احادیث منتخب از کتاب سفینه البحار

مشخصات کتاب

سرشناسه: قمی، عباس، 1254 - 1319.

Qomi,Abbas

عنوان قراردادی: سفینة البحارالانوار و مدینةالحکم والآثار. فارسی- عربی. برگزیده

عنوان و نام پديدآور: احادیث منتخب از کتاب «سفینه‌البحار»/ تالیف عباس قمی؛ گردآوری سید محمدجواد حیدریه‌الحسینی.

مشخصات نشر: اصفهان: کانون پژوهش، 1402.

مشخصات ظاهری: 432 ص.: نمونه.

شابک: 3500000 ریال:978-622-7062-49-6

وضعیت فهرست نویسی: فاپا

يادداشت زبان: فارسی - عربی.

يادداشت: کتاب حاضر برگزیده‌ای از کتاب «سفینة البحارالانوار و مدینةالحکم والآثار» تالیف عباس قمی است که خود فهرست کتاب «بحارالانوار» تالیف محمدتقی مجلسی است.

یادداشت: کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع: مجلسی، محمدباقربن محمدتقی، 1037 - 1111 ق. بحارالانوار -- فهرست مطالب

موضوع: احادیث شیعه -- نمایه‌ها

Hadith (Shiites) -- Texts -- Indexes

شناسه افزوده: حیدریه حسینی، سیدمحمدجواد، 1359-

رده بندی کنگره: BP135

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 9305273

اطلاعات رکورد کتابشناسی: فاپا

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

احادیث منتخب از کتاب

«سفینة البحار»

تألیف:

مرحوم حاج شیخ عبّاس قميّ قدّس سرّه

(1294 - 1359 ه-. ق)

گردآوری:

سیّد محمّدجوادحیدریّه حسینی

احادیث منتخب از کتاب «سفینة البحار»

تألیف: شیخ عبّاس قمی قدس سره

گردآورنده: سیّد محمّدجواد حیدریّه حسینی

ناشر: کانون پژوهش

سال چاپ: 1402

نوبت چاپ: اول

شمارگان: 1000 نسخه

شابک: 6-49-7062-622-978

قیمت: 350000 تومان

کلیه حقوق محفوظ است.

عکس

فهرست

حرف الألف

أبان...19

الآداب... 19

الأذان... 20

أرز... 21

الإیثار... 21

الأصل... 22

الأکل...23

الإیلاء... 25

الیاء... 26

أمرة المؤمنین... 27

الأمراء... 28

الأمل... 28

الأمن (المؤمن)... 29

التأویل... 33

حرف الباء

إبراهیم الخلیل (برهم)... 34

إبراهیم بن أدهم... 35

البواسیر... 35

البطن... 36

البغي... 37

البکاء... 37

إبلیس (بلس)... 39

البلاء... 40

البیض... 41

حرف التاء

التّجارة... 42

تسعه أشیاء... 43

التّفاح... 43

التّوبة... 44

حرف الثّاء

ثبت (التثبّت في الأمور)... 47

ثلاثیات من الخصال... 47

ثلاثة أشیاء... 48

ثمان من الخصال... 49

الثوم... 51

حرف الجیم

وصیة لجابر الجعفيّ... 52

الجنّ... 53

الجنون... 54

الجود... 54

الجار... 55

الاجتهاد... 56

الجاهل... 57

حرف الحاء

الحبّ... 58

الحجّ...60

الطّواف... 61

ماء زمزم... 62

الصّلاة علی النبیّ وآله...62

زیارة الإمام... 63

آداب القادم من مکّة... 63

الحجامة... 64

الحذر... 65

الحارث الاعور... 65

الحرارة... 66

الحرز... 66

الحرص... 67

الحرام... 68

الحَرَم... 68

الحزم... 69

الحزن... 69

الحَسَب... 71

الحسد... 72

مکارم أخلاق الحسن علیه السلام... 72

حسن الخلق... 74

الإحسان... 75

الحفظ... 75

الحقیر... 77

الحقّ... 78

الحلف... 82

الحلال... 83

الحلاوة... 83

حمّاد بن عیسی... 84

وصیّة لمحمّد بن الحنفیّه... 85

الأحمق... 86

الحاجة... 86

الحیاء... 88

إحیاء لیلتي القدر... 88

حرف الخاء

الخبز... 90

حسن الخاتمة... 91

الخاتم... 92

وصیّة الی خثیمة... 92

الخدم... 93

الخفاء... 94

الإخلاص... 94

حسن الخلق... 95

سوء الخلق... 97

خلوة... 97

الأخلاق... 98

مدح المختار. 99

حرف الدّال

الدّابة... 101

في الدّواجن (حیوانات اهلی)... 103

الدّعاء... 103

الدّنیا... 110

الدّار... 110

الدَّین... 111

الرّبا في الدَّین... 113

حرف الذال

الذّئب... 114

الذِّکر... 114

البرّ... 115

الذّنب... 116

في ذمّ الإذاعة (الاِفشاء)... 117

حرف الرّاء

الرّیاسة... 118

الرّؤیا... 119

الرّیاء...122

موعظة شریفة... 123

فضل جعفر بن أبيطالب علیه السلام... 124

أربعٌ... 125

أربعةٌ... 126

صلة الرّحم... 126

الرّحمة... 132

الرّداء... 133

الرّزق... 133

ما یزید في الرّزق... 133

الرّستاق... 139

الرّضا علیه السلام... 139

الرّضا والتّسلیم... 139

الرّفع... 141

مدح الرّفق... 141

الرّمّان... 142

الرّهن... 143

حرف الزّاء

الزّرع... 144

الزّکام... 145

الزّنبور... 145

فضل التّزویج... 146

حرف السّین

سأر (سؤر)... 147

في السّؤال... 148

سبع مواطن... 150

سبعة في ظلّ عرشه تعالی... 151

في الخصال السّتّ... 152

السّتر... 153

السّجود... 154

توقیر المسجد... 155

السّخاء... 156

السّراج والسّرج... 158

السّرّ... 159

السّریرة... 159

السّرور... 160

الإسراف... 161

السّعادة... 163

السّفر...163

السّفلة... 167

السّقم... 168

الإسلام... 169

التّسلیم... 170

السّلام... 170

الّذین لا یسلّم علیهم... 171

سلمان رحمه اللّه... 172

سلیمان علیه السلام...174

الرّیاء والسّمعة... 174

الإسم الأعظم... 175

حرف الشّین

الشوم... 177

الأمر المشتبه... 177

الأشجار... 178

الشّدّة... 179

شرب الماء... 179

من یتقی شرّه... 180

الشّرط... 180

الشّیطان... 180

فضل زیارةالحسین علیه السلامفی شعبان... 182

شُغل... 182

النهي عن الاستشفاء بالمیاه الحارّة...183

علامات الشّقاء... 183

الاستدراج... 184

الشّکر... 185

الشّک... 189

الشّکایة... 189

الشّماتة... 191

حدود المشورة... 191

شهاب بن عبد ربّه [علم الإمام]... 192

فضل الشّهداء... 193

ذکر من کان موته في حکم الشّهادة... 194

في من تقبل شهادته... 195

شهادة النّساء... 196

أعمال أوّل کلّ شهر... 197

ذمّ الشّهرة... 197

الشّیب... 198

مدح الشّیعة... 199

الشّیعة... 200

صفات الشّیعة... 201

حرف الصّاد

کیف أصبحت؟... 202

الصّبر... 202

إصبع... 204

أصحاب الأئمّة:...204

مصحف... 205

صدر المجلس... 205

الصّداع و علاجه... 206

الصّدقة... 207

في أقسام الصّدقة... 210

الصّدقة والصّداقة... 211

الصّدیق... 215

المجالسة... 217

الصّعب... 218

الصّاعقة... 218

الإصلاح بین الناس... 219

صلاة اللّیل... 219

الصّلاة علی محمّدوآله:... 220

حدیث مشتمل علی فوائد... 222

الصّوم... 223

موعظة من السّجّاد علیه السلام... 224

حرف الضّاد

الضّحک... 227

الضّیف... 228

حرف الطاء

الطّبّ... 231

ثواب إماطة الأذی عن الطّریق... 234

الطّعم والإطعام... 236

فضل إطعام الطّعام... 237

الطّعام... 239

الطّلب... 242

صفات أبوطالب علیه السلام... 242

الطّلاق... 243

الطّمع... 244

الطّوع والطّاعة... 246

من الرّوایات في «طوبی»... 247

الطّیرة... 248

حرف الظّاء

الظّنّ...250

حرف العین

العبادة...253

عبدالعظیم الحسنی بن‌عبداللّه... 255

في التّفکر و الاعتبار... 257

العجب... 258

في العدالة... 259

العروج والمعراج... 260

طعام العرس... 261

العرش... 261

عرض الأعمال:... 262

المعروف... 263

وجوب المعرفة... 264

العزب والعزوبة... 266

الزّمان الّذي فیه حلّت العزوبة... 267

ما أوحی الله تعالی إلی عزیر... 268

العزلة... 269

خصال المؤمنین... 271

کلام العصفور لسلیمان علیه السلام... 273

التّعاطف و التّودّد... 274

عطیّة العوفي... 275

فضیلة العفّة... 275

التّعقیب... 277

العقب والعاقبة... 278

العقل... 279

فضل العاقل علی الجاهل... 280

العلم... 281

من علامات الإمام... 286

أربع خصال... 288

توصیف عليّ بن موسی علیه السلام... 288

أولاد الرّضا علیه السلام... 290

ذریّة النّبيّ علیه وآله السّلام... 291

العمر... 293

الظّنّ... 293

مجلس / عمر بن عبدالعزیز... 294

عمران بن محمّد بن عمران بن عبداللّه الأشعری القمی... 294

المردود والمقبول... 295

ستر العورة... 296

إعانة الزّوجة... 296

التّعییر... 297

حرف الغین

البقاء (الغداء)... 299

الغراب... 300

الاغترار... 300

ذمّ الغشّ... 301

الغضب... 302

الاستغفار... 303

الغفلة... 305

الغمّ... 306

کثرة المال... 307

الیأس (غنی النّفس)... 308

الغیرة... 309

الغیبة... 310

حرف الفاء

مدح الفأل الحسن... 313

ذمّ الافتاء بالرّأي... 314

موت الفجأة... 315

المفاخرة... 315

عوض فدک... 316

الفسق... 317

الفقر... 317

مدح الکفاف... 318

التّفکر... 320

التّفویض... 316

حرف القاف

التّقبیل... 318

القرآن... 319

القرآن: سورة الحمد... 320

القرآن: آیة الکرسیّ... 320

فضل آیة آخر سورة الکهف... 321

فضل سورة یس... 322

فضل سورة التّوحید والفاتحة والمعوّذتین... 322

النّصیحة؛ علم القرآن؛ أهله... 323

القرب والقرابة... 325

مدح الاقتصاد... 326

القضاء... 327

القُضاة... 327

القلب... 328

قم... 329

القناعة... 331

القول الحسن... 332

المقام والقیامة... 333

حرف الکاف

الکبر... 335

مدح کتمان السّرّ... 338

ذمّ کتمان العلم... 339

الکذب... 340

کظم الغیظ... 342

الکفاف... 344

الکلام... 345

حرف اللّام

اللّباس... 346

الَّبَن (شیر)... 346

اللُّبان (کندر)... 347

ذمّ اللّجاجة... 348

اللّسان... 349

ما نسبه‌النّاس إلی الأنبیاء:... 350

اللّعن... 351

اللّقاء... 354

اللّهو... 355

حرف المیم

المتعة... 356

معنی «مَن مَثَّلَ مَثَلاً...»... 357

المدح... 357

المروّة... 358

المشط... 360

الملح... 361

الموت... 362

المال... 366

المنجیات... 367

حرف النّون

النّحلة... 369

علم النحو... 369

النّساء... 370

النّسیان... 375

سیّد الأعمال... 376

النّمیمة... 377

ینبغي لکلّ مَن حملت إلیه النّمیمة ستة امورٍ... 378

موعظة أمیرالمؤمنین لنوف البکالي... 379

النّوم... 382

النّیّة... 384

حرف الواو

وثق (کلام عارف)... 385

ودع (الإیمان المستقرّ و المستودع)... 385

الورع... 387

الوسوسة وما یُدعی لدفعها... 387

وصیّة الخصر لموسی علیهما السلام... 389

من وصایا رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)... 391

وصیّة أمیرالمؤمنین علیه السلام للحُسَین علیه السّلام... 392

من الوصایا... 393

وصیّة الصّادق7 لحمران... 394

وصیّة أبيمحمّد الحسن العسکريّ علیه السّلام لشیعته... 395

الوضوء... 397

التّواضع... 399

الوفاء بالوعد والعهد... 402

المواعظ النّافعات... 403

التّقوی... 409

التّوکّل... 410

حقوق الوالدین... 411

عقوق الوالدین... 412

من صفات أولیاء الله تعالی... 414

التّهمة... 415

حرف الهاء

الهدیّة... 417

الهدایة... 418

من علائم ظهور المهديّ علیه السلام... 419

المهلکات... 422

الهمّ والغمّ... 422

الفرق بين الهمّ و الغمّ... 424

الهندباء (کاسنی)... 425

الهوی... 427

حرف الیاء

الیقین... 428

الیمین... 430

الأیّام... 431

بسم الله الرّحمن الرّحیم

الحمدللّه رب العالمین والصّلاة والسّلام علی رسول‌الله و آله الأخیار صلّی‌الله علیهم اجمعین واللَّعنة الدائمة علی اعدائهم اجمعین الی یوم الدّین.

عن الباقر علیه السلام: انّ حدیثنا یحیی القلوب ⁽¹⁾(همانا سخن ما، دلها را زنده می‌کند)

امّا بعد: اهمیّت علم حدیث و آثار اهل‌بیت عصمت و طهارت: بر اهل اطّلاع پوشیده نیست و همواره باید به دید عظمت و عزّت، بدان نگریست، چون سود این علم برای جامعه اسلامی از سایر علوم بیشتر است و کتاب شریف بحارالانوار علّامه بزرگوار مجلسی؛ (1037 - 1111ه-.ق) در این جهت پیشتاز می‌باشد و محدّث جلیل‌القدر مرحوم حاج شیخ عباس قمی؛ (1294 - 1359 ه-.ق) ، فهرستی موضوعی بر این کتاب به نام «سفینة البحار» نوشته‌اند که مورد قبول بزرگان واقع شد؛ به طوری که نقل شده از مرحوم آیة اللّه خوئی؛ (1317 - 1415 ه-. ق) ، سؤال شد که اگر شما در شرایطی واقع شوید که جهت مطالعه، تنها امکان انتخاب یک کتاب را داشته باشید، چه کتابی را برمی‌گزینید؟! و ایشان در پاسخ فرموده بودند: سفینة البحار محدّث قمی را.

بدین جهت نیز این کمترین هم، یک دوره این کتاب شریف را مطالعه کردم و احادیثی که در باب‌های مختلف، به نظرم جالب‌تر بود، یادداشت نمودم و اکنون در اختیار شیفتگان احادیث عترت: قرار می‌دهم، باشد که همه از این بوستان، خوشه بچینند و

با به کار بستن محتوای آن به سعادت و کمال دنیا و آخرت، دست یابند.

و چند نکته را متذکّر می‌شوم:1- ترجمه احادیث با لحاظ ترجمه سفینة البحار جناب آقای هادی صلواتی و دیگر ترجمه‌ها که در فضای مجازی و یا در نرم‌افزار جامع الاحادیث و یا در بعض کتب حدیثی موجود بوده، نوشته شده و در مواردی به بعض کتاب‌های لغت، مراجعه شده است.

2- آدرس سفینة البحار از چاپ هشت جلدی (دارالاسوة للطّباعة والنّشر) انتخاب گردیده است.

3- آدرس کتاب‌هایی که در سفینة البحار ذکر شده؛ اعمّ از بحارالانوار و غیره از چاپ مذکور و ترجمه آقای هادی صلواتی و بعض کتب حدیثی و یا فضای مجازی اخذ گردیده است.

4- برای این که اسناد احادیث این کتاب، از جانب مؤلّف، متصل به سلسله روات گردد، فقیه محقّق حضرت آیة اللّه حاج شیخ هادی نجفی (زید عزّه) صورت اجازه نقل روایت به این کمترین، اعطاء فرمودند و از جمله آن اجازات، اجازۀ نقل روایتی است که مرحوم آیةاللّه حاج شیخ محمدعلی اراکی (1312 - 1415 ه-. ق) از محدث قمی؛ به شخص ایشان افاضه نموده‌اند.

5- در پایان از راهنمایی‌های حضرت آیةاللّه نجفی که در رفع نواقص این نوشته داشته‌اند و همچنین از دوست بزرگوارم آقای مهدی رضوی که در تهیه متن عربی، زحمت کشیده‌اند، سپاس فراوان دارم.

والحمدللّه ربّ العالمین

13/9/1402 ش.

20 جمادی الاولی 1445ق.

سیّد محمدجواد بن سید کمال‌الدّین

حیدریّه حسینی

حرف الألف

أبان

و روي أيضا: أنّ الصادق عليه السّلام قال له: ناظِر أهل المدينة فإنّي أحبّ أن يكون مثلك من رواتي و رجالي. مات سنة (141).

و قال الصادق عليه السّلام لمّا أتاه نعيه ⁽¹⁾:

أما و الله لقد أوجع قلبي موت أبان. ⁽²⁾

نیز روایت شده است که امام صادق علیه السلام به وی فرمود: با مردم مدینه مناظره کن؛ چون من دوست دارم که چون تویی از راویان و رجال من باشد. وی در سال 141 رحلت کرد.

و امام صادق علیه السلام با شنیدن خبر مرگش فرمود: آری به خدا سوگند، مرگ ابان دل مرا به درد آورد. ⁽³⁾

الآداب

قال الصادق عليه السّلام: مِنْ أَخْلاَقِ اَلْجَاهِلِ اَلْإِجَابَهُ قَبْلَ أَنْ یَسْمَعَ، وَ

اَلْمُعَارَضَهُ قَبْلَ أَنْ یَفْهَمَ وَ اَلْحُکْمُ بِمَا لاَ یَعْلَمُ. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام فرمود: از خوی جاهل، پاسخ دادن پیش از شنیدن سخن و ستیز، قبل ازدرک مطلب و حکم به چیزی است که نمی‌داند. ⁽²⁾

الأذان

شكىٰ هشام بن إبراهيم الى الرضا عليه السّلام سقمه و أنّه لا يولد له، فأمره أن يرفع صوته بالأذان في منزله، قال: ففعلت ذلك فأذهب الله عنّي سقمي و كثر ولدي. ⁽³⁾

هشام بن ابراهیم از بیماری‌اش به امام رضا شکایت کرد و گفت که بچه‌دار نمی‌شود، آن حضرت به وی امر کرد در خانه‌اش صدا به اذان بلند کند. هشام گفته است: من چنین کردم و خداوند بیماری مرا بهبود بخشید و فرزندانم فراوان گشتند. ⁽⁴⁾

شكىٰ رجل الى أبي عبد الله عليه السّلام الفقر، فقال: أَذِّنْ کُلَّمَا سَمِعْتَ اَلْأَذَانَ کَمَا یُؤَذِّنُ اَلْمُؤَذِّنُونَ. ⁽⁵⁾

مردی از فقر به امام صادق علیه السلام شکایت کرد آن حضرت به وی فرمود: هرگاه صدای اذان را شنیدی همانند مؤذّن، اذان بگو. ⁽⁶⁾

أرز

عيون أخبار الرضا عليه السّلام: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: سَیِّدُ طَعَامِ اَلدُّنْیَا وَ اَلْآخِرَهِ اَللَّحْمُ ثُمَّ اَلْأَرُزُّ. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: سرور طعام دنیا و آخرت، گوشتاست و سپس برنج. ⁽²⁾

الإیثار

الخصال: عن الصادق عليه السّلام: خَصْلَتَانِ مَنْ کَانَتَا فِیهِ وَ إِلاَّ فَاعْزُبْ ثُمَّ اُعْزُبْ ثُمَّ اُعْزُبْ قِیلَ وَ مَا هُمَا قَالَ اَلصَّلاَهُ فِی مَوَاقِیتِهَا وَ اَلْمُحَافَظَهُ عَلَیْهَا، وَ اَلْمُوَاسَاهُ. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند: دو صفت است که هرکس نداشت از او دوری کن، دوری کن، دوری کن! عرض شد: آن دو چیست؟ فرمودند: نماز خواندن به وقت و مواظبت بر آن و مواسات و همدردی (با دیگران).

النبويّ صلّى‌الله عليه و آله وسلّم: یَا عَلِیُّ سَیِّدُ اَلْأَعْمَالِ ثَلاَثُ خِصَالٍ إِنْصَافُکَ اَلنَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ وَ مُوَاسَاتُکَ اَلْأَخَ فِی اَللَّهِ (عزّ و جلّ، وَ ذِکْرُ اَللَّهِ تَعَالَی عَلَی کُلِّ حَالٍ). ⁽⁴⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: ای علیّ، سرور اعمال، سه ویژگی است، رفتار منصفانه‌ات با مردم،

و یاری کردن برادر دینی، و یاد خداوند در هر حال. ⁽¹⁾

الأصل

السرائر: من جامع البزنطي، قال الرضا عليه السّلام: عَلَیْنَا إِلْقَاءُ اَلْأُصُولِ إِلَیْکُمْ وَ عَلَیْکُمُ اَلتَّفَرُّعُ. ⁽²⁾

امام رضا علیه السلام فرمود: بیان اصول با ماست و فرع زدن با شما. و قال الصادق عليه السّلام: إِنَّمَا عَلَیْنَا أَنْ نُلْقِیَ إِلَیْکُمُ اَلْأُصُولَ وَ عَلَیْکُمْ أَنْ تُفَرِّعُوا. ⁽³⁾

و نیز امام صادق علیه السلام فرمود: فقط بر ماست که اصول را در دسترس شما قرار دهیم و بر شماست که به ایجاد فرع‌های آن بپردازید.

الارشاد: و قال أمير المؤمنين: مَنْ کَانَ عَلَی یَقِینٍ فَأَصَابَهُ شَکٌّ فَلْیَمْضِ عَلَی یَقِینِهِ فَإِنَّ اَلْیَقِینَ لاَ یُدْفَعُ بِالشَّکِّ. ⁽⁴⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: هرکه به چیزی یقین دارد و سپس در آن، دچار شک شود، باید بر یقین پیشین خود رفتار کند، چرا که یقین با شک، دفع نمی‌شود.

عوالی اللّئالی: قال الصادق عليه السّلام: کُلُّ شَیْءٍ مُطْلَقٌ حَتَّی یَرِدَ فِیهِ نَصُّ. ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هر چیزی اطلاق دارد تا آن که نصّی [بر تقیید] آن وارد شود.

قال أبو عبد الله عليه السّلام لمسعدة بن صدقة: کُلُّ شَیْءٍ هُوَ لَکَ حَلاَلٌ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّهُ حَرَامٌ بِعَیْنِهِ فَتَدَعَهُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِکَ وَ ذَلِکَ مِثْلُ اَلثَّوْبِ یَکُونُ قَدِ اِشْتَرَیْتَهُ وَ هُوَ سَرِقَهٌ أَوِ اَلْمَمْلُوکِ عِنْدَکَ وَ لَعَلَّهُ حُرٌّ قَدْ بَاعَ نَفْسَهُ أَوْ خُدِعَ فَبِیعَ أَوْ قُهِرَ أَوِ اِمْرَأَهٍ تَحْتَکَ وَ هِیَ أُخْتُکَ أَوْ رَضِیعَتُکَ وَ اَلْأَشْیَاءُ کُلُّهَا عَلَی هَذَا حَتَّی یَسْتَبِینَ لَکَ غَیْرُ ذَلِکَ أَوْ تَقُومَ بِهِ اَلْبَیِّنَهُ. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام به مسعدة بن صدقه فرمود: هر چیزی بر تو حلال است تا آنکه بدانی حرام عینی است بنابراین خود، شخصاً آن را ترک کن و این مانند لباسی است که خریده‌ای ولی دزدی است یا برده‌ای نزد توست که شاید آزاده بوده و خود را فروخته یا با فریب، فروخته شده و یا (به زور گرفته) و بر وی چیره شده باشند، یا زنی که همسر توست ولی در واقع خواهر (اصلی) یا خواهر رضاعی توست، همه چیز اینگونه است تااین که بر تو خلافش آشکار شود یا برهان روشنی بر آن اقامه شود.

الأکل

عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: مَنْ أَکَلَ لُقْمَهَ حَرَامٍ لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلاَهٌ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً وَ لَمْ تُسْتَجَبْ لَهُ دَعْوَهٌ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً وَ کُلُّ لَحْمٍ یُنْبِتُهُ اَلْحَرَامُ فَالنَّارُ أَوْلَی بِهِ وَ إِنَّ اَللُّقْمَهَ اَلْوَاحِدَهَ تُنْبِتُ اَللَّحْمَ. ⁽²⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که فرمود: هرکه لقمه‌ای حرام بخورد نمازش تا چهل شب پذیرفته نمی‌شود و دعایش تا چهل صبح برآورده نمی‌گردد و هر گوشتی که از حرام

می‌روید آتش برای آن سزاوارتر است و یک لقمه هم گوشت را می‌رویاند.

روي بالطريقين أنّه قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: اَلْمُؤْمِنُ یَأْکُلُ فِی مِعَاءٍ وَاحِدٍ، وَ اَلْکَافِرُ یَأْکُلُ فِی سَبْعَهِ أَمْعَاءٍ.

بيان: قد كثرت كلمات الفريقين في معنى هذا الخبر، و محصّله أنّ المؤمن لا يأكل الّا من الحلال و يجتنب الحرام و الشبهة، و الكافر لا يبالي ما أكل و كيف أكل و من أين أكل، فعلى هذا مأكل الكافر أكثر من مأكل المؤمن، و خصّت السبعة بالذكر كما يذكر السبعون في مثل هذا الموضع، قال الله تعالى: إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً ⁽¹⁾

از طریق شیعه و سنّی روایت شده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: مؤمن به یک روده می‌خورد و کافر به هفت روده.

سخنان شیعه و سنّی پیرامون این خبر بسیار است و حاصلش اینست که مؤمن فقط از حلال می‌خورد ولی از حرام و شبهه‌ناک دوری می‌کند بنابراین خوردنگاه‌های کافر بیشتر از مؤمن است. در این حدیث به ویژه از «هفت» نام برده چنانکه خداوند از«هفتاد» استفاده کرده و فرموده است: «اگر برای آنان هفتاد بار هم آمرزش طلبی، هرگز خداوند ایشان را نمی‌آمرزد».

و قال الصادق عليه السّلام: أَطِیلُوا اَلْجُلُوسَ عَلَی اَلْمَوَائِدِ فَإِنَّهَا سَاعَهٌ لاَ تُحْسَبُ مِنْ أَعْمَارِکُمْ.

بيان: لعل المراد: من أعماركم التي تحاسبون عليها ⁽²⁾

و امام صادق علیه السلام فرمود: نشستن بر سر سفره‌ها را طولانی کنید چون هنگامی است که جزو عمرهای شما محسوب نمی‌شود.

شاید مراد از عمرهای شما آن باشد که: بر آن مورد حساب واقع می‌شوید (یعنی زمان نشستن سر سفره، از ایّام عمر شما محسوب نشده و بازخواست نمی‌گردید).

قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: مَنْ تَتَبَّعَ مَا یَقَعُ مِنْ مَائِدَتِهِ فَأَکَلَهُ ذَهَبَ عَنْهُ اَلْفَقْرُ وَ عَنْ وُلْدِهِ وَ وُلْدِ وُلْدِهِ إِلَی اَلسَّابِعِ. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرکه به دنبال چیزهایی که از سفره بیرون افتاده، بگردد و آن را بخورد، فقر از او و فرزندش و فرزندان فرزندش تا هفت پشت برداشته می‌شود.

و قال أمير المؤمنين عليه السّلام: کُلُوا مَا یَسْقُطُ مِنَ اَلْخِوَانِ فَإِنَّ فِیهِ شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ بِإِذْنِ اَللَّهِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ یَسْتَشْفِیَ بِهِ. ⁽²⁾

و امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: از آنچه بیرون سفره افتاده بخورید؛ چرا که به اذن خدا، برای کسی که از آن شفا بطلبد بهبودی از هر درد است.

قال أمير المؤمنين عليه السّلام: اَلْمُسْتَأْکِلُ بِدِینِهِ حَظُّهُ مِنْ دِینِهِ مَا یَأْکُلُهُ. ⁽³⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: کسی که دینش را مایه نان خوردنش می‌کند، بهره‌اش از دین به اندازه آن چیزی است که می‌خورد.

الإیلاء

عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: اَلْإِیلاَءُ أَنْ یَحْلِفَ اَلرَّجُلُ عَلَی اِمْرَأَتِهِ أَنْ لاَ

یُجَامِعَهَا فَإِنْ صَبَرَتْ عَلَیْهِ فَلَهَا أَنْ تَصْبِرَ وَ إِنْ رَفَعَتْهُ إِلَی اَلْإِمَامِ أُنْظِرَ أَرْبَعَهَ أَشْهُرٍ ثُمَّ یَقُولُ لَهُ بَعْدَ ذَلِکَ إِمَّا أَنْ تَرْجِعَ إِلَی اَلْمُنَاکَحَهِ وَ إِمَّا أَنْ تُطَلِّقَ فَإِنْ أَبَی حَبَسَهُ أَبَداً؛ و روي عن أمير المؤمنين عليه السّلام: أنّه بنى حظيرة ⁽¹⁾

من قصب و جعل فيها رجلا آلى من امرأته بعد الأربعة أشهر، فقال عليه السّلام: إمّا أن ترجع الى المناكحة و إمّا أن تطلّق و الّا حرّقت عليك الحظيرة. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: «ایلاء» آنست که مرد دربارۀ همسرش سوگند بخورد با او هرگز مجامعت نکند، پس اگر زن بر شوهرش صبر کند، بر اوست که شکیبایی بورزد، و چنانچه به حاکم شرع، مراجعه کند، حاکم، شوهرش را تا چهار ماه مهلت می‌دهد، سپس بعد از چهار ماه به مرد می‌گوید یا به زندگی زناشویی برگردد، یا او را طلاق بدهد، اگر مرد قبول نکرد، او را زندان ابد می‌کند، نیز از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده: کلبه‌ای از نی ساخت و در آن، مردی را که پس از چهار ماه هنوز به همسرش پشت کرده بود، زندانی ساخت و فرمود: یا به پیوند ازدواجت بازمی‌گردی، یا او را طلاق می‌دهی، و الّا این کلبه را بر سرت به آتش می‌کشم.

الیاء

الباقري عليه السّلام: في خطبة أمير المؤمنين عليه السّلام بالكوفة قال: أَنَا اسْمِی فِی الْاِنْجِیلِ اِلْیا ⁽³⁾

در حدیثی از امام باقر علیه السلام آمده است که امیر مؤمنان علیه السلام در خطبه خود در کوفه فرمود: منکسی هستم که در انجیل، «الیاء» نامیده شده‌ام.

أمرة المؤمنین

في تسمية أمير المؤمنين عليه السّلام بإمرة المؤمنين، و أمر النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: أن يسلّموا عليه بهذا الاسم. ⁽¹⁾

در نام گرفتن امیرالمؤمنین علیه السلام به امارت مؤمنان و فرمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به این که با این نام به آن حضرت سلام کنند.

سئل الصادق عليه السّلام: عن القائم عليه السّلام يسلّم عليه بإمرة المؤمنين؟ قال عليه السّلام: لا، ذاك اسم سمّى الله به أمير المؤمنين عليه السّلام، لم يسمّ به أحد قبله و لا يتسمى به بعده الّا كافر. قال: جعلت فداك، كيف يسلّم عليه؟ قال: يقولون: السلام عليك يا بقيّة الله. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام دربارۀ حضرت قائم علیه السلام پرسیده شد: آیا بر ایشان به عنوان «امیر مؤمنان» سلام می‌کنند؟ فرمود: نه، آن نام را خدا مخصوص امیرالمؤمنین علیه السلام ساخته است و پیش از او کسی بدان نام، نامیده نشده و بعد از او هم جز کافر، آن را بر خود نمی‌بندد. عرض کرد: قربانت گردم، پس چگونه بر او سلام می‌کنند؟ فرمود: می‌گویند السلام علیک یا بقیةاللّه.

الباقري عليه السّلام: لم يتسمّ باسم أمير المؤمنين عليه السّلام غير علیّ الّا

مفتر كذّاب. ⁽¹⁾

در حدیثی از امام باقر علیه السلام آمده است: کسی جز علی علیه السلام ، امیرالمؤمنین نام نگرفته است مگر افترا زنندۀ دروغگو.

الأمراء

الخصال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: صنفان من أمّتي إن صلحا صلحت أمّتي و إذا فسدا فسدت أمّتي، قيل: يا رسول الله، و من هما؟ قال: الفقهاء و الامراء. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دو گروه از امّت هستند که اگر شایسته باشند، امّتم نیز صالح می‌گردند و اگر فاسد شوند، امّت من را نیز به تباهی می‌کشند. گفته شد، آنان کیانند؟ فرمود: فقیهان و امیران.

الأمل

الصادقي عليه السّلام: ان الله تعالى يقول: و عزّتي و جلالي و مجدي و ارتفاعي على عرشي، لأقطعنّ أمل كلّ مؤمّل من الناس أمّل غيري باليأس، و لأكسونّه ثوب المذلّة عند الناس، و لأنحّينّه من قربي، و لأبعدنّه من وصلي، أ يؤمّل غيري في الشدائد و الشدائد بيدي؟و يرجو غيري و يقرع بالفكر باب غيري و بيدي مفاتيح الأبواب...الخ. ⁽³⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است: همان خداوند تعالی می‌فرماید: سوگند به عزّت و جلال و بلندی مقامم بر عرشم که، هرکس از غیر من آرزویی داشته باشد حتماً امید او را قطع می‌کنم و جامه خواری در میان مردم را بر او می‌پوشانم و او را از خود دور می‌گردانم، آیا در سختی‌ها به دیگری امید دارد در حالیکه برطرف شدن سختی‌ها به دست من است؟ آیا به دیگری امیدوار است و در فکر اوست که (در برطرف شدن سختی‌ها) درِ خانۀ دیگری را بکوبد در حالیکه کلید همه درها به دست من است.

كنز جامع الفوائد: قال أمير المؤمنين عليه السّلام: مَنْ أَیْقَنَ أَنَّهُ یُفَارِقُ اَلْأَحْبَابَ وَ یَسْکُنُ اَلتُّرَابَ وَ یُوَاجِهُ اَلْحِسَابَ وَ یَسْتَغْنِی عَمَّا یُخَلِّفُ وَ یَفْتَقِرُ إِلَی مَا قَدَّمَ کَانَ حَرِیّاً بِقِصَرِ اَلْأَمَلِ وَ طُولِ اَلْعَمَلِ. ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هرکس یقین کند که از دوستانش جدا می‌شود و در خاک مسکن می‌گزیند و با حساب روبه‌رو می‌گردد و از آنچه بر جای گذاشته، بی‌نیاز می‌شود و به کارش نمی‌آیند و به آنچه پیش فرستاده، احتیاج می‌یابد، سزاوار است رشته آرزو را کوتاه و دامنۀ عمل را گسترش دهد.

الأمن (المؤمن)

قال أمير المؤمنين عليه السّلام: اَلْمُؤْمِنُ مَنْ طَابَ مَکْسَبُهُ وَ حَسُنَتْ خَلِیقَتُهُ وَ صَحَّتْ سَرِیرَتُهُ وَ أَنْفَقَ اَلْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ وَ أَمْسَکَ اَلْفَضْلَ مِنْ کَلاَمِهِ وَ کَفَی اَلنَّاسَ شَرَّهُ وَ أَنْصَفَ اَلنَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ. ⁽²⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: مؤمن کسی است که کسبش پاک و اخلاقش نیکو و درونش درست باشد و زیادی مال خود را انفاق کند و از زیادی سخن، خودداری نماید و مردم از

شرّ او در امان باشند و با آنان به انصاف رفتار کند.

عن الصادق عليه السّلام: إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُ اَلَّذِی إِذَا غَضِبَ لَمْ یُخْرِجْهُ غَضَبُهُ مِنْ حَقٍّ وَ اَلَّذِی إِذَا رَضِیَ لَمْ یُدْخِلْهُ رِضَاهُ فِی اَلْبَاطِلِ وَ اَلَّذِی إِذَا قَدَرَ لَمْ یَأْخُذْ أَکْثَرَ من ماله. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: همانا مؤمن کسی است که چون خشمگین شود از حق نمی‌گذرد؛ و آنگاه که خشنود می‌گردد، در باطل قدم نمی‌نهد و هنگامی که قدرت می‌یابد بیشتر از حقّ خود نمی‌گیرد.

قال أمير المؤمنين عليه السّلام: اَلْمُؤْمِنِ: بِشْرُهُ فِی وَجْهِهِ وَ حُزْنُهُ فِی قَلْبِهِ، أَوْسَعُ شَیْءٍ صَدْراً وَ أَذَلُّ شَیْءٍ نَفْساً، یَکْرَهُ اَلرِّفْعَهَ وَ یَشْنَأُ اَلسُّمْعَهَ، طَوِیلٌ غَمُّهُ بَعِیدٌ هَمُّهُ کَثِیرٌ صَمْتُهُ مَشْغُولٌ وَقْتُهُ، شَکُورٌ صَبُورٌ، مَغْمُورٌ بِفِکْرَتِهِ، ضَنِینٌ بِخَلَّتِهِ سَهْلُ اَلْخَلِیقَهِ لَیِّنُ اَلْعَرِیکَهِ، نَفْسُهُ أَصْلَبُ مِنَ اَلصَّلْدِ وَ هُوَ أَذَلُّ مِنَ اَلْعَبْدِ. ⁽²⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: شادی مؤمن در چهرۀ او، و اندوهش در دلش پنهان است، سینه‌اش از هر چیزی فراخ‌تر، و نفسش از هر چیزی خوارتر است، برتری‌جویی را زشت و ریاکاری را دشمن می‌شمارد، اندوه او طولانی، همّتش بلند، سکوتش فراوان، وقت او با (کار) گرفته شده، شکرگزار، شکیبا، ژرف‌اندیش است. از کسی درخواست ندارد، نرم‌خو، فروتن است. نفس او از سنگ خارا سخت‌تر، امّا در دین‌داری از بنده نیز رام‌تر است. (نهج‌البلاغه با ترجمه دشتی، ص708، حکمت 333).

و قال [علی بن الحسین] عليه السّلام: (اِنَّ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْإِنْفَاقُ عَلَی قَدْرِ)

الْإِقْتَارِ وَ التَّوَسُّعِ عَلَی قَدْرِ التَّوَسُّعِ، وَإِنْصَافُ النَّاسِ (مِن نفسه، وَابْتِدَاؤُهُ إِيَّاهُمْ بِالسَّلَام عَلَيْهِمْ). ⁽¹⁾ نیز امام [علی بن الحسین] علیه السلام فرمود: از اخلاق مؤمن، انفاق به اندازه شرایط سخت زندگی (تنگدستی) و گشاده‌دستی به اندازه گشایش در زندگی و رفتار منصفانه با مردم و پیش‌دستی کردن در سلام نمودن به مردم است.

الكافي: قال أبو عبد الله عليه السّلام: المُؤمِنُ حَسَنُ المَعُونَهِ خَفِیفُ المَؤُنَهِ جَیِّدُ التَّدبِیرِ لِمَعِیشَتِهَ لا یُلْسَعُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَینِ. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: مؤمن، دیگران را به نیکی یاری می‌دهد، کم‌هزینه است، زندگی خود را به خوبی اداره می‌کند و از یک سوراخ، دو بار گزیده نمی‌شود.

قال أمير المؤمنين عليه السّلام: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا نَظَرَ اعْتَبَرَ وَ إِذَا سَكَتَ تَفَكَّرَ وَ إِذَا تَكَلَّمَ ذَكَرَ وَ إِذَا اسْتَغْنَی شَكَرَ وَ إِذَا أَصَابَتْهُ شِدَّةٌ صَبَرَ فَهُوَ قَرِیبُ الرِّضَی بَعِیدُ السَّخَطِ یُرْضِیهِ عَنِ اللَّهِ الْیَسِیرُ وَ لَا یُسْخِطُهُ الْكَثِیرُ وَ لَا یَبْلُغُ بِنِیَّتِهِ إِرَادَتُهُ فِی الْخَیْرِ یَنْوِی كَثِیراً مِنَ الْخَیْرِ وَ یَعْمَلُ بِطَائِفَةٍ مِنْهُ وَ یَتَلَهَّفُ عَلَی مَا فَاتَهُ مِنَ الْخَیْرِ كَیْفَ لَمْ یَعْمَلْ بِهِ. ⁽³⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: مؤمن نگاهش پند و سکوتش اندیشه، سخنش ذکر و چون توانگر شود سپاس گوید و چون در سختی افتد شکیبایی پیشه سازد او زودخشنود و دیرخشم است. اندک نعمت الهی او را خشنود نماید و بسیار آن او را به طغیان و خشم

نیاورد. با اراده خیر به تمام نیت‌های خیرخواهانه خود دست نیابد، قصد خیر بسیار دارد ولی فقط به پاره‌ای از آنها جامه عمل پوشاند و بر آن امور خیری که عملی نشده افسوس می‌خورد که چرا آنها را عملی نساخته است.

عن الصادق عليه السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: مَنْ أَسْبَغَ وُضُوءَهُ وَ أَحْسَنَ صَلاَتَهُ وَ أَدَّی زَکَاتَهُ وَ کَفَّ غَضَبَهُ وَ سَجَنَ لِسَانَهُ وَ اِسْتَغْفَرَ لِذَنْبِهِ وَ أَدَّی اَلنَّصِیحَهَ لِأَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّهِ فَقَدِ اِسْتَکْمَلَ حَقَائِقَ اَلْإِیمَانِ وَ أَبْوَابُ اَلْإِیمَانِ مُفَتَّحَهٌ لَهُ. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام نقل شده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرکس خوب وضو بگیرد و نیکو نماز بگزارد و زکات مال خود را بدهد و خشم خود را نگه دارد و زبان خود را در اختیار گیرد و برای گناهان خویش طلب آمرزش کند و خیرخواه خاندان پیامبر خود باشد، به تحقیق، حقایق ایمان در او کامل شده و درهای بهشت به روی او باز است.

قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: لاَ تَنْظُرُوا إِلَی کَثْرَهِ صَلاَتِهِمْ وَ صَوْمِهِمْ وَ کَثْرَهِ اَلْحَجِّ وَ اَلْمَعْرُوفِ وَ طَنْطَنَتِهِمْ ⁽²⁾

بالليل، و لكن انظروا الى صدق الحديث و أداء الأمانة. ⁽³⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: به بسیاری نماز، روزه، حج، کارهای نیک و زمزمه‌های آنان در تاریکی شب ننگرید بلکه به راستگویی و ادای امانتشان بنگرید.

التأویل

قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: انّما أتخوّف على أمّتي من بعدي ثلاث خلال:

أن يتأولوا القرآن على غير تأويله، أو يتّبعوا زلّة العالم، أو يظهر فيهم المال حتّى يطغوا و يبطروا، و سأنبّئكم المخرج من ذلك: امّا القرآن فاعملوا بمحكمه و آمنوا بمتشابهه... الخ.

و امّا العالِمُ فانتَظِروا فیئتَه و لا تتّبعُوا زلَّته و امّا المالُ فانّ المخرجَ منه شکرُ النّعمةِ و اداءُ حقِّه. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: من بر امّت خود از سه خصلت پس از مرگ خود می‌ترسم: از این که قرآن را به غیر از معنای حقیقی و صحیح آن تفسیر کنند یا این که از عالمی که دچار لغزش شده پیروی کنند یا در میان آنها ثروت زیاد شود به طوری که موجب سرکشی و سرمستی ایشان شود. من به زودی راه نجات از آن را به شما خبر خواهم داد، امّا راجع به قرآن، چاره اینست که به دستورات صریحش عمل کنید و به آیاتی که مضمونش، صریح نیست، ایمان قلبی داشته باشید و امّا راجع به دانشمندی که لغزش کرده منتظر باشید تا از خطای خود بازگردد امّا، مال چارۀ آن، شکر نعمت و ادای حقّ آن است.

حرف الباء

إبراهیم الخلیل (برهم)

الرضوي عليه السّلام: إِنَّمَا اِتَّخَذَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِبْرَاهِیمَ خَلِیلاً لِأَنَّهُ لَمْ یُرِدْ أَحَداً أَوْ لَمْ یَسْأَلْهُ أَحَداً قَطُّ غَیْرَ اَللَّهِ تَعَالَی.

در حدیث از امام رضا علیه السلام آمده است: خداوند به این سبب ابراهیم علیه السلام را خلیل خود گرفت که هیچ گاه کسی را از خود رد نکرد و از کسی جز خداوند تعالی، درخواست نکرد.

و في الصادقي عليه السّلام: لكثرة سجوده على الأرض، و في العسكریّ عليه السّلام: لِکَثْرَهِ صَلاَتِهِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ.

و در حدیثی از حضرت صادق علیه السلام نیز آمده است: به دلیل فراوانی سجده‌اش بر زمین، و امام عسکری علیه السلام فرمود: به سبب درود فراوانش بر محمد و آل او:.

و في النبويّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: لِإِطْعَامِ اَلطَّعَامِ وَ صَلاَتِهِ بِاللَّیْلِ وَ اَلنَّاسُ نِیَامٌ. ⁽¹⁾

و در روایتی از پیامبر آمده: به جهت این که دیگران را اطعام می‌کرد و در دل شب نماز

می‌گزارد در حالی که مردم خوب بودند.

إبراهیم بن أدهم

قال إبراهيم بن أدهم لعلیّ بن الحسين عليهما السّلام: لمّا رآه في طريق الحجّ بلا زاد و لا راحلة يمشي و هو صبیّ: أسألك بحقّ آبائك لما أخبرتنيبما تجوز المفاوز ⁽¹⁾بلا زاد، فقال: بل أجوز بزاد، و زادي أربعة أشياء: و هي انّي أرى الدنيا كلّها مملكة الله، و الخلق عبيده و اماءه و عياله، و الأسباب و الأرزاق بيده، و قضاء الله نافذ في كلّ أرض الله. ⁽²⁾

ابراهیم بن ادهم زمانی که علی بن الحسین علیهما السلام را در راه رفتن حج بدون زاد و مرکبی دید در حالی که آن حضرت کودکی بودند به ایشان عرض کرد: شما را به حقّ پدرانتان سوگند می‌دهم که به من بگویید از این بیابان‌های بی‌آب و علف و صحراهای سوزان چگونه بدون زاد و توشه عبور می‌کنید؟

حضرت فرمود: نه، من با زاد و توشه عبور می‌کنم!! زاد و توشۀ من چهار چیز است و آن عبارت است از این که: من همۀ دنیا را مملکت خداوند می‌بینم و همه خلق را بندگان و کنیزان و عیال او می‌بینم و اسباب و روزی‌ها را به دست او می‌بینم و قضای الهی را در تمام زمین خداوند، نافذ و جاری می‌بینم.

البواسیر

روي عن الرضا عليه السّلام: انّه شكى إليه رجل البواسير فقال: اكتب يس بالعسل و اشربه. ⁽³⁾

از حضرت رضا علیه السلام روایت شده است که مردی از درد بواسیر به آن حضرت شکایت کرد، به او فرمود: سورۀ «یس» را با عسل بنویس و آن عسل را بخور.

روي عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم انّه قال: ظهور البواسير و موت الفجأة و الجذام، من اقتراب الساعة. ⁽¹⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز روایت شده که فرمود: آشکار شدن بواسیر، مرگ ناگهانی و بیماری خوره، از نشانه‌های نزدیکی قیامت است.أقول: تقدّم في«أرز» انّ الأرز و البسر يوسّعان الأمعاء و يقطعان البواسير و يأتي في التّين و الغبيراء أنهما ينفعان من البواسير. ⁽²⁾

می‌گویم: ذیل مادۀ «ارز» گذشت که برنج و خرمای نارس، اندام‌های درونی شکم را وسعت می‌بخشند و بواسیر را قطع می‌کنند و ذیل ماده‌های «تین» ⁽³⁾و «غبیرا» ⁽⁴⁾نیز می‌آید که آن دو نیز برای درمان بواسیر سودمندند.

البطن

عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: أَبْعَدُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا لَمْ يُهِمَّهُ إِلَّا بَطْنُهُ وَ فَرْجُهُ. ⁽⁵⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: دورترین لحظه‌ای که بنده از خدا دارد زمانی است

که تمام تلاش و همّت او صرف شکم و شهوتش گردد.

البغي

عن الصادق عليه السّلام قال: كان رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم يتعوّذ في كلّ يوم من ستّ: مِنَ اَلشَّکِّ وَ اَلشِّرْکِ وَ اَلْحَمِیَّهِ وَ اَلْغَضَبِ وَ اَلْبَغْیِ وَ اَلْحَسَدِ. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در هر روز از شش چیز به خداوند پناه می‌برد: شک و شرک و جانب‌داری نابجا، خشم، ستم و حسادت.أمالي الطوسیّ: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: ثلاثة من الذنوب تعجّل عقوبتها و لا تؤخّر الى الآخرة، عقوق الوالدين، و البغي على الناس، و كفر الإحسان. ⁽²⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: سه گناه است که عقوبتش به زودی (در دنیا) به انسان می‌رسد و به آخرت نمی‌افتد: بدرفتاری با پدرومادر، و ستم بر مردم، و ناسپاسی در برابر نیکی دیگران.

البکاء

قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: مِنْ عَلاَمَاتِ اَلشَّقَاءِ جُمُودُ اَلْعَیْنِ وَ قَسْوَهُ اَلْقَلْبِ وَ شِدَّهُ اَلْحِرْصِ فِی طَلَبِ اَلرِّزْقِ وَ اَلْإِصْرَارُ عَلَی اَلذَّنْبِ. ⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: از نشانه‌های بدبختی، خشکی چشم و سنگدلی و شدت آز و طمع در طلب دنیا و پافشاری بر گناه است.

و عن علیّ بن الحسين عليه السّلام قال: لَيْسَ اَلْخَوْفُ مَنْ بَكَي وَ جَرَتْ دُمُوعُهُ مَا لَمْ يَكُنْ لَهُ وَرَعٌ يَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِي اَللَّهِ وَ إِنَّمَا ذَلِكَ خَوْفٌ كَاذِبٌ. ⁽¹⁾

از امام علی بن الحسین علیهما السلام روایت شده که فرمود: خوف (از خداوند) آن نیست که کسی گریه کند و اشکهایش جاری شود مادامی که ورعی برای او نباشد که او را از معاصی خداوند باز دارد و این (گریه بی‌ورع) همان ترس دروغین است.

عن أبي جعفر عليه السّلام قال: كان فيما ناجى الله تعالى به موسى عليه السّلام على الطور أن يا موسى أبلغ قومك انّه ما يتقرّب الیّ المتقرّبون بمثل البكاء من خشيتي، و ما تعبّد لي المتعبّدون بمثل الورع عن محارمي و ما تزيّن لي المتزيّنون بمثل الزهد في الدنيا. ⁽²⁾

از امام باقر علیه السلام است که فرمود: در نجوای خداوند با حضرت موسی علیه السلام در کوه طور، خداوند به وی فرمود: ای موسی، به قومت برسان که متقرّبان به من نمی‌توانند با چیزی مانند گریه از خوف من به من نزدیک گردند و متعبّدان با چیزی همانند پرهیز از حرام‌هایم نمی‌توانند به عبادت من بپردازند و کسانی که زینت می‌طلبند، نمی‌توانند به چیزی مانند بی‌رغبتی به دنیا، آراسته گردند.

عن أبي الحسن الأوّل عليه السّلام قال: کَانَ یَحْیَی بْنُ زَکَرِیَّا عَلَیْهِ السَّلامُ یَبْکِی وَ لَا یَضْحَکُ، وَ کَانَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ عَلَیْهِ السَّلامُ یَضْحَکُ وَ یَبْکِی، وَ کَانَ الَّذِی یَصْنَعُ عِیسَی عَلَیْهِ السَّلامُ أفْضَلَ مِنَ الَّذِی کَانَ یَصْنَعُ یَحْیَی عَلَیْهِ السَّلامُ. ⁽³⁾

از ابوالحسن اوّل (امام کاظم) علیه السلام است که فرمود: یحیی بن زکریّا علیه السلام همواره

می‌گریست و نمی‌خندید و عیسی بن مریم علیهما السلام می‌خندید و می‌گریید ولی آن چه حضرت عیسی علیه السلام انجام می‌داد بهتر از رفتار حضرت یحیی علیه السلام بود.

عن الصادق عليه السّلام: ما من مؤمن يموت في غربة من الأرض فيغيب عنه بواكيه، الّا بكته بقاع الأرض التي كان يعبد الله عليها، و بكته أثوابه، و بكته أبواب السماء التي كان يصعد بها عمله، و بكاه الملكان الموكّلان به. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: هیچ مؤمنی در سرزمین غربت نمی‌میرد و گریه کننده‌ای ندارد جز آنکه زمین‌هایی که در آنها خدا را عبادت می‌کرده و لباس‌هایش و درهای آسمان که کردارش از آنها بالا می‌رفته و دو فرشته گمارده شده بر او، بر وی خواهند گریست.

إبلیس (بلس)

عن الصادق عليه السّلام: مَا مِنْ أَحَدٍ یَمُوتُ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ أَحَبَّ إِلَی إِبْلِیسَ مِنْ مَوْتِ فَقِیهٍ. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: مرگ هیچ‌کس نزد ابلیس خوشایندتر از مرگ فقیه نیست.

الخصال: قول إبليس لنوح: اذكرني في ثلاث مواطن، فانّي أقرب ما أكون الى العبد اذا كان في إحداهنّ: اذكرني إذا غضبت، و إذا حكمت بين اثنين، و إذا كنت مع امرأة خاليا ليس معكما أحد. ⁽³⁾

سخن ابلیس به حضرت نوح7: مرا در سه جا یاد کن که در آن سه، به بنده از هر وقتی نزدیکترم: هنگامی که خشمگین شدی و هنگامی که میان دو نفر داوری می‌کنی و آنگاه که با زنی همنشین شدی و کسی با شما نبود.

البلاء

عن أبي عبد الله عليه السّلام: انّ للّه تعالى عبادا في الأرض من خالص عباده، ما ينزل من السماء تحفة الى الأرض الّا صرفها عنهم الى غيرهم، و لا بليّة الّا صرفها اليهم. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: همانا برای خدای تعالی، در روی زمین بندگان خالصی است که از آسمان هدیه‌ای به سوی زمین نازل نمی‌کند مگر آنکه آن را از ایشان می‌گرداند و به سوی دیگران روانه می‌سازد و بلیّه‌ای را نازل نمی‌کند مگر آنکه آن را به سوی ایشان می‌گرداند.

عن عبد الله بن أبي يعفور قال: شكوت الى أبي عبد الله عليه السّلام ما ألقى من الأوجاع، و كان مسقاما، ⁽²⁾فقال لي: يا عبد الله لو يعلم المؤمن ما له منالجزاء في المصائب لتمنّى أنّه قرّض بالمقاريض. ⁽³⁾

از عبداللّه بن ابی‌یعفور است که گوید: از دردهایی که به من می‌رسید به حضرت صادق علیه السلام شکایت کردم - و او همیشه بیمار بود - آن حضرت به من فرمود: ای عبداللّه، اگر مؤمن پاداشی را که برای مصیبت‌ها دارد، بداند، آرزو می‌کند که او را با قیچی‌ها، تکه‌تکه کنند.

قال أبو عبد الله عليه السّلام: إِنَّهُ لَیَکُونُ لِلْعَبْدِ مَنْزِلَهٌ عِنْدَ اَللَّهِ فَمَا یَنَالُهَا إِلاَّ بِإِحْدَی خَصْلَتَیْنِ إِمَّا بِذَهَابِ مَالِهِ أَوْ بِبَلِیَّهٍ فِی جَسَدِهِ. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: برای بنده نزد خدا مقامی است که جز با یکی از دو امر به آن دست نمی‌یابد؛ یا با رفتن مالش و یا با رسیدن بلایی به تنش.

عن الصادق عليه السّلام: لو انّ مؤمنا كان في قلّة جبل لبعث الله (عزّ و جلّ) من يؤذيه ليؤجره على ذلك. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که اگر مؤمن در قلّۀ کوهی باشد، خداوند (عزّ و جلّ) کسی را به سوی او روانه می‌سازد تا وی را بیازارد و در برابرش به او پاداش بدهد.

البیض

عن علیّ عليه السّلام قال: انّ نبيّا من الأنبياء شكى إلى الله تعالى قلّة النسل في امّته، فأمره أن يأمرهم بأكل البيض، ففعلوه فكثر النسل فيهم. ⁽³⁾

از علی علیه السلام است که فرمود یکی از پیامبران، نزد خداوند از کمی نسلِ امّتش گله کرد، خداوند نیز به وی امر فرمود که آنان را به خوردن تخم پرندگان، فرمان بدهد، آنان نیز چنین کردند و نسلشان فراوان گردید.

حرف التاء

التّجارة

عن علیّ بن الحسين عليه السّلام قال: مِنْ سَعَادَهِ اَلْمَرْءِ اَلْمُسْلِمِ أَنْ یَکُونَ مَتْجَرُهُ فِی بِلاَدِهِ وَ یَکُونَ خُلَطَاؤُهُ صَالِحِینَ وَ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ یَسْتَعِینُ بِهِ. ⁽¹⁾

از علی بن الحسین علیهما السلام است که فرمود از سعادت مرد، اینست که کسبش در شهر خودش باشد و همنشینانش از شایستگان باشند و فرزندی داشته باشد که از وی یاری بطلبد.

قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: اَلْعِبَادَهُ سَبْعُونَ جُزْءاً أَفْضَلُهَا جُزْءاً طَلَبُ اَلْحَلاَلِ. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: عبادت هفتاد بخش است و بهترین بخش آن، طلب حلال است.

عن الصادق عليه السّلام: ثلاثة يدخلهم الله الجنّة بغير حساب: إمام عادل، و تاجر صادق، و شيخ أفنى عمره في طاعة الله (عزّ و جلّ). ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام است که: سه کس بدون حساب به بهشت می‌روند: پیشوای عادل و بازرگان راستگو و پیرمردی که عمرش را در طاعت خدای عزّ و جلّ صرف کرده است.

تسعه أشیاء

مكارم الأخلاق: في وصايا النبیّ لعلیّ (عليهما و آلهما السلام): يا علیّ، تسعة أشياء تورث النسيان: أكل التفّاح الحامض، و أكل الكزبرة، و الجبن، و سؤر الفأرة، و قراءة كتابة القبور، و المشي بين امرأتين، و طرح القملة حيّة، و الحجامة في النقرة، و البول في الماء الراكد. ⁽¹⁾

در سفارش‌های پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی علیه السلام آمده است: ای علی، نه چیز باعث فراموشی می‌گردد: خوردن سیب ترش و خوردن گشنیز و پنیر و نیم‌خوردۀ موش و خواندن نوشته سنگ قبرها و راه رفتن میان دو زن و انداختن شپش زنده و حجامت کردن در پشت گردن و ادرار کردن در آب راکد.

التّفاح

مكارم الأخلاق: عن أبي الحسن الأول عليه السّلام قال: في التفّاح شفاء من خصال: من السمّ و السحر و اللمم يعرض من أهل الأرض و البلغم الغالب، و ليس شيء أسرع منفعة منه. ⁽²⁾

از امام کاظم7 است که فرمود: درمان چند چیز در سیب نهفته است: زهر و جادو و سبک‌عقلی که بر اهل زمین عارض می‌شود و غلبه بلغم. و چیزی زودتر از سیب، سود نمی‌بخشد.

خبر التفّاحة التي نزلت من السماء و كانت مع الحسين عليه السّلام الى الوقت الذي حوصر عن الماء، فكان يشمّها إذا عطش فيسكن لهب عطشه.

قال علیّ بن الحسين عليهما السّلام: فلما قضى نحبه عليه السّلام وجد ريحها في مصرعه، فالتمست فلم ير لها أثر، فبقي ريحها بعد الحسين عليه السّلام، و لقد زرت قبره فوجدت ريحها يفوح من قبره، فمن أراد ذلك من شيعتنا الزائرين للقبر فليلتمس ذلك في أوقات السحر فانّه يجده إذا كانمخلصا. ⁽¹⁾

خبر سیبی که از آسمان فرود آمد و تا هنگامی که حسین علیه السلام (در کربلا) از آب منع شد با آن حضرت بود، پس زمانی که تشنگی بر ایشان فشار می‌آورد آن را می‌بویید تا این که از شدت تشنگی‌اش کاسته شود.

امام سجاد7 فرموده است: زمانی که آن حضرت به شهادت رسیدند بوی آن سیب از قتلگاه ایشان احساس می‌شد، در پی یافتنش برآمدم ولی نشانی از آن نیافتم ولی بوی آن سیب بعد آن حضرت باقی است و هرگاه قبر آن حضرت را زیارت می‌کنم بوی آن سیب را می‌یابم که از قبر ایشان منتشر است. پس هریک از شیعیان ما که اراده کند چنین بویی را استشمام کند اگر به زیارت قبر آن حضرت در وقت سحر و با اخلاص، نائل شود آن بو را احساس خواهد کرد.

التّوبة

نهج البلاغة: قال عليه السّلام لقائل بحضرته (أستغفر الله): ثكلتك أمّك، أ تدري ما الاستغفار؟ إنّ الاستغفار درجة العليّين، و هو اسم واقع على ستة معان: أوّلها الندم على ما مضى، و الثاني العزم على ترك العود إليه أبدا، و

الثالث أن تؤدّي الى المخلوقين حقوقهم حتّى تلقى الله أملس ⁽¹⁾ليس عليك تبعة، و الرابع أن تعمد الى ⁽²⁾كلّ فريضة عليك ضيّعتها فتؤدّي حقّها، و الخامس أن تعمد الى اللحم الذي نبت على السحت فتذيبه بالأحزان حتّى يلتصق الجلد بالعظم و ينشأ بينهما لحم جديد، و السادس: أن تذيق الجسم ألم الطاعة كما أذقته حلاوة المعصية، فعند ذلك تقول: أستغفر الله. ⁽³⁾

بیانٌ: ما سوی الاولین عند جمهور المتکلّمین مِن شرائط کمال التّوبه.

حضرت علی علیه السلام به کسی که در حضور ایشان بدون توجّه لازم، استغفراللّه گفته بود، فرمود: مادرت به عزایت بنشیند، آیا می‌دانی معنی استغفار چیست؟ استغفار درجۀ والامقامان است و شش معنا دارد: یکم: پشیمانی از آنچه گذشته؛ دوّم: تصمیم همیشگی بر باز نگشتن به گناه؛ سوّم: پرداختن حقوق مردم، چنانکه خدا را با پاکی دیدار کنی و چیزی بر عهده نداشته باشی؛ چهارم: تمامی واجب‌های تباه ساخته را بجا آوری؛ پنجم: گوشتی را که از حرام بر اندامت روییده با اندوه، آب کنی آنچنان که پوست به استخوان بچسبد و گوشت تازه بروید؛ ششم: چنانکه شیرینی گناه را به تن چشانده‌ای، رنج طاعت را به آن بچشانی و آنگاه بگویی: استغفراللّه.

بیان: بجز مورد نخست و دوّم، تمامی متکلمان بقیه شروط را از شرائط کمال توبه می‌دانند.

قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم في آخر خطبة خطبها: من تاب قبل

موته بسنة تاب الله عليه، ثمّ قال: و انّ السنة لكثيرة، من تاب قبل موته بشهر تاب الله عليه، ثمّ قال: و انّ الشهر لكثير، من تاب قبل موته بيوم تاب الله عليه، ثمّ قال: و انّ اليوم لكثير، من تاب قبل موته بساعة تاب الله عليه، ثمّ قال: الساعة لكثيرة، من تاب و قد بلغت نفسه هذه - و أهوى ⁽¹⁾بيده الى حلقه - تاب الله عليه. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در آخرین خطبۀ خود فرمود: هرکس یک سال پیش از آنکه بمیرد، توبه کند، خداوند توبۀ او را می‌پذیرد؛ سپس فرمود یک سال زیاد است هرکس یک ماه قبل از مرگش توبه کند خداوند توبۀ او را قبول می‌کند؛ سپس افزود: یک ماه هم زیاد است، هرکس یک هفته پیش از مرگش توبه کند توبه‌اش در بارگاه خدا مقبول است؛ باز فرمود: یک هفته هم بسیار است، هرکس یک روز قبل از وفاتش توبه کند خدا توبۀ او را می‌پذیرد؛ باز فرمود: یک روز هم زیاد است، هرکس ساعتی پیشاز مرگش توبه کند، خداوند توبۀ او را قبول می‌کند؛ باز فرمود: یک ساعت هم بسیار است، هرکس توبه کند در حالیکه نفسش به اینجا رسیده - و در این حال با دست مبارکش به حلق خود اشاره نمود - خداوند توبۀ او را قبول می‌کند. ⁽³⁾

حرف الثّاء

ثبت (التثبّت في الأمور)

قال الصادق عليه السّلام: مَعَ التَّثْبتِ تَكُونُ السَّلَامَةُ وَ مَعَ الْعَجَلَة تَكُونُ النَّدَامَةُ وَ مَن ابْتَدَأَ بِعَمَل فِى غَيْرِ وَقْتِهِ كَانَ بُلُوغُهُ فِي غَيْرِ حِينِهِ. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: پایداری در کارها، سلامت را به دنبال دارد و شتابزدگی موجب پشیمانی است، هرکه کاری را در غیر وقتش آغاز کند، نتیجه آن کار در غیر زمان مناسب خود، پیدا می‌شود.

ثلاثیات من الخصال

عن الصادق عليه السّلام: ثَلاَثَهٌ لاَ یَدْخُلُونَ اَلْجَنَّهَ اَلسَّفَّاکُ اَلدَّمِ، وَ شَارِبُ اَلْخَمْرِ، وَ مَشَّاءٌ بِنَمِیمَهٍ. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: سه دسته از افراد وارد بهشت نمی‌شوند: خونریز و مِی‌گسار و کسی که کارش سخن‌چینی است.

عن الصادق عليه السّلام: ثَلاَثَهٌ یُدْخِلُهُمُ اَللَّهُ اَلْجَنَّهَ بِغَیْرِ حِسَابٍ: إِمَامٌ عَادِلٌ، وَ تَاجِرٌ صَدُوقٌ، وَ شَیْخٌ أَفْنَی عُمُرَهُ فِی طَاعَهِ اَللَّهِ. ⁽²⁾از امام صادق علیه السلام است که فرمود: سه دسته از افراداند که خداوند بدون حساب به بهشتشان می‌برد: یکی پیشوای عادل و دیگر بازرگان راستگو و سوّم سالمندی که عمر خود را در فرمانبرداری خداوند سپری کرده باشد.

ثلاثة أشیاء

في روايات كثيرة قال الصادق عليه السّلام: ثَلاَثَهُ أَشْیَاءَ لاَ یُحَاسِبُ اَللَّهُ عَلَیْهَا اَلْمُؤْمِنَ طَعَامٌ یَأْکُلُهُ وَ ثَوْبٌ یَلْبَسُهُ وَ زَوْجَهٌ صَالِحَهٌ تُعَاوِنُهُ وَ تُحْصِنُ فَرْجَهُ. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: سه چیز است که خداوند آن را از مؤمن بازخواست نمی‌کند: طعامی که می‌خورد و لباسی که می‌پوشد و همسر شایسته‌ای که او را (بر طاعت خداوند) یاری می‌دهد و دامن او را از آلودگی پاک نگه می‌دارد.

قال أمير المؤمنين عليه السّلام: کَانَتِ اَلْفُقَهَاءُ وَ اَلْحُکَمَاءُ إِذَا کَاتَبَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً کَتَبُوا بِثَلاَثٍ لَیْسَ مَعَهُنَّ رَابِعَهٌ مَنْ کَانَتِ اَلْآخِرَهُ هَمَّهُ کَفَاهُ اَللَّهُ هَمَّهُ مِنَ اَلدُّنْیَا وَ مَنْ أَصْلَحَ سَرِیرَتَهُ أَصْلَحَ اَللَّهُ عَلاَنِیَتَهُ وَ مَنْ أَصْلَحَ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اَللَّهِ (عز و جل أَصْلَحَ اَللَّهُ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اَلنَّاسِ). ⁽⁴⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود:

شیوۀ فقهاء و دانشمندان این بود که چون به یکدیگر

نامه‌ای می‌نگاشتند، سه جمله در آن دیده می‌شد که چهارمی نداشت: هرکه دغدغۀ آخرتش را داشته باشد، خداوند اندوه دنیای او را کفایت می‌کند؛ و هرکس پنهان خود را سامان بخشد، خداوند آشکار او را اصلاح می‌گرداند؛ و آن که میان خود و خدایش را سامان بدهد، خداوند میان او و مردم را اصلاح می‌کند.

و عنه عليه السّلام قال: يوشك أن يفقد الناس ثلاثا: درهما حلالا، و لساناصادقا، و أخا يستراح إليه. ⁽¹⁾

از آن حضرت (علی) علیه السلام نقل شده که فرمود: نزدیک است که مردم سه چیز را از دست بدهند: درهمی از راه حلال و زبانی راستگو و برادری که نزد وی احساس آرامش کنند.

ثمان من الخصال

فيما أوصى به النبیّ عليّا (عليهما و آلهما السلام): يا علیّ، ثمانية إن أهينوا فلا يلوموا الّا أنفسهم: الذاهب الى مائدة لم يدع إليها، و المتأمر على ربّ البيت، و طالب الخير من أعدائه، و طالب الفضل من اللئام، و الداخل بين اثنين في سرّ لم يدخلاه فيه، و المستخفّ بالسلطان، و الجالس في مجلس ليس له بأهل، و المقبل بالحديث على من لا يسمع. ⁽²⁾

در وصیّت‌های پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی علیه السلام آمده است: ای علی، هشت فرقه‌اند که اگر به آنان توهین شود، نباید به جز خود، دیگری را سرزنش کنند: کسی که بر سر سفره‌ای ناخوانده بنشیند؛ و میهمانی که به صاحب‌خانه دستور بدهد؛ و آنکه از دشمنان خود،

امید نیکی داشته باشد؛ و کسی که از افراد پست‌فطرت، بخششی بطلبد؛ و کسی که ناخوانده بین سرّ دو نفر مداخله کند؛ و آنکه پادشاه را سبک شمارد؛ و کسی که در جایگاهی که شایستگی آن را ندارد، بنشیند؛ و آنکه با کسی سخن بگوید که گوش شنوایی ندارد.

عن الصادق عليه السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: ثمانية لا يقبل الله تعالى لهم صلاة: العبد الآبق حتّى يرجع الى مولاه، و الناشز عن زوجها و هو عليها ساخط، و مانع الزكاة، و تارك الوضوء، و الجارية المدركة تصلّي بغير خمار، و امام قوم يصلّي بهم و هم له كارهون، و الزبّين. قالوا: يا رسول الله و ما الزّبين؟ قال: الذي يدافع الغايط و البول، و السكران فهؤلاء ثمانية لا تقبل منهم صلاة. ⁽¹⁾از امام صادق علیه السلام است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هشت گروهند که خداوند نمازشان را نمی‌پذیرد: بندۀ فراری تا وقتی که نزد مولایش بازگردد؛ و زنی که در اطاعت شوهرش نیست و او بر آن زن، خشمناک است؛ و مانع زکات؛ و ترک کننده وضو؛ و دختر بالغی که بدون روسری نماز می‌خواند؛ و پیشوای جمعیّتی که با ایشان نماز بخواند ولی آنان از او کراهت دارند؛ و «زبین». گفتند: یا رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم) «زبین» کیست؟ فرمود: کسی که مدفوع و ادرار خود را به زور نگه می‌دارد. و دیگر (از کسانی که نمازشان پذیرفته نیست) مست است. اینان هشت گروهی هستند که نمازشان مقبول درگاه الهی نیست.

الثوم

روي عنه صلّى الله عليه و آله و سلّم قال: كلوا الثوم و تداووا به، فانّ فيه شفاء من سبعين داء.

از حضرت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که فرمود: سیر بخورید و خود را با آن درمان کنید چرا که بهبودی هفتاد بیماری در آن نهفته است.

و قال: یا علیّ، کُلُوا الثومَ فَلولا انّی اُناجی الملک لَاَکلتُه.

و فرمود: ای علی سیر بخور، اگر نبود که من با فرشته نجوا می‌کنم، حتماً آن را می‌خوردم.

و عن علیّ عليه السّلام قال: لاَ یَصْلُحُ أَکْلُ اَلثُّومِ إِلاَّ مَطْبُوخاً. ⁽¹⁾

و از علی علیه السلام نقل شده است که فرمود: خوردن سیر، جز به صورت پخته، شایسته نیست.

حرف الجیم

وصیة لجابر الجعفيّ

وصيّة أبي جعفر الباقر عليه السّلام لجابر، و هي وصيّة جامعة نافعة، منها قوله عليه السّلام:

و اعْلَمْ بِأَنَّكَ لَا تَكُونُ لَنَا وَلِيّاً حَتَّى لَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْكَ أَهْلُ مِصْرِكَ وَ قَالُوا إِنَّكَ رَجُلُ سَوْءٍ لَمْ يَحْزُنْكَ ذَلِكَ وَ لَوْ قَالُوا إِنَّكَ رَجُلٌ صَالِحٌ لَمْ يَسُرَّكَ ذَلِكَ وَ لَكِنِ اعْرِضْ نَفْسَكَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ فَإِنْ كُنْتَ سَالِكاً سَبِيلَهُ زَاهِداً فِي تَزْهِيدِهِ رَاغِباً فِي تَرْغِيبِهِ خَائِفاً مِنْ تَخْوِيفِهِ فَاثْبُتْ وَ أَبْشِرْ فَإِنَّهُ لَايَضُرُّكَ مَا قِيلَ فِيكَ وَ إِنْ كُنْتَ مُبَايِناً لِلْقُرْآنِ فَمَا ذَا الَّذِي يَغُرُّكَ مِنْ نَفْسِكَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ مَعْنِيٌّ ⁽¹⁾ بمجاهدة نفسه ليغلبها على هواها، فمرّة يقيم أودها ⁽²⁾و يخالف هواها في محبّة الله، و مرّة تصرعه ⁽³⁾

نفسه فيتّبع هواها فينعشه ⁽⁴⁾

الله فينتعش و يقيل الله

عثرته...الخ. ⁽¹⁾

وصیّت جامع و سودمند امام باقر علیه السلام به جابر که فرازهایی از آن چنین است:

و بدان که دوستدار ما نیستی مگر آنکه اگر اهل سرزمینت به اتّفاق، تو را متّهم کردند به این که مرد بدی هستی، گفته آنان تو را اندوهگین نسازد و اگر گفتند تو مرد نیکیهستی، سخنانشان تو را شادمان نسازد؛ بلکه باید خود را در برابر کتاب خدا قرار دهی اگر خود را پویندۀ راهش دیدی، زهدی را که او می‌خواست پیشه کرده بودی، به آنچه تو را بدان تشویق می‌کرد، راغب بودی و از آنچه تو را می‌ترسانید، هراسان بودی، در راه خود ثابت‌قدم، خشنود باش که هرچه درباره‌ات بگویند، گزندی به تو نمی‌رساند؛ ولی اگر با قرآن، همگام نبودی، از هیچ‌یک از آن (سخنان) دربارۀ خودت فریفته نشو.

وظیفه مؤمن اینست که با خواسته‌های نفسش بجنگد؛ پس گاهی با کجی نفس و هوای آن مخالفت می‌کند در راه محبت خداوند و گاهی مغلوب نفس واقع می‌شود و از هوای نفس پیروی می‌کند، ولی خداوند او را نیرو می‌بخشد و یاری می‌دهد و لغزش‌هایش را می‌بخشاید.

الجنّ

عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: ليس من بيت فيه حمام الّا لم يصب أهل ذلك البيت آفة من الجنّ، انّ سفهاء الجنّ يعبثون في البيت فيعبثون بالحمام و يدعون الإنسان. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: هیچ خانه‌ای نیست که در آن کبوتر باشد مگر آنکه ساکنان آن خانه به بلیّه جن‌ها گرفتار نمی‌شوند.همانا بی‌خردان جنّ در خانه بازی می‌کنند

پس در صورت وجود کبوتر در منازل با آن سرگرم می‌شوند و مردم را ترک می‌کنند.

الجنون

روي: انّ رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم مرّ بمجنون فقال: ما له؟ فقيل: انّه مجنون، فقال: بل هو مصاب، انّما المجنون من آثر الدنيا على الآخرة. ⁽¹⁾روایت شده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بر دیوانه‌ای گذشت، پس پرسید: این فرد چه بیماری دارد؟ گفتند: او دیوانه است، فرمود: (نه) بلکه بیمار است، دیوانه واقعی کسی است که دنیا را بر آخرت مقدّم بدارد.

الجود

أبي عن سعد عن إبراهيم بن هاشم، عن أحمد بن سليمان قال: سأل رجل أبا الحسن عليه السّلام و هو في الطواف فقال له: أخبرني عن الجواد فقال: انّ لكلامك وجهين، فان كنت تسأل عن المخلوق فانّ الجواد الذي يؤدّي ما افترض الله (عزّ و جلّ) عليه، و البخيل من بخل بما افترض الله عليه، و ان كنت تعني الخالق فهو الجواد إن أعطى و هو الجواد إن منع، لأنّه إن أعطى عبدا أعطاه ما ليس له و إن منع منع ما ليس له. ⁽²⁾

پدرم از سعد از ابراهیم بن هاشم از احمد بن سلیمان نقل کرده است: مردی از موسی بن جعفر علیهما السلام که مشغول طواف بود پرسید: مرا از معنی «جواد» آگاه ساز. حضرت

فرمود: این سخن تو دو معنی دارد: اگر معنی جواد را در مخلوق می‌پرسی، جواد کسی است که آن چه خداوند بر او واجب کرده را بپردازد، ولی چنانچه آن را نپرداخت بخیلش می‌نامند؛ و اگر مقصودت معنی جواد در خالق است، باید بدانی که خداوند اگر چیزی به کسی عطا فرماید یا منع کند، در هر دو صورت جواد است، زیرا اگر به بنده‌ای چیزی بدهد بخشش است نسبت به چیزی که مال او نبوده، و اگر چیزی را از او دریغ بدارد، منع کرده چیزی را که مال او نبوده (و نمی‌توان نسبت بخل به خدا داد). ⁽¹⁾

الجار

عن الصادق عن آبائه عن علیّ (صلوات الله عليهم) قال: قيل للنبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: يا نبیّ الله أفي المال حقّ سوى الزكاة؟ قال: نعم، برّ الرحم إذا أدبرت، و صلة الجار المسلم، فما آمن بي من بات شبعانا و جاره المسلم جائع. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام از پدرانش از علی: است که فرمود: به نبی مکرّم (صلی الله علیه و آله و سلم) عرض شد: ای پیامبر خدا آیا جز زکات، حق دیگری در مال هست؟ فرمود: بله، نیکی به خویشانی که به انسان پشت کرده‌اند و پیوند با همسایۀ مسلمان. کسی که شب را سیر بخوابد و همسایۀ مسلمانش گرسنه باشد به من ایمان نیاورده است.

قال الصادق عليه السّلام لاسحاق بن عمار: صَانِعِ اَلْمُنَافِقَ بِلِسَانِکَ وَ أَخْلِصْ وُدَّکَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ إِنْ جَالَسَکَ یَهُودِیٌّ فَأَحْسِنْ مُجَالَسَتَهُ. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام به اسحاق بن عمّار فرمود: با منافق با زبانت مدارا کن و با مؤمن دوست یکرنگ باش و اگر (حتّی) یک یهودی با تو همنشینی کرد با او خوش‌رفتار باش.

قال أبو عبد الله عليه السّلام: حسن الجوار يزيد في الرزق. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: همسایگی خوب، روزی را افزایش می‌دهد.

الاجتهاد

عن الصادق عليه السّلام قال: أَوْرَعُ اَلنَّاسِ مَنْ وَقَفَ عِنْدَ اَلشُّبْهَهِ وَ أَعْبَدُ اَلنَّاسِ مَنْ أَقَامَ اَلْفَرَائِضَ وَ أَزْهَدُ اَلنَّاسِ مَنْ تَرَکَ اَلْحَرَامَ وَ أَشَدُّ اَلنَّاسِ اِجْتِهَاداً مَنْ تَرَکَ اَلذُّنُوبَ. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: پرهیزگارترین مردم کسی است که در برابر شبهه، توقف کند و عابدترین مردم کسی است که واجبات را بجای آورد و زاهدترین مردم کسی است که حرام را ترک کند، کوشاترین مردم کسی است که از گناهان بپرهیزد.عن الصادق عليه السّلام قال: مرّ بي أبي و أنا بالطواف و أنا حدث، و قد اجتهدت في العبادة، فرآني و أنا اتصابّ عرقا فقال لي: يا جعفر يا بنیّ، انّ الله إذا أحبّ عبدا أدخله الجنّة و رضي منه باليسير. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: من در طواف بودم در سنین جوانی در حالی که در عبادت کوشا بودم، پدرم مرا دید در حالی که عرق از من سرازیر بود، به من فرمود: ای جعفر، ای پسرجان! همانا چون خدا بنده‌ای را دوست بدارد او را به بهشت می‌برد و با کردار اندکش از او راضی و خشنود می‌گردد.

الجاهل

اقول: في كشكول شيخنا البهائي عن أمير المؤمنين علیّ عليه السّلام: أربع من خصال الجهل: من غضب على من لا يرضيه، و جلس الى من لا يدنيه، و تفاقر الى من لا يغنيه، و تكلّم بما لا يعنيه. ⁽¹⁾

می‌گویم: در «کشکول» شیخ‌مان بهائی از امیر مؤمنان علیه السلام آمده است: چهار چیز از ویژگی‌های جهل است: بر کسی که از وی ناخشنود است، خشم بگیرد؛ و نزد کسی که به وی نزدیک نمی‌شود، بنشیند؛ و نزد کسی که او را بی‌نیاز نمی‌کند، اظهار مستمندی کند؛ و از آنچه به او مربوط نمی‌شود صحبت کند.

حرف الحاء

الحبّ

عن أبي عبد الله عليه السّلام: إِنَّ مِنْ أَوْثَقِ عُرَی اَلْإِیمَانِ أَنْ تُحِبَّ فِی اَللَّهِ وَ تُبْغِضَ فِی اَللَّهِ وَ تُعْطِیَ فِی اَللَّهِ وَ تَمْنَعَ فِی اَللَّهِ (عزّ و جلّ). ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام است که: همانا از استوارترین دستگیره‌های ایمان اینست که در راه خدا دوست بداری و در راه خدا دشمن بداری و در راه خدا عطا کنی و در راه خدا دریغ داری.

عن أبي جعفر عليه السّلام: إذا أردت ان تعلم أنّ فيك خيرا فانظر الى قلبك فان كان يحب أهل طاعة الله (عزّ و جلّ) و يبغض أهل معصيته ففيك خير و الله يحبك، و إذا كان يبغض أهل طاعة الله و يحب أهل معصيته ليس فيك خير و الله يبغضك، و المرء مع من أحبّ. ⁽²⁾

از امام باقر علیه السلام است که فرمود: اگر می‌خواهی بدانی که خیری در تو هست یا نه، به دلت نگاه کن؛ اگر اهل طاعت خداوند (عزّ و جلّ) را دوست داری و معصیت‌کاران را

دشمن می‌شماری، پس خیری در تو نهفته است؛ ولی اگر (به عکس) اهل طاعت الهی را دشمن و اهل گناهان را دوست می‌داری خیری در تو نیست و انسان با کسی است که او را دوست می‌دارد.

قال أبو جعفر عليه السّلام: إنّما يحبّنا من العرب و العجم أهل البيوتات و ذو الشرف و كلّ مولود صحيح و انّما يبغضنا من هؤلاء كلّ مدنّس مطرد. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: از میان عرب و عجم فقط انسان‌های اصیل و باشرافت و هر کسی که به گونه‌ای صحیح متولّد گردد ما را دوست می‌دارد و تنها کسانی ما را دشمن می‌دارند که آلوده و مطرود باشند.

الرضوي عليه السّلام: لا تدعوا العمل الصالح و الاجتهاد في العبادة إتّكالا على حبّ آل محمّد عليهم السّلام، لا تدعوا حبّ آل محمّد صلّى الله عليه و آله وسلم والتسليم لأمرهم إتّكالا على العبادة فانه لا يقبل أحدهما دون الآخر. ⁽²⁾

امام رضا علیه السلام فرمود: کردار شایسته و کوشش در عبادت را با تکیه بر دوستی آل محمد: ترک نکنید و دوستی آنان و تسلیم در برابر اوامرشان را نیز با تکیه بر عبادت، رها نکنید؛ چرا که هیچ‌یک از این دو، بدون دیگری پذیرفته نمی‌شود.

عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: انّ أوّل ما عصي الله به ستّ: حبّ الدنيا و حبّ الرياسة و حبّ الطعام و حبّ النساء و حبّ النوم و حبّ الراحة. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: همانا نخستین چیزی که با آن خداوند نافرمانی

شد، شش چیز بود: دوستی دنیا؛ و دوستی ریاست؛ و دوستی غذا؛ و دوستی زنان؛ و دوستی خواب؛ و دوستی آسایش.

الحجّ

ثواب الاعمال: عن ذريح، عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: سمعته يقول: من مات و لم يحجّ حجّة الإسلام و لم يمنعه عن ذلك حاجة تجحف به، أو مرض لا يطيق الحجّ من أجله أو سلطان يمنعه فليمت إن شاء يهوديّا و إنشاء نصرانيّا. ⁽¹⁾

از ذریح، از امام صادق علیه السلام روایت است که گوید، شنیدم آن حضرت می‌فرمود: هرکه در حالی بمیرد که حجّ واجبش را بجا نیاورده باشد و حال آنکه مانعی از انجام حج نداشته باشد از قبیل احتیاج شدید و یا بیماری که بواسطه آن نمی‌تواند حج بگذارد و یا حکومت از رفتنش به حج جلوگیری کرده باشد به چنین فردی گفته می‌شود می‌خواهی یهودی بمیر و یا مسیحی.

من لا یحضره الفقیه: الصادقي عليه السّلام: في سؤال موسى عليه السّلام جبرئيل عليه السّلام: ما لمن حجّ هذا البيت بنية صادقة و نفقة طيبة؟ قال: فرجع إلى الله (عزّ و جلّ) فأوحى إليه: قل له: أجعله في الرفيق الأعلى مع النبيين و الصدّيقين و الشهداء و الصالحين و حسن أولئك رفيقا. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرموده است که در سئوال موسی علیه السلام از جبرئیل چنین آمده: ای جبرئیل، بهرۀ کسی که این خانه را با نیّتی درست و نفقۀ پاکیزه‌ای قصد کند چیست؟

فرمود: جبرئیل به سوی خداوند متعال بازگشت، آنگاه خداوند به او وحی فرستاد که به او بگو: وی را در رفیق اعلی با پیامبران و راستگویان و شهیدان و شایستگان قرار خواهم داد و ایشان چه همراهان خوبی هستند.

الخصال: عن الصادق عليه السّلام قال: مَا عُبِدَ اَللَّهُ بِشَیْءٍ أَفْضَلَ مِنَ اَلصَّمْتِ وَ اَلْمَشْیِ إِلَی بَیْتِهِ. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: خداوند با چیزی مانند سکوت و پیاده رفتن به حج، عبادت نشده است.

الخصال: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: لَیْسَ عَلَی اَلنِّسَاءِ إِجْهَارٌ بِالتَّلْبِیَهِ وَ لاَ اَلْهَرْوَلَهُ بَیْنَ اَلصَّفَا وَ اَلْمَرْوَهِ وَ لاَ اِسْتِلاَمُ اَلْحَجَرِ اَلْأَسْوَدِ وَ لاَ دُخُولُ اَلْکَعْبَهِ وَ لاَ اَلْحَلْقُ إِنَّمَا یُقَصِّرْنَ مِنْ شُعُورِهِنَّ. ⁽²⁾

از امام باقر علیه السلام است که فرمود: بر زنان واجب نیست که تلبیه را بلند بگویند و میان صفا و مروة، هروله کنند و این که حجرالاسود را لمس کنند و این که وارد کعبه شوند و سر خود را بتراشند، بلکه بجای آن، مقداری از موهای خود را می‌چینند.

الطّواف

الخصال: قال أميرالمؤمنين عليه السّلام: إذا خرجتم حجّاجا الى بيت الله (عزّ و جلّ) فأكثروا النظر الى بيت الله، فانّ للّه (عزّ و جلّ) مائة و عشرين رحمة عند بيته الحرام، منها ستون للطائفين، وأربعون للمصلين، وعشرون للناظرين. ⁽³⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: چون به حجّ مشرّف شدید به خانۀ خدا زیاد نگاه کنید؛ زیرا خداوند صد و بیست رحمت در نزد خانۀ محترم خویش دارد که شصت رحمت از آنِ طواف کنندگان، چهل رحمت برای نمازگزاران، و بیست رحمت ویژۀ نگاه کنندگان است.

ماء زمزم

المحاسن: عن أبي عبد الله، عن أبيه عليهم السّلام: انّ النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلم كان یَسْتَهْدِی مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ وَ هُوَ بِالْمَدِینَةِ. ⁽¹⁾

از امام صادق از پدرش8 روایت است که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) وقتی در مدینه بود از دیگران می‌خواست که آب زمزم را برایش هدیه بیاورند.

الصّلاة علی النبیّ وآله

ثواب الاعمال: عن عبد السلام بن نعيم، قال: قلت لأبي عبد الله عليه السّلام: انّي دخلت البيت فلم يحضرني شيء من الدعاء الّا الصلاة على النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلم، فقال لم يخرج أحد بأفضل ممّا خرجت. ⁽²⁾

از عبدالسلام بن نعیم روایت است که به امام صادق علیه السلام گفتم من به خانۀ خدا داخل شدم ولی دعایی جز درود بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نداشتم فرمود: کسی با بهتر از آنچه تو داشتی، از آن خارج نشده است.

زیارة الإمام

علل الشرایع: عن الصادق عليه السّلام: إِذَا حَجَّ أَحَدُکُمْ فَلْیَخْتِمْ حَجَّهُ بِزِیَارَتِنَا لِأَنَّ ذَلِکَ مِنْ تَمَامِ اَلْحَجِّ. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: هرگاه یکی از شما حجّ بجا آورد، آن را با زیارت ما پایان دهد زیرا این کار از تمام بودن حج است.

آداب القادم من مکّة

الخصال الاربعمائة: قال أمير المؤمنين عليه السّلام: إذا قَدِمَ أخوکَ مِن مَکَّةَ فَقَبِّل بَینَ عَینَیهِ، وفاهُ الَّذی قَبَّلَ بِهِ الحَجَرَ الأَسوَدَ الَّذی قَبَّلَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله،وَالعَینَ الَّذی نَظَرَ بِها إلی بَیتِ اللّهِ (عزّ و جلّ، وقَبِّل مَوضِعَ سُجودِهِ ووَجهَهُ،وإذا هَنَّأتُموهُ فَقولوا لَهُ: قَبِلَ اللّهُ نُسُکَکَ،ورَحِمَ سَعیَکَ،وأَخلَفَ عَلَیکَ نَفَقَتَکَ،ولا جَعَلَهُ آخِرَ عَهدِکَ بِبَیتِهِ الحَرامِ). ⁽²⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: هرگاه برادرت از مکه باز آمد میان دو چشم او و دهانش را که باآن حجرالاسود را بوسیده، که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بر آن بوسه زده، و چشمش را که با آن به خانۀ خدای متعال نگریسته، و پیشانی و صورتش را ببوس و به هنگام خوش‌آمدگویی به او بگویید: خداوند حجّ تو را بپذیرد و سعی تو را مورد رحمت قرار دهد و آنچه را هزینه کردی، جایگزین سازد و این حج را آخرین دیدار تو از خانه‌اش قرار ندهد.

الحجامة

الخصال: عن أبي عبد الله عليه السّلام: اَلدَّوَاءُ أَرْبَعَهٌ اَلْحِجَامَهُ وَ اَلسُّعُوطُ وَ اَلْحُقْنَهُ وَ اَلْقَیْءُ. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: دارو چهار چیز است: حجامت (که در اوقات و شرائط معیّنی خون گیرند) ؛ و سعوط (ریختن دارو در بینی) ؛ و اماله کردن با مایعات؛ و قی کردن.

و قد روي عن أبي عبد الله عليه السّلام أنّه قال: اِقْرَأْ آیَهَ اَلْکُرْسِیِّ وَ اِحْتَجِمْ أَیَّ یَوْمٍ شِئْتَ وَ تَصَدَّقْ وَ اِخْرُجْ أَیَّ یَوْمٍ شِئْتَ. ⁽²⁾

و از امام صادق علیه السلام نیز روایت شده که فرمود: آیة الکرسی را بخوان و در هر روزی که خواهی حجامت کن و صدقه بده و در هر روزی که خواهی به سفر برو.

من لا یحضره الفقیه: عن الباقر عليه السّلام: احتجم رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم، حجمه مولى لبني بياضه و أعطاه، لو كان حراما ما أعطاه، فلمّا فرغ قال له رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: اين الدم؟ قال: شربته يا رسول الله، فقال: ما كان ينبغي لك أن تفعله، و قد جعله الله لك حجابا من النار. ⁽³⁾

از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را یکیاز وابستگان بنی بیاضه حجامت کرد و حضرت به او اجرت داد و اگر حرام بود به او اجرت نمی‌دادند هنگامی که از عمل فارغ گشت حضرت پرسید: خون چه شد؟ گفت: آشامیدم. فرمود: رفتارت

درست نبود ولی خداوند آن را حجاب آتش از تو قرار داد.

الحذر

الخصال: عن الرضا، عن آبائه عليهم السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: تعلّموا من الغراب خصالا ثلاثا: إستتاره بالسفاد، و بكوره في طلب الرزق، و حذره. ⁽¹⁾

از امام رضا علیه السلام از پدرانش روایت است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: از کلاغ سه ویژگی را بیاموزید: پنهان داشتن آمیزش؛ صبح زود به دنبال روزی رفتن؛ و احتیاط‌ورزی او.

الحارث الاعور

دعوات الرّاوندی: عن الحارث الأعور قال: أتيت أمير المؤمنين عليه السّلام ذات يوم نصف النهار فقال: ما جاء بك؟ قلت: حبّك و الله، قال: إن كنت صادقا لتراني في ثلاث مواطن: حيث تبلغ نفسك هذه، و أومأ بيده الى حنجرته، و عند الصراط و عند الحوض. ⁽²⁾

از حارث اعور روایت است که در نیمروزی خدمت امیر مؤمنان علیه السلام رسیدم، از من پرسید: چه چیز تو را به این جا آورده است؟ گفتم: به خدا سوگند علاقه به شما. فرمود: اگر راست بگویی، در سه جا مرا خواهی دید: آنگاه که جانت به اینجا برسد - و با دست خود به گلویش اشاره کرد - ؛ و نزد صراط؛ و حوض.

الحرارة

المناقب: الرضويّ عليه السّلام: الحرّ أنفع من البرد لأن الحرّ من حرّ الحياة و البرد من برد الموت و کذا السّموم القاتلة الحرّ منها اسلمَ و اقلُّ ضرراً. ⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام فرمود: گرما سودمندتر از سرماست: چون گرما از گرمی زندگی است و سرما از سردی مرگ. و همچنین سموم گرمی که کشنده‌اند سالم‌تر و کم‌ضررتراند.

طبّ النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلم: قال: بَشِّرِ الْمَحْرُورِينَ بِطُولِ الْعُمُر، و قال: أَصْلُ كُلِّ دَاءٍ الْبُرُودَةُ. ⁽²⁾

در طبّ النّبی (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده که فرمود: افراد گرم‌مزاج را بشارت به طول عمر دهید و فرمود: ریشۀ هر دردی از سردی است.

الحرز

حرز خديجة (رضي الله تعالى عنها): باسم الله الرحمن الرحيم، يا حیّ يا قيوم برحمتك أستغيث فأغثني و لا تكلني الى نفسي طرفة عين أبدا و أصلح لي شأني كلّه. ⁽³⁾

به نام خداوند بخشندۀ مهربان، ای زنده، ای پاینده بواسطۀ رحمت تو طلب دادرسی می‌کنم، پس به فریادم برس و چشم بر هم زدنی، هرگز مرا به خود وا مگذار و همه وضع مرا تو اصلاح کن.

الحرص

امالی الصّدوق: عن الصادق عليه السّلام، قال النبیّ صلّى الله عليه و آله وسلم: أَغْنَی اَلنَّاسِ مَنْ لَمْ یَکُنْ لِلْحِرْصِ أَسِیراً. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: بی‌نیازترین مردم کسی است که در بند حرص نباشد.

الخصال: عن الصادق عليه السّلام عن آبائه عليهم السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: من علامات الشقاء: جمود العين، و قسوة القلب، و شدة الحرص في طلب الرزق، و الاصرار على الذنب. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام از پدرانش: است که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود از نشانه‌های بدبختی: خشکی چشم؛ و سختی دل؛ و شدت حرص در دستیابی به دنیا؛ و پافشاری بر گناه است.

علل الشّرایع: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: اِعْلَمْ یَا عَلِیُّ أَنَّ اَلْجُبْنَ وَ اَلْبُخْلَ وَ اَلْحِرْصَ غَرِیزَهٌ وَاحِدَهٌ یَجْمَعُهَا سُوءُ اَلظَّنِّ. ⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: بدان ای علی، که ترس و بُخل و حرص، یک طبیعت‌اند که بدگمانی همه را در خود جای می‌دهد.

الحرام

قال أبو عبد الله عليه السّلام: ثلاث من كنّ فيه زوّجه الله من الحور العين كيف شاء: كظم الغيظ و الصبر على السيوف للّه (عزّ و جلّ) و رجل أشرف على مال حرام فتركه للّه (عزّ و جلّ). ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هرکه سه خصلت داشته باشد، خداوند، حورالعین را به همسری‌اش درمی‌آورد هرگونه که بخواهد: فرو خوردن خشم، و شکیبایی در برابر شمشیر برای خدا و آنکه شخص دسترسی به مال حرامی پیدا کند ولی به خاطر خدای عزّ و جلّاز آن دست بردارد.

الحَرَم

المحاسن: عن الصادق عليه السّلام: مَنْ مَاتَ بَیْنَ اَلْحَرَمَیْنِ بَعَثَهُ اَللَّهُ فِی اَلْآمِنِینَ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: هرکه میان دو حرم (مکه و مدینه) بمیرد، خداوند در روز قیامت، او را در شمار کسانی که از عذاب خدا در امانند برانگیزد.

کامل الزّیارة: عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلم: من مات في أحد الحرمين مكّة أو المدينة لم يعرض الى الحساب، و مات مهاجرا إلى الله، و حشر يوم القيامة مع أصحاب بدر. ⁽³⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: هرکه در یکی از دو حرم مکه یا مدینه از دنیا برود برای حساب آورده نمی‌شود و در حال هجرت به سوی خدا مرده است و در روز قیامت با اصحاب بدر محشور می‌شود.

الحزم

مجالس المفید: عن الصادق عليه السّلام قال: أوحى الله تعالى الى عيسى بن مريم: يا عيسى هب لي من عينيك الدموع و من قلبك الخشوع، و أكحل عينيك بميل الحزن إذا ضحك البطّالون، و قم على قبور الأموات فنادهم بالصوت الرفيع لعلّك تأخذ موعظتك منهم و قل انّي لا حقّ بهم في اللاحقين. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: خداوند تعالی به عیسی بن مریم وحی کرد: ای عیسی از دو چشمت، اشکها را و از دلت، فروتنی را به من ببخش و زمانی که بیهودهگذرانان خندند تو چشمانت را با میلۀ اندوه، سرمه بکش و بر قبرهای مردگان بایست و آنان را با صدای بلند بخوان شاید پندت را از ایشان دریافت کنی و بگو من به دنبال دیگران به ایشان می‌پیوندم.

الحزن

دعوات الرّاوندی: عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلم: انّ من الذنوب ذنوبا لا يكفّرها صلاة و لا صدقة. قيل: يا رسول الله فما يكفّرها؟ قال: الهموم في طلب المعيشة. ⁽²⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: برخی گناهان است که نماز و صدقه، کفاره‌اش نمی‌تواند باشد. گفته شد: ای رسول خدا، پس چه چیز کفاره آن گناهان است؟ فرمود: غم و اندوه در بدست آوردن زندگانی.

الکافی: قال أبو عبد الله عليه السّلام: كَانَ أَبِي إِذَا حَزَنَهُ أَمْرٌ جَمَعَ اَلنِّسَاءَ وَ اَلصِّبْيَانَ ثُمَّ دَعَا وَ أَمَّنُوا. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: شیوۀ پدرم چنان بود که هرگاه امری او را اندوهگین می‌ساخت، زنان و کودکان را گرد می‌آورد و آنگاه دعا می‌کرد و آنان آمین می‌گفتند.

علل الشّرایع: قال أبو بصير للصادق عليه السّلام: جعلت فداك يابن رسول الله، انّي لأغتمّ و أحزن من غير أن أعرف لذلك سببا، فقال أبو عبد الله عليه السّلام: انّ ذلك الحزن و الفرح يصل اليكم منّا، ثمّ ذكر عليه السّلام انّ ذلك من أجل الطينة. ⁽²⁾

ابوبصیر به امام صادق علیه السلام عرض کرد: فدایت گردم ای پسر رسول خدا، گاهی اندوهناک و غمزده (و گاهی شادمان) می‌شوم ولی علّت آن را نمی‌دانم. فرمود: این اندوهو شادمانی که به شما می‌رسد، از جانب ماست؛ سپس بیان کرد این به دنبال سرشت است.

قصص الانبیاء: الصادقي عليه السّلام: كان آدم عليه السّلام إذا لم يأته جبرئيل اغتمّ و حزن، فشكا ذلك الى جبرئيل عليه السّلام فقال: إذا وجدت

شيئا من الحزن فقل: لا حول و لا قوّة الّا بالله. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: آدم علیه السلام هنگامی که جبرئیل نزدش نمی‌آمد، غم‌زده و اندوهناک بود، پس از این امر به جبرئیل شکایت برد او نیز چنین پاسخ داد: هرگاه در خود غمی احساس کردی بگو: «لا حول و لا قوّة الّا باللّه».

الحَسَب

الکافی: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: إنّما يداقّ الله العباد في الحساب يوم القيامة على قدر ما آتاهم من العقول في الدنيا. ⁽²⁾

از امام باقر علیه السلام است که فرمود: خداوند، روز قیامت در حساب بندگانش به اندازۀ عقلی که در دنیا به آن ها داده است، دقت و باریک‌بینی می‌کند.

تفسیر العسکری علیه السلام: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: ألا أنبّئكم بأكيس الكيّسين، و أحمق الحمقاء؟ قالوا: بلى يا رسول الله، قال صلّى الله عليه و آله و سلم: أكيس الكيّسين من حاسب نفسه و عمل لما بعد الموت، و أحمق الحمقاء من أتبع نفسه هواه و تمنّى على الله الأماني. ⁽³⁾

(از امیر مؤمنان علیه السلام روایت است که) رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: آیا شما را از زیرک‌ترین زیرکان و احمق‌ترین احمقان آگاه نسازم؟ گفتند: چرا ای رسول خدا. فرمود: زیرک‌ترین زیرکان کسی است که نفس خود را ارزیابی کند و برای آنچه مربوط به بعد مرگ است، عمل کند و احمق‌ترین احمقان آن کسی است که پیرو هواینفسش باشد و آرزوهای پوچ از خدا بخواهد...

الحسد

معانی الاخبار: قال رسول الله صلّى الله عليه وآله وسلم: أَقَلَّ النَّاسِ لَذَّةَ الْحَسُودُ. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: از میان مردم، حسود است که کمترین لذّت را می‌برد.

الخصال: عن الصادق عليه السّلام: كان رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم يتعوّذ في كل يوم من ستّ: من الشكّ و الشرك و الحميّة و الغضب و البغي و الحسد. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در هر روز از شش چیز به خداوند پناه می‌برد: از تردید و شرک به خداوند و جانب‌داری نابجا و خشم و ستم و رشک ورزیدن.

نهج البلاغة: قال عليه السّلام: الْعَجَبُ لِغَفْلَةِ الْحُسَّادِ عَنْ سَلَامَةِ الْأَجْسَادِ؛ و قال: صِحَّةُ الجَسَدِ مِنْ قِلَّةِ الحَسَدِ. ⁽³⁾

علی علیه السلام فرمود: در شگفتم که چگونه حسودان از سلامت بدن خود غفلت می‌ورزند! و فرمود: تندرستی از کمی حسد است.

مکارم أخلاق الحسن علیه السّلام

أمالي الصدوق: كان الحسن بن علیّ عليهما السّلام أعبد الناس في زمانه و

أزهدهم و أفضلهم. ⁽¹⁾

حسن بن علی علیهما السلام در روزگار خویش، عابدترین مردم و زاهدترین و برترین ایشان بود.

المناقب: و كان إذا توضّأ ارتعدت مفاصله و اصفرّ لونه، فقيل له في ذلك، فقال: حقّ على كلّ من وقف بين يدي ربّ العرش أن يصفرّ لونه و يرتعد فرائصه، و كان إذا بلغ باب المسجد رفع رأسه و يقول: الهي ضيفك ببابك، يا محسن قد أتاك المسيء فتجاوز عن قبيح ما تعلم منّي بجميل ما عندك يا كريم. ⁽²⁾

و امام حسن علیه السلام وقتی وضو می‌ساخت، مفاصلش به لرزه می‌افتا و رنگش زرد می‌گشت از ایشان درباره علّتش پرسیدند فرمود: سزاوار است بر کسی که در برابر پروردگار عرش می‌ایستد رنگش زرد باشد و بدنش بلرزد. و ایشان هنگامی که به درب مسجد می‌رسید سر خود را بلند می‌کرد و می‌فرمود: خداوندا، مهمان تو بر درب خانه‌ات ایستاده است، ای نیکوکار، فرد بدکردار به سوی تو آمده است، پس از زشتی‌هایی که از من سراغ داری به زیبایی‌هایی که در نزد تو است درگذر ای کریم.

أمالي الصدوق: و كان عليه السّلام إذا حجّ حجّ ماشيا و ربّما مشى حافيا، و كان إذا ذكر الموت بكى، و إذا ذكر القبر بكى، و إذا ذكر البعث و النشور بكى، و إذا ذكر الممرّ على الصراط بكى، و إذا ذكر العرض على الله تعالى شهق شهقة يغشى عليه منها، و كان إذا قام في صلاته ترتعد فرائصه بين يدي ربّه (عزّ و جلّ) ، و كان إذا ذكر الجنة و النار اضطرب اضطراب السليم و سأل

الله الجنة و تعوّذ به من النار. ⁽¹⁾

آن حضرت (امام حسن) 7 با پای ساده به حج می‌رفت و گاهی با پای برهنه راه می‌رفت چون از مرگ، یاد می‌کرد گریه می‌کرد و زمانی که از برانگیخته شدن و نشور یاد می‌کرد می‌گریست و آنگاه که به یاد رفتن از روی پل صراط می‌افتاد گریان می‌شد و وقتی به یاد عرضه شدن بر خدای تعالی می‌افتاد فریادی می‌کشید و از هوش می‌رفت و وقتیبه نماز می‌ایستاد، بدنش در برابر خداوند می‌لرزید و چون یاد بهشت و دوزخ می‌افتاد همچون مار گزیده به خود می‌پیچید و از خداوند درخواست بهشت می‌نمود و از آتش جهنّم به او پناه می‌برد.

و روي: انّه قاسم الله ماله مرّتين، و حجّ خمسا و عشرين حجّة ماشيا. و في خبر: قاسم ربّه ثلاث مرّات. ⁽²⁾

روایت شده که آن حضرت (امام حسن) 7 دو بار دارایی خود را با خدا قسمت کرد و بیست و پنج بار پیاده به حج رفت و در خبر دیگری آمده است که مال خود را سه بار تقسیم کرد.

حسن الخلق

امالی الصّدوق: عن الصادق عن آبائه عليهم السّلام قال: قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلم: إعمل بفرائض الله تكن أتقى الناس، و ارض بقسم الله تكن أغنى الناس، و كفّ عن محارم الله تكن أورع الناس، و أحسن مجاورة من جاورك تكن مؤمنا، و أحسن مصاحبة من صاحبك تكن مسلما. ⁽³⁾

از امام صادق از پدرانش: روایت است که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: به واجبات عمل کن تا پرهیزگارترین مردم باشی؛ و به قسمت خداوند خشنود باش تا بی‌نیازترینشان گردی؛ از محارم الهی دست باز دار تا باورع‌ترین مردمان شمرده شوی؛ و با کسی که همسایۀ تو است به خوبی رفتار کن تا مؤمن باشی؛ و با کسی که همراه تو گردیده، به نیکی همنشینی کن تا مسلمان محسوب گردی.

الإحسان

امالی الصّدوق: عن الصادق، عن آبائه عليهم السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: من أحسن فيما بقي من عمره لم يؤاخذ بمامضى من ذنبه، و من أساء فيما بقي من عمره أخذ بالأوّل و الآخر. ⁽¹⁾

از امام صادق از پدرانش: است که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرکه در باقیمانده عمرش نیکی کند بر گناهان گذشته‌اش بازخواست نمی‌شود و هرکس در باقیمانده عمرش بدی کند در برابر گناهان پیشین و بعدی‌اش مؤاخذه می‌گردد.

الحفظ

عوالي اللئالي: قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلم: من حفظ على أمّتي أربعين حديثا ينتفعون بها في أمر دينهم بعثه الله يوم القيامة فقيها عالما.

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هریک از امّت من که چهل حدیث را حفظ کند که در امر دینشان از آن بهره برند، خداوند در روز قیامت وی را فقیه و دانشمند محشور می‌کند.

بيان: هذا المضمون مشهور مستفيض بين الخاصّة و العامّة، بل قيل انّه متواتر، و اختلف فيما أريد بالحفظ فيها،... و الحقّ انّ للحفظ مراتب يختلف الثواب

باختلافها:

أحدها حفظ لفظها سواء كان في الخاطر أو في الدفاتر و تصحيح لفظها و استجازتها و روايتها؛

و ثانيها حفظ معانيها و التفكر في دقائقها و استنباط الحكم و المعارف منها، و ثالثها حفظها بالعمل بها و الإعتناء بشأنها.

و قوله صلّی الله علیه و آله و سلم «علی امّتی» الظّاهر انّ (علی) بمعنی اللّام: کما قالوا ذلک فی قوله تعالی: وَ لِتُكَبِّرُوا الله عَلی ما هَدیٰکُمْ ⁽¹⁾ای لاجل هدایته ایاکم و ظاهرا کثر الاخبار تخصیص الاربعین بما یتعلّق بامور الدّین مِن اصول العقائد و العبادات القلبیِه و البدنیّة بل یظهر مِن بعضها کون تلک الاربعین جامعة لاُمّهات العقائد و العبارات و الخصال الکریمة و الفعال الحسنة فیکون المراد یبعثه فقیهاً عالماً ان یوفّقه الله تعالیلان یصیرَ بالتدبیر فی هذه الأحادیث والعمل بها للّه من الفقهاء العالمین العاملین. ⁽²⁾

این مضمون، مشهور و در میان شیعه و سنّی به حدّ استفاضه رسیده است بلکه برخی گفته‌اند متواتر است ولی در معنی حفظ، اختلاف کرده‌اند برخی گفته‌اند مراد از آن، حفظ بر پس دل است چون این کار در صدر اسلام رایج بوده و مدارشان بر نقش در خاطره‌هاست که عام و شامل حفظ در دل، نوشتن و نقل در میان مردم است چه با نوشتن باشد و چه به شیوه‌های دیگر؛ دیدگاه‌های دیگری نیز بیان شده ولی حق و درست آنست که حفظ، مراتب و پایه‌هایی دارد که پاداشش به اندازۀ آن مراتب نیز گوناگون است:

نخست: مرتبه حفظ لفظ آن احادیث؛ خواه در دل گرفتن و از بَر کردن باشد، خواه با نوشتن در دفاتر وکتاب‌ها، خواه با درست کردن لفظ آن احادیث و خواه دستور خواستن برای (نقل و بیان) آنها و دادن این اجازه.

و دوّم: نگهداری معانی آنها و تفکّر در دقائق آن و استنباط حکم و معارف از آن.

و سوّم: حفظ آن احادیث بواسطۀ عمل به آنها و توجّه به جایگاه آن هاست.

و در کلام آن حضرت (صلی الله علیه و آله و سلم) مراد از «علی امّتی»، ظاهر در اینست که «علی» بمعنی «لام» است یعنی «حفظ چهل حدیث» برای امّت باشد چنانکه در قول خدای تعالی آمده است: «وَ لِتُكَبِّرُوا اللّهَ عَلی ما هَدیٰکُمْ» یعنی برای هدایت شما. و ظاهر بیشتر اخبار، تخصیص چهل به امور دینی مانند اصول عقائد و عبادات قلبی و بدنی است؛ بلکه از برخی، آشکار می‌شود که چهل، جامع امّهات عقائد، عبادات، خصلت‌های کریمانه و رفتار حسنه است؛ بنابراین، مراد از برانگیخته شدنش به صورت فقیه عالم، اینست که خدای تعالی به او توفیق بدهد با تدبّر در این احادیث و عمل طبق آنها برای خدا، یکی از فقیهان عامل جهان گردد.

الحقیر

تفسیر العیاشی: الصادقي عليه السّلام: و لا تحقرنّ سيئة فانّها ستسوءك يوما و لا تحقرنّ حسنة و إن صغرت عندك و قلّت في عينك فانّها ستسرّك يوما. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ گناهی را کوچ مشمار، چون روزی فرا می‌رسد که تو را آزار خواهد داد و هیچ کار نیکی را کوچ مشمار هرچند نزد تو کوچک بیاید و در چشمت کم باشد زیرا آن حسنه و کار نیک روزی تو را شاد و مسرور خواهد کرد.

الکافی: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: اتّقوا المحقّرات من الذنوب فانّها لا

تغفر. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: از گناهانی که کوچک شمرده می‌شوند بپرهیزید زیرا بخشوده نمی‌شوند.

مکارم الاخلاق: كان رسول الله صلّى الله عليه وآله وسلم إذا رأى من جسمه بثرة عاذ باللهِ و استكان له و جار إليه، فيقال له: يا رسول الله، ما هو ببأس، فيقول: إنّ الله إذا أراد ان يعظّم صغيرا عظّم، و إذا أراد أن يصغّر عظيما صغّر. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) هرگاه در بدن مبارکش جوش می‌دید به خدا پناه می‌برد و به او التجا می‌کرد. از ایشان می‌پرسیدند یا رسول اللّه: مگر جوش بیماری است؟ می‌فرمود: خداوند اگر بخواهد کوچکی را بزرگ کند، بزرگ می‌کند و اگر بخواهد بزرگی را کوچک کند، کوچک می‌سازد.

الحقّ

تنبیه الخاطر: عن الصادق عليه السّلام: انّه استفتاه رجل من أهل الجبل فأفتاه بخلاف ما يحبّ، فرأى أبو عبد الله عليه السّلام الكراهة فيه فقال: يا هذا إصبر على الحقّ فانّه لم يصبر أحد قطّ لحقّ الّا عوّضه الله ما هو خير له. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام است که یکی از مردم اهل جبل از آن حضرت فتوایی خواست و ایشان بر خلاف دلخواه آن فرد، پاسخ داد و آن حضرت اندوه را در چهرۀ آن شخص دید پس به او فرمود: ای فلانی، بر حق، شکیبایی کن چرا که هیچ کس بر حق، بردباری

نمی‌کند مگر آن که خداوند با بهتر از آن به وی عوض می‌دهد.

تحف العقول: عن أبي محمّد عليه السّلام: قَالَ: مَا تَرَكَ الْحَقَّ عَزِیزٌ إِلَّا ذَلَّ وَ لَا أَخَذَ بِهِ ذَلِیلٌ إِلَّا عَزَّ. ⁽¹⁾

از امام عسکری7 است که فرمود: هیچ ارجمندی، حق را ترک نگفت مگر آن که خوار شد و هیچ ذلیلی به آن دست نیازید جز آن که عزیز گشت.

مکارم الاخلاق: روي عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلم انه قال: أعطوا المجالس حقّها.قيل: و ما حقّها؟ قال: غضّوا أبصاركم وردّوا السلام و أرشدوا الأعمى و أمروا بالمعروف و انهوا عن المنكر. ⁽²⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که فرمود: حقّ مجالس را بدهید. گفته شد: حقّ آنها چیست؟ فرمود: چشمانتان را فرو گیرید، و سلام دهید و نابینا را راهنمایی و امر به معروف و نهی از منکر کنید.

امالی الطّوسی: عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلم قال: انّ للمسلم على أخيه المسلم من المعروف ستّا: يسلّم عليه إذا لقيه، و يعوده إذا مرض، ويسمّته إذا عطس، ⁽³⁾

و يشهده إذا مات، و يجيبه إذا دعاه، و يحبّ له ما يحبّ لنفسه، و يكره له ما يكره لنفسه. ⁽⁴⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: مسلمان بر برادر مسلمان خود شش (وظیفۀ) نیکی دارد:

وقتی او را دید به وی سلام کند؛ و اگر بیمار شد به دیدارش برود؛ و هنگامی که عطسه زد در حق او دعا کند (به وی یرحمک اللّه بگوید) ؛ و چون از دنیا رفت بر سر جنازه‌اش حاضر گردد؛ و اگر دعوتش کرد آن را بپذیرد؛ و برای او چیزی بپسندد که برای خود می‌پسندد؛ و چیزی را برای او ناپسند شمارد که برای خود ناپسند می‌داند.

الکافی: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: یَجِبُ لِلْمُؤْمِنِ عَلَی اَلْمُؤْمِنِ أَنْ یَسْتُرَ عَلَیْهِ سَبْعِینَ کَبِیرَهً. ⁽¹⁾

از امام باقر علیه السلام است که فرمود: مؤمن بر مؤمن دیگر حق دارد که هفتاد گناه کبیره‌اش را بپوشاند.

کنز الکراجکی: عن علیّ عليه السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: للمسلم على أخيه ثلاثون حقّا لا براءة منها الّا بالأداء أو العفو: يغفر زلّته، و يرحم عبرته، و يستر عورته، و يقيل عثرته، و يقبل معذرته، و يرد غيبته، و يديم نصيحته، و يحفظ خلّته، و يرعى ذمّته، و يعود مرضته، و يشهد ميّته، و يجيب دعوته، و يقبل هديّته، و يكافي صلته، و يشكر نعمته، و يحسن نصرته، و يحفظ حليلته، و يقضي حاجته، و يشفع مسألته، و يسمّت عطسته، و يرشد ضالّته، و يردّ سلامه، و يطيّب كلامه، و يبرّ انعامه، و يصدّق اقسامه، و يوالي وليّه و لا يعاديه، و ينصره ظالما و مظلوما-فأمّا نصرته ظالما فيردّه عن ظلمه، و أمّا نصرته مظلوما فيعينه على أخذ حقّه-و لا يسلّمه و لا يخذله، و يحبّ له من الخير ما يحبّ لنفسه، و يكره له من الشرّ ما يكره لنفسه.

ثم قال علیه السلام سمعتُ رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلم یقول: انَّ احدکم لیدع مِن حقوق اخیه شیئاً فیطالبه به یوم القیامة فیقضی له و علیه. ⁽¹⁾

از علی علیه السلام روایت است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر مسلمانی بر عهدۀ برادر مسلمانش سی حق دارد، ذمّه‌اش از آنها پاک نمی‌شود مگر این که آن حقوق را اداء کند یا برادرش از او بگذرد (و آنها عبارتند از): از لغزش او چشم بپوشد؛ و به اشک چشمش شفقت ورزد؛ و عیبش را بپوشاند؛ و لغزشش را نادیده بگیرد؛ و عذرش را بپذیرد؛ و اگر کسی زبان به غیبتش گشود از او دفاع کند؛ و همواره خیرخواهش باشد؛ و دوستی و محبّت او را حفظ کند؛ و عهد و پیمانش را مراعات کند؛ و در بیماری به دیدارش برود؛ و در تشییع جنازه‌اش حاضر شود؛ و دعوتش را بپذیرد؛ و هدیه‌اش را قبول و آن را جبران کند؛ و نعمتش را سپاسگزار باشد؛ و او را به بهترین گونه یاری دهد؛ و از اهل و عیال او محافظت کند؛ و خواسته‌اش را برآورده سازد؛ و در انجام خواسته‌اش کوشش نماید؛ و به هنگام عطسه، به وی «یرحمک الله» بگوید؛ و راهنمای گشمده‌اش باشد؛ و به سلامش پاسخ دهد؛ و سخنش را به خوبی برداشت کند؛ بخشش او را ارج نهد؛ و سوگندهایش را تصدیق کند؛ و دوست او را دوست داشته باشد؛ و با وی دشمنی نکند؛ و اگر ظالم و یا مظلوم واقع شد، او را یاری کند - یاری در حال ستمگری اینست که او را از ستم کردن باز دارد و یاری دادن در حال مظلومیت اینست که در پس گرفتن حقّش به او کمک کند - ؛ و گرفتارش نکند؛ و خوارش ندارد؛ و آنچه که از خیر برای خودش می‌خواهد برای او نیز بخواهد؛ و آنچه که از بدی‌ها برای خودش نمی‌پسندد برای او نیز نپسندد.

سپس فرمود: از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که می‌فرمود: هریک از شما اگر چیزی از حقوق برادرش را بجا نیاورد، در روز قیامت از او مطالبه و به سود یا زیانش حکم خواهد شد.

الکافی: عن معلّى بن خنيس قال: سألت أبا عبد الله عليه السّلام عن حقّ المؤمن فقال:

سبعون حقّا، لا أخبرك الّا بسبعة فانّي عليك مشفق أخشى أن لا تحتمل. فقلت:

بلى إن شاء الله تعالى، فقال: لا تشبع و يجوع، و لا تكتسي و يعرى، و تكون دليله و قميصه الذي يلبسه، و لسانه الذي يتكلّم به، و تحبّ له ما تحبّ لنفسك، و إن كانت لك جارية بعثتها لتمهّد فراشه، و تسعى في حوائجه بالليل و النهار، فإذا فعلت ذلك وصلت ولايتك بولايتنا، و ولايتنا بولاية الله (عزّ و جلّ). ⁽¹⁾

معلّی بن خنیس نقل کرده است که: از امام صادق علیه السلام دربارۀ حقّ مؤمن پرسیدم فرمود: هفتاد حق است که جز هفت حق را به تو نمی‌گویم؛ زیرا با تو مهربانم و می‌ترسم تحمّل نکنی. عرض کردم: چرا ان شاءاللّه. فرمود: (اینست که) تو سیر نباشی و او گرسنه؛ و پوشیده نباشی و او برهنه؛ و راهنمای او و پیراهنی باشی که می‌پوشد؛ و زبان گویای او باشی؛ و برای او چیزی را بخواهی که برای خویش می‌پسندی؛ و اگر کنیزی داری او را بفرستی تا بسترش را مرتب کند؛ و در شب و روز در برآوردن خواسته‌هایش کوشا باشی؛ پس اگر چنین کردی، ولایت خود را به ولایت ما رسانده‌ای و ولایت ما را به ولایت خدای عزّ و جلّ.

الحلف

قال عيسى عليه السّلام: بِحَقٍّ أَقُولُ لَكُمْ إِنَّ مُوسَی كَانَ یَأْمُرُكُمْ أَنْ لَا تَحْلِفُوا

بِاللَّهِ كَاذِبِینَ وَ أَنَا أَقُولُ لَا تَحْلِفُوا بِاللَّهِ صَادِقِینَ وَ لَا كَاذِبِینَ و لكن قولوا: لا و نعم. ⁽¹⁾ عیسی علیه السلام فرمود: به راستی به شما می‌گویم که همانا موسی علیه السلام به شما امر کرده که سوگند دروغ به خداوند نخورید و من می‌گویم: سوگند راست و دروغ به خداوند نخوریدبلکه در پاسخ بگویید: نه و آری.

الحلال

جامع الاخبار: روى عبّاس قال: كان رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم إذا نظر الى الرجل فأعجبه قال له: هل له حرفة؟ فان قالوا: لا، قال صلّى الله عليه و آله و سلم: سقط من عيني، قيل: و كيف ذاك يا رسول الله؟ قال: لأنّ المؤمن إذا لم يكن له حرفة يعيش بدينه. ⁽²⁾

از (ابن) عباس روایت شده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) وقتی به مردی نظر می‌افکند و از وی خوشش می‌آمد، می‌فرمود: آیا او حرفه‌ای دارد؟ اگر می‌گفتند نه، می‌فرمود: از چشمم افتاد. گفته می‌شد چگونه ممکن است ای رسول خدا؟ می‌فرمود: چون مؤمن اگر کاری نداشته باشد دین خود را مایه امرار معاش قرار می‌دهد.

الحلاوة

الدّعوات: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: من أطعم أخاه حلاوة

أذهب الله عنه مرارة الموت. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرکه به برادرش شیرینی بخوراند، خداوند تلخی مرگ را از وی برمی‌دارد.

حمّاد بن عیسی

حمّاد بن عيسى أبو محمّد الجهني من عيون ⁽²⁾هذه الطائفة و من أصحابالإجماع و له مناقب ⁽³⁾جمّة، ⁽⁴⁾و هو الذي دعا الصادق عليه السّلام له بأن يحجّ خمسين حجّة و يرزقه الله ضياعا ⁽⁵⁾و دارا حسنا و زوجة صالحة و أولادا أبرارا فرزق ذلك كلّه. ⁽⁶⁾

حمّاد بن عیسی، ابو محمد الجهنی از بزرگان این طایفه و اصحاب اجماع، وی صفات بسیار برجسته‌ای دارد و همان کسی است که امام صادق علیه السلام برای او دعا کرد که به پنجاه حج، مشرّف شود و خداوند، املاک و خانۀ خوب و همسر شایسته و فرزندان نیکوکار به وی عطا کند و همه روزی او شد.

موعظة الصادق عليه السّلام حمّادا بقوله: كن يا حمّاد طالبا للعلم في آناء الليل و النهار، و إن أردت أن تقرّ عينك و تنال خير الدنيا و الآخرة فاقطع

الطمع ممّا في أيدي الناس. ⁽¹⁾

اندرز امام صادق علیه السلام به حمّاد، آن حضرت فرمود: ای حمّاد، در تمامی لحظه‌های شب و روزت، در طلب دانش باش و اگر خواستی چشمت روشن گردد و به خیر دنیا و آخرت دست یابی، طمع به آنچه در دست مردم است نداشته باش.

وصیّة لمحمّد بن الحنفیّه

الخصال: قال أمير المؤمنين عليه السّلام في وصيّته لابنه محمد: ايّاك و العجب و سوء الخلق و قلّة الصبر. فانّه لا یستقیم لک علی هذه الخصال الثلاثة صاحبٌ و لا یزال لک علیها من النّاسِ مجانبٌ. ⁽²⁾از سفارش‌های علی علیه السلام به فرزندش محمد بن حنفیه این بود که: از خودپسندی و بدخلقی و کم‌صبری اجتناب کن که با این اوصاف مصاحبت کسی با تو تداوم نخواهد یافت و همیشه مردم از همکاری و همراهی تو اجتناب خواهند نمود.

مصباح الشريعة: قيل لمحمّد بن الحنفية: من أدّبك؟ قال: أدّبني ربّي في نفسي، فما استحسنته من أولي الألباب و البصيرة تبعتهم به فاستعملته، و ما استقبحت من‌الجهّال اجتنبته‌و تركته مستنفرا، فأوصلني ذلك الى كنوز العلم. ⁽³⁾

به محمد بن حنفیّه گفت شد: چه کسی به تو ادب آموخت؟ پاسخ داد: خداوند گوهر

ادب را در من به ودیعت نهاد؛ پس از آنچه که در صاحبان خرد و اصحاب بصیرت، نیک یافتم، پیروی کردم و بدان عمل کردم و از آنچه از نابخردان زشت یافتم خودداری کرده، ترک گفتم و نفرت نشان دادم، این روش مرا به گنج‌های دانش رهنمون ساخت.

الأحمق

الاختصاص: العيسوي عليه السّلام: داويت المرضى فشفيتهم بإذن الله و أبرأت الأكمه و الأبرص بإذن الله، و عالجت الموتى فأحييتهم بإذن الله، و عالجت الأحمق فلم أقدر على إصلاحه، فقيل: يا روح الله و ما الأحمق؟قال: المعجب برأيه و نفسه، الذي يرى الفضل كلّه له لا عليه، و يوجب الحقّ كلّه لنفسه و لا يوجب عليها حقّا، فذلك الأحمق الذي لا حيلة في مداواته. ⁽¹⁾

حضرت عیسی علیه السلام فرمود: بیماران را مداوا کردم و به اذن الهی شفایشان دادم و نیز کور مادرزاد و فرد دارای برص و پیسی را به اذن خداوند بهبودی بخشیدم و مردگان را معالجه کردم پس به اذن اللّه، ایشان را زنده کردم و آدم احمق را معالجه کردم ولیکن از اصلاح او ناتوان گشتم. پرسیدند ای روح اللّه، احمق چه کسی است؟ فرمود کسی که خودرأی و خودپسند باشد، آنکه برتری را برای خود می‌داند، نه دیگری، و حق را تنها برای خودمی‌داند و چیزی را از حق به ضرر خود قرار نمی‌دهد؛ پس چنین فردی احمقی است که هیچ چاره‌ای در مداوایش نیست.

الحاجة

حديث المشمعل الأسدي في فضل الحجّ و قول الصادق عليه السّلام له: لقضاء

حاجة امرىء مؤمن أفضل من حجّة و حجّة و حجّة حتّى عدّ عشر حجج. ⁽¹⁾

حدیث مشمعل اسدی در فضل حج و فرمایش حضرت صادق علیه السلام به وی: برآوردن نیاز یک مؤمن برتر است از یک حج و یک حج و یک حج تا این که ده حج شماره فرمود.

امالی الطّوسی: عن الصادق عليه السّلام قال: مَنْ کَانَ فِی حَاجَهِ أَخِیهِ اَلْمُسْلِمِ کَانَ اَللَّهُ فِی حَاجَتِهِ مَا کَانَ فِی حَاجَهِ أَخِیهِ. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: کسی که در پی برآوردن نیاز برادر مسلمان خود باشد تا زمانی که در این راه است خداوند هم در پی برآوردن حاجت او خواهد بود.

امالی الطّوسی: عنه، عن آبائه عليهم السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: من قضى لأخيه المؤمن حاجة كان كمن عبد الله دهرا. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام از پدرانش: نقل است که فرمود رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر کس حاجتی از برادر مؤمنش را برآورده سازد، مانند کسی است که تمام روزگار را به عبادت پرداخته است.

الاختصاص: قال أمير المؤمنين عليه السّلام لكميل بن زياد: یَا کُمَیْلُ مُرْ أَهْلَکَ أَنْ یَسْعَوْا فِی اَلْمَکَارِمِ وَ یُدْلِجُوا ⁽⁴⁾

في حاجة من هو نائم.... ⁽⁵⁾امیر مؤمنان علیه السلام به کمیل بن زیاد فرمود: ای کمیل به خانواده‌ات فرمان بده که در بدست آوردن بزرگواری‌ها تلاش کنند و شب‌ها در پی برآوردن خواستۀ خفتگان باشند.

في وصيّة الصادق عليه السّلام لعبد الله بن جندب: يابن جندب، الماشي في حاجة أخيه كالساعي بين الصفا و المروة، و قاضي حاجته كالمتشحّط بدمه في سبيل الله يوم بدر و أحد، و ما عذّب الله أمّة الّا عند استهانتهم بحقوق فقراء إخوانهم. ⁽¹⁾

در سفارش امام صادق علیه السلام به عبداللّه بن جندب آمده: ای پسر جندب کسی که در برآوردن حاجت برادر (دینی خود) گام بردارد همانند کسی است که بین صفا و مروه، سعی می‌کند و کسی که نیاز برادر (دینی‌اش) را برآورده کند، مانند کسی است که در راه خدا در جنگ بدر و احد به خون خود آغشته شده باشد و خداوند هیچ امّتی را دچار عذاب نساخت مگر زمانی که به حقوق برادران مستمندشان بی‌اعتنایی نمودند.

الحیاء

قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: لاَ تَقُومُ اَلسَّاعَهُ حَتَّی یَذْهَبَ اَلْحَیَاءُ مِنَ اَلصِّبْیَانِ وَ اَلنِّسَاءِ. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: قیامت برپا نمی‌شود تا این که حیاء از کودکان و زنان رخت بربندد.

إحیاء لیلتي القدر

يستحبّ إحياء ليلة إحدى و عشرين و ليلة ثلاث و عشرين من شهر رمضان، قال الصدوق رحمه الله: و من أحي-ا هاتين الليلتين بمذاكرة العلم

فهو أفضل. ⁽¹⁾

احیای شب بیست‌ویکم و بیست‌وسوم از ماه مبارک رمضان، مستحب است. صدوق؛ فرموده: هرکس این دو شب را به مذاکرۀ علمی، احیاء بدارد فضیلت بیشتری دارد.

حرف الخاء

الخبز

المحاسن: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: اللهم بارك لنا في الخبز و لا تفرّق بيننا و بينه، فلولا الخبز ما صمنا و لا صلّينا و لا أدّينا فرائض ربّنا. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: خداوندا برای ما، در نان، برکت قرار ده و میان ما و او جدایی میفکن چون اگر نان نبود، ما نه روزه می‌گرفتیم، نه نماز می‌خواندیم و نه سایر واجباتِ پروردگارمان را به خوبی انجام می دادیم.

مکارم الاخلاق: عن أمير المؤمنين عليه السّلام: أكرموا الخبز فان الله تعالى أنزل له بركات السماء، قيل: و ما إكرامه؟ قال: إذا حضر لم ينتظر به غيره. ⁽²⁾

از امیر مؤمنان علیه السلام است که فرمود: نان را گرامی بدارید چون خدای تعالی برای پیدایش آن، برکات آسمان را فرو فرستاده است. گفته شد: بزرگداشت آن به چیست؟ فرمود: هرگاه نان حاضر شد، منتظر چیز دیگری نباشید.

دعائم الاسلام: نَهیٰ رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم: اَن یشمّ الخبز کما

یشم السّباع و نهی ان یقطع بالتسکین. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از بوئیدن نان همان گونه که درندگان می‌بویند نهی کرده و همچنین از پاره کردن نان بوسیله چاقو، نهی کرده است.

حسن الخاتمة

عیون اخبار الرّضا: كتب الصادق عليه السّلام الى بعض الناس إن أردت أن يختم بخير عملك حتّى تقبض و أنت في أفضل الأعمال، فعظّم للّه حقّه أن تبذل نعماءه في معاصيه و أن تغترّ بحلمه عنك، و أكرم كلّ من وجدته يذكرنا أو ينتحل ⁽²⁾مودّتنا ثمّ ليس عليك صادقا كان أو كاذبا إنّما لك نيّتك و عليه كذبه. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام به بعض مردم نوشتند اگر می‌خواهی عملت، ختم به خیر شود و در هنگام مرگ با بهترین اعمال بمیری، حقّ خدا را پاس بدار، بدینگونه که نعمت‌هایش را در راه گناه صرف نکن و به سبب بردباری که نسبت به تو نشان می‌دهد، دچار غرور نشو و هرکه را دیدی از ما به نیکی یاد می‌کند یا این که دم از محبّت ما می‌زند، گرامی بدار و با وی کاری نداشته باش که راست می‌گوید یا دروغ، زیرا نیّت تو به سود توست و گناه دروغ او به زیان خودش است.

الخاتم

مکارم الاخلاق: قال أمير المؤمنين عليه السّلام: من خرج من بيته و قلب خاتمه الى بطن كفّه و قرأ: إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ ثمّ قال: آمنت بالله وحده لا شريك له آمنت بسرّ آل محمّد و علانيتهم، لم ير في يومه ذلك شيئا يكرهه. ⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود هرکه از خانه‌اش بیرون بیاید و انگشترش را به درون دستشبچرخاند و «انا انزلناه» را بخواند و سپس بگوید «آمنتُ ⁽²⁾باللّه وحده لا شریک له، آمنت بسرّ آل محمد و علانیتهم» در آن روزش چیز ناپسندی نمی‌بیند.

وصیّة الی خثیمة

الکافی: عن خثيمة قال: دخلت على أبي جعفر عليه السّلام أودّعه فقال: يا خثيمة أبلغ من ترى من موالينا السّلام و أوصهم بتقوى الله العظيم و أن يعود غنيّهم على فقيرهم و قويّهم على ضعيفهم، و أن يشهد حيّهم جنازة ميّتهم، و أن يتلاقوا في بيوتهم فانّ لقيا بعضهم بعضا حياة لأمرنا، رحم الله عبدا أحيا أمرنا، يا خثيمة أبلغ موالينا انّا لا نغني عنهم من الله شيئا الّا بعمل، و انّهم لن ينالوا ولايتنا الّا بالورع، و انّ أشدّ الناس حسرة يوم القيامة من وصف عدلا ثمّ خالفه الى غيره. ⁽³⁾

از خثیمه روایت است که بر امام باقر علیه السلام وارد شدم در حالی که می‌خواستم با آن

حضرت وداع و خداحافظی کنم، آن حضرت فرمود: ای خثیمه به دوستان ما سلام از طرف ما برسان و آنان را به پروا داشتن از خدای بزرگ، سفارش کن و این که توانگرشان بر فقیرشان توجّه کند و قویّشان بر ضعیفشان و زنده آنها بر جنازه مرده‌شان حاضر شود و در منازل به ملاقات یکدیگر روند زیرا ملاقات آنها با یکدیگر موجب زنده ساختن امر ماست. خدا رحمت کند بنده‌ای را که امر ما را زنده دارد، ای خثیمه به دوستان ما پیغام ده که ما از طرف خدا آنها را جز به عمل، بی‌نیازی ندهیم و ایشان جز با ورع به دوستی ما نرسند و پرحسرت‌ترین مردم روز قیات کسی است که عدالتی را بستاید و سپس بر خلافش رفتار کند.

الخدم

الخصال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: ثَلاَثَهٌ إِنْ لَمْ تَظْلِمْهُمْ ظَلَمُوکَ اَلسَّفِلَهُ وَ زَوْجَتُکَ وَ خَادِمُکَ.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: سه تن هستند که اگر به آنان ستم نکنی هم به تو ستم روا می‌دارند: انسان فرومایه؛ و همسرت؛ و خادمت.

نهج البلاغة: قال امیرالمؤمنین علیه السلام فی وصیّته للحسن علیه السلام: واجعَل لکلِّ انسانٍ مِن خدمک عملاً تَأخذ به، فانّه اَحری اَن لا یتواکلوا فی خدمتک. ⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام در وصیّت خود به امام حسن علیه السلام فرمود: برا ی هریک از خادمانت وظیفه‌ای تعیین کن تا بتوانی در برابرش از وی بازخواست کنی؛ که این بهتر است برای این که هریک مسئولیّت را به گردن دیگری نیندازد.

الخفاء

قال أمير المؤمنين عليه السّلام: من كنوز الجنة إخفاء العمل و الصبر على الرزايا و كتمان المصائب؛ و قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: أعظم العبادة أجرا أخفاها. ⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: از گنج‌های بهشت، پوشیده نگاه داشتن عمل، و شکیبایی بر گرفتاری‌ها و پنهان داشتن مصیبت‌هاست. و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: عبادتی بیشترین پاداش را دارد که از همه مخفی‌تر باشد.

الإخلاص

المحاسن: قال الصادق عليه السّلام: إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَحِیمٌ یَشْکُرُ اَلْقَلِیلَ إِنَّ اَلْعَبْدَ لَیُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ یُرِیدُ بِهِمَا وَجْهَ اَللَّهِ ⁽²⁾فيدخله الله به الجنة. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: همانا پروردگار شما مهربان است، عمل کم را ارج می‌نهد؛ هر آینه انسان دو رکعت نماز می‌خواند برای رضای خدا، خداوند نیز او را با همان نماز به بهشت می‌برد.

العدّة: قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلم: من أخلص للّه أربعين يوما فجّر الله ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه. ⁽⁴⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرکس خود را چهل روز برای خداوند، خالص گرداند، خداوند چشمه‌های حکمت را از قلبش به زبان او جاری می‌کند.

قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم في وصيّته لأبي ذر: يا أبا ذر لا يفقه الرجل كلّ الفقه حتّى يرى الناس في جنب الله (تبارك و تعالى) أمثال الأباعر ⁽¹⁾

ثمّ يرجع الى نفسه فيكون هو أحقر حاقر لها. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در وصیّتش به ابوذر فرمود: ای ابوذر، کسی به همه فقه دست نمی‌یابد تا آن که مردم در جنب جلال و عظمت الهی، به مثابه شتران ببیند پس رجوع به نفس خود کند و خود را از همه کس حقیرتر شمارد.

حسن الخلق

عن جرير بن عبد الله قال: قال لي رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: إِنَّکَ اِمْرُؤٌ قَدْ أَحْسَنَ اَللَّهُ خَلْقَکَ فَأَحْسِنْ خُلُقَکَ.

از جَریر بن عبداللّه نقل است که گفت، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به من فرمود: همانا تو مردی هستی که خداوند، آفرینشت را نیکو ساخته، پس خویت را نیززیبا و نیکو ساز.

و عن أمير المؤمنين عليه السّلام قال: حُسْنُ اَلْخُلُقِ فِی ثَلاَثٍ اِجْتِنَابُ اَلْمَحَارِمِ وَ طَلَبُ اَلْحَلاَلِ وَ اَلتَّوَسُّعُ عَلَی اَلْعِیَالِ.

و قال بعضهم: ان لا یکون لک همّة ⁽³⁾

الّا الله. ⁽⁴⁾

و از امیر مؤمنان علیه السلام است که فرمود: حسن خلق در سه چیز است: دوری از حرام‌ها؛ و جستجوی حلال؛ و وسعت بخشیدن بر عیال. و یکی از ائمه: نیز فرموده است: این که همّی جز خدا برای تو نباشد.

کتابی الحسین بن سعید: قال الصّادق علیه السلام: حُسْنُ اَلْخُلُقِ یَزِیدُ فِی اَلرِّزْقِ. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: حسن خلق، روزی را افزایش می‌دهد.

و عن أمير المؤمنين عليه السّلام قال: حُسْنُ اَلْخُلُقِ خَیْرُ رَفِیقٍ.

و از امیر مؤمنان علیه السلام روایت است که فرمود: حسن خلق، بهترین رفیق است.

و قال عليه السّلام: رُبَّ عَزِیزٍ أَذَلَّهُ خُلُقُهُ وَ ذَلِیلٍ أَعَزَّهُ. ⁽²⁾

امام علی علیه السلام فرمود: بسا ارجمندی که اخلاقش او را خوار گردانید و بسا خواری که اخلاقش او را ارجمند ساخت.

و قال عليه السّلام: من لانت كلمته وجبت أخوّته.

امام علی علیه السلام فرمود: هرکس سخن او نرم گردید برادری با او لازم گردد. ⁽³⁾

و قال عليه السّلام: فِی سَعَهِ اَلْأَخْلاَقِ کُنُوزُ اَلْأَرْزَاقِ. ⁽⁴⁾امام علی علیه السلام فرمود: گنج‌های روزی، در اخلاق خوش نهفته است.

سوء الخلق

الکافی: عن أبي عبد الله عليه السّلام: إِنَّ سُوءَ اَلْخُلُقِ لَیُفْسِدُ اَلْعَمَلَ کَمَا یُفْسِدُ اَلْخَلُّ اَلْعَسَلَ. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: بداخلاقی، کردار انسان را تباه می‌کند چنان که، سرکه، عسل را.

خلوة

قصص الانبیاء: عنهم عليهم السّلام قال: إبليس لموسى عليه السّلام: لاَ تَخْلُ بِامْرَأَهٍ لاَ تَحِلُّ لَکَ فَإِنَّهُ لاَ یَخْلُو رَجُلٌ بِامْرَأَهٍ لاَ تَحِلُّ لَهُ إِلاَّ کُنْتُ صَاحِبَهُ دُونَ أَصْحَابِی. ⁽²⁾

از ائمه: روایت شده که ابلیس به حضرت موسی علیه السلام گفت: با زنی که بر تو حلال نیست خلوت نکن چون مردی با زنی نامحرم خلوت نمی‌کند مگر آنکه من خودم همراه او می‌شوم نه یارانم.

مجالس المفيد: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ فَلاَ یَبِیتُ فِی مَوْضِعٍ تَسْمَعُ نَفَسَهُ اِمْرَأَهٌ لَیْسَتْ لَهُ بِمَحْرَمٍ. ⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرکس به خدا و روز قیامت ایمان دارد در جایی که نفس او را زن نامحرم می‌شنود، بیتوته نمی‌کند و نمی‌ماند.

الأخلاق

النبوي صلّى الله عليه و آله و سلم: مَنْ أُعْطِیَ خَمْساً لَمْ یَکُنْ لَهُ عُذْرٌ فِی تَرْکِ عَمَلِ اَلْآخِرَهِ زَوْجَهٌ صَالِحَهٌ تُعِینُهُ عَلَی أَمْرِ دُنْیَاهُ وَ آخِرَتِهِ وَ بَنُونَ أَبْرَارٌ وَ مَعِیشَهٌ فِی بَلَدِهِ وَ حُسْنُ خُلُقٍ یُدَارِی بِهِ اَلنَّاسَ وَ حُبُّ أَهْلِ بَیْتِی. ⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: به هر کس پنج چیز عطا شده باشد برای ترک کردن عمل آخرت، عذری ندارد: همسر شایسته‌ای که در کار دنیا و آخرت او را یاری دهد؛ و فرزندانی نیکوکار؛ و داشتن شغل در شهر خود؛ و اخلاق خوشی که به سبب آن با مردم مدارا کند؛ و دوست داشتن اهل‌بیت من.

الخصال: الصادقي عليه السّلام: خَمسُ خِصالٍ مَن فَقَدَ مِنهُنَّ واحِدَهً لَم یَزَلْ ناقِصَ العَیشِ، زائلَ العَقلِ، مَشغولَ القَلبِ: (1 صحة البدن (2) الأمن (3) السعة في الرزق (4) الأنيس الموافق، أي الزوجة الصالحة و الولد الصالح و الخليط الصالح (5) الدعة). ⁽²⁾

امام‌صادق علیه السلام فرمود: پنج‌خصلت است که اگر یکی از آنها وجود نداشته باشد، زندگی، ناقص و عقل تباه می‌شود و دل‌مشغولی می‌آورد: 1- تندرستی؛ 2- امنیّت؛ 3- گسترش روزی؛ 4- همدم‌سازگار، یعنی زن‌شایسته و فرزندشایسته و همنشین‌شایسته؛ 5- آسایش.

الخصال: عن الصادق عليه السّلام: خمس من خمسة محال: النصيحة من الحاسد محال، و الشفقة من العدوّ محال، و الحرمة من الفاسق محال، و الوفاء

من المرأة محال، و الهيبة من الفقير محال. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: پنج چیز از پنج دسته افراد، نشدنی است: اندرز از شخص حسود؛ و مهربانی از دشمن؛ و احترام از شخص فاسق؛ و وفاداری از زن؛ و شکوه و عظمت از فرد تهیدست. قال الباقر عليه السّلام في وصيّته لجابر الجعفي: يا جابر اغتنم من أهل زمانك خمسا:

إن حضرت لم تعرف، و إن غبت لم تفتقد، و إن شهدت لم تشاور، و إن قلت لم يقبل قولك، و إن خطبت لم تتزوّج. ⁽²⁾

امام باقر علیه السلام در وصیّت خویش به جابر جعفی فرمود: ای جابر از مردم روزگارت پنج چیز را غنیمت شمار: هرگاه حضورداشته باشی تو را نشناسند؛ و هرگاه غایب باشی کسی جویای تو نشود؛ و هرگاه در انجمنی باشی با تو مشورت نشود؛ و اگر سخنی گویی، سخنت پذیرفته نشود؛ و اگر به خواستگاری رفتی به تو همسر ندهند.

مدح المختار

رجال الكشّیّ: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: لا تسبّوا المختار فانّه قد قتل قتلتنا و طلب بثارنا و زوّج أراملنا و قسّم فينا المال على العسرة. ⁽³⁾

از امام باقر علیه السلام است که فرمود: به مختار دشنام ندهید چون قاتلان ما را کشت و به خونخواهی ما برخاست و بیوه‌زنان ما را شوهر داد و در هنگام تنگدستی مال را در میان ما تقسیم کرد.

رجال الكشّیّ: قول أبي جعفر عليه السّلام لأبي محمّد الحكم بن المختار: رحم الله أباك رحم الله أباك ما ترك لنا حقّا عندأحد الّا طلبه،قتل قتلتنا وطلب بدمائنا. ⁽¹⁾

فرمایش امام باقر علیه السلام به ابومحمد حکم پسر مختار: خداوند پدرت را رحمت کند، خداوند پدرت را رحمت کند، هیچ حقّی از ما نزد کسی نمانده بود مگر آنکه وی آنها را طلب کرد، قاتلان ما را کشت و برای ما خونخواهی کرد.

رجال الكشّیّ: عن الأصبغ قال: رأيت المختار على فخذ أمير المؤمنين عليهالسّلام و هو يمسح رأسه و يقول: ياكيس ياكيس. ⁽²⁾

از اصبغ روایت است که گفت: مختار را دیدم که بر ران امیر مؤمنان علیه السلام نشسته بود و آن حضرت دست بر سر وی می‌کشید و می‌فرمود: ای زیرک؛ ای زیرک.

حرف الدّال

الدّابة

الخصال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: للدابّة على صاحبها خصال ستّ: يبدأ بعلفها إذا نزل، و يعرض عليها الماء إذا مرّ به، و لا يضرب وجهها فانّها تسبّح بحمد ربّها، و لا يقف على ظهرها الّا في سبيل الله (عزّ و جلّ) ، و لا يحملها فوق طاقتها، و لا يكلّفها من المشي الّا ما تطيق. ⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: چهارپا بر ذمّه صاحب خود، شش حق دارد: چون به منزل رسید پیش از هر کار، علوفه او را بدهد؛ وچون بر آبی گذرد، آن را آب دهد؛ و به صورت او چیزی نزند، زیرا که او تسبیح و حمد می‌کند پروردگارش را؛ و بر پشت آن حیوان بجز در راه خدای عزّ و جلّ، درنگ نکند؛ و بیش از توانائیش بر او بار ننهد؛ و بیشتر از توانش آن را وادار به راه رفتن نکند.

المحاسن: عن الصادق عليه السّلام عن آبائه: أَنَّ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلاَمُ مَرَّ بِبَهِیمَهٍ وَ فَحْلٍ یَسْفَدُهَا ⁽²⁾على ظهر الطريق، فأعرض علیّ عليه السّلام بوجهه فقيل له:

لم فعلت ذلك يا أمير المؤمنين؟ فقال: انّه لا ينبغي أن تصنعوا ما يصنعون و هو من المنكر الّا أن تواروه حيث لا يراه رجل و لا امرأة. ⁽¹⁾از امام صادق علیه السلام از پدرانشان: نقل شده که علی علیه السلام با چهارپایی برخورد کرد که در میانه راه حیوان نری با آن جفت‌گیری می‌کرد، آن حضرت با دیدن این صحنه، صورت خود را از آنها گردانید. از آن حضرت سؤال شد ای امیر مؤمنان، چرا اینگونه رفتار کردید؟ فرمود: شایسته نیست کاری که آن دو حیوان انجام می‌دادند شما انجام دهید، زیرا مُنکر محسوب می‌شود مگر آنکه آن را بپوشانید به طوری که مرد و زنی آن را نبیند.

المحاسن: عن أبي عبد الله عليه السّلام: کَانَ عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا السَّلاَمُ لَیَبْتَاعُ اَلرَّاحِلَهَ بِمِائَهِ دِینَارٍ یُکْرِمُ بِهَا نَفْسَهُ.

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: علی بن الحسین علیهما السلام ، مرکب سواری تا صد دینار می‌خرید و بواسطه آن، به شخصیّت خود اهمیّت می‌داد.

قال المجلسي رحمه الله: يدلّ على استحباب ركوب الدابّة الفارهة ⁽²⁾و المغالاة في ثمنها لإكرام النفس عند الناس. ⁽³⁾

مرحوم مجلسی؛ گفته است: این روایت، دلالت می‌کند که سورا شدن بر مرکب بانشاط و نیرومند و خریدنش با قیمت بالا، برای بزرگداشت خود نزد مردم، مستحب و پسندیده است.

في الدّواجن

طبّ الائمه: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: أَکْثِرُوا مِنَ اَلدَّوَاجِنِ ⁽¹⁾

في بيوتكم يتشاغل بها الشياطين عن صبيانكم. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: حیوانات اهلی در خانه‌های خود،بسیار نگاهدارید تا شیطان‌ها بدانها سرگرم شوند و از کودکان شما کناره گیرند.

الدّعاء

المحاسن: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: مَا مِنْ شَيْءٍ أَحَبَّ إِلیَ اللّهِ مِنْ أَنْ یُسْئَلَ. ⁽³⁾

از امام باقر علیه السلام است که فرمود: هیچ چیزی نزد خداوند، محبوب‌تر از آن نیست که از وی درخواستی شود.

و عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم قال: ما من مسلم دعا الله تعالى بدعوة ليست فيها قطيعة رحم و لا استجلاب إثم الّا أعطاه الله تعالى بها إحدى خصال ثلاث: إمّا أن يعجل له الدعوة و إمّا أن يدّخرها له في الآخرة و إمّا أن يرفع عنه مثلها من السوء. ⁽⁴⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل است‌که فرمود: هیچ‌مسلمانی نیست که خدا را بخواند به درخواستی

که در آن قطع رحم و انجام گناهی نباشد مگر این که خدای تعالی یکی از سه چیز را به او عطا فرماید: یا درخواستش را فوراً به اجابت می‌رساند؛ و یا ذخیره آخرتش می‌سازد؛ و یا این که به اندازه آن درخواست، بدی را از او برطرف می‌سازد.

قال أمير المؤمنين عليه السّلام: لاَ تَسْتَحْقِرُوا دَعْوَهَ أَحَدٍ فَإِنَّهُ یُسْتَجَابُ لِلْیَهُودِیِّ فِیکُمْ وَ لاَ یُسْتَجَابُ لَهُ فِی نَفْسِهِ. ⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: در دعای هیچ کس به چشم حقارت منگر زیرا (که خداوند) دعای خیری را که یهودی در حق شما کند مستجاب خواهد فرمود گرچه دعایی که در حق خویش کند به هدف اجابت نخواهد رسید.

و عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: اَلدُّعَاءُ یَرُدُّ اَلْقَضَاءَ بَعْدَ مَا أُبْرِمَ إِبْرَاماً فَأَکْثِرْ مِنَ اَلدُّعَاءِ فَإِنَّهُ مِفْتَاحُ کُلِّ رَحْمَهٍ وَ نَجَاحُ ⁽²⁾

كلّ حاجة، و لا ينال ما عند الله الّا بالدعاء، و ليس باب يكثر قرعه الّا يوشك أن يفتح لصاحبه. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود: دعاء، قضاء را بعد از آنکه به شدّت، محکم شده باشد، رد می‌کند؛ پس بسیار دعاء کن زیرا دعاء، کلید هر رحمتی و موجب دستیابی به هر خواسته‌ای است و به آنچه در نزد خدای تعالی است نمی‌توان رسید مگر بواسطۀ دعاء و همانا هیچ دری نیست که کوبیدنش بسیار شود مگر آنکه نزدیک است به روی کوبنده‌اش باز گردد.

قال الصادق عليه السّلام: مَا مِنْ رَجُلٍ دَعَا فَخَتَمَ دُعَاءَهُ بِقَوْلِ ما شاءَ اَللّهُ لا

قُوَّهَ إِلاّ بِاللّهِ إِلاَّ أُجِیبَتْ دَعْوَتُهُ. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ کسی دعایش را با عبارت «ما شاءاللّه لا قوّة الّا باللّه» به انجام نرسانید مگر این که خواسته‌اش برآورده گردد.

قال أمير المؤمنين عليه السّلام: كلّ دعاء محجوب عن السماء حتّى يصلّى على محمّد و آل محمّد، و قال: من قرأ مائة آية من القرآن من أيّ القرآن شاء ثمّ قال: يا الله سبع مرّات، فلو دعا على الصخرة لقلعها ان شاء الله تعالى. ⁽²⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: هیچ دعایی به آسمان راه نیابد تا آنگاه که بر محمد و آل محمد، صلوات فرستاده شود.

و فرمود: هرکه صد آیه از قرآن را از هر جا که بخواهد، بخواند و سپس هفت بار بگوید «یا اللّه» اگر بر تخته سنگی دعا کند، آن را به خواست خدا برمی‌کند.

قال أبو عبد الله عليه السّلام: إيّاكم أن يسأل أحد منكم ربّه شيئا من حوائج الدنيا و الآخرة حتّى يبدأ بالثناء على الله تعالى و المدحة له و الصلاة علىالنبیّ و آله ثمّ الاعتراف بالذنب ثمّ المسألة. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه یکی از شما از پروردگارش چیزی از خواسته‌های دنیوی و اخروی را بخواهد باید با ستایش و حمد خداوند تعالی و درود بر پیامبر و آلش (صلی الله علیه و آله و سلم) و بعد با اعتراف به گناهش آغاز کند و آنگاه درخواستش را مطرح سازد.

قال النبیّ صلّى الله عليه وآله وسلّم: لا يردّ دعاء أوّله «بسم الله الرحمن الرحيم». ⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دعایی که آغازش «بسم الله الرّحمن الرّحیم» باشد رد نمی‌شود.

فلاح السّائل: عن جعفر بن محمّد عليهما السّلام قال: إذا أراد أحدكم أن يستجاب له فليطب كسبه و ليخرج من مظالم الناس، و انّ الله لا يرفع إليه دعاء عبد و في بطنه حرام أو عنده مظلمة لأحد من خلقه. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود: هرگاه یکی از شما خواست دعایش مستجاب شود باید درآمدش را پاک سازد و از مظالمی که مردم بر وی دارند بیرون آید و به درستی که خداوند دعای بنده‌ای که در شکمش، حرام باشد یا مظلمه‌ای از یکی از خلقش بر عهده‌اش باشد، را مستجاب نمی‌کند.

عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم قال: قال الله سبحانه: انّي لأستحيي من عبد يرفع يده و فيها خاتم فيروزج فأردّها خائبة. ⁽³⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود، خدای سبحان فرموده است: من از بنده‌ای که دستش را به دعاء بلند کند در حالی که در دستش انگشتر فیروزه باشد،شرم دارم که آن را ناامید باز گردانم.

و عن الصادق عليه السّلام: ما رفعت كفّ إلى الله (عزّ و جلّ) أحبّ إليه من كفّ فيها خاتم عقيق. ⁽⁴⁾

و از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: دستی به سوی خدای عزّ و جلّ بالا نرفته که محبوب‌تر از دستی باشد که انگشتر عقیق در آن است.

امالی الصّدوق: عن الصادق عليه السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: أربعة لا تردّ لهم دعوة و تفتح لها أبواب السماء و تصير الى العرش: دعاء الوالد لولده، و المظلوم على من ظلمه، و المعتمر حتّى يرجع، و الصائم حتّى يفطر. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: چهار گروهند که دعایشان، ردّ نمی‌شود و درهای آسمان برایشان باز می‌شود و دعایشان به طرف عرش، بالا می‌رود: دعای پدر دربارۀ فرزندش؛ و نفرین ستمدیده بر کسی که بر او ستم کرده؛ و دعای عمره‌گذار تا این که از سفر برگردد؛ و دعای روزه‌دار تا این که افطار کند.

الخصال: و عنه عليه السّلام قال: خمسة لا يستجاب لهم: رجل جعل الله بيده طلاق امرأته فهي تؤذيه و عنده ما يعطيها و لم يخل سبيلها، و رجل أبق مملوكه ثلاث مرّات و لم يبعه، و رجل مرّ بحائط مائل و هو يقبل إليه و لم يسرع في المشي حتّى سقط عليه، و رجل أقرض رجلا مالا فلم يشهد عليه، و رجل جلس في بيته و قال: اللّهم ارزقني و لم يطلب. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: (پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود) پنج دسته‌اند که دعایشان مستجاب نمی‌شود: مردی که خداوند، طلاق همسرش را به دست او نهاده و آن زن او را آزار می‌دهد و در نزد مرد هم مخارج طلاق او هست ولی او را رها نمی‌کند؛ و مردی که

بنده‌اش سه بار گریخته ولی او را نمی‌فروشد؛ و مردی که از کنار دیوار شکسته‌ای بگذرد و با این که می‌بیند دیوار در حال فرو ریختن است تند راه نرود تا این که دیوار بر سرش فرو ریزد؛ و مردی که به کسی قرض بدهد ولی شاهد بر قرض نگیرد؛ و مردی که در خانۀ خود نشیند و بگوید: بارالها، روزی مرا برسان و به دنبال روزی نرود.

مکارم الاخلاق: عن يحيى بن المعاذ عن أبي جعفر عليه السّلام قال: قال لي: ادع بهذا الدعاء و أنا ضامن لك حاجتك على الله تعالى: اللّهم أنت ولیّ نعمتي و القادر على طلبتي و تعلم حاجتي فأسألك بحقّ محمّد و آل محمّد لمّا قضيتها. ⁽¹⁾

از یحیی بن معاذ از امام باقر علیه السلام روایت است که آن حضرت فرمود: این دعا را بخوان که من برآورده شدن حاجتت را ضمانت می‌کنم: «اللّهمَّ أنتَ ولیُّ نِعمَتي وَالقادِرُ عَلى طَلِبَتي وَتَعلَمُ حاجَتي فَأسألُكَ بِحَقِّ مُحمّدٍ وَ آلِ مُحَمّدِ لَمّا قَضَيتَها»

«خداوندا تو سرپرست نعمت منی و بر خواستۀ من توانایی و نیاز مرا می‌دانی پس از تو تقاضا می‌کنم بحق محمّد و آل محمّد این که نیاز و حاجت مرا اجابت کنی».

قربُ الاسناد: عن الصادق عليه السّلام: انّ دعاء المؤمن لأخيه بظهر الغيب مستجاب و يدرّ الرزق و يدفع المكروه. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: همانا دعای مؤمن برای برادرش در پشت سر، مستجاب است، روزی را بر او فرو می‌ریزد و ناپسند را از وی دور می‌سازد.

نهج البلاغة: و من دعائه عليه السّلام و كان يدعو به كثيرا: الحمد للّه الذي لم يصبح بي ميّتا و لا سقيما و لا مضروبا على عروقي. ⁽³⁾

یکی از دعاهای حضرت علی علیه السلام که بسیار می‌گفت این بود: «الحمد للّه الذي لم يُصبِح بي ميّتاً و لا سَقيماً و لا مَضروباً على عُروقي بسوء»

«ستایش باد خداوندی را که شبم را به روز آورد و من نه مرده‌ام و نه بیمارم و نه رگ هایم دچار اضطراب و آفتی است».

أيضا من دعائه علیه السّلام: اللّهم صن وجهي باليسار و لا تبذل جاهي بالاقتار فأسترزق طالبي رزقك، و أستعطف شرار خلقك و أبتلي بحمد من أعطاني و أفتتن بذمّ من منعني، و أنت من وراء ذلك كلّه ولیّ الإعطاء و المنع انّك على كلّ شيء قدير. ⁽¹⁾

و نیز از علی علیه السلام است که فرمود: خداوندا آبرویم را با بی‌نیازی محفوظ دار و شخصیّتم را بر اثر فقر، ضایع مکن تا چنان شود که از کسانی درخواست روزی کنم که آنها خود از تو روزی می‌طلبند؛ و از افراد بدکردار و پست، خواستار عطوفت و بخشش گردم و سرانجام به ستودن آن کس که به من چیزی عطا کرده مبتلا شوم و به نکوهش کردن آن کس که مرا محروم داشته گرفتار گردم این در حالی است که تو در ماورای همه اینها سرپرست و صاحب اختیار بخشش و منع هستی و تو بر همه چیز توانایی.

دعوات الرّاوندی: عن الرضا عليه السّلام قال: اغتممت في بعض الأمور فأتاني أبو جعفر عليه السّلام فقال: يا بني ادع الله و أكثر من (يا رؤوف يا رحيم). ⁽²⁾

از امام رضا علیه السلام روایت است که فرمود: در یکی از کارها دچار اندوه شده بودم، پدرم (موسی بن جعفر علیهما السلام) بر من وارد شد و آنگاه فرمود: فرزندم خدا را بخوان و زیاد بگو: «یا رؤوفُ یا رحیم».

الدّنیا

الکافی: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: من أصبح و أمسى و الدنيا أكبر همّه جعل الله تعالى الفقر بين عينيه و شتّت أمره ولم ينل من الدنيا الّا ما قسم له، و من أصبح وأمسى والآخرة أكبر همّه جعل الله تعالى الغنى في قلبه وجمع له أمره. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: کسی که صبح و شام کند در حالی که بزرگترین همّش دنیا باشد، خداوند تهیدستی را بین دو چشم او قرار می‌دهد و کار او را پراکنده کند و از دنیا جز مقداری که سهم اوست چیزی به او نمی‌رسد و کسی که صبح و شام کند در حالی که بزرگترین همّ او، آخرت باشد، خدای متعال، بی‌نیازی را در قلب او قرار دهد و کار او را جمع کند.

الدّار

قرب الاسناد: عن علیّ عليه السّلام: أَنَّهُ کَرِهَ أَنْ یَبِیتَ اَلرَّجُلُ فِی بَیْتٍ لَیْسَ لَهُ بَابٌ وَ لاَ سِتْرٌ. ⁽¹⁾

از علی علیه السلام روایت است که فرمود: شایسته نیست کسی شب را در خانه‌ای که در و پرده ندارد، به سر برد.

الخصال: عن النبیّ صلّى‌الله عليه و آله و سلّم قال: ثلاثة لا يتقبّل الله (عزّ و جلّ) لهم بالحفظ: رجل نزل في بيت خرب، و رجل صلّى على قارعة الطريق، و رجل أرسل راحلته و لم يستوثق منها. ⁽²⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که فرمود: سه گروهند که خداوند، حفظ و نگهداری از ایشان را به عهده نگرفته است: مردی که شب را در خانۀ ویرانه‌ای بگذراند؛ و آنکه در میانه راه نماز بگذارد؛ و کسی که مرکبش را رها کند و آن را نبندد.

عدّة الدّاعی: قال أبو عبد الله عليه السّلام: من قرأ قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ حين يخرج من منزله عشر مرّات آمنه الله في حفظه و كلأه ⁽¹⁾حتّى يرجع الى منزله. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هرکه ده بار سورۀ «قل هو اللّه احد» را به هنگام خروج از خانه بخواند همواره در محافظت و مراقبت خداست تا به منزل برگردد.

الدَّین

کامل الزّیارة: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: أحبّ الأعمال إلى الله ثلاثة: إشباع جوعة المسلم، و قضاء دينه، و تنفيس كربته. ⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: محبوب‌ترین کارها نزد خدا، سه چیز است: برطرف ساختن گرسنگی مسلمان؛ و پرداخت بدهی‌اش؛ و رفع گرفتاری و اندوهش.

علل الشرایع: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: كلّ ذنب يكفّره القتل في سبيل الله الّا الدين فانّه لا كفّارة له الّا اداؤه أو يقضي صاحبه أو يعفو الذي له الحقّ. ⁽⁴⁾

از امام باقر علیه السلام است که فرمود: شهادت در راه خدا، کفّارۀ هر گناهی است مگر بدهی که کفّاره‌ای برایش نیست جز این که پرداخت شود توسّط بدهکار یا شخص دیگری و یا این که طلبکار از حقّ خود گذشت نماید.

الخصال: قال أبو عبد الله عليه السّلام: اَلسُّرَّاقُ ثَلاَثَهٌ مَانِعُ اَلزَّکَاهِ وَ مُسْتَحِلُّ مُهُورِ اَلنِّسَاءِ وَ کَذَلِکَ مَنِ اِسْتَدَانَ وَ لَمْ یَنْوِ قَضَاءَهُ. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام فرمود: دزدان بر سه قسم‌اند: کسی که از دادن زکات خودداری کند؛ و آنکه مهریه زنان را حلال شمرد؛ و کسی که از دیگری وام بگیرد و قصد بازپرداختش را نداشته باشد.

قال الصادق عليه السّلام: انّ الله (عزّ و جلّ یُحِبُّ إِنْظَارَ اَلْمُعْسِرِ وَ مَنْ کَانَ غَرِیمُهُ مُعْسِراً فَعَلَیْهِ أَنْ یُنْظِرَهُ إِلَی مَیْسَرَهٍ). ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: بدرستی که خداوند (عزّ و جلّ) مهلت دادن به بدهکار تهیدست را دوست می‌دارد و کسی که بدهکارش، تهیدست باشد پس باید به او مهلت بدهد تا بتواند بدهکاری خود را پرداخت کند.

قرب الاسناد: عن الصادق عليه السّلام قال: لا تباع الدار و لا الجارية في الدين و ذلك انّه لابدّ للرجل المسلم من ظلّ يسكنه و خادم يخدمه. ⁽³⁾

از حضرت صادق علیه السلام است که فرمود: خانه و کنیز برای بازپرداخت بدهی، فروخته

نمی‌شود و این بدان سبب است که مرد مسلمان به ناچار نیازمند سایه‌ای است که در زیر آن سکنی گزیند و خادمی است که به وی خدمت کند.

الرّبا في الدَّین

تفسیر القمیّ: عن الصادق عليه السّلام: الربا رباءان أحدهما حلال و الآخر حرام، فأمّا الحلال فهو أن يقرض الرجل أخاه قرضا طمعا أن يزيده و يعوّضه بأكثر ممّا يأخذه بلا شرط بينهما، فإن أعطاه أكثر ممّا أخذه من غير شرط بينهما فهو مباح له و ليس له عند الله ثواب فيما أقرضه و هوقوله تعالى: فَلاٰ يَرْبُوا عِنْدَ اللّٰهِ ⁽¹⁾و امّا الحرام فالرجل يقرض قرضا يشترط أن يردّ أكثر ممّا أخذه فهذا هو الحرام. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: ربا بر دو نوع است: یکی حلال و دیگری حرام. امّا نوع حلال آن این است که فردی به برادر دینی خود قرض بدهد به امید این که در دست او افزون گردد و بیشتر از آنچه می‌گیرد باز گرداند بی‌آنکه شرطی در بین باشد پس این قسم مباح است و چنین فردی در نزد خداوند پاداشی نسبت به قرضی که داده ندارد و این همان سخن خداوند است که: «فلا یربوا عند اللّه: پس نزد خدا فزونی نخواهد یافت» و امّا نوع حرام ربا، آنست که فردی قرض بدهد و شرط کند قرض گیرنده بیشتر از اصل قرض، برگرداند این همان ربای حرام است.

حرف الذال

الذّئب

تحف العقول: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: یَأْتِی عَلَی اَلنَّاسِ زَمَانٌ یَکُونُ اَلنَّاسُ فِیهِ ذِئَاباً فَمَنْ لَمْ یَکُنْ ذِئْباً أَکَلَتْهُ اَلذِّئَابُ. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: بر مردم، زمانی فرا می‌رسد که مردم در آن زمان گرگ هستند بنابراین، اگر کسی گرگ نباشد، گرگ‌ها او را می‌خورند.

الذِّکر

الخصال: فيما أوصى به رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم عليّا عليه السّلام: يا علیّ، ثلاث لا تطيقها هذه الأمّة: المواساة للأخ في ماله، و انصاف الناس من نفسه، و ذكر الله على كلّ حال، و ليس هو سبحان الله و الحمد للّه و لا اله الّا الله و الله أكبر، و لكن إذا ورد على ما يحرم عليه خاف الله (عزّ و جلّ) عنده و تركه. ⁽²⁾

از جمله وصایای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی علیه السلام است که: ای علی! سه خصلت است که این امّت توانایی آن را ندارند: همراهی با برادر (دینی) در دارائی خود؛ و رعایت حق و عدل از جانب خود نسبت به مردم؛ و به یاد خدا بودن در هر حال. و مقصود (صرف گفتن) «سبحان اللّه والحمد للّه و لا اله الّا اللّه واللّه اکبر» نیست بلکهاگر به حرامی دچار شد، از خداوند بترسد و آن حرام را ترک کند.

البرّ

المحاسن: عن الحسن البصري قال: قال أبو جعفر عليه السّلام: ألا أخبركم بخمس خصال هنّ من البرّ، و البرّ يدعو الى الجنة؟قلت: بلى، قال: إخفاء المصيبة و كتمانها، و الصدقة تعطيها بيمينك لا تعلم بها شمالك، و برّ الوالدين فانّ برّهما للّه رضى، و الإكثار من قول لا حول و لا قوّة الّا بالله العلیّ العظيم فانّه من كنوز الجنة، و الحبّ لمحمد و آل محمّد عليهم السّلام. ⁽¹⁾

از حسن بصری است که گفت، امام باقر علیه السلام فرمود: آیا شما را از پنج صفت نیک آگاه نکنم در حالی که نیکی، انسان را به بهشت می‌برد؟ پاسخ دادم: بله. فرمود: پنهان نمودن مصیبت؛ و صدقه را طوری بدهی که اگر با دست راست بدهی، دست چپ نداند؛ و نیکی به پدر و مادر که رضایت خداوند در آن است؛ و زیاد این ذکر را تکرار کردن «لا حول و لا قوّة الّا باللّه العلی العظیم» که از گنج‌های بهشت است؛ و دوستی محمد و آل محمّد:.

الذّنب

امالی الطّوسی: الصادقي عليه السّلام: مَنْ یَمُوتُ بِالذُّنُوبِ أَکْثَرُ مِمَّنْ یَمُوتُ بِالْآجَالِ وَ مَنْ یَعِیشُ بِالْإِحْسَانِ أَکْثَرُ مِمَّنْ یَعِیشُ بِالْأَعْمَارِ. ⁽¹⁾

حضرت صادق علیه السلام فرمود: کسانی که بواسطۀ ارتکاب گناه، می‌میرند بیشتر از کسانی هستند که به مرگ طبیعی فوت می‌کنند و آنان که به خاطر نیکی نمودن، زنده‌اند بیشتر از آنان هستند که با عمر طبیعی زنده می مانند.قال أمير المؤمنين عليه السّلام: موت الإنسان بالذنوب أكثر من موته بالأجل، و حياته بالبرّ أكثر من حياته بالعمر. ⁽²⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: مرگ انسان بواسطۀ گناهان، بیشتر از مرگ اوست به مردن طبیعی؛ و زنده ماندن او بواسطۀ نیکی، بیشتر از زنده ماندن اوست به عمر طبیعی.

نهج البلاغة: قال: أَشَدُّ اَلذُّنُوبِ مَا اِسْتَخَفَّ بِهِ صَاحِبُهُ. ⁽³⁾

علی علیه السلام فرمود: بدترین گناهان آنست که کسی که آن را انجام می‌دهد آن را کوچک شمارد.

امالی الطّوسی: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: ثلاثة من الذنوب تعجل عقوبتها و لا تؤخّر الى الآخرة: عقوق الوالدين و البغي على الناس و كفر الاحسان. ⁽⁴⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: سه دسته از گناهان است که سزایش شتابان می‌رسد و به آخرت، واگذار نمی‌شود: آزردن پدر و مادر؛ و ستم بر مردم؛ و ناسپاسی نیکی دیگران.

في ذمّ الإذاعة (الاِفشاء)

الکافی: عن أبي جعفر الباقر عليه السّلام قال: و الله إنّ أحبّ أصحابي إلیّ أورعهم و أفقههم و أكتمهم لحديثنا، و إنّ أسوأهم عندي حالا و أمقتهم الذي إذا سمع الحديث ينسب الينا و يروى عنا فلم يقبله و اشمأزّ منه و جحده و كفّر من دان به و هو لا يدري لعلّ الحديث من عندنا خرج و الينا أسند فيكون بذلك خارجا من ولايتنا. ⁽¹⁾

از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: به خدا سوگند، محبوب‌ترین یارانم، پارساترین وداناترین و راز نگهدارترین آنها نسبت به سخنان ما هستند و بدترین و مبغوض‌ترین آنها آن کسی است که وقتی حدیثی که به ما منسوب است و از ما روایت می‌شود را شنید، قبول نمی‌کند و از آن بیزاری جوید و انکارش کند و کسی را که به آن معتقد است کافر بداند در حالی که او نمی‌داند شاید این حدیث از ما صادر شده و به ما اسناد پیدا کند و بدین گونه از ولایت و دوستی ما خارج می‌شود.

حرف الرّاء

الرّیاسة

الکافی: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: مَنْ طَلَبَ الرِّیاسَهَ هَلَکَ. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: هرکه در پی ریاست باشد هلاک گردد.

الکافی: عنه عليه السّلام: إِیَّاکُمْ وَ هَؤُلاَءِ اَلرُّؤَسَاءَ اَلَّذِینَ یَتَرَأَّسُونَ فَوَ اَللَّهِ مَا خَفَقَتِ اَلنِّعَالُ خَلْفَ رَجُلٍ إِلاَّ هَلَکَ وَ أَهْلَکَ. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: بپرهیزید از رؤسایی که ریاست را به خود می‌بندند زیرا به خدا سوگند که کفش‌ها دنبال سر مردی صدا نکند جز آنکه هلاک شود و هلاک کند.

الکافی: قال أبو عبد الله عليه السّلام: مَلْعُونٌ مَنْ تَرَأَّسَ، مَلْعُونٌ مَنْ هَمَّ بِهَا مَلْعُونٌ كلُّ مَنْ حَدَّثَ بِهَا نَفْسَهُ. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: ملعون است کسی که ریاست‌طلبی کند و ملعون است کسی که به ریاست، همّت گمارد و ملعون است کسی که در فکر آن باشد.

بيان: من ترأّس أي ادّعى الرياسة بغير حقّ، فان التفعّل غالبا يكون للتكليف. ⁽¹⁾بیان: کسی که «ترأّس» می‌کند یعنی کسی که ریاست را به ناحق ادّعا کند. چون باب «تفعّل» معمولاً برای پذیرش کاری به سختی است.

الرّؤیا

الکافی: عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم كان يقول: انّ رؤيا المؤمن ترفّ بين السماء و الأرض على رأس صاحبها حتّى يعبّرها لنفسه أو يعبّرها له مثله، فإذا عبّرت لزمت الأرض فلا تقصّوا رؤياكم الّا على مَن يعقل. ⁽²⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پیوسته می‌فرمود: رؤیای مؤمن، بالای سر او میان آسمان و زمین در حرکت است تا این که خود و یا دیگری آن را تعبیر کند پس از تعبیر، به زمین نشیند (و قطعی شود) پس خوابتان را جز برای شخص خردمند، بازگو نکنید.

الکافی: و قال صلّى الله عليه و آله و سلّم: الرُّؤيَا لاَ تُقَصُّ إِلاَّ عَلى مُؤمِنٍ خَلاَ مِنَ الْحَسَدِ وَالْبَغْيِ. ⁽³⁾

خواب را جز برای مؤمنی که از حسد و ستم، مُبرّاست نباید بازگو کرد.

الکافی: عن الصادق عليه السّلام قال: رَأْیُ اَلْمُؤْمِنِ وَ رُؤْیَاهُ فِی آخِرِ اَلزَّمَانِ عَلَی سَبْعِینَ جُزْءاً مِنْ أَجْزَاءِ اَلنُّبُوَّهِ. ⁽⁴⁾

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: رأی و رؤیای مؤمن در آخرالزمان، جزئی از هفتاد جزء نبوّت است.

عن أبي قتادة قال: كنت أرى الرؤيا فيمرضني حتّى سمعت النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم يقول: الرؤيا الصالحة من الله، فإذا رأى أحدكم ما يحبّ فلا يحدّث به الّا من يحبّ، و إذا رأى ما يكره فلا يحدّث به و ليتفل عنيساره و ليتعوّذ بالله من الشيطان الرجيم و من شرّ ما رأى فانّها لن تضرّه. ⁽¹⁾

از ابوقتاده است که گفت: هرگاه خوابی می‌دیدم بیمار می‌شدم تا از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که می‌فرمود: رؤیای صالح، از خداست اگر شما خواب دلخواه دیدید از آن سخن نگویید مگر آنکه برای دوست خود بازگو کنید و اگر خواب بدی دیدید به طرف چپ آب دهان بیندازید و از شرّ شیطان و شرّ آن رؤیا به خدا پناه برده ش-ود که هرگز زیانی به او نرسد.

تحف العقول: قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: لاَ یَحْزَنُ أَحَدُکُمْ أَنْ تُرْفَعَ عَنْهُ اَلرُّؤْیَا فَإِنَّهُ إِذَا رَسَخَ فِی اَلْعِلْمِ رُفِعَتْ عَنْهُ اَلرُّؤْیَا. ⁽²⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: اگر رؤیا از یکی از شما برداشته شد، اندوهگین نباشد زیرا هرگاه در علم، استوار شد، رؤیا از او گرفته می‌شود.

قال المجلسي: لقد أتى رجل والدي قدّس سرّه فزعا مهموما و قال: رأيت الليلة أسدا أبيض في عنقه حیّة سوداء يحملان علیّ و يريدان قتلي، فقال والدي رحمه الله: لعلّك أكلت البارحة طعام الأقط مع ربّ الرمّان؟ قال: نعم، قال: لا بأس

عليك الطعامان الموذيان صوّرا لك في المنام، و أمثال ذلك كثيرة جرّبها كلّ إنسان من نفسه. ⁽¹⁾

مرحوم مجلسی گفته است: مردی ترسان و ناراحت نزد پدرم آمد و گفت: دیشب در خواب دیدم شیری سفید با مار سیاهی که بر گردن آن شیر بود بر من یورش آوردند تا مرا بکشند، پدرم؛ گفت: شاید دیشب کشک و رُبّ انار خوردی؟ گفت: آری. گفت: بر تو زیانی نیست چون این دو خوراک زیان‌بخش در خواب برایت صورت‌سازی کردند. و مانند آن بسیار است که هرکس در خود آزموده است.

سؤال السيّد مهنّا العلاّمة (رضي الله عنهما) عمّن رأى في منامه النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم أو بعض الأئمة عليهم السّلام و هو يأمره بشيء وينهاه عن شيء هل يجب عليه الامتثال أم لا، و جوابه: أمّا ما يخالف الظاهر فلا ينبغي المصير إليه و أمّا ما يوافق الظاهر فالأولى المتابعة من غير وجوب، لأن رؤيته لا يعطي وجوب الاتباع في المنام. ⁽²⁾

پرسش سیّد مهنّا از علّامه * دربارۀ کسی که در خوابش، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) یا یکی از ائمه: را دیده و او را به چیزی امر یا از چیزی نهی فرموده، آیا امتثالش بر او واجب است؟ و پاسخ علامه: اگر کاری خلاف ظاهر (احکام باشد) نباید در پی انجام آن رفت و آنچه موافق ظاهر باشد سزاوار است که بدون قصد وجوب امتثال شود زیرا دیدن پیامبر یا یکی از ائمه: در خواب، وجوب پیروی از آن را نمی‌فهماند.

عدّة الداعي: لدفع عاقبة الرؤيا المكروهة تسجد عقيب ما تستيقظ فتصلّي و تثني على الله بما تيسّر لك من الثناء ثمّ تصلّي على محمّد وآله و تتضرّع إلى الله

تعالى و تسأله كفايتها وسلامة عاقبتها فانّك لا ترى لها أثرا بفضل الله و رحمته. ⁽¹⁾

برای دفع عاقبت خواب‌های ناگوار، پس از آن که از آن خواب بیدار شدی، بی‌درنگ بر محمّد و آلش (صلی الله علیه و آله و سلم) درود فرست و به سوی خداوند تعالی، ناله کن و از او بخواه که آن را از تو دفع کند و از عاقبتش تو را در سلامت بدارد که به فضل و رحمت الهی اثری برای آن خواب نخواهی دید.

الكاظمي عليه السّلام: وَ أَدْنَی مَا یُصَفَّی بِهِ وُلِیُّنَا أَنْ یُرِیَهُ اَللَّهُ رُؤْیَا مَهُولَهً فَیُصْبِحُ حَزِیناً لِمَا رَأَی فَیَکُونُ ذَلِکَ کَفَّارَهً لَهُ. ⁽²⁾

از امام کاظم7 است که فرمود: کمترین چیزی که خداوند با آن، دوست ما را پاک می‌گرداند، خواب ترسناک است که خدا به او نشان می‌دهد و او بواسطۀ آنچه دیده اندوهگین می‌گردد و چنین چیزی کفّارۀ گناه اوست.

الرّیاء

الکافی: عن الصادق عليه السّلام: من أراد الله (عزّ و جل) بالقليل من عمله أظهره الله له أكثر ممّا أراد، و من أراد الناس بالكثير من عمله في تعب من بدنه و سهر من ليله أبى الله (عزّ و جل) الّا أن يقلّله في عين من سمعه. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: هرکه با عمل اندکش، خداوند (عزّ و جلّ) را بطلبد، خداوند بیشتر از آنچه او خواسته، برایش آشکار می‌سازد و هرکس با عمل بسیار خودش که با رنجوری در بدن و بیداری شبانه‌اش همراه بود، در پی مردم بوده،

خداوند (عزّ و جلّ) نیز او را در چشم کسانی که کردار او به گوششان خورده، کوچک شمارد.

الکافی: زرارة، عن أبي جعفر عليه السّلام قال: سألته عن الرجل يعمل الشيء من الخير فيراه إنسان فيسرّه ذلك، قال: لا بأس، ما من أحد الّا و هو يحبّ أن يظهر له في الناس الخير إذا لم يكن يصنع ذلك لذلك. ⁽¹⁾

زراره از امام باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت دربارۀ مردی پرسیدم که کار نیکی انجام می‌دهد و دیگران آن را می‌بینند و این موجب شادمانی وی می‌گردد؛ فرمود: مشکلی نیست هر کسی دوست دارد مردم او را در کار خیر ببینند البته اگر این کار را برای دیدن مردم انجام ندهد.

قرب الاسناد: قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: للمرائي ثلاث علامات: يكسل إذا كان وحده، و ينشط إذا كان عنده أحد، و يحبّ أن يحمد في جميع أموره. ⁽²⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: ریاکار سه نشانه دارد: هرگاه تنها باشد سست و بی‌حال است؛ و هنگامی که کسی نزد اوست بانشاط و تلاش است؛ و دوستدارد در همه کارهایش از وی ستایش کنند.

موعظة شریفة

الخصال: عن الأصبغ بن نباتة قال: قال أمير المؤمنين عليه السّلام: قال الله

تعالى لموسى عليه السّلام: يا موسى احفظ وصيّتي لك بأربعة أشياء: أولاهن: ما دمت لا ترى ذنوبك تغفر فلا تشتغل بعيوب غيرك، و الثانية: ما دمت لا ترى كنوزي قد نفدت فلا تغتمّ بسبب رزقك، و الثالثة: ما دمت لا ترى زوال ملكي فلا ترج أحدا غيري، و الرابعة: ما دمت لا ترى الشيطان ميتا فلا تأمن مكره. ⁽¹⁾

از اصبغ بن نباته روایت است که گفت: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: خدای تعالی به موسی علیه السلام وحی کرد: ای موسی! چهار سفارش مرا دربارۀ خودت حفظ کن: نخست این که: تا وقتی که گناهانت را بخشوده شده ندیده‌ای به عیوب دیگران مپرداز؛ و دوّم: تا هنگامی که گنج‌های مرا پایان یافته نبینی، اندوهگین به جهت روزی‌ات مباش؛ و سوّم: تا وقتی پایان پادشاهی مرا ندیده‌ای به دیگری جز من امید مبند؛ و چهارم: تا زمانی که شیطان را مرده ندیده‌ای از مکر او ایمن مباش.

فضل جعفر بن أبي­طالب علیه السّلام

علل الشرایع: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: أوحى الله (عزّ و جل) الى رسوله انّي شكرت لجعفر بن أبي طالب أربع خصال، فدعاه النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم فأخبره فقال: لو لا انّ الله تبارك و تعالى أخبرك ما أخبرتك، ما شربت خمرا قطّ لأنّي علمت انّي إن شربتها زال عقلي، و ما كذبت قطّ لأنّ الكذب ينقص المروّة، و ما زنيت قطّ لأنّي خفت انّي إذا عملت عمل بي، و ما عبدت صنما قطّ لأنّي علمت انّه لا يضرّ و لا ينفع، قال: فضرب النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم يده على عاتقه و قال: حقّعلى الله (عزّ و جل) أن يجعل لك

جناحين تطير بهما مع الملائكة. ⁽¹⁾

از امام باقر علیه السلام روایت است که خداوند عزّ و جلّ به رسولش وحی فرمود: من چهار خصلت از جعفر بن ابیطالب را می‌ستایم. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) جعفر را خواست، موضوع را به او خبر داد. جعفر بن ابیطالب فرمود: اگر نه اینست که خداوند به شما خبر داده، خودم نمی‌گفتم. من هرگز باده‌نوشی نکرده‌ام، چون می‌دانم اگر باده بیاشامم، عقلم زائل گردد؛ و هرگز دروغ نگفته‌ام زیرا دروغ از مروّت و جوانمردی می‌کاهد؛ و هرگز مرتکب زنا نشده‌ام چرا که بیم آن داشتم، اگر چنان کنم به ناموس من نیز اینگونه رفتار شود؛ و هیچ‌گاه بتی را نپرستیده‌ام چون می‌دانم بت هیچ زیان و سودی نمی‌رساند. حضرت باقر علیه السلام فرمود: پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با دست بر شانۀ جعفر بن ابیطالب زد و فرمود: بنابراین شایسته است که خداوند دو بال برا ی تو قرار دهد که با آن دو بال همراه فرشتگان در بهشت پرواز کنی.

أربعٌ

کشف الغمة: النّبوي صلّى الله عليه و آله و سلّم: و الذي نفسي بيده لا تزول قدم عبد يوم القيامة حتّى يسأله الله عن أربع: عن عمره فيم أفناه، و عن جسده فيم أبلاه، و عن ماله ممّا اكتسبه و فيم أنفقه، و عن حبّنا أهل البيت. ⁽²⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت است که فرمود: سوگند به آنکه جانم در دست اوست، بنده در روز قیامت قدم از قدم برنمی‌دارد تا این که خداوند از چهار چیز از او می‌پرسد: از عمرش که در چه راهی به سر برده؛ و از جسمش که در چه راهی آن را فرسوده ساخته؛ و از مالش که از چه راهی بدست آورده و در چه راهی هزینه کرده؛ و از دوستی ما اهل بیت.

بشارة المصطفی: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: أربعة أنا لهمشفيع يوم القيامة: المحبّ لأهل بيتي و الموالي لهم، و المعادي فيهم، و القاضي لهم حوائجهم، و الساعي لهم فيما ينوبهم من أمورهم. ⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: چهار گروهند که من در قیامت شفیع آنان هستم: آنکه دوستدار اهل بیت من باشد؛ و کسی که ولایت آنها را در دل داشته باشد؛ و آنکه با دشمنانشان دشمن باشد؛ و کسی که نیازهایشان را برآورده سازد و در اموری که به نیابت از ایشان انجام می‌دهد کوشا باشد.

أربعةٌ

نوادر الرّاوندی: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: أربعة يستأنفون العمل: المريض إذا برىء، و المشرك إذا أسلم، و الحاجّ إذا فرغ، و المنصرف من الجمعة ايمانا و احتسابا. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: چهار دسته‌اند که باید عمل را از سر گیرند: بیمار وقتی بهبود یابد؛ و مشرک پس از آنکه اسلام آورد؛ و حاجی وقتی که اعمالش پایان یابد؛ و کسی که از نماز جمعه بازمی‌گردد در حالی که با ایمان و به خاطر خدا شرکت کرده باشد.

صلة الرّحم

قربُ الاسناد: ابن عيسى عن البزنطي عن الرضا عليه السّلام قال: قال أبو عبد الله عليه السّلام:

صل رحمك و لو بشربة من ماء و أفضل ما يوصل به الرحم كفّ الأذى عنها، و قال:

صلة الرحم منسأة في الأجل مثراة في المال محبّة في الأهل. ⁽¹⁾ابن عیسی از بزنطی از حضرت رضا علیه السلام روایت کرده است که امام صادق علیه السلام فرمود: پیوند خویشاوندی خویش را حتّی با جرعه‌ای از آب، محکم کن و بهترین راه برای خدمت به آنان اینست که (لااقلّ) از تو آزار و مزاحمتی نبینند. و نیز فرمود: صله رحم، مرگ را به تأخیر می‌اندازد، دارایی را افزون می‌سازد و موجب محبّت در خانواده می‌شود.

قرب الإسناد: عنه عليه السّلام انّ رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم قال: انّ المعروف يمنع مصارع ⁽²⁾السوء، و انّ الصدقة تطفي غضب الربّ، و صلة الرحم تزيد في العمر و تنفي الفقر، و قول (لا حول و لا قوّة الّا بالله) فيها شفاء من تسعة و تسعين داء أدناها الهمّ. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام (از پدرش از پدرانش: روایت می‌کند) که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: کارهای خوب از مرگ‌های بد جلوگیری می‌کند و صدقه، آتش خشم الهی را فرو می‌نشاند و صله رحم بر عمر می‌افزاید و فقر را می‌برد و گفتن «لا حول و لا قوّة الّا باللّه» داروی نود و نه بیماری است که کمترینش اندوه است.

امالی الطوسی: عن داود الرقي قال: كنت جالسا عند أبي عبد الله عليه السّلام إذ قال لي مبتدءا من قبل نفسه: يا داود لقد عرضت علیّ أعمالكم يوم الخميس فرأيت فيما عرض علیّ من عملك صلتك لابن عمّك فلان فسرّني

ذلك...الخ. ⁽¹⁾

از داوود رقّی روایت است که گفت: نزد امام صادق علیه السلام نشسته بودم که حضرت بی مقدّمه به من فرمود: ای داوود روز پنجشنبه اعمال شما به من عرضه شد در میان کارهایی که از تو به رؤیت من رسید کمکی بود که به پسرعمویت فلانی کردی و چنین کاری موجب خوشحالی من شد.

الکافی: عن إسحاق بن عمّار قال: قال أبو عبد الله عليه السّلام: انّ صلة الرحم و البرّ ليهوّنان الحساب و يعصمان من الذنوب، فصلوا أرحامكم وبرّوا بإخوانكم و لو بحسن السلام و ردّ الجواب. ⁽²⁾

از اسحاق بن عمّار است که امام صادق علیه السلام فرمود: صله رحم و نیکی کردن حساب را در قیامت آسان می‌کند و انسان را از گناهان محافظت می‌نماید پس با خویشان خود، صله کنید و به برادران خود نیکی نمایید اگرچه به نیک سلام کردن و نیکو جواب دادن باشد.

امالی الصّدوق: عن علي عليه السّلام: انّه وجد في قائمة سيف من سيوف رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم صحيفة فيها ثلاثة أحرف: صل من قطعك، و قل الحقّ و لو على نفسك، و أحسن الى من أساء عليك. ⁽³⁾

روایت شده از علی علیه السلام که در دستۀ یکی از شمشیرهای رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نوشته‌ای یافت شد که سه عبارت در آن نگاشته شده بود: هرکس با تو قطع رابطه کرد تو با او بپیوند و حقّ را بگو هرچند به زیانت باشد و به هرکه به تو بدی کرد، نیکی نما.

الکافی: قال رجل للنبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: أيّ الأعمال أبغض إلى الله (عزّ و جلّ) ؟ فقال: الشرك بالله، قال: ثمّ ما ذا؟ قال: قطيعة الرحم، قال: ثمّ ما ذا؟ قال: الأمر بالمنكر و النهي عن المعروف. ⁽¹⁾

مردی به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گفت: کدامیک از کارها، نزد خداوند مبغوض‌تر است؟ فرمود: شرک ورزیدن به خداوند. گفت: سپس کدام؟ فرمود: قطع رحم. پرسید بعد از آن چه؟ فرمود: امر به کار بد و نهی از کار نیک.

الاختصاص: عن محمّد بن مسلم عن الصادق عليه السّلام عن أبيه عليه السّلام قال: قال أبي علیّ ابن الحسين عليه السّلام: يا بني انظر خمسة فلا تصاحبهم و لا تحادثهم و لا ترافقهم في طريق، فقال: يا أبه من هم عرّفنيهم؟ قال: ایّاك و مصاحبة الكذّاب فإنّه بمنزلة السراب يقرّب لك البعيد و يبّعد لك القريب، و ايّاك و مصاحبة الفاسق فانّه بايعك بأكلة أو أقلّ منذلك، و ايّاك و مصاحبة البخيل فانّه يخذلك في ماله أحوج ما تكون اليه، و ايّاك و مصاحبة الأحمق فانّه يريد أن ينفعك فيضرّك، و إيّاك و مصاحبة القاطع لرحمه فانّي وجدته ملعونا في كتاب الله (عزّ و جلّ) في ثلاثة مواضع.... ⁽²⁾

قال الله تعالی: فَهَلْ عَسَیْ-تُمْ اِنْ تَوَلَّیْ-تُمْ اَنْ تُفْسِدُوا فِی الْاَرْضِ وَ تُقَطِّعُوۤا اَرْحامَكُمْ * اُول-ٰئِكَ الَّذینَ لَعَنَهُمُ اللهُ (سورة محمّد، الآیة 22 و 23) و قال (عزّ و جلّ): وَالَّذينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللهِ مِنْ بَعْدِ ميثاقِه وَ يَقْطَعُونَ ماۤ اَمَرَ اللهُ بِه اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِی الْاَرْضِ اُول-ئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ (سورة

الرعد، الآیة 25) و قال فی البقرة: وَ يَقْطَعُونَ ماۤ اَمَرَ اللهُ بِه اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِی الْاَرْضِ اُول-ئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (سورة البقرة، الآیة 27)

از محمد بن مسلم از حضرت صادق علیه السلام از پدرش علیه السلام روایت است که پدرم علیّ بن الحسین علیهما السلام به من فرمود: فرزندم با پنج دسته همنشین و هم‌سخن مشو و در راهی با آنان همکام مشو. پس فرمود: ای پدر ایشان چه کسانی هستند؟ ایشان را به من بشناسان. فرمود: مبادا با دروغگو همنشین شوی، زیرا که او همچون سراب است که دور را برای تو نزدیک و نزدیک را برایت دور نشان می‌دهد؛ و مبادا با فاسق و بدکار همنشین شوی که تو را به یک لقمه و یا کمتر از آن می‌فروشد؛ و مبادا با همنشین بخیل گردی که در نهایتِ نیازت به او، تو را وا می‌گذارد؛ و مبادا با احمق، رفیق شوی که وقتی می‌خواهد سودی به تو برساند موجب زیانت می‌شود؛ و مبادا با آنکه از خویشان خود می‌بُرد، مصاحبت کنی، زیرا من او را در سه جای قرآن، ملعون یافتم.

خدای عزّ و جلّ فرموده است: فَهَلْ عَسَیْتُمْ اِنْ تَوَلَّیْتُمْ اَنْ تُفْسِدُوا فِی الْاَرْضِ وَ تُقَطِّعُوۤا اَرْحامَكُمْ * اُولٰئِكَ الَّذٖینَ لَعَنَهُمُ اللّهُ ⁽¹⁾و فرموده است: وَالَّذٖينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّهِمِنْ بَعْدِ مٖيثاقِهٖ وَ يَقْطَعُونَ ماۤ اَمَرَ اللّهُ بِهٖۤ اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِی الْاَرْضِ اُول-ئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ ⁽²⁾و فرموده است: …وَ يَقْطَعُونَ ماۤ اَمَرَ اللّهُ بِهٖۤ اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِی

الْاَرْضِ اُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ ⁽¹⁾ تحقيقٌ:...اختلف العلماء في الرحم التي تلزم صلتها فقيل: الرحم و القرابة نسبة و اتصال بين المنتسبين يجمعهما رحم واحدة، و قيل: الرحم عبارة عن قرابة الرجل من جهة طرفيه: آبائه و إن علوا و أولاده و إن سفلوا و ما يتصل بالطرفين من الاخوة و الأخوات و أولادهم و الأعمام و العمّات، و قيل: هي عامّ في كلّ ذي رحم من ذوي الأرحام المعروفين بالنسب محرّمات أو غير محرّمات و إن بعدوا، و هذا أقرب الى الصواب بشرط أن يكونوا في العرف من الأقارب و الّا فجميع الناس يجمعهم آدم و حوّاء. ⁽²⁾

یک نکته پژوهشی: بدانکه «رَحِم» همان رحم زن است و از آن برای نزدیکی، عاریه گرفته شده است چون نزدیکان از یک رحم، بیرون آمده‌اند. و علما در رحمی که صله‌اش لازم است اختلاف دارند. برخی گفته‌اند رحم و خویشاوندی، یک نسبت و اتصال است بین دو فردی که با هم نسبت دارند که برگشت آن دو به یک رحم است.

و گفته شده: رحم، خویشاوندی مرد از دو طرف است پدران و هرچه بالا روند و فرزندان هرچه پایین آیند و آن کسانی که به دو طرف متصل هستند از برادرها و خواهرها و فرزندان ایشان و عمه‌ها و عموها.

و گفته شده: رحم، شامل هر خویشاوندی است که به خویش معروفند خواه نکاح باآنان حرام باشد یا نباشد و این قول به درست بودن، نزدیک‌تر است به شرط آنکه در عرف، خویشاوند به شمار بروند وگرنه همه مردم فرزندان آدم و حوا8 هستند.

الرّحمة

امالی الصّدوق: قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: أوحى الله (عزّ و جلّ) الى داود: كما لا تضيق الشمس على من جلس فيها كذلك لا تضيق رحمتي على من دخل فيها. ⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: خدای عزّ و جلّ به داوود علیه السلام وحی کرد همان گونه که خورشید، خود را از کسانی که در پرتوش نشسته‌اند، دریغ نمی‌دارد رحمت من نیز بر کسانی که وارد آن شده‌اند محدود نمی‌باشد.

قال علیّ بن الحسين عليهما السّلام: لا يهلك مؤمن بين ثلاث خصال: شهادة ان لا اله الّا الله وحده لا شريك له، و شفاعة رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم، و سعة رحمة الله. ⁽²⁾

علی‌بن‌الحسین علیهما السلام فرمود: مؤمن درمیان سه‌چیز، نابود نمی‌شود: شهادت به یگانگی خداوند یکتا و بی‌شریک؛ و شفاعت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) ؛ و گستردگی رحمت خداوند.

عن أمير المؤمنين عليه السّلام قال: انّ لأهل الدين علامات يعرفون بها: صدق الحديث و أداء الأمانة و وفاء بالعهد و صلة الأرحام و رحمة الضعفاء. ⁽³⁾

از امیر مؤمنان علیه السلام روایت است که فرمود: دین‌داران نشانه‌هایی دارند که با آنها، شاخته می‌شوند: راستی گفتار؛ و ادای امانت؛ و وفای به عهد؛ و صله خویشان؛ و ترحم کردن بر افراد ناتوان.

الرّداء

في حديث علیّ عليه السّلام: من أراد البقاء و لا بقاء فليباكر بالغداء و ليجود الحذاء و ليخفّف الرداء و ليقلّ من مجامعة النساء، قيل: و ما خفّة الرداء؟ قال: قلّة الدين. ⁽¹⁾

در حدیثی از علی علیه السلام آمده است: هرکه خواستار جاودانگی است - در حالیکه بقایی وجود ندارد - صبحانه را زود بخورد و کفش خوب بپوشد و ردایش را سبک گرداند و با زنان کمتر آمیزش کند. گفته شد: سبک گرفتن رداء به چه معنی است؟ فرمود: کم بودن بدهی.

الرّزق

النبويّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: أَبَی اَللَّهُ أَنْ یَرْزُقَ عَبْدَهُ إِلاَّ مِنْ حَیْثُ لاَ یَعْلَمُ فَإِنَّ اَلْعَبْدَ إِذَا لَمْ یَعْلَمْ وَجْهَ رِزْقِهِ کَثُرَ دُعَاؤُهُ ⁽²⁾

حدیثی از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: خداوند ابا دارد که روزی بنده‌اش را جز از جایی که نمی‌داند بفرستد؛ چون هرگاه بنده نداند روزیش از کجا خواهد رسید، زیاد دعا می‌کند.

ما یزید في الرّزق

الروايات في: مَنْ حَسُنَتْ نِیَّتُهُ زادَ اللّهُ فِی رِزْقِهِ. ⁽³⁾

روایات در این که هرکس نیّتش نیکو باشد، خداوند در روزی‌اش می‌افزاید.

الروايات الكثيرة: في انّ غسل اليد قبل الطعام يزيد في الرزق. و في بعض الروايات: قبل الطعام و بعده. ⁽¹⁾

روایات فراوانی در این که شستن دست پیش از غذا، روزی را افزایش می‌بخشد. و در برخی روایات آمده است: پیش از طعام و بعد از آن.

و أنّ صلة الرحم تزيد في الرزق. ⁽²⁾

و این که صله رحم، موجب زیاد شدن رزق است.

كتابي الحسين بن سعيد: قال الصادق عليه السّلام: حسن الجوار يزيد في الرزق. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: خوش‌همسایگی، روزی را افزایش می‌دهد.

جملةٌ من الروايات: في انّ غسل الرأس بالخطمي يجلب الرزق و ينفي الفقر؛ ⁽⁴⁾

شماری از روایات در این که شستن سر با ختمی، روزی را جلب می‌کند و فقر را دور می‌سازد.

وأنّ من أطلى فتدلّك بالحنّاء من قرنه الى قدمه نفي عنه الفقر؛ ⁽⁵⁾

و این که هرکس نوره بکشد و بعد سر تا پایش را حنا بمالد، فقر از او دور شود.

وأنّ المشط يجلب الرزق، ⁽¹⁾

و این که شانه زدن مو، روزی را جلب می‌کند.

و تقليم الأظفار يوم الخميس يدرّ الرزق درّاً. ⁽²⁾و کوتاه کردن ناخن‌ها در روز پنجشنبه، روزی را افزایش می‌دهد.

السراج قبل مغيب الشمس ينفي الفقر و يزيد في الرزق. ⁽³⁾

روشن کردن چراغ، پیش از پنهان شدن خورشید، تنگدستی را می‌برد و روزی را زیاد می‌کند.

الخصال: قال أمير المؤمنين عليه السّلام: کَسحُ الفِناءِ یَزیدُ فِی الرِّزقِ. ⁽⁴⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: جاروب کردن حریم خانه روزی را زیاد می‌کند.

و عنه عليه السّلام: في ذكر ما يزيد في الرزق و عدّ منها الجمع بين الصلاتين، و التعقيب بعد الغداة و بعد العصر، و صلة الرحم، و مواساة الأخ، و البكور في طلب الرزق، و استعمال الأمانة و قول الحق و إجابة المؤذن و ترك الكلام في الخلاء و ترك الحرص و شكر النعم و اجتناب اليمين الكاذبة و الوضو أي غسل اليد قبل الطعام و أكل ما يسقط من الخوان و من سبّح الله كل يوم ثلاثين مرّة دفع الله عنه سبعين نوعا من البلاء أيسرها الفقر، و روي أيضا: الاستغفار يزيد

في الرزق. ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام فرمود: چند چیز روزی را زیاد می‌کند و از آن جمله است: جمع میان دو نماز و بعد از نماز صبح و عصر، تعقیب خواندن و رعایت پیوند خویشاوندی و همراهی کردن با برادر دینی و صبح زود به دنبال روزی رفتن و امانت‌ورزی و سخن به حق گفتن و همخوانی با مؤذّن و سخن نگفتن در مستراح و ترک آزمندی و سپاسگزاری از مُنعم و دوری از سوگند دروغ و شستن دست پیش از غذا و خوردن آنچه از سفره بیرون می‌افتد و کسی که در هر روز سی مرتبه خدا را تسبیح گوید، خداوند هفتاد نوع گرفتاری را از او دور می‌کند که آسان‌ترین آنها، فقر است و روایت است که، طلب آمرزش، روزی را افزون می‌سازد.فلاح السّائل: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: لا تتركوا ركعتين بعد عشاء الآخرة فانّها مجلبة للرزق. ⁽²⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: دو رکعتِ پس از نماز عشاء را ترک نکنید زیرا موجب جلب روزی است.

النبوي صلّى الله عليه و آله و سلّم: أَدِمِ اَلطَّهَارَةَ يَدُمْ عَلَيْكَ اَلرِّزْقُ. ⁽³⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: بر طهارت، مداومت کن، تا رزق، پیوسته به تو برسد.

قال أمير المؤمنين عليه السّلام: فِی سَعَهِ اَلْأَخْلاَقِ کُنُوزُ اَلْأَرْزَاقِ. ⁽⁴⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: و در اخلاق گشاده، گنج‌های روزی نهفته است.

الرضوي عليه السّلام: لاَ تَسْتَقِلُّوا قَلِيلَ الرِّزْقِ فَتُحْرَمُوا كَثِيرَهُ. ⁽¹⁾

از حضرت رضا علیه السلام است که فرمود: روزی کم را کوچک نشمارید تا از بسیار آن محروم نگردید.

مجالس المفید: عن الصادق عليه السّلام: إذا كانت لك حاجة فاغد فيها فانّ الأرزاق تقسّم قبل طلوع الشمس و ان الله تبارك و تعالى بارك لهذه الأمّة في بكورها، و تصدّق بشيء عند البكور فانّ البلاء لا يتخطّى الصدقة. ⁽²⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: هرگاه نیازی داشتی، سپیده‌دمان در پی آن برو؛ زیرا روزی‌ها پیش از طلوع خورشید، تقسیم می‌شود و خدای تبارک و تعالی برای این امّت، در صبح زودشان برکت قرار داده است و در آن هنگام، صدقه بده چون بلا از صدقه فراتر نمی‌رود.ابن سنان عن الصادق عليه السّلام قال: دعاء الرجل لأخيه بظهر الغيب يدرّ الرزق و يدفع المكروه. ⁽³⁾

ابن سنان از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: دعای انسان برای برادرش در پشت سرش، روزی را سرازیر می‌سازد و رویدادهای ناپسند را دور می‌گرداند.

أقول: قال المحقق نصير الملّة و الدين الطوسیّ في (آداب المتعلّمين) فيما يجلب الرزق و يمنع:

قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: اِسْتَنْزِلُوا اَلرِّزْقَ بِالصَّدَقَهِ وَ اَلْبُکُورُ

مُبَارَکٌ یَزِیدُ فِی جَمِیعِ اَلنِّعَمِ خُصُوصاً فِی اَلرِّزْقِ وَ حُسْنُ اَلْخَطِّ مِنْ مَفَاتِیحِ اَلرِّزْقِ وَ طِیبُ اَلْکَلاَمِ یَزِیدُ فِی اَلرِّزْقِ. و عن حسن بن علیّ عليهما السّلام: ترك الزنا و كنس الفناء و غسل الإناء مجلبة للغناء، و أقوى الأسباب الجالبة للرزق إقامة الصلاة بالتعظيم و الخشوع و قراءة سورة الواقعة خصوصا بالليل و وقت العشاء و سورة يس و تبارك الذي بيده الملك وقت الصبح و حضور المسجد قبل الأذان و المداومة على الطهارة و أداء سنّة الفجر و الوتر في البيت و ان لا يتكلّم بكلام اللغو، قيل: من اشتغل بما لا يعنيه يفوته ما يعنيه، انتهی. ⁽¹⁾

می‌گویم (محدّث قمی): محقق نصیر الملّة والدّین طوسی در «آداب المتعلّمین» دربارۀ چیزهایی که موجب روزی می‌شود یا از روزی جلوگیری می‌کند، گفته است:

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: روزی را با صدقه، فرود آورید، و صبح‌خیزی، مایه برکت است و همۀ نعمت‌ها به ویژه روزی را افزایش می‌دهد و زیبایی خط، از کلیدهای روزی است و پاکیزه سخن گفتن، روزی را می‌افزاید.

و از حسن بن علی علیهما السلام روایت است که فرمود: دوری از زنا و روفتن آستانه درب، و شستن ظرف‌ها موجب توانگری است و نیرومندترین اسباب جلب روزی: خواندن نماز با بزرگداشت و فروتنی و خواندن سورۀ واقعه به ویژه در شب و شامگاه و خواندن سوره‌های «یس» و «تبارک الذی بیده الملک» در صبح و حضور در مسجد پیش از اذانو همیشه باطهارت بودن و بجا آوردن نافله فجر و نماز وتر در خانه و این که سخن بیهوده نگوید. گفته شده است هرکه به چیزی بپردازد که سودی برایش ندارد آن چیزی را که برایش سودمند است از دست می‌دهد./پایان.

الرّستاق

و قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: مَن لَم یَتَوَرَّعْ فی دِینِ اللَّهِ ابْتَلاهُ اللَّهُ بثلاثِ خِصالٍ: إمّا أن یُمِیتَهُ شابّاً، أو یُوقِعَهُ فی خِدمَهِ السلطانِ، أو یُسْکِنَهُ فی الرَّساتِیقِ. ⁽¹⁾

و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرکس در دین خدا پروا نداشته باشد خداوند او را به یکی از سه چیز مبتلا می‌کند: مرگ در جوانی؛ یا خدمت پادشاه؛ یا سکونت در روستاها.

الرّضاع

الهدایة: قال الصادق عليه السّلام: یَحْرُمُ مِنَ اَلرَّضَاعِ مَا یَحْرُمُ مِنَ اَلنَّسَبِ وَ لاَ یُحَرِّمُ مِنَ اَلرَّضَاعِ إِلاَّ رَضَاعُ خَمْسَهَ عَشَرَ یَوْماً وَ لَیَالِیهِنَّ وَ لَیْسَ بَیْنَهُنَّ رَضَاعٌ. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هر چیزی که با نسب، حرام می‌گردد با رضاع نیز حرمت می‌یابد و رضاعی که موجب حرمت است آن است که پانزده شبانه‌روز طول بکشد و در این مدّت نیز فرد دیگری به آن کودک شیر ندهد.

الرّضا والتّسلیم

التوحید: عن أمير المؤمنين عليه السّلام قال: أوحى الله تعالى الى داود: يا داود تريد و أريد و لا يكون الّا ما أريد، فإن أسلمت لما أريد أعطيتك ما تريد، و

إن لم تسلم لما أريد أتعبتك فيما تريد ثمّ لا يكون الّا ما أريد. ⁽¹⁾

از امیر مؤمنان علیه السلام روایت است که فرمود: خداوند تعالی به داوود وحی کرد: ای داوود تو چیزی را می‌خواهی و من نیز اراده‌ای می‌کنم ولی تنها خواستۀ من عملی می‌شود، اگر به خواستۀ من تن بدهی هرچه را تو خواسته‌ای به تو عطا می‌کنم و اگر تسلیم خواست من نشدی تو را در خواسته‌ات دچار سختی و رنج می‌سازم سپس تنها آنچه خود می‌خواهم بر جای می‌ماند.

الکافی: عن أبي عبد الله عليه السّلام: عجبت للمرء المسلم لا يقضي الله (عزّ و جلّ) له قضاء الّا كان خيرا له، و إن قرّض بالمقاريض كان خيرا له، و إن ملك مشارق الأرض و مغاربها كان خيراً له. ⁽²⁾

از حضرت صادق علیه السلام است که فرمود: در شگفتیم از فرد مسلمانی که خداوند هر حکمی در مورد او جاری کند برای او خیر است اگر با قیچی، قطعه قطعه گردد خیر اوست کما این که اگر مالک شرق و غرب عالم گردد نیز برای او خیر است.

الکافی: قال أمير المؤمنين عليه السّلام: الإيمان أربعة أركان: الرضا بقضاء الله، و التوكّل على الله، و تفويض الأمر إلى الله، و التسليم لأمر الله. ⁽³⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: ایمان چهار ستون دارد: راضی بودن به قضاء الهی؛ و توکّل بر او؛ و واگذار کردن کارها به او؛ و گردن نهادن به فرمان او.

الرّفع

التّوحید و الخصال: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: رفع عن أمتي تسعة: الخطأ و النسيان و ما أكرهوا عليه و ما لا يعلمون و ما لا يطيقون و ما اضطرّوا اليه و الحسد و الطيرة و التفكّر في الوسوسة في الخلق ما لم ينطق بشفة. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: از امّت من نُه چیز برداشته شد: خطا؛ و فراموشی؛ و آنچه بر آن وادار می‌شوند؛ و آنچه نمی‌دانند؛ و آنچه توانش را ندارند؛ و آنچه به آن ناچار می‌شوند؛ و حسد؛ و فال بد زدن؛ و اندیشه‌های وسوسه‌انگیز در آفرینش تا وقتی که آن را به زبان نیاورد.

بيان: المراد بالرفع في أكثرها رفع المؤاخذة و العقاب، و في بعضها يحتمل رفع التأثير. ⁽²⁾

بیان: مراد از «رفع» در بیشتر این موارد، برداشته شدن بازخواست و عقاب و در برخی از آنها، احتمال برداشته شدن اثر آن است.

مدح الرّفق

نوادر الرّاوندی: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: ما من عمل أحبّ إلى الله تعالى و الى رسوله من الإيمان بالله و الرفق بعباده، و ما من عمل أبغض

إلى الله تعالى من الإشراك بالله تعالى و العنف على عباده. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هیچ کاری در نزد خدا و رسول او، محبوب‌تر از ایمان به خدا و ملایمت با بندگان او نیست و هیچ کاری در نزد خدای تعالی مبغوض‌تر از شرک ورزیدن به او و سخت‌گیری بر بندگان او نیست.

الکافی: قول النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم لعائشة: إِنَّ اَلرِّفْقَ لَمْ یُوضَعْ عَلَی شَیْءٍ قَطُّ إِلاَّ زَانَهُ وَ لَمْ یُرْفَعْ عَنْهُ قَطُّ إِلاَّ شَانَهُ. ⁽²⁾فرمایش پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به عایشه: رفق و مُدارا بر چیزی قرار داده نمی‌شود مگر این که آن را آراسته می‌سازد و از چیزی برداشته نمی‌شود مگر آنکه آن را زشت می‌کند.

الرّمّان

امالی الطّوسی: قال أمير المؤمنين عليه السّلام: أَطْعِمُوا صِبْیَانَکُمُ الرُّمَّانَ فَإِنَّهُ أَسْرَعُ لِأَلْسِنَتِهِمْ. ⁽³⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: به کودکانتان انار بخورانید چون، زبانشان را زودتر باز می‌کند.

و روي: في الرمّان و الماء الفاتر انّهما لا يدخلان جوفا قطّ الّا أصلحاه. ⁽⁴⁾

و روایت شده در مورد انار و آب نیمه گرم (ولرم) که این دو وارد شکمی نمی‌شوند مگر آنکه آن را اصلاح می‌کنند.

الرّهن

ثوابُ الاَعمالِ: عن الصادق عليه السّلام: مَنْ کَانَ اَلرَّهْنُ عِنْدَهُ أَوْثَقَ مِنْ أَخِیهِ اَلْمُسْلِمِ فَأَنَا مِنْهُ بَرِیءٌ. ⁽¹⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: هرکس اعتبار گِرو در نزد او از اعتبار برادر مسلمانش بیشتر باشد من از او بیزارم.

حرف الزّاء

الزّرع

عن الصادق عليه السّلام قال: اِزْرَعُوا و أَغْرِسُوا وَ اللّهِ ما عَمِلَ النّاسُ عَمَلاً أَحَلَّ وَ لا أَطْیَبَ مِنْهُ. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: کشت کنید و نهال بکارید، به خدا سوگند مردم شغلی حلال‌تر و پاک‌تر از کشاورزی پیشه نکرده‌اند.

و عنه عليه السّلام قال: ما في الأعمال شيء أحبّ إلى الله تعالى من الزراعة و ما بعث الله نبيّا الّا زرّاعا الّا إدريس عليه السّلام فانّه كان خيّاطا. ⁽²⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: در میان کارها، چیزی محبوب‌تر از کشاورزی نیست و خداوند، پیامبری را برنینگیخت جز آنکه کشاورز بود مگر حضرت ادریس7 که خیّاط بود.

الزّکام

الخصال: عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم قال: لا تكرهوا أربعة فانّها لأربعة، لا تكرهوا الزكام فانّه أمان من الجذام، و لا تكرهوا الدماميل فانّهاأمان من البرص، و لا تكرهوا الرمد ⁽¹⁾فانّه أمان من العمى، و لا تكرهوا السعال ⁽²⁾فانّه أمان من الفالج. ⁽³⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت است که فرمود: چهار چیز را ناپسند ندانید که چهار فایده دارند: زکام را ناخوش ندارید که از بیماری خوره امانتان می‌بخشد؛ و دمل و کورک‌ها را ناخوش ندارید که امان از پیسی است؛ و چشم درد را ناخوش ندارید که از نابینایی، امان است؛ و سرفه را ناخوش ندارید که امان از فلج و سکته ناقص است.

الزّنبور

كلام صاحب (حياة الحيوان) في أحوال الزنبور و فيه: عن أنس عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم قال: من قتل زنبورا كتب له ثلاث حسنات، لكن يكره إحراق بيوتها بالنار. ⁽⁴⁾

سخن صاحب «حیاة الحیوان» دربارۀ احوال زنبور و در فرازی از آن از اَنَس از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت کرده که فرمود: هرکه زنبوری را بکشد سه پاداش برای او نوشته می‌شود ولی سوزاندن لانه‌های آنها بوسیلۀ آتش، ناپسند و مکروه است.

عن الصادق عليه السّلام: إِنَّ اَلشَّیَاطِینَ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ أَکْثَرُ مِنَ اَلزَّنَابِیرِ عَلَی اَللَّحْمِ. ⁽¹⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: شیاطین پیرامون مؤمن، بیشتر از زنبورها بر گِرد گوشت هستند.

فضل التّزویج

قال صلّى الله عليه و آله و سلّم: يفتح أبواب السماء بالرحمة في أربع مواضع: عند نزول المطر و عند نظر الولد في وجه الوالدين و عند فتح باب الكعبة و عند النكاح. ⁽²⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: درهای آسمان در چهار جا، به رحمت گشوده می‌شود: هنگام بارش باران؛ و هنگام نگریستن فرزند به صورت پدر و مادر؛ و زمان باز شدن درب کعبه؛ و زمان ازدواج.

الخصال: علیّ بن جعفر عن أخيه موسى عليهم السّلام قال: ثلاثة يستظلّون بظلّ عرش الله يوم لا ظلّ الّا ظلّه: رجل زوّج أخاه المسلم أو أخدمه أو كتم له سرّا. ⁽³⁾

علیّ بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر8 روایت کرده که آن حضرت فرمود: سه دسته از مردم زیر سایه الهی قرار می‌گیرند زمانی که سایه‌ای جز سایۀ الهی نیست: مردی که برادر مسلمان خود را در ازدواج یاری دهد؛ و یا به وی خدمتی کند؛ و یا سرّ او را پنهان دارد.

حرف السّین

سأر (سؤر)

الاختصاص: قال أمير المؤمنين عليه السّلام: من شرب من سؤر أخيه تبرّكا به خلق الله بينهما ملكا يستغفر لهما حتّى تقوم الساعة، و قال: في سؤر المؤمن شفاء من سبعين داء. ⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: هرکس نیم‌خوردۀ مؤمنی را بخورد و بدان تبرکّ جوید خداوند بین آن دو تن، یک فرشته‌ای بیافریند که تا روز قیامت برای آنها طلب آمرزش کند.

و فرمود: در نیم‌خوردۀ مؤمن، شفای هفتاد درد نهفته است.

الدّعوات: عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم قال: شُرْبُ اَلْمَاءِ مِنَ اَلْکُوزِ اَلْعَامِّ أَمَانٌ مِنَ اَلْبَرَصِ وَ اَلْجُذَامِ. ⁽²⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: خوردن آب از ظرف عمومی، امان از پیسی و خوره است.

بيان: كأنّ المراد من الكوز العام ما يشرب منه كلّ من يمرّ به، و هذا ممّا يحترز منه الناس لخوف العاهات فردّ عليهم بأنّه سبب لرفع العاهات لأنّه سؤر المؤمنين. ⁽¹⁾گویا مراد آن حضرت از ظرف عمومی، ظرفی است که رهگذران از آن می‌نوشند و این از چیزهایی است که مردم از ترس دچار شدن به بیماری‌ها از آن پرهیز می‌کنند و آن حضرت گمان آنان را رد کرده و فرموده است که چون نیم‌خوردۀ مؤمن است سبب دوری از بیماری‌هاست.

في السّؤال

امالی الطّوسی: عن الرضا عليه السّلام قال: قال رجل للنبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: علّمني عملا لا يحال بينه و بين الجنة قال: لا تغضب و لا تسأل الناس و ارض للناس ما ترضى لنفسك. ⁽²⁾

از حضرت رضا علیه السلام روایت است که فرمود: مردی به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گفت: کاری را به من بیاموز که میان آن و بهشت، چیزی فاصله نشود. فرمود: خشمگین نشو و درخواستی از مردم نداشته باش و آنچه را برای خود می‌پسندی، برای مردم بپسند.

عن أبي جعفر عليه السّلام قال: لاَ تَسْأَلُوهُمْ فَتُکَلِّفُونَا قَضَاءَ حَوَائِجِهِمْ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ. ⁽³⁾

از حضرت باقر علیه السلام نقل است که فرمود: از مخالفان چیزی نخواهید که موجب

می‌شود ما را در برآوردن خواسته‌های ایشان در قیامت، به زحمت بیندازید.

الکافی: عن مسمع بن عبد الملك قال: كنّا عند أبي عبد الله عليه السّلام بمنى و بين أيدينا عنب نأكله فجاء سائل فسأله فأمر بعنقود فأعطاه، فقال السائل: لا حاجة لي في هذا إن كان درهم، قال: يسع الله عليك فذهب، ثمّ رجع فقال: ردّوا العنقود فقال: يسع الله لك، و لم يعطه شيئا، ثمّ جاء سائل آخر فأخذ أبو عبد الله عليه السّلام ثلاث حبّات عنب فناولها إيّاه فأخذها السائل من يده ثمّ قال: الحمد للّه ربّ العالمين الذي رزقني، فقال أبو عبد الله عليه السّلام: مكانك، فحثا ملء كفّيه عنبا فناولها إيّاه فأخذها السائل من يدهثمّ قال: الحمد للّه ربّ العالمين، فقال أبو عبد الله عليه السّلام: مكانك، يا غلام أيّ شيء معك من الدراهم؟فاذا معه نحو من عشرين درهما فيما حزرناه ⁽¹⁾أو نحوها، فناولها إيّاه فأخذها ثمّ قال: الحمد للّه هذا منك وحدك لا شريك لك فقال أبو عبد الله عليه السّلام:

مكانك، فخلع قميصا كان عليه فقال: البس هذا، فلبسه فقال: الحمد للّه الذي كساني و سترني يا أبا عبد الله أو قال: جزاك الله خيرا، لم يدع لأبي عبد الله عليه السّلام الّا بذا، ثمّ انصرف فذهب، قال: فظننّا انّه لو لم يدع له لم يزل يعطيه لأنّه كلّما كان يعطيه حمد الله أعطاه. ⁽²⁾

مسمع بن عبدالملک گفته است: در منی در خدمت امام صادق علیه السلام بودیم و در برابر

ما، انگور قرار داشت که آن را می‌خوردیم که در این حال، گدایی آمد و تقاضا کرد، امام، دستور داد یک خوشه انگور به او بدهند. گدا گفت: احتیاجی به انگور ندارم، اگر درهمی باشد، بهتر است. امام7 فرمود: خداوند به تو وسعت بخشد. گدا رفت و بازگشت و گفت: همان خوشۀ انگور را بدهید. فرمود: خدا به تو گشایش بدهد و چیزی به او نداد. گدای دیگری آمد و امام7 سه دانه انگور به او داد، گدا آن را گرفت و گفت: سپاس از آن پروردگار جهانیان است، خدایی که مرا روزی بخشید. امام7 فرمود: بایست، سپس دست مبارک را پر از انگور کرد و به او داد. آن مرد دوباره گفت: سپاس خدایی راست که پروردگار جهانیان است. باز فرمود: بایست. از غلامش پرسید: چقدر پول به همراه خود داری؟ عرض کرد: تقریباً بیست درهم که آن حضرت آن را به گدا دادند و آن گدا پولها را گرفت و گفت: ستایش مخصوص خداست که تنهاست و شریکی ندارد. باز امام7 فرمود: بایست و پیراهن خود را از تن بیرون آورد و فرمود این لباس را بپوش، او هم آن لباس را به تن کرد و گفت سپاس مخصوص آن خدایی است که مرا پوشانید ای اباعبداللّه - یا گفت: خدا به شما خیر بدهد و برای آن حضرت جز به این جمله دعا نکرد و رفت. ما با خود پنداشتیم که اگر آن گدا برای خود حضرت دعا نمی‌کرد پیوسته به او چیزی می‌داد چون هرچه خدا را سپاس می‌گفت؛ چیزی به او می‌بخشید.

سبع مواطن

فضائل الشیعة: عن أبي جعفر عليه السّلام عن آبائه عليهم السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: حبّي و حبّ أهل بيتي نافع في سبعة مواطن أهوالهنّ عظيمة: عند الوفاة و في القبر و عند النشور و عند الكتاب و عند الحساب و عند الميزان و عند الصراط. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام از پدرانش: روایت کرده که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دوستی من و دوستی خاندانم در هفت جا، سودمند است که هراسی عظیم دارند: به هنگام مرگ؛ و در قبر؛ و وقت برانگیخته شدن؛ و هنگام دریافت نامۀ اعمال؛ و نزد حساب؛ و پای میزان؛ و بر صراط.

سبعة في ظلّ عرشه تعالی

الخصال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: سبعة يظلّهم الله تعالى في ظلّ عرشه يوم لا ظلّ الّا ظلّه: إمام عادل، و شاب نشأ في عبادة الله (عزّ و جلّ) ، و رجل قلبه متعلّق بالمسجد اذا خرج منه حتّى يعود إليه، و رجلان كانا في طاعة الله (عزّ و جلّ) فاجتمعا على ذلك و تفرّقا، و رجل ذكر الله (عزّ و جلّ) خاليا ففاضت عيناه، و رجل دعته امرأة ذات حسب و جمال فقال: انّي أخاف الله تعالى، و رجل تصدّق بصدقة فأخفاها حتى لا تعلم شماله ما تصدّق بيمينه. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هفت دسته‌اند که خدای تعالی ایشان را در سایۀ خود جای می‌دهد، در روزی که هیچ سایه‌ای نیست جز سایة الهی: پیشوای عادل؛ و جوانی که در بندگی خدا، رشد کرده باشد؛ و کسی که وقتی از مسجد خارج شود تا دوباره به مسجد بازگردد همواره دلش، وابستگی به مسجد دارد؛ و دو فردی که باهم بودن و از هم جدا شدنشان در فرمانبرداری خدای عزّ و جلّ باشد؛ و مردی که در تنهایی به یاد خدا افتد و اشک از دیدگانش جاری شود؛ و مردی که زن دارای خاندانی بزرگ و دارای زیبایی او را به خود فرا خواند و او برای ترس از خدای تعالی او را رد کند؛ و کسی که صدقه ای بدهد و آن را چنان پنهان بدارد که دست چپش نداند دست راستش چه چیزی را صدقه داده است.

في الخصال السّتّ

صفات الشیعه: عن الصادق عليه السّلام قال: من أقرّ بسبعة أشياء فهو مؤمن: البراءة من الجبت و الطاغوت، و الإقرار بالولاية، و الإيمان بالرجعة، و الإستحلال للمتعة، و تحريم الجرّي ⁽¹⁾و المسح على الخفّين. ⁽²⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هرکه به هفت چیز، اقرار کند، مؤمن است: بیزاری از جبت و طاغوت؛ و اقرار به ولایت؛ و ایمان به رجعت؛ و حلال شمردن متعه؛ و حرام دانستن مارماهی (نوعی ماهی بدون پولک) ؛ و حرام دانستن مسح بر کفش‌ها.

امالی الصّدوق: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: تقبّلوا لي بستّ خصال أتقبّل لكم بالجنة اذا حدّثتم فلا تكذبوا، و إذا وعدتم فلا تخلفوا، و إذا ائتمنتم فلا تخونوا، و غضّوا أبصاركم و احفظوا فروجكم و كفّوا أيديكم و ألسنتكم. ⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: شش خصلت از من قبول کنید تا من هم، بهشت را برای شما به عهده بگیرم: هرگاه سخن گفتید دروغ نگویید؛ و هرگاه وعده دادید خلف وعده نکنید؛ و هرگاه امانتی را به شما سپردند، خیانت نکنید؛ و چشمان خودرا از حرام ببندید؛ و دامن‌های خود را از آلودگی نگه دارید؛ و دست و زبان خود را از آزار دیگران باز دارید.

الخصال: عن الصادق عليه السّلام قال: ستّ خصال ينتفع بها المؤمن بعد موته: ولد صالح يستغفر له، و مصحف يقرأ منه، و قليب يحفره، و غرس يغرسه، و صدقة ماء يجريه، و سنّة حسنة يؤخذ بها بعده. ⁽¹⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: شش چیز است که مؤمن بعد مرگش از آن بهره می‌برد: فرزند شایسته‌ای که برای او، آمرزش طلبد؛ و مُصحفی که بر جای بگذارد که دیگران آن را بخوانند؛ و چاهی که آن را حفر کند؛ و درختی که می‌کارد؛ و آبی که در راه خدا آن را جاری کند؛ و راه و رسمی نیکو که پس از مرگ وی از آن پیروی شود.

الخصال: عن أمير المؤمنين عليه السّلام: انّ الله (عزّ و جلّ) يعذّب ستّة بستّ: العرب بالعصبيّة و الدهاقنة بالكبر و الأمراء بالجور و الفقهاء بالحسد و التجار بالخيانة و أهل الرستاق بالجهل. ⁽²⁾

از امیر مؤمنان علیه السلام روایت است که خداوند عزّ و جلّ شش طائفه را به جهت شش خصلت، عذاب می‌کند: عرب را به خاطر تعصّب و جانب‌داری نابجا؛ و کدخدایان را به خاطر بزرگی کردن بر مردم؛ و فرمانروایان را به جهت ستم؛ و فقیهان را به جهت حسادت؛ و بازرگانان را برای خیانت؛ و ده‌نشینان را به سبب نادانی.

السّتر

الکافی: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: یَجِبُ لِلْمُؤْمِنِ عَلَی اَلْمُؤْمِنِ أَنْ یَسْتُرَ عَلَیْهِ سَبْعِینَ کَبِیرَهً. ⁽³⁾

از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: حقّی که مؤمن بر گردن مؤمن دارد اینست که هفتاد گناه کبیرۀ او را بپوشاند.

الصادقي عليه السّلام: من ستر على مؤمن عورة يخافها ستر الله عليه سبعين عورة من عورات الدنيا و الآخرة. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: هرکه عیب بزرگی را از مؤمنی بپوشاند خداوند نیز، هفتاد زشتی او را در دنیا و آخرت، پوشیده می‌دارد.

السّجود

اعلام الدّین: عن أمير المؤمنين عليه السّلام قال: جاء رجل الى النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم فقال: علّمني عملا يحبّني الله تعالى عليه و يحبّني المخلوقون و يثري الله مالي و يصحّ بدني و يطيل عمري و يحشرني معك، قال: هذه ستّ خصال تحتاج الى ستّ خصال، اذا أردت أن يحبّك الله فخفه و اتّقه، و إذا أردت أن يحبّك المخلوقون فأحسن اليهم و ارفض ما في أيديهم، و إذا أردت ان يثري الله مالك فزكّه، و إذا أردت أن يصحّ الله بدنك فأكثر من الصدقة، و إذا أردت أن يطيل الله عمرك فصل ذوي أرحامك، و إذا أردت أن يحشرك الله معي فأطل السجود بين يدي الله الواحد القهّار. ⁽²⁾

از امیر مؤمنان علیه السلام روایت است که فرمود: مردی نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و عرض کرد کاری یاد من بده که خدای تعالی و آفریدگانش مرا دوست بدارند و خداند مال مرا فراوان سازد و تندرست باشم و عمرم طولانی گردد و با شما محشور شوم. آن حضرت فرمود: این شش ویژگی به شش عمل نیاز دارد: اگر می‌خواهی خداوند تو را دوست داشته باشد

باید از او بهراسی و تقوایش را پیشه کنی؛ و اگر می‌خواهی مردم به تو علاقمند باشند به آنان نیکی کن و آنچه را در دست دارند رها کن؛ و اگر می‌خواهی خداوند مالت را زیاد کند آن را پاکیزه گردان (زکات بده) ؛ و اگر می‌خواهی خداوند سلامت جسم به تو دهد، بسیار صدقه بده؛ و اگر می‌خواهی خداوند، عمرت را طولانیگرداند، با نزدیکان و ارحامت، پیوند برقرار کن؛ و اگر می‌خواهی خداوند تو را با من محشور سازد، سجود در برابر خدای یگانه قهّار را طولانی کن.

عن أبي بصير قال: قال لي أبو عبد الله عليه السّلام: يا أبا محمّد عليكم بالورع و الاجتهاد و صدق الحديث و أداء الأمانة و حسن الصحابة لمن صحبكم و طول السجود فانّ ذلك من سنن الأوّابين. ⁽¹⁾

از ابوبصیر است که گفت امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای ابا محمد، همواره پارسا باشید و در عبادت بکوشید و راستگویی و ردّ امانت به صاحبش را پیشه خود سازید و با همراهان خود خوش‌رفتار باشید و سجده‌های خود را طولانی کنید؛ زیرا اینها از روش‌های پسندیدۀ توبه‌کنندگان است.

توقیر المسجد

عن الصادق عليه السّلام قال: ثلاثة يشكون إلى الله (عزّ و جلّ): مسجد خراب لا يصلّي فيه أهله، و عالم بين جهّال، و مصحف معلّق قد وقع عليه غبار لا يقرأ فيه. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: سه گروه نزد خدای (عزّ و جلّ) شکایت می‌برند: مسجد ویرانی که مردم در آن نماز نمی‌خوانند؛ و دانشمندی که بین افراد نادان، تنها بماند؛ و قرآن رها شده‌ای که غبار گرفته و خوانده نمی‌شود.

سحق (ابواسحاق السّبیعی).کان ابو اسحاق المذکور ابن اخت یزید بن حصین مِن اصحاب الحسین علیه السلام: له روایةٌ مرفوعةٌ عن النّبی صلّی الله علیه و آله و سلّم: انّه قال: اَلا ادلّکُم ⁽¹⁾

علی خیر اخلاقِ الدّنیا والآخرة، تَصِلُ مَن قطعک و تُعطی مَن حَرَمَک و تعفو عَمَّن ظلمک. ⁽²⁾..ابو اسحاق نام برده، پسرخواهر یزید بن حصین از یاران امام حسین علیه السلام بود. او روایتی را به صورت مرفوع از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده است که آن حضرت فرمود: آیا شما را به بهترین اخلاق دنیا و آخرت راهنمایی نکنم؟ با کسی که رابطه‌اش را با تو قطع کرده، بپیوندی؛ و به آنکه تو را محروم ساخته، ببخشی؛ و از کسی که بر تو ستم روا داشته، درگذری.

السّخاء

امالی الطّوسی: عن الصادق عليه السّلام: ليس السخي المبذّر الذي ينفق ماله في غير حقّه و لكنّه الذي يؤدّي إلى الله (عزّ و جلّ) ما فرض عليه في ماله من الزكاة و غيرها، و البخيل الذي لا يؤدّي حقّ الله (عزّ و جلّ) في ماله. ⁽³⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: سخیّ، اسرافگری نیست که مالش را در

غیر حقّش هزینه می‌کند؛ بلکه کسی است که زکات و دیگر واجبات مالی‌اش را اداء می‌کند و بخیل همان است که حقّ خدای عزّ و جلّ را در مالش نمی‌دهد.

معانی الاخبار: روي: انّه قيل له عليه السّلام: ما حدّ السخاء؟ قال: تخرج من مالك الحقّ الذي أوجبه الله عليك فتضعه في موضعه. ⁽¹⁾

روایت شده که به حضرت صادق علیه السلام عرض شد، تعریف سخاء چیست؟ فرمود: اینست که حق واجبی را که خداوند در مالت بر تو قرار داده به طور کامل بپردازی و آن را در جایگاه خویش قرار دهی.

الدّرة الباهرة: قال الصادق عليه السّلام: جَاهِلٌ سَخِیٌّ أَفْضَلُ مِنْ نَاسِکٍ بَخِیلٍ. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: نادان سخاوتمند، از پارسای خسیس برتر است.

الامامة والتبصرة: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: طَعَامُ اَلسَّخِیِّ دَوَاءٌ وَ طَعَامُ اَلشَّحِیحِ دَاءٌ. ⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: غذای فروگشاده دست داروست وغذای فرد بخیل، درد است.

تحف العقول: روي: انّه جاء الحسين عليه السّلام رجل من الأنصار يريد أن يسأله حاجة فقال عليه السّلام: يا أخا الأنصار صن وجهك عن بذلة المسألة و ارفع حاجتك في رقعة و أت بها سأسرّك إن شاء الله، فكتب إليه: يا أبا عبد

الله، انّ لفلان علیّ خمسمائة دينار و قد ألحّ بي فكلّمه ينظرني الى ميسرة؛ فلما قرأ الحسين عليه السّلام الرقعة دخل الى منزله فأخرج صرّة فيها ألف دينار و قال له: أمّا خمسمائة فاقض بها دينك، و أمّا خمسمائة فاستعن بها على دهرك، و لا ترفع حاجتك الّا الى أحد ثلاثة: الى ذي دين أو مروّةٍ أو حسبٍ. ⁽¹⁾

روایت شده که مردی از انصار خدمت امام حسین علیه السلام آمد و می‌خواست حضرت مشکل مالی او را حل نماید. حضرت فرمود: ای برادر انصاری، آبرویت را از این که درخواست آشکار کنی، نگه دار و نیاز خود را در نامه‌ای به من بنویس، تا من به خواست خداوند تو را خشنود گردانم. او هم به آن حضرت نوشت: ای ابا عبداللّه، فلان شخص از من پانصد دینار، طلبکار است و بر گرفتنش اصرار دارد، با او گفتگو فرمایید که به من مهلتی دهد. زمانی که امام حسین علیه السلام نامه را خواند، داخل منزل شد و کیسه‌ای که در آن هزار دینار بود، آورد و به او فرمود: با پانصد دینار آن، بدهی‌ات را بده و پانصد دینار دیگررا کمک‌خرج زندگی‌ات ساز و درخواست خود را تنها با یکی از این سه گروه در میان بگذار: دین‌دار؛ یا جوانمرد؛ یا آدم با اصل و ریشه دار.

السّراج والسّرج

الخصال: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: أربعة يذهبن ضياعا: البذر في السبخة، و السراج في القمر، و الأكل على الشبع، و المعروف الى من ليس بأهله. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: چهار چیز به هدر می‌رود: ریختن دانه در

شوره‌زار؛ و برافروختن چراغ در شب مهتابی؛ و خوردن پس از سیری؛ و نیکی کردن به کسی که شایستۀ آن نیست.

الخصال: عن الباقر عليه السّلام: لَا یَجُوزُ لِلْمَرْأَهِ رُکُوبُ السَّرْجِ إِلَّا مِنْ ضَرُورَهٍ أَوْ فِی سَفَرٍ. (الخبر) ⁽¹⁾

از امام باقر علیه السلام است که فرمود: روا نیست زن بر زین نشیند مگر در ناچاری یا سفر....

السّرّ

قال الصادق عليه السّلام: سِرُّكَ مِنْ دَمِكَ فَلَا تُجْرِیهِ فِی غَیْرِ أَوْدَاجِكَ. وَ قَالَ علیه السلام: صَدْرُكَ أَوْسَعُ لِسِرِّكَ. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: رازت از خون توست پس آن را در غیر رگهایت جاری مساز و فرمود: سینۀ تو، بیشتر گنجایش راز تو را دارد.

السّریرة

نهج البلاغة: قال عليه السّلام: من أصلح ما بينه و بين الله سبحانه أصلح الله ما بينه و بين الناس، و من أصلح أمر آخرته أصلح الله له أمر دنياه، و من كان له من نفسه واعظ كان عليه من الله حافظ. ⁽³⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: هرکس رابطۀ بین خود و خدای سبحان را درست کند،

خداوند رابطۀ بین او و مردم را درست خواهد کرد؛ و هرکه کار آخرت خود را اصلاح کند، خداوند کار دنیایش را اصلاح خواهد کرد؛ و آنکه واعظ درونی داشته باشد، خداوند نگهبانی بر او می‌گمارد.

السّرور

الکافی: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: مَنْ سَرَّ مُؤْمِناً فَقَدْ سَرَّنِی وَ مَنْ سَرَّنِی فَقَدْ سَرَّ اَللَّهَ. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرکه مؤمنی را شاد کند مرا شادمان ساخته و هرکس مرا خوشحال کند، خداوند را مسرور گردانیده است.

الکافی: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: تبسّم الرجل في وجه أخيه حسنة، و صرفه القذى عنه حسنة، و ما عبد الله بشيء أحبّ إلى الله من إدخال السرور على المؤمن. ⁽²⁾

از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: لبخند مرد در صورت برادرش حسنه محسوب می‌شود و دور کردن خار و خاشاک از وی، حسنه است و خداوند به چیزی عبادت نشده که در نزد او محبوب‌تر از شاد کردن دل مؤمن باشد.

الکافی: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: لا يرى أحدكم إذا أدخل علىمؤمن سرورا أنّه عليه أدخله، بل و الله علينا، بل و الله على رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: هیچ‌یک از شما نپندارد وقتی دل مؤمنی را شاد می‌کند فقط او را خوشحال ساخته؛ بلکه به خدا سوگند ما را شادمان ساخته است؛ بلکه به خدا قسم رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را مسرور ساخته است.

الحسيني عليه السّلام: صحّ عندي قول النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: أفضل الأعمال بعد الصلاة إدخال السرور في قلب المؤمنين بما لا إثم فيه. ⁽¹⁾

حدیثی از امام حسین علیه السلام وارد شده که فرمود: نزد من این فرمایش پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) درست است که فرمود: برترین کارها پس از نماز، شادمان ساختن دل مؤمنان است با چیزی که در آن گناه نباشد.

الإسراف

وَ الَّذِينَ إِذٰا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كٰانَ بَيْنَ ذٰلِكَ قَوٰاماً. ⁽²⁾ و کسانی که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف می‌نمایند و نه سختگیری، بلکه در میان این دو، حدّ اعتدالی دارند. ⁽³⁾

الخصال: قال الصادق عليه السّلام: انّ القصد أمر يحبّه الله (عزّ و جلّ) و انّ السرف يبغضه حتى طرحك النواة فانّها تصلح لشيء، و حتّى صبّك فضل شرابك. ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: همانا میانه‌روی کاری است که خدای عزّ و جلّ آن را دوست

می‌دارد و اسراف را ناخوش می‌دارد حتّی دور انداختن هستۀ میوه را زیرا آن نیز به کاری می‌آید و حتّی دور ریختن زیادی نوشیدنی‌ات را.

مکارم الاخلاق: عن بعض أصحابنا: انّه سأل أبا عبد الله عليه السّلام فقال: انّا نکون فی طریق مکّة فنرید الاحرام فَلا یکون معنا نخالة نتدلّک بها مِنَ النورة فنتدلّک بالدّقیق فیدخلنی مِن ذلک ما اللهُ به اعلم قال: مخافة الاسراف؟ قلتُ: نعم. قال: لیس فیما اصلح البدن اسرافٌ انّا ربما امرتُ بالنّقیِ فَیُلَتُّ بالزّیت فاتدلّک به، انّما الإسراف فیما اتلف المال و اضرَّ بالبدن ⁽¹⁾

از بعض اصحاب ما روایت است که از امام صادق علیه السلام سئوالی پرسید پس گفت: ما در راه مکّه بودیم که تصمیم به احرام گرفتیم پس داروی حمام استفاده کردیم ولی چیزی از سبوس آرد، همراه نداشتیم تا پس از استفاده از نوره، به بدنمان بمالیم، از این رو به ناچار، آرد به بدن خود مالیدیم و از این کار آنقدر دلگیرم که خدا بهتر می‌داند. حضرت فرمود: آیا از ترس اسراف ناراحتی؟ گفتم: بله. فرمود: در چیزی که سبب سلامت بدن باشد اسراف نیست، چه بسا شده که می‌گویم آرد بیخته را با روغن زیتون، ممزوج کنند و بر بدن می‌مالم، اسراف مخصوص جایی است که مال را تلف کند و به بدن آسیب رساند.

مکارم الاخلاق: عنه عليه السّلام: إِنَّمَا اَلسَّرَفُ أَنْ تَجْعَلَ ثَوْبَ صَوْنِکَ ثَوْبَ بِذْلَتِکَ. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: اسراف این است که لباسی را که برای حفظ

آبرویت تهیه کرده‌ای، در جای نامناسب بپوشی (و یا آن را لباس کار قرار دهی).

السّعادة

قال الصادق عليه السّلام: ما كلّ من أراد شيئا قدر عليه، و لا كلّ من قدر على شيء وفّق له، و لا كلّ من وفّق أصاب له موضعا، فإذا اجتمع ⁽¹⁾النیّة و القدرة و التوفيق و الإصابة فهناك تجب السعادة. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: چنین نیست که هرچه را انسان، قصد کند بر آن قدرت یابد و هرچه بر آن قدرت دارد، توفیق به دست آوردنش را پیدا کند و آنچه را توفیق پیدا کند، به محلّش برسد؛ پس هرگاه، نیّت و قدرت و توفیق و رسیدن به هدف همه با هم فراهم شد، نیک‌بختی، کامل شود.

السّفر

المحاسن: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: في حكمة آل داود عليه السّلام: أَنَّ عَلَی اَلْعَاقِلِ أَنْ لاَ یَکُونَ ظَاعِناً ⁽³⁾

الّا في تزوّد لمعاد أو مرمّة لمعاش أو طلب لذّة في غير محرّم. ⁽⁴⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: در حکمت آل داوود7 آمده است: مرد خردمند جز برای سه هدف، سفر نمی‌رود: یا جهت تهیّه توشۀ آخرت؛ یا رسیدگی به کار زندگی؛ و یا لذّت‌جویی از راه غیر حرام.

و عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم عن جبرئيل عليه السّلام: من أراد سفرا فأخذ بعضادتي باب منزله فقرأ إحدى عشره مرّة قل هو الله أحد كان الله له حارسا حتّى يرجع. ⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از جبرئیل علیه السلام روایت فرمود: که هرکس، آهنگ سفرکند و دو سمت درِ خانه‌اش را بگیرد و یازده بار، سورۀ «قل هو اللّه احد» را بخواند، خداوند مراقب اوست تا برگردد.

المحاسن: عن الصادق عليه السّلام قال: أتى أخوان رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم فقالا: انّا نريد الشام في تجارة فعلّمنا ما نقول، قال: نعم، اذا أويتما الى منزل فصلّيتما العشاء الآخرة فاذا وضع أحدكما جنبه على فراشه بعد الصلاة فليسبّح تسبيح فاطمة عليها السّلام ثمّ ليقرأ آية الكرسیّ فانّه محفوظ من كلّ شيء حتّى يصبح...الخ، و فيه انّهما عملا بذلك فسلما من اللصوص. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: دو برادر، محضر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمدند و گفتند ما به قصد تجارت، به سوی شام می‌رویم، پس به ما چیزی بیاموز که بخوانیم. حضرت فرمود: آری پس از آنکه در منزلی، جای گرفتید و نماز عشاء را خواندید و به بستر استراحت رفتید، تسبیح حضرت فاطمه3 و بعد از آن، آیةالکرسی را بخوانید که تا صبح از هر چیز در امان خواهید بود... تا پایان خبر. و در قسمتی از این روایت آمده است: آن دو به این فرمایش عمل کردند و از دزدان در امان ماندند.

المحاسن: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: إِذَا ضَلَلْتَ فِی اَلطَّرِیقِ فَنَادِ یَا أبا

صَالِحُ وَ یَا أَبَا صَالِحٍ أَرْشِدُونَا إِلَی اَلطَّرِیقِ رَحِمَکُمُ اَللَّهُ. ⁽¹⁾ از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: هرگاه در راه، گم شدی، صدا بزن یا اباصالح، یا اباصالح ما را به راه، هدایت کنید، خدا شما را رحمت کند.

المحاسن: عن أبي بصير قال: قلت لأبي عبد الله عليه السّلام: يخرج الرجل مع قوم مياسير و هو أقلّهم شيئا فيخرج القوم نفقتهم و لا يقدر هو أن يخرج مثل ما أخرجوا، فقال: ما أحبّ أن يذلّ نفسه، ليخرج مع من هو مثله. ⁽²⁾

از ابوبصیر روایت است که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی با گروهی که توان مالی خوبی دارند همسفر می‌شود و دارایی او کمتر از آنان است، آنان هزینه‌هایی می‌کنند که این مرد، توان پرداختنش را ندارد. فرمود: من دوست ندارم که خودش را خوار و زبون سازد، بلکه باید با کسی همسفر شود که توانش مانند خودش باشد.

مکارم الاخلاق: قال صلّى الله عليه و آله و سلّم: سَیِّدُ اَلْقَوْمِ خَادِمُهُمْ فِی اَلسَّفَرِ. ⁽³⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: پیشوای جمعیت در سفر، خدمتگزار ایشان است.

و روي: انّه ذكر عند النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم رجل فقيل له خير قالوا: يا رسول الله خرج معنا حاجّا فإذا نزلنا لم يزل يهلّل الله حتّى نرتحل، فإذا ارتحلنا لم يزل يذكر الله حتّى ننزل، فقال رسول‌الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: فمن كان يكفيه علف دابّته ويصنع طعامه؟قالوا: كلّنا، قال: كلّكم خيرٌ منه. ⁽⁴⁾

و روایت شده که در محضر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نام مردی به میان آمد، حاضران از او تعریف کردند و گفتند یا رسول‌اللّه، با ما به سفر حجّ، بیرون آمد وقتی فرود می‌آمدیم تا هنگام حرکت، همواره ذکر خدا می‌گفت و هنگامی که روانه می‌شدیم تا زمان فرود آمدن، پیوسته ذکر خدا بر لب داشت. آن حضرت پرسید: پس چه کسی خوراک مرکبش و غذای خودش را فراهم می‌کند؟ گفتند: همۀ ما. حضرت فرمود: همۀ شما بهتر از او هستید.

المحاسن: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: كان رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم إذا ودّع المؤمن قال: رحمكم الله و زوّدكم التقوى و وجّهكم الى كل خير و قضى لكم كلّ حاجة و سلّم لكم دينكم و دنياكم و ردّكم سالمين الىّ سالمين. ⁽¹⁾از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) هرگاه با مؤمنی، خداحافظی می‌کرد می‌فرمود: خداوند شما را رحمت کند و پرهیزگاری را توشه شما سازد و شما را به هر خیری، رهنمون سازد و همه خواسته‌های شما را برآورده سازد و دین و دنیای شما را سالم نگاه دارد و شما را در حال سلامت به سوی من (یا افراد سالم) باز گرداند.

الکافی: قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: حَقٌّ عَلَی اَلْمُسْلِمِ إِذَا أَرَادَ سَفَراً أَنْ یُعْلِمَ إِخْوَانَهُ وَ حَقٌّ عَلَی إِخْوَانِهِ إِذَا قَدِمَ أَنْ یَأْتُوهُ. ⁽²⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: بر هر مسلمانی که قصد سفر دارد لازم است که برادران دینی خود را آگاه کند و بر آنان نیز لازم است که بعد از مراجعت از سفر به دیدار او بروند.

كان علیّ بن الحسين عليهما السّلام لا يسافر الّا مع رفقة لا يعرفونه و يشترط عليهم أن يكون من خدم الرفقة فيما يحتاجون إليه. ⁽¹⁾

(امام صادق علیه السلام فرمود):علیّ بن الحسین علیهما السلام جز با کسانی که او را نشناسند، مسافرت نمی‌کرد و با آنان شرط می‌کرد که از خدمتگزاران همراهان در نیازمندی‌های آنان باشد.

السّفلة

الخصال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: ثَلاَثَهٌ إِنْ لَمْ تَظْلِمْهُمْ ظَلَمُوکَ اَلسَّفِلَهُ وَ زَوْجَتُکَ وَ خَادِمُکَ. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: سه گروهند که اگر به آنان ستم نکنی به تو ستم روا می‌دارند: انسان پست و همسرت و خادمت.

أقول: قال في (مجمع البحرين): و في الحديث: ایّاك و مخالطة السفلة فانّه لايؤل الى خير. السفلة بكسر السين و سكون الفاء أو فتحه مع كسر العين: الساقط من الناس،

و في الفقيه: جاءت الأخبار في السفلة على وجوه،: فمنها انّ السفلة هو الذي لا يبالي بما قال و لا ما قيل له، و منها: انّ السفلة من يضرب بالطنبور، و منها: انّ السفلة من لم يسرّه الإحسان و لم تسؤه الاساءة، و السفلة من ادّعى الإمامة و ليس لها بأهل، ثمّ قال: هذه كلّها أوصاف السفلة من اجتمع فيه بعضها أو

جميعها وجب اجتناب مخالطته. ⁽¹⁾

می‌گویم (محدّث قمی؛): مؤلّف مجمع البحرین،گفته است که در حدیث آمده که مبادا با انسان پست، درآمیزی، زیرا رفت و آمد با فرومایه، خیری در پی ندارد. «سفله» به کسر سین و سکون یا فتحه فاء با کسره عین الفعل؛ به انسان‌های پست گفته می‌شود و در «الفقیه» آمده است: سِفله در روایات به چند وجه آمده است: برخی از آنها سفله را کسی می‌دانند که باکی ندارد چه می‌گوید و چه درباره‌اش گفته می‌شود؛ و برخی روایت‌ها، سفله را به کسی می‌گویند که ساز می‌زند؛ و برخی سفله را به کسی گویند که نیکی او را خوشحال نکند و بدی او را ناراحت نکند؛ و کسی که مدّعی امامت و پیشوایی باشد که شایستگی آن را ندارد سفله است. سپس گفته است: اینها صفات افراد پست است، هرکه صفات مذکور چه بعض آن و چه همه‌اش در او باشد باید از ارتباط با او پرهیز کرد.

السّقم

أمالي الصدوق: عن أبيه عن علیّ بن إبراهيم عن أبيه عن الحسن بن محبوب عن عبد الله بن سنان عن محمّد بن المنكدر قال: مرض عون بن عبد الله بن مسعود فأتيته أعوده فقال: أ فلا أحدّثك بحديث عن عبد الله بن مسعود؟ قلت: بلى، قال: قال عبد الله: بينا نحن عند رسول الله صلّى اللهعليه و آله و سلّم إذ تبسّم فقلت له: ما لك يا رسول الله تبسّمت؟ فقال: عجبت للمؤمن و جزعه من السقم و لو يعلم ما له في السقم من الثواب لأحبّ ان لا يزال سقيما

حتّى يلقى الله (عزّ و جلّ). ⁽¹⁾

صدوق از پدرش از علی بن ابراهیم از پدرش از حسن بن محبوب از عبداللّه بن سنان از محمد بن منکدر روایت کرده که گفت: عون پسر عبداللّه بن مسعود بیمار شد و من برای عیادتش رفتم، پس او گفت: آیا حدیثی از عبداللّه بن مسعود برایت بازگو نکنم؟ گفتم: چرا. گفت: عبداللّه نقل کرد در آن میان که ما نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بودیم، آن حضرت لبخندی زد، عرض کردم: یا رسول‌اللّه برای چه لبخند زدی؟ فرمود: از مؤمن و بی‌تابی‌اش از بیماری، شگفت‌زده شدم. اگر او می‌دانست در دوران بیماری، چه اجری در نزد خدا دارد، دوست می‌داشت همیشه بیمار باشد تا خدای عزّ و جلّ را ملاقات کند.

الإسلام

الکافی: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: بني الإسلام على خمس: الصلاة و الزكاة و الصوم و الحجّ و الولاية، و لم يناد بشيء كما نودي بالولاية. ⁽²⁾

از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: اسلام بر پنج چیز پایه گذاری شده است: نماز؛ و زکات؛ و روزه؛ و حج؛ و ولایت؛ و به چیزی مانند ولایت، فراخوان نشده است.

الکافی: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: اَلْإِسْلاَمُ عُرْیَانٌ فَلِبَاسُهُ اَلْحَیَاءُ وَ زِینَتُهُ اَلْوَفَاءُ وَ مُرُوَّتُهُ اَلْعَمَلُ اَلصَّالِحُ وَ عِمَادُهُ اَلْوَرَعُ وَ لِکُلِّ شَیْءٍ أَسَاسٌ وَ أَسَاسُ اَلْإِسْلاَمِ حُبُّنَا أَهْلَ البيت. ⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: اسلام، برهنه است و لباسش حیاست و زیورش وفا (یا وقار) ⁽¹⁾و جوانمردی‌اش، عمل صالح و ستونش، پارسایی و برای هر چیزی، پایه‌ای است و پایۀ اسلام، دوستی ما اهل‌بیت است.

النبويّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: الإسلامَ بَدأ غَرِیباً وسَیَعُودُ غَریباً کما بَدأ، فَطُوبی للغُرَباءِ. ⁽²⁾

در حدیثی از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است که فرمود: اسلام، غریبانه، آغاز شد و به زودی (همچون ابتدای خود) غریب خواهد شد؛ پس خوشا به حال غریبان.

التّسلیم

امالی الصّدوق: السجّادي عليه السّلام: إِنَّ الْمَرَاتِبَ الرَّفِیعَةَ لَا تُنَالُ إِلَّا بِالتَّسْلِیمِ لِلَّهِ (عزّ و جلّ). ⁽³⁾

در حدیثی از حضرت سجّاد علیه السلام آمده است: مراتب بلند جز به تسلیم در برابر خدای عزّ و جلّ به دست نمی‌آید.

السّلام

امالی الطّوسی: و قال صلّى الله عليه و آله و سلّم: انّ للمسلم على أخيه المسلم من المعروف ستّا: يسلّم عليه إذا لقيه، و يعوده إذا مرض، و يسمّته إذا عطس، و يشهده إذا مات، و يجيبه إذا دعاه، و يحبّ له ما يحبّ لنفسه و يكره له ما

يكره لنفسه. ⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: مسلمان بر برادر مسلمانش، شش حق نیک دارد: هرگاه با او ملاقات کند، به او سلام کند؛ و زمانی که بیمار شد، از او عیادتکند؛ و موقعی که عطسه کرد، با گفتن «یرحمک اللّه» در حق او دعا کند؛ و هر وقت از دنیا رفت، بر سر جنازه‌اش حاضر شود؛ و خواستۀ او را اجابت کند؛ و آنچه را برای خود دوست می‌دارد، برای او دوست بدارد؛ و آنچه را برای خود نمی‌پسندد، برای او نپسندد.

الخصال: عن الصادق عليه السّلام قال: ثلاثة يردّ عليهم الدعاء جماعة و إن كانوا واحدا: الرجل يعطس فيقال له (يرحمكم الله) فانّ معه غيره، و الرجل يسلّم على الرجل فيقول (السلام عليكم) ، و الرجل يدعو للرجل فيقول (عافاكم الله). (و ان کان واحداً فانّ معه غیره) ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: سه فرد هسند که با صیغۀ جمع در حق ایشان دعا می‌شود (هرچند دیگری با ایشان نباشد): یکی آنکه اگر فردی عطسه زد، به او گفته می‌شود «یرحمکم اللّه»؛ و وقتی مردی به مرد دیگر سلام می‌کند، می‌گوید: «السّلام علیکم»؛و کسی که برای دیگری دعا می‌کند، می‌گوید «عافاکم اللّه». «هرچند او یک نفر باشد زیرا با او دیگری است».

الّذین لا یسلّم علیهم

ورد: لا تسلّموا على اليهود، و لا على النصارى، و لا على المجوس، و لا على عبدة

الأوثان، و لا على موائد شراب الخمر، و لا على صاحب الشطرنج و النرد، و لا على المخنّث، و لا على الشاعر الذي يقذف المحصنات، و لا على المصلّي و ذلك لأن المصلّي لا يستطيع أن يردّ السلام لأنّ التسليم من المسلّم تطوّع و الردّ عليه فريضة، و لا على آكل الربا، و لا على رجل جالس على غايط، و لا على الذي في الحمّام، و لا على الفاسق المعلن بفسقه. ⁽¹⁾(از امام باقر علیه السلام) در روایت آمده است: (بر این چند گروه) سلام نکنید: یهودی؛ مسیحی؛ زرتشتی؛ بت‌پرست؛ و کسانی که کنار سفره شراب نشسته‌اند؛ و شطرنج‌باز؛ و نردباز؛ و مردِ زن‌صفت؛ و شاعرانی که به زنان پاکدامن، تهمت می‌زنند؛ و بر کسی که در حال نماز است، زیرا نمازگزار نمی‌تواند جواب سلام را بدهد در حالیکه سلام کردن برای مسلمان، مستحب است و جواب سلام او را دادن، واجب است؛ و به رباخوار؛ و کسی که در حال قضای حاجت است؛ و به کسی که در حمّام است؛ و به کسی که آشکارا فسق و گناه می‌کند نیز سلام نکنید.

سلمان رحمه اللّه

امالی الطّوسی: عن منصور بن بزرج قال: قلت لأبي عبد الله الصادق عليه السّلام: ما أكثر ما أسمع منك سيّدي ذكر سلمان الفارسیّ، قال: لا تقل سلمان الفارسیّ و لكن قل سلمان المحمدي، أ تدري ما كثرة ذكري له؟ قلت: لا، قال: لثلاث خصال: احداها إيثاره هوى أمير المؤمنين عليه السّلام على هوى نفسه، و الثانية حبّه الفقراء و اختياره إيّاهم على أهل الثروة و العدد، و

الثالثة حبّه للعلم و العلماء، انّ سلمان كان عبدا صالحا حنيفا مسلما و ما كان من المشركين. ⁽¹⁾

از منصور بن بزرج نقل است که گفت به امام صادق علیه السلام عرض کردم: چگونه است که از شما زیاد، یاد سلمان فارسی را می‌شنوم؟ فرمود: نگو سلمان فارسی بلکه بگو: سلمان محمّدی. آیا می‌دانی چرا فراوان از او یاد می‌کنم؟ گفتم: نه. فرمود: به خاطر سه خصلت: نخست این که خاست امیر مؤمنان علیه السلام را بر خواست خود مقدّم می‌داشت؛ و دوّم این که بینوایان را دوست می‌داشت و ایشان را بر ثرتمندان ترجیح می‌داد؛ و سوّم این که دانش و دانشمندان را دوست می‌داشت. سلمان بنده شایستۀ خدا بود و در راه مستقیم قرار داشت و مسلمان بود و از مشرکان نبود.

في انّه كان رحمه الله من أهل أصفهان من قرية يقال لها (جي) و كان أبوهدهقان أرضه. ⁽²⁾

در این که سلمان؛ از اهل اصفهان و روستایی به نام «جی» بود و پدرش به کشاورزی در زمینش مشغول بود.

قال ابن أبي الحديد: سلمان رجل من فارس من رامهرمز و قيل بل من أصفهان من قرية يقال لها (جي) و هو معدود من موالي رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم و كنيته أبو عبد الله و كان إذا قيل له إبن من أنت؟يقول: أنا سلمان ابن الإسلام أنا من بني آدم. ⁽³⁾

ابن ابی‌الحدید گفته است: سلمان، مردی از فارس و شهر رامهرمز بود و گفته شده که

از اصفهان و روستایی به نام «جی» بود و جزء یاران رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شمرده می‌شود و کینه او (ابو عبداللّه) و زمانی که به او گفته می‌شد پسر چه کسی هستی؟ می‌گفت: من سلمان پسر اسلام و از بنی‌آدم هستم.

سلیمان علیه السّلام

الخصال: قال سليمان عليه السّلام: أُوتِینَا مَا أُوتِیَ اَلنَّاسُ وَ مَا لَمْ یُؤْتَوْا وَ عُلِّمْنَا مَا عُلِّمَ اَلنَّاسُ وَ مَا لَمْ یُعَلَّمُوا فَلَمْ نَجِدْ شَیْئاً أَفْضَلَ مِنْ خَشْیَهِ اَللَّهِ فِی اَلْمَغِیبِ وَ اَلْمَشْهَدِ وَ اَلْقَصْدِ فِی اَلْغِنَی وَ اَلْفَقْرِ وَ کَلِمَهِ اَلْحَقِّ فِی اَلرِّضَا وَ اَلْغَضَبِ وَ اَلتَّضَرُّعِ إِلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی کُلِّ حَالٍ. ⁽¹⁾

سلیمان علیه السلام فرمود: هرچه به مردم داده شده و نشده به ما داده‌اند و هرچه مردم می‌دانند و نمی‌دانند به ما آموخته شده است با این حال چیزی دریافت نکردیم که بهتر از ترس خدا در پنهان و پیدا و میانه‌روی در ثرتمندی و درویشی و گفتار حق در خشنودی و خشم و زاری به درگاه خدای عزّ و جلّ در هر حال، باشد.

الرّیاء والسّمعة

عن الصادق عليه السّلام: في قوله تعالى: فَلاٰ تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقىٰ ⁽²⁾قال: هو قول الإنسان: صلّيت البارحة و صمت أمس و نحو هذا، ثمّ قال: انّ قوما كانوا يصبحون فيقولون: صلّينا البارحة و صمنا أمس فقال علیّ عليه السّلام: لَکِنِّی أَنَامُ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهَارَ وَ لَوْ أَجِدُ بَیْنَهُمَا شَیْئاً لَنِمْتُهُ. ⁽³⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که ذیل قول خدای تعالی: فَلاٰ تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقىٰ ⁽¹⁾فرمود: آنست که انسان بگوید: دیشب نماز شب خواندم و دیروز روزه گرفتم و مانند این ها. امام در ادامه سخن خود فرمود: گروهی بودند که چون صبح می‌شد، می‌گفتند دیشب نماز شب خواندیم و دیروز روزه گرفتیم ولی حضرت علی علیه السلام فرمود: امّا من شب و روز می‌خوابم و اگر میان روز و شب زمانی بیابم در آن هم می‌خوابم.

الإسم الأعظم

مهج الدّعوات: عن أبي عبد الله عليه السّلام أنّه قال لبعض أصحابه: أ لا أعلّمك اسم الله الأعظم؟ قال: إقرأ الحمد للّه و قل هو الله و آية الكرسیّ و إنّا أنزلناه ثمّ استقبل القبلة فادع بما أحببت. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که ایشان به یکی از یاران خود فرمود: نمی‌خواهی اسم اعظم را به تو بیاموزم؟ سپس فرمود: الحمد للّه و قل هو اللّه و آیة الکرسی و انّا انزلناه را بخوان سپس رو به قبله کن و هرچه دوست داری از خداوند بخواه.

و عن الرضا عليه السّلام: من قال بعد صلاة الفجر: (بسم الله الرحمن الرحيم لا حول و لا قوّة الّا بالله العلیّ العظيم) مائة مرّة كان أقرب الى إسمالله الأعظم من سواد العين الى بياضها و انّه دخل فيها اسم الله الأعظم. ⁽³⁾

از حضرت رضا علیه السلام روایت است که فرمود: هرکه پس از نماز صبح، صد مرتبه بگوید: «بسم‌اللّه الرّحمن الرّحیم لا حولَ ولا قوّةَ الّا باللّه العلیّ‌العظیم» از نزدیکی سیاهی چشم به سفیدی اش، به اسم اعظم نزدیکتر است و اسم اعظم الهی در این عبارت نهفته است.

حرف الشّین

الشوم

معانی الاخبار: عن الصادق عليه السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: الشوم في ثلاثة أشياء: في الدابّة و المرأة و الدار، فأمّا المرأة فشومها غلاء مهرها و عسر ولادتها، و أمّا الدابّة فشومها كثرة عللها و سوء خلقها، و أمّا الدار فشومها ضيقها و خبثُ جيرانها. ⁽¹⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: بدفالی در سه چیز وجود دارد: زن؛ وچهارپا؛ و خانه. بدفالی زن در زیاد بودن مهر او و به سختی زائیدن اوست؛ و امّا بدفالی چهارپا، بیماری فراوان او و بدخلقی‌اش می‌باشد؛ و امّا بدفالی خانه، تنگی آن و پلیدی همسایگان آن است.

الأمر المشتبه

امالی الصّدوق: عن الصادق عليه السّلام عن آبائه عليهم السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: الأمور ثلاثة: أمر تبيّن لك رشده فاتبعه،

و أمر تبيّن لك غيّه فاجتنبه، و أمر اختلف فيه فردّه الى الله (عزّ و جلّ). ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام از پدرانش: روایت فرمود که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: کارها سه گونه‌اند: کاری که درست بودنش، معلوم باشد که باید از آن پیروی کنیو کاری که خطا بودنش، هویداست که باید از آن دوری نمایی و کاری که صورت روشنی از درست و خطا بودن، ندارد که باید آن را به خدای عزّ و جلّ، باز گردانی.

قال الباقر عليه السّلام: الْوُقُوفُ عن الشُّبْهَةِ خَيْرٌ مِنَ الإقتحام فِي الْهَلَكَةِ. ⁽²⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: باز ایستادن به هنگام رویارویی با کاری که صحّت و فساد آن معلوم نیست بهتر از افتادن در هلاکت است.

قال أمير المؤمنين عليه السّلام: أصلُ الدِّينِ الوُقوفُ عِندَ الشُّبْهَةِ. ⁽³⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: ریشۀ دین، باز ایستادن به هنگام رویارویی با کاری است که درست و خطا بودنش معلوم نیست.

الأشجار

علل الشّرایع: النبويّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: قال حبيبي جبرئيل: انّ مثل هذا الدين كمثل شجرة ثابتة: الايمان أصلها، و الصلاة عروقها، و الزكاة ماؤها، و الصوم سعفها، و حسن الخلق ورقها، و الكفّ عن المحارم ثمرها، فلا تكمل شجرة الّا بالثمر كذلك الإيمان لا يكمل الّا بالكفّ عن المحارم. ⁽⁴⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل فرمود که دوستم جبرئیل گفت: مَثَل این دین، مانند درخت ثابتی است که ریشه‌اش ایمان و رگ‌های آن نماز و آبش زکات و شاخۀ آن روزه و برگ آن، نیک‌خلقی و میوه‌اش خودداری از حرام است. درخت، کامل نمی‌شود مگر وقتی که میوه دهد، همچنین ایمان، کامل نمی‌شود مگر با دوری از حرام‌ها.

الشّدّة

في وصيّة أمير المؤمنين عليه السّلام لكميل: يا كميل قل عند كلّ شدّة (لا حول و لا قوّة الّا بالله العلي العظيم) تكفها، و قل عند كلّ نعمة (الحمد للّه) تزاد منها، و إذا أبطأت الأرزاق عليك فاستغفر الله يوسّع عليك فيها. ⁽¹⁾

در سفارش امیر مؤمنان علیه السلام به کمیل چنین آمده است: ای کمیل موقع هر سختی بگو «لا حولَ و لا قوّة الّا باللّه العلیّ العظیم» تا از آن سختی رها شوی، و با وجود هر نعمتی بگو «الحمدللّه» تا آن نعمت بر تو زیاد گردد و اگر روزی‌ات دیر رسید، از خداوند طلب آمرزش کن بگو «استغفراللّه» روزی‌ات، گسترده خواهد شد.

شرب الماء

الدّعوات: عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم قال: شُرْبُ اَلْمَاءِ مِنَ اَلْکُوزِ اَلْعَامِّ أَمَانٌ مِنَ اَلْبَرَصِ وَ اَلْجُذَامِ. ⁽²⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت است که فرمود: نوشیدن آب از کوزۀ عمومی، مایه در امان ماندن از پیسی و خوره است.

من یتقی شرّه

الخصال: قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: أَلاَ إِنَّ شِرَارَ أُمَّتِیَ اَلَّذِینَ یُکْرَمُونَ مَخَافَهَ شَرِّهِمْ أَلاَ وَ مَنْ أَکْرَمَهُ اَلنَّاسُ اِتِّقَاءَ شَرِّهِ فَلَیْسَ مِنِّی. ⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: آگاه باشید همانا بَدان امّت من کسانی هستند که به جهت ترسی که از ایشان وجود دارد، مورد احترام قرار می‌گیرند. آگاه باشید کسی که مردم به جهت در امان ماندن از بدی‌اش، او را احترام کنند از من نیست.الکافی: قال أبو عبد الله عليه السّلام: من خاف الناس لسانه فهو في النار. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هرکه مردم از زبانش بترسند جایگاهش در آتش است.

الشّرط

العلوي عليه السّلام: لْمُسْلِمِینَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ إِلَّا شَرْطاً حَرَّمَ حَلَالًا أَوْ أَحَلَ حَرَاما. ⁽³⁾

از علی علیه السلام حدیثی است که فرمود: مسلمانان باید پایبند به قرار و پیمان خود باشند مگر قرار و پیمانی که حلال را حرام کند یا حرامی را حلال کند.

الشّیطان

المحاسن: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: أَکْثِرُوا مِنَ اَلدَّوَاجِنِ ⁽⁴⁾في

بيوتكم يتشاغل به الشياطين عن صبيانكم. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: حیوان‌های خانگی را فراوان در منزل نگاه دارید تا شیطان‌ها از کودکانتان دست بردارند و به آنها مشغول شوند.

الکافی: عن أحدهما عليهما السّلام قال: لا تشرب و أنت قائم بالليل و لا تبل في ماء نقيع و لا تطف بقبر و لا تخل في بيت وحدك و لا تمش بنعل واحدة فانّ الشيطان أسرع ما يكون الى العبد إذا كان على بعض هذه الأحوال. ⁽²⁾

از یکی از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت است که فرمود: شب در حال ایستاده، آبننوش و در آب راکد، ادرار نکن و دور قبر نگرد و در خانه‌ای که خالی است تنها نمان و با یک لنگه کفش راه نرو، زیرا سریع‌ترین زمانی که شیطان بر آدمی‌زاده مسلّط می‌شود در یکی از این حالات است.

الکافی: النبويّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: الصوم يسوّد وجه الشيطان و الصدقة تكسر ظهره و الحبّ في الله و الموازرة على العمل الصالح يقطع دابره و الإستغفار يقطع وتينه ⁽³⁾⁽⁴⁾

در حدیثی از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است: روزه چهرۀ شیطان را سیاه می‌کند و صدقه، کمرش را می‌شکند و دوستی در راه خداوند و و یاری دادن به یکدیگر بر کار شایسته، ریشۀ او را می‌کند و طلب آمرزش، رگ دلش را قطع می‌کند.

فضل زیارة الحسین علیه السّلام فی شعبان

کامل الزّیارة: عن أبي عبدالله عليه السّلام: من زار الحسين بن علي عليه السّلام ليلة النصف من شعبان و ليلة الفطر و ليلة عرفة في سنة واحدة كتب الله له ألف حجّة متقبّلة و قضيت له ألف حاجة من حوائج الدنيا و الآخرة. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: هر که حسین بن علی علیهما السلام را در شب نیمه ماه شعبان و شب عید فطر و شب عرفه یک سال، زیارت کند خداوند برای او هزار حج مقبول، می‌نویسد و هزار حاجت از خواسته‌های دنیا و آخرتش برآورده شود.

شُغل

نهج‌البلاغه: قال أمير المؤمنين عليه السّلام في بعض خطبه: يا أيّها الناس طوبى لمن شغله عيبه عن عيوب الناس، و طوبى لمن لزم بيته و أكل قوته و اشتغل بطاعة ربّه و بكى على خطيئته فكان من نفسه في شغل و الناسمنه في راحة. ⁽²⁾

امیر مؤمنان علیه السلام در بعض خطبه‌های خود فرمود: ای مردم، خوشا به حال کسی که پرداختن به حال خویش او را از توجّه به عیوب مردم باز دارد و خوشا به حال کسی که در خانه نشسته و روزی خود را می‌خورد و به طاعت پروردگارش می‌پردازد و بر گناه خویش می‌گرید چنین کسی به اصلاح خویش، مشغول و مردم از دست او در آسایشند.

النهي عن الاستشفاء بالمیاه الحارّة

الکافی: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: نهى رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم عن الاستشفاء بالحمّات، و هي العيون الحارّة التي تكون في الجبال توجد فيها روائح الكبريت فانّها من فوح جهنّم. ⁽¹⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از درمان بواسطۀ حمّات، نهی کرد و حمّات، چشمه‌های آب گرمی هستند که در کوه‌ها می‌جوشند و بوی گوگرد می‌دهند که از دمیدن دوزخ هستند.

علامات الشّقاء

قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: من علامات الشقاء: جمود العين و قسوة القلب و شدّة الحرص في طلب الرزق و الاصرار على الذنب. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: از نشانه‌های بدبختی، خشکی چشم و سختی دل و آز بسیار در جستجوی روزی و پافشاری بر گناه است.

و في وصيّته صلّى الله عليه و آله وسلّم لأمير المؤمنين عليه السّلام: يا علیّ أربع خصال من الشقاء: جمود العين و قسوة القلب و بعد الأمل و حبّالبقاء. ⁽³⁾

در سفارش پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به امیر مؤمنان علیه السلام نیز آمده: ای علی، چهار ویژگی از بدبختی است: خشکی چشم؛ و سختی دل؛ و دوری آرزو؛ و دوست داشتن جاودانگی (در دنیا).

سئل أمير المؤمنين عليه السّلام: أيّ الخلق أشقى؟ قال: من باع دينه بدنيا غيره. ⁽¹⁾

از امیر مؤمنان علیه السلام پرسیده شد: کدام یک از آفریدگان، بدبخت‌تر است؟ فرمود: هرکه دینش را در عوض دنیای دیگری بفروشد.

الاستدراج

الکافی: عن عمر بن يزيد قال: قلت لأبي عبد الله عليه السّلام: انّي سألت الله (عزّ و جلّ) أن يرزقني مالا فرزقني، و انّي سألت الله أن يرزقني ولدا فرزقني، و سألته أن يرزقني دارا فرزقني و قد خفت أن يكون ذلك استدراجا، فقال: أما و الله مع الحمد فلا. ⁽²⁾

از عمر بن یزید روایت است که گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من از خداوند عزّ و جلّ درخواست کردم که مال روزی من کند و او نیز چنین کرد و از او درخواست کردم، فرزند روزی من کند و او به من فرزند داد و از او درخواست خانه کردم و او نیز انجام داد ولی اکنون می‌ترسم، این از موارد استدراج باشد. آن حضرت فرمود: بدان که اگر با سپاسِ نعمت‌ها باشد به خدا قسم، استدراج نیست.

الکافی: عن أبي عبد الله عليه السّلام: إذا رأيت الرجل قد أبتلي و أنعم الله عليك فقل: اللهم انّي لا أسخر و لا أفخر و لكن أحمدك على عظيم نعمائكعلیّ. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: هرگاه مردی را دیدی که به بلا و رنجی، دچار شده در حالی که خداوند به تو نعتی داده، پس بگو: بارخدایا من مسخره نمی‌کنم و به خود نمی‌بالم ولی تو را سپاس می‌گویم به جهت نعمت‌های بزرگی که به من دادی.

و في القاموس: استدراج الله تعالى العبد انّه كلّما جدّد خطيئة جدّد له نعمة و أنساه الاستغفار و أن يأخذه قليلا قليلا و لا يباغته. ⁽¹⁾

و در «القاموس» آمده: استدراج خدای تعالی به بنده، این است که هرچه گناهی را تکرار کند باز نعمت دیگری به او بدهد و طلب آمرزش را فراموشش سازد و نعمت را کم‌کم از او بگیرد، نه به طور ناگهانی و یکدفعه.

الشّکر

کمال الدّین: عن أمير المؤمنين عليه السّلام: شُکْرُ کُلِّ نِعْمَهٍ اَلْوَرَعُ عَمَّا حَرَّمَ اَللَّهُ. ⁽²⁾

از امیر مؤمنان علیه السلام روایت است که فرمود: سپاس همه نعمت‌ها، پرهیز از حرام‌های الهی است.

قال رجل لأمير المؤمنين عليه السّلام: بما ذا شكرت نعماء ربّك؟ قال: نظرت الى بلاء قد صرفه عنّي و أبلى به غيري فعلمت انّه قد أنعم علیّ فشكرته. ⁽³⁾

مردی به امیر مؤمنان علیه السلام عرض کرد: نعمت‌های پروردگارت را چگونه سپاسگزاری کردی؟ فرمود: به رنج و بلایی که از من برطرف کرد و دیگری را به آن دچار ساخت،

می‌نگرم و از اینجا پی می‌برم که اوست که به من نعمت داده، پس او را سپاس می‌گویم.

علل الشرایع: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: ضَغْطَهُ اَلْقَبْرِ لِلْمُؤْمِنِ کَفَّارَهٌ لِمَا کَانَ مِنْهُ مِنْ تَضْیِیعِ اَلنِّعَمِ. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: فشار قبر برای مؤمن، کفّارۀ نعمت‌های است که او ضایع و تباه ساخته است.

قال الباقر عليه السّلام: لاَ یَنْقَطِعُ اَلْمَزِیدُ مِنَ اَللَّهِ حَتَّی یَنْقَطِعَ اَلشُّکْرُ عَلَی اَلْعِبَادِ. ⁽²⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: تا هنگامی که شکر از سوی بندگان، قطع نشود، افزایش نعمت از سوی خداوند متوقف نمی‌گردد.

الکافی: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: أربع من كنّ فيه و كان من قرنه الى قدمه ذنوبا بدّلها الله حسنات: الصدق و الحياء و حسن الخلق و الشكر. ⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: چهار ویژگی است که در هرکه باشد - اگرچه از سر تا پایش را گناه گرفته باشد خداوند تمام آن گناهان را به نیکی تبدیل می‌کند: راست‌گویی؛ و شرم؛ و خوش‌خلقی؛ و سپاسگزاری.

قال الصادق عليه السّلام: من أنعم الله عليه نعمة فعرفها بقلبه و علم أنّ المنعم عليه الله تعالى فقد أدّى شكرها و إن لم يحرّك لسانه، و من علم أنّ

المعاقب على الذنوب الله فقد استغفر و إن لم يحرّك به لسانه، و قرأ: إِنْ تُبْدُوا مٰا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ ⁽¹⁾⁽²⁾امام صادق علیه السلام فرمود: هرکه خداوند نعمتی را به وی ارزانی دارد و او نیز با قلبش آن را بشناسد و بداند که صاحب نعمت، خدای تعالی است، به تحقیق شکر نعمت را بجای آورده است؛ هرچند به زبان چیزی نگوید و کسی که بداند آنکه گناهان را سزا می‌دهد خداست، او از خدا طلب آمرزش کرده است؛ گرچه زبانش را به «استغفار» حرکت ندهد. سپس این آیه را تلاوت فرمود: إِنْ تُبْدُوا مٰا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يحاسکم به اللّه... ⁽³⁾

تحف العقول: قال أحمد بن عمرو الحسين بن يزيد: دخلنا على الرضا عليه السّلام فقلنا: انّا كنّا في سعة من الرزق و غضارة من العيش فتغيّرت الحال بعض التغيّر فادع الله أن يردّ ذلك إلينا، فقال: أيّ شيء تريدون، تكونون ملوكا؟أ يسرّكم ان تكونوا مثل طاهر و هرثمة و أنّكم على خلاف ما أنتم عليه؟فقلت: لا و الله ما سرّني انّ لي الدنيا بما فيها ذهبا و فضّة و انّي على خلاف ما أنا فيه، فقال: انّ الله يقول:

اعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُكْراً وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبٰادِيَ الشَّكُور ⁽⁴⁾أحسن الظنّ بالله فانّ

من حسن ظنّه بالله كان الله عند ظنّه، و من رضي بالقليل من الرزق قبل منه اليسير من العمل، و من رضي باليسير من الحلال خفّت مؤنته و نعم أهله و بصّره الله داء الدنيا و دواءها و أخرجه منها سالما الى دار السلام. ⁽¹⁾

احمد بن عمر و حسین بن یزید نقل کرده‌اند که بر حضرت رضا علیه السلام وارد شدیم و عرض کردیم ما در گشایش روزی و خوشی و خرّمی زندگی بودیم ولی اکنون تا اندازه‌ایوضع،دگرگون گردیده است، شما از خدا بخواه که آن را به ما باز گرداند. فرمود: شما چه می‌خواهید؟ آیا می‌خواهید پادشاه باشید؟ آیا خوش دارید همانند طاهر و هرثمه (از فرماندهان مأمون) و بر خلاف مذهبی باشید که اکنون دارید؟ پس عرض کردم نه به خدا سوگند، خوش ندارم که دنیا و آنچه در آن است از طلا و نقره، از من باشد و من بر خلاف عقیده و باوری باشم که اکنون دارم.

پس امام رضا علیه السلام فرمود: خداوند می‌فرماید: اعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُكْراً وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبٰادِيَ الشَّكُور ⁽²⁾گمانت را به خدا نیکو کن، زیرا کسی که به خداوند خوش‌گمان باشد، خدا طبق گمانش با او رفتار خواهد کرد و هرکه به روزی کم، رضایت دهد عمل اندک او پذیرفته شود و کسی به اندک حلال، راضی باشد بارش سبک گردد و خانواده‌اش رفاه یابند و خداوند به درد و دوای دنیا او را بینا سازد و او را با سلامت از دنیا به سوی بهشت که خانه سلامتی است خارج گرداند.

الشّک

فقه الرّضا: ارویٰ انّ أمير المؤمنين عليه السّلام قال في كلام له: انّ من البلاء الفاقة، و أشدّ من الفاقة مرض البدن، و أشدّ من مرض البدن مرض القلب.

و اروی: لا ینفع مع الشّک والجحود عملٌ و اَروی: مَنْ شَکَّ أَوْ ظَنَّ فَأَقَامَ عَلَی أَحَدِهِمَا أُحْبِطَ عَمَلُهُ. ⁽¹⁾

فقه الرّضا روایت کرده است که امیر مؤمنان علیه السلام در فرازی از سخن خود فرمود: فقر یکی از گرفتاری‌هاست و بدتر از فقر، بیماری بدن است و بدتر از بیماری بدن، بیماری دل است و روایت کرده است که: با شک و انکار، هیچ کرداری نفع نمی‌بخشد و روایت کردهاست: هرکه شک یا گمان پیدا کند و بر پایۀ آن رفتار کند عملش تباه گردد.

الشّکایة

قرب الاسناد: قال الصادق عليه السّلام: من شكى الى أخيه فقد شكى إلى الله و من شكا الى غير أخيه فقد شكى الله. ⁽²⁾

حضرت صادق علیه السلام فرمود: هرکه شکایت به برادرش ببرد (گویا) گله به نزد خدا برده است و هرکس شکایتش را نزد کسی جز، برادرش ببرد به آن می‌ماند که از خداوند، گله کرده است.

الخصال: عن أمير المؤمنين عليه السّلام: إذا ضاق المسلم فلا يشكونّ ربّه (عزّ و جلّ) و ليشك الى ربّه الذي بيده مقاليد الأمور و تدبيرها. ⁽³⁾

از امیر مؤمنان علیه السلام روایت است که فرمود: هرگاه روزگار بر مسلمان تنگ شد، از پروردگارش، گله نکند بلکه شکایت را نزد او ببرد که کلید گشایش کارها و تدبیر و چاره امور بدست اوست.

معانی الاخبار: عن الصادق عليه السّلام قال: ليست الشكاية أن يقول الرجل: مرضت البارحة أو وعكت البارحة و لكنّ الشكاية أن يقول: بليت بما لم يبتل به أحد. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: گلایه به این نیست که مرد بگوید: دیشب بیمار یا رنجور بودم؛ بلکه به این است که بگوید به رنجی دچار شده‌ام که هیچ کس به آن مبتلا نشده است.

تحف العقول: عن الحَسَن بن راشد قال: قال أبو عبد الله عليه السّلام: إذا نزلت بك نازلة فلا تشكها الى أحد من أهل الخلاف و لكن اذكرها لبعض إخوانك فانّك لم تعدم خصلة من أربع خصال: إمّا كفاية و إمّا معونة بجاه أودعوة مستجابة أو مشورة برأيٍ. ⁽²⁾

از حسن بن راشد روایت است که گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه برای تو گرفتاری رخ داد شکایت آن را به هیچ یک از مخالفان (شیعه) مبر بلکه آن را برای یکی از برادرانت بازگو کن زیرا تو یکی از چهار ویژگی را از دست نمی‌دهی: یا به هدف می‌رسی؛ و یا از اعتبار و آبروی او یاری می‌گیری؛و یا دعایش در مورد تو به اجابت می‌رسد؛ و یا از مشورت با او بهره می‌بری.

الشّماتة

الکافی: عن ابان بن عبدالملک عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: لا تبدي الشماتة لأخيك فيرحمه الله و يصيّرها بك، و قال: من شمت بمصيبة نزلت بأخيه لم يخرج من الدنيا حتّى يفتتن به. ⁽¹⁾

از ابان بن عبدالملک از امام صادق علیه السلام روایت است که آن حضرت فرمود: از گرفتاری برادرت، اظهار شادی مکن که خداوند به او رحم می‌کند و تو را گرفتار می‌سازد و فرمود: هرکس از گرفتاری که به برادرش رسیده، شاد شود از دنیا نرود تا خود گرفتار آن شود.

حدود المشورة

المحاسن: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: إِنَّ اَلْمَشُورَهَ لاَ تَکُونُ إِلاَّ بِحُدُودِهَا فَمَنْ عَرَفَهَا ⁽²⁾

بحدودها و الّا كانت مضرّتها على المستشير أكثر من منفعتها له، فأوّلها أن يكون الذي يشاوره عاقلا، و الثانية أن يكون حرّا متديّنا، و الثالثة أن يكون صديقا مواخيا، و الرابعة أن تطلعه على سرّك فيكون علمه بك كعلمك بنفسك ثمّ يستر ذلك و يكتمه، فانّه إذا كان عاقلا انتفعت بمشورته، و إذا كان حرّا متديّنا جهد نفسه في النصيحة لك، و إذا كان صديقا مواخيا كتم سرّك إذا أطلعته عليه، و إذا أطلعته على سرّك فكانعلمه به كعلمك تمّت المشورة و كملت النصيحة...الخ. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: مشورت جز با مرزهای آن، تحقق نپذیرد و

اگر نه، زیانش برای مشورت کننده از سودش بیشتر است: اوّلین آن مرزها اینست که آن کسی که با او مشورت می‌شود خردمندباشد؛ و دوّم این که آزاده و دیندار باشد؛ و سوّم این که دوست ومانند برادر باشد؛ وچهارم این که راز خود را به او بگویی و او به اندازه خودت از آن راز آگاه باشد امّا آن را بپوشاند و به کسی نگوید. زیرا اگر مشاور، خردمند باشد تو از مشورت بااو بهره‌مندمی‌شوی واگر آزادۀ دیندارباشد،همۀ کوشش خودرا برای خیرخواهی تو به کار می‌برد و اگردوست و مانند برادر باشد، زمانی که او را از راز خود آگاه کردی، راز تو را می‌پوشاند و زمانی که او را بر رازت آگاه نمودی، آگاهی او به آن راز همانند آگاهی خودت است در این صورت، مشورت تمام و خیرخواهی کامل گردد... تا پایان خبر.

شهاب بن عبد ربّه [علم الإمام]

بصائر الدرجات: عن شهاب بن عبد ربّه قال: دخلت على أبي عبد الله عليه السّلام و أنا أريد أن أسأله من الجنب يغرف الماء من الحبّ، فلمّا صرت عنده أنسيت المسألة فنظر الیّ أبو عبد الله عليه السّلام فقال: يا شهاب لا بأس أن يغرف الجنب من الحبّ. ⁽¹⁾

از شهاب بن عبد ربّه روایت است که گفت: بر حضرت صادق علیه السلام وارد شدم و قصدم این بود راجع به شخص جنب بپرسم که دست در کوزه بزرگ آب می‌برد و مشتی از آن برمی‌دارد، پس زمانی که نزد آن حضرت رفتم سئوال خود را فراموش کردم که امام صادق علیه السلام نگاهی به من کرد و فرمود: ای شهاب اشکالی ندارد فردِ جنب دست در کوزه بَرَد و مشتی از آب بردارد.

أقول: شهاب بن عبد ربّه و اخوته كلّهم خيار فاضلون كوفيّون من موالي بني أسد من صلحاء الموالي، و كان شهاب موسرا ذا حال، روى عن أبي عبد الله

عليه السّلام و عن أبي جعفر عليه السّلام، له كتاب. ⁽¹⁾

می‌گویم: شهاب بن عبد ربّه و همه برادرانش که از برجستگان کوفیان بودند از وابستگان بنی‌اسد و نیکان شمرده می‌شدند و شهاب نیز مردی ثروتمند و دارای جایگاه اجتماعی بود و از امام صادق علیه السلام روایت می‌کرد. وی کتابی نیز دارد....

فضل الشّهداء

قرب الاسناد: عن الصادق عن آبائه عليهم السّلام انّ رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم قال: ثلاثة يشفعون الى الله تعالى يوم القيامة فيشفّعهم: الأنبياء ثمّ العلماء ثمّ الشهداء. ⁽²⁾

از حضرت صادق علیه السلام از پدرانش: روایت است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: سه گروهند که در روز قیامت نزد خدای تعالی به شفاعت برمی‌خیزند و خداوند نیز از آنان می‌پذیرد: پیامبران؛ سپس دانشمندان؛ و سپس شهیدان.

النبويّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: إِذَا جَاءَ اَلْمَوْتُ طَالِبَ اَلْعِلْمِ وَ هُوَ عَلَی هَذِهِ اَلْحَالِ مَاتَ شَهِیداً. ⁽³⁾

در حدیثی از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است: وقتی مرگِ جویندۀ دانش فرا برسد و او در این حال باشد، شهید مرده است.

الصادقي عليه السّلام: إِنَّ اَلْمَیِّتَ مِنْکُمْ عَلَی هَذَا اَلْأَمْرِ شَهِیدٌ. ⁽¹⁾

حدیثی از حضرت صادق علیه السلام است که فرمود: کسی از شما که بر امر امامت ما باشد و بمیرد، شهید مرده است.

الصادقي عليه السّلام: مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ. ⁽²⁾

در حدیثی از حضرت صادق علیه السلام آمده است که فرمود: هرکه برای دفاع و نگاهبانی از مالش کشته شود، شهید است.

النّبويّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: يا أنس أكثر من الطهور يزيد الله في عمرك و إن استطعت أن تكون باللّيل و النهار على طهارة فافعل فانّك تكون إذا متّ على طهارة شهيدا. ⁽³⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت است که فرمود: ای انس، بسیار باطهارت باش تا خدا عمرت را زیاد کند و اگر توانستی که در شب و روز باطهارت باشی چنین کن؛ زیرا اگر باطهارت بمیری، شهید به حساب می‌آیی.

ذکر من کان موته في حکم الشّهادة

عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: مَنْ نَامَ عَلَی اَلْوُضُوءِ إِنْ أَدْرَکَهُ اَلْمَوْتُ فِی لَیْلِهِ فَهُوَ عِنْدَ اَللَّهِ شَهِیدٌ. ⁽⁴⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت است که فرمود: هرکس باوضو بخوابد، اگر در همان شب مرگ او

را دریابد، نزد خداوند، شهید است.

عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: مَنْ سَأَلَ اَللَّهَ اَلشَّهَادَهَ بِصِدْقٍ بَلَّغَهُ اَللَّهُ مَنَازِلَ اَلشُّهَدَاءِ وَ إِنْ مَاتَ عَلَی فِرَاشِهِ. ⁽¹⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت است که فرمود: هرکس با نیت راستین، شهادت را از خداوند طلب کند، خدا نیز او را به رتبه‌های شهیدان می‌رساند؛ هرچند در بستر بمیرد.ذَكَرَ رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم من شهداء أمّته غير الشهيد الذي قتل في سبيل الله مقبلا غير مدبر: الطعين و المبطون و صاحب الهدم و الغرق و المرأة تموت جمعا، قالوا: و كيف تموت جمعا يا رسول الله؟ قال: يعترض ولدها في بطنها. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شهیدان امّتش را به جز کسانی که در راه خدا و در حال پیشروی نه عقب‌نشینی کشته می‌شوند، چنین برشمرد: کسی که با ضربه نیزه (یا طاعون) می‌میرد؛ و کسی که به جهت بیماری در شکم می‌میرد؛ و آنکه زیر آوار و یا بواسطۀ غرق شدن جان می‌دهد؛ و زنی که به صورت جمعی می‌میرد. پرسیدند چگونه دسته‌جمعی می‌میرد ای رسول خدا؟ فرمود: در شکم او، برای آن فرزند چیزی عارض شود (و بمیرد).

في من تقبل شهادته

امالی الصّدوق: عن علقمة قال: قال الصادق عليه السّلام: و قد قلت له: يابن رسول الله أخبرني عمّن تقبل شهادته و من لا تقبل، قال: يا علقمة كلّ من كان

على فطرة الإسلام جازت شهادته، قال: فقلت له: تقبل شهادة مقترف بالذنوب؟ فقال: يا علقمة لو لم تقبل شهادة المقترفين بالذنوب لما قبلت الّا شهادات الأنبياء و الأوصياء لأنّهم هم المعصومون دون ساير الخلق، فمن لم تره بعينك ⁽¹⁾

... فَمَن لم تره بعینک یرتکب ذنباً اَو لم یشهد علیه بذلک شاهدان...

لم يرتكب ذنبا أو يشهد عليه شاهدان فهو من أهل العدالة و السّتر و شهادته مقبولة و إن كان في نفسه مذنبا، و من اغتابه بما فيه فهو خارج عن ولاية الله (عزّ و جلّ) داخل في ولاية الشيطان. ⁽²⁾

از علقمه روایت است که گفت به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ای پسر رسول خدا بفرمایید چه کسی، شهادتش پذیرفته می‌شود و چه کسی پذیرفته نمی‌شود؟ فرمود: ایعلقمه، هرکس بر دین اسلام باشد، شهادتش پذیرفته است. عرض کردم: آیا گواهی کسی که مرتکب گناهان است پذیرفته می‌شود؟ فرمود: ای علقمه، اگر گواهی گناهکاران پذیرفته نشود، گواهی کسی جز پیامبران و جانشینان ایشان پذیرفته نخواهد شد؛ زیرا تنها ایشان، معصوم از گناه هستند نه دیگران، بنابراین هرکس را با چشمت ندیدی که گناه کند یا دو شاهد، بر علیه او گواهی نداده‌اند، پس چنین فردی اهل عدالت و آبروندی است و گواهی‌اش پذیرفته است، هرچند نزد خودش گناهکار باشد و هرکه از او با این ویژگی‌هایی که دارد غیبت کند از ولایت خداوند عزّ و جلّ خارج گردیده و داخل در ولایت شیطان گردیده است....

شهادة النّساء

امالی الصّدوق: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: لاَ تَجُوزُ شَهَادَهُ اَلنِّسَاءِ فِی شَیْءٍ

مِنَ الْحُدُودِ وَ لَا یَجُوزُ شَهَادَتُهُنَّ فِی الطَّلَاقِ، و لَا فِی رُؤْیَهِ الْهِلَالِ، و يجوز شَهَادَتُهُنَّ فِیمَا لَا یَحِلُّ لِلرَّجُلِ النَّظَرُ فیه. ⁽¹⁾ از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: گواهی زنان در هیچ‌یک از حدود و در مورد طلاق و دیدن هلال ماه، نافذ و روا نیست، ولی گواهی ایشان دربارۀ چیزهایی که نگاه به آن برای مردان، حلال نیست، جایز است.

أعمال أوّل کلّ شهر

عن الجواد عليه السّلام: إذا دخل شهر جديد فصلّ أوّل يوم منه ركعتين تقرأ في الأولى بعد الحمد التوحيد ثلاثين مرّة و في الثانية القدر ثلاثين مرّة ثمّ تتصدّق بما تيسّر فتشتري به سلامة ذلك الشهر كلّه. ⁽²⁾

از حضرت جواد7 روایت است که فرمود: هرگاه در ماه جدیدی وارد شدی در روز اوّلماه، دو رکعت نماز بخوان، در رکعت اوّل بعد از حمد، سی بار سوره توحید و در رکعت دوّم، سی بار سورۀ قدر را بخوان، آنگاه به مقدار ممکن صدقه بده تا تندرستی را در همۀ آن ماه برای خود بخری.

ذمّ الشّهرة

امالی الطّوسی: عن الرضا عليه السّلام: من شهر نفسه بالعبادة فاتّهموه على دينه فانّ الله (عزّ و جلّ) يبغض شهرة العبادة و شهرة اللباس. ⁽³⁾

از حضرت رضا علیه السلام نقل است که فرمود: هرکه خود را به عبادت، شُهره و نامدار کند او را در دینش، متّهم کنید زیرا خدای عزّ و جلّ، شهرت و معروف شدن در عبادت و لباس را دشمن می‌دارد.

مُنیة المرید: عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم في حديث قال: کُونُوا یَنَابِیعَ اَلْحِکْمَهِ مَصَابِیحَ اَلْهُدَی أَحْلاَسَ ⁽¹⁾البيوت تعرفون في أهل السماء و تخفون في أهل الأرض. ⁽²⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است که فرمود: چشمه‌های حکمت، چراغ‌های هدایت، ملازم خانه‌های خود باشید تا در میان آسمانیان، شناخته شده و در میان زمینیان، گمنام باشید.

الشّیب

نوادر الرّاوندی: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: مَنْ وَقَّرَ ذَا شَیْبَهٍ لِشَیْبَتِهِ آمَنَهُ اَللَّهُ تَعَالَی مِنْ فَزَعِ یَوْمِ اَلْقِیَامَهِ. ⁽³⁾رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرکه فرد سالخورده‌ای را به خاطر موی سفیدش، احترام کند، خداوند او را از ترس روز قیامت ایمن گرداند.

الکافی: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: مِنْ إِجْلاَلِ اَللَّهِ إِجْلاَلُ ذِی اَلشَّیْبَهِ اَلْمُسْلِمِ. ⁽⁴⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: یکی از جلوه‌های بزرگداشت خداوند، ارجمند شمردن موی سفید مسلمان است.

جامع الاخبار: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: مَا أَکْرَمَ شَابٌّ شَیْخاً إِلاَّ قَضَی اَللَّهُ لَهُ عِنْدَ سِنِّهِ مَنْ یُکْرِمُهُ. ⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هیچ جوانی، پیری را گرامی نمی‌دارد مگر آنکه خداوند در کهنسالی او کسی را می‌گمارد که او را احترام کند.

و قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: اَلْبَرَکَهُ مَعَ أَکَابِرِکُمْ.

و قال: اَلشَّیْخُ فِی أَهْلِهِ کَالنَّبِیِّ فِی أُمَّتِهِ. ⁽²⁾

و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: برکت با کهنسالان شماست و فرمود: پیرمرد در میان خانواده‌اش همانند پیامبر در میان امّت خویش است.

مدح الشّیعة

المحاسن: عن موسى بن بكر قال: كنّا عند أبي عبد الله عليه السّلام فقال رجل في المجلس: أسأل الله الجنة، فقال أبو عبد الله عليه السّلام: أنتم في الجنة فاسألوا الله أن لا يخرجكم منها، فقال: جعلنا فداك نحن في الدنيا فقال عليه السّلام: أ لستم تقرّون بإمامتنا؟ قالوا: نعم، فقال: هذا معنى الجنة، منالذي أقرّ به كان في الجنة فاسألوا الله أن لا يسلبكم. ⁽³⁾

از موسی بن بکر نقل است که گفت: در خدمت امام صادق علیه السلام بودیم که مردی گفت: از خداوند آرزوی بهشت را دارم. آن حضرت فرمود: شما در بهشت هستید از خداوند بخواهید که شما را از آن بیرون نکند. آن مرد گفت: ما فدای شما شویم، ما در دنیا هستیم. حضرت فرمود: مگر شما به ولایت ما، اقرار ندارید؟ ایشان در جواب گفتند: چرا. فرمود: همین معنی بهشت است، کسی که به آن اقرار کند، در بهشت است. از خداوند بخواهید که آن را از شما نگیرد.

الشّیعة

قرب الاسناد: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: امتحنوا شيعتنا عند مواقيت الصلاة كيف محافظتهم عليها، و إلى أسرارنا كيف حفظهم لها عند عدوّنا، و الى أموالهم كيف مواساتهم لإخوانهم فيها. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: پیروان ما را به هنگام نماز، بیازمایید که چگونه بر آن مواظبت می‌نمایند و بر رازهای ما آزمایش کنید که چگونه آنها را نزد دشمنانمان حفظ می‌کنند و در مورد دارایی‌هایشان که چگونه با آن، براردان خود را یاری می‌دهند.

امالی الطّوسی: عن سليمان بن مهران قال: دخلت على الصادق جعفر بن محمّد عليهما السّلام و عنده نفر من الشيعة و هو يقول: معاشر الشيعة كونوا لنا زينا و لا تكونوا علينا شينا، قولوا للناس حسنا و احفظوا ألسنتكم و كفّوها عن الفضول و قبح القول. ⁽²⁾

از سلیمان بن مهران روایت است که گفت: خدمت حضرت صادق علیه السلام رسیدم در حالی که گروهی از شیعیان در نزد حضرت بودند و ایشان می‌فرمود: ای گروه شیعیان، مایه آراستگی و آبروی ما باشید نه مایۀ بدنامی و ننگ و عار ما، با مردم به نیکی رفتار کنید وزبان خود را نگهدارید و از سخنان بیهوده و زشت باز دارید.

صفات الشّیعة

الکافی: عن المفضّل قال: قال أبو عبد الله عليه السّلام: إيّاك و السفلة فانّما شيعة علیّ عليه السّلام من عفّ بطنه و فرجه و اشتدّ جهاده و عمل لخالقه و رجا ثوابه و خاف عقابه، فإذا رأيت أولئك فاولئك شيعة جعفر. ⁽¹⁾

از مفضّل است که گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: از افراد پست و فرومایه بپرهیز، زیرا شیعه علی علیه السلام تنها کسی است که شکم و شهوت خود را از حرام باز دارد و بسیار کوشا باشد و برای آفرینندۀ خود کار کند و امید به پاداش او داشته باشد و از کیفر او بترسد؛ پس اگر چنین افرادی را دیدی، شیعیان و پیروان جعفر آنانند.

الموسوي عليه السّلام: إِنَّمَا شِيعَتُنَا مَنْ شَيَّعَنَا وَ اتَّبَعَ آثَارَنَا وَ اقْتَدَى بِأَعْمَالِنَا. ⁽²⁾

از امام کاظم7 روایت است که فرمود: شیعیان ما فقط کسانی هستند که از ما پیروی کنند و آثار ما را دنبال کنند و به کردار ما اقتدا نمایند.

حرف الصّاد

کیف أصبحت؟

جامع الاخبار: السجّادي عليه السّلام: أصبحت مطلوبا بثمان خصال: الله تعالى يطلبني بالفرائض و النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم بالسنّة و العيال بالقوت و النفس بالشهوة و الشيطان بالمعصية و الحافظان بصدق العمل و ملك الموت بالروح و القبر بالجسد، فأنا بين هذه الخصال مطلوب. ⁽¹⁾

در حدیثی از امام سجّاد7 آمده است: در حالی صبح کردم که هشت دسته به دنبال من هستند: خدای تعالی، از من درخواست انجام واجبات می‌کند؛ و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) طلب پیروی از فرمان و روش خود را دارد؛ و خانواده، طلب خوراک دارند؛ و نفس، مرا به خواسته‌های خود فرا می‌خواند؛ و شیطان تقاضای معصیت خدا را دارد؛ و دو فرشته نگهبان، از من کار درست می‌طلبند؛ و فرشتۀ مرگ، روح مرا؛ و قبر، پیکر مرا خواهان است؛ پس من مورد درخواست این هشت دسته هستم.

الصّبر

الکافی: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: لمّا حضرت أبي علیّ بن الحسين عليهما

السّلام الوفاة ضمّني الى صدره و قال: يا بنیّ أوصيك بما أوصاني به أبي حين حضرته الوفاة و بما ذكر أنّ أباه أوصاه، يا بنیّ اصبر علىالحقّ و إن كان مرّا. ⁽¹⁾

از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: چون وفات پدرم علی بن الحسین فرا رسید مرا به سینۀ خود چسبانید و فرمود: پسرجان! تو را به چیزی سفارش می‌کنم که پدرم به هنگام وفاتش مرا به آن سفارش کرد و فرمود که پدرش به او وصیّت نموده، ای پسرجان! بر حقّ، صبر کن هرچند تلخ باشد.

مجالس المفید: قال الصادق عليه السّلام: کَمْ مِنْ صَبْرِ سَاعَهٍ قَدْ أَوْرَثَتْ فَرَحاً طَوِیلاً وَ کَمْ مِنْ لَذَّهِ سَاعَهٍ قَدْ أَوْرَثَتْ حُزْناً طَوِیلاً. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: چه بسا شکیبایی یک ساعت مایۀ شادمانی طولانی گردد و چه بسا لذّتی کوتاه، اندوهی دراز را به دنبال دارد.

التّمحیص: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: إِنَّ اَلْعَبْدَ لَیَکُونُ لَهُ عِنْدَ اَللَّهِ اَلدَّرَجَهُ لاَ یَبْلُغُهَا بِعَمَلِهِ فَیَبْتَلِیهِ اَللَّهُ فِی جَسَدِهِ أَوْ یُصَابُ بِمَالِهِ أَوْ یُصَابُ فِی وُلْدِهِ فَإِنْ هُوَ صَبَرَ بَلَّغَهُ اَللَّهُ إِیَّاهَا. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: بنده نزد خداوند، رتبه‌ای دارد که با عمل خود به آن دست نمی‌یابد؛ پس خداوند او را در بدنش دچار بلایی می‌کند یا مال و یا فرزندش دچار آفتی می‌گردد، پس اگر بردباری پیشه کند خداوند او را به آن درجه و رتبه می‌رساند.

إصبع

الخبر الباقري عليه السّلام: فَإِنَّ اَلْقُلُوبَ بَیْنَ إِصْبَعَیْنِ مِنْ أَصَابِعِ اَللَّهِ. ⁽¹⁾

خبری از امام باقر علیه السلام رسیده که فرمود: بدرستی که دل ها در میان دو انگشت از انگشتان خداوند است.

أصحاب الأئمّة علیهم السّلام

علل الشّرایع: عن أبي عبد الله قال: خرج الحسين بن علي عليه السّلام على أصحابه فقال: أيّها الناس انّ الله (عزّ و جلّ ذكره) ما خلق العباد الّا ليعرفوه فإذا عرفوه عبدوه فاذا عبدوه استغنوا بعبادته عن عبادة ما سواه، فقال له رجل: يابن رسول الله بأبي أنت فما معرفة الله؟ قال: معرفة أهل كلّ زمان إمامهم الذي يجب عليهم طاعته. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: امام حسین علیه السلام به قصد یارانش بیرون رفت و به آنان فرمود: ای مردم خداوند عزّ و جلّ، بندگانش را نیافرید مگر برای این که او را بشناسند و چون او را شناختند عبادتش کنند و زمانی که او را پرستش کردند از پرستش غیر او بی‌نیاز گردند. آنگاه مردی به آن حضرت عرض کرد: ای پسر رسول خدا، پدرم فدایت، شناخت خدا چیست؟ فرمود: آنست که اهل هر عصر و زمانی، امامی که واجب است از او پیروی کنند را بشناسند.

المحاسن: قال الصادق عليه السّلام: لَأَنْ أُطْعِمَ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِی حَتَّی یَشْبَعَ

أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَخْرُجَ إِلَی اَلسُّوقِ فَأَشْتَرِیَ رَقَبَهً فَأُعْتِقَهَا. ⁽¹⁾ حضرت صادق علیه السلام فرمود: اگر به مردی از یارانم غذا بدهم تا سیر شود، بیشتر از آن دوستدارم که به بازار بروم و بنده‌ای را بخرم و آزاد سازم.

الکافی: عن المفضّل قال: قال أبو عبد الله عليه السّلام: إذا أردت أن تعرف أصحابي فانظر الى من اشتدّ ورعه و خاف خالقه و رجى ثوابه فإذا رأيت هؤلاء فهؤلاء أصحابي. ⁽²⁾

از مفضّل روایت است که امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه خواستی یاران مرا بشاسی به کسی بنگر که بسیار پرهیزگار است و از آفریدگارش می‌هراسد و به پاداشش امید دارد؛ اگر اینان را دیدی، همانا ایشان یاران من هستند.

مصحف

غوالی اللّئالی: قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: خُذُوا الْعِلْمَ مِنْ أَفْوَاهِ الرِّجَالِ وَ إِیَّاكُمْ وَ أَهْلَ الدَّفَاتِرِ وَ لَا یَغُرَّنَّكُمُ الصَّحَفِیُّونَ. ⁽³⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دانش را از دهان مردان علم بگیرید و از اهل دفترها بپرهیزید و صاحبان صحف و نوشته‌های آنها شما را فریب ندهند.

صدر المجلس

تحف العقول: انّ أمير المؤمنين عليه السّلام كان يقول: لا يجلس في صدر

المجلس الّا رجل فيه ثلاث خصال: يجيب إذا سئل، و ينطق إذا عجز القوم عن الكلام، و يشير بالرأي الذي فيه صلاح أهله، فمن لم يكن فيه شيء منهنّ فجلس فهو أحمق. ⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام پیوسته می‌فرمود: بالادست مجلس نمی‌نشیند مگر آنکه در او سه ویژگی باشد: اگر از او درخواستی شود، پاسخ گوید؛ و زمانی که مردم از سخن گفتن، ناتوان شدند، به سخن درآید؛ و نظری بدهد که خیر و صلاح مردم در آن باشد؛ پس کسی که چیزی از این ویژگی‌ها در او نباشد و در بالای مجلس بنشیند، احمق است.

الصّداع وعلاجه

كان النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم إذا أصابه صداع أو غير ذلك بسطيديه و قرأ الفاتحة و المعوذتين و مسح بهما وجهه فيذهب عنه ما كان يجد. ⁽²⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هرگاه دچار سردرد یا بیماری دیگری می‌شد، دستانش را می‌گشود و سورۀ حمد و ناس و فلق را می‌خواند و بر صورت خود می‌کشید، بدینگونه آنچه یافته بود، بهبودی می‌یافت.

طب الائمّة: روي: انّ حاجّا خراسانيّا حضر عند الصادق عليه السّلام فسأله عن شيء من أمر الدين ففسّر له، ثمّ قال الرجل: يابن رسول الله ما زلت شاكيا منذ خرجت من منزلي من وجع الرأس، فقال: قم من ساعتك هذه فادخل الحمّام و لا تبتدئ بشيء حتّى تصبّ على رأسك سبعة أكفّ ماء حارّ و سمّ الله

تعالى في كلّ مرّة فانّك لا تشتكي بعد ذلك إن شاء الله تعالى. ⁽¹⁾

روایت شده است که یک حاجی خراسانی نزد حضرت صادق علیه السلام شرفیاب شد و دربارۀ مسائل دینی‌اش از امام پرسید، امام نیز همه را برایش توضیح داد، سپس آن مرد گفت: ای پسر رسول خدا از وقتی از خانۀ خود بیرون آمده‌ام از سردرد، رنج می‌برم. امام فرمود: هم‌اکنون برخیز و وارد حمّام شو و هیچ کاری نکن مگر این که هفت کف دست آب گرم بر سرت بریزی و در هر بار، نام خدا را ببری، اگر چنین کردی به خواست خدای تعالی، دیگر از سردرد شکایت نخواهی کرد.

الکافی: علیّ بن أسباط رفعه قال: دَهِّنِ اَلْحَاجِبَیْنِ بِالْبَنَفْسَجِ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالصُّدَاعِ. ⁽²⁾

علیّ بن اسباط به صورت مرفوع روایت کرده است: روغن بنفشه به ابروها بمال، زیرا سردرد را می‌برد.

ثواب الاعمال: عن الصادق عليه السّلام قال: صُدَاعُ لَیْلَهٍ یَحُطُّ کُلَّ خَطِیئَهٍ إِلاَّ اَلْکَبَائِرَ. ⁽³⁾از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: سردرد یک شب همه لغزش ها را می‌پوشاند مگر گناهان بزرگ را.

الصّدقة

الصادقي عليه السّلام عن رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: مَنْ سَرَّهُ أَنْ

یَدْفَعَ اَللَّهُ عَنْهُ نَحْسَ یَوْمِهِ فَلْیَفْتَتِحْ یَوْمَهُ بِصَدَقَهٍ. ⁽¹⁾ در حدیثی از حضرت صادق علیه السلام از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که فرمود: هرکه دوست دارد خداوند نحسی روزش را از او دور سازد، روزش را با صدقه آغاز کند.

المحاسن: شكا سفيان بن عمرو الى الصادق عليه السّلام و قال: انّي كنت انظر في النجوم فأعرفها و أعرف الطالع فيدخلني من ذلك، ⁽²⁾

فقال: إذا وقع في نفسك شيء فتصدّق على أوّل مسكين ثمّ امض فانّ الله (عزّ و جل) يدفع عنك. ⁽³⁾

سفیان بن عمرو به حضرت صادق علیه السلام شکایت برد و گفت: من در ستارگان می‌نگریستم و آنها را می‌شناسم و طالع (که مربوط به حوادث آینده است) را می‌شناسم و به همین جهت نگران می‌شوم. امام7 فرمود: هرگاه دچار نگرانی شدی، به نخستین مستمندی که رسیدی، صدقه ای بده و بگذر که خدای عزّ و جلّ آن بدی را از تو دور می‌سازد.

کتابی الحسین بن سعید: عن أبي جعفر عليه السّلام قال: البرّ و صدقة السرّ ينفيان الفقر و يزيدان في العمر و يدفعان عن سبعين ميتة سوء. ⁽⁴⁾

از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: نیکی و صدقه پنهانی، تنگ‌دستی را می‌برند وعمر را افزایش می‌بخشند و از هفتاد مرگ بد، جلوگیری می‌کنند.

اعلم انّ الأشهر بين الأصحاب جواز الصدقة على الذمّیّ و إن كان أجنبيّا و عن ابن أبي عقيل المنع عن الصدقة على غير المؤمن مطلقا، و روي جواز الصدقة على اليهود و النصارى و المجوس. ⁽¹⁾

بدان که مشهورتر نزد اصحاب، جواز صدقه بر ذمّی است هرچند بیگانه باشد و از ابن ابی عقیل نیز منع از صدقه بر غیرمؤمن به صورت مطلق نقل شده است و جواز صدقه بر یهودی و مسیحی و زرتشتی روایت شده است.

دعوات الرّاوندی: عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم قال: على كلّ مسلم في كلّ يوم صدقة، قيل: من يطيق ذلك؟ قال: إماطتك ⁽²⁾

الأذى عن الطريق صدقة و إرشادك الرجل الى الطريق صدقة و عيادتك المريض صدقة و أمرك بالمعروف صدقة و نهيك عن المنكر صدقة و ردّك السلام صدقة. ⁽³⁾

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که فرمود: بر عهدۀ هر مسلمان است که در هر روز، صدقه بدهد. گفته شد: چه کسی توان چنین کاری را دارد؟ فرمود: برداشتن مایۀ آزار از سر راه، صدقه است؛ راهنمایی افراد به سوی راه، صدقه است؛ و دیدار مریض، صدقه است؛ و امر به معروف و نهی از منکر، صدقه است؛ و پاسخ سلام نیز صدقه است.

الخصال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: کُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَهٌ وَ اَلدَّالُّ عَلَی اَلْخَیْرِ کَفَاعِلِهِ وَ اَللَّهُ یُحِبُّ إِغَاثَهَ اَللَّهْفَانِ. ⁽⁴⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر کار نیکی، صدقه است و کسی که به کار خیر، راهنمایی

می‌کند همانند کسی است که آن را انجام داده است و خداوند، فریادرسیِ اندوهگین را دوست می‌دارد.

النقوي عليه السّلام: مَنْ تَصَدَّقَ عَلَی نَاصِبٍ فَصَدَقَتُهُ عَلَیْهِ لاَ لَهُ. ⁽¹⁾

حضرت هادی علیه السلام فرمود: هرکه به ناصبی (دشمن اهل‌بیت:) صدقه دهد، صدقه‌اش به زیان اوست نه به سودش.

تفسیر العیّاشی: عن الصادق عليه السّلام: تَصَدَّقْ بِشَیْءٍ عِنْدَ اَلْبُکُورِ فَإِنَّ اَلْبَلاَءَ لاَ یَتَخَطَّی اَلصَّدَقَهَ. ⁽²⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: در آغاز بامداد با چیزی صدقه بده، چون بلا، از صدقه، فراتر نمی‌رود.

الهدایة: قال الصادق عليه السّلام: اِقْرَأْ آیَهَ اَلْکُرْسِیِّ وَ اِحْتَجِمْ أَیَّ یَوْمٍ شِئْتَ وَ تَصَدَّقْ وَ اِخْرُجْ أَیَّ یَوْمٍ شِئْتَ. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: آیة الکرسی را بخوان و در هر روزی که خواستی، حجامت کن و صدقه بده و در هر روزی که خواستی به سفر برو.

في أقسام الصّدقة

قال ابن فهد رحمه الله في العدّة ما ملخّصه: الصدقة على خمسة أقسام: الأوّل صدقة المال و قد سلفت، الثاني صدقة الجاه و هي الشفاعة، الثالث صدقة

العقل و الرأي و هي المشورة، الرابع صدقة اللّسان و هي الوساطة بين الناس و السعي فيما يكون سببا لإطفاء النائرة و اصلاح ذات البين، الخامس صدقة العلم و هي بذله لأهله و نشره على مستحقّه، انتهى. ⁽¹⁾

ابن فهد (حلّی) در عدّه، مطلبی گفته که چکیده‌اش چنین است: صدقه بر پنج گونه است: نخست: صدقۀ مال که گذشت؛ دوّم: صدقه آبرو که با آن میانجیگری کند؛ سوّم: صدقۀ عقل و اندیشه که مشورت است؛ چهارم: صدقۀ زبان که پادرمیانی بین مردم وسعی و کوشش در جایی که مایۀ خاموش کردن آتش (دشمنی) و بهبود بخشیدن روابط میان مردم است؛ پنجم: صدقۀ دانش که بخشیدن آن به اهلش و نشرش بر شایستگان آن است. پایان.

الصّدقة والصّداقة

قال النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: کُلُّ مَعْرُوفٍ [صَدَقَهٌ] وَ مَا وَقَی بِهِ اَلْمَرْءُ عِرْضَهُ کُتِبَ لَهُ بِهِ صَدَقَهً. ⁽²⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر کار نیکی، صدقه است و آن چه را بواسطه‌اش، انسان آبرویش را نگاه بدارد، در برابرش برای او، صدقه نوشته شود.

كنز الكراجكیّ: قال أمير المؤمنين عليه السّلام: ابذل لصديقك كلّ المودّة و لا تبذل له كلّ الطمأنينة، و أعطه كلّ المواساة و لا تفض إليه بكلّ الاسرار، و قال: إقبل عذر أخيك، و إن لم يكن له عذر فالتمس له عذرا، و قال: لا ترغبنّ فيمن زهد فيك و لا تزهدنّ فيمن رغب فيك إذا كان للمحافظة موضعا،

و قال: احتمل زلّة وليّك لوقت وثبة عدوّك، و قال: مَنْ وَعَظَ أَخَاهُ سِرّاً فَقَدْ زَانَهُ وَ مَنْ وَعَظَهُ عَلاَنِیَهً فَقَدْ شَانَهُ. ⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: همۀ علاقه‌ات را به دوستت ببخش ولی به او اطمینان کامل نکن و هرچه کمک داری به پایش بریز ولی تمامی رازهایت را به او نسپار؛ و فرمود: بهانه برادرت را بپذیر و اگر بهانه‌ای نداشت برایش، بهانه بتراش؛ و فرمود: کسی که رغبتی به تو ندارد، میلی نشان نده، و با کسی که به تو راغب است بی میلی نکن، اگر جایی برای مراعات باشد؛ و فرمود: لغزش دوستت را برای زمان یورش دشنت، تحمّل کن؛ و فرمود: هرکه برادرش را پنهانی، اندرز دهد او را آراسته و هرکه او را آشکارا پند دهد، او را زشت ساخته است.

قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: إذا آخى أحدكم رجلا فليسأله عناسمه و اسم أبيه و قبيلته و منزله فإنّه من واجب الحقّ و صافي الإخاء و الّا فهي مودّة حمقاء. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرگاه یکی از شما با دیگری، برادری کند، باید از نام او و نام پدرش و قبیله و منزلش بپرسد؛ چون از حقوق واجب و صفای برادری است و اگر جز این باشد، مودّت و دوستی احمقان است.

امالی الصّدوق: قال الصادق عليه السّلام لبعض أصحابه: من غضب عليك من إخوانك ثلاث مرّات فلم يقل فيك شرّا فاتّخذه لنفسك صديقا. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام به یکی از یارانش فرمود: اگر یکی از برادرانت سه بار بر تو خشمگین

شود ولی دربارۀ تو، بد نگفت، او را به عنوان دوست برای خود برگزین.

امالی الطّوسی: عن الصادق عليه السّلام قال: إذا كان لك صديق فولّي ولاية فأصبته على العشر ممّا كان لك عليه قبل ولايته فليس بصديق سوء. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: اگر دوستی داشتی که به مقامی رسید و یک دهم رفتار پیش از عهده‌داری مقام را به تو نشان داد، دوست بدی نیست.

قرب الاسناد: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: ثلاثة من الجفاء، أن يصحب الرجل الرجل فلا يسأله عن اسمه و كنيته، و ان يدعى الرجل الى طعام فلا يجيب أو يجيب فلا يأكل، و مواقعة الرجل أهله قبل الملاعبة. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: سه چیز از ستم شمرده شده است: یکی این که کسی با دیگری همصحبت شود و از نام و کنیه‌اش نپرسد؛ و دیگر این که کسی به غذایی دعوت شود و او نپذیرد یا پاسخ گوید امّا چیزی نخورد؛ و آمیزش مرد با همسرش پیش از ملاعبه و بازی با او.امالی الصّدوق: قال الصادق عليه السّلام لبعض أصحابه: لا تطلع صديقك من سرّك الّا على ما لو اطّلع عليه عدوّك لم يضرّك، فانّ الصديق قد يكون عدوّك يوما مّا. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام به یکی از یارانش فرمود:دوستت را بر رازت آگاه نکن مگر آن هایی که اگر دشمنت ازآن اطّلاع یابد،زیانی برایت نداردچون ممکن است

دوست، روزی دشمن تو گردد.

الاختصاص: قال أمير المؤمنين عليه السّلام: جُمع خير الدنيا و الآخرة في كتمان السرّ و مصادقة الأخيار، و جمع الشرّ في الإذاعة و مؤاخاة الأشرار. ⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: خیر دنیا و آخرت در پوشیده داشتن راز و دوستی با نیکان، گرد آمده است و بدی نیز در آشکار کردن راز و دوستی با بدان، جمع شده است.

الاختصاص: قال لقمان: ثلاثة لا يعرفون الّا في ثلاثة مواضع: لا يعرف الحليم ⁽²⁾

الّا عند الغضب، و لا يعرف الشجاع الّا في الحرب، و لا تعرف أخاك الّا عند حاجتك إليه. ⁽³⁾

لقمان گفت: سه گروهند که شناخته نمی‌شوند مگر در سه جا: بردبار شناخته نمی‌شوند مگر به هنگام خشم؛ و دلیر شناخته نمی‌شوند جز در وقت نَبَرد؛ و برادرت را نخواهی شناخت مگر آنگاه که به او نیازمند باشی.

امالی الطّوسی: عن الصادق عليه السّلام: لا تسمّ الرجل صديقا سمة معروفة حتّى تختبره بثلاث: تغضبه فتنظر غضبه يخرجه من الحقّ الى الباطل، و عند الدينار و الدرهم، و حتّى تسافر معه. ⁽⁴⁾از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: کسی را دوست حقیقی خود نخوان از سر شناخت تا آنکه او را با سه چیز بیازمایی: او را به خشم درآوری و منتظر شوی که آیا این خشم او را از حق به باطل می‌کشاند یا نه؟؛ و هنگام رسیدن به دینار و درهم؛ و زمانی

که با او به مسافرت بروی.

الصّدیق

امالی الطّوسی: عن ابن عبّاس قال: قيل يا رسول الله: أيّ الجلساء خير؟ قال: من ذكّركم بالله رؤيته و زادكم في علمكم منطقه و ذكّركم بالآخرة عمله. ⁽¹⁾

از ابن عبّاس روایت است که گفت به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) عرض شد: کدام همنشین بهتر است؟ فرمود: هرکه دیدارش شما را به یاد خدا می‌اندازد؛ و سخنش بر دانشتان می‌افزاید؛ و رفتارش، آخرت را برای شما یادآوری می‌کند.

علل الشّرایع: عن الصادق عليه السّلام عن أبيه قال: لاَ تَقْطَعْ أَوِدَّاءَ أَبِیکَ فَیُطْفَأَ نُورُکَ. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام از پدرش روایت است که فرمود: با دوستان پدرت قطع رابطه نکن که موجب می‌شود نورت، خاموش گردد.

السّرائر: عن أبي عبد الله عليه السّلام قال: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: إذا رأيتم روضة من رياض الجنة فارتعوا فيها، قيل: يا رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم و ما روضة الجنة؟قال: مجالس المؤمنين. ⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام نقل است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرگاه یکی از بستان‌های بهشت را دیدید در آن به گردش بپردازید، گفته شد: ای رسول خدا،بستان بهشت چیست؟ فرمود مجالس مؤمنان.

امالی الصّدوق: قال أمير المؤمنين عليه السّلام: من وقف نفسه موقف التهمة فلا يلومنّ من أساء به الظنّ، و من كتم سرّه كانت الخيرة بيده و كلّ حديث جاوز اثنين فشا، وضع أمر أخيك على أحسنه حتّى يأتيك منه ما يغلبك، و لا تظنّنّ بكلمة خرجت من أخيك سوءا و أنت تجد لها في الخير محملا، و عليك بإخوان الصدق فأكثر من اكتسابهم فانّهم عدّة عند الرخاء و جنّة عند البلاء، و شاور في حديثك الذين يخافون الله، و أحبّ الإخوان على قدر التقوى، و اتّقوا أشرار النساء و كونوا من خيارهنّ على حذر، إن أمرنكم بالمعروف فخالفوهنّ كيلا يطمعن فيكم بالمنكر. ⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: هرکه خود را در معرض تهمت قرار دهد، بدگمان به خود را سرزنش نکند؛ و هرکس راز خود را پنهان دارد، اختیار خود را به دست گرفته است؛ و هر سخنی که از میان دو تن، بیرون رود، آشکار گردد؛ و کار برادرت را به بهترین حالت، قرار بده تا آنکه دلیلی به دست تو آید که بر تو چیره شود و راه توجیه را بر تو ببندد؛ با کلمۀ بدی که از دهان برادرت بیرون آید تا هنگامی که می‌توانی آن را بر نیکی، حمل کنی به او بدبین نشو؛ و بر تو باد به این که به دنبال برادران راستین باشی و در به دست آوردنشان تلاش کنی، چون ایشان در خوشی‌ها پشتیبان و در بلاها، سِپر انسانند. در پیشامد خود با کسانی مشورت کن که از خدا بهراسند؛ و برادران را به اندازۀ پرهیزگاری‌شان دوست بدار؛ و از زنان بد، دوری کنید؛ و از خوبانشان، در حذر باشید (محتاط رفتار کنید) ؛ اگر به کار خوب به شما فرمان دادند، مخالفت کنید تا طمع نکنند شما را به کار بد بکشانند.

المجالسة

اعلام الدّین: روى جابر بن عبد الله عن النبیّ صلّى الله عليه و آله و سلّم قال: لا تجلسوا الّا عند كلّ عالم يدعوكم من خمس الى خمس: من الشكّ الى اليقين و من الرياء الى الإخلاص و من الرغبة الى الرهبة و من الكبر الىالتواضع و من الغشّ الى النصيحة. ⁽¹⁾

جابر بن عبداللّه از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت کرده است که فرمود: نزد کسی ننشینید، مگر دانشمندی که شما را از پنج چیز به پنج چیز دیگر فرا خواند: از شک به یقین؛ و از خودنمایی به اخلاص؛ و از دنیاجویی به پارسایی؛ و از سرگرانی به فروتنی؛ و از خیانت به خیرخواهی.

امالی الصّدوق: قال رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم: وَأَحْكَمُ النَّاسِ مَنْ فَرَّ مِنْ جُهَالِ النَّاسِ. ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: فرزانه‌ترین مردم، کسی است که از جاهلان بگریزد.

امالی الصّدوق: عن الصادق عليه السّلام: من رأى أخاه على أمر يكرهه فلم يردّه عنه و هو يقدر عليه فقد خانه، و من لم يجتنب مصادقة الأحمق أو شك أن يتخلّق بأخلاقه. ⁽³⁾

از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: هرکس برادرش را بر کاری ببیند که آن را ناپسند می‌داند و با آنکه می‌تواند، او را از آن باز ندارد، به او خیانت ورزیده است و کسی

که از دوستی با احمق، نپرهیزد، نزدیک است به اخلاق او درآید.

الکافی: عنه عليه السّلام قال: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْاخِرِ، فَلَا یَجْلِسْ مَجْلِساً یُنْتَقَصُ فِیهِ إِمَامٌ، أَوْ یُعَابُ فِیهِ مُؤْمِنٌ. ⁽¹⁾