاروان به راه افتاد فریاد زد: با وجود شرایط آن، و من از شرایط آنم.

وَ أُمَنَاءَ الرَّحْمَنِ

و سلام بر شما ای آمینان خداوند رحمان.

«أمَناء» جمع «امین» به معنای کسی که نفس به سوی او آرامش می یابد، خیانت نمی کند دیگران او را تصدیق می کنند ⁽¹⁾و مورد وثوق و اطمینان می باشد. ⁽²⁾

این که می گوییم: ائمه علیهم السلام «امین ذات باری تعالی» هستند یعنی اگر مأمور شده اند احکام را به مردم برسانند در این مأموریت کوتاهی نمی کنند.

این قضیه از قضایای عمومی است یعنی هرکسی به دنبال امینی می گردد تا کارهایش را به او واگذار کند؛ فرقی ندارد خالق باشد یا غیر خالق متدین باشد یا بی دین؛ و حداقل این وظیفه هم، عدم خیانت در امانت است.

این معنا به وجه اکمل و اتم در ائمه علیهم السلام وجود دارد چون با وجود عصمت چگونه می توانند در امانت خیانت کنند؟ این تضاد با عصمت دارد. نمی شود عصمت باشد و خیانت کند.

به بیان دیگر، منشأ خیانات یا جهل است یا عجز و یا امور نفسانیه که هیچ کدام در ائمه علیهم السلام نیست. جهات نفسانیه نیست، به خاطر عصمت؛ جهل نیست، به خاطر عالم بودن؛ و عجز نیست به خاطر این که مظهر قدرت الهی هستند لذا به وجه اکمل جهات امانت در ائمه علیهم السلام محفوظ است

افزون بر این، به قول مرحوم مجلسی، روایات متواتره دلالت بر این معنا دارد ⁽³⁾که

بعضی از آنها در کتاب کامل الزیاره آمده است ⁽¹⁾و بعضی نیز در کافی ⁽²⁾و بحار ⁽³⁾موجود است.

بعضی از این روایات معتبره است و بعضی ضعف سندی دارد. تعابیر روایت نیز مختلف است؛ در بعضی «امناء الله» در بعضی «امین الله» و... است.

وَ سُلَالَةَ النَّبِيِّينَ

و سلام بر شما ای نسل و عصاره پیامبران.

«سلاله» به چیزی گفته می شود که از شیء دیگری به رفق و نرمی بیرون آورده شود، ⁽¹⁾و نیز به خلاصهٔ چیزی- که از کدورت صاف و پاک باشد - سلاله گویند، و از باب کنایه به فرزند هم سلاله گفته شده است. ⁽²⁾

احتمالات «سلالة النبيين»

در کلام: «وَ سُلَالَةَ النَّبِيِّينَ»، چند احتمال وجود دارد که دو احتمال را بیان می کنیم:

احتمال اول: کلمه «سلاله» کنایه از ولد باشد برای مثال به اولاد زید سلاله زید گفته می شود. در اینجا هم شما یعنی از اولاد آدم یا ابراهیم هستید که به گفته مرحوم مجلسی اخبار متواتر دلالت بر این مطلب دارد. ⁽³⁾

احتمال دوم: معنای لغوی «سلاله» به معنای جوهره شیء مراد باشد. اگر به نطفه هم سلاله گفته می شود به خاطر همین جهت است. ⁽⁴⁾اغذیه هم از گل درست می شود برای مثال سیب از گل، خون از سیب و نطفه از خون، درست می شود، پس نطفه، سلاله

طین است. ⁽¹⁾

این که گفته شود: ائمه «سلالة النبيين» هستند به این اعتبار است که ایشان «فی الأصلاب الشامخة و الأرحام المطهرة»؛ در صلب حضرت آدم یا حضرت ابراهیم بوده اند و به این اعتبار سلاله گفته می شود.

این گونه نیست که طینت ائمه علیهم السلام مثل طينت سایر انبياء علیهم السلام باشند، بلکه فرق دارند؛ انبياء علیهم السلام داخل در شیعیان ائمه علیهم السلام که «خلقوا من فاضل طینتنا» هستند.

پس «سلالة النبیین» یعنی در اصلاب نبیین بوده اند.

وَ صَفْوَةَ الْمُرْسَلِينَ

و سلام بر شما ای برگزیده رسولان الهی.

«صفوه» در لغت به معنای خالص، صافی، پاکیزه و برگزیده یک چیز است. ⁽¹⁾

بنابراین، معنای عبارت: «وَ صَفْوَةَ الْمُرْسَلِينَ»، یعنی ائمه علیهم السلام خالص مرسلین هستند؛ تمام کمالات و فضایلی که در هر یک از مرسلین بود؛ همگی در ائمه علیهم السلام وجود دارد.

به عبارت دیگر پیامبران صفوة از میان خلق اند؛ و مرسلین صفوة از میان پیامبران اند، و ائمه علیهم السلام صفوة از میان مرسلین اند، پس ایشان صفوة صفوة صفوه اند. و این مصداق مَثَل معروف است: آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری!

در این مورد، روایات فراوانی وجود دارد که فقط به ذکر دو روایت اکتفا می شود:

ابن اذینه از حضرت صادق نقل کرد که فرمود:

إِنَّ الْعِلْمَ الَّذِي هَبَطَ بِهِ آدَمُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ وَ جَمِيعَ مَا فُضِّلَتْ بِهِ النَّبِيُّونَ إِلَى خَاتَمِ النَّبِيِّينَ فِي عِتْرَةِ خَاتَمِ النَّبِيِّين؛ ⁽²⁾ تمام دانشی را که آدم از آسمان به زمین فرود آورد و همۀ امتیازات پیامبران تا خاتم انبیاء در اختیار عترت پیامبر خاتم است.

ابراهيم بن عبدالحمید از پدر خود از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام نقل کرده که به آن جناب گفتم: فدایت شوم آیا پیامبر صلی الله علیه و آله علوم تمام انبیا را داشت؟ فرمود آری، وارث نبوّت آنها و تمام علومی که در پدران آنها بود از نبوّت و علم در اختیار آن جناب قرار گرفت، هیچ پیامبری را خدا مبعوث نکرده مگر این که پیامبر ما از او داناتر بود.

عرض کردم: عیسی بن مریم مرده را به اجازه خدا زنده می کرد و سلیمان بن داود

سخن پرنده ها را می دانست فرمود پیامبر اکرم این قدرت ها را داشت... .

خداوند در قرآن می فرماید: وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلَّمَ بِهِ الْمَوْت.... ⁽¹⁾(اگر به وسیله قرآن، کوه ها به حرکت درآیند یا زمین ها قطعه قطعه شوند یا به وسیله آن با مردگان سخن گفته شود... )، ما وارث این قرآن هستیم پس در نزد ما قدرتی است که به وسیله آن کوه ها را جابه جا می نماید و شهرها را پشت سر می گذارد و مرده را به اذن خدا زنده می کند ما آنچه زیر آسمان است می دانیم گر چه در کتاب خدا آیاتی هست که آنچه انبیای پیشین و مرسلین از جانب خدا داشته اند تمام آنها را خداوند برای ما در «امّ الکتاب» قرار داده است.

خداوند در قرآن می فرماید: وَ ما مِنْ عَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ؛ ⁽²⁾(و هیچ موجود پنهانی در آسمان و زمین نیست مگر این که در کتاب مبین ثبت است)، و می فرماید: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبادِنا، ⁽³⁾(سپس این کتاب را به گروهی از بندگان برگزیده خود به میراث دادیم)، ما همان کسانی هستیم که خداوند ما را برگزیده و وارث علم قرآنیم که در آن توضیح هر چیزی هست. ⁽⁴⁾

وَ عِتْرَةَ خِيَرَةِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ

و سلام بر شما ای خاندان بهترین برگزیده پروردگار جهانیان و رحمت و برکاتش ارزانی شما باد.

«عترت» در لغت به معانی گوناگون آمده است مانند گیاه خوشبو، ⁽¹⁾آب گوارا و شيرين، قطعه ای از مشک، خانواده، نزدیکان، نسل، فرزندان، دودمان، ⁽²⁾و وابستگان و متعلّقان. ⁽³⁾

در اینجا مراد از عترت، اهل بیت و ائمه علیهم السلام هستند که روایات متواتره بر این مطلب دلالت دارد؛ ⁽⁴⁾از جمله روایت متواتر ثقلین که فرمود:

إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي؛ ⁽⁵⁾ من دو گوهر گرانبها در میان شما می گذارم کتاب خدا و عترتم اهل بیتم.

«خيرة ربّ العالمين»، يعنی شما منتخب خدایید. بر این مطلب، روایات بسیاری دلالت دارد؛ از جمله روایت حمّاد که در آن آمده است:

حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ محمد بْنُ عَلِيِّ بْنِ الشَّاهِ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو حَامِدٍ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُويَزِيدَ أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ الْخَالِدِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا محمد بْنُ أَحْمَدَ بْنِ صَالِحِ التَّمِيمِيُّ عَنْ أَبِيهِ

قَالَ: حَدَّثَنَا محمّدبْنُ حَاتِمٍ الْقَطَّانُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّد عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبِ عَنِ النَّبِيُّ أَنَّهُ قَالَ فِي وَصِيَّتِهِ لَهُ: يَا عَلِيُّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَشْرَفَ عَلَى الدُّنْيَا فَاخْتَارَنِي مِنْهَا عَلَى رِجَالِ الْعَالَمِينَ ثُمَّ اطَّلَعَ الثَّانِيَةَ فَاخْتَارَكَ عَلَى رِجَالِ الْعَالَمِينَ بَعْدِي ثُمَّ اطَّلَعَ الثَّالِثَةَ فَاخْتَارَ الْأَمَّةَ مِنْ وُلْدِكَ عَلَى رِجَالِ الْعَالَمِينَ بَعْدَكَ ثُمَّ اطَّلَعَ الرَّابِعَةَ فَاخْتَارَ فَاطِمَةَ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ)؛ ⁽¹⁾ در توصیه های پیامبر اکرم به علی آمده است ای علی! به درستی که خداوند در دنیا نظاره ای نمود و از میان مردان مرا انتخاب نمود و بر جهانیان فضیلت بخشید و پس از آن نظاره دیگری کرد و تو را پس از من انتخاب نمود و بر جهانیان برتری بخشید، سپس برای بار سوم نظاره نمود و فرزندان تو را - ائمه اطهار علیهم السلام - بعد از تو، انتخاب نمود و بر مردان جهانیان برتری عطا فرمود پس در مرتبه چهارم توجه دیگری نمود و فاطمه را برگزیده بر زنان عالمیان برتری و فضیلت بخشید.

و «رحمة الله» عطف بر «السلام علیکم» است که می شود: «السلام عليكم و رحمة الله و بركاته»؛ یعنی سلام و رحمت و برکات الهی بر شما باد.

السَّلَامُ عَلَى أَثْةِ الْهُدَى

سلام بر پیشوایان هدایت.

«ائمه» جمع «امام» است. امام، کسی یا چیزی است که مورد اقتدا قرار گیرد، چه حق باشد چه باطل. ⁽¹⁾کلمهٔ «امام» از «اَمّ» به معنای قصد مشتق شده است. ⁽²⁾

«هدی» ممکن است مصدر - (به معنای هدایت) - باشد. بنابراین، اضافه «ائمه» به «هدی» بیانگر آن است که:

اولاً: ائمه دو گونه اند: ائمّه حق ⁽³⁾و ائمه باطل. ⁽⁴⁾

و ثانیاً: ائمه علیهم السلام - به جهت شدّت و کثرت هدایتگری - «نفس هدایت»اند.

در کلمهٔ «هدی» دو احتمال دیگر هم وجود دارد:

این احتمال، خلاف ظاهر است، زیرا در صدر هدایت یافتگان الهی، خود ائمه بوده اند. روایت می گوید: «الحق مع على يدور معه حيثما دار»، رسول خدا این گونه فرمودند: خدایا امر را به گونه ای قرار بده که هرجا علی باشد حق همان جا باشد که بیش از

پنجاه مدرک داشته باشد. ⁽¹⁾اگر این گونه شد حق و هدایت از علی و اولاد ایشان جدایی ندارد.

این احتمال، مناسب به نظر می رسد و روایات متعددی هم در همین زمینه وجود دارد.

در تفسیر برهان بیش از 25 روایت نقل شده است که معصومین علیهم السلام «فی کل زمانٍ» هدایت کننده موجودات بوده اند. ⁽²⁾

برای نمونه یک مورد از آن روایات بیان می شود و آن صحیحه برید است که می فرماید:

بصائر الدرجات: ابْنُ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ بُرَيْدِ الْعِجْلِيُّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ في قَوْلِ اللهِ تَعَالَى: إِنّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ قَالَ: رَسُولُ الله الْمُنْذِرُ [وَ] فِي كُلِّ زَمَانٍ مِنَّا هَادٍ يَهْدِيهِمْ إِلَى مَا جَاءَ بِهِ نَبِيُّ اللَّهِ ثُمَّ الْهُدَاةُ مِنْ بَعْدِهِ عَلِيٌّ علیه السلام ثُمَّ الْأَوْصِيَاءُ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِد؛ ⁽³⁾

برید گوید: حضرت باقر علیه السلام - در مورد تفسیر آیه: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ - فرمود: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله منذر است و در هر زمانی یک هادی و راهنما از ما خانواده هست که آنها را راهنمایی می کند. به دستورات پیامبر صلی الله علیه و آله هادیان پس از پیامبر اکرم عبارتند از: علی بن ابی طالب علیه السلام سپس جانشینان ایشان یکی پس از دیگری.

این روایت، صحیحه و دلالت آن هم واضح است.

در نتیجه: ائمه علیهم السلام امامان هدایت کننده و قطعاً در رأس طُرُق هدایت اند، برای این که هدايتِ ائمه تضمین شده است، اما هدایت سایر راه ها، تضمینی ندارد، چون الهاماتی

که به وسیله عقل یا قوا باشد و یا بهره گیری مستقیم از کتاب باشد، فهم آن نیاز به ائمه دارد.

لذا کسی که به سراغ هدایت الهی می رود اگر از طریق ائمه علیهم السلام باشد تضمین دارد و اگر از طریق دیگر باشد تضمین ندارد.

وَ مَصَابِيحِ الدُّجَى

و سلام بر روشنگران تاریکی ها.

«مصابيح» جمع «مصباح» به معنای چراغ و سراج.است گاهی در کاربرد چراغ، زیبایی آن مراد است که در این صورت از واژهٔ «سراج» استفاده می شود، ⁽¹⁾و گاهی جنبه نورانیت و روشنگری مراد است که در این صورت از واژهٔ «مصباح» استفاده می شود. ⁽²⁾

ب: «الْمِصْبَاحُ: السراج الثاقب المضيء و يعبر به عن القوة العاقلة و الحركات الفكرية الشبيهة بِالْمِصْبَاحِ، و منه قَوْلُهُ: قَدْ زَهَرَ مِصْبَاحُ الْهُدَى فِي قَلْبِهِ، وإن شئت قلت فأضاء العلم اليقين في قلبه». (فخر الدين بن محمد، طریحی، مجمع البحرين، ج 2، ص 382).

«دُجى» جمع «دُجیه» به معنای ظلمت و تاریکی است. ⁽³⁾

در این جا - به قرینه واژهٔ «دُجی» - نورانیّت و روشنگری مراد است.

در حقیقت، عبارت: «مصابيح الدجى»، تشبیهی است زیبا و پرمعنا که ائمه علیهم السلام را به چراغ های پرفروغی تشبیه نموده است که تمامی ظلمت ها و تاریکی ها را روشن می کنند.

بنابراین، خطاب به ائمه علیهم السلام می گوییم: شمایید چراغی که تاریکی ها را روشن می کند.

«دُجی» در این جا به معنای ظلمات است که در عبارات «كَشَفَ الدُّجى بجماله» مراد است. یعنی شمایید که تاریکی ها را روشن می کنید اختلاف حق و باطل به وسیله شما روشن می شود شما ظلمت در عقاید را روشن می کنید میزان عقاید منحرفه از غیر منحرفه شمایید، ظلمات اخلاقی به وسیله شما جدا می شود.

تمام ظلمات به وسیله ائمه، آشکارا می گردد چون مصابیح «دجی» هستند، و فرق ندارد ظلمت اخلاقی باشد، اعتقادی باشد و.... بلکه ظلمات عدم هم به واسطه ائمه، وجود پیدا می کند.

دلیل بر این که ائمه مصابیح می باشند، اولاً، به خاطر قول امام هادی در زیارت جامعه است و ثانیاً به خاطر روایات بسیاری که در تفسیر آیه 35 سوره نور ⁽¹⁾آمده است.

در تفسیر برهان شانزده روایت آمده که پنج روایت، کلمه مصباح در آیه مبارکه را به ائمه علیهم السلام تفسیر کرده است. ⁽²⁾

در مورد کلمهٔ «مصباح» در آیه، روایات مصادیق مختلفی بیان کرده اند، در بعضی از روایات، کلمه مصباح به نور علم در سینه رسول خدا و در بعضی به نور علم در سینه امیرالمؤمنين علیه السلام تفسیر شده است؛ و لکن در پنج روایت، کلمه مصباح به ائمه علیهم السلام تفسیر شده است؛ همه موارد هم صحیح است.

مفهوم مصباح، گستره وسیعی دارد؛ یکی از مصادیقش خود امیرالمؤمنین است، یکی علم ایشان، یکی امام حسن، یکی امام حسین و سایر ائمه علیهم السلام هستند که همه هدایتگر و راهنما می باشند همه مصداق مصباح اند و قدر مشترک، ایمان است. امیرالمؤمنین امام زمان و همه ائمه علیهم السلام هدایتگرند و در هدایت موجودات نقش دارند. ⁽³⁾

و امام حسین اند. «شفاف و درخشنده همچون یک ستاره فروزان» امام سجاد است «با روغنی افروخته می شود» امام باقر است «درخت پربرکت زیتونی»، امام صادق است «نه شرقی»، موسی بن جعفر است. «نه غربی»، امام رضاست نزدیک است شعله ور شود امام جواد است. «بدون تماس با آتش»، امام هادی است. «نوری فوق نور»، امام عسکری است. «خداوند با نور خود هرکه را بخواهد هدایت کند»، حضرت قائم علیه السلام است». (سید هاشم بحرانی، البرهان في تفسير القرآن، ج 4، ص 72، حدیث 7643).

وَ أَعْلَامِ التَّقَى

اشاره

و سلام بر پرچم های تقوا و قداست.

«اعلام» جمع «عَلَم» به معنای نشان، پرچم، پیشوا و بزرگ قوم است. ⁽¹⁾

کسی که به مکه سفر کند، چه از طریق طائف یا یمن یا از هر سوی دیگر به علائم حرم برخورد می کند. علائم حرم، نشانه هایی است که دلالت می کند بر اینکه از اینجا به بعد جزء حرم است؛ فرقی ندارد از جده یا از مدینه یا طائف وارد شود.

علائم راهنمایی یعنی نشانه های راهنمایی؛ علائم الطریق، یعنی نشانه های راه؛ نشانه خط خط مستقیم؛ خط غیر مستقیم خط مستقیم نشانه هایی دارد.

تقوا خط مستقیم است این خط مستقیم نشانه هایی دارد، با آن نشانه ها، به این خط مستقیم می رسد واگر نبود نمی رسد.

ائمه، نشانه های تقوایند، اگر کسی می خواهد ببیند در خط مستقیم است یا خیر ببیند کارهایش با کارهای ائمه تطبیق می کند یا خیر اگر تطبیق می کند در خط مستقیم است و اگر تطبیق نمی کند می فهمد که انحراف دارد.

در ذیل آیه:

وَ عَلاماتِ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُون؛ ⁽²⁾ و علاماتی قرار داد؛ و (شب هنگام) به وسیله ستارگان هدایت می شوند.

در تفسیر برهان سیزده روایت آمده است که ده تا از آنها علامات را بر ائمه علیهم السلام تطبیق کرده اند. ⁽³⁾از این ده روایت سه روایت معتبره و هفت روایت مؤید می باشد.

در معتبره آسباط بن سالم می خوانیم:

الْحُسَيْنُ بْنُ محمد عَنْ مُعَلَّى بْنِ محمّد عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَسْبَاطِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: سَأَلَ الْهَيْثَمُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا عِنْدَهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ»؟ فَقَالَ: رَسُولُ اللهِ النَّجْمُ، وَالْعَلَامَاتُ هُمُ الْأَئِمَّةُ)؛ ⁽¹⁾ هیثم از امام صادق درباره قول خدای (عز و جل) «و علاماتی گذاشت و به وسیله ستاره هدایت شوند» پرسید امام فرمود رسول خدا صلی الله علیه و آله ستاره است و علامات ائمه علیهم السلام هستند.

نزدیک به همین مضمون، معتبره و شّاء است. ⁽²⁾

پس این که در زیارت جامعه می خوانید «اَعلام التقی»، علاوه بر خود زیارت جامعه، در روایات دیگر هم وارد شده که ائمه «اَعلام التقی» هستند.

3انواع تقوا

درباره تقوا گفته شده بر سه قسم است تقوای عام تقوای خاص و تقوای اخص.

درجه عالی تقوا می تواند مضمون روایاتی باشد که می گویند عالی ترین تقوا اطاعتی است که خالی از معصیت باشد. انسان چنان اطاعت خدا را کرده باشد که معصیت در عمرش نکرده باشد. از جمله این روایات:

حَدَّثَنَا محمد بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: حَدَّثَنَا مَحمَّد بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَارُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ محمد عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ عَنْ أَبِي الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ * عَنْ قَوْلِ اللَّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ): «اتَّقُوا اللهَ حَقَّ تُقَاتِهِ»؟ ⁽³⁾قَالَ: يُطَاعُ فَلَايُعْصَى وَ يُذْكَرُ فَلَايُنْسَى وَ يُشْكَرُ فَلَايُكْفَر)؛ ⁽⁴⁾ ابوبصیر گوید: از امام صادق درباره این گفتار خدا که می فرماید: «تقوای الهی را پیشه کنید حق تقوایش را» پرسیدم. حضرت فرمود: [حق تقوا این است که] اطاعت خداوند صورت گیرد و نافرمانی اش نشود و همواره یاد شود و فراموش نگردد و شکر او به جای

آورده شود و ناسپاسی اش نشود.

امام علیه السلام می فرماید: انسان آن چنان به یاد خدا باشد که حق لحظه ای هم معصیت نکرده باشد. لذا می گویند در این تقوا، مباحات هم ترک شده است. البته ترک مباحات چند نوع است؛ مباحاتی که با توجه به خداوند باشد، اشکالی ندارد، اما مباحاتی که «شاغل عن «الله» باشد منافات دارد لذا در یکی از روایات، امیرالمؤمنین می فرمایند این ما هستیم که در آنی غفلت از خدا نکرده ایم؛ ما هستیم که در طاعت مان ذره ای معصیت وجود نداشته است. ⁽¹⁾

وقتی آیه يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ حَقَّ تُقاتِه ⁽²⁾نازل شد، اصحاب گفتند یا رسول الله ما هیچ بهره ای از این نداریم؛ و بعد آیه: فَاتَّقُوا اللهَ مَا اسْتَطَعْتُم ⁽³⁾نازل شد.

این که در روایات، متقین به ائمه علیهم السلام تفسیر شده است، نص خاص نمی خواهد، اگر این درجه عالی تقوا است، در غیر معصومین علیهم السلام وجود ندارد.

وَ ذَوِي النُّهَى

و سلام بر صاحبان عقول کامل.

در زیارت جامعه به ائمه علیهم السلام خطاب می کنیم: «ذوی النهی».

در «ذوی» دو احتمال است:

طبق هر دو احتمال، ذوی به معنای صاحب است، یعنی شمایید صاحبان عقل، یعنی عقل كامل.

«نُهى» جمع «نُهیه» به معنای عقل است. به عقل «نُهیه» گفته شده است، چون عقل، صاحب خود را از انجام منکرات، باز می دارد، ⁽¹⁾

روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، ج 5 ص 462).

نواهی تشریعیه انسان را از منکرات و معصیت باز می دارد، مثلا «لا تشرب الخمر» انسان سالم را از شرب خمر باز می دارد انسان را از خیانات... باز می دارد عقل هم در مزاجات سالم همین گونه عمل می کند مخصوصاً عقلی که با «خزّان العلم» باشد؛ عقلی که همراه با علم به جمیع مفاسد و مصالح باشد.

لذا تسميه عقل به «النُهی»، به این لحاظ است و تشبیه آن به «عِقال» به همین معناست؛ عِقال - که به دست و پای شتر می بندند - باز دارنده است و شتر را از حرکت بازمی دارد، عقل هم بازدارنده و کنترل کننده است و نمی گذارد انسان هر جا برود هرچه بخورد و... .

نواهی تشریعیه هم این گونه اند که اگر آن نبود، انسان ها بسیاری از منکرات را مرتکب می شدند.

در این جمله می خوانیم: سلام بر شما که صاحبان عقل کامل هستید.

دلیل بر وجود این صفت برای ائمه علیهم السلام، اولاً خود زیارت جامعه می باشد. و ثانیا، روایات متعدد است؛ از جمله معتبره عمّار:

تفسير القمى: أبِي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ: «إِنَّ فِي َذلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهى ⁽¹⁾»؟ قَالَ: نَحْنُ وَ اللَّهِ أُولُو النُّهَى)؛ ⁽²⁾

عمار از حضرت صادق علیه السلام نقل کرد از این آیه: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَاتِ لِأُولِى النُّهى؛ پرسیدم. فرمود: به خدا قسم ما «اولى النهی» هستیم.

این روایت از نظر سند معتبر است.

در اوّلِ شرح «زیارت» «جامعه» گفتیم تمام کلمات این زیارت عین روایات و قرآن است، سند هم نداشته باشد مفاد آن، مفاد قرآنی و روایات است، امام صادق می فرماید: نحن أولوا النُّهى.

سؤال شده که: منظور از آیه چیست؟ امام می فرمایند: «والله ما هستیم». در یکی از روایات، تمام جریاناتی که بعد از رسول خدا اتفاق افتاده است را توضیح می دهند و می فرمایند: «أولى النُّهى» اميرالمؤمنین بوده است سپس امام قسم می خورند که تا روز قیامت ما جریانات را می دانیم و روزی خواهد رسید که با سیف قیام خواهیم کرد (یعنی با قدرت کافی جهت سرکوبی ستمگران و دفاع از حق و مظلومان) همان طور که رسول خدا با سیف قیام کرده است. ⁽³⁾

پیامبر اکرم این جریان ها را به علی اطلاع داد و تمام آنها مطابق اخبار خدا و پیامبر و آنچه علی به ما فرموده بود واقع شد که خلافت را بعد از او چه کس از بنی امیه و دیگران می گیرند. این است تفسیر همان آیه که در قرآن ذکر شده: «إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى»، ما أولى النُّهى هستیم که علم این جریان ها به ما منتهی شده و به واسطه دستور خدا صبر کردیم. ما ارکان خدا در میان مردم و نگهبانان دین او هستیم که حفظ می کنیم و پنهان می نماییم از دشمنان خود چنانچه پیامبر پنهان بود تا اجازه هجرت به او دادند و با مشرکان جهاد کرد ما نیز پیرو راه پیامبریم تا خدا اجازه دهد به اظهار دین با شمشیر؛ مردم را دعوت به دین می کنیم و در این راه شمشیر به کار می بریم چنانچه پیامبر اکرم در ابتدای اسلام به کار برد. (سید هاشم، بحرانی، البرهان فى تفسير القرآن، ج 3، ص 765 - 766، حدیث 7015).

این روایت هم سندش معتبر است، علی بن رئاب و ابن محبوب است و مروان دارد، مروان مطلق، مروان پشکری است که ثقه می باشد.

علاوه بر این که احتمال دارد عمار بن مروان باشد، به قرینه این که سه روایت دیگر از عمار بن مروان نقل می کند که هر سه از علی بن رئاب و ابن محبوب است که باز هم روایت معتبر است که باید به تفسیر علی بن ابراهیم ⁽¹⁾مراجعه شود. بنابراین این حدیث معتبر است چه مروان مطلق باشد یا نباشد.

وَ أُولِي الْحِجَى

و سلام بر صاحبان خرد و فطانت.

معمولاً واژه های «عقل»، «نُهی» و «حجی» مترادف و هم معنا گرفته می شوند، لکن برخی از لغویان دقائقی بیان کرده اند که معلوم می گردد این واژه ها - با این که قریب المعنى هستند - فرق های دقیقی با هم دارند. برای مثال:

طریحی گوید:

الْحِجَا - بالكسر و القصر -: العقل شبه الستر به في المنع عن التعرض للهلاك؛ ⁽¹⁾

«حجی» همان عقل است، به اعتبار این که ستر و مانع از هلاکت می باشد.

بنابراین به عقل از آن جهت «حجی» گفته می شود که ساتر و مانع است از این که انسان در معرض هلاکت قرار گیرد.

«الفروق في اللغه» آمده است:

(الفرق) بين العقل و الحجا: أن الحجا هو ثبات العقل من قولهم تحجي بالمكان إذا قام به؛ ⁽²⁾

فرق بین عقل و حجی آن است که حجی ثبات عقل را گویند چنان که می گویند: تحجّی بالمكان، یعنی در آن مقیم شد.

بنابراین، به عقل از آن جهت که ماندگاری و ثبات دارد حجی گفته می شود، لذا اگر عقل ثبات و ماندگاری نداشته باشد به گونه ای که در قسمتی از عمر (مانند دوران پیری و کهنسالی) به ضعف و سستی یا زوال گراید آن را حجی نگویند، پس صاحب «حِجی»، کسی است که عقل او مادام العمر ماندگار و ثابت است.

اما «نهى» همان عقل است از آن جهت که آخرین حد معرفت می باشد، لذا به غدیر (گودال و برکه آب) «نهیا» گفته می شود به خاطر آنکه آب به آنجا منتهی و در آن جمع می شود. ⁽¹⁾

با توجه به آنچه گفته شد معنای عبارت: «وَ أُولِي الْحِجَى»، این است که ائمه علیهم السلام صاحبان عقل ماندگار و با ثبات اند که ساتر و مانع از هر نوع لغزش و خطا می باشد و اطلاق این کلمه بر ایشان - بدون هیچ قیدی - بیانگر مقام عصمت است.

در این خصوص نیاز به اقامه دلیل و برهان نمی باشد لکن از باب تیمن و تبرک حدیثی را بیان می کنیم:

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:.... إِنَّ فِي َذلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهى»؛ ⁽²قَالَ: نَحْنُ وَ اللّهِ أُولِي النُّهَى وَ نَحْنُ قُوَّامُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ خُزَانُهُ عَلَى دِينِهِ نَخْزَنُهُ وَ نَسْتُرُهُ وَ نَكْتُمُ بِهِ مِنْ عَدُوِّنَا كَمَا اكْتَتَمَ بِهِ رَسُولُ اللهِ حَتَّى أَذِنَ اللهُ لَهُ فِي الْهِجْرَةِ وَ جِهَادِ الْمُشْرِكِينَ)؛ ⁽³⁾ امام صادق علیه السلام - نسبت به آیه: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِى النُّهى - فرمود: به خدا قسم، ما «اولی» «النهی هستیم ما سرپرستان مردم از جانب خداییم و ما خزینه داران دین خداییم. دین خدا را از دشمنان مستور و محفوظ می داریم هم چنان که رسول خدا چنین کرد تا آن که خداوند به ایشان اجازه هجرت و جهاد با مشرکان را داد.

وَ كَهْفِ الْوَرَى

و سلام بر پناهگاه خلق.

«کَهف»، جمعش کهوف، در مجمع البحرين، حداقل دو معنا برای آن نقل شده است:

معنای اول: کهف، سوراخ و غاری است که در کوه ها پیدا می شود کانال های کوهی را کهف می گویند، اصحاب کهف را هم به همین اعتبار نامیدند. البته اگر سوراخ و کانال کوچک باشد، غار و اگر بزرگ باشد کهف گفته می شود.

شاید این با معنای دوم هم سازگار باشد، زیرا این سوراخ ها و غارها، پناهگاه می شود، اگر باران بیاید، دام ها کوهنوردان، و فراری ها به این غارها پناه می برند.

این کهف، انسان ها و حیوانات را پناه می دهد اصحاب کهف نیز که از دیکتاتور زمان فرار کردند پناهنده به غار شدند.

معنای دوم: کهف به معنای «مَلجَأَ»» یعنی پناه دهنده و پناهگاه می باشد. ⁽¹⁾

در این زیارت شریف، همین معنای دوم مقصود است و معنای اول هم متحد با این معناست.

لذا در این جمله از زیارت که می گوییم: «و کهف الوری»، «وَری» مخلوقات و ما سوی الله می باشد تمام موجودات ملجأ آنها ائمه علیهم السلام می باشند.

این مضمون که ائمه «كهف الورى» یعنی پناهگاه موجودات و انسان ها هستند علاوه بر این که در زیارت جامعه آمده در (صلوات شعبانیه صلوات شعبانیه در شب نیمه شعبان و وقت ظهر هم خوانده می شود. سیدنا الاستاد هم به این زیارت تأکید

می کردند. در این زیارت آمده است: اللَّهُمَّ صَلَّ عَلَى محمّد و آلِ محمّد الْكَهْفِ الْحَصِينِ. ⁽¹⁾ایشان «کهف حصین» برای انسان ها هستند پناهگاه برای موجودات و ما سوى الله هستند هم آمده است.

در زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام در روز میلادشان هم آمده است یکی از زیارات مخصوصه ایشان در روز 17 ربیع است، ⁽²⁾زیارت مخصوصه غیر از زیارت مطلقه است

غرض این که در این زیارت (امیرالمؤمنین علیه السلام) این گونه دارد.

السَّلَامُ عَلَى أَئِمَّةِ الْهُدَى، وَ مَصَابِيحِ الدُّجَى، وَ أَعْلَامِ التُّقَى، وَ مَنَارِ الْهُدَى، وَ ذَوِي النُّهَى، وَ كَهْفِ الْوَرَى، وَ الْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَ الْحُجَّةِ عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا؛ ⁽³⁾ سلام بر پیشوایان هدایت، چراغ های پرفروغ تاریکی ها نشانه های تقوا علامت های راهنما صاحبان خرد پناهگاه خلق دستگیره محکم و حجت حق بر اهل دنیا و آخرت.

در بعضی روایات یکی از صفات اميرالمؤمنين علیه السلام «كهف المؤمنین» ⁽⁴⁾آمده است.

بنابراین، جمله «کهف الوری» که به ائمه علیهم السلام می گوییم اختصاص به زیارت جامعه ندارد و در موارد بسیاری آمده است بلکه معنای این جمله در طایفه های متواتره از روایات آمده است. کسی که مختصری به کلمات ائمه علیهم السلام آشنا باشد، ده ها طایفه از روایات متواتره پیدا می کند که مفاد آنها همین جمله است. در «ابتلاء الأنبياء» هر کدام از انبیا گرفتاری ای داشتند برای نجات خود به چه کسانی پناهنده می شدند مثلاً در آیه 37 سوره بقره آمده: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمات؛ (سپس آدم از پروردگارش کلماتی دریافت داشت)، با مراجعه به روایات ببینیم این کلمات چه بوده است؟ ⁽⁵⁾

یا در آیه 124 از سوره بقره آمده: وَ إِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمات، این کلماتی که حضرت ابراهیم را از گرفتاری ها نجات داده است چه بوده است؟ ⁽¹⁾

آنچه در روایات است، حضرت آدم، حضرت ابراهیم و تمام انبیاء در زمان مشکلات، خدا را به محمّد و آل محمد قسم می دادند.

این روایات را- که فقط مربوط به انبیا است - اگر ملاحظه کنید، خواهید دید که اولاً در حد تواتر است، و ثانیاً، از نظر سند نیز در میانشان روایات معتبر وجود دارد.

بلکه می توان گفت روایات، فوق تواتر است که اگر کسی می خواهد دعایش مستجاب شود، باید به محمد وآل محمد توسل نماید و هر دعایی که قبل و بعد از آن، توسل به ائمه نباشد، محجوب است، از خود داعی بالاتر نمی رود.

این روایات هم صحیحه دارد و هم فوق تواتر است:

پس این که می گوییم ائمه «كهف الحصين» يا «كهف الوری» هستند مجرّد لفظ نیست، بلکه معنایی است که در متون اسلامی طوایفی از روایات دلالت بر آن دارد که هر یک از آن طوائف، در حد تواتر یا فوق تواتر است.

در ذیل آیه 124 سوره بقره روایات فراوانی آمده است، از جمله: مفضل می گوید:

از حضرت صادق پرسیدم: «وَ إِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ» آن کلمات چیست؟ فرمود: همان کلماتی است که آدم از خداوند دریافت نمود و توبه اش پذیرفته شد و آنها این است که گفت: «يا رب أسألك بحق محمد و علی و فاطمة والحسن والحسين و الأئمة إلّا تبت علی پروردگارا از تو درخواست دارم به حق،محمد علی فاطمه حسن، حسین علیهم السلام که توبه مرا بپذیری، پس خداوند توبه او را پذیرفت.

در ادامه روایت آمده است:

فَقُلْتُ لَهُ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا يَعْنِي (عَزَّ وَ جَلَّ) بِقَوْلِهِ: «فَأَتَمَّهُنَّ»؟ قَالَ: يَعْنِي أَتَمَّهُنَّ إِلَى الْقَائِمِ اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ علیه السلام؛ ⁽¹⁾

گفت: م یا ابن رسول الله پس معنای این قسمت آیه چیست که فرمود: «فأتمهن»؟ فرمود: یعنی آن ها را تا قائم تکمیل کرد؛ دوازده امام که نه تن آنها از فرزندان حضرت علیه السلام هستند.

این کلمات، همان توسل به ائمه علیهم السلام می باشد روایت محمّد بن راشد هم در همین راستاست:

عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ * يَقُولُ: أَتَى يَهُودِيُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ فَقَامَ بَيْنَ يَدَيْهِ يُحِدُّ النَّظَرَ إِلَيْهِ فَقَالَ: يَا يَهُودِيُّ مَا حَاجَتُكَ؟ فَقَالَ: أَنْتَ أَفْضَلُ أَمْ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ النَّبِيُّ كَلَّمَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ التَّوْرَاةَ وَالْعَصَا وَ فَلَقَ لَهُ الْبَحْرَ وَأَظَلَّهُ بِالْغَمَامِ؟فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ: إِنَّهُ يُكْرَهُ لِلْعَبْدِ أَنْ يُزَكِّي نَفْسَهُ وَ لَكِنِّي أَقُولُ: إِنَّ آدَمَ لَمَّا أَصَابَ الْخَطِيئَةَ كَانَتْ تَوْبَتُهُ أَنْ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ محمد و آلِ محمد لَمَّا غَفَرْتَ لِي فَغَفَرَهَا اللهُ لَهُ وَ إِنَّ نُوحاً لَمَّا رَكِبَ السَّفِينَةَ وَ خَافَ الْغَرَقَ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ محمد وَ آلِ محمّد لَمَّا أَنْجَيْتَنِي مِنَ الْغَرَقِ فَأَنْجَاهُ اللهُ (عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا أُلْقِيَ فِي النَّارِ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ محمد وَ آلِ محمد لَمَّا آمَنْتَنِي فَجَعَلَهَا بَرْداً وَ سَلاماً وَ إِنَّ مُوسَى لَمَّا أَلْقَى عَصَاهُ وَ أَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ محمد و آلِ محمد لَمَّا آمَنْتَنِي قَالَ اللهُ (تَعَالَى): لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى.)يَا يَهُودِيُّ إِنَّ مُوسَى لَوْ أَدْرَكَنِي ثُمَّ لَمْ يُؤْمِنْ بِي وَ بِنُبُوَّتِي مَا نَفَعَهُ إِيمَانُهُ شَيْئاً وَ

لَانَفَعَتْهُ النُّبُوَّةُ يَا يَهُودِيُّ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي الْمَهْدِيُّ إِذَا خَرَجَ نَزَلَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ علیه السلام لِنُصْرَتِهِ فَقَدَّمَهُ وَ يُصَلِّي خَلْفَه؛ ⁽¹⁾ از معمر بن راشد نقل است: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: روزی فردی یهودی به خدمت رسول خدا رسیده و در مقابل آن حضرت ایستاده و به او خیره شد.

رسول خدا به او فرمود چه می خواهی؟ گفت: آیا تو افضلی یا موسی که خداوند با او صحبت کرد و کتاب مقدس تورات و عصا و معجزاتی چون شکافته شدن دریا و سایبان ابر بر او نازل فرمود؟

فرمود: برای آدمی تعریف از خود قبیح و ناپسند است ولی ناگزیر می گویم: وقتی آن خطا از حضرت آدم سرزد با این جملات به سوی خداوند توبه نمود: «خداوندا به حق محمد و آلش به درگاهت التماس می کنم که مرا ببخشی» خداوند نیز از خطایش درگذشت.

و نوح نبی وقتی سوار کشتی شد و از غرق شدن ترسید این گونه دعا کرد: «خداوندا به حق محمد و آلش از تو درخواست می کنم مرا از غرق شدن نجات بخشی»، پس خداوند با عزّت و جلال نیز او را نجات داد.

و حضرت ابراهیم وقتی در آتش افتاد گفت: «خدایا به درگاهت التماس می کنم که به حق محمد و آلش مرا نجات دهی» خداوند نیز آتش را بر او سرد و سلامت ساخت.

وحضرت موسی چون عصایش را بر زمین انداخت و با مشاهده آن - در دلش ترس و بیمی یافت این گونه دعا کرد بار الها به حق محمد و آلش به درگاهت التماس می کنم که آسوده خاطرم فرمایی و خداوند متعال نیز فرمود مترس که همانا تو برتری.

ای مرد یهودی! اگر موسی علیه السلام مرا درک کرده و به من و نبوّتم ایمان نمی آورد، ایمان و نبوّت او هیچ سودی برایش نداشت ای یهودی «مهدی» از نسل من است همو که چون خروج کند؛ عیسی بن مریم به یاری و کمکش نازل شود و پشت سر او نماز بخواند.

در روایت موثقی آمده است: جناب سلمان از جایی عبور می کرد نام رسول خدا صلی الله علیه و آله را شنید، با شنیدن این نام دیگر غذا و آب لذتی برایش نداشت. تا آنجا که با پدر و مادرش درگیری پیدا کرد و..... ادامه روایت..

در روایت این گونه آمده است:

... فَلَمَّا طَالَ أَمْرِي رَفَعْتُ يَدِي إِلَى السَّمَاءِ، فَقُلْتُ: يَا رَبِّ إِنَّكَ حَبَّبْتَ محمّداً وَ وَصِيَّهُ إِلَيَّ فَبِحَقِّ وَسِيلَتِهِ عَجِّلْ فَرَجِي وَ أَرِحْنِي مِمَّا أَنَا فِيهِ فَأَتَانِي آتٍ عَلَيْهِ ثِيَابٌ بيض...؛ ⁽¹⁾ چون مدت زندانم طول کشید دست بر آسمان افراشتم و گفتم پروردگارا! تو مهر محمد و جانشین او را در دل من افکندی تو را به حق محمد سوگند می دهم که در گشایش کار من شتاب فرمایی و مرا از این وضع آسوده کنی در این هنگام کسی که جامه سپیدی بر تن داشت پیش من آمد و....

خداوند را به حق محمد بشارتش داد و نجات پیدا کرد. در روایتی آمده:

عَنِ الثَّمَالِيُّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ محمَّد بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ: مَنْ دَعَا اللَّهَ بِنَا أَفْلَحَ وَ مَنْ دَعَاهُ بِغَيْرِنَا هَلَكَ وَ اسْتَهْلَك؛ ⁽²⁾ ثمالی از حضرت باقر علیه السلام نقل می کند که فرمود: هر که خدا را به وسیله ما بخواند رستگار است و هر که به غیر از ما بخواند هلاک می شود و به هلاکت می کشاند.

در روایتی دیگر آمده است:

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَايَزَالُ الدُّعَاءُ مَحْجُوباً حَتَّى يُصَلَّى عَلَى محمّد و آلِ محمّد؛ ⁽³⁾ هشام بن سالم گوید: حضرت صادق فرمود: پیوسته دعا محجوب است و میانه آن و استجابتش حجاب و پردهای حائل (است تا بر محمد و آلش صلوات فرستاده شود (که آنگاه پرده و حائل برطرف شود).

در روایتی از امام باقر نقل است که فرمود:

إِنَّ عَبْداً مَكَثَ فِي النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفاً وَ الْخَرِيفُ سَبْعُونَ سَنَةً ثُمَّ إِنَّهُ سَأَلَ اللَّهَ (عزَّ وَجَلَّ بِحَقِّ محمد وَ أَهْلِ بَيْتِهِ لَمَّا رَحِمْتَنِي فَأَوْحَى اللَّهُ (تَعَالَى) إِلَى جَبْرَئِيلَ أَنِ اهْبِطْ إِلَى عَبْدِي فَأَخْرِجْهُ قَالَ: يَا رَبِّ وَ كَيْفَ لِي بِالْهُبُوطِ فِي النَّارِ قَالَ: إِنِّي قَدْ أَمَرْتُهَا أَنْ تَكُونَ عَلَيْكَ بَرْداً وَ سَلَاماً فَقَالَ: يَا رَبِّ فَمَا عِلْمِي بِمَوْضِعِهِ؟ قَالَ: إِنَّهُ)

فِي جُبِّ مِنْ سِجِّينٍ. قَالَ: فَهَبَطَ جَبْرَئِيلُ فِي النَّارِ وَهُوَ مُعَلَّقٌ عَلَى وَجْهِهِ فَأَخْرَجَهُ. فَقَالَ: يَا عَبْدِي كَمْ لَبِثْتَ تُنَاشِدُنِي فِي النَّارِ؟ قَالَ: مَا أُحْصِي يَا رَبِّ. قَالَ: أَمَا وَ عِزَّتِي لَوْلَا مَا سَأَلْتَنِي بِهِ لَأَطَلْتُ هَوَانَكَ فِي النَّارِ وَلَكِنَّهُ حَتْمٌ عَلَى نَفْسِي أَنْ لَايَسْأَلَنِي عَبْدٌ بِحَقِّ محمد وَ أَهْلِ بَيْتِهِ إِلَّا غَفَرْتُ لَهُ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُ وَ قَدْ غَفَرْتُ لَكَ الْيَوْم؛ ⁽¹⁾ یکی از بندگان گنه کار هفتاد خریف (هر خریف هفتاد سال است) در آتش معذب بود و پس از آن از خدای (عز و جل) مسألت کرد که تو را به حق محمد و اهل بیت او سوگند می دهم که بر من رحمت آوری خداوند متعال به جبریل وحی فرمود پیش این بنده من برو و او را بیرون بیار جبریل گفت:

پروردگارا! چگونه در آتش فرود آیم؟ فرمود: من به آتش فرمان داده ام بر تو سرد و سلامت باشد. گفت پروردگارا! جای او را نمی دانم. فرمود در چاهی از دوزخ است.

جبریل در آتش فرود آمد و آن بنده را که با چهره در آتش آویخته بود بیرون آورد.

خداوند متعال فرمود: ای بنده من چه مدت در آتش درنگ کردی و مرا سوگند دادی؟ گفت پروردگارا شمار آن را نمی دانم فرمود: همانا سوگند به عزت خودم که اگر از من به حق ایشان [محمد و آل محمد] مسألت نمی کردی هم چنان زبونی و خواری تو را در آتش طولانی می کردم ولی من بر خود لازم کرده ام که چون بنده ای به حق آنان سوگندم دهد، او را بیامرزم و از آنچه میان من و اوست درگذرم و اکنون از تو در گذشتم و تو را بخشیدم.

بنابراین، در زیارت جامعه خطاب به ائمه علیهم السلام می گوییم: «الکهف الوری»؛ شما پناهنگاه موجودات و انسان ها هستید.

وَ وَرَثَةِ الْأَنْبِيَاءِ

اشاره

و سلام بر وارثان پیامبران.

«ورثه» جمع «وارث» به معنای کسی است که چیزی از دیگری به ارث می برد. ⁽¹⁾اطلاق اين جمله (ورثة الأنبياء) اقتضا دارد که ائمه علیهم السلام وارث جمیع آنچه نزد تمام انبیا بوده باشند.

این که ائمه علیهم السلام «ورثه انبیاء» می باشند از جهاتی ثابت است:

جهت اول: ورثه انبیاء هستند به معنای اصطلاحی یعنی بعض از اموال انبیاء پیشین به ائمه رسیده است. حداقل اموالی که مربوط به نبوت بوده که ابزار کار انبیاء بوده است. این ابزار به ائمه علیهم السلام رسیده که الآن نزد حضرت بقیة الله موجود است.

بر این مدعا روایات متواتر دلالت دارند؛ از جمله:

1. روایت محمّد بن فیض؛

محمَّد بْنُ يَحْيَى عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ محمَّد عَنْ مَنِيعِ بْنِ الْحَجَّاجِ الْبَصْرِيِّ عَنْ مُجَاشِعٍ عَنْ مُعَلَّى عَنْ مَحمَّد بْنِ الْفَيْضِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ » قَالَ: كَانَتْ عَصَا مُوسَى لِآدَمَ فَصَارَتْ إِلَى شُعَيْبٍ ثُمَّ صَارَتْ إِلَى مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ وَ إِنَّهَا لَعِنْدَنَا وَإِنَّ عَهْدِي بِهَا آنفاً وَ هِيَ خَضْرَاءُ كَهَيْئَتِهَا حِينَ انْتُزِعَتْ مِنْ شَجَرَتِهَا وَإِنَّهَا لَتَنْطِقُ إِذَا اسْتُنْطِقَتْ أُعِدَّتْ لِقَائِمِنَا يَصْنَعُ بِهَا مَا كَانَ يَصْنَعُ مُوسَى وَإِنَّهَا لَتَرُوعُ وَتَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ، وَتَصْنَعُ مَا تُؤْمَرُ بِهِ إِنَّهَا حَيْثُ أَقْبَلَتْ، تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ يُفْتَحُ لَهَا شُعْبَتَانِ إِحْدَاهُمَا فِي الْأَرْضِ وَ الْأُخْرَى فِي السَّقْفِ وَ بَيْنَهُمَا أَرْبَعُونَ ذِرَاعاً تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ بِلِسَانِهَا؛ ⁽²⁾ محمّد بن فیض گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: عصای موسی از آن آدم بود که به شعیب و سپس

به موسی بن عمران رسید، آن عصا نزد ماست و اندکی پیش نزدم بود و مانند وقتی که از درختش باز شده سبز است و چون از او بازپرسی شود، جواب گوید و برای قائم ما آماده گشته است، او با آن همان کار که موسی می کرد انجام دهد، آن عصا هراس آور است و ساخته های نیرنگی جادوگران را می بلعد و به هر چه مأمور شود انجام دهد چون حمله کند هر چه به نیرنگ ساخته اند می بلعد و برایش دو شعبه باز شود که یکی در زمین و دیگری در سقف باشد و میان آنها (میان دو فکش) چهل ذراع باشد و نیرنگ ساخته ها را با زبانش می بلعد (چنانچه در زمان موسی علیه السلام جادوهای جادوگران را بلعید).

امام باقر علیه السلام می فرمایند: عصای موسی در نزد ما موجود است. همان استفاده ای که حضرت موسی از آن عصا کرده است حضرت بقیة الله از آن استفاده می کنند، همان طور که سحره را در دست موسی بیچاره کرد در دست حضرت بقیة الله هم همین کار را می کند و همان طور که نیرنگ های آنها را بلعید دیکتاتورها را می بلعد. هرچه در برابر او استقامت کند می بلعد.

2. روایت ابوحمزه ثمالی

أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَى عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرِ الْبَغْدَادِي عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ مَحمَّد بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثَّمَالِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: أَلْوَاحُ مُوسَى عِنْدَنَا وَ عَصَا مُوسَى عِنْدَنَا وَ نَحْنُ وَرَثَةُ النَّبِيِّينَ؛ ⁽¹⁾ ابوحمزه گوید: امام صادق می فرمود الواح موسی و عصای او نزد ماست و ما وارث پیغمبرانیم.

در بیشتر زیارات این مضمون (وارث انبیاء بودن) آمده است در زیارت وارث بسیار تکرار شده است.

3. روایت سعید خراسانی؛

حَدَّثَنَا محمد بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ مُوسَى بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُرَاسَانِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرِ: إِذَا قَامَ الْقَائِمُ بِمَكَّةَ وَ أَرَادَ أَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَى الْكُوفَةِ نَادَى مُنَادِيهِ أَلَا لَايَحْمِلُ أَحَدٌ مِنْكُمْ طَعَاماً وَ لَا شَرَاباً وَ يَحْمِلُ حَجَرَ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ وَ هُوَ وِقْرُ بَعِيرٍ وَلَايَنْزِلُ مَنْزِلَّا إِلَّا انْبَعَثَ عَيْنٌ مِنْهُ

فَمَنْ كَانَ جَائِعاً شَبِعَ وَ مَنْ كَانَ ظَمْآنَ رُوِيَ فَهُوَ زَادُهُمْ حَتَّى نَزَلُوا النَّجَفَ مِنْ ظَهْرِ الْكُوفَةِ؛ ⁽¹⁾ سعید خراسانی از امام صادق نقل کرده: امام باقر فرمود چون حضرت قائم در مکه قیام کند و به سوی کوفه متوجه شود منادی فریاد کشد کسی خوردنی و آشامیدنی همراه خود بر ندارد و سنگ حضرت موسی - که به وزن یک بار شتر است با آن حضرت است، در هر منزلی که فرود آیند چشمه آبی از آن سنگ بجوشد که گرسنه را سیر و تشنه را سیراب کند و همان سنگ توشه آنهاست تا هنگامی که در نجف به پشت کوفه فرود آیند.

سنگی در اختیار امام زمان است که لشگر ایشان نیاز به آب و طعام ندارد چون هر جا که باشند به آن می زنند و از یک چشم آب و از یک چشم طعام بیرون می آید.

4. روایت ابوصیر؛

محمد بْنُ يَحْيَى عَنْ مَحمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُوسَى بْنِ سَعْدَانَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَسَدِيِّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: خَرَجَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام ذَاتَ لَيْلَةٍ بَعْدَ عَتَمَةٍ وَهُوَ يَقُولُ: هَمْهَمَةً هَمْهَمَةً وَ لَيْلَةً مُظْلِمَةً خَرَجَ عَلَيْكُمُ الْإِمَامُ عَلَيْهِ قَمِيص آدَمَ وَ فِي يَدِهِ خَاتَمُ سُلَيْمَانَ وَ عَصَا مُوسَى؛ ⁽²⁾ ابوبصیر گوید: امام باقر فرمود شبی بعد از نماز عشا امیرالمؤمنین بیرون رفت و می فرمود: همهمه همهمه (صدای مخصوصی است که در سینه بگردد و گرفتگی داشته باشد) و شب تاریک است امام بر شما در آمده است، پیراهن آدم را پوشیده و انگشتر سلیمان و عصای موسی علیهما السلام را در دست دارد.

این روایات مدرک و شاهد است بر این که می گوییم: شما ائمه «ورثه انبیاء» هستید.

وارث، کسی است که از دیگری چیزی را به ارث برده است بنا بر این اطلاق وارث بر ائمه - به همان معنای اصطلاحی وارث - درست است.

جهت دوم: ائمه ورثه انبیا هستند به این اعتبار است که تمام علومی را که انبیا داشتند، به ائمه رسیده است.

روایات بسیاری به این معنا دلالت دارد. در کافی بابی به آن اختصاص یافته است،

مجلسی هم در بحار ذکر کرده است.

از جمله آن روایات، روایت عبدالله بن جندب از امام رضا است. در این روایت حضرت رضا می فرماید:

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ محمّداً كَانَ أَمِينَ اللهِ فِي خَلْقِهِ فَلَمَّا قُبِضَ كُنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ وَرَثَتَهُ، فَنَحْنُ أُمَنَاءُ اللهِ فِي أَرْضِهِ عِنْدَنَا عِلْمُ الْبَلَايَا وَ الْمَنَايَا وَ أَنْسَابُ الْعَرَبِ وَ مَوْلِدُ الْإِسْلَامِ وَ إِنَّا لَنَعْرِفُ الرَّجُلَ إِذَا رَأَيْنَاهُ بِحَقِيقَةِ الْإِيمَانِ وَ حَقِيقَةِ النِّفَاقِ وَ إِنَّ شِيعَتَنَا لَمَكْتُوبُونَ بِأَسْمَائِهِمْ وَ أَسْمَاءِ آبَائِهِمْ أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ يَرِدُونَ مَوْرِدَنَا وَ يَدْخُلُونَ مَدْخَلَنَا لَيْسَ عَلَى مِلَّةِ الْإِسْلَامِ غَيْرُنَا وَ غَيْرُهُمْ نَحْنُ النُّجَبَاءُ النُّجَاةُ وَ نَحْنُ أَفْرَاطُ الْأَنْبِيَاءِ وَ نَحْنُ أَبْنَاءُ الْأَوْصِيَاءِ وَ نَحْنُ الْمَخْصُوصُونَ فِي كِتَابِ اللهِ (عَزَّ وَ جَلَّ وَ نَحْنُ أَوْلَى النَّاسِ بِكِتَابِ اللهِ وَ نَحْنُ أَوْلَى النَّاسِ بِرَسُولِ اللّهِ وَ نَحْنُ الَّذِينَ شَرَعَ اللَّهُ لَنَا دِينَهُ فَقَالَ فِي كِتَابِهِ: شَرَعَ لَكُمْ يَا آلَ محمّد مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً قَدْ وَصَّانَا بِمَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذِي أَوْحَيْنَا ِلَيْكَ يَا محمد وَ ما وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسى وَ عِيسى، فَقَدْ عَلَّمَنَا وَ بَلَّغَنَا عِلْمَ مَا عَلِمْنَا وَ اسْتَوْدَعَنَا عِلْمَهُمْ نَحْنُ وَرَثَةُ أُولِي الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ، أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ يَا آلَ محمّد، وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ وَ كُونُوا عَلَى جَمَاعَةٍ؛ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَنْ أَشْرَكَ بِوَلَايَةِ عَلِيٌّ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ مِنْ وَلَايَةِ عَلِيٌّ إِنَّ اللَّهَ يَا محمد يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ، مَنْ يُجِيبُكَ إِلَى وَلَايَةِ عَلِيٌّ)؛ ⁽¹⁾ اما بعد همانا محمد صلی الله علیه و آله امین خدا بود در میان خلقش و چون آن حضرت در گذشت ما خانواده وارث او شدیم پس ما هستیم امین خدا در زمین، علم بلاها و مردن ها و نژاد عرب و تولد اسلام نزد ماست یعنی نژاد صحیح و فاسد عرب را می شناسیم و از محل تولد اسلام که دل انسان است آگاهیم و چون هر مردی را ببینیم می شناسیم که او حقيقتاً مؤمن است یا منافق و نام شیعیان ما و نام پدرانشان نزد ما ثبت است.

خدا از ما و آنها پیمان گرفته (که ما رهبر آنها باشیم و آنها پیرو ما) بر سر هر آبی که ما وارد شویم آنها هم وارد شوند و در هر جا در آییم در آیند (اشاره به حوض

کوثر و بهشت و مقام علیین دارد و یا متابعت در مقام عمل را می رساند جز ما و ایشان کسی در کیش اسلام نیست، ماییم نجیب و رستگار و ماییم بازماندگان پیغمبران و ماییم فرزندان اوصیاء و ما در کتاب خدای (عز و جل) خصوصیت داریم و ما به قرآن سزاوارترین مردمیم و ما به پیغمبر نزدیک ترین مردمیم.

وخدا دینش را برای ما مقرر داشته و در قرآنش فرموده: «مقرر فرمود برای شما (ای آل محمد) از دین آنچه را که به نوح سفارش نمود به ما سفارش کرد آنچه را به نوح سفارش کرد و آنچه را به تو وحی کردیم (ای محمد) و آنچه را به ابراهیم و موسی و عیسی سفارش کردیم (به ما آموخت و رسانید آنچه را باید بدانیم و علوم این پیغمبران را به ما سپرد ما وارث پیغمبران اولوالعزم هستیم) و آن سفارش این بود دین را بپا دارید (ای آل محمّد) در آن تفرقه نیندازید (و با هم متحد باشید) گران و ناگوار است بر مشرکین (آنها که به ولایت علی مشرک شدند) آنچه را بدان دعوتشان کنید (که ولایت علی است) همانا خدا ای محمّد هدایت کند کسی را که به او رجوع کند یعنی کسی که ولایت علی را از تو بپذیرد

پس وقتی می گوییم: «السلام علیکم يا ورثة الأنبياء»، مقصود این است که تمام علوم انبیاء پیشین نزد شما موجود است.

در کافی ⁽¹⁾هفت روایت نقل شده است که مضمون آنها این است ائمه علیهم السلام وارث تمام علومی هستند که همه انبیاء پیشین داشتند.

در روایت چهارم همین باب، حضرت می فرمایند تنها علوم انبیای گذشته نیست، بلکه همواره اضافه هم می شود. ⁽²⁾

روایات در این خصوص متواتر، بلکه فوق تواتر است. مضمون آنها این است: آنچه که در کتب انبیا نازل شده است، نزد ما موجود است.

وَ الْمَثَلِ الْأَعْلَى

اشاره

و سلام بر برترین و والاترین نمودها و نمونه ها.

«مَثَل»، جمعش اَمثال، در لغت به معنای: مانند، شبیه، صفت، حدیث، قصه و قول مشهور میان مردم است. ⁽¹⁾

بين «مَثَل» و «مِثل» فرق است. در صورتی که میان دو چیز شباهت و برابری در «ذات» باشد، مِثل گویند، اما زمانی که شباهت در «وصف» باشد، مَثَل گویند. ⁽²⁾

قرآن کریم «مِثل» داشتن را از خدای سبحان نفی نموده است:

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ»؛ ⁽³⁾ هیچ چیزی مثل خدا نیست.

اما «مَثَل» داشتن را برای خداوند سبحان اثبات کرده است:

وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى؛ ⁽⁴⁾ و برای خدا توصیف و صفات برتر است.

در جمله «و المثل الأعلى» دو مطلب مورد بحث است:

مطلب اول: دليل «مَثَل اعلی» بودن ائمه علیهم السلام

روایات زیادی است که در آنها رسول خدا ⁽⁵⁾یا خود ائمه علیهم السلام فرموده اند: «نحن المَثَل)

الأعلی» یا پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است: «یا علی أنت آية الله العظمى والمثل الأعلى». ⁽¹)برای مثال، جابر بن عبدالله در تفسیر آیه: ﴿كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ نقل کرده است: پیامبر اکرم فرمود: چیزی که خداوند آفرید نور من بود که از نور خود به وجود آورد... از آن نور نور علی جدا گردید... آن گاه خدا عرش و لوح و خورشید و نور روز و نور چشم ها و عقل و معرفت و دیده های مردم و گوش ها و دل های آنها را از نور من آفرید....

ماییم اوّلین و آخرین و سابقین و مسبّحين و ماییم شافعين.... ما كلمه وجودی خدا بندگان خاص الهی، محبوب های ذات حق تجلیات الهی، کنار و پهلو به پهلوی خدا یاران راست حضرت حق امین های خدا منبع های وحی الهی و پرده دار غیب خداییم. معدن آیات نازل شده و عالم به معنای تأویلی آن آیات ماییم.

جبرئیل در خانه های ما فرود می آید و ما جایگاه قدس خدا، چراغ های حکمت کلیدهای رحمت سرچشمه های نعمت باعث شرافت امت، پیشوایان برجسته نوامیس عصر فرمانروایان و دانشوران عالم رهبر مردم، زمامدار شهرها، کفایت کنندگان، کارگزاران، نگهبانان، سیراب کنندگان، مراقب، راه نجات شاهراه، چشمهٔ کوثر معبر پایدار و راه راست هستیم.

هر که به ما ایمان آورد به خدا ایمان آورده، هر که ما را انکار کند خدا را انکار کرده،

کسی که درباره ما شک کند به خدا شک کرده آن که ما را بشناسد خدا را شناخته آن که از ما روی بگرداند از خدا روی گردانده و آن که از ما اطاعت کند از خداوند اطاعت کرده است.

ما وسیله به سوی خدا و رساننده به رضوان اوییم و عصمت، خلافت و هدایت از آن ماست.

نبوّت، امامت و ولایت در میان ماست ما معدن حکمت، در رحمت، درخت عصمت، كلمه تقوا، مثل أعلى، حجت كبرا و عروة الوثقی ایم که هر کس به آن چنگ زند نجات می یابد. ⁽¹⁾

مطلب دوم: معنای «مَثَل اعلی» بودن ائمه علیهم السلام

اشاره

مراد از این که ائمه علیهم السلام «مَثَل اعلی» هستند یعنی چه؟

در معنای این جمله چندین احتمال داده شده که بیشتر آنها از مرحوم مجلسی است. ایشان هم در بحارالانوار هم در شرح بر زیارت جامعه این احتمالات را ذکر کرده است:

احتمال اول: مبالغه بودن

احتمال اول: از باب مبالغه گفته شود: ائمه صفات عالیه پروردگارند، ⁽²⁾به این اعتبار

که مظهر صفات عالیه پروردگارند، به جای مظهر، اطلاق صفات الله شده است، که از قبیل «زید عدل» باشد.

دلیل بر این احتمال این کلمه «مَثَل» در قرآن به معنای صفت آمده است.

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ...؛ ⁽¹⁾ توصیف بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده (این است که)... .

چون «مَثَل» در قرآن به این معنا آمده است به ائمه که «و المثل الأعلى» گفته می شود به معنای صفت باشد.

احتمال دوم: عالی ترین حجّت بودن

احتمال دوم: مراد از «و المثل الأعلى»، يعنى ائمه عالی ترین حجت پروردگارند.

به این بیان که کلمه «مَثَل» در قرآن به معنای آیات و حجج آمده است.

وَ تِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ...؛ ⁽²⁾ اینها مثال هایی است که ما برای مردم می زنیم... .

این امثال به معنای آیات است به قرینه آیه بعد که می فرماید: آیات را فرستاده ایم تا تفکر کنید و به شعور بیایید.

خَلَقَ اللهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ؛ ⁽³⁾ خداوند، آسمان ها و زمین را به حق آفرید و در این آیتی است برای مؤمنان.

احتمال دوم که عده ای هم آن را می گویند؛ احتمالِ خوبی است اما به نظرم ناتمام است، چون «و حجج الله» در همین زیارت جامعه بعدا می آید؛ لذا این احتمال خلاف ظاهر است.

احتمال سوم: قصه و حدیث بودن

احتمال سوم: مراد از «مثل «علی» قصه و حدیث باشد، به این بیان کلمه «مَثَل» در قرآن، به معنای حدیث و به معنای سرگذشت و قصه آمده است.

يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلُ فَاسْتَمِعُوا لَه...؛ ⁽¹⁾ ای مردم! مثلی زده شده است، به آن گوش فرا دهید... .

به قرینه استماع، باید مثل از مقوله کلام باشد که همان نقل تاریخ، حدیث و قصه است.

بنابراين، و المثل الأعلى » یعنی شمایید عالی ترین حدیث و نقل.

احتمال چهارم: عالی ترین مصادیق

احتمال چهارم: این احتمال اظهر است. مقصود از کلمه «و المثل الأعلى» يعنى شماييد که عالی ترین مصادیق و مثال هایید که در قرآن زده شده است. ⁽²⁾

قرآن می فرماید:

اللّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةِ فيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ في زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَ يَضْرِبُ اللهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَ اللهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَليم؛ ⁽³⁾ خداوند نور آسمان ها و زمین است؛ مثل نور خداوند همانند چراغدانی است که در آن چراغی پرفروغ باشد آن چراغ در حبابی قرار گیرد حبابی شفاف و درخشنده همچون ستاره ای فروزان، این چراغ با روغنی افروخته می شود که از درخت پربرکت زیتونی گرفته شده که نه شرقی است و نه غربی؛ روغنش آن چنان صاف و خالص است که نزدیک است بدون تماس با آتش شعله ور شود؛ نوری است بر فراز،نوری؛ و خدا هر کس را بخواهد به نور خود هدایت می کند و خداوند به هر چیزی داناست.

«مَثَل نوره كمشكات فيها مصباح...» مصادیق عالیه این مثل علی بن ابی طالب علهیه السلام حضرت زهرا (سلام الله عليها) و ائمه هدی علیهم السلام می باشند.

یا قرآن در جای دیگر می فرماید:

أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا في السَّماءِ؛ ⁽¹⁾ آیا ندیدی چگونه خداوند «کلمه طیبه» را به درخت پاکیزه ای تشبیه کرده که ریشه آن (در زمین) ثابت و شاخه آن در آسمان است؟

مصداق این مثال کیست؟

«أنتم مَثَل الأعلى؛ يعنى شما نمونه ها و مثل های عالیه پروردگار و شما مصادیق امثله عالیه پروردگارید.

مؤید این احتمال آیاتی است که نقل شد. در تفسیر برهان در ذیل این دو آیه یادشده، روایات متعدد آمده است که ائمه علیهم السلام می فرمایند: ماییم کلمه طیبه» «الهی یا فلانی از شجره خبیثه است؛ یا ماییم «مشکاتی» که در آیه آمده است.

اظهر مصادیق این مثال آیه)،(نور) ائمه علیهم السلام هستند و فرد اعلای این امثال، ائمه علیهم السلام هستند.

نتیجه: ظاهراً - والله العالم - مفاد زيارت شریفه این باشد: شمایید عالیترین مصادیق امثله عاليه الهیه از قبیل «کلمهٔ طیّبه»، «مشکات» و مانند آن.

وَ الدَّعْوَةِ الْحُسْنَى

اشاره

و سلام بر فراخوان نیکو.

«دعوت» مصدر است به معنای خواندن کسی به مهمانی یا برای کاری»، «دعاء» «خواهش» و «طلب» است. ⁽¹⁾و آوردن مصدر، برای افادهٔ مبالغه در معنای فاعل (داعی) یا مفعول (مدعو) می باشد.

بنابراین اگر معنای فاعلی مراد،باشد مفاد جمله (الدعوة الحسنی) این است شما بهتر از هر کسی مردم را به سوی خدا دعوت می کنید؛ شما بهتر از همه خلایق برای مردم دعاء می کنید؛ خواسته و مطلوب شما - که مردم را به سوی آن فرا می خوانید. بهترین خواسته و مطلوب است.

اما اگر معنای مفعولی مراد،باشد مفاد جمله (الدعوة الحسنی) این است: شما بهترین مدعوین هستید (یعنی بهترین کسانی هستید که باید مردم را به سوی آنها دعوت نمود)؛ شما بهترین کسانی هستید که دعوتِ حضرت حق را در همه عوالم. به نحو تام و تمام و پیش از همه - پذیرفتید؛ شما بهترین دعا شدگان هستید (یعنی بهترین کسانی هستید که بهترین اشخاص برای شما دعا کرده اند).

نکته دیگر: اضافه مصدر (دعوت) به «حُسنی»، حاکی از آن است که ائمه علیهم السلام - به جهت شدّت و کثرت دعوت به هر سه معنا - گویا نفس دعوت به نیکی هستند.

با توجه به آنچه بیان شد در جمله «و الدعوة الحسنى» احتمالاتی وجود دارد. ⁽²⁾

احتمال اول: مصداق دعای حضرت ابراهیم

در میان احتمالات مرحوم مجلسی، ⁽¹⁾یکی از احتمالات این است: مراد دعوت نیکویی است که حضرت ابراهیم کرده است:

وَ اجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرين؛ ⁽²⁾ و برای من در میان امت های آینده زبان صدق (و ذکر خیری) قرار ده!

در روایات آمده است: «لسان صدق» ائمه هستند، ⁽³⁾در این آیه ائمه علیهم السلام دعوت شده حضرت ابراهیم اند.

از مصادیق لسان صدق - که تقاضای حضرت ابراهیم و دعای ایشان بوده است- ائمه علیهم السلام می باشند، لذا ایشان دعوت حسنی هستند یعنی بهترین خوانده شده های حضرت ابراهیم می باشند.

و نیز «کلمه باقیه» که آن هم دعوت حضرت ابراهیم است ائمه علیهم السلام هستند.

وَ جَعَلَهَا كَلِمَةً بِاقِيَةً فِي عَقِبِه؛ ⁽⁴⁾ و آن را کلمه ای پاینده در نسل های آینده اش قرار داد.

تقاضای حضرت این است که برای من کلمه باقیه قرار بده که در روایات به ائمه علیهم السلام تفسیر شده است، ⁽⁵⁾معنای «دعوت حسنی»، این است: شما بهترین مصداق دعوت حضرت ابراهیم هستید.)### احتمال دوم: دعوت پروردگار به اطاعت از ائمه علیهم السلام

احتمال دوم این که بگوییم: «دعوت الحسنی» دعوت پروردگار است، خداوند مردم را دعوت به اطاعت از ائمه کرده است؛ دعوت به اطاعت از ائمه یا محبت به ائمه، از مصادیق بهترین دعوت هاست.«و الدعوة الحسنى» یعنی شمایید دعوت نیکویی که پروردگار، موجودات را به اطاعت از شما فرا خوانده است.### احتمال سوم: ائمه بهترین دعوت کنندگان به دینبنابراین احتمال، مراد از «دعوت حسنی» این باشد: شمایید اهل دعوت حسنی؛ بهترین دعوت کننده به اسلام، ایمان، بهشت، توحید و... .شمایید اهل دعوت نیکو و،حسنی به اعتبار این که اطاعت از پروردگار می کنید یا شما بهترین مصادیق دعوت کننده های نیکو هستید که اشاره دارد به این آیه شریفه:﴿ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ َجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَن؛ ⁽¹⁾ با حکمت و اندرز نیکو، به راه پروردگارت دعوت نما و با آنها به روشی که نیکوتر است، استدلال و مناظره کن!

بهترین دعوت کنندگان شمایید، چراکه دعوت شما مبتنی بر استدلال و موعظه و جدال أحسن، مبتنی بر منطق و عقل و مبتنی بر موعظه حسنه است.

وَ حُجَجِ اللَّهِ عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَ الْأُولَى وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَكَاتُهُ

اشاره

و سلام بر حجّت های الهی بر اهل دنیا آخرت و روز نخستین و رحمت و برکات خداوند بر شما باد.

وَ حُجَجِ اللَّهِ عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولَى اللهِ وَ بَرَكَاتُهُ «حُجَج» جمع «حُجّت» به معنای دلیل برهان آنچه به آن دعوی یا مطلبی را ثابت کنند سند و مدرک، است. ⁽¹⁾

بنابراین، ائمه علیهم السلام حجت های الهی اند زیرا خداوند به وسیلهٔ آنان بر بندگان احتجاج می کند (که من مراد خود را توسط آنها بیان کردم)، و بندگان نیز به وسیله آنها بر خداوند سبحان احتجاج می کنند (که خدایا ما طبق سخن آنان عمل کردیم).

در این جمله از زیارت سه جهت بحث می شود:

جهت اول: دلیل بر حجت بودن ائمه علیهم السلام

جهت دوم: معنای حجت بودن ائمه علیهم السلام

جهت سوم: معنای «الأولى»

جهت اول: دلیل بر حجت بودن ائمه علیهم السلام

بر حجت بودن ائمه طوایفی از روایات دلالت دارند که ما به سه طایفه اشاره می کنیم که هر کدام از این سه طایفه بیش از تواترند:

طایفه اول: روایاتی که در باب ادعیه و زیارات وارد شده است. کم زیارت و دعایی است که این جمله در آن به چشم نخورد، ⁽²⁾

ب: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا أَوْلِيَاءَ اللهِ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا حُجَج الله سلام بر شما ای اولیای الهی، سلام بر شما ای حجّت های الهی» (محمد باقر مجلسى، بحار الأنوار، ج 99، ص214 - 215).

ج: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا حُجَّةَ اللهِ الْكُبْرَى؛ «سلام بر تو ای حجّت بزرگ الهی» (محمد بن مکی، شهید اول، المزار، ص101 زيارة أبى عبد الله الحسين علیه السلام).

است.

در این طایفه از روایات - که دلالت بر مدعا دارد - مضامین مختلف وجود دارد: «یا حجة الله»، «حجة الله على البرية»، «... على من تحت الثرى و من فوق الارض»، «... على اهل الدنيا والآخرة»، «... على الاولين و الآخرين» و ... .

این مضامین از حيث سعه و غير سعه مختلف و قابل جمع.است حجة الله» دلالت بر عموم می کند که بر عناوین مقید (علی البرية على من فوق الارض و من تحت الثرى و غیره) هم منطبق می شود.

طایفه دوم: روایاتی است که از ائمه تعبیر به «حجة «الله» و «حجة الله البالغة» شده است ⁽¹⁾

ب: عَنْ سَدِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ:... وَنَحْنُ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ عَلَى مَنْ دُونَ السَّمَاءِ وَ مَنْ فَوْقَ الْأَرْضِ؛ «سدیر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود... و ما حجّت بالغه الهی بر آنچه زیر آسمان و روی زمین است می باشیم» (محمد بن یعقوب کلینی الکافی، ج 1، ص192، حدیث 3).

ج: عَلِيُّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیه السلام قَالَ: نَحْنُ أَئِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ وَ حُجَجُ اللَّهِ عَلَى الْعَالَمِين؛ «امام سجاد فرمود: ما پیشوایان مسلمانان و حجت های الهی بر همه عالمیانیم». (احمد بن علی طبرسي، الإحتجاج على أهل اللجاج، ج 2، ص 317).

این روایات دلالت دارند بر این که ائمه علیهم السلام «حجة الله» هستند.

طایفه سوم: روایاتی که با یک ضمیمه دلالت دارند تمام روایاتی که می گویند: اگر حجت خدا نباشد، زمین استقرار پیدا نمی کند (لساخت الأرض بأهلها)، ⁽²⁾

ب: عَنْ محمّد بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا قَالَ: قُلْتُ لَهُ: تَكُونُ الْأَرْضُ وَلَا إِمَامَ فِيهَا؟ فَقَالَ: إِذا لَسَاخَتْ بِأَهْلِهَا؛ «محمد بن فضیل به امام رضا علیه السلام عرض کرد آیا زمین بدون امام می شود؟ فرمود در آن صورت اهلش فرو خواهد برد». (همان، ص 27 - 28، حدیث 39).

ج: عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَاتَبْقَى الْأَرْضُ بِغَيْرِ إِمَامٍ إِلَّا أَنْ يَسْخَطَ اللهُ عَلَى الْعِبَادِ، فَقَالَ: لَا تَبْقَى إِذَنْ لَسَاخَت؛ «امام صادق فرمود: زمین بدون امام باقی نمی ماند مگر آن که خداوند بر بندگان غضب کند فرمود: آن گاه زمین اهلش را فرو برد». (محمّد باقر مجلسی، بحار الأنوار، ج 23، ص 27 - 28، حدیث 41).

ولی صغری را مشخص نمی کنند که چیست.

صغرای این کبری را طایفه اول و دوم و بقیه روایات می گویند.

جهت دوم: معنای حجت بودن ائمه علیهم السلام

اشاره

این که می گوییم: «حجج الله على عباده» این حجت به چه معناست؟

مرحوم مجلسی چند احتمال را در شرح جداگانه ای که بر زیارت جامعه نوشته است بیان کرده ⁽¹⁾و یک احتمال را در روضة المتقین» نوشته است.

احتمال اول: غالب بودن بر ماسوی الله در کمالات

احتمال اول: حجّت در لغت به معنای غلبه آمده است، ⁽²⁾از این رو به ائمه علیهم السلام حجت گفته می شود چون ایشان - به ملاحظه کمالات نفسانیه - غالب بر ماسوی الله هستند. علم امام و شجاعت امام از تمام ما سوى الله بیشتر است و عقل امام از تمام عقول موجودات بیشتر است.

پس امام است که در عقل، شجاعت، علم، انفاق، سخاوت و سایر کمالات غلبه دارد و حجّت هم به معنای غلبه است پس ما - مجازاً - به امام حجت می گوییم چون کمالات نفسیه او بر دیگران غلبه دارد.

این احتمال ضعیف است.

احتمال دوم: غالب بودن در مقام احتجاج

احتمال دوم: حجّت به معنای غلبه است، و مقصود از این که به امام حجت گفته

می شود، به لحاظ این است که در مقام احتجاج بر ماسوی الله - به حسب واقع - غلبه دارد.

حضرت اباعبدالله علیه السلام در مقام احتجاج بریزید غلبه دارد، اگرچه در مقام خارج کشته شود و حضرت صادق در مقام احتجاج بر ماسوی الله غلبه دارد اگرچه به دست منصور کشته شود.

این احتمال هم خلاف ظاهر است.

احتمال سوم: اتمام حجت بر خلق

اشاره

احتمال سوم: اینکه می گوییم: مثلاً حضرت رضا حجت است، یعنی با انتصاب ایشان به امامت حجت خدا بر خلق تمام می شود که اگر این کار را خدا کرد، حق دارد از خلق بپرسد که چرا این کار کردی و این کار را نکردی؟ ⁽¹⁾

با وجود امام هیچ موجودی عذری ندارد و تمام عذرها با نصب امام تمام می شود پس این که می گوییم ائمه حجت الله هستند به این معناست که با جعل امامت و فرستادن امام، برای احدی عذری باقی نمی ماند.

بعد از فرستادن پیامبر و امام - که حجت خدایند - دیگر عذری برای انسان باقی نمی ماند چرا مسلمان نشده است؟ پس از ارسال رسل، دیگری عذری ندارد چون حجت خدا تمام شده است.

عذر و بهانه از مردم گرفته می شود چه در مسائل توحید، چه در معاد، چه در اخلاقیات و چه در اقتصادیات باشد، پس از نصب امام، مخالفت با قوانین الهی وجهی ندارد.

متعیّن همین احتمال سوم است و دلیل بر آن: اولاً، آیات قرآن و ثانیاً، دسته ای از روایات است. برای نمونه:

در سوره نساء آمده است:

رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاً يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ كَانَ اللهُ عَزِيزاً حكيماً؛ ⁽¹⁾ پیامبرانی که بشارت دهنده و بیم دهنده بودند، تا بعد از این پیامبران حجتی برای مردم بر خدا باقی نماند و بر همه اتمام حجت شود؛ و خداوند توانا و حکیم است.

معنا این است: نصب پیامبران به خاطر این بوده است که ادعای کسی بر معذور بودن، مورد نداشته باشد با نصب پیامبر، حجت تمام است.

و نیز در سوره انعام آمده است:

قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَة؛ ⁽²⁾ بگو «دلیل رسا (و قاطع) برای خداست دلیلی که برای هیچ کس بهانه ای باقی نمی گذارد).

به وضوح آیه می گوید: دیگر حجّت تمام شده است و کسی نمی تواند عذر بیاورد و بگوید من معذور بودم در مخالفت حجت، احدی معذور نیست.

پس با آمدن رسولان و کتاب ها و با وجود امام و نصب امام، حجت تمام شده است، یعنی برای کسی دیگر عذری باقی نمانده است.

بنابراین، معنای زیارت این چنین می شود: با وجود شما ائمه هدات، دیگر کسی عذری در مخالفت احکام ندارد.

همین معنا در بیش از 100 روایت آمده است، برای نمونه:

1. معتبره داود رقّی؛

محمَّد بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ محمَّد بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ دَاوُدَ الرَّقْيِّ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْحُجَّةَ لَاتَقُومُ لِلهِ عَلَى خَلْقِهِ إِلَّا بِإِمَامٍ حَتَّى يُعْرَف؛ ⁽³⁾ داود رقی گوید: امام هفتم علیه السلام فرمود: حجت خدا بر خلقش بر پا نگردد جز به وجود امام تا شناخته شود.

زمانی حجت از سوی خدا تمام می شود و فردی عذر ندارد که خداوند امامش را معرفی کند امامش را برای مردم بفرستد، یعنی با وجود امام دیگر کسی عذری ندارد.

این که در زیارت جامعه می خوانیم: «حجج الله على عباده»، یعنی با وجود شما دیگر برای کسی عذری باقی نمانده است.

شما حجّت خدا هستید شما دلیل بر حدود و احکام خدا هستید و سنن الهی هستید.

2. روایت ابوبصیر؛

عَنْهُ عَنْ مُعَلَّى عَنْ مَحمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِاللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: الْأَوْصِيَاءُ هُمْ أَبْوَابُ اللهِ (عَزَّ وَ جَلَّ الَّتِي يُؤْتَى مِنْهَا وَ لَوْلَاهُمْ مَا عُرِفَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ بِهِمُ احْتَجَّ اللَّهُ (تَبَارَكَ وَ تَعَالَى) عَلَى خَلْقِهِ)؛ ⁽¹⁾ ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود اوصیای پیغمبر درهای توجّه به سوی خدای (عز و جل) باشند و اگر ایشان نبودند مردم خدای (عز و جل) را نمی شناختند و خدای (تبارک و تعالی) به وسیله ایشان بر خلقش احتجاج کند.

معنای روایت این چنین است: خداوند به شما احتجاج می کند و دلیل برای خودش قرار می دهد از فرد می پرسد چرا سراغ توحید نرفتی؟ چرا از توحید و معاد انحراف پیدا کردی؟ چرا در احکام شرع بازی درآوردی؟ شما راه داشتی می توانستی از امام بپرسی.

می گوید معذور بودم، می گویند با وجود امام عذری برای تو نبوده است. البته عقل هم در کنارش هست و حجّت منحصره نیست.

نتیجه این که، مهمترین حجّت خدا نصب رسل، ارسال انبیا و ائمه علیهم السلام می باشد.

جهت سوم: معنای «الأولى»

این که می گوییم: «حُجَجِ اللَّهِ عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَ الْأُولَى»؛ ائمه علیهم السلام حجت الله در دنیا هستند روشن است حجت الله در آخرت هم روشن است (نفس ولایت ائمه اقوی الحجج است)؛ اما سخن در این فقره از زیارت است که می گوییم: «و الاولی».

در کلمه «و الاولی» بحث است که آیا این کلمه در دنیاست یا آخرت یا شقٌ سومی

است؟

در این کلمه احتمالات زیادی به ذهن می رسد؛ از جمله:

احتمال اول: کلمه «اولی» به معنای دنیاست و برای تأکید آورده شده است. نتیجه این می شود: «حجج الله على اهل الدنيا و الاولى» باز اهل دنیا مراد است و مشکلی هم ندارد به خاطر تأکید تکرار شده است

احتمال دوم: کلمه «اولی» صفت برای حجج.باشد ائمه علیهم السلام از نخستین حجج الهیه می باشند عقل و کتاب ها از حجج الهیه اند، امیرالمؤمنین از حجج الهیّه است با این فرض که امیرالمؤمنین اولین حجّت پروردگار است لذا در بعضی از روایات کافی هم دارد: «الامام قبل الخلق و مع الخلق و بعد الخلق». ⁽¹⁾

در این احتمال، معنای لغوی «اولی» (نخست) حفظ شده است می گوییم: «الجهة الاولى، التنبيه الاولى».

احتمال سوم: این کلمه «اولی» نباشد، بلکه «اَولی» باشد. این ها دو ماده هستند، «اُولی» از ماده «ولی» است و «اَولی» از ماده «اُوَل» است که در اول معاجم ذکر می شود اما «اولی» در آخر معاجم است.

لذا بعضی احتمال دادهاند که این کلمه «اَولی» بوده است از نظر معنا هم درست است، معنای تفضیلی دارد یعنی ائمه علیهم السلام - در بین حجج الهی - در اولویت قرار دارند مثل باب ارث است که طبقه اوّل اولی از دوم است و دوم از سوم اَولی است، و سوم از ضامن جریره اَولی است. و ضامن جریره از امام اولی است.

این احتمالات را مرحوم مجلسی در شرح زیارت جامعه آورده است. ⁽²⁾

لكن احتمال سوم به طور قطع خلاف ظاهر است، هم از جهت قرائت و هم سیاق این را نمی گوید.

احتمال چهارم: مراد از کلمه «اولی» عالم برزخ باشد، حجت بودن ائمّه از پیش از

به دنیا آمدن انسان است، در دنیاست در برزخ است و آخرت است. ⁽¹⁾

مراد از آخرت در این زیارات، روز قیامت و ما بعد آن است، که عالم بعد از مرگ دو قسمت بشود عالم برزخ در کلمه «اولی» باشد و عالم قیامت و ما بعدش داخل در کلمه «والآخره» باشد.

در این احتمال، کلمه «اولی» بر معنای لغوی آن - که نخست باشد - حفظ شده است.

احتمال پنجم: مراد از «اولی» ایام رجعت یا روز ظهور حضرت بقیة الله باشد (به نحو تردید).

احتمال ششم: مراد از کلمه «اولی» ایام رجعت باشد. ⁽²⁾

احتمال هفتم: روز ظهور حضرت بقیة الله مراد باشد.

احتمال هشتم: «اولی» به معنای دنیا باشد یعنی مراد از اهل دنیا در صدر زیارت، معامله گران در دنیا و مراد از اهل دنیا در «اولی» علما باشند که با عبادات سروکار دارند؛ بنابراين على اهل الدنيا»، یعنی تجار و «علی اهل الاولی» یعنی کسانی که اهل عبادت اند.

احتمال نهم: مراد از دنیا دنیای مذمومه و مراد از «اولی» دنیای ممدوحه (مزرعة الآخرة) باشد.

بنابر این دو احتمال، در معنای ثانوی «اولی» تحفظ شده است ولو بر معنای اوّلی «اولی» تحفظ نشده است.

بررسی و تحقیق مطلب:

کلمهٔ «اولی» بیش از هفده بار در قرآن ذکر شده است که دوازده موردش مجرد (بدون ذکر آخرت) آمده است مانند: إِنَّ هذا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى، ⁽³⁾که قطعاً به معنای نخست و اوّل است. در موارد بسیاری نیز در ردیف آخرت ذکر شده است، مانند: نَکالَ الْآخِرَةِ

وَالْأُولى. ⁽¹⁾ در نتیجه: هرجایی که این کلمه مجرّداً آمده است، به معنای نخست و معنای اول است (الجهة الاولى الطبقة الاولى)، و هر جایی که در ردیف آخرت آمده، به معنای دنیا است مانند: وَ إِنَّ لَنا لِلْآخِرَةَ وَ الْأُولى. ⁽²⁾

با تکمیل بودن تحقیق پیش گفته و بودن قراین و شواهدی از لغت باید احتمالات یاد شده یکی یکی بررسی شود که کدامیک با کدام تطبیق می کند و کدام تطبیق نمی کند.

پس ظهور اولیه آن به معنای نخست و ظهور ثانویه اش به معنای دنیاست، بنابراین باید بر این اساس پیاده کنیم تا ببینیم از نه احتمالی که بیان شد، کدام درست و کدام نادرست است.

البته احتمالی دیگر هم به نظر می رسد که «اولی» مربوط به عوالم نخستین و پیش از دنیا باشد. بنابراین ائمه علیهم السلام حجت الهی اند هم پیش از دنیا هم در دنیا و هم پس از دنيا.

از این رو این عبارت از زیارت در مقام بیان سعه و دایرهٔ حجّت بودن اهل بیت علیهم السلام است، یعنی ائمه علیهم السلام در همه عوالم، حجت خداوند سبحان اند. ⁽³⁾

السَّلَامُ عَلَى مَحَالٌ مَعْرِفَةِ اللَّهِ

اشاره

سلام بر محل ها و پایگاه های خداشناسی.

«محال» جمع «محلّ» به معنای ظرف، جا، مکان و جای فرود آمدن است. ⁽¹⁾

در زیارت جامعه این گونه می خوانیم: السَّلاَمُ عَلَى مَحَالٌ مَعْرِفَةِ اللَّهِ، در نسخه بدل «محلّ معرفة الله» دارد.

اگر محلّ باشد، به اعتبار این است که تمام ائمه علیهم السلام نور واحدند و معرفت به ائمه معرفت به همه آنهاست اگر محل در واقع درست،باشد از نظر ادبی غلط نیست و اگر محال باشد جمع است و به اعتبار کل مستقل آمده است

این جمله حداقل سه گونه معنا شده است:

معنای اول: وسیله شناخت خداوند

سلام بر کسانی که شناخت خدا به وسیله آنهاست، یعنی هر آنکه خدا را شناخت، به وسیله آنها شناخته است (به علی شناختم من به خدا قسم خدا را).

هر خداشناسی باید از ناحیه ائمه داخل شود اگر از ناحیه آنان داخل نشود منحرف از جاده مستقیم است.

در حدیث آمده است:

الْحُسَيْنُ بْنُ محمّد عَنْ مُعَلَّى بْنِ محمّد عَنْ محمّد بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَكَمِ وَ إِسْمَاعِيلَ ابْنَيْ حَبِيبٍ عَنْ بُرَيْدِ الْعِجْلِيُّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام يَقُولُ: بِنَا عُبِدَ اللّهُ وَبِنَا عُرِفَ اللهُ وَبِنَا وَحدَ اللهُ (تَبَارَكَ وَتَعَالَى و محمد حِجَابُ اللهِ (تَبَارَكَ وَ تَعَالَى)؛ ⁽²⁾

برید عجلی گوید: امام باقر فرمود به وسیله ما خدا پرستش شد و به وسیله ما خدا شناخته شد و به وسیله ما خدای تبارک و تعالی را یگانه شناختند و محمد پرده دار خدای (تبارک و تعالی) است (تا واسطه میان او و مخلوقش باشد).

این حدیث (بنا عرف الله) تا حدودی مجمل است یکی از احتمالات این است که توحید صحیح نزد ماست توحیدِ بی بن بست را امام صادق بیان می کند یک فیلسوف نمی تواند بیانگر توحید صحیح باشد.

به اصطلاح، راه رسیدن به معارف حقّه طریق ائمه علیهم السلام است.

معنای دوم: پایگاه و مرکز خداشناسی

سلام بر کسانی که پایگاه خداشناسی و مرکز شناخت خدا بوده اند، سلام بر کسانی که خدا را شناخته و خداشناس بوده اند.

رسول خدا خطاب به امیرالمؤمنین می فرماید: خدا را کسی غیر از من و تو نشناخته است، ⁽¹⁾و تو را کسی غیر از من و خدا نشناخته است. ⁽²⁾و یا در روایات این گونه آمده است: لَوْلَانَا مَا عُرِفَ الله؛ ⁽³⁾«اگر ما نبودیم خدا شناخته نمی شد». مرحوم مجلسی می گوید: یکی از احتمالات این که: اگر ما نبودیم، خداشناسی نبود، نه این که خدا شناخته نمی شد. احتمال دوم این که: اگر ما نبودیم توحیدِ صحیح به مردم نمی رسید.

معنای سوم: شناخت امام شناخت خداست

سلام بر کسانی که شناخت آنها شناخت خداست کسی که امیرمؤمنان را شناخت خدا را شناخته است. یکی از احتمالات در معنای «بنا عُرف الله» همین است، یعنی کسی که امام زمان را بشناسد، خدا را شناخته است.

خدا می تواند - بدون واسطه احدی - خودش را به بندگانش بشناساند؛ شناخت خدا

احتیاج به انبیا و اوصیا نداشت؛ اما بنای خداست که از طریق علی، حضرت رضا و ائمه علیهم السلام شناخته شود. لذا در بعضی از روایات دارد خدا ما را وسیله شناخت خود قرار داده است.

کسی که می گوید: «به علی شناختم من به خدا قسم خدا را» یک جور این را معنا می کند و کسی که بین اسم و مسمّی فرق قائل است، جوری دیگر معنا می کند بر می گرداند به این که ائمه أسماء الله و حُجب هستند شناخت حُجب شناخت محجوب و شناخت اسم، شناخت مسمی است.

السَّلَامُ عَلَى مَحلّ مَعْرِفَةِ اللهِ؛ سلام بر کسانی که شناخت شما، شناخت خداست، اگر کسی شما را شناخت، خدا را شناخته است و الا خدا را نشناخته است. ⁽¹⁾ در روایت آمده است:

حَدَّثَنَا محمَّد بْنُ الْحَسَنِ (رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ محمد بنِ عِيسَى عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ محمد الْحَجَّالِ عَنْ نَصْرِ الْعَطَارِ عَمَّنْ رَفَعَهُ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ لِعَلِيِّ: ثَلَاثُ أُقْسِمُ أَنَّهُنَّ حَقٌّ إِنَّكَ وَالْأَوْصِيَاءَ مِنْ بَعْدِكَ عُرَفَاءُ لَايُعْرَفُ اللَّهُ إِلَّا بِسَبِيلِ مَعْرِفَتِكُمْ وَ عُرَفَاءُ لَايَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَكُمْ وَ عَرَفْتُمُوهُ وَعُرَفَاءُ لَايَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا مَنْ أَنْكَرَكُمْ وَأَنْكَرْتُمُوهُ)؛ ⁽²⁾ رسول خدا به علی فرمود بر حقانیت سه چیز من سوگند یاد می کنم تو و جانشینان بعدی تو معرّف خدایید که خداوند به جز از راه معرفتِ شما شناخته نشود و معرّف بهشتیانید زیرا به جز کسی که شما را بشناسد و شما او را بشناسید کسی به بهشت نمی رود، و معرّف دوزخیانید، زیرا به جز کسی که شما را انکار کند و شمایش انکار کنید کسی به آتش دوزخ نمی افتد.

عبارت «بسبیل معرفتكم» سه گونه معنا می شود:

در روایت دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است:

نَحْنُ عَلَى الْأَعْرَافِ نَعْرِفُ أَنْصَارَنَا بِسِيمَاهُم، وَ نَحْنُ الْأَعْرَافُ الَّذِي لَايُعْرَفُ اللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا بِسَبِيلِ مَعْرِفَتِنَا وَ نَحْنُ الْأَعْرَافُ يُعَرِّفُنَا اللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ) يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى الصِّرَاطِ فَلَايَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَنَا وَعَرَفْنَاهُ وَ لَا يَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا مَنْ أَنْكَرَنَا وَ أَنْكَرْنَاهُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى لَوْ شَاءَ لَعَرَّفَ الْعِبَادَ نَفْسَهُ وَ لَكِنْ جَعَلَنَا أَبْوَابَهُ وَ صِرَاطَهُ وَ سَبِيلَه وَ الْوَجْهَ الَّذِي يُؤْتَى مِنْهُ فَمَنْ عَدَلَ عَنْ وَلَايَتِنَا أَوْ فَضَّلَ عَلَيْنَا غَيْرَنَا فَإِنَّهُمْ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ فَلَا سَوَاءٌ مَنِ اعْتَصَمَ النَّاسُ بِهِ وَلَا سَوَاءٌ حَيْثُ ذَهَبَ النَّاسُ إِلَى عُيُونِ كَدِرَةٍ يُفْرَغْ بَعْضُهَا فِي بَعْضٍ وَ ذَهَبَ مَنْ ذَهَبَ إِلَيْنَا إِلَى عُيُونٍ صَافِيَةٍ تَجْرِي بِأَمْرِ رَبِّهَا لَا نَفَادَ لَهَا وَلَا انْقِطَاع)؛ ⁽¹⁾ ماییم بر اعراف (والامقامان کنگره عرش) که یاران خود را به رخسارشان می شناسیم و ماییم اعراف که خدای (عز و جل) جز از طریق معرفتِ ما شناخته نشود و ماییم اعراف که خدا ما را در روز قیامت بر روی صراط معرفت قرار دهد پس داخل بهشت نشود مگر کسی که ما او را شناسیم و او ما را شناسد و به دوزخ نرود جز آن که ما او را ناشناس دانیم و او ما را ناشناس داند.

خدای (تبارک و تعالی) اگر می خواست خودش را بیواسطه به بندگانش می شناسانید ولی ما را در جاده و راه و طریق معرفت خود قرار داد.

کسانی که از ولایت ما روگردانیده و دیگران را بر ما ترجیح دهند از صراط مستقیم منحرفند.

برابر نیستند کسانی که مردم به آنها (اهل بیت پیغمبر) پناه گیرند با کسانی که خود محتاج پناهندگی به دیگران باشند زیرا آن مردم (پیروان و پیشوایان) به سوی چشمه های آب تیره اندک که از چشمه ای به چشمه دیگر ریزد - رفتند و کسانی که سوی ما آمدند به سوی چشمه های صافی آمدند که آبش به امر پروردگار جاری است و تمام شدنی و خشک شدنی نیست.

خلاصه این که می فرمایند تصمیم خدا بر این شده که به وسیله ما شناخته شود.

هم چنین در کافی از امام صادق نقل است که فرمود:

الْأَوْصِيَاءُ هُمْ أَبْوَابُ اللهِ (عَزَّ وَ جَلَّ الَّتِي يُؤْتَى مِنْهَا وَ لَوْلَاهُمْ مَا عُرِفَ اللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ) وَ بِهِمُ احْتَجَ اللهُ (تَبَارَكَ وَ تَعَالَى) عَلَى خَلْقِهِ)؛ ⁽¹⁾1 اوصیای پیغمبر درهای توجه به سوی خدای عز و جل باشند و اگر ایشان نبودند مردم خدای عز و جل را نمی شناختند و خدای تبارک و تعالی به وسیله ایشان بر خلقش احتجاج کند.

اوصیای خدا (ائمه علیهم السلام) ابواب معرفة الله هستند و شناخت خدا از این راه باید انجام شود.

وَ مَسَاكِنِ بَرَكَةِ اللَّهِ

و سلام بر قرارگاه ها و مسکن های برکت الهی.

«سکون» به معنای ثبوت شیء بعد از حرکت است و در مکان پذیری به کار می رود؛ اسم مکانش مسکن و جمع آن مساکن است. ⁽¹⁾

«بَرَک» سينه شتر و نیز زانوزدن شتر برای آشامیدن آب است؛ و کنایه از لزوم و ثبوت می باشد، از این روست که محل جمع شدن آب را برکه گویند «برکت»، ثبوت خیر الهی در چیزی است و از آنجا که خیر خداوند از جایی صادر می شود که محسوس و قابل شمردن نیست، در هر جایی که زیادی غیر محسوس مشاهده گردد به آن مبارک گفته شود و گویند فلان شیء برکت دارد. ⁽²⁾

با توجه به معنای این دو کلمه عبارت: «وَ مَسَاكِنِ بَرَكَةِ اللهِ» این چنین معنا می شود: شما جایگاه های استقرار و ثبوت برکت الهی هستید.

ممکن است بپرسند: چرا در این عبارت «مساکن» جمع» و «برکت» مفرد آمده است؟ جواب: جمع بودن مساکن به اعتبار ائمه علیهم السلام است که جمع به کار رفته است و اما مفرد بودن برکت، به خاطر آن است که جنس برکت مراد است یعنی جنس برکت الهی - به قول مطلق - نزد شماست و از ناحیه شما به مخلوقات الهی می رسد؛ شما کانون، معدن و جایگاه برکت الهی هستید و هر خیر و برکتی به هر موجودی برسد، از طریق شماست.

بنابراین، هر موجودی که در عالم هستی از هر خیر و برکتی برخوردار است از یُمن

وجود ائمه علیهم السلام است.

مرحوم مجلسی در معنای عبارت یاد شده گفته است:

و مساكن بركة الله: أي بهم يبارك الله على الخلائق بالأرزاق الصورية و المعنوية كما يدل الأخبار المتواترة؛ ⁽¹⁾

مساكن بركة الله يعنى خداوند متعال - طبق روایات متواتر - بركات خود را (اعم از ارزاق مادی و معنوی) به وسیلهٔ ائمه به خلایق مرحمت می نماید.

در این باره روایات فراوانی وجود دارد که به ذکر یک روایت بسنده می کنیم:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى عَرَضَ وَلَايَتَنَا عَلَى أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَأَهْلِ الْأَرْضِ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالثَّمَرِ وَ غَيْرِ ذَلِكَ فَمَا قَبِلَ مِنْهُ وَلَايَتَنَا طَابَ وَ طَهُرَ وَ عَذَّبَ وَ مَا لَمْ يَقْبَلْ مِنْهُ خَبُثَ وَ رَدِيَ وَ نَتُن؛ ⁽²⁾ به راستی خداوند متعال ولایت ما را بر اهل آسمان ها و زمین از جن و انس و میوه ها و غیر آن عرضه داشت پس آنها که پذیرفتند پاک، پاکیزه و گوارا گشتند و آنها که نپذیرفتند خبیث پست و گندیده شدند.

وَ مَعَادِنِ حِكْمَةِ اللَّه

اشاره

و سلام بر کانون ها و معدن های حکمت الهی.

در اینجا دو مطلب، جای بحث دارد:

مطلب اول: معنای معدن

«معادن»، جمع معدِن است و برای آن دو معنا وجود دارد:

بنابراین به خود عقیق، مس، نفت و غیره، معدِن گفته نمی شود، بلکه به مکانی را که اشیاء نفیس از آنجا استخراج می شود معدن گویند.

2: معنای اصطلاحی؛ معدن «ما يُخرج من الارض» (آنچه از زمین خارج می شود) باشد. از نظر روایات و فقها معدن به این معناست.

بنابراین به خود نفت، ذغال سنگ، فیروزه، طلا و نقره، معدِن گفته می شود، و لذا در طلا و نقره می گویند: - پس از استخراج - خمس است. ⁽²⁾

این که می گوییم ائمه علیهم السلام معادن حکمة «الله» هستند معلوم می شود منظور معنای اول (لغوی) است.

برای مثال، اگر گفتید: مراد از «حكمة الله»، علم است ائمه مرکز و محل علوم الهیه هستند، یعنی علوم الهیه در این محل پیدا می شود.

مطلب دوم: معنای حکمت

در روایات برای کلمه «حکمت حدود ده مصداق آمده است؛ تفسیر حکمت به معرفة الامام؛ تفسیر به اطاعة الله؛ تفسیر به ولایت ائمه؛ تفسیر به قرآن؛ تفسیر به احکام قرآن؛ تفسیر به مسائل دینی و غیره شده است

در کلام لغویون هم، حکمت به معانی مختلف (عدل، ⁽¹⁾علم برتر، ⁽²⁾کلام موافق حق، راستی و درستی امری ⁽³⁾و... ) ذکر شده است.

ظاهرا - والله العالم - حکمت مفهومی وسیع دارد که می گوییم:

آنچه انسان را به سوی حق و صواب برد، حکمت است: (ما يصل الانسان الى الحق، ما يصل الانسان الى الصواب). فرقی ندارد موصل، قول باشد، یا فعل یا امر و یا نهی.

دوری از عذاب، حق است، آنچه انسان را از عذاب دور کند، حکمت است، در هر میدانی باشد؛ در سیاست، یا اقتصاد، یا تشریع و .... .

گفته شد: آنچه انسان را به حق،ببرد حکمت است اگر به عدالت حکمت گفته می شود به خاطر این است که انسان را به سوی حق می برد اگر به علم حکمت می گوییم به خاطر این است که به حق می رساند همچنین قرآن معرفت امام و اطاعت امام همه حکمت،اند چون رساننده به،حق صواب و واقع هستند.

روایات در این باب فراوان است

بعضی از روایات حکمت را به معرفت امام و طاعت خدا تفسیر کرده اند. ⁽⁴⁾

برخی روایات حکمت را به معرفت امام و اجتناب از کبائر تفسیر کرده اند. ⁽¹⁾روایاتی حکمت را تفسیر به معرفت کرده اند. ⁽²⁾

روایاتی حکمت را به معرفت و تفقه در دین تفسیر کرده اند. ⁽³⁾

روایاتی حکمت را به معرفت و تقوا و صفات نیک تفسیر کرده اند. ⁽⁴⁾

روایاتی حکمت را به فهم و عقل تفسیر کرده اند. ⁽⁵⁾

روایاتی حکمت را به فهم و قضا تفسیر کرده اند. ⁽⁶⁾

روایاتی حکمت را به معرفت و ولایت امیرالمؤمنین و ائمه علیهم السلام تفسیر کرده اند. ⁽⁷⁾

تذکر: حکمت علم باشد، معرفت باشد، تقوا باشد و... به الله اضافه شده و علوم حقّه

منظور است. مرحوم مجلسی ادعا می کند که حکمت - بنا بر روایات - خصوص علم لدنّی را می گویند نه مطلق علم را از جمله این روایت:

عُدَّةُ الدَّاعِي: عَنِ النَّبِيِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ أَخْلَصَ لِله أَرْبَعِينَ يَوْماً فَجَّرَ اللَّهُ يَنَابِيعَ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِهِ؛ ⁽¹⁾

رسول خدا فرمود هر کس برای خداوند چهل روز با اخلاص عبادت کند، خداوند چشمه های دانش را از قلبش بر زبانش جاری می کند.

چشمه های حکمت را در چشم زبان و گوشش می یابد که درنتیجه، علومش لدنّی می شود؛ انسان وقتی با خدا باشد، هر چه بگوید حق است و غیر حق بر زبانش جاری نمی شود.

هم چنین روایاتی که مرحوم مجلسی در بحار باب «مدينة الحكمة» نقل کرده است، ⁽²⁾

روایت اول چنین است: ... عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ عَنْ عَلِيٌّ قَالَ: قَالَ: رَسُولُ اللهِ: أَنَا مَدِينَةُ الْجَنَّةِ وَ أَنْتَ بَابُهَا، يَا عَلِيُّ كَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَدْخُلُهَا مِنْ غَيْر بَابها؛ ابن نباته از امیرمؤمنان نقل کرده که پیامبر اکرم فرمود من شهر بهشت و تو در آنی. ای علی دروغ گفته آن که پنداشته داخل بهشت می شود از غیر درش».

روایت دوم چنین است: عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: أَنَا مَدِينَةُ الْحِكْمَةِ وَهِيَ الْجَنَّةُ وَأَنْتَ يَا عَلِيُّ بَابُهَا فَكَيْفَ يَهْتَدِي الْمُهْتَدِي إِلَى الْجَنَّةِ وَلَايَهْتَدِي إِلَيْهَا إِلَّا مِنْ بَابِهَا؛ جابر از امام باقر علیه السلام از پدرانش علیهم السلام نقل کرده که پیامبر اکرم فرمود: من شهر حکمت - که بهشت است - می باشم و تو در آنی ای علی چگونه کسی به بهشت راه یابد در حالی که احدی به بهشت راه نباید جز از درش».

این روایات هم باید در ادامه همان روایات قرار گیرد؛ یعنی اگر گفتید: حکمت به معنای علم است این روایات هم به معنای همان روایات باب أَنَا مَدِینَهُ اَلْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا می شود.

البته مرحوم علامه مجلسی فرمایشی در بحارالأنوار دارد، ⁽³⁾و نیز پدر بزرگوارشان،

مجلسی اول، فرمایشی در (شرح فقیه شرح بر زیارت جامعه) ⁽¹⁾و در «روضة المتقين» دارند؛ ⁽²⁾که جای تأمل دارد.

وَ حَفَظَةِ سِرِّ سر الله

اشاره

و سلام بر حافظان و نگهبانان اسرار الهی.

«حَفَظَه» جمع «حافظ» به معنای حفظ کننده و نگهبان است. در معنای حفظ گفته اند:

مفهوم «حفظ» به اختلاف موارد و موضوعات متفاوت است، مثلاً حفظ مال جلوگیری از تلف شدن حفظ امانت، خیانت نکردن و حفظ نماز در وقت و با آداب انجام دادن است.

از این رو وقتی گفته می شود: فلانی، فلان چیز را حفظ کرد، یعنی مراقبت کرد؛ خودش را حفظ کرد، یعنی از آنچه برای او مضر است دوری کرد و پیمانش را حفظ کرد یعنی به آن عمل نمود. ⁽¹⁾

در اینجا چند مطلب بحث می شود:

مطلب اول: دلیل بر این صفت

اشاره

دلیل بر این که ائمه علیهم السلام «حفظة سرّ الله» هستند اولاً: قول امام در خود زیارت جامعه است و حفظة لسره به دلالت مطابقیه، سر را می گوید و به دلالت التزامیه اصل را می گوید.

و ثانیاً: دسته ای از روایات خاص است که دلیل بر مدعاست؛ بعضی از این ها معتبره هستند و بعضی مؤیّد می باشند. از جمله:

1. معتبره ابوالجارود؛

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ محمد عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللهِ دَعَا عَلِيّاً فِي الْمَرَضِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ فَقَالَ: يَا عَلِيُّ ادْنُ مِنِّي حَتَّى أُسِرَّ إِلَيْكَ مَا أَسَرَّ اللَّهُ إِلَيَّ وَأَنْتَمِنَكَ عَلَى مَا اثْتَمَنَنِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَفَعَلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللهِ بِعَلِيٌّ وَ فَعَلَهُ عَلِيُّ بِالْحَسَنِ وَ فَعَلَهُ الْحَسَنُ بِالْحُسَيْنِ وَفَعَلَهُ الْحُسَيْنُ بِأَبِي وَ فَعَلَهُ أَبِي بِي صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ؛ ⁽¹⁾ ابوالجارود گوید: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا در بیماری که در آن از دنیا رفت علی را نزد خود خواند و فرمود ای علی نزدیک من بیا تا سر و راز خود را با تو در میان نهم و بگویم آن رازی را که خدا با من در میان نهاد و فرمود و تو را امین و درستکار گردانم بر آنچه خدا مرا بر آن امین و درستکار گردانید و رسول خدا با علی و علی با حسن و حسن با حسین و حسین با پدرم و پدرم با من چنین کرد.

این روایت معتبره است، و دلالت دارد بر این که سری از خدا نزد رسول اکرم بوده است و رسول خدا آن را نزد امیرالمؤمنین علیه السلام گذاشته است و هر دو امین بوده اند.

2. روایت معمر بن خلاد؛

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ محمّد عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: أَسَرَّ اللَّهُ سِرَّهُ إِلَى جَبْرَئِيلَ وَ أَسَرَّ جَبْرَئِيلُ إِلَى محمد وَ أَسَرَّ محمّد إِلَى مَنْ شَاءَ الله؛ ⁽²⁾ معمر بن خلاد گوید از امام رضا علیه السلام شنیدم که می فرمود خداوند سرش را به جبرئیل بیان نمود و جبرئیل آن سر را به محمّد بیان نمود و ایشان آن را به کسانی که خدا خواسته ائمه (علیهم السلام) بیان نمودند.

به همین مضمون روایت ابوبصیر از امام باقر است که در پایانش آمده است وَ أَسَرَّهُ جَبْرَئِيلُ إِلَى ُمحمّد وَ أَسَرَّهُ محمّد إِلَى عَلِيٍّ وَ أَسَرَّهُ عَلِيُّ إِلَى مَنْ شَاءَ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ؛ ⁽³⁾

و جبرئیل آن سرّ را به محمّد صلی الله علیه و آله بیان نمود و ایشان آن را به علی و ایشان به کسانی که خواستند (ائمه علیهم السلام) یکی پس از دیگری بیان نمودند.

از مجموع اینها استفاده می شود که اسراری من «الله» بوده است که ائمه علیهم السلام حافظ آن اسرار بوده اند.

مطلب دوم: تفسير سرّ الله به علوم خاص الهی

مرحوم مجلسی ⁽¹⁾و جماعتی می گویند مراد از «سرّ الله» علومی است که از ناحیهٔ خدا به ائمه علیهم السلام داده و الهام شده است که اظهار آن،علوم برای ائمه، جایز نبوده است (و حفظة سر الله).

این گونه بگویید بهتر است مراد از سر الله علومی باشد که ائمه دارند اما برای همه افراد نباید بیان شود آنچه که مربوط به احکام است بیان شده است و بعضی از آنها قطعاً برای خواص و برای اصحاب سرّ بیان شده است، و لکن بیان آن علوم برای همه مردم ممنوع بوده است مراد از سر آن علومی است که برای غیر از اصحاب سر نباید گفته شود. لذا مرحوم کمیل گوید عرض کردم و ما الحقيقة؟ امیرالمؤمنین فرمودند: شما به این مطالب چه کار دارید عرض کرد من صاحب سر شما نیستم؟ پس این صحاب مجاز بودند اطلاعات بیشتری داشته باشند لذا حضرت فرمودند بلی و لکن همه سرّ به شما گفته نمی شود رشحاتی از سر به شما می رسد مقداری از آنهاست که به سلمان گفته می شود و به شما نه. ⁽²⁾

سینه امیرالمؤمنین همه اش علم است و گاهی بعضی برای کمیل گفته می شود، همه حدّ دارند مقداری برای ابوذر مقداری برای سلمان و.... گفته می شود.

پس مراد از سرّ، علومی است که ائمه دارند و نباید برای همه کس گفته شود.

مطلب سوم: بررسی روایات

اشاره

بعضی از روایات هم بر این معنا دلالت دارند، از جمله:

1. روايت ابوبصير؛

أَحْمَدُ بْنُ محمّد عَنْ ُمحمَّد بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ مَحمَّد بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ وَ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: يَا أَبَا محمّد إِنَّ عِنْدَنَا وَ اللهِ سِرّاً مِنْ سِرِّ اللّهِ وَ عِلْماً مِنْ عِلْمِ اللهِ وَاللهِ مَا يَحْتَمِلُهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَلَا نَبِيُّ مُرْسَلٌ وَ لَا مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِيمَانِ وَاللَّهِ مَا كَلَّفَ اللهُ ذَلِكَ أَحَداً غَيْرَنَا وَ لَا اسْتَعْبَدَ بِذَلِكَ أَحَداً غَيْرَنَا وَ إِنَّ عِنْدَنَا سِرّاً مِنْ سِرِّ اللّهِ وَ عِلْماً مِنْ عِلْمِ اللهِ أَمَرَنَا اللهُ بِتَبْلِيغِهِ فَبَلَّغْنَا عَنِ اللَّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ مَا أَمَرَنَا بِتَبْلِيغِهِ فَلَمْ نَجِدْ لَهُ مَوْضِعاً وَ لَا أَهْلًا وَ لَا حَمَّالَةً يَحْتَمِلُونَهُ حَتَّى خَلَقَ اللَّهُ لِذَلِكَ أَقْوَاماً خُلِقُوا مِنْ طِينَةٍ خُلِقَ مِنْهَا محمّد و آلهُ وَ ذُرِّيَّتُهُ وَ مِنْ نُورِ خَلَقَ اللهُ مِنْهُ محمّداً وَ ذُرِّيَّتَهُ وَ صَنَعَهُمْ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ الَّتِي صَنَعَ مِنْهَا محمّداً وَ ذُرِّيَّتَهُ فَبَلَّغْنَا عَنِ اللَّهِ مَا أَمَرَنَا بِتَبْلِيغِهِ فَقَبِلُوه)؛ ⁽¹⁾ ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: ای ابا محمد همانا به خدا که سری از سر خدا و علمی از علم خدا نزد ماست که به خدا هیچ فرشته مقرّب و پیغمبر مرسل و مؤمنی که دلش را با ایمان آزموده آن را تحمل نکند به خدا سوگند که خدا آن را به احدی جز ما تکلیف نفرموده و عبادت با آن را از هیچ کس جز ما نخواسته مانند وظایف خاصی که پیغمبر برای امیر المؤمنین و حسنین علیهم السلام با وصیت تعیین کرد).

و نیز نزد ما سری است از سر خدا و علمی است از علم خدا که ما را به تبلیغش مأمور فرموده و ما آن را از جانب خدای عز و جل تبلیغ کردیم و برایش محلی و اهلی و پذیرنده ای نیافتیم تا آن که خدا برای پذیرش آن مردمی را از همان طینت و نوری که محمد و آل و ذریه او را آفرید، خلق کرد و آنها را از فضل و رحمت خود ساخت چنان که محمّد و ذریه او را ساخت پس چون ما آنچه را از جانب خدا به تبلیغش مأمور بودیم، تبلیغ کردیم آنها پذیرفتند و تحمل کردند تبلیغ ما به آنها رسید، ایشان هم پذیرفتند و تحمل کردند].

از عبارت «علماً من علم الله» می فهمیم که منظور از سر همان معنایی است که مرحوم مجلسی فرموده است.

2. معتبره عبدالواحد؛

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَحمَّد عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ الْمُخْتَارِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: لَوْ كَانَ لِأَلْسِنَتِكُمْ أَوْكِيَةٌ لَحَدَّثْتُ كُلَّ امْرِيَّ بِمَا لَهُ وَ عَلَيْهِ؛ ⁽¹⁾ عبد الواحد گوید: امام باقر فرمود اگر زبان های شما لجام و بندی می داشت سود و زیان هر مردی را برایش گزارش می دادم.

روایت معتبره است، می فرماید اگر شما مثل سلمان بودید و زبانتان را نگه می داشتید و افشاء نمی کردید شما هم اسرار را می فهمیدید کی می میرد کی نمی میرد و... «ماله و ما علیه» را می گفتیم؛ اما شماها سر نگه دار نیستید.

3. روایت ابوبصیر؛

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَحمَّد عَنِ ابْنِ سِنَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَان قَالَ: سَمِعْتُ أَبَابَصِيرٍ يَقُولُ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ: مِنْ أَيْنَ أَصَابَ أَصْحَابَ عَلِيٌّ مَا أَصَابَهُمْ مَعَ عِلْمِهِمْ بِمَنَايَاهُمْ وَ بَلَايَاهُمْ؟ قَالَ: فَأَجَابَنِي شِبْهَ الْمُغْضَبِ مِمَّنْ ذَلِكَ إِلَّا مِنْهُمْ. فَقُلْتُ: مَا يَمْنَعُكَ جُعِلْتُ فِدَاكَ؟ قَالَ: ذَلِكَ بَابٌ أُغْلِقَ إِلَّا أَنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٌّ ( صَلَوَاتٌ عَلَيْهِمَا فَتَحَ مِنْهُ شَيْئاً يَسِيراً ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَا محمد! إِنَّ أُولَئِكَ كَانَتْ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ أَوْكِيَةٌ)؛ ⁽²⁾ ابوبصیر گوید: به امام صادق عرض کردم چرا به اصحاب علی مصیبت ها رسید با وجود آن که از مرگ و مصیبت خود آگاه بودند؟ حضرت به مانند شخص خشمگین به من جواب داد:

آن مصیبت ها تنها از ناحیه خودشان به آنها رسید عرض کردم قربانت گردم مانع شما چیست؟ (که مرگ و مصیبت اصحاب خود را به آنها نمی گویید؟) فرمود: این دری است بسته شده، تنها حسین بن على (صلوات الله علیهما) اندکی از آن را گشود (که در شب

عاشورا شهادت و مصیبت اصحابش را به آنها خبر داد سپس فرمود: ای ابا محمد: اصحاب آن حضرت بر دهان خود لجام و بندی داشتند.

رُشَید و میثم تمار جریان را می دانستند حضرت می گویند ما این مسائل را در میان می گذاشتیم اما الآن دربش بسته شد حضرت اباعبدالله مأمور بود در شب عاشورا جریان را برای اصحابش بگوید و ما مجاز نیستیم سپس حضرت می گویند اختیار زبان حبیب با خودش بود و اسرار را به مردم نمی گفت اهل سرّ و اهل راز بود حضرت اباعبدالله تمام مسائل عاشورا را به جماعتی گفت، برخی کمتر و بعضی بیشتر.

از آنچه بیان شد فهمیده می شود همه علوم برای هر کسی تحمل پذیر نیست.

مطلب چهارم: محدود بودن اهل سرّ

از روایات بسیاری استفاده می شود که همه کس تحمل علوم ائمه علیهم السلام را ندارند و اهل سرّ نمی باشند.

در این روایات تناقض ابتدایی وجود دارد؛ اما مستقر نیست، زیرا در بعضی از این روایات امام می فرمایند نزد ما اسراری است که نه ملک مقرّب، نه رسول مرسل و نه مؤمنین توان تحمل آن را ندارند بلکه باید بین ما و خدا بماند ولی در بعضی از روایات می فرمایند: نزد ما اسراری است که تحمل آن را سه طایفه دارد نبی مرسل ملک مقرّب عبدی که «امتحن الله قلبه بالايمان» مثل سلمان، ابوذر و کمیل. ⁽¹⁾

محققان این تناقض را به پیروی از بعضی روایات، این گونه رفع کرده اند تحمل که در روایات آمده دو معنا دارد یکی به معنای پذیرش و دیگری به معنای حفظ و نگه داشتن است. تحمل در بعضی به معنای نگه داشتن و در بیشتر آنها به معنای پذیرش است. ملک مقرّب تحمل به معنای پذیرش دارد؛ امّا تحمل نگه داشتن ندارد مؤمن این را به اهل راز دیگر می گوید و دیگری به سومی می گوید و نگه نمی دارد نبی مرسل هم به همین شکل نگه نمی دارد و به نبی دیگر و وصیّ می گوید.

نتیجه: توهّم تناقض با یک کلمه برداشته می شود: روایاتی که می گویند تحمل

ندارند یعنی نگه نمی دارند احتکار نمی کنند و روایاتی که می گویند تحمل دارند یعنی می پذیرند.

هم چنان که این روایات از این ناحیه اجمال دارند که «صعب مستصعب»، دو احتمال دارد:

اول: علوم ائمه علیهم السلام را همه قبول نمی کنند و اهل سر می خواهد.

دوم: کار ائمه علیهم السلام را همه کس نمی فهمند سکوت امیرالمؤمنین در مقابل رجّاله، همه کس فهم نیست؛ این سری دارد که سلمان می فهمد و سکوت می کند. خانه نشستن اميرالمؤمنین سرّی دارد که سلمان می فهمد، اما همه نمی فهمند، تحمل امیرالمؤمنین این هجمه را سری دارد، از قبل ایشان در جریان بوده است، همه این سر را نمی فهمند فقط اهل سرّ می فهمند.

شهادت امام حسین علیه السلام از اسرار است که همه نمی فهمند.

همه کس نمی فهمند، یعنی ملک مقرّب، نبی مرسل و سلمان می فهمند، امّا رجّاله نمی فهمد.

هر دو احتمال درست است.

در روایت معتبری آمده است خدمت حضرت سجاد عرض شد فلسفه تقیّه چیست؟ چرا انسان فقط گوش کند یا متابعت کند؟ حضرت فرمودند: اسرار را همه کس نمی فهمند سپس گفتند: سلمان فضایلی دارد که اگر ابوذر علم پیدا کند می گوید دروغ گفته است و مرتد است و او را می کشد پیامبر بین سلمان و ابوذر عقد اخوت خوانده است؛ اما مسائلی است که اگر سلمان به ابوذر اظهار کند، ابوذر می گوید خدا رحمت کند کسی که سلمان را بکشد. ⁽¹⁾

بنابراین معلوم می شود همه کس تحمل همه چیز را ندارند لذا ائمه علیهم السلام هم این گونه اند که همه چیز را نمی،گویند مثلاً به کمیل شمه ای گفته می.شود تا آنجا که ابوذر تحمّل ندارد و به دیگران می گوید و آنها سلمان را می کشند و یا خود ابوذر عقب گرد،دارد مثلاً مرحله سلمان با مرحله ابوذر فرق می کند.

در روایت جابر آمده است:

عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: إِنَّ حَدِيثَ آلِ محمّد صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَايُؤْمِنُ بِهِ إِلَّا مَلَكَ مُقَرَّبِّ أَوْ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدُ امْتَحَنَ اللهُ قَلْبَهُ لِلْإِيمَانِ فَمَا وَرَدَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَدِيثِ آلِ محمّد فَلَانَتْ لَهُ قُلُوبُكُمْ وَ عَرَفْتُمُوهُ فَاقْبَلُوهُ وَمَا اشْمَأَزَّتْ مِنْهُ قُلُوبُكُمْ وَ أَنْكَرْتُمُوهُ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلَى الْعَالِمِ مِنْ آلِ محمّد وَإِنَّمَا الْهَالِكُ أَنْ يُحَدَّثَ أَحَدُكُمْ بِشَيْءٍ مِنْهُ لَا يَحْتَمِلُهُ فَيَقُولَ وَالله مَا كَانَ هَذَا ثلاثاً؛ ⁽¹⁾ جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: حدیث آل محمد صعب و مستصعب است، جز فرشته مقرب یا پیغمبر مرسل یا بنده ای که خدا دلش را به ایمان آزموده به آن ایمان نیاورد.

پس هر حدیثی که از آل محمّد به شما رسید و در برابر آن آرامش دل یافتید و آن را آشنا دیدید بپذیرید و هر حدیثی را که دلتان از آن رمید و ناآشنایش دیدید آن را به خدا و پیغمبر و عالم آل محمّد صلی الله علیه و آله رد،کنید همانا هلاک شده کسی است که حدیثی را که تحمل ندارد برایش بازگو کنند و او بگوید به خدا این چنین نیست به خدا این چنین نیست به خدا این چنین نیست.

شبیه همین روایت روایتی معتبره است که ابو حمزه ثمالی از امام باقر علیه السلام نقل کرده است. ⁽²⁾

این دو روایت از روایاتی است که اثبات می کنند سرّی که نزد ائمه علیهم السلام بوده است، این سه طایفه (ملک مقرّب نبیّ مرسل، بنده ای که قلبش امتحان شده) درک می کنند. ⁽¹⁾

مطلب پنجم: تکرار این صفت در زیارت جامعه

«حفظة سرّ الله» و کلمه «سرّ» در زیارت شریفه جامعه در پنج مورد تکرار شده است. در چهار مورد باید یک جور معنا شود و یک مورد باید جور دیگری معنا شود.

توضیح آن که: جمله مورد بحث «و حفظة سرّ الله» است؛ چند سطر بعد؛ چند سطر بعد آمده است و اختاركم لسره» آنگاه پس از چند سطر دیگر آمده است: «و حفظة لسرّه»، و در اواخر زیارت آمده است: فَبِحَقِّ مَنِ ائْتَمَنَکُمْ عَلی سِرِّهِ.

این چهار مورد، اگر دلیلش روایات صعب مستصعب است باید یکجور معنا شود و اگر دلیلش عندنا «سر» است باید یکجور معنا شود و اگر دلیلش «عندنا سرّ من الاسرار» است باید یکجور معنا شود، اگر دلیلش «أمرنا صعب» ⁽²⁾است باید یکجور معنا شود.

مورد پنجم این جمله است: «مؤمن بسرکم و علانیتکم»، این جمله معنایش با چهار مورد قبل فرق دارد

سرّ الله که نزد ائمه است و سر ائمه چیست؟

حاصل فرق متوقف است بر اینکه تمام روایات: «أمرنا صعب مستصعب» حديثنا صعب مستصعب» روایات حرمت اذاعه سرّ، ⁽³⁾و روایات «عندنا سرّ من «الله» باید روی هم ریخته شود تا مشخص شود که استدلال به کدام روایات درست است و به کدام درست نیست و مشخص شود در این پنج جمله به چه باید استدلال شود تا مشخص می شود سر خدا چیست؟ و سرّ ائمه چیست؟

در ضمن روایاتی که می گوید: «اسرار ما را ملک مقرّب.... متحمل نمی شوند» و روایاتی که می گوید: «این ها متحمل می شوند هم مشخص می شود که چگونه است. گاهی تعبیر شده احدی غیر از خدا از این سر آگاه نیست یا تعبیر به ملک مقرب شده است ملائک غیر مقرّب که به طریق اولی نمی دانند نبی مرسل نمی داند انبیا غیر مرسل که به طریق اولی نمی دانند.

این تعارض روایات چگونه باید حل شود؟ بعضی از روایات می گویند: سرّ را ملک مقرّب و انبیا می دانند و بعضی می گویند نمی دانند باید بین حدیث و امر فرق گذاشته شود هرچند ما یک وجه جمع جهت رفع تعارض در مطلب چهارم (محدود بودن اهل سرّ) بیان کردیم.

بعد از روشن شدن این مطلب باید به سراغ این نکته برویم که آن سرّ چه بوده است؟ چه سری را خدا نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و ایشان نزد امیرالمؤمنین گذاشته است که ملائکه مقرّب، اطلاع از آن ندارد

این بحث تفصیل بسیار دارد؛ انسان با ورود به آن می فهمد که چقدر اطلاعاتش كم است.