کتاب کار اعتکاف اردوبهشت سه روز مهمان خدا در اعتکاف

مشخصات کتاب

‌سرشناسه : مهدوی ارفع، حمیدرضا، 1351 -

عنوان و نام پديدآور : اردوبهشت: سه روز مهمان خدا در اعتکاف/ تنظیم و تولید اداره تولیدات فرهنگی [آستان قدس رضوی]؛ نویسنده حمیدرضا مهدوی‌ارفع؛ ارزیاب علمی جواد محدثی؛ ویراستار سیدحمید حیدری‌ثانی، سیدعلی آقا‌حیدری.

مشخصات نشر : مشهد: معاونت تبلیغات اسلامی آستان قدس رضوی، 1397.

مشخصات ظاهری : 143 ص.: جدول؛ 5/10×21 س‌م.

فروست : رهیافت؛ 29.

زائر رضوی.

شابک : 978-600-99939-6-3

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

يادداشت : عنوان روی جلد: کتاب کار امام مسجد اردوبهشت سه روز مهمان خدا در اعتکاف.

عنوان روی جلد : کتاب کار امام مسجد اردوبهشت سه روز مهمان خدا در اعتکاف.

موضوع : اعتکاف

Spiritual retreats

اعتکاف -- اسلام

Spiritual retreats -- Islam

اعتکاف -- جنبه‌های قرآنی

Spiritual retreats‪ -- Qur'anic teaching

شناسه افزوده : محدثی، جواد، 1331 -

شناسه افزوده : Mohadesi, Javad

شناسه افزوده : آستان قدس رضوی. معاونت تبلیغات اسلامی

شناسه افزوده : آستان قدس رضوی. اداره تولیدات فرهنگی

رده بندی کنگره : BP188/2/م9الف4 1397

رده بندی دیویی : 297/354

شماره کتابشناسی ملی : 5114674

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

اشاره

بسم الله الرحمن الرحيم

درآمد

هیچ کُنجی بی دد و بی دام نیست *** جز به خلوتگاه حق، آرام نیست

اعتکاف، این فرصت بسیار مناسب انسان را که در پیچ وخم های مادی غرق شده، کمک می کند خود را بازیابد تا به قصد بهره بردن از ارزش های معنوی از علایق مادی دست بشوید و ندای إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقیه ⁽¹⁾را دوباره مشق کند.

سالک و پویا به سوی معبود حقیقی باید راه تهذیب نفس و عبادت حقیقی را در پیش گیرد. در این راستا لازم است گاهی به گوشه ای خلوت پناه برد تا به مدد ذکر و فکر، راه رفته را بازبینی و راه مانده را شناسایی کرده و خویشتن را بازسازی کند. ادیان الهی برای این منظور، خلوت هایی را با خداوند در خود تعبیه کرده اند که زیباترین و جامع ترین آنها «اعتکاف» است.

اعتکاف فصلی است برای گریستن ریزش باران رحمت شستن آلودگی های گناه و پاک کردن نامه اعمال برای نورانی ساختن دل و صفابخشیدن به روح.

اعتکاف، بازگشت به اصل خویشتن است؛ اصلی که با نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحی ⁽²⁾بر ملک شرافت یافت و با فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقين، ⁽³⁾خلعتِ خير المخلوقین بر تن کرد. اعتکاف نظر روح است به چشم انداز دلنواز إِنَّا لِلَّهِ، از روزنۀ نویدبخش إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ. ⁽⁴⁾

اعتكاف، تمرین بریدن از ظاهر و سفر به حقیقت است. اعتکاف ارتحال اختیاری از ناسوت و تولد در ملکوت است. در نهایت اعتکاف فرصت به مرگ اندیشیدن است و برای آن سفر پرسرور، مهیا گشتن جدایی سه شبانه روز از فرزند و عیال و خانمان، تجربه لذت شيرين انقطاع کامل از ماسوی الله به عنوان شرط لازم اتصال بالله و فنای فی الله ⁽¹⁾است و این آغاز جوشش شوق آزادی از زندان دنیا و لقای خداست.

اعتکاف، معجون و عصارۀ اصلی ترین عبادات اسلامی است؛ حضور در مسجد، روزه - که هر دو از ارکان اعتکاف هستند - نماز، دعا و مناجات، قرائت قرآن و اذکار مقدس و افکار مبارک که همگی در مسجد و طبیعتاً همراه با وضو و طهارت است اعتکاف هم حج است، هم جهاد و هم امر به معروف. از سویی محرمات و احکام اعتكاف حج را برای انسان تداعی می کند و از سوی دیگر شرکت در اعتکاف افزون بر آنکه ورود به عرصه جهاد با نفس است، روحیه معنوی و توجه به ارزش های الهی را در همگان تقویت می کند. حضور جمعی در اعتکاف امر به معروف و نهی از منکر است؛ آن هم امر و نهی عملی، نه زبانی.

بنابراین، اعتکاف تنها یک رفتار فردی نیست بلکه به تعبیر امروزی ها یک راهبرد اصلاح فرد و محیط است. اعتکاف در عین خلوت، جلوت است در عین کناره گیری، حضور در جمع است و در عین خودسازی، دیگرسازی است و...

تاریخچه اعتکاف

اصل اعتکاف - فارغ از روش برگزاری و فروعات آن - به شهادت کتب روایات و تفاسیر، از پیشینه ای بس طولانی برخوردار است و اختصاصی به اسلام و مسلمانان ندارد؛ اگرچه مکتب نورانی اسلام نغییراتی در آن ایجاد کرد و بدان تکامل بخشید به نمونه هایی از اعتکاف شخصیت های بزرگ تاریخ پیش از اسلام توجه بفرمایید:

سال و نیز یک ماه و یا دو ماه و کمتر و بیشتر اعتکاف می کرده است و خوراک برای آن حضرت فراهم می شد و او در همان جا به عبادت می پرداخت». ⁽¹⁾

پیشینه اعتکاف در ایران

اعتکاف در ایران دارای تاریخچه ای پرفراز و نشیب است در هر عصری که عالمان برجسته دینی به اعتکاف اهتمام ورزیده اند مردم مسلمان این سرزمین نیز از آنان پیروی کرده و به اعتکاف بها داده اند. در عصر صفوی در سایه تلاش های دو عالم بزرگ آن زمان مرحوم شیخ بهایی (1030- 952 ه- ق.) و شیخ لطف الله میسی عاملی اصفهانی ⁽⁵⁾(متوفای 1032 یا 1034 ه-.ق.)، اعتکاف در شهرهای ایران، به ویژه قزوین و اصفهان، رونق خاصی یافت.

شیخ لطف الله میسیّ از علمای معاصر شیخ بهایی است. او اگرچه از نظر علمی هم ردیف شیخ بهایی نیست ولی از جمله شخصیت های فرزانه ای است که مورد اعتنای هم عصران خود است، تاجایی که شاه عباس اول صفوی مسجد جامع شیخ لطف الله را به نام او و برای او ساخت و شیخ لطف الله میسی تا پایان عمر در آن مسجد اقامه جمعه و جماعت کرد. او در مسیر احیای سنت اعتکاف با مشکلات و حسادت های زیادی روبه رو شد از جمله شبهات و ابهامات بسیاری توسط بدخواهانش در جامعه پراکنده می شد که در آخر منجر به تألیف «رساله ماء الحياة صافي الفرات في رفع التوهمات و الشبهات» - مشهور به رساله الاعتکافیه ⁽¹⁾- گردید. پس از آن اعتکاف به صورت سنتی رایج و زنده درآمد و حسنه ای جاری در میان اهل ایمان شد. ⁽²⁾

در مقدمه رسالهٔ اعتکافیه آمده است: من پیرو آثار پیامبر و عترت پاک اویم و در گفتار و کردار دنباله رو آنانم یکی از سنت های اسلامی که نزد همگان اعم از شیعه و سنّی، معروف و مشهور است، اعتکاف است. برپایی آن، خصوصاً در دهۀ آخر ماه مبارک یک عبادت اسلامی است. من به این سنت اسلامی در همه جا و به ویژه در قزوین و اصفهان عمل کردم و برادران دینی را نسبت به برپاداشتن آن تشویق نمودم تا این که به یاری خداوند خوشبختانه اکنون در بسیاری از شهرهای کشورمان مراسم اعتکاف در روزهای 13، 14 و 15 ماه رجب (ایام البیض) برگزار می شود».

این سنت حسنه ابتدا در شهر مقدس قم توسط عالم ربانی میرزا مهدی بروجردی صورت گرفت و رفته رفته در شهرهای دیگر رواج یافت.

اعتکاف پس از انقلاب

پس از انقلاب اسلامی گرایش به معنویات سبب شد توجه مردم به سنت های حسنه ای چون اعتکاف بیشتر جلب شود و آثار و برکات فردی و اجتماعی این عبادت انسان ساز زمینه گسترش و رشد آن را فراهم نمود. از سال 1375 این سنت نبوی در سراسر کشور به صورت فراگیری مورد توجه قرار گرفت، به گونه ای که هر سال آمار معتکفین افزایش یافت و خیل علاقه مندان و مشتاقان، به ویژه جوانان و نوجوانان، رشد چشمگیری داشته است و اکنون از شعائر مهم در ایام البیض رجب به شمار می آید.

استقبال عموم

آمار رسمی درباره برگزاری سنت حسنه اعتکاف که هر ساله از طرف سازمان تبلیغات اسلامی اعلام می گردد، نمایانگر این است که تعداد شرکت کنندگان در این مراسم، هر سال نسبت به سال پیشین افزایش داشته است و درحال حاضر هر ساله، حدود بیست هزار نفر در اعتکاف ماه رجب شرکت می کنند.

نقش اعتکاف در انس با مسجد

همان طور که گفته شد اعتکاف - به عنوان فرصتی برای خلوت با خود و خدا - اختصاصی به اسلام ندارد، ولی باید دانست که مکتب نورانی اسلام - همانند بسیاری از سنت های حسنه اقوام و ادیان پیشین - این سنت زیبا را با تغییراتی به تکامل رسانده است از جمله این تغییرات عبارت است از اینکه اعتکاف در گذشته مشروط به حضور در مسجد نبوده و در هر مکانی قابل انجام بوده است، ولی از نظر اسلام شرط صحت اعتکاف، حضور در مسجد است. راز این اشتراط را باید در خواص مسجد دانست که به برکت اعتکاف می تواند به معتکفین سرایت کند برخی از ویژگی های ممتاز مسجد در فرهنگ اسلامی عبارت اند از:

و ...

تمام این ویژگی ها و آثار به برکت حضور در مسجد به معتکفین منتقل می شود و آنان را با مسجد و برکات آن بیش از پیش آشنا و مأنوس می سازد.

آثار اعتکاف

در روایات اهل بیت علیهم السلام آثار معنوی گوناگونی برای اعتکاف بیان گردیده است که مهم ترین این آثار عبارت اند از:

عبادات جایگزین اعتکاف

از آن جا که همواره عده ای از علاقمندان به اعتکاف از حضور در این عبادت پر اجر و اثر محروم می شوند - خواه به علت ناتوانی جسمانی، یا موانع کاری و شغلی و یا نبود ظرفیت کافی برای پذیرایی از کلیه مشتاقان - شایسته است امام مسجد و سایر مبلغان محترم، راه های تدارک بهره های از دست رفته را به این علاقمندان محروم از اعتکاف معرفی کنند. در روایت برای برخی اعمال و عبادات اجر و ثوابی معادل یا بالاتر از اعتکاف بر شمرده شده است که به صورت نمونه به برخی از آنها اشاره می کنیم:

آسیب شناسی اعتکاف و ضرورت برنامه ریزی

«املای نانوشته، غلط ندارد». این یک حقیقت است که هر سنت حسنه ای که در جامعه رواج می یابد، به هر میزان که بر تعداد علاقه مندان آن افزوده می شود احتمال بروز آفت ها و آسیب ها، بیشتر می شود. از این جهت اعتکاف به عنوان سنتی جامع و پرثمر که به برکت انقلاب اسلامی احیا شده است، نیز ممکن است در اثر غفلت یا ضعف در برنامه ریزی ها مبتلا به آفت هایی شده و یا بشود.

در اکثر اوقات، نقطه ضعف های برنامه های فرهنگی نظیر اعتکاف، ناشی از فقدان یا کمبود امکانات و بودجه نیست، بلکه نتیجه ضعف برنامه ریزی و مدیریت است پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله می فرمایند: «یابن مسعود! اذا عملت عملاً فاعمل بعلم و عقل و اياك ان تعمل عملاً بغير تدبير فانّه جلّ جلاله يقول: وَلا تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّه أنکَاثاً؛ ای پسر مسعود آن گاه که کاری انجام می دهی با آگاهی و عقل انجام ده و مبادا کاری را بدون برنامه ریزی و

آگاهی انجام دهی! همانا خداوند متعال می فرماید: مانند زنی نباشید که رشته های خود را پس از محکم تابیدن واتابیده است». ⁽¹⁾

ضرورت کار علمی و میدانی درباره آسیب شناسی اعتکاف، می طلبد که مراکز علمی و صاحب نظران با همکاری ستادها و متولیان اعتکاف به تحقیق در این باره اهتمام ویژه ای داشته باشند.

بدیهی است این نوشتار مختصر نه مدعی آسیب شناسی جامع و مانع است و نه در صدد آن، لیکن از به صورت هشدار به نمونه هایی از آسیب های اعتکاف که گاه در گوشه و کنار مشاهده شده است، اشاره می کند:

این جا مسجد است؛ (صغری)

خواب در مسجد کراهت دارد؛ (کبری)

چیزی که کراهت دارد با مستحب (اعتکاف) نمی سازد. (نتیجه)

بنابراین در حال اعتکاف خوابیدن مبطل اعتکاف و یا لااقل کاهش دهنده ثواب اعتکاف است!

در حالی که:

اولاً، مطلق خوابیدن در مسجد کراهت ندارد، بلکه بسیاری از خواب ها در مسجد مستحب مانند خواب کسی که مطمئن است اگر به خانه برود و بخوابد قطعاً برای نماز صبح بیدار نمی شود. آنچه در منابع فقهی آمده است تنها کراهت خواب در دو مورد است ؛ اول، - به نظر اهل سنت- خواب کسی است که از ابتدا به نیت خوابیدن به مسجد می رود. دوم، - به نظر شیعه - خواب کسی

که مسجد را خانه خود قرار می دهد. ولی هیچ یک از علما درباره خوابیدن در مسجد حکم به حرمت نکرده است، حتی درباره کسی که یقین دارد اگر در مسجد بخوابد، جُنُب می شود یا بول می کند!

خلاصه ایجاد مانع برای خواب معتکفین یا تقبیح خواب در اعتکاف حرکتی نادرست و ناسازگار با مبانی شرعی است.

نخست، تلخ شدن آخرین ساعات حضور در اعتکاف برای بخش زیادی از معتکفین- به خصوص نوجوانان و جوانان - در حالی که ساعات پایانی باید شیرینترین و روحیه بخش ترین اوقات اعتکاف باشد تلخی همراه با خستگی نگرانی از عدم پایان دادن عمل ام داود تا پیش از غروب این پا و آن پا کردن و ....

دوم، ایجاد دل زدگی و ذهنیت نامناسب از اعتکاف برای تازه واردها و نوجوانان که عاملی برای عدم تكرار حضور آن ها در این کنگره بزرگ معنوی خواهد شد. حتی ممکن است این ذهنیت را به وجود آورد که تمام مسائل دینی سخت و دشوار است.

سوم، ایجاد تصور نادرست از خویشتن برای معتکفین معتکفی که نمی تواند این عمل طولانی را انجام بدهد یا با لذت و توجه قلبی به انجام برساند ممکن است خود را فردی ضعیف الایمان، بی علاقه به ذکر و معنویات و دور از ساحت لطف خداوند متعال تصور کند که این روحیاتش همگی با روح کلی اعتکاف در ناسازگاری است.

قطعاً با برنامه ریزی اصولی و بهره گیری از تجارب دیگران می توان از میزان این آسیب ها کاست و بر غنای این فعالیت فرهنگی افزود.

«کتاب کار اعتکاف» تلاشی است هر چند ناچیز برای ارج نهادن به انگیزه های خالص و همت های والای تمام کسانی که رویکرد اصلی تقابل با جنگ نرم دشمن فاسق و پیشبرد اهداف اسلام ناب را در ترویج معنویتی مبتنی بر شریعت و توأم با بصیرت می دانند. به ویژه روحانیون معظم و ائمه محترم جماعات که در این عرصه باید نقش فرماندهی جنگ نرم را ایفا کنند و پیش قراول برگزاری مراسم جامعی از اعتکاف باشند.

بخش اول: فعالیت های پیش از اعتکاف

اشاره

«امام جماعت، مدیر طبیعی مسجد است».

مقام معظم رهبری

مقدمه

با توجه به این فرض که امام جماعت باید مدیریت کلان اعتکاف را بر عهده داشته باشد و سایر اعضا و ارکان زیر نظر ایشان و مطابق برنامه از پیش تعیین شده فعالیت ،نمایند دو مقوله پیش از هر اقدامی برای ائمه محترم جماعات، ضروری است:

نخست، تهیه چک لیست کاملی از تمام فعالیت ها و اقداماتی که باید از ابتدا تا انتهای پروژه برگزاری اعتكاف، اتفاق بیافتد؛ اعم از اقدامات پیش از اعتکاف، حین اعتکاف و پس از اعتکاف. فایده این چک لیست این است که:

اولاً، هیچ کاری فراموش نخواهد شد.

ثانیاً، برای هر اقدام یا فعالیتی می توان زمان سررسید و مسئول مشخصی تعیین نمود و بدین وسیله فرآیند پروژه اعتکاف را لحظه به لحظه و مستند پیگیری و نظارت کرد مجموعهٔ فعالیت هایی که در فصول بخش های سه گانه این کتاب ارائه شده اند می توانند چک لیست مورد نظر را تشکیل دهند. (پیوست1)

دوم، تشکیل ستاد مرکزی اعتکاف، با اهدافی همچون:

أ) سیاست گذاری برنامه ریزی هماهنگی و نظارت بر اجرای صحیح برنامه اعتکاف؛

ب) تعیین مسئولین بخش های مختلف اعتکاف؛

ت تدوین و ابلاغ شرح وظایف مسئولین بخش های مختلف؛

ث) دریافت، بررسی و تأیید برنامه و بودجه مسئولین بخش های مختلف؛

ج) شناسایی و جذب منابع مالی و امکاناتی دولتی و غیردولتی؛

ح) تمهید مقدمات لازم برای مدیریت بحران؛

خ) اخذ گزارش کاری و مالی در جریان و پایان اعتکاف و حسابرسی؛

د) اطلاع رسانی و گزارش کار به مردم مسجد و معتمدین محل و انتشار مناسب آن؛

و با ترکیب بندی:

أ) امام جماعت؛

ب) رئیس هیأت امنای مسجد؛

ت) فرمانده پایگاه بسیج مسجد؛

ث) مسئول امور مالی مسجد یا بسیج ؛

ج) معاون تبلیغات بسیج؛

ح) دو تن از معتمدین محل؛

خ) دو تن از جوانان فعال به انتخاب امام جماعت؛

د) سایر افراد با نظر اعضا و تأیید امام جماعت به صورت عضو یا میهمان؛

فصل اول: تبلیغات تشویق و زمینه سازی

1-1. نصب پلاکاردها و بنرهای جذاب حاوی آیات، روایات، سخنان علما و بزرگان و جملات ادبی و اشعاری در زمینه اعتکاف و آثار و احوال آن و فوائد؛ فوائدی از قبیل: تزکیه روح، ازدیاد ایمان و تقوا کسب ثواب عظیم نورانیت و نشاط قلبی، گشوده شدن عقده های درونی و رسیدن به آرامش و امید هدفمند، شدن زندگی، کسب معارف و ،علوم، تقویت اراده و صبر، گسترش محبت، عطر آگین شدن فضای زندگی و در یک کلام تقویت و گسترش ارزش ها و هنجارهای اسلامی و انسانی در بخش پیوست ها، نمونه هایی از آیات، روایات، سخنان بزرگان، جملات ادبی و اشعار زیبا به منظور بهره برداری متولیان محترم اعتکاف عرضه شده است. (پیوست 2)

در این زمینه بهتر است مراکزی که محل حضور جمعی جوانان و نوجوانان هستند در اولویت تبلیغات و انگیزه سازی قرار گیرد؛ مراکزی مانند مدارس، مراکز آموزش عالی دانشگاهی و حوزوی، مراکز فرهنگی، ورزشی و هنری.

2-1. برگزاری جلسات کوتاه و جذاب در مراکز تجمع دانش آموزان و دانشجویان و عموم جوانان توسط ائمه محترم جماعات و طلاب محترم مراکزی مانند مدارس، دانشگاه ها و مدارس علمیه خوابگاه ها مراکز فرهنگی - هنری باشگاه ها و ورزشگاه ها و هیئات مذهبی، سازمانه ای مردم نهاد و...

در بخش پیوست ها نمونه هایی از سوژه های سخنرانی با هدف ترغیب جوانان به اعتكاف و اصلاح نگرش عموم به این سنت مقدس ارائه شده است. (پیوست 3)

3-1. استفاده از رسانه ها از جمله زیرنویس تلویزیون استانی، پیامک، وب سایت و وبلاگ، نشریات و...

2- تبیین آسانی شرایط و احکام اعتکاف برای همگان از محصلین تا خانم های خانه دار، از معلولین و جانبازان تا سالمندان و ... . بخشی از مردم همواره در آرزوی شرکت در اعتکاف، به سر می برند ولی به دلیل جهل به راه کارهای شرعی گمان می کنند که وضعیت شغلی یا جسمی آنها مانع از درک این فیض بزرگ است؛ درحالی که با تبیین روشن مسائل شرعی اعتکاف، از جمله مجوزهای شرعی برای خروج از مسجد و ... می توان این دسته را هم از این فرصت معنوی بهره مند ساخت.

این آگاهی بخشی، از راه های گوناگونی می تواند انجام پذیرد؛ مانند اختصاص دقایقی از فاصلهٔ بین دو نماز به بیان این نوع از احکام شرعی، چاپ و توزیع بروشورها، بنرها، تراکت ها و سایر اقلام تربیتی محتوی این پرسش ها و پاسخ ها.

مهم ترین شبهات و ابهامات درباره اعتکاف بدین شرح است:

شبهه اول

اعتکاف نوعی گوشه گیری از اجتماع و رهبانیت است و اسلام با رهبانیت مخالف است. همچنان که از پیامبر اسلام منقول است که «لارهبانية في الاسلام».

پاسخ:

اولاً، همچنان که نفی رهبانیت با استناد به روایت رسول اکرم حجت است، اصل و فرع اعتکاف هم با با استناد به آیات و روایات و سیره معصومین علیهم السلام مشروع است و از طرفی یقینی است که امامان دو حکم متناقض صادر نمی کند؛ بنابراین بین اعتکاف و پرهیز از رهبانیت منفی رابطه ای وثیق برقرار است.

ثانياً، رهبانیت دارای دو معناست:

نخست رهبانیت به معنای ترس و خشیت از خداوند متعال که نه تنها منفی و مردود نیست، بلکه از برترین اخلاقیات دانایان و عباد رحمان است. در قرآن کریم فرموده است: «إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَماءُ﴾ ⁽¹⁾و پیامبر عزیز اسلام به امیرالمؤمنین علیهم السلام می فرمایند: یا علیّ! اخوانك الذُّبُلُ الشَّفَاءِ تُعْرَفُ الرَّهْبَانِيَّةُ في وُجُوهِهِمْ؛ «یعنی برادران تو کسانی هستند که از شدت روزه، لبانشان خشک شده و آثار رهبانیت در چهره هایشان هویداست. ⁽²⁾

دوم، رهبانیت به معنای دوری از جامعه و بی تفاوتی نسبت به اوضاع مسلمین به بهانه عبادت و خلوت. این نوع از رهبانیت قطعاً مذموم است همان گونه که در قرآن کریم مذمت شده است. ⁽³⁾

شبهه دوم

اعتکاف با حس مسئولیت اجتماعی مسلمان ناسازگار است؟

پاسخ:

اولاً، مشروعیت اعتکاف مستند به آیات و روایات دلیلی بر بطلان این توهم است.

ثانياً، احکام و آداب اعتکاف نوعاً منافی با بی تفاوتی نسبت به جامعه و دوری از اجتماع است؛ مثلاً در اعتکاف شرط شده است که در مسجد جامع برگزار شود و مسجد جامع هر شهر، شلوغ ترین مسجد آن شهر از نظر حضور جمعیت نمازگزاران است. همچنین احکام مربوط به موارد جواز خروج معتکف از محل اعتکاف حاکی از اهتمام اسلام به اجتماع و مصالح آن حتی در حال اعتکاف است. معتکف می تواند در حال اعتکاف برای انجام برخی از امور از مسجد خارج شده و پس از اتمام کار به مسجد برگردد؛ کارهایی نظیر عیادت از بیمار مسلمان تشییع جنازه مؤمن رفع حاجت مؤمنین، ادای دین و قرض و... ⁽¹⁾

شبهه سوم

مشقت برخی احکام و شرایط اعتکاف دیگر ابهامی است که با روح ساده و آسان بودن اسلام سازگار نیست.

پاسخ:

اولاً، می توان اعتکاف را در ماه مبارک رمضان برگزار کرد که هم به صورت عادی، مسلمانان روزه هستند و هم توقف در مسجد و عدم حضور در محیط کار و تحصیل، مقداری از سختی های روزه داری را کاهش می دهد.

ثانیاً، در غیر ایام ماه مبارک می توان روزه قضا یا استیجاری نیت کرد و در اعتکاف شرکت نمود؛ زیرا مهم روزه دار بودن معتکف است، نه نحوۀ نیت روزه اش.

ثالثاً، در صورت بروز اضطرار و ضرورت، معتکف می تواند از مسجد خارج شده و پس از اتمام کارش بازگردد، بدون آنکه به اعتکافش لطمه ای بخورد. ⁽¹⁾

رابعاً، از آنجا که در اعتکاف اگر فرد دو روز اول را در مسجد توقف کند، روز سوم بر او واجب می شود، کسانی که احتمال می دهند برای روز سوم مانعی رخ خواهد داد - به فتوای برخی مراجع - می توانند از ابتدا با خداوند شرط کنند که چنانچه در روز سوم برایشان مشکلی رخ داد که ناچار شوند اعتکاف را ترک کنند معذور باشند و بتوانند اعتکاف را ترک کنند.

3- سازماندهی خادمین اعتکاف از بین نیروهای علاقمند، توانمند و مورد اعتماد مانند اعضای بسیج معتمدین محل جوانان و نوجوانان علاقمند به خدمت افتخاری، در چهار مرحله زیر:

1-3. ثبت نام و شناسایی؛

2-3. بررسی توانایی ها و تعیین عرصه خدمت گذاری؛

3-3. اعلام اسامی پذیرفته شدگان و برگزاری جلسه توجیهی در دو بخش:

أ) مباحث عمومی اعتکاف؛ شامل آشنایی مختصر با فلسفه، پیشینه، آداب و احکام اعتکاف و آداب و ارزش خدمت گذاری به معتکفین؛

ب) مباحث تخصصی مربوط به هر بخش از فعالیت های اعتکاف، متناسب با اعلام داوطلبی افراد؛ مانند امور خدمات و پشتیبانی امور تبلیغات و فرهنگی و ....؛

4-3. تهیه و تحویل اقلام لازم برای خادمین؛ مانند لباس فرم هم شکل، کارت شناسایی و...

لازم به یادآوری است که همین امر می تواند فرصت خوبی برای جذب جوانان و نوجوانان به مسجد باشد. در بخش پیوست ها نمونه برگ مناسبی برای شناسایی و سازماندهی علاقمندان به خدمت در اعتکاف آمده است. (پیوست4)

فصل دوم: فراهم کردن امکانات و فضای مناسب

1-1. برگزاری نشست ویژه حامیان و خیرین اعتکاف به منظور تبیین ابعاد تهاجم فرهنگی دشمن و نقش اعتکاف در خنثی سازی آن؛

2-1. معرفی و تشویق بانیان و خیرین اعتکاف سال گذشته در مراسم نشست ویژه یاد شده؛

3-1. واگذاری هر بخش از نیازهای اعتکاف به یک صنف مرتبط، یا یک طایفه ساکن در محل؛ مثلاً واگذاری تغذیه معتکفین به اصنافی مربوط به آن یا امور تبلیغاتی و انتشاراتی به صنف مربوطه و ...

فصل سوم: اطلاع رسانی سهمیه بندی و ثبت نام

بهتر است مساجد محل، با هماهنگی و برنامه ریزی منسجم و متحد، معتکفین را به تفکیک جنسیت پذیرش نمایند و در مورد هر جنسیتی، تیم خادمین و مدیریتی همجنس را به کار گیرند تا ضمن پیشگیری از برخی عوارض منفی احتمالی موجبات راحتی معتکفین به ویژه بانوان محترم، فراهم شود.

اگرچه اقشار و سنین مختلف دارای نیازها و سلایق متفاوتند ولی بهتر است فضای واقعی و طبیعی زندگی را در اموری مانند اعتکاف حفظ کنیم تا خود علاوه بر تلطیف رفتارها و خلقیات، موجب حفظ ساختار جاری در جامعه گردد. گاهی تفکیک سنی معتکفین و تجمع یک مقطع سنی خاص، سبب بی توجهی به برخی نکات اخلاقی و تضعیف روح معنوی مورد انتظار در اعتکاف و معتکفین می شود؛ به خصوص در مقاطع سنی نوجوان و جوان.

بخش دوم: فعالیت های حین اعتکاف

اشاره

فصل چهارم: استقبال معنوی از اعتکاف

به منظور فرهنگ سازی و به عبارتی استقبال معنوی از معتکفین می توان از راه کارهای زیر استفاده نمود:

فصل پنجم: استقبال از معتکفین

1-2. آذین بندی طاق نصرت در مقابل درب ورودی مسجد؛

2-2. اسفند دود کردن؛

3-2. پخش قرآن و سروده های معنوی مناسب؛

4-2. عبور دادن معتکفین از زیر قرآن توسط روحانی مسجد؛

5-2. تحویل بسته فرهنگی اعتکاف به معتکفین؛

دوست یابی و اخوت دینی، بهره برداری کامل از فرصت ها و ... که از طریق نشریه شماره 1 در اختیار معتکفین گرامی قرار می گیرد.

فصل ششم: برنامه های اعتکاف

الف) برنامه های عمومی

1- افتتاحیه، شامل خوش آمدگویی، معارفه، اجرای برنامه هنری - مذهبی همچون سرود یا تواشیح یا شعر خوانی یا دکلمه تشریح برنامه های اعتکاف و تذکرات لازم الاجرا، سخنرانی در موضوع فضايل مولا علی علیه السلام و اعتکاف، توسل و مولودی خوانی؛

2- فراهم کردن امکان پرسش و پاسخ دینی به صورت شفاهی و کتبی (شناخته شده و ناشناس). با تشکیل جلسات پرسش و پاسخ تعبیه صندوق مخصوص پرسش های دینی و سایر راه ها می توان به سؤالات و شبهاتی که احیاناً برای معتکفان مطرح است، جواب داد؛

3- طراحی مسابقات، مانند: مسابقات اعتقادی، احکام، سیاسی، تاریخی و اخلاقی، مسابقات خاطره نویسی، مسابقات مقاله و شعر، مسابقه نقاشی و طراحی پیرامون اعتکاف (قبل یا بعد از اتمام مراسم)؛

4- فراهم کردن امکانات، ارائه پیشنهادها و انتقادات معتکفین به مسئولان ستاد اعتکاف به صورت کتبی و شفاهی؛

5- تهیه امکان گرفتن عکس یادگاری دسته جمعی با دوستان معتکف و خادمین؛

6- دعوت از سخنرانان و مداحان توانا جهت اجرای مراسم در جمع معتکفین؛

7- برپایی مراسم مناجات و توسل مانند زیارت عاشورا دعای توسل، دعای کمیل، دعای ندبه مراسم دعا و مناجات و اعمال مشهور به «ام داوود»؛

8- اجرای برنامه شبی با قرآن با دعوت از قاریان ممتاز کشور؛

9- برگزاری مسابقه روزنامه دیواری ویژه نوجوانان علاقه مند؛

10- چاپ و انتشار جزوه یا کتاب آداب و اسرار اعتکاف و توزیع آنها در میان معتکفین؛

11- اجرای مراسم تواشیح توسط گروه های مختلف؛

12- برگزاری حلقه های معرفت با حضور روحانیون و اساتید توانمند؛

13- برپایی با شکوه نماز جماعت مسجد و حضور مردم در کنار معتکفین به منظور انتقال معنویت اعتکاف به سایرین؛

14- سخنرانی های کوتاه امام جماعت مسجد پیرامون موضوعات مناسب با اعتکاف (پیوست3)؛

15- مولودی به مناسبت شب و روز 13 رجب سالروز ولادت مولود کعبه حضرت امیرالمؤمنین على علیه السلام؛

16- سوگواری به مناسبت 15 رجب رحلت حضرت زينب كبرا عليها السلام؛

17- توصیه های موضوعی و چهره به چهره توسط ائمه جماعت و روحانیون و مبلغین حاضر در اعتکاف با موضوعاتی نظیر:

1-17. تشویق به اندیشیدن و راهنمایی معتکفین در این باره؛

براساس آیات و روایات تفکر و تدبر بهترین عبادت است؛ از این رو چه نیکوست که در مسائل خداشناسی خودشناسی و غیره به تفکر و اندیشه پرداخت.

2-17. سکوت و فواید و آثار آن؛

3-17. حق الناس و عواقب بی توجهی به آن؛

4-17. یاد خدا و آرامش حقیقی؛

5-17. تأثیر همنشین صالح و طالح در سعادت و شقاوت انسان؛

6-17. امر به معروف و نهی از منکر که اعتکاف جلوه عملی و جمعی آن است؛

7-17. آرمان خواهی در سیره شهدا و امام شهدا؛

8-17. صفات اولوا الالباب و مهدی یاوران؛

و....

1-18. بخش محتوایی برنامه ها؛ شامل:

کیفیت سخنرانی ها؛

میزان توانمندی اساتید و مبلغین در پاسخ گویی به سؤالات و شبهات معتکفین در نشست ها و حلقه های معرفت؛

کیفیت محتوای ارائه شده از طریق بسته فرهنگی؛

کیفیت مراسم های عمومی نظیر نماز جماعت ادعیه و زیارات توسل ها، عزاداری ها و مولودی، اعمال ام داود؛

میزان اثر بخشی تبلیغات محیطی.

2-18. بخش امکانات و خدمات؛ شامل:

پاکیزگی مکان اعتکاف؛

نحوه توزیع؛

ب) برنامه های اختصاصی:

با توجه به حضور اقشار مختلف مردم با سنین و افکار و سطوح گوناگون در اعتکاف در صورت امکان باید برای هر قشر و گروهی برنامه هایی متناسب با نیازها مشکلات و علایق آنها برگزار نمود. به عنوان مثال، اعتکاف فرصت مناسبی است که:

أ) مدیریت هیجانات و غرایز؛

ب) مدیریت ارتباطات انسانی؛

ت) راه های کسب اراده و انگیزه برای انجام وظایف جدی، همچون تحصیل، تهذیب و ورزش؛ منتقل شود.

أ) مهارت های اصلی و کلیدهای تربیت کودک و نوجوان؛

ب) مهارت های شوهرداری؛

ت) راه های تشویق فرزندان به نماز مسجد و... آشنا؛ گردند.

فصل هفتم: مراقبت ها و ملاحظات

اشاره

تجربهٔ برنامه های مشابه اعتکاف و نیز اعتکاف در سال های گذشته و اماکن گوناگون نشان می دهد که برخی مراقبت ها و ملاحظات می تواند بر میزان رضایتمندی معتکفین و به تبع آن میزان بهره برداری معنوی از این فرصت آسمانی بیافزاید و برخی تنش ها و آسیب ها را به حداقل برساند. برخی از این مراقبت ها و ملاحظات از این قرار است:

1. برنامه ریزی، نظارت و بازرسی

ضروری است با به کارگیری روش هایی در شأن اعتکاف و معتکفین افراد و تیم هایی به صورت محسوس و نامحسوس به نظارت و بازرسی مستمر محیط اعتکاف بپردازند تا احتمال بروز مشکلاتی نظیر سرقت جدال و دعوا خطرات فکری و اخلاقی و کاهش یابد. در این راستا باید سازوکار درستی تهیه شود که در آن تمام موارد و احتمالات راه کشف و برخورد صحیح با آنها و حتی شیوه مدیریت بحران احتمالی تعریف و تبیین شده باشد.

ضمناً افرادی که در این خدمت مهم نقش ایفا می کنند باید دارای صلاحیت های لازم باشند.

2. توجه به مسئله خواب

یکی از نیازهای روحی و جسمی هرانسان خواب مناسب و متناسب در روز است. غالباً معتکفین عزیز مصمم هستند که ساعات ملکوتی و عرفانی سحر را به عبادت و خلوت بگذرانند؛ به همین جهت آرامش ابتدای شب به منظور تأمین حداقل خواب مورد نیاز ضرورت دارد؛ از این رو مسئولین اعتکاف باید تمهیداتی در نظر بگیرند که در این ساعات بخش اصلی شبستان مسجد برای استراحت عزیزان فراهم و از سکوت و تاریکی لازم برخوردار باشد. به منظور انجام فعالیت های تدارکاتی یا فرهنگی در

ساعات شب، بهتر است مکان خاصی از مسجد که مزاحمتی برای معتکفین ایجاد نمی کند در نظر گرفته شود یا تمام فعالیت ها در ساعات روز برگزار گردد معتکفین هم باید توجیه شوند تا با رعایت این نکته، برای خود و دوستانشان و به خصوص سالمندان شرایط مطلوبی فراهم سازند تا بعداز مدتی استراحت، با انرژی و شادابی بیشتری به امور عبادی خود بپردازند.

3. پیشگیری و علاج افسردگی

چه بسا عده ای از معتکفان - خصوصاً نوجوانان - به سبب دوری از خانواده و دوستان، گاهی دچار دلتنگی شوند؛ بنابراین می توان برنامه ها را به گونه ای تنظیم کرد که در ساعاتی خاص بستگان معتکفین امکان حضور در مسجد را داشته باشند تا ضمن دیدار با آنان به تشویق و تقویت روحیه آنها بپردازند.

البته بهتر است این زمان کوتاه و در ساعاتی مانند بعد از افطار یا قبل از اذان ظهر باشد تا نه به عبادت فردی و نه به مراسم ها لطمه ای وارد شود و نه مزاحمتی در ساعات استراحت داشته باشد.

4. توجه به ادعیه و اعمال عمومی تر:

اگر چه در ایام اعتکاف می توان دعاهای متعددی چون دعاهای ماه رجب جوشن کبیر و ... را خواند، اما آنچه که برای عموم معتکفان اعم از باسواد و بی سواد جوانان و بزرگسالان، مناجاتیان حرفه ای و تازه کاران، ممکن و آسان است خواندن دعاها و اذکار کوتاه، ولی پرمحتواست که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

الف) ادعیه و زیارات، شامل:

اَللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الْحُجَّهِ ابْنِ الْحَسَنْ ... (دعای سلامتی امام زمان علیه السلام)؛ اِلهِی عَظُمَ الْبَلآءُ ... (دعای فرج)؛ اِلهى قَلْبى مَحْجُوبٌ وَ ....؛ دعای توسل؛

مناجات حضرت امیر علیه السلام در مسجد کوفه اَللّهُمَّ اِنّی اَسْئَلُکَ الْأَمانَ ...؛

حدیث شریف کساء؛

زیارت عاشورا؛

زیارت امین الله؛

زیارت آل یاسین؛

و نیز توصیه به تدوام و استمرار اذکاری همچون تهلیل، تسبیح، تکبیر، تحمید، حوقله، استغفار.

ب) نمازهای واجب و مستحب، شامل:

نماز قضا به جماعت؛

نمازهای منسوب به معصومین علیهم السلام؛

نماز حاجت؛

نماز استغفار و توبه؛

و ....

5. اهتمام ویژه به بهداشت فردی و محیط

بخش سوم: فعالیت های پس از اعتکاف

اشاره

فصل هشتم: اختتامیه اعتکاف

اردوی سه روزۀ راهیان ملکوت پایان می یابد آسمانیان با کوله باری از مشک و عنبر و نور، رهسپار زمین می شوند اما این بار نمی روند که بمانند و به بیماری مهلک اخلاد الى الارض گرفتار شوند بلکه می روند تا گرفتاران در چاه نفس را دستگیری کنند این ها بسان گل های معطری هستند که با حضور موقت خود در میان مردم شامۀ معنوی آنان را به عطر خدا آشنا و دل هایشان را برای انقطاع الى الله مشتاق می سازند. همان قدر که اشتیاق بازگشت به جمع خانواده و دوستان زمینی در دل دارند، جدایی از همسفران برایشان تلخ و ناگوار است. باید آخرین لحظه ها را باشکوه برگزار کرد تا خاطراتش بخشی از این تلخی را جبران کند. در اختتامیه اعتکاف می توان برنامه های زیر را اجرا کرد:

از آنجایی که ممکن است در این چند روزه - از روی خطا و جهل یا خدای ناکرده عمد و علم- نسبت به دیگران بی احترامی غیبت و ... صورت گرفته باشد پس لازم است که معتکفان و خادمان گرامی در پایان اعتکاف از همدیگر حلالیت بطلبند.

فصل نهم: پس از اتمام مراسم اعتکاف

1. غبار روبی پایانی

همان طوری که پیش از اعتکاف، خادمان و معتکفان در امر «غبارروبی مساجد» مشارکت به عمل آوردند، شایسته است پس از اتمام زمان و مراسم با شکوه و گسترده اعتکاف نیز به بهداشت و غبار روبی جایگاه اعتکاف (مسجد) اهمیت دهند چه نیکوست که معتکفین هم داوطلبانه در این امر خیر مشارکت نمایند.

2. بررسی اموال و امکانات

بلافاصله پس از اعتکاف عده ای که از قبل تعیین شده اند باید تمام ابزار، وسایل و امکانات مورد استفاده در اعتکاف را جمع آوری و شمارش و بررسی کنند. آن بخش که مربوط به خود مسجد است به مسئول مربوطه تحویل داده می شود و بخش دیگری که به صورت امانی در اختیار ستاد اعتکاف قرار گرفته بود، به صاحب حقیقی یا حقوقی آن بازگردانده می شود.

امانتداری و تسریع در بازگرداند امانت، موجب جلب اعتماد خواهد شد و این اعتماد سرمایه ای است برای سال های آینده که صاحبان امکانات با خاطری آسوده تر این وسایل را را در اختیار ستاد قرار دهند.

3. تصفیه حساب و حسابرسی

فرد یا گروهی که از ابتدا - با توجه به تخصص یا تجربه شان - به عنوان متصدی امور مالی و حسابداری معین شده اند، موظفند که اولاً در طول فرآیند اعتکاف، ریز و درشت دریافت ها و

پرداخت ها، بودجه ها و هزینه ها را در دفاتر معتبر و مخصوص، ثبت کنند و با اسناد معتبر مانند فاکتور خرید و رسید دریافت وجه و ... مستندسازی کنند.

ثانیاً، در پایان مراسم اعتکاف هزینه ها و مخارج را حسابرسی و جمع بندی نمایند و اسناد را به پیوست گزارش مکتوب به رئیس ستاد اعتکاف و امام جماعت و هیئت امنا تسلیم نمایند.

4. تهیه گزارش نهایی اعتکاف

تمام واحدها و مسئولین اعتکاف موظفند در فاصله کوتاهی پس از اتمام اعتکاف، گزارشی مكتوب را به همراه مستندات صوتی، تصویری و مکتوب به رئیس ستاد تحویل بدهند تا ضمن حفظ تجربیات، نقاط قوت و ضعف شناخته شده و امکان ارزیابی نهایی به وجود آید.

در این گزارش مواردی که اطلاع از آنها در راستای اهداف اعتکاف اهمیت دارد، گنجانده می شود تا در مواقع نیاز، تحلیل محتوای این اطلاعات موجبات اصلاح عیوب و تقویت نقاط قوت و در نهایت ارتقای کیفیت خدمت رسانی را فراهم آورد.

همچنین می توان گزارشی تصویری و مکتوب از فرآیند برگزاری اعتکاف و جلوه های ویژه آن در دو قالب نشریه ویژه نامه و لوح فشرده تهیه و توزیع نمود.

5. تقدیر و تشکر از خادمان و دست اندر کاران

یکی از راهبردهای اخلاقی که می تواند انسجام مؤمنین را در احیای سنن و شعائر الهی تداوم بخشد، حق شناسی و قدرشناسی از یکدیگر است. اگرچه همه کارها و خدمات باید با نیت تقری خداوند متعال و بدون چشم داشت مادی باشد، ولی از مصادیق پیچیده اخلاص، تشکر و تقدیر خالصانه

و قربة الی الله است. حجت الاسلام والمسلمین قرائتی، دربارۀ اخلاص در نیت مثال جالبی دارند. ایشان می گویند: «طلبه ای برای 30 شب ماه رمضان به روستای شما می آید. او آید. او انشاء الله به قصد قربت می آید، اما تو هم به قصد قربت از او تشکر و تقدیر نمی کنی؟!».

گاهی ایجاد یک تشکل سالم با عضویت همه دست اندرکاران اعتکاف و خادمان، می تواند منشأ آثار و برکات فراوانی در عرصه فرهنگ دینی ما باشد. تشکلی مانند هیأت که اشخاص به صورت منظم و متناوب گردهم آیند و ضمن بهره بردن از معارف قرآن و اهل بیت علیهم السلام، طرح ها و ایده های بهتری را برای برگزاری بهتر اعتکاف سال آینده تولید و بررسی کنند.

بخش چهارم: پیوست ها

اشاره

پیوست 1: چک لیست اقدامات

گام اول: تهیه چک لیست، تشکیل ستاد مرکزی اعتکاف؛

گام دوم: تبلیغات، تشویق و زمینه سازی، شامل:

ترغیب مردم محل به حضور در اعتکاف تبیین سهولت شرایط و احکام اعتکاف، سازماندهی خادمین

گام سوم: فراهم کردن امکانات و فضای لازم، شامل:

دعوت و تشویق به مشارکت خیرین و مسئولین، تعمیرات مسجد، غبارروبی و زیباسازی مسجد، تأمین وسایل بهداشتی، خوراکی و ...، تأمین و آزمایش سیستم های صوتی و تصویری با کیفیت، آماده سازی و تجهیز آشپزخانه و شناسایی و قرارداد با آشپز و عوامل آن، آماده سازی و تجهیز سرویس های بهداشتی و حمام به تعداد کافی تعیین و تجهیز مکان استقرار معتکفین دارای وضعیت جسمانی خاص، تعیین و توجیه خادمین ویژه رسیدگی به معتکفین خاص تعبیه مکانی برای برقراری

مهد کودک و تجهیز آن و قرارداد با مربی تهیه امکانات معنوی نظیر قرآن، مفاتیح، مهر و تسبیح، ایجاد کتابخانه ای کوچک ویژه معتکفین.

گام چهارم: اطلاع رسانی، سهمیه بندی و ثبت نام، شامل:

تعیین جنسیت و مقطع سنی معتکفین یا سهمیه بندی، چاپ و توزیع اقلام تبلیغاتی مربوط به ثبت نام، اطلاع رسانی شفاف از فرآیند شرایط و اولویت های پذیرش معتکف انجام ثبت نام، مشخص نمودن معتكفين خاص، تشکیل شورای پذیرش تهیه فهرست معتکفین اصلی و ذخیره، اعلام اسامی فهرست اصلی و ذخیره، تعیین و اعلام آخرین فرصت مراجعه افراد برگزیده به مسجد برای قطعی کردن ثبت نام خود.

گام پنجم: استقبال معنوی از اعتکاف، شامل:

برقراری ارتباط با پذیرفته شدگان اعتکاف ارسال پیام های معنوی پیش از آغاز اعتکاف، ارسال فرم

اعلام توانمندی ها و علایق دعوت از معتکفین علاقمند به فعالیت در اعتکاف، تبلیغات محیطی (داخل و بیرون مسجد)، تعیین و شماره گذاری مکان هر معتکف تهیه کارت شناسایی معتکفین و خادمين.

گام ششم: استقبال از معتکفین، شامل:

آماده سازی امکانات و نیروی انسانی برای استقبال اجرای برنامه های استقبال، اجرای برنامه گروهی آشنایی با مکانها و امکانات مسجد مراسم معارفه رسیدگی به دغدغه های اولیه معتکفین، انجام آخرین تغییرات در محل استقرار هر معتکف برگزاری اولین مسابقه «احکام مسجد و اعتکاف».

گام هفتم: برنامه های رسمی اعتکاف، شامل:

برگزاری افتتاحیه، هماهنگی جلسات فردی و گروهی پرسش و پاسخ، طراحی و هماهنگی و اجرای مسابقات از پیش تعیین شده تهیه و تعبیه امکانات دریافت پیشنهادها و انتقادهای معتکفین، تأمین مکان و امکان عکس یادگاری شناسایی و دعوت از سخنرانان و مداحان، برنامه ریزی و هماهنگی اجرای مراسم دعا و توسل برنامه ریزی و اجرای شبی با قرآن تهیه و توزیع جزوه آداب و اسرار اعتکاف هماهنگی و برگزاری حلقه های معرفت برنامه ریزی برای برگزاری مطلوب نمازهای جماعت، برنامه ریزی اجرای سخنرانی کوتاه امام جماعت تهیه و توزیع فرم نظرسنجی و ارزیابی در میان معتکفین، هماهنگی و اجرای مراسم مولودی امیرالمؤمنین علیه السلام و سوگواری حضرت زینب سلام الله علیها، برنامه ریزی و اجرای برنامه هایی با مخاطب خاص.

گام هشتم: مراقبت ها و ملاحظات، شامل:

برنامه ریزی برای تأمین آسایش هنگام خواب معتکفین برنامه ریزی دیدار زمانمند معتکفین با بستگان، برنامه کنترل بهداشت.

گام نهم: فعالیت های پس از اعتکاف، شامل:

برنامه ریزی و اجرای مراسم اختتامیه، غبارروبی پایانی مسجد، بازبینی و جمع آوری وسایل و

امکانات، تصفیه حساب ها، حسابرسی، عودت امانات، تهیه گزارش نهایی، برگزاری مراسم تقدیر از خیرین، مسئولین و خادمین

پیوست 2: فهرستی از آیات روایات، سخنان بزرگان و اشعار مناسب برای تبلیغ اعتکاف

رمضان در مسجد معتكف می شدند و برای آن حضرت خیمه ای که از مو بافته شده بود، در مسجد برپا می شد پیامبر برای اعتکاف آماده می شدند و بستر خویش را جمع می کردند. ⁽¹⁾14

ماه رجب را روزه بگیرد؛ اگر چه یک روز در اول یا وسط یا آخر آن باشد».

و نیاز با خدای خود بپردازد و چیزی او را از یاد محبوب غافل نکند به همین جهت طرف شرق بیت المقدس را که شاید محلی آرام تر و یا از نظر تابش آفتاب پاکتر و مناسب تر بود، برگزید.

علامه طباطبایی رحمه الله می گوید: «هدف حضرت مریم علیها السلام از دوری نمودن از مردم، بریدن از آنان و روی آوردن به سنت «اعتکاف» بوده است.

کسانی که در این سه روز معتکف می شوند اثرات آن را تا آخر عمر مشاهده خواهند کرد و کسی که در عمرش اعتکاف کرده باشد تقوا و پرهیز کاری و پارساییاش زیاد می شود.

انسان می تواند کل سال را معتکف باشد و اعتکاف محدود به سه روز نیست و این برای انسان افتخار است که بتواند تمام سال را بر نفس خود مسلط باشد حبس نفس این است که انسان بتواند بر خود مسلط شود و این توانایی ،روحی فوق العاده در اسلام اهمیت دارد.

اعتکاف تمرینی است تا اخلاقیات اسلام در مردم رسوخ پیدا کند و همیشه بتوانیم نبض رفتارمان را کنترل کنیم و این امر موقوف به این است که توانایی انسان زیاد شده و قدرتمند حقیقی باشد.

در روایات داریم که دعا و توجه به خداوند متعال مغز عبادت و پرستش خداوند است و این عبادات در اعتکاف انجام می شود.

بخش بزرگی از اعتکاف را جوانان ما تشکیل می دهند و ما وظیفه داریم که نگذاریم این سنت ها در

جامعه کم رنگ شود و اگر این امور کم شود جامعه از بین می رود.

در اعتکاف هر چه خلوص نیت ما بیشتر باشد به کمال عبادت نزدیک تر و ثوابش بیشتر می شود و مسائل متفرقه و سیاست بازی نباید وارد شود و انسان باید فقط در اعمال خود تفکر کند.

اعتکاف نماد ارتباط با خداوند و جامعه اعتکاف یک هدیه الهی است.

رفتن در گوشه مسجد و خلوت کردن و قطع ارتباط با جامعه؛ یعنی رهبانیت که در اسلام نیست، اعتکاف در عین خلوت کردن ارتباط با جامعه را حفظ می کند و اصلاً اعتکاف برای رفع مشکلات جامعه است.

اعتکاف در اسلام یک اصل مقدس و عبادتی مستقل است و همچون نماز، حج و عمره اهمیت دارد.

مهمانان خدا زمانی که معتکف می شوند هدایایی از خدا دریافت می کنند؛ بنابراین باید در جایی باشند که سایرین نیز از این هدایا بهره مند شوند، نه اینکه در خلوتی معتکف شوند و کسی از آنها خبر نداشته باشد.

ملت و مملکتی که اعتکاف دارد باید سرآمد جهان باشد؛ چون در اعتکاف هم پیام الله به مردم می رسد و هم پیام مردم به الله خواهد رسید.

اعتکاف برای رفع مشکلات مردم و جامعه است نه اینکه از جامعه جدا شوند، پس پیام اعتکاف حل مشکلات جامعه است.

معتکف به بیراهه نمی رود ... معتکفین بعد از 3 روز نه بیراهه می روند و نه راه کسی را می بندند و همین مسئله فضای جامعه را عطر انگیز می کند این پیام فرهنگی اعتکاف است.

مسئله حجاب و عفاف و مسائل اخلاقی جامعه در همین اعتکاف ها حل می شود و البته همه نسبت به امر به معروف و نهی از منکر مسئول هستیم ولی اعتکاف چون آب کری است که مطهر جامعه است و طهارت روح می آورد و جامعه از نظر اخلاقی ایمن می شود.

خداوند به ابراهیم خلیل و فرزندش اسماعیل دستور داد که 3 گروه از مهمانانش که وارد حرم می شوند احترام کنند و حرم را برای آنها تطهیر نمایند آن مهمانان ،حجاج، نمازگزاران و معتکفین هستند که خدا حرم امن خود را برای این سه گروه تطهیر کرده است.

جریان اعتکاف در کنار حج و عمره و نماز است و زیر پوشش هیچ یک نیست، بلکه صوم و صلاه زیر پوشش اعتکاف است و یکی از شرایط آن محسوب می شود.

اعتکاف از هدایای الهی است؛ همان طور که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تسبیح صد ذکری را به

دخترش هدیه داد، خداوند اعتکاف را به امت اسلامی هدیه داد پس باید از آن بهره برداری نماییم. اعتکاف چنان عظمتی دارد که یکی از شرایط و اجزای آن روزه است این در حالی است که روزه از زیربناهای اسلام است.

این مراسم معنوی باید به گونه ای برپا شود که جوانان زمانی که از این مراسم بیرون می آیند بدانند در نظام اسلامی باید چگونه باشد.

در هر جایی نمی توان معتکف شد... هر موقع روزه صحیح باشد، اعتکاف صحيح است، ولی در هر جایی نمی توان معتکف شد و باید مساجد چهارگانه یا مسجد جامع یا مسجد جماعت باشد، البته منظور از مسجد جماعت جایی نیست که نماز جماعت خوانده می شود، بلکه جایی است که مورد رجوع جامعه و اکثریت مردم است و جماعتی در آن حضور دارند.

اگر مسئولین، اعتکاف سه روز ماه رجب را به ده روز ماه مبارک ارتقا دهند، فضای معنوی جامعه دو چندان و معطر می گردد.

اعتکاف جوانان را بیمه می کند.

در دنیای پرغوغا و مملو از عوامل فساد اعتکاف درخشندگی بیشتری دارد و می تواند عامل بازدارنده مقابل عوامل فساد باشد و در اصلاح افراد و محیط بکوشد.

سه عبادت در اسلام است که انسان را از عالم ماده دور می کند و در عالم معنویت فرو می برد و یکی از این عبادات روزه است که ترک نفسانیات و اتصال به فرشتگان آسمان را به دنبال دارد.

عبادت دیگر حالت احرام است. وقتی انسان احرام می بندد، از 25 مورد باید اجتناب کند که غالباً مربوط به نفسانیات است.

اعتکاف نیز انسان را چند روزی در یک عالم مملو از معنویت فرو می برد و وادار می کند که به خویشتن خویش برسد و خود را در خود پیدا کند.

اگر به فلسفه اعتکاف توجه شود و مراسم آن نیز به خوبی انجام شود ورق تازه ای در زندگی انسان خواهد بود.

در مسئله اعتکاف چند مورد جالب وجود دارد. مشتریان اعتکاف غالباً نسل جوان هستند، این مراسم در مساجد دانشگاه نیز با استقبال فوق العاده ای مواجه است.

جوانان نیاز به اعتکاف دارند و اعتکاف بیشتر برای نسل جوان است هر چند تمام افراد می توانند در آن شرکت کنند.

اعتکاف که در تمام سال مستحب است و مخصوص ماه رجب نیست، با اعمالی به نام ام داود آمیخته

شده که مجموعه ای از دعاها و اذکاری است که اثر تربیتی فوق العاده ای دارد.

در اعتکاف چنان نیست که مانند انجام برخی فرایض مذهبی هر فردی کاری برای خود انجام دهد، تمام نهادها به این امر توجه دارند و پشتیبانی و همکاری می کنند.

اعتکاف مانند بسیاری از سنت های دیگر سنت فراموش شده ای بود که در جمهوری اسلامی این سنت زنده شد این سنت بالنده و پیشروی کننده است آمارها سال به سال افزایش پیدا می کند و این نشان می دهد چنان نیست که برای کسی ملال آور و خسته کننده باشد.

در گذشته می گفتند اعتکاف برای چهار مسجد معروف است زمانی که نیاز احساس شد، مطالعه و بررسی صورت گرفت و مشخص شد در روایات وارد شده که در هر مسجدی که نماز مرتب در آن اقامه می شود اعتکاف هم می توان برگزار کرد.

حقیقت اعتکاف در واقع حبس نفس است.

این مقام اعتکاف است که حضرت ابراهیم علیه السلام بعد از این که خلیل الله شد، باید بیت الله را پاکیزه و آماده کند تا معتکفین در خانه خدا مقیم شوند و نفوس را حبس کنند.

اعتکاف وقتی اعتکاف است که معتکف در مسجد وارد شود و ارتباطش با دو نقطه تمام شود؛ یکی از آن دو ذات قدوس حق تعالی است و دیگری ولی عصر امام زمان عجل الله فرجه است.

در فقه نشان می دهد که در آن سه روز اعتکاف روح باید به آن که هر چه هست از اوست متمرکز شود، منتها کسی که برای شرکت در این مراسم وارد مسجد می شود اول باید فکر کند که چه بود، چه شد، کجا می رود و برای چه کاری می رود.

باید هر چه زودتر از خواب غفلت بیدار شویم و آنچه را که فراموش کردیم را به یاد بیاوریم ما همه یک نطفه بودیم و خداوند نطفه گندیده را در شکم مادر قرار داد و این قوا را به ما عطا کرد و معتكف باید بداند که از کجا آمده و لطف و عنایت چه کسی نطفه را به این صورت در آورده است. آنچه هست به طفیل اوست من و تو حق حیات نداریم. باید بدانیم از اول باید بدانیم از اول صبح که برخاستیم چه قدر به فکر خدا هستیم و چقدر به فکر خودمان.

همه الطاف به برکت کسی است که تمام وجودش محض فی الله است و او ولی عصر عجل الله فرجه است.

بالاترین کار در اعتکاف قرائت قرآن است و معتکف نباید از این مسئله مهم غفلت کند. نماز حرف زدن ما با خدا و قرآن حرف زدن خدا با ماست و اگر معتکف ختم قرآن را به امام زمان عجل الله فرجه هدیه کند هدیه او هدیه به همه انبیاست.

این زیارت آل یاسین اکسیر اعظم است و همه معتکفین باید قرائت این زیارت را جزو اولین برنامه های خود قرار دهند زیارت آل یاسین و سوره یاسین برای معتکف به خدا فتح باب می کند و همه اینها ریشه فقهی دارد.

اگر اعتکاف با این اعمال تمام شود، آهن به مسجد می رود و وقتی برمی گردد طلای احم

در حلقه درویش ندیدیم صفایی *** در صومعه از او نشنیدیم ندایی

در مدرسه از دوست نخواندیم کتابی *** در مأذنه از یار ندیدیم صدایی

در جمع کتب هیچ حجابی ندریدیم *** در درس صحف راه نبردیم به جایی

در بتکده عمری به بطالت گذراندیم *** در در جمع حریفان نه دوایی و نه دایی

در جرگه عشاق روم، بلکه بیابم *** از گلشن دلدار، نسیمی رد پایی

این ماومنی جمله ز عقل است و عقال است *** در خلوت ،مستان نه منی هست و نه مایی

به تن نما برادرم خلعت اعتکاف را *** رسان به کام خویشتن لذت اعتکاف را

سه پنج روز زندگی به راه و رسم بندگی *** به پا نما ،برادرم، همت اعتکاف را

اگر که مفت می خرند در این زمانه عمر را *** بیا بخر برای خود عزت اعتکاف را

اگر ضعیف گشته ای به زیر بار زندگی *** رسان به جان خویشتن قدرت اعتکاف را

ز دود و داد در گذر به حال خود نما نظر *** گزین در این میانه تو خلوت اعتکاف را

تشرف است بی گمان اجازه ای است در میان *** اگر به دست من دهند قسمت اعتکاف را

مریض شوق، کی اندیشه دوا دارد *** شهید عشق کجا فکر خون بها دارد

به دور لعل می آلود دوست دانستم *** که باده این همه کیفیت از کجا دارد

بی عشق، مسخر نشود ملک حقیقت *** کان چیز که جز عشق بود، عین مجازست

چون مرغ دل خسته من صيد نگردد *** هر گاه که بینم که در میکده باز است

آن کس که بود معتكف كعبه قربت *** در مذهب عشاق، چه محتاج حجاز است

هر چند که از بندگی ما چه برآید *** ما بنده آنیم که او بنده نواز است

پیوست 3: سوژه ها و طرح سخنرانی های اعتکاف

طرح سخنرانی (1)

موضوع: اخلاص و تجدید میثاق فطرت

مخاطب: عموم به ویژه جوانان

حوزه مبحث: عقیدتی - اخلاقی

موقعیت: اعتکاف زیارت مشاهد مشرفه، اردوی تربیتی

نقطه آغاز در همه فرهنگ ها جوانمردی و مروّت امری ممدوح و پسندیده است. مروّت و جوانمردی یک خصلت جزئی که دارای یک مصداق معین رفتاری باشد، نیست بلکه کیفیتی نفسانی است که در هر ظرف و موقعیتی بروز و ظهور خاص خود را دارد یکی از مهمترین جلوه های مروّت وفای به عهد و پیمان و التزام به قرارها و توافقات است.

سیر منطقی سرفصل ها:

أ) هم در مادیات و هم در معنویات؛

ب) دائمی؛

ت) مطلق؛

ث) غیرقابل نقض؛

ج) مشروعیت سایر پیمان ها هم منوط به عدم تعارض با این عهد الهی است.

أ) فطرت؛ فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ (روم: 30)

ب) عقل سليم؛ وَ نَفْس وَ ما سَوّیها فَألْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْویها (شمس:8)

ت) وجدان بيدار؛ بَلِ الاِْنسَانُ عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَهٌ وَلَوْ أَلْقَی مَعَاذِیرَهُ (قیامت: 15)

ث) درس ها و عبرت های تاریخ فَاعْتَبِرُوا (حشر: 2) إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً ... (نازعات: 26)

ج) تجربه بحران ها و انقطاع كلى اسباب وَإِذَا غَشِیَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ... (لقمان: 32)

أ) دوام ذكر الله؛

ب) اهتمام به داشتن و انجام حسنات ولو موفق به انجام همه آنها نشود؛

ح) وقت شناسی تفکر در دور و دراز بودن مسیر آخرت و فرصت کوتاه توشه گیری؛

خ) ترک آرزوهای طولانی؛

د) ترک مجالست اهل بطالت؛

ذ) همنشینی با صالحان؛

ر) حضور در مجلس عالمان ربانی؛

ز) یاد مرگ

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

منابع مفید:

بحار الانوار، ج 3، باب 11، صص 267-282، ج 5، باب 7، ص196 و باب9، ص 223؛ ج 23 باب ،21، ص 365؛ ج 26، باب 6، ص 277؛ ج 36 باب 90، ص 351 ج 42 باب ،128 صص 304-306 ج ،52 باب ،27 ص 392 ج 60، باب3، ص219؛ صص304-306؛ ج 61 ، باب ،9، ص 221؛ ج 73 باب 125 "الغفلة و اللهو ".

میزان الحکمه، ابواب غفلت، ذکر، عبرت، لهو، لغو، موعظه.

طرح سخنرانی (2)

موضوع: سَحَر و آثار و احوال آن

مخاطب: جوانان و بزرگسالان

حوزه مبحث: اخلاقی - عرفانی

موقعیت: اعتکاف، مشاهد مشرفه، اردوهای تربیتی

مقدمه: هر کس در زندگی خود دسته بندی خاصی برای دوستان و رفیقان دارد بسته به این که انسان در چه حال و هوایی سیر می کند و تعبیر بهتر در چه عالمی زندگی می کند تمام امورات و ارتباطاتش و از جمله نوع و کیفیت تعاملاتش با دوستانش متناسب با آن عالم، شکل می گیرد انسانی که قصد دارد در عالم انسان دینی زندگی کند باید بداند و بخواهد تا بتواند دوستان خود را براساس منطق آن عالم طبقه بندی کرده و با هرکس متناسب با شأن طبقه ای که به آن اختصاص دارد مراوده و معاشرت نماید. قطعاً در سلسله دوستان مؤمن «خدا» هم در رتبه اول است و هم با همه و پیش و پس از همه حضور دارد هُوَ مَعَکُم اَیْنَما کُنْتُم پس روشن است که اوج دلداگی مؤمن، مخصوص رفیق اعلی است که وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا الله اما این محبت شدید، بلکه اشد باید بروز و ظهور مناسب با خود را داشته باشد تا محبت طرفینی بین عبد و معبود هم برقرار گردد. در قرآن به برخی از صفات و اعمالی که نشانه محبت دوسویه بنده و پروردگار است اشاره شده است؛ مثلاً تبعیت از پیامبر قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْكُمُ اللَّه، احسان: إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ توبه إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ، طهارت: وَ یُحِبُّ اَلْمُتَطَهِّرِینَ، تقوا: فَإِنَّ اللّه َ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ صبر: واللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِین توكل: إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ، قسط و عدل: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ، قتال در راه خدا إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ، اما گاهی شدت این محبت چنان به اوج می رسد که باید از تصریح دست کشید و به استعاره و کنایه متوسل شد. اوج تعبیرات استعاره ای درباره کسانی که خداوند خیلی دوستشان دارد پیرامون نماز شب خوانان و اهل سحر است آن جا که می فرماید: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ ... (سجده: 15-17)

سیر منطقی سرفصل ها:

ترک خواب راحت.

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

منابع مفید:

قرآن کریم، آیات مربوط به نافله شب»، «دوری از بستر در دل شب برای عبادت خدا»، «عدم مشغول به لهو به عنوان مانع ذکر خدا» و ....؛

میزان الحکمه؛ ابواب صلاة الليل» و «السهر»؛

بحار الانوار، ج 87 باب 6؛ ج 76، ابوب السهر و النوم.

طرح سخنرانی (3)

موضوع: تأملی در فلسفه و آثار روزه

حوزه مبحث: اخلاقی - تربیتی

مخاطب: عموم به ویژه جوانان

موقعیت: اعتکاف ماه های رجب و شعبان و رمضان

سیر منطقی سرفصل ها:

أ) برابری و همدردی اغنیا با فقرا؛

ب) یادآوری تشنگی و گرسنگی آخرت؛

ت) کسب خصال نیک مانند خشوع، مذلت استکانت، معرفت و صبر؛

ث) امساک از شهوات؛

ج) آزمون و تثبیت اخلاص؛

ح) تسكين قلب ها؛

خ) سلامتی بدن و دفع آفات؛

د) رسیدن به حکمت و از طریق حکمت به معرفت و از راه معرفت به یقین در حدیث معراج آمده است: ... قَالَ یَا رَبِّ مَا أَوَّلُ الْعِبَادَةِ قَالَ أَوَّلُ الْعِبَادَةِ الصَّمْتُ وَ الصَّوْمُ قَالَ یَا رَبِّ وَ مَا مِیرَاثُ الصَّوْمِ قَالَ الصَّوْمُ یُورِثُ الحِكْمَةَ وَ الحِكْمَةُ...تُورِثُ الْمَعْرِفَةَ وَ الْمَعْرِفَةُ تُورِثُ الْیَقِینَ فَإِذَا اسْتَیْقَنَ الْعَبْدُ لَا یُبَالِی كَیْفَ أَصْبَحَ بِعُسْرٍ أَمْ بِیُسْرٍ (بحارالانوار؛ ج 27؛ ص 6)

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

اولاً، همان طور که در روایات به طور کلی آمده است که «صوموا تصحّوا» به صورت کلی بیان کردن؛

ثانیاً، با قید این نکته که بین علت (فلسفه) احکام با حکمت (فواید) عبادات تفاوت است. فلسفه احکام توقیفی است و منوط به بیان خداوند در قرآن کریم یا سنت پیامبر و عترت سلام الله عليهم اجمعين.

منابع مفید:

طرح سخنرانی (4)

موضوع: هجرت از تن، فرصت خودشناسی

مخاطب: جوانان و نوجوانان

حوزه مبحث: اخلاقی - تربیتی

موقعیت: اعتکاف، ماه مبارک

سیر منطقی سرفصل ها:

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

منابع مفید:

طرح سخنرانی (5)

موضوع: درک حضور خدا و آداب آن

مخاطب: عموم، به ویژه جوانان و نوجوانان

حوزه مبحث: اخلاقی - عرفانی و تربیتی

موقعیت: اعتکاف مسجد، مشاهد، مشرفه، مجالس توسل

مقدمه

یکی از اساسی ترین ضعف های شیوه رایج تربیت رسمی و تا حدود زیادی تربیت غیر رسمی، اکتفا به شناخت های ذهنی و استدلالات عقلی در ارائه مباحث دینی و بعضاً موعظه های احساسی است که شاید در زمان و مكان وعظ، موجب نوعی تنبه و بیداری برای مخاطب بشود ولی پس از مدتی او را با انبوهی از ذهنیت های مزاحم و جاذبه های مخالف و شهوات فریبنده تنها می گذارد. همه ما با علم به ناپسند و مضر و مهلک بودن گناه گناه می کنیم. به ویژه در خلوت و تنهایی این معضل به اوج خود می رسد برای حل این معضل فراگیر اسلام چه تدبیری اندیشیده است؟ به نظر می رسد توجه بیشتر به ایمان در مقابل اسلام و تسلیم ذهنی، راهبردی است که بی برو برگرد جواب می دهد. ایمان، آن باور عمیقی است که نه در ذهن بلکه در قلب - به عنوان مرکز انقلاب ها و تحولات حقیقی آدم ها - شکل می گیرد. یعنی همان طور که دردمند، درد خود را با تمام وجود می یابد و حس می کند و حاضر می بیند باید عقاید دینی به باور و وجدان تبدیل شوند. از نشانه ها و آثار ایمان حقیقی، درک حضور دائمی خداوند متعال در هر حال و همه جا و همه زمان است.

سیر منطقی سرفصل ها

دیگر! قُلْ ما أَسْئَلُكمْ عَلَيهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاّ مَنْ شاءَ أَنْ يتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً و از سوی دیگر تنها مزد رسالت را مودت اهل بیت علیهم السلام می شمارد قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ و بدیهی است که مصداق اتم و اکمل ذوی القربی در عصر ما حضرت مهدی ارواحنافداه هستند.

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

منلبع مفید:

طرح سخنرانی (6)

موضوع: حقوق مسجد بر ما و آداب حضور در آن

مخاطب: عموم

حوزه مبحث:

موقعیت: مساجد، اعتکاف، اوقات نماز، ماه رمضان و محرم

مقدمه: در روزگاری که بسیاری از انسان های نه کنجی خلوت و مطهر برای خلوت با خود و خدا دارند و نه عرصه امن و مطمئنی برای دوست یابی و ارتباطات اجتماعی و رفع ده ها نیاز اساسی دیگر انسانی، چه قدر جفاست که ما مسلمانان از ساختاری مترقی بی دغدغه نورانی گسترده و پاکیزه به نام مسجد غافلیم مسجد تنها مکانی است که نه به فرد خاصی اختصاص دارد و نه به حزب و جناح و گروه خاص با وقف اصل مال از ملکیت واقف خارج و برای خداوند به نفع عموم مورد استفاده قرار می گیرد. مساجد غالباً از خانه ها و آپارتمان های ما بزرگ تر جذاب تر، زیباتر و با امکانات ترند! قداست ذاتی مسجد ما را از ورود افراد بد افکار بد و رفتارهای زشت تا حدود زیادی امنیت خاطر می بخشد. اما سؤال اینجاست که اولاً چرا تنها درصد کمی از افراد یک محل در مساجد حضور می یابند؟ ثانیاً از همان اقلیتی که حضور در مسجد در برنامه متداول ایشان تعریف شده است فقط عده معدودی از تمام ظرفیت این حضور بهره می برند؟ و ثالثاً، چرا در میان مسجدیان حرفه ای!! بخش قابل توجهی از آداب و مهارت کافی برای حضور در خانه خدا برخوردار نیستند؟ شاید هنوز به اندازه کافی عالمان و مبلغان دینی - به ویژه ائمه محترم جماعات - مردم را در این خصوص آموزش نداده و تربیت نکرده باشند؟ و شاید هم برخی از ما ،مبلغان خودمان هم یا به ظرفیت های گسترده مسجد، واقف نیستیم یا به آداب آن متأدب نشده ایم؟

سیر منطقی سرفصل ها:

هجرت شبانه روزی را رقم بزند؟

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

مراقبت از دام برخی فرقه ها و احزاب منحرف در بازسازی مسجد ضرارها.

منابع مفید

طرح سخنرانی (7)

موضوع: خلوت آری، اما رهبانیت نه

مخاطب: جوانان

حوزه مبحث: اعتقادی - تربیتی

موقعیت: اعتکاف

مقدمه: گاهی مناسک مذهب ما با برخی سنن امت های دیگر شباهت هایی دارد که برای افرادی که تعمق کافی در آموزه های دین مبین اسلام ندارند ایجاد شبهه می کند. یکی از این موارد ماجرای رهبانیت مسیحیان است که اگرچه در قرآن برای آن خواص خوب جزئی ذکر شده (مائده: 82) اما به صورت کلی در اسلام مشروعیت آن نفی و گرایش به آن، نهی شده است؛ لارهبانیهٔ فی الاسلام (امالی، ص 541) ممکن است برای جوانان نکته سنج، این سؤال یا شبهه پیش بیاید که چه فرقی میان عبادت اعتکاف با رهبانیت و گوشه گیری از جامعه وجود دارد؟ این مطلب می تواند یکی از بهترین راه های تبلیغ اعتکاف و تشویق افراد به حضور در اعتکاف باشد.

سیر منطقی سرفصل ها:

أ) اسلام، دین اعتدال است؛ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطًا (بقره:143). دين يهود فقط به دنیا توجه دارد و از آخرت غافل است دین مسیحیت فقط به معنا توجه دارد و از دنیا پرهیز دارد ولی اسلام هر دو جنبه را به نحو احسن مدیریت می کند البته با حفظ اصالت آخرت و مقدمیت دنیا.

ب) مزرعه بودن دنیا برای آخرت مرکب بودن جسم برای روح

ت) تمام فضیلت بشر بر سایر مخلوقات، کنترل نفس و جهاد با سرکشی غرایز و امیال آن است. در حالی که رهبانیت حل مسئله جهاد با نفس نیست بلکه پاک کردن صورت مسئله است پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: رَهْبَانِیَّهُ أُمَّتِی اَلْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ

ث) تا جامعه اصلاح نشود حفظ و حراست از ایمان خود ممکن نیست. (نقش محیط در تربیت)

أ) اهمیت و ارزش خلوت با خدا در سیره انبیا و اولیا؛ بقره: 51 و اعراف: 142 و بحارالانوار: ج 141.

ب) اعتكاف، سكون منفعلانه نیست که تجدید قواست؛ به عنوان مثال خودرویی که در پمپ بنزین توقف کرده و خاموش است آیا خودش را از کار و تلاش کنار کشیده یا نه بالعکس برای خدمتی جانانه، مشغول کسب انرژی مجدد است؟ تانکر آبی که برای ساعتی شیرهای خروجی اش مسدود و دریچه ورودی اش باز شده و در حال پر شدن است، آیا از سقایت تشنگان بیزار و آزرده شده یا نه خود را برای یک دوره جدید سقایی را آماده می کند؟ و یا ورزش کاری که مدتی از میادین عادی ورزشی کناره می گیرد و در اردوی شبانه روزی تیم ملی به تمرین می پردازد عقب نشینی کرده است یا دورخیز؟ جوان و نوجوانی که برای شرکت در آزمون علمی

بزرگی، برای مدتی معلوم و کوتاه فعالیت های غیر درسی اش را کم می کند و در کتابخانه به مطالعه می پردازد، آیا از جامعه دور شده یا بر عکس برای حضوری پررنگ تر و مؤثرتر به خودسازی علمی مشغول است؟

ت) برخی از شرایط وجوبی اعتکاف، حاکی از عدم تناسب اعتکاف با رهبانیت است؛ مثلاً اعتکاف باید حتماً در مسجد جامع باشد که نماد حضور همه اقشار و مراودات فرهنگی و اجتماعی است.

آثار و نتایج

هشدارها و ملاحظات:

طرح سخنرانی (8)

موضوع: اعتكاف حقیقی، اعتکاف ظاهری

مخاطب: عموم و به ویژه بزرگسالان

حوزه مبحث: تربیتی - اخلاقی

موقعیت: اعتکاف

مقدمه همه خوبی ها در این دنیا مشوب به جنس تقلبی می شوند همان طور که در امور مادی هر شیء ارزشمند و هر کالای مرغوبی ممکن است توسط سودجویان با اجناس تقلبی و مشابه های بی کیفیتی مشتبه شود، در امور معنوی هم این آفت رایج است؛ از اصل نیاز فطری و عقلانی انسان به معبود و خدا گرفته تا نوع و روش انجام دستورات شریعت

مقدس اسلام. اصلاً مفاهیمی چون شرک، نفاق، ریا، تفاخر، تكاثر و... در همین راستاست که حجم زیادی از کتاب آسمانی ما را به خود اختصاص داده اند. اعتکاف هم به عنوان یکی از زیباترین جلوه های اخلاص و تسلیم عبد در برابر اراده معبود از این قاعده مستثنی و از دستبرد این آفات مبرا نیست.

سیر منطقی سرفصل ها:

أ) صحت شرعی تمام عبادات، منوط به قصد قربت است تا چه رسد به قبول و کمال آن؛

ب) نقش توجه و هشیاری در اثر بخشی رفتارها تا جایی که حتی امروز دانشمندان اثبات کرده اند کسی که مسیری طولانی را هر روز پیاده طی می کند اما بدون قصد و توجه به ورزش بدنی، نسبت به کسی که همین مسیر را هر روز با توجه به نقش پیاده روی در سلامتی می پیماید بهره بسیار اندکی می برد توجه به خوبی ها یکی از مهمترین لذت های قلب است که گاهی از اصل موضوع لذت مهم تر است گاهی توجه یک بیننده به هنرنمایی یک نقاش از لذتی که خود آن نقاش در حال خلق اثر می برده بیشتر می باشد. «ربّ حامل فقه أفقه منه».

الى من هو دردمندی و بی دردی مرز بین استفاده و کفران نعمت هاست. اگر به بچه ای که سیر است غذایی لذیذ را بدهید، فقط آن را هدر می دهد ولی اگر غذایی به مراتب ساده تر از آن را به گرسنه ای که درد گرسنگی را تا

مغز استخوانش چشیده است بدهی، قدر دانه دانه های آن را به خوبی می داند. «ای خواجه درد نیست وگرنه طبیب هست»، یا به قول حافظ:

«طبیب عشق مسیحا دم است و مشفق لیک *** چو درد در تو نبیند که را دوا بکند؟»

«تو بندگی چو گدایان به شرط مزد مکن *** که خواجه خود روش بنده پروری داند»

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

منابع مفید:

.1 قرآن کریم بقره، 112 ،139 ، 195، 207 238 ،265؛ آل عمران: 20؛ انعام: 52، 79 ، 136؛ یوسف: 24؛ كهف: 28، 110؛ حج: 31 :روم 38 لقمان 22؛ صافات: 40؛ زمر: 3، 2، 14، 11، 29؛ غافر: 14؛ جن: 18؛ انسان: 9 ؛ لیل: 20؛ بینه: 5.

. وسائل الشيعه، ج 1، باب 8 «و وجوب الاخلاص»؛

طرح سخنرانی (9)

موضوع: انتخاب های بزرگ، انسان های بزرگ

مخاطب: جوانان و نوجوانان

حوزه مبحث: اخلاقی - تربیتی

موقعیت: اعتکاف، ماه مبارک، یادواره شهدا

مقدمه: معیار بزرگی یا حقارت انسان ها و جوامع در هر نظام فکری متناسب با جهان شناسی و ارزش ها و باورهای آن مکتب، تعریف می شود. در مکاتبی که همه هستی را در ماده و مادیات خلاصه می کنند انسان و جامعه به میزانی که از مادیات بهره بیشتری برگیرند بزرگ و به میزانی که از غلتیدن در ماده و لذات مادی عاجز باشند حقیر و ذلیل شمرده می شوند، اما از منظر اسلام انسانیت درست از همان جایی آغاز می شود که حیوانیت محض تمام می شود. بر سر دو راهی انتخاب خاکی بودن یا افلاکی شدن انسان از انسان نما و - به قول شهید چمران - مرد از نامرد شناخته می شود. بنابراین انسان طالب سعادت و تعالی به مسئله انتخاب در زندگی اهمیت فوق العاده ای می دهد.

سیر منطقی سرفصل ها:

أ) اولاً، قلت اهل حقیقت نباید ما را به وحشت و شبهه بی اندازد (نهج البلاغه: لا تستوحشوا عن طريق الحق لقلة اهله)

ب) ثانياً، جاذبه های شهوات و مادیات، حسی، فوری، نقد و سهل الوصول اند، ولی جوایز معنوی غالباً غیر حسی،

غیر فوری، نسیه و صعب الوصول اند. در عوض نعمت های مادی سریع الزوال، تک بعدی و محدود به بعد مادی و دنیوی و فاقد قدرت آرامش بخشی حقیقی اند، ولی لذایذ معنوی با دوام بطىء الزوال و دارای معجزه آرام بخشی حقیقی اند.

أ) اگر لذتِ ترک لذت ،بدانی دگر لذت نفس لذت نخوانی!

ب) در روایت است که : مَنْ رَقَی دَرَجَاتِ اَلْهِمَمِ عَظَّمَتْهُ اَلْأُمَمُ و یا مَنْ کَرُمَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ لَمْ یُهِنْهَا بِالْمَعْصِیَهِ و در مقابل مَنْ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ فَلاَ تَأْمَنْ شَرَّهُ خلاصه اگر خودت برای خودت ارزشمندی باید همت عالی بخرج دهی و با چشم پوشی از اندک لذت های ناصواب پله های ترقی حقیقی در سپهر انسانیت را بپیمایی هر چه قدر از نردبان ترقی انسانی بالاتر بروی نه تنها برای خودت، بلکه برای همه امت ها و ،تاریخ باعظمت و لایق تعظیم خواهی شد.

ت) اولیای خدا، عارفان الهی، علمای ربّانی و شهدای عزیز مصادیق عظمای این فرمول روشن و قطعی هستند. چه کسی فکر می کرد روزگاری برسد، نه قاسم پسر عزیز امام مجتبی علیه السلام، بلکه نوجوانان بی نام و نشانی همچون حسین فهمیده ها به جایی برسند که پیر مرادشان با اخلاص و صداقت بگوید: «رهبر ما آن طفل 13 ساله است که نارنجک به کمر می بندد و زیر تانک تانک می رود».

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

مراقبت از این که در خلال این بحث، منافات کلی بین دنیا و لذایذ مشروع آن با معنویت و آخرت گرایی القا نشود.

منابع مفید:

طرح سخنرانی (10)

موضوع: سکوت نشانه عجز یا راه کسب حکمت؟

مخاطب: عموم، به ویژه جوانان و اهل علم

حوزه مبحث: اخلاقی - تربیتی

موقعیت: اعتکاف، زیارت، اردوهای تفریحی - تربیتی

مقدمه: شاید در بین رفتارهای اخلاقی (فضایل) هیچ خصلتی از سکوت به روزه شبیه تر نیست، تاجایی که در بعضی فرهنگ ها، روزه سکوت متداول بوده است - که البته از نظر اسلام ممنوع است - شاید یک وجه این شباهت مربوط باشد به آثار شگفت انگیزی که در روزه - به عنوان یک عمل و عبادت - و در صمت - به عنوان یک اخلاق و خوی شریف - وجود دارد. اما مسئلۀ صمت همچون برخی دیگر از آموزه های دینی، سهل و ممتنع است؛ بنایراین توجه به حقیقت آن و سپس به ظرائف و آثار آن نیاز به فرصتی خلوت و مناسب همچون اعتکاف دارد.

سیر منطقی سرفصل ها:

ذ) طرد شيطان ب) عون بر امر دین؛ ت) مورث حکمت؛ ث) کسب محبت خوبان ج) راهنمای هر خوبی؛ د) کسب وقار و پیشگیری از عذرخواهی ناشی از اقدام جاهلانه؛ ذ) سلامتی معنوی؛ ر) بوستان تفکر؛ س) نورانیت قلب.

«دو چیز طیره عقل است دم فروبستن به وقت گفتن و گفتن به وقت خاموشی»

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

منابع مفید:

طرح سخنرانی (11)

موضوع: دشمن شناسی (آشنایی با ترفندهای ابلیس)

مخاطب: عمومو به ویژه جوانان و نوجوانان

حوزه مبحث: اعتقادی - اخلاقی و تربیتی

موقعیت: اعتکاف، ماه مبارک رمضان و سایر مناسبت ها

مقدمه: امام صادق علیه السلام می فرماید: وَجَدْتُ عِلْمَ اَلنَّاسِ فِی أَرْبَعٍ: أَوَّلُهَا: أَنْ تَعْرِفَ رَبَّکَ (خداشناسی مقصد شناسي اَلثَّانِی أَنْ تَعْرِفَ مَا صَنَعَ بِکَ (خودشناسی) و الثالث: أَنْ تَعْرِفَ ما أَرادَ مِنْكَ (وظیفه شناسی) وَ اَلرَّابِعُ أَنْ تَعْرِفَ مَا یُخْرِجُکَ مِنْ دِینِکَ (آفت شناسی - دشمن شناسی))

مثال یک کشاورز خبیر و خبره نه تنها هدف و غایت کار (مقصد) را به خوبی می شناسد که در پایان می خواهد چه محصولی را و به چه میزان و با چه کیفیتی برداشت کند و نه تنها می داند که برای رسیدن به مقصود خود چه کارهایی باید انجام دهد از تهیه بذر مناسب، شخم زدن و آماده سازی صحیح و به موقع زمین، کاشت صحیح و داشت هشیارانه (وظیفه شناسی)، بلکه بالاتر از این متوجه آفت های گوناگونی که ممکن است زحمات طاقت فرسای او را بی سروصدا به باد بدهند، نیز هست؛ بنابراین برای پیشگیری یا دفع هر آفتی سم مخصوصی با دوز مناسب و در زمان های خاص به کار می برد یا از ابزار و اسباب دیگری مربوط به این موضوع استفاده می کند.

بنابراین صرف آگاهی از هدف زندگی (بندگی و عبودیت) و صرف آگاهی از توانایی ها و استعدادهای خود و صرف آشنایی با وظایف دینی و اخلاقی برای رسیدن به سعادت کافی نیست، بلکه در کنار همه اینها باید نسبت به دشمنان خوشبختی و شگردهای متنوع دشمنی آنها هم آگاهی کافی و مهارت لازم را به دست آورد.

سیر منطقی سرفصل ها:

دشمن معمولی: کفار و مشرکین و منافقین و فاسقین

دشمن بزرگ تر: نفس امّاره

أ) دشمنان معمولی، جنود اشکار ابلیس در خارج از مملکت وجود ما هستند که عقاید، رفتارها و شیطنت هایشان با اندکی بصیرت قابل تشخیص و با مراتبی از تقوا قابل دفع است.

ب) نفس اماره به عنوان دفتر نمایندگی ابلیس در درون خانه نفس ما عمل می کند. ستون پنجم بسیار پنهان و حیله گری که حتی گاهی در لباس عقل و روشن فکری، کلاه بر سر ما می گذارد.

ت) ابلیس: به عنوان طراح و فرمانده شیاطین جن و انس و عامل وسوسه و تسویل و تحریک نفس اماره که در نهایت ،هدفش به طغیان واداشتن نفس اماره در مقابل عقل و شرع و برهم ریختن حکومت الهی در درون افراد و جوامع است.

إزلال بقره 36 و استزلال آل عمران، 155؛

خطوات بقره 168 و 208 و انعام، 142، نور، 21؛

وعده دروغين فقر بقره، 268 ؛

امر به فحشا و منکر بقره، 268 و نور، 21؛

تخبّط: بقره، 275؛

تخویف دوستان خود: آل عمران، 175؛

اضلال: نساء، 10؛

قرین شدن: نساء، 38 و زخرف، 36؛

445؛ ولایت نساء، 119 و مریم،

وعده و تمنيه (آرزوسازی) کاذب: نساء 120 و اسرا، 64 و ابراهیم، 22؛

خمر و میسر و انصاب و ازلام: مائده، 90؛

ايقاع عداوت دشمنی بین مردم: مائده 91 و قصص، 15 (ر.ک. تفاسیر)

تزیین: انعام 43 و انفال 48 و نحل، 63 و نمل 24 و عنکبوت، 38 و حجر، 39 و بقره، 212و انعام، 122 و توبه 37 و یونس، 12 و رعد، 33 و فاطر، 8 و 37 محمد، 14 و فتح، 12؛

انساء (به فراموشی کشاندن): انعام 68 و یوسف 42 و کهف، 63 و مجادله، 19؛ وسوسه اعراف، 20 و طه، 120؛

دشمنی آشکار؛ اعراف، 22 و یوسف، 5 و اسراء، 53 و فاطر، 6؛

افتنان: اعراف، 27؛

نزغ: اعراف، 200 و یوسف، 100 و اسراء، 53 و فصلت، 36؛

مسّ: اعراف، 201 و ص، 41؛

رجز: انفال 11 و رجس مائده، 90

اتباع: حج، 3 و بقره، 168 و 208 و انعام 142 و نور، 21 و بقره، 102؛

القاء: حج، 52 و 53 و کافی ، ج 2، 327؛

خذلان: فرقان، 29؛

صدّ عن السبيل: عنكبوت 38 و زخرف، 62 و رعد، 33؛

تسویل: محمد، 25؛

نجوا: مجادله، 10؛

استحواذ: مجادله 19؛

تلاوت: بقره، 102؛

استهواء: انعام، 71؛

وحی بر اولیای خود: انعام، 121؛

أز كافرين: مریم، 83؛

همزات: مؤمنون، 97؛

تنزل: شعراء، 210 و 221؛

املاء: محمد، 25؛

خدعه: صحیفه سجادیه، دعای 37؛

تصویر: صحیفه سجادیه، دعای 37؛

صفات خود شیطان نسبت به :خدا کفور (اسرا، 27)، عصىّ (مریم، 44) و مرید و مارد (حج، 3؛ صافات، 7؛ نساء، 117)

أ) آگاهی از روش های شیطان و روش های رحمان و تفاوت آن دو؛ مثلاً در هنگام فراهم شدن شرایط ارتکاب به یک گناه، دو ندای متضاد همزمان در درون ما شنیده می شود، یکی می گوید: «حالا این که گناه بزرگی نیست، ضمناً با یک بار و دوبار که چیزی پیش نمی آید، علاوه بر این که خدا آن قدر مهربان است که زود از تو می گذرد و تو توبه می کنی و منادی دیگر می گوید: «وای بر تو اگر این گناه را مرتکب شوی شاید برای همیشه از چشم خدا بیافتی چگونه جرأت می کنی در محضر خدا دست به این کار زشت بزنی؟» ندای اول، ندای شیطانی است که جسارت ارتکاب به گناه را در انسان تقویت و قبح معصیت را در نظر شکسته یا کوچک می کند ندای دوم، ندای رحمان است که تا جای ممکن ما را از تن دادن به مذلت معصیت برحذر می دارد اما پس از ارتکاب گناه هم باز دو ندا در درون شنیده می شود؛ یکی می گوید: «دیگر با این افتضاحی

که به بار آوردی تمام پل های پشت سرت را خراب کردی دیگر فایده ای در توبه هم نیست؛ زیرا تو دائماً گناه می کنی و توبه می کنی این نوعی استهزاء است اما ندای دوم می گوید بد کاری کردی، ولی اگر واقعاً پشیمان و نادم باشی آغوش رحمت و آمرزش خداوند به روی گنهکاران باز است و ان الله يغفر الذنوب جميعاً. ناامیدی از این گناهی که کردی بدتر است پس برگرد و امیدوار باش و دوباره شروع به اصلاح کن روشن است که تلقین ،یأس کار شیطان و تزریق ،امید، لطف رحمان است.

ب) اعتصام به خدا با نیت صادقه؛

ت) اتکال بر خدا در تمام امور؛

ث) ذکر کثیر در شب و روز؛

ج) انصاف با مؤمنین؛

ح) عدم جزع در مصیبت ها؛

خ) رضا به قسمت و رزق الهی؛

د) خوف صادقانه از غضب الهی؛

ذ) کثرت دعا؛

ر) روزه؛

ز) صدقه؛

س) حب في الله؛

ش) عمل صالح؛

ص) استغفار

ض) ترک حسد و حرص؛

ط) مراقبت در حال غضب، قضاوت و در حال خلوت با زن اجنبی؛

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

منابع مفید:

طرح سخنرانی (12)

موضوع: توبه؛ بازگشت به فطرت

مخاطب: عموم به ویژه جوانان

حوزه مبحث: اخلاقی - تربیتی

موقعیت: اعتکاف، مجالس وعظ و توسل، شب قدر، زیارت

مقدمه: اگرچه لوازم عصمت از گناه و عصیان برای همگان فراهم است اما به هر حال عوامل غفلت و نسیان هم در عالم فراگیر است؛ بنابراین هر انسانی جایزالخطاست. به قول پیامبر مهربان اسلام: کُلَّ بنی آدَمَ خَطّاءٌ وَخَیرُ الخَطّائینَ التَّوّابُونَ (میزان الحکمه باب التوبه) بنابراین باید - از باب لطف - راهی برای جبران و اصلاح وجود داشته باشد و آن راه توبه است. در واقع اگر درهای توبه به روی بندگان گشوده نبود هر بنده ای علی رغم میل به طاعت الهی با اولین معصیت، به ورطهٔ یأس و قنوط از رحمت خدا سقوط می کرد و دیگر کسی داعیه و انگیزه برای دوری از سایر گناهان نمی یافت. به قول معروف آب که از سر گذشت چه یک وجب، چه صد وجب!

بلند شدن پس از زمین خوردن توفیقی است از اختصاصات انسان؛ زیرا بلند شدن را حیوانات ندارند و زمین خوردن را فرشتگان! بنابراین باید نگاه ما به مقام و امتیاز توبه، منطبق با آموزه های قرآن و عترت باشد نه تلقی های عوامانه. در آموزه های قرآن و عترت توبه به ذات خود مقامی است از مقامات قرب الى الله تعالى توبه صرفاً نقش یک پاک کن برای غلط های دیکته و انشای بندگی را ایفا نمی کند بلکه مهم تر از آن خودش نقشی است زیبا و پسندیده که موجبات نزدیکی عبد به پروردگار را فراهم می سازد؛ از این رو در قرآن می فرماید إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ و در حدیث از پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله است که لَیْسَ شَیْءٌ أَحَبَّ إِلَی اَللَّهِ مِنْ مُؤْمِنٍ تائِبٍ أَوْ مُؤْمِنَةٍ تائِبَةٍ.

سیر منطقی سرفصل ها:

. چرا در روایات ترک گناه آسان تر از توبه دانسته شده در حالی که به نظر می رسد تو به کار آسانی باشد، همان طور که در حدیث است که «انما التوبة الندم»؟

أ) اصل بقای عمر برای توفیق توبه احتمالی است، نه قطعی!

ب) اصل این که بر فرض حیات، آیا توفیق توبه حاصل می شود یا نه؟ خصوصاً با توجه به توطئه هایی که ابلیس و لشگریانش برای تسویف و به تأخیر انداختن تو به بندگان تا لحظه احتضار طرح ریزی کرده اند.

ت) اصل اینکه بر فرض توبه و عذرخواهی از خداوند ممکن است نوع گناه یا حدی که گنه کار از آن تعدی کرده به جایی رسیده باشد که دیگر توبه او مقبول درگاه الهی واقع نشود؟

ث) تازه بر فرض پذیرش توبه آثار وضعی و تکلیفی آن همچنان باقی است. آثار وضعی بر روح و جسم و ذهن گنه کار. آثار تکلیفی یعنی حقوق خداوند و حقوق مردم که در دوران ،معصیت ضایع کرده و باید همه را جبران نماید.

ج) از همه بدتر طعم شیرین گناه و اثر محرکی که تجربه و خاطره گناه در فرد دارد، ممکن است هر آن، او را به گناه بکشاند ارتکاب گناهی که توسط انسان تجربه شده ،است راحت تر و مقاومت در برابر آن دشوارتر از گناهی است که دست و ذهن را به آن نیالوده است.

أ) بیان داستان ها و حکایاتی از جلوه های عفو و رحمت و پرده پوشی خداوند مانند ماجرای توبه نصوح؛

ب) بیان آیات و روایاتی که حتی به بدترین گنهکاران هم وعده حتمی قبول توبه می دهد و حتی وعده می دهد که با توبه و اصلاح يُبدل الله سيئاتهم حسنات؛

ت) ارائه راه های میانبر برای به جوش آوردن دیگ رحمت حق، مانند توسل و عزاداری برای اهل بیت علیهم السلام و ...

أ) وعده های مادی و معنوی خداوند به فرد و جامعه با تقوا، شامل:

رفع خوف و حزن (اعراف: 35) فلاح و رستگاری (حشر: 9 و تغابن: 16)، محبوب خدا شدن (آل عمران: 76)، آسان شدن امور (لیل: 5) برتری آخرت (بقره: 212) وعده بهشت (آل عمران: 15) تكفير سيئات (مائده/65) بازشدن ابواب برکات آسمان ها و زمین (اعراف، 96) همراهی خدا (نحل: 128) نجات از جهنم (مریم: 72)،

امدادهای غیبی (آل عمران: 25)، ایمنی از مکر دشمنان (آل عمران: 120)، خروج از بحران ها و روزی مخصوص (طلاق: 2) اصلاح اعمال معیوب و ناقص احزاب (70-71) آمرزش گناهان (احزاب 71)، پذیرفته شدن اعمال (مائده: 27) زیادتی اکرام الهی و عزیز شدن نزد او (حجرات: 13) افاضه نور فرقان (انفال: 29)، بشارت ملائکه هنگام مرگ (یونس: (63-65) و .

ب) وعیدهای الهی برای کسانی که عالماً عامداً به تکرار و اصرار بر گناه مبادرت می ورزند؛

ت) معرفی برخی از کتب اخلاقی مفید برای جوانان با رویکرد درمانگری مشکلات اخلاقی مانند سری کتاب های جوانان چرا؟»، «گناهان کبیره آثار اخلاقی استاد سید محمد شجاعی، چهل حدیث امام (رحمه الله علیه) و ...؛

ث) در گام اول باید امید واقعی داد بر اساس قاعده قرآني إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِر ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَ نُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً (نساء: 31) و گناهان کبیره را از یک منبع معتبر به جوانان معرفی کرد. در این زمینه بهترین منبع تحریر الوسیله امام خمینی (رحمه الله علیه) باب احکام نماز جماعت بحث صفات امام جماعت است.

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

منابع مفید:

طرح سخنرانی (13)

موضوع: چگونه حال خوش معنوی را حفظ کنیم؟

مخاطب: عموم و به ویژه جوانان و نوجوانان

حوزه مبحث: اخلاقی - تربیتی

موقعیت: اعتکاف زیارت مشاهد، مجالس وعظ و توسل

مقدمه: ایجاد توجه بیداری و به تبع آن حال و وجد معنوی در انسان - که شیطان و لشگریانش از چهار جهت او را احاطه کرده اند - اگرچه کار ساده ای نیست اما از آن سخت تر حفظ و حراست از حال و یقظه ای است که گاه برکات آیات و روایت و توسل به اهل بیت علیهم السلام حاصل می شود به باد ندادن سرمایه ای که در لحظات وزش نفحات الهی به دست آورده ایم، امری است که اکثر افراد دربارۀ آن از ما می پرسند، ولی اکثراً نیز جواب مشخصی از ما دریافت نمی کنند. برای رسیدن به جواب این پرسش خوب باید مباحث زیر را به ترتیب برای مخاطب، جا انداخت:

و غصه هایی که شما را از دیگران غافل و به خودتان مشغول کرده است و یا همه این عوامل به عنوان زمینه ساز و معدات هستند و آنچه که علت اصلی رسیدن به حال معنوی در توسلات و مناجات می باشد، همان چیزی است که در زبان اهل معنا گاهی به معرفت تعبیر می شود که حافظ شیرازی می فرماید:

بی معرفت مباش که در من یزید عشق *** اهل نظر معامله با آشنا کنند

و گاهی به تشنگی، همچنان که فرمود:

آب کم جو تشنگی آور به دست *** تا که آبت جوشد از بالا و پست

و گاهی به درد:

طبيب عشق مسیحا دم است و مشفق ليک *** چو درد در تو نبیند که را دوا بکند؟

یا به قول مولوی در دیوان شمس تبریزی:

مرد را دردی اگر باشد خوش است *** درد بی دردی علاجش آتش است

به هر حال، مقدمه و زمینه اصلی برای رسیدن به حال معنوی معرفت و درد و تشنگی است؛ معرفت، نه علم؛ درد انسانی، نه درد حیوانی؛ تشنگی حقیقت نه عطش مادیت پیش نیاز این درد و عطش، اندکی تفکر است و در پی آن مدتی مراقبه اما تفکر در چه و مراقبه از چه؟

روزها فکر من این است و همه شب سخنم *** که چرا غافل از احوال دل خویشتنم

ز کجا آمده ام آمدنم بهر چه بود؟ *** به کجا می روم آخر ننمایی وطنم؟

حاصل این فکر - در صورتی که خالص برای خدا باشد و نه هیچ چیز دیگر - به علاوه ذکر، احیای فطرتی است که زنده بگورش کرده ایم. او خود جواب همۀ این پرسش ها را می دهد که:

مرغ باغ ملکوتم نیم از عالم خاک *** چند روزی قفسی ساخته اند از بدنم

من ملک بودم و فردوس برین جایم بود *** آدم آورد در این دیر خراب آبادم

أ) رانده شدن از درگاه لطف الهی و خدمت بندگی او به واسطه اعمال ننگین خودم؛

ب) کوچک شمردن حق خدا؛ مانند استخفاف به ،نماز، حجاب، خمس و ....

ت) روی برگرداندن از خدا که عبارت است از نادیده گرفتن رضا و نارضایتی او در تصمیمات خودم؛

ث) دروغ گویی در رابطه خودم با خدا قول دروغ به خدا دادن، توبه دروغ و ...؛

ج) ناشکری و ناسپاسی قلبی، زبانی و عملی؛

ح) عدم حضور در مجالس علما که مهمترین مجالس یاد خدا هستند؛

خ) انس با غافلان و اهل خدا فراموشی؛

د) انس با مجالس بطالين و اهل لهو و لعب؛

ذ) نفرت و ابای خدا از شنیدن صدای من؛

ر) جرم و جریره خودم؛

ز) کم حیایی در محضر خداوند؛

روشن است که مراقبت از همین یازده عامل، می تواند عوامل قطع حال معنوی حاصل از اعتکاف، زیارت مقبول، نماز با حضور قلب توسل با توجه و اشک را برطرف سازد.

مرجوم علامه مجلسی در بحارالانوار به نقل از جامع الاخبار نقل می کند: مِنْ سِرِّ آلِ مُحَمَّدٍ ص فِي الصَّلَاةَ عَلَى النَّبِيِّ وَ آلِهِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فِي الْأَوَّلِينَ وَ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فِي الْآخِرِينَ وَ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ في الْمَلَا الْأَعْلَى وَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فِى الْمُرْسَلِينَ اللَّهُمَّ أَعْطِ مُحَمَّداً الوَسِيلَةَ وَالشَّرَفَ وَ الْفَضِيلَةَ وَ الدَّرَجَةَ الْكَبِيرَةَ اللَّهُمَّ إِنِّي آمَنْتُ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ لَمْ أَرَهُ فَلَا تَحْرِمْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ رُؤْيَتَهُ وَ ارْزُقْنِي صُحْبَتَهُ وَ تَوَفَّنِي عَلَى مِلَّتِهِ وَاسْقِنِي مِنْ حَوْضِهِ مَشْرَبَاً رَوِيَا سَائِعَاً هَنِيئًا لَا أَظْمَا بَعْدَهُ أَبَداً إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ اللَّهُمَّ كَمَا آمَنْتُ بِمُحَمَّدٍ وَ لَمْ أَرَهُ فَعَرِّفْنِي فِي الْجِنَانِ وَجْهَهُ اللَّهُمَّ بَلِّغْ رُوحَ مُحَمَّدٍ عَنِّى تَحِيَّةٌ كَثِيرَةً وَ سَلَامًا فَإِنَّ مَنْ صَلَّى عَلَى النَّبِيَّ بِهَذِهِ الصَّلَوَاتِ هُدِمَتْ ذُنُوبُهُ وَ غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَ دَامَ سُرُورُهُ وَاسْتَجِيبَ دُعَاؤُهُ وَ أَعْطِيَ أَمَلَهُ وَ بُسِطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ وَ أَعِينَ عَلَى عَدُوِّهِ وَ هُيِّئَ لَهُ سَبَبُ أَنْوَاعِ يُجْعَلُ مِنْ رُفَقَاءِ نَبِيِّهِ بَيْنَ يَدَيْهِ فِي الْجِنَانِ الْأَعْلَى يَقُولُهُنَّ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ غُدْوَةً وَ ثَلَاثًا عَشِيَّةَ.

آثار و نتایج:

هشدارها و ملاحظات:

منابع مفید:

پیوست 4: نمونه برگ شناسایی و سازماندهی خادمین

تصویر

تصویر

پیوست 5: نمونه برگ ثبت نام معتکفین

تصویر

تصویر

تصویر

پیوست (6): نمونه برگ توانمندی ها و علاقمندی های معتکفین

تصویر