پژوهش و تحقیقی نو در سیره نبی اعظم صلى الله علیه و آله

مشخصات کتاب

عنوان و نام پديدآور : پژوهش و تحقیقی نو در سیره نبی اعظم صلى الله علیه و آله/زیر نظر حسین ابراهیمی

مشخصات نشر : انتشارات ثقلین (مرکز رسیدگی به امور مساجد )،1386

مشخصات ظاهری : 1034ص.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرست نویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : 9719624

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

ابراهیمی، حسین، 1324 .

پژوهش و تحقیقی نو در سیره نبی اعظم صلى الله علیه و آله / زیر نظر حسین ابراهیمی؛ ویراستار محمد اسماعیل انصاری؛ [ برای ] مرکز رسیدگی به امور مساجد.

قم: ثقلین، 1386 .

1034 ص : - انتشارات ثقلين؛ 40)

ISBN 964 - 9960 - 06-6

فهرست نویسی بر اساس اطلاعات فیپا

کتابنامه: ص. 1033 - 1034 ؛ هم چنین به صورت زیرنویس

4 پ 2 الف / 22/9 BP 93 / 297

پژوهش و تحقیقی نو در سیره نبی اعظم صلى الله علیه و آله

ناشر: انتشارات ثقلین

زیر نظر: حجه الاسلام والمسلمین حسین ابراهیمی

ویراستار: حجه الاسلام محمد اسماعیل انصاری

حروفچینی و ناظر چاپ: عباس رحیمی

لیتوگرافی و چاپ: نینوا

قطع: رحلی - 1034 صفحه

تیراژ: چاپ اول - 3000 نسخه

تاریخ: خردادماه 1386

نشانی :

مرکز انتشارات ثقلین : قم - خیابان انقلاب - چهارراه سجادیه - کوچه شماره 33 - پلاک 13

تلفن 7734467 - دورنویس 7732864

دفتر مرکزی مؤسسه فرهنگی ثقلین: تهران - تهرانپارس - بين فلکه دوم و سوم

خیابان 182 غربی - پلاک 6

تلفن 77702312 - دورنویس 77881452

شماره شابک 6 - 06 - 9960 - 964 کلیه حقوق برای ناشر محفوظ است

36

فهرست مطالب

مقدمه ناشر 23

پیشگفتار 25

بخش اول

فصل اول: دوره نوجوانی و جوانی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

پیشگفتار 33

فصل اول: کلیات 34

1 - مفهوم نوجوان و جوان 34

2 - حساس بودن دوره نوجوانی 35

3 - محیط زندگی و پرورش پیامبر صلی الله علیه و آله در نوجوانی و جوانی 36

4 - دوستان و هم نشینان پیامبر صلی الله علیه و آله در دوره جوانی

43

فصل دوم: محمد جوان در سایه سار تربیت الهی 46

1 - بعد تربیتی 46

2 - کرامت ها 50

فصل سوم: رفتار اجتماعی پیامبر صلی الله علیه و آله در جوانی 53

1 - نخستین مسافرت به شام 53

2 - دومین سفر تجارتی به سوی شام 55

3 - چوپانی 56

4 - نبرد فجار 58

5 - حضور در پیمان جوانمردان 59

6 - مشارکت در امور اجتماعی 60

فصل چهارم: اخلاق اجتماعی پیامبر صلى الله علیه و آله 61

1 - عفت و پاک دامنی 61

2 - صداقت و پایبندی به عهد 62

3 - امانت داری 63

4 - مبارزه با سنت های غلط اجتماعی 63

فصل پنجم: جایگاه اجتماعی محمد صلى الله علیه و آله در جوانی 65

1 - داوری خردمندانه 67

2 - اعتراف دشمنان 68

3 - روایت دوستان 69

فصل ششم: رهیافتی بر سیره عبادی و مذهبی پیامبر صلی الله علیه و آله در جوانی 70

1 - یاد خداوند در هنگام صرف غذا 70

2 - توكل 71

3 - دین پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از بعثت 72

4 - عبادت و نیایش 74

فصل هفتم: ازدواج پیامبر صلى الله علیه و آله 77

1 - ازدواج با خدیجه 77

2 - ازدواج های دیگر پیامبر صلى الله علیه و آله 81

3 - علل ازدواج های متعدد پیامبر صلى الله علیه و آله 83

منابع ... 87

فصل دوم: ویژگی های شخصی و فردی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

مقدمه 93

واژه شناسی 93

اوصاف پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله 94

مهر نبوت 95

خُلق عظيم 95

رحمت برای جهانیان 96

اسوه حسنه 98

تبلور تواضع 99

الف - تواضع در خانه 99

ب - تواضع در اجتماع 99

مظهر شجاعت 100

تجلی مهر 100

نماد گذشت و جوانمردی 101

اسم پیامبر قرین اسم خدا 102

بالاترین القاب برای پیامبر 103

تبار پیامبر صلی الله علیه و آله 104

تبارهای مشهور 106

دلیل های شهرت 106

ایمان تبار پیامبر صلی الله علیه و آله 107

الف - اجداد پاک پدری 107

ب - اجداد پاک مادری 109

جنین با برکت 110

میلاد هدایت 111

وقایع هنگام ولادت 111

برکت در دوران شیرخوارگی 113

کودکی نمونه 114

شق الصدر پندار یا واقعیت؟ 115

الف - دیدگاه اهل سنت 115

نقد و بررسی 117

ب - دیگاه عالمان شیعه 119

الف - طبرسی 119

ب - علامه طباطبائی 120

ج - علامه مجلسی 121

د - سید هاشم حسنی 121

نقد و بررسی 121

فهرست منابع 123

فصل سوم: ویژگی های ظاهری پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

مقدمه 127

سیمای ظاهری پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله 128

آراستگی ظاهری پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله 131

1 - آراستن سر و صورت 131

2 - لباس و پوشش 136

3 - نظافت و پاکی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله 143

الف - بهداشت بدن 144

بهداشت محیط 147

نتیجه 148

فهرست منابع 151

فصل چهارم: وحی و پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

مقدمه 155

واژه شناسی 156

وحی در لغت 156

وحی در اصطلاح 156

تفاوت وحی با الهام و وسوسه 157

اقسام وحی در قرآن 159

1 - درک غریزی 159

2 - ایجاد سنت ها و نظام ها 160

3 - اشاره 160

4 - الهام روحانی به انسان 161

5 - الهام روحانی به ملائکه 162

6 - وسوسه های شیطانی 162

7 - رسالت و نبوت 163

8 - وحی به معنای خبر 163

آغاز وحی 165

الف - رؤیای صادق 166

ب - نخستین وحی 167

داستان ورقة بن نوفل 167

بی اساسی این پندار 168

فترت و انقطاع وحی افسانه یا واقعیت؟ 169

افسانه بودن انقطاع وحی 170

حالات وحى 171

افسانه غرانیق 171

نقد این افسانه 173

انواع وحی نبوی 174

ویژگی های وحی نبوی 176

عصمت پیامبران در مرحله دریافت 179

عصمت پیامبران در حفظ یافته ها 179

عصمت پیامبر در مرحله ابلاغ 180

وحی در نگرش بشری 190

وحی در الهیات غرب 190

وحی و تجربه دینی 191

الف - واژه شناسی تجربه دینی 192

الف - تجربه و تحول معنای آن 192

ب - دینی بودن 194

ویژگی های تجربه دینی 195

عوامل پیدایش تجربه دینی 195

نقد و نظر 197

نارسایی تطبیق تجربه دینی بر وحی 198

وحی نتیجه بروز شخصیت درونی 201

بررسی دیدگاه فرید و جدی 204

ب - وحی در فلسفه و الهیات اسلامی 206

1 - وحی، نتیجه «عقل فعال» 206

نارسایی این نظریه 208

نقد و ارزیابی دیدگاه صدرالدین 210

2 - وحی نتیجه نبوغ 211

بررسی نظریه نبوغ 212

3 - وحی، کشف و شهود عرفانی 215

نقد و بررسی 216

4 - وحی در آیینه وحی 217

نتیجه 222

فهرست منابع ... 225

فصل پنجم: علم غیب

مقدمه 231

معنای غیب 231

اقسام علم غيب 232

امكان علم غیب برای غیر خدا 234

چند مصداق از علم غیب رسول اعظم صلى الله عليه و آله 239

منابع 243

فصل ششم: معراج رسول اعظم صلى الله عليه و آله

مقدمه 247

واژه شناسی معراج 248

معراج در بیان قرآن کریم 249

معراج در روایات 252

زمان وقوع معراج 254

کیفیت معراج 255

اهداف معراج 258

تعداد معراج 259

نتیجه گیری 260

منابع 261

فصل هفتم: معجزات پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

چکیده 265

چیستی معجزه 265

شاخصه های معجزه 266

تفاوت های معجزه با سحر (جادو) 270

فلسفه تنوع معجزات پیامبران 270

معجزات پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله 271

قرآن معجزه جاوید 272

ویژگی های معجزه قرآنی 272

دلایل اعجاز قرآن 273

ابعاد اعجاز قرآن 276

سایر معجزات پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله 280

معجزه شق القمر (شکافته شدن ماه) 280

منابع و مأخذ 283

فصل هشتم: عصمت پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

چکیده 287

مقدمه 287

فصل اول: چیستی شناسی عصمت 288

تفاوت عصمت با ملکه عدالت 289

ماهیت و حقیقت عصمت 289

سنخیت عصمت 290

فصل دوم: منشأ شناسی عصمت 292

فرضیه ها 292

فصل سوم: عصمت پیامبران علیهم السلام 294

1 - ضرورت عصمت پیامبران علیهم السلام 294

2 - مراحل عصمت پیامبران علیهم السلام 297

3 - تفاوت در درجات همسانی در عصمت 297

4 - عصمت پیامبران در کارهای عادی 298

5 - انحصاری بودن مقام عصمت 300

6 - عصمت غیر پیامبران و امامان 300

7 - تفاوت عصمت پیامبران با فرشتگان 301

فصل چهارم: عصمت پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله 302

عصمت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله قبل از بعثت 303

فصل پنجم: شبهات مسئله عصمت 305

1 - شبه جبر 305

فرضیه ها و دیدگاه ها 307

نقد و بررسی 308

نقد و بررسی 309

دیدگاه متکلمان شیعه 310

دیدگاه قرآن 312

نتیجه 313

2 - شبهه تضاد عصمت با طبیعت مختار انسان 315

3 - شبهه عدم فضیلت و استحقاق 320

4 - شبهه تقیه 321

5 - شبهه استغفار 322

فصل نهم: خاتمیت پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

مفهوم شناسی 329

خاتمیت در لغت 329

خاتمیت در اصطلاح 330

سیمای خاتمیت در کتاب های پیشین 332

خاتمیت پیامبر اسلام و بشارت پیامبران پیشین 332

بشارت های عهدین عتیق و جدید 334

نویدهای تورات 334

بشارت های انجیل 336

1 . انجيل يوحنا 336

خاتمیت از منظر قرآن و احادیث 340

الف: قرآن و تفاسیر 340

آیه اول 340

آیه دوم 342

آيه سوم 343

آیه چهارم 344

آیه پنجم 344

آیه ششم 344

مهیمن بودن قرآن 347

ب: خاتمیت از منظر روایات و احادیث 348

1 . حدیث منزلت 348

2 . حديث تمثيل 349

خاتمیت در نهج البلاغه 350

حکمت و راز خاتمیت 351

علل تجدید نبوت ها و حکمت خاتمیت 351

وحدت ادیان و جامعیت اسلام 359

اختلاف شرایعت ها 360

حکمت خاتمیت و استمرار امامت 362

منصوب بودن امام 364

دلیل قرآنی برای لزوم تعيين امام معصوم 365

دلیل روایی 267

اعتبار سندی 267

اعتبار دلالی 268

شواهد و قراین 269

شئون امام 371

1 . امامت و مرجعیت دینی 371

2 . زعامت و رهبری امت اسلامی 371

. قضاوت و حاکمیت عدالت 372

نتیجه 373

پرسش 375

خاتمیت و دین ثابت و دنیای متغیر 376

طرح مسئله ثابت و متغیر از چند منظر 376

1 . سکولاریست ها 376

علامه طباطبائی 378

چگونگی پاسخ دین ثابت به نیازهای دنیای متغیر و متجدد 379

راه حل اول 379

نقد راه حل اول 383

وجه نیاز انسان به دین 383

راه حل دوم 385

دیدگاه علامه طباطبائی 385

مقررات قابل تغییر در اسلام 387

مطهری و مسئله دین ثابت و نیازهای متغیر 389

شهید صدر و مسئله دین ثابت و نیازهای متغیر 392

ساز و کارهای دین برای توانایی اداره ی دنیای متغیر 393

جامعیت و فرازمانی و فرامکانی 394

دلایل نقلی 394

دلیل عقلی بر جامعیت 396

اعتبار و حجیت عقل در کنار وحی 397

مشروعیت اصل اجتهاد 397

اجتهاد از نگاه اهل سنت و گرایش های متضاد در مورد عقل 397

پیدایش گرایش های افراطی 400

نظریه تصویب 401

پیدایش گرایش تفریطی 402

پایداری امامان علیهم السلام در برابر گرایش های افراطی و تفریطی 402

اجتهاد به مفهوم شیعه 404

استمرار ولایت و اختیارات حاکم اسلامی 408

کتابنامه 411

بخش دوم

فصل اول: حقوق

گفتار اول: حقوق بشر از دیدگاه پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

چکیده 417

مقدمه 418

اوضاع آشفته بشر در آستانه بعثت 419

1 - قرآن کریم 419

2 - نهج البلاغه 422

انسان در نگاه پیامبر صلی الله علیه و آله 422

حقوق اساسی و بنیادین بشر در نگاه پیامبر صلى الله علیه و آله 426

1 - حق حيات واحکام مترتب بر آن 426

1 - 1 . حرمت قتل نفس 427

2 - 1 . ممنوعیت خودکشی 428

3 - 1 . تشریع قصاص 428

2 . حق کرامت 430

1 - 2 . کرامت ذاتی 430

2 - 2 . کرامت اکتسابی 431

3 - حق برابری 431

1 - 3 . برابری در اصل انسانیت 432

2 - 3 . برابری در بهره گیری از طبیعت 433

3 - 3 . برابری در حقوق و تکالیف 434

4 - 3 . برابری در اجرای قانون 435

4 - حق آزادی 438

1 - 4. مفهوم آزادی 438

4-1-1. آزادی تکوینی 438

2 - 1 - 4. آزادی تشریعی 439

2 - 4 . عوامل تحدید کننده آزادی 439

4-2-1 . حق خداوند 440

2 - 2 - 4 . حقوق دیگران 440

3- 2 - 4 . کرامت انسانی 441

1 - 5 . آزادی تن 441

2 - 5 . آزادی عقیده 442

3 - 5 . آزادی اندیشه و بیان 445

نتیجه گیری 448

گفتار دوم: پیامبر اعظم صلى الله عليه وآله و حقوق بشر دوستانه

مقدمه 451

مبحث 1 - تعریف و پیشینه موضوع 452

الف - تعريف حقوق بشر دوستانه 452

ب - پیشینه تاریخی حقوق بشر دوستانه 453

مبحث 2 - حقوق بشر دوستانه در اسناد بین المللی 455

الف - سیر تدوین حقوق بشر دوستانه بین المللی 455

ب - محتوی و اصول حقوق بشر دوستانه بین المللی 456

1 - اصل تمايز 456

2 - اصل تناسب 457

3 - اصل احترام به اسیران 457

4 - اصل تحدید در تسلیحات 458

مبحث 3 - نقش بنیادی پیامبر صلی الله علیه و آله در گسترش حقوق بشردوستانه 459

الف - اقدامات غیر مجاز در جنگ 461

1 - تجاوز از اهداف مشروع 461

2 - انتقام جویی 463

3 - تحریم و محاصره اقتصادی

4 - رفتار ناروا با مجروحان و کشتگان 465

5 - تخریب محیط زیست 466

ب - آداب رفتار با اقشار آسیب پذیر در جنگ 467

1 - زنان و کودکان 467

2 - سال مندان 468

3 - بیماران و معلولان 468

ج - طرز رفتار با اسیران جنگ 469

1 - منع شکنجه اسیران 470

2 - پوشاندن و اطعام اسیران 471

3 - عدم جواز وا داشتن اسیر به افشای اسرار 473

4- آزاد کردن اسیر از روی عطوفت و رأفت 474

نتیجه 475

گفتار سوم: پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله و حق آزادی بیان

مقدمه 477

فصل نخست: تعریف و پیشینه 478

1 - تعریف آزادی بیان 478

2 - پیشینه تاریخی آزادی بیان 478

فصل دوم: آزادی بیان در اسناد بین المللی حقوق بشر 479

1 - اعلامیه جهانی حقوق بشر 479

2 - میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی 480

فصل سوم: پیامبر اعظم و حق آزادی بیان 481

1 - آزادی اندیشه و عقیده 481

2 - دعوت به مناظره و استدلال 483

3 - سفارش به نصیحت 484

4 - ترغیب به بهترین گزینه 485

5 - اصل مشورت 485

6 - وجوب امر به معروف و نهی از منکر 487

7 - لزوم بیان حقایق 488

8 - پذیرش اجتهاد 489

9 - ضرورت کسب دانش 490

فصل چهارم: حدود آزادی بیان 493

1 - توهین به مقدسات 494

2 - اهانت به دیگران 495

3 - ترویج فساد و فحشا 496

نتیجه 496

گفتار چهارم: پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله طلایه دار دفاع از حقوق زنان

مقدمه 499

فصل نخست تبیین وضعیت زنان قبل از اسلام 500

یک. وضعیت زنان نزد ملل و ادیان 500

دو . زنان در عصر جاهلیت 501

فصل دوم: تحولات حقوق زنان در عصر رسالت 503

یک . حقوق بشری زنان 503

دو . حقوق عمومی زنان 505

سه . حقوق خصوصی زنان 508

الف . نكاح 508

1 - زواج البعوله (ازدواج زن و شوهری) 508

2 - نکاح ضيزن (ازدواج با زن پدر) 509

3 - نکاح بدل 510

4 - نکاح شغار 510

5 - نکاح استبضاع 510

6 - نكاح صواحبات الرايات (صاحبان پرچم) 510

7 - نکاح موقت 511

ب . طلاق 511

1 . ظهار 512

ج . ارث 513

د . وصيت 514

فصل سوم: مبانی نظری دفاع از حقوق زنان در اسلام 515

یک . مبانی دفاع از حقوق زنان در اسلام 515

1 - پاسداشت مقام و شخصیت انسانی زن 516

2 - عدالت 517

3 - اخلاق 518

دو . تحلیل و تفسیر 520

1 - تجدد گرایان 521

2 - سنت گرایان 523

3 - تمدن گرایان 524

فصل دوم: پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و تعلیم و تربیت

مقدمه 529

فصل اول: کلیات 529

2 . مفهوم شناسی 530

3 . شخصیت علمی و تربیتی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله 533

فصل دوم: مبانی تعلیم و تربیت نبوی 545

1 - فطرت انسانی 546

2 - توحید 549

3 - هدف مندی جهان و انسان 551

4 - جاودانگی انسان 553

فصل سوم: اهداف تعلیم و تربیت نبوی 556

1 - مبارزه با جهل و بی سوادی 556

2 - نشر معارف الهی 558

3 - تزکیه نفوس 560

4 - برقراری قسط و عدل در جامعه 562

5 - تقرب به خدا 564

فصل چهارم: اصول تعلیم و تربیت نبوی 566

1 - اصل هماهنگی تربیت و فطرت انسانی 567

2 - اصل توحید محوری 569

اصل آخرت گرایی 570

4 - اصل کرامت انسانی 572

5- اصل عدالت محوری 574

6 - اصل توجه به تفاوت های فردی 575

فصل پنجم: روش های تعلیم و تربیت پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله 577

الف) روش های شناختی 577

ب) روش های عاطفی 591

ج) روش های رفتاری 597

فصل ششم: کاربرد روش های تربیتی پیامبر در عصر حاضر 607

الف) ضرورت اجرای دستورهای اسلام در عصر حاضر 608

ب) دوره های تربیت 610

حاصل سخن 617

منابع و مآخذ 619

فصل سوم: آموزه های اقتصادی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

فصل اول: کلیات 623

مقدمه 623

معنا و تعریف اقتصاد 623

اقتصاد در اصطلاح 625

هدف اقتصاد 625

مكتب اقتصادی و علم اقتصاد 626

نظام اقتصادی 626

اسلام و علم اقتصاد 627

جایگاه اقتصاد در نظام اسلامی 628

اصول موضوعه حاکم بر اقتصاد اسلامی 629

تعریف 630

کاربردها 630

فصل دوم: اقتصاد، معاملات و اطلس اقتصادی جزیره العرب مقارن ظهور اسلام تا هجرت 630

مقدمه 630

3- 1 . روی کرد جدید به انسان و جهان 635

3 - 2 . دستورهای حیات بخش 636

3- 2 - 1 . خدا پرستی محور سعات مندی 636

3- 2 - 2 . پایبندی به تعهدها 637

3 - 2 - 3 . دادگری و دادگستری و آزادی 638

فصل سوم: حیات اقتصادی اسلام پس از هجرت 643

مقدمه 643

1 . اشتغال و درآمد 644

2 . منابع تولید 644

6 - 1 . کارآفرینی و اشتغال 647

6 - 2 . تحریم نابودسازی منابع 649

3-6. تحریم اسراف 649

اسراف و تبذیر در آیینه کتاب و سنت 650

6 - 4 . تحریم ضرر و اضرار 655

6 - 5 . مبارزه با حرام خواری 655

6 - 6 . جلوگیری از آسیب نظام اجتماعی 656

6 - 7 . مبارزه با بیکای و تشویق به کار و کوشش در اسلام 656

7 - 1 . در آمدهای بیت المال 660

7 - 1 - 1 . زکات 660

7 - 1 - 2 . انواع زکات 661

الف - زکات مسكوكات (نقدين) 661

نصاب های درهم (نقره) 661

نصاب های دینار 662

ب - زكات محصولات 662

ب - 1 . زکات در محصولات دامی (گاو، گوسفند، شتر) 662

توضیح زکات دامی 662

زکات فطره 663

ب - 2 . زکات محصولات کشاورزی 663

9 . خمس 664

منابع تأمين خمس 665

10 . جزيه 665

11 . درآمدهای دیگر (صدقات، نذورات و ...) 666

سفارش های خیرخواهانه به انفاق 666

فصل چهارم: مخارج بیت المال و سیاست های اقتصادی 674

مقدمه 674

1 . هزینه های امنیتی 675

2 . هزینه های فرهنگی و تبلیغاتی 676

3 . هزینه های رفاهی 676

سیاست های اقتصادی 678

1 . سیاست های مالی 678

2 - 2 . عوامل مؤثر بازار صدر اسلام 680

2 - 2 - 1 . حرمت ربا 680

2 - 2 - 2 . نفی معاملات کالی به کالی 681

2 - 2 - 3 . تحریم زراندوزی (کنز) 681

فصل پنجم: نظریه مصرف کننده و تولید کننده 681

تحلیل اقتصاد صدر اسلام به کمک قالب ها و ابزارهای نوین 681

الف - نظریه مصرف کننده 681

آزمون تجربی 683

2 - 1 . جاذبه میان انسان و کالاها و خدمات 684

2 - 2 . رضایت پروردگار 684

2 - 3 . بیشینه سازی مطلوبیت 684

3 . تحلیل رفتار مصرف کننده عصر نبوی در قالب تئوری مصرف 686

5 - 4 . خمس 689

6 - 1 . نهی از معاملات کالی به کالی 690

6 - 2 . حرمت زراندوزی (کنز) 690

6 - 3 . تحریم ربا 690

7 راه کارهای پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله برای پیش برد اقتصاد 691

خلاصه و جمع بندی 692

ب - نظریه تولید کننده 692

1 . قانون نزولی بودن تولید نهایی 693

2 . منحنی های هم مقدار 694

تعریف «هم مقدار» 694

توضیحات 694

تحلیل فرایند اسراف و اضرار و اتلاف در قالب مدل فوق 696

منحنی های هزینه های کل، متوسط و نهایی تولید 697

نكته 699

تابع عرضه بنگاه 699

تقاضای بنگاه ها برای متغیرهای (نهاده ها) تولید 699

فصل ششم: نظریه تعادل عمومی (مبادله) 701

مقدمه 701

معرفی و توضیح چند اصطلاح 702

2 . منحنی قرار داد 705

3 . منحنی امکانات 705

تعريف 705

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و کارآمدسازی مبادله 706

1 . مبادله و اسراف 706

یک نمونه عینی 707

2 - 1 . مبادله و اسراف 708

2 - 2 . مبادله و احتكار 708

2 - 3 . مبادله در غیاب ربا 709

2 - 4 . مبادله و ردّ تلقی رکبان 709

توزیع درآمد و سهم نسبی عوامل 709

فهرست منابع 711

فصل چهارم: مدیریت اسلامی بر اساس سیره مدیریتی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

مقدمه 715

تعریف واژه ها و اصطلاحات 716

اصل اول: برنامه ریزی 717

اهمیت و ضرورت برنامه ریزی 717

تعریف برنامه ریزی 717

هدفهای برنامه ریزی 718

انواع برنامه ریزی 718

برنامه ریزی راهبردی در قرآن 718

برنامه ریزی راهبردی در سیره مدیریتی پیامبر صلی الله علیه و آله 719

برنامه راهبردی و عناصر آن 720

مقایسه مدیریت اسلامی با مدیریت غربی در برنامه ریزی 721

اصل دوم: ایمان گرایی و خدامحوری 722

رویکرد مدیریتی اصل ایمان گرایی و خدامحوری 723

الگوهای اصل ایمان گرایی و خدامحوری در سیره مدیریتی نبوی صلی الله علیه و آله 724

اصل سوم: سازماندهی 726

تعریف سازماندهی 726

الگوهای سازماندهی در مدیریت اسلامی 727

الگوهای اصل سازماندهی در مدیریت نبوی صلی الله عليه وآله و علوى عليه السلام 728

اصل چهارم: وحدت و هماهنگی 730

مبانی و ادله اصل وحدت و هماهنگی در مدیریت اسلامی 730

رویکرد مدیریتی اصل وحدت و هماهنگی 733

الگوهای اصل وحدت و هماهنگی 733

اصل پنجم: قانون محوری 736

الگوهای اصل قانون محوری 736

اصل ششم: وحدت فرماندهی 741

مبانی و ادله اصل وحدت فرماندهی در مدیریت اسلامی 741

الگوهای اصل وحدت فرماندهی 743

اصل هفتم: سلسله مراتب فرماندهی 744

الگوهای سلسله مراتب فرماندهی 745

اصل هشتم: تفویض اختیار و مسئولیت 746

مبانی و ادله اصل تفویض اختیار و مسئولیت در مدیریت اسلامی 746

الگوهای اصل تفویض اختیار و مسئولیت 748

اصل نهم: شرح وظایف و مسئولیت ها 751

شرح وظایف و مسئولیت ها در مدیریت اسلامی 751

الگوهای اصل شرح وظایف و مسئولیت ها 753

اصل دهم: صلاحیت و شایستگی 755

اصل صلاحیت و شایستگی در مدیریت اسلامی 755

الگوهای اصل صلاحیت و شایستگی 759

اصل یازدهم: آموزش و پرورش مستمر 763

تعریف اصل آموزش و اهداف آن 764

اهمیت آموزش و پرورش در دنیای سازمان ها و مدیریت 765

ادله اصل آموزش و پرورش در مدیریت اسلامی 765

الگوهای اصل آموزش و پرورش در سیره مدیریتی پیامبر صلی الله علیه و آله 767

نتیجه 773

فهرست منابع 775

فصل پنجم پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سیاست

مقدمه 781

پیوند پرستش بت با نظام سیاسی مکه 783

ساختار اقتصادی ایلاف 785

مبارزه با حکومت اشرافی (آریستوکراسی) مکه 786

بخش اول: استراتژی دعوت 788

فصل اول: استراتژی دعوت مکه محدود (تاکتیک مبارزه پنهانی) 788

مدت مبارزه محدود 789

فصل دوم: استراتژی دعوت گسترده 790

تفاوت تاکتیک های مبارزه اشکار و مبارزه پنهان 791

فصل سوم: استراتژی هجرت به حبشه 794

پیامدهای سیاسی هجرت به حبشه 794

محاصره اقتصادی 794

فصل چهارم: استراتژی کشاندن مبارزه به خارج از مکه 796

هجرت به طائف 797

بازگشت به مکه 797

استمداد رسول خدا صلى الله علیه و آله از دیگر قبائل عرب 798

فصل پنجم: سلاح های مبارزه پیامبر صلی الله علیه و آله 800

بخش دوم: پیامبر و مدینه 807

فصل اول: گزینش مدینه 807

تحلیل جامعه شناختی گزینش مدینه 810

فصل دوم: آغاز نفوذ اسلام در مدینه 812

فصل سوم: تصمیم به هجرت 814

هجرت رسول خدا صلى الله عليه و آله 814

بخش سوم: سیره رسول خدادر دولت سازی 816

فصل اول: مراحل دولت سازی 816

فصل دوم: ساختار دولت - امت 818

ساختار انسانی دولت - امت 818

فصل سوم: سیره رسول خدا صلى الله علیه و آله در مشروعیت سازی سیاسی دولت 835

اقسام بیعت از جهت اهداف و محتوا 837

اقسام بیعت بلحاظ ضیق و گستردگی 838

اقسام بیعت بلحاظ مراتب 838

بررسی تطبیقی بیعت و دموکراسی در مشروعیت حکومت 839

پیامدهای قانون اساسی 846

بخش چهارم: سیره دفاعی پیامبر 847

فصل اول: غزوات پیامبر 850

جنگ بدر 850

آرایش سپاه اسلام در بدر 850

دکترین نظامی پیامبر در جنگ صحرایی بدر 852

جنگ احد 854

آرایش نظامی سپاه پیامبر در احد 854

شکست نابهنگام 855

تجلی نبوغ نظامی رسول خدا صلى الله عليه و آله 856

جنگ احزاب (ائتلاف مشركان و یهود) 857

شورای نظامی و اولین خندق در عربستان 857

استراتژی حفر خندق 858

ورود سپاه دشمن به وادی عقیق 858

جنگ اطلاعات و اسم رمز در خندق 859

آغاز جنگ 859

استراتژی اطلاعاتی پیامبر برای متلاشی نمودن احزاب 859

آثار پیروزی در سپاه اسلام 860

گزارش مأموران اطلاعاتی 860

پیامبر و غائله یهود 860

استراتژی نظامی پیامبر بر علیه یهود 861

غزوه خیبر 862

فتح حصارهای مکه و طایف 863

کسب اطلاعات نظامی 864

حرکت به سوی حنین 864

هجوم ناگهانی هوازن و فرار مسلمانان 864

ابتکار نظامی رسول خدا در دره حنین 864

خلاصه و نتیجه گیری 865

فصل دوم: سازمان ارتش اسلام 868

بسیج کننده نیروها 868

پرچم دار 869

آرایش نظامی 869

فرماندهی تیراندازان 869

بدل 869

مسئول رژه 870

لوجستیک (پشتیبانی) 870

رکاب دار 870

سلاح دار 871

راه بلد (مسهل طريق) 871

گارد حفاظت 872

دیده بان 872

اطلاعات و حفظ اطلاعات نظامی 872

اسم رمز 873

عملیات ویژه 873

به کارگیری زنان 874

تبلیغات عمومی و جنگ روانی 875

امور امنیتی 876

فصل سوم: دیپلماسی و مسالمت جویی پیامبر 878

دیپلماسی برای رفع تشنج 878

الگوی مذاکره پیامبر با یهودیان یثرب 878

بخش پنجم: نهاد جانشینی 888

مطلوبیت جانشینی حضرت علی علیه السلام 889

فصل ششم: سیره اخلاقی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

بخش اول:

1 - مفهوم شناسی 897

2 - کار کردهای روش الگویی 901

3 - جایگاه سنت و سیره نبوی در تدوین ساختار تربیت اخلاقی 902

4 - سیره رسول اعظم صلى الله عليه و آله منطق عملی جامعه دینی و شیوه سلوک مسلمانان 903

بخش دوم: تبیین برخی از مهمترین موارد سیره اخلاقی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 906

فصل اول: ارزش های اخلاقی 907

1 - توبه 907

2 - زهد 912

3 - محبت 915

4 - اخلاص در عمل 920

5 - شکر 922

6 - توکل 924

تحلیلی درباره ماهیت توکل 925

فصل دوم: ارزش های اخلاقی اجتماعی 927

1 - نقش محیط در شکل گیری شخصیت اخلاقی انسان 927

2 - حوزه اخلاق اجتماعی 937

فهرست منابع: 961

فصل هفتم: تحلیل جامعه شناختی آموزه های اجتماعی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

پیش گفتار 965

در آمد 973

یکم - پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و پدیده های پهن دامنه اجتماعی 976

1 - امت به مثابه واحد فراگیر جهانی 976

2 - پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و فرهنگ به مثابه سازوکار 979

یکم - اصول 981

دوم - فروع 982

3 - امت یا جامعه معنوی و اخلاقی 983

4 - مختصات فرهنگی جامعه مؤمنان از زبان پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله 986

سفارش به انسجام و یکپارچگی 986

دوم - پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و پدیده های میان دامنه اجتماعی 992

1 - پیامبر و نهادهای اجتماعی 992

2 - پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و نظام قشربندی اجتماعی 1004

سوم - پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و پدیده های جاری در سطح زندگی روزمره 1018

گونه های رابطه میان آموزه های پیامبر صلی الله علیه وآله و امور روزمره 1019

آموزه های پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و زندگی روزمره 1020

الف - آموزه های تشویقی 1020

ب - آموزه های تحذیری 1027

جمع بندی 1031

کتابنامه 1033

مقدمه ناشر

پیامبر اعظم حضرت محمد مصطفى صلى الله عليه و آله وسلم، رحمة العالمين ، ⁽¹⁾خانم النبيين ، ⁽²⁾صاحب اخلاق عظیم، ⁽³⁾و آینه تمام نمای فضائل و خوبی ها و اسوه حسنه ای است که قرآن کریم مسلمانان را به پیروی از آن بزرگوار دعوت می نماید: «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ». ⁽⁴⁾او در سرتاسر دوران حیات پربرکت خود، در عرصه های گوناگون زندگی، چگونه زیستن را با رفتار و گفتار خود به بشریت آموخت و در پایان عمر نیز دو میراث گرانسنگ را برای مسلمانان و همه بشریت به ارمغان گذاشت تا انسان تشنه هدایت و فلاح و سعادت، با تمسک به این دو ثقل - که همان عمل به دستورات و آموزه های آنان است - هرگز روی ضلالت را نبیند و راه گمراهی را نپوید .

برهمه علاقه مندان و محققین و پژوهش گرانی که دل در گرو محبت رسول اعظم صلى الله عليه و آله وسلم دارند فرض است تا ابعاد مختلف زندگی آن بزرگوار را بسان تابلویی در منظر و مرای تشنگان کمال و پویندگان راه فلاح قرار دهند. نام گذاری سال 1385 هجری شمسی از سوی مقام معظم رهبری حضرت آیت الله العظمی خامنه ای مدظله العالی» بنام سال پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله وسلم فرصت مغتنمی بود که این فرض بزرگ به انجام برسد. انتشارات ثقلین نیز که نام خود را از حدیث شریف آن بزرگوار اخذ نموده است، همواره می کوشد با انتشار کتاب های

مختلف به وظیفه خود در نشر و اشاعه معارف قرآن و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام عمل نموده و غبار مهجوریت از چهره تابناک ثقل اکبر و ثقل کبیر برگیرد.

به همین منظور در سال 1373 کتاب ارزشمند یادنامه محمد رسول الله صلى الله علیه و آله وسلم» را منتشر و در سال 1382 تجدید چاپ نمود و امسال نیز افتخار دارد که مجموعه حاضر را که نتیجه تلاش و تحقیق جمعی از فضلا و محققین ارجمند است، منتشر نماید.

امید است که سعی و تلاش همه، مقبول درگاه حضرت احدیت واقع شده و تحفه ای کوچک به پیشگاه با عظمت پیامبر اعظم حضرت محمد مصطفی صلى الله عليه و آله وسلم باشد. و آخر دعوينا ان الحمد لله رب العالمين.

انتشارات ثقلين

بهار 1386 ه- ش

پیشگفتار

الحمد لله رب العالمين و صلى الله على محمد و آله الطاهرين.

همزمان با پیدایش و شکل گیری اجتماع انسانی مسائل، گرفتاری ها و مشکلات همه جانبه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، آدمیان را در همیشه تاریخ، احاطه کرده و بلا انقطاع گریبان گیر جوامع انسانی بوده است، بشر امروز، به رغم وجود امکانات امکانات وسیع مادی و درخشش خیر کننده فناوری و فرآورده های صنعتی و یافته های فکری، علمی، تخصصی و فنی، نه تنها احساس آرامش، امنیت و خوشبختی ندارد، که بی شماره دغدغه های جدیدی نیز، به تناسب وسعت یافتن ارتباطات و گسترش وسایل ارتباط جمعی و سیطره پرقدرت و همه جانبه قدرت های سیاسی - نظامی و غول سیری ناپذیر استثمار اقتصادی در سطح جهانی، بر نگرانی ها و دغدغه های پیشین آدمیان، افزوده شده است.

اگر روزگاری انسان در آرزوی پرواز بر فراز ابرها بر بال آهنین، شب و روز تلاش می ورزید تا راهی به سوی تحقق آن بازگشاید و یا غواصی در زیر امواج سهمگین اقیانوس ها را به منظور به دست آوردن منابع زیردریایی، در خیال می پروراند و یا در آرزوی کشف ذخایر زیرزمینی و استخراج آن ها به هر دری می کوبید تا ابزاری بسازد و دفینه های گنجینه زمین را به چنگ آورد و صدها میل و خواسته های رؤیایی از این دست، همه و همه، در اطراف یک نقطه مرکزی دور می زد و آن این که انسان، در عرصه نبرد، با نادانی و جهل، سرانجام، براین دشمن سرسخت آدمی که او را مقهور و مغلوب طبیعت ساخته است فایق آمده و زمینه های ترقی و پیشرفت آدمیان را در حوزه های گوناگون و شئونات مختلف حیات، فراهم کند. این انگیزه موجب می گردید که انسان با تکیه بر نیروی فعال خرد، از نردبان علم و دانش، بالا رفته و بر فراز قله های شامخ تمدن بشری صعود نماید، و با بهره گرفتن از پیشرفته ترین فرآورده های صنعتی و فن آوری های محیر العقول، زندگی را سامان ببخشد. به این منظور که آدمی در وضعیت جدید، کلیه نیازمندی ها و احتیاجات خود را تأمین کرده، به رفاه، آسایش، امنیت و کام جویی از مواهب طبیعی برسد و برای فصلی از فصول تکراری تاریخ هم که شده، سعادت و خوشبختی را به گونه جمعی و نوعی تجربه نماید. غافل از این که با عبور، از موانع و عوامل جبر طبیعت و ایستادن بر چکاد رفیع تمدن ماشینی و عینیت یافتن رؤیاهای شیرینی که در سر می پروراند و به سختی در راه تحقق آن ها در عینیت اجماعی بشری تلاش می ورزید چه بر سر آدمیان خواهد آمد؟!

آیا مخترعان و مکتشفان و دانشمندان بزرگ به هنگام موشکافی ها و مطالعات و تحقیقات خستگی ناپذیر خود، هرگز تصور کرده بودند که پس از کشف «اتم» و زیر و رو شدن ساختار زندگی انسان، در پرتو پیچیده علمی، بر سر مردم «هیروشیما» و «ناکازاکی» چه خواهد آمد و کشف «اتم» یا دیگر فن آوری های صنعتی، به جای عمران و شکوفایی و آبادانی زمین، چگونه موجبات فرسایش طبیعت و آلودگی محیط زیست و نابودی موجودات زنده را فراهم خواهد ساخت؟ به ویژه این که فن آوری جدید برای اولین بار، در جهت اسلحه سازی و پیچیده تر نمودن تجهیزات نظامی و زرادخانه های جنگی به کار رفته و در به خاک و خون کشاندن انسان ها نقش اساسی را ایفا می کند.

غرض، نکوهش خردورزی و تعقل، علم و دانش و مذمت ذات تمدن نیست که تمدن به معنا «آسان سازی زندگی» است و در حد ذات خود یکی از آرمان های انسانی است، بلکه یادآوری مطلب فوق بدان جهت است که آدمی صرفا، گرفتار یک نوع جبر نبوده و نیست، یعنی جبر طبیعت، تا با گشودن زندان «جبر طبیعت» به وسیله مفتاح با کفایت علم به کمال خوشبختی و آرامش رسد. چه آن که بدیهی است، با شکوفایی علوم طبیعی و تجربی و ظهور فناوری معاصر، بی تردید، جبر طبیعی، جای خود را به آزادی انسان از زندان طبیعت سپرده است و بی شک، آدمیان در این بخش از ضرورت های حیات، به بسیاری از رؤیاهای خود دست یافته اند؛ بنابراین، پرسش اساسی این است که پس ریشه گرفتاری ها و اسارت همیشگی انسان در چه عواملی نهفته است که پس از

افشا شدن بسیاری از رازهای طبیعت و تسلط انسان بر پدیده های آن و استخدام نیروهای طبیعی، هنوز که هنوز است از اندوه انسان کاسته نشده است و اضطراب، نگرانی، امراض روحی و جسمی - بعض-ا غير قابل علاج - همچنان عرصه زندگی را بر آدمی تنگ نگهداشته است؟ و در یک کلام مشکل اساسی بشر چیست؟ پاسخ این پرسش را در روند عمومی حرکت فکری جهان، می توان تا حدودی بازشناسایی کرده و به نتایجی راهگشا دست یافت. به این معنا که جهت حرکت فکری جهان معاصر ما به سمت و سویی است که آموزه های تازه ای را جایگزین یافته ها و داده های فکر حاکم بر جهان امروز بسازد. این امر، به اقتضای ماهیت خود، اندیشمندان، متفکران و دانشوران نوآور و مسئول را بر آن داشته است تا آنچه را که در قرن 19 و 20 از مسلمات تلقی می شدند، جسورانه و شجاعانه زیر سئوال جدی ببرند و منطق نوینی را پیش پای انسان معاصر قرار بدهند؛ و از این طریق به تمدن معاصر و در نتیجه روش زندگی، جهت تازه ای ببخشند، که مجال شرح و تفصیل آن در این گفتار نیست.

جوهر اصلی سخن در این باب، طبق اذعان بسیاری از محققان غربی و شرقی نادیده گرفته شدن نیازها و احتیاجات روحی و معنوی انسان در شکل گیری تمدن معاصر است و این که پشتوانه یا به عبارت روشن تر، ستون فقرات این تمدن را فلسفه اصالت ماده و مادی گرایی شکل داده است و این نوع نگرش و دید فلسفی، سنگ بنای زیرین «تمدن» کنونی جهان را پایه ریزی کرده و موجب شده است که ابعاد مختلف هویت آدمی فراموش شود؛ انسان به صورت یک «شیء» در آید، از مقام حقیقی و حقوقی خود فرسنگ ها فاصله بگیرد؛ در حقیقت رتبه و شأن آدمی به گونه دردناکی تنزل نماید که نتیجه قهری و طبیعی این نوع برخورد جفاکارانه به انسان، جز «بی هویت» شدن او چیز دیگری نبوده و خود موجب می گردد که آدمی هم چون ابزار تولیدی در خدمت ماشین صنعت و یا مأمور معذوری در خدمت ماشین جنگ قرار بگیرد.

گرایش عمومی جهانیان به امور معنوی و دینی، پس از یک دوره دین ستیزی و معنویت ستیزی که در یک برهه از تاریخ «مدرنیسم»، به صورت فرهنگ زندگی «مدرن» در آمده بود، پیام های روشن را در بردارد ک-ه موجب می شود اندیشوران و مصلحان بزرگ معاصر، با مواجهه به دغدغه های جدید، به عمق نیازمندی های انسان توجه جدی تری مبذول دارند، شاخص ترین پیام روند حرکت و معنویت گرایی، در جوامع امروزی ب-ه خصوص غربیان - نشانگر این حقیقت است، که در طول دوران حاکمیت بی قید و شرط ماشین و تسلط بلامنازع مدرنیسم بر تمامی شئون حیات آدمی، وجوه اساسی نیازهای معنوی او، نه تنها نادیده گرفته شده که در بسیاری از موارد پایمال گردیده است و بسیار طبیعی است که فطرت اصیل آدمیان که نسبت به تمام واحدهای بشری تعمیم دارد، یک بار دیگر به گونه ای خودجوش و قهری تبارز یافته، موجودیت خود را، در قالب طرح نیازمندی های روحی و معنوی انسان ها به رخ بکشد.

رویکرد مجدد بشر به دیانت، در ذات خود الزامات نوینی را به همراه دارد که به گونه های مختلف و در

وجوه عدیده حیات بشری، تجلی می یابد. برعهده اندیشوران دینی است که ضرورت های عاجل و آجل زمان خود را باز شناخته و پاسخ های مقتضی را در هر فصل از فصول احتیاجات مبرم و حیاتی انسان، از متن اصیل دیانت باز یافته و ارائه دهند. از جمله این الزامات، می توان به «شفاف سازی مفاهیم دینی» اشاره کرد و اساسی ترین نقش دیانت را در زندگی آدمیان که همان وجه هدایت گری در آموزه های مختلف تربیتی، اخلاقی، حقوقی، سیاسی، حکومتی، اجتماعی و غیره است برجسته نموده، در دسترس بشریت تشنه و نیازمند امروز قرار داد، با توجه به رسالت و مسئولیت عالمان مؤمن به تعالیم و هدایت گری دین مبین اسلام، این ضرورت چندین و چند برابر خودنمایی می کند، چه آن که به فرموده پیام آور بزرگوار دین اسلام، «عالمان دین شناس، وارثان پیامبران اند» شرایط مساعد موجود، در زمینه دین باوری حکم می کند که مفاهیم، تعالیم و آموزه های انسان ساز و زندگی بخش دیانت، متناسب با فضای موجود فکری، در جوامع انسانی، یعنی با رویکرد علمی - تخصص-ی ب-ه مسئله و با استفاده از روش های قابل قبول محافل فکری و معرفت شناختی، ارزیابی گردیده، به صورت روشمند و تحقیقی، فراروی انسان معاصر قرار داده شود.

پرواضح است که برجسته نمودن سیمای واقعی و حقیقی پیام آور دین، به عنوان سند اصلی حقانیت دین و به عنوان تجسم عینی مکتب، در عینیت زندگی فردی و اجتماعی آدمیان، پیش از همه در اولویت جدی قرار دارد، چه آن که ایمان و باور اعتقادی به آموزه های یک مکتب، زمانی در اوج استحکام و پایداری خ-ود ق-رار گیرد که نمونه عینی و تحقق یافته آن به روشنایی بدرخشد و جاذبه های نیرومند آن، انسان های تشنه و جویندگان حقیقت را، به سرچشمه زلال هدایت گری آن، جذب نماید.

به مصداق «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ »، ⁽¹⁾بایسته است که دین باوران و دین شناسان عالم و آگاه به مفاهیم دینی، وجوه عدیده الگو بودن رسول اعظم اسلام صلی الله علیه و آله را به روشنایی تبیین نمایند و از سویی دسترسی و الگو قرار دادن پیامبر بزرگوار اسلام، از چه راه هایی ممکن و میسر است؟

کتاب حاضر، به منظور تأمین بخشی از اهداف فوق، تدوین و گردآوری شده و در دسترس علاقه مندان، قرار گرفته است. این اثر، محصول کار و تلاش بی وقفه جمعی از محققان و دین پژوهان است، که به بهانه مبارک «سال رسول اعظم صلى الله علیه و آله» که از سوی مقام معظم رهبری، حضرت آیت الله العظمی خامنه ای «مدظله العالی» در بهار 1385 نام گذاری شده بود، تألیف گردیده است. کتاب در نوع خود، یکی از ارزشمندترین و جامع ترین آثاری است که تاکنون در این باب عرضه شده است. نویسندگان محقق و ژرف کاوی که با حوصله مندی تمام و به ویژه، عشق، ارادت و ایمانی که به شخصیت عظیم پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله داشته اند، در معرفی «سیمای ظاهری» جوهر اندیشه الهی و سیره عملی و هدایت گر پیامبر اعظم صلى الله عليه وآله براساس مستندات محکم و غیرقابل انکار عقلی و نقلی، کار عظیمی را ارائه داده اند.

در مجموعه حاضر سعی شده است زندگی رسول اعظم صلى الله علیه و آله از دوره نوجوانی و جوانی، با استفاده از

متون معتبر تاریخی، روایی، به طور مستند به تصویر کشیده شود. به ویژگی های فردی و اجتماعی آن حضرت و مچنین به ویژگی های ظاهری ایشان، پرداخته شده است و این که کلام و سخن آن حضرت، از باب «وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ» ⁽¹⁾است به مفهوم وحی پرداخته شده و نیز عصمت، معجزات، علم غیب و خاتمیت پیامبر اعظم صلى الله علیه وآله مورد تحقیق و مطالعه عمیق و کارشناسانه قرار گرفته است، تحلیل جامعه شناختی آموزه های اجتماعی پیامبر اعظم، سیاست، مدیریت، تعلیم و تربیت، آموزه های اقتصادی ایشان و هم چنین طلایه داری رسول اعظم در عرصه دفاع از حقوق زنان، حق آزادی بیان در تفکر وحیانی، حقوق بشردوستانه و حقوق بشر و... موضوعات و مطالبی است که محتوای ارزشمند کتاب حاضر را شکل داده است.

هر بخش از کتاب گنجینه هایی از معارف دینی است که هم از نظر وسعت بحث (کمی) و هم از نظر عمق و ژرفا (کیفی) سرمایه عظیمی از معرفت دینی است، به خصوص که سبک برگزیده در این نوشتار، کاملاً سبک تحقیقی بوده، از بازی با الفاظ به شدت پرهیز شده است و نویسندگان این کتاب کوشیده اند مفاهیم، معانی و مطالب پرباری را در قالب عبارات رسا، با بیانی شیوا و زیبا بگنجانند.

در پایان لازم است که از زحمات محققین گرامی حجج اسلام آقایان: علی یاور فصیحی، حیدر مظفری، محمدزکی احسانی، محمد اسلم جوادی، عبدالله شفائی، عبدالحکیم سلیمی، صفدر علی ضیایی، محمد احسانی، قنبر علی صمدی، رحمت الله ضیایی، خداداد جلالی، اسماعیل دانش، محمدامیر ناصری و رضا حبیبی که موضوعات را به رشته تحریر در آوردند و حجه الاسلام غلامحسین رمضانی که امور اجرایی پروژه را برعهده داشتند، تقدير نمايم. و آخر دعوينا ان الحمدلله رب العالمين.

حسین ابراهیمی

رئیس مرکز رسیدگی به امور مساجد

ربيع المولود 1428 ه- ق

بخش اول

اشاره

فصل اول: دوره نوجوانی و جوانی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

فصل دوم: ویژگی های شخصی و فردی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

فصل سوم: ویژگی های ظاهری پیامبر اعظم صلى الله علیه وآله

فصل چهارم: وحی و پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

فصل پنجم: علم غیب

فصل ششم: معراج رسول اعظم صلى الله عليه و آله

فصل هفتم: معجزات پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

فصل هشتم: عصمت پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

فصل نهم: خاتمیت پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

فصل اول : دوره نوجوانی و جوانی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

پیشگفتار

ارزش و بهای هر گفتار و نوشتار وابسته به موضوع آن است؛ یعنی هر چه موضوع ارزشمند باشد، گفتار و نوشتار در باره آن ارزش می یابد.

آن چه در نوشتار حاضر موضوعیت دارد شخصیت بزرگ و اثر گذار پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله است؛ شخصیتی که خداوند آن را الگوی برتر برای بشریت معرفی نموده ⁽¹⁾و پیروی او را از ما خواسته است. ⁽²⁾

به راستی سخن گفتن و نوشتن درباره شخصیت والای رسول اعظم صلى الله علیه و آله چنان شیرین و جذاب است

که گویندگان، سرایندگان و نویسندگان از هر قوم و مذهبی را فراخوانده است، تا درباره زوایای پیدا و نهان زندگی آن حضرت هنر آفرینی نمایند. بیشترین رویکرد گویندگان و نویسندگان در بازگویی صفات و کمالات رسول خدا به دوران پس از بعثت آن حضرت مربوط بوده است و از پرداختن به رفتار و کردار خردمندانه و خداگرایانه دوره نوجوانی و جوانی ایشان (پیش از بعثت) غفلت شده، لذا در این زمینه حتی یک اثر مستقل و روشمند که با روی کرد سیره نگاری آن حضرت نگارش یافته باشد وجود ندارد و اگر مطالبی درباره نوجوانی و جوانی پیامبر صلی الله علیه و آله بازگو شده غالبا با زبان عربی و در لابه لای مطالب، بدون عنوان مشخص آمده که برای همگان قابل درک نمی باشد. این در حالی است که اگر به صورت عمل گرایانه به سیره و روش این دوره از زندگانی آن حضرت نگریسته شود روشن خواهد شد که صفات، کمالات و برجستگی های فراوانی در همان دوره نوجوانی و جوانی، هم چون بذر در آن حضرت جای داشته که هر کدام در سرزمین پاک و خرم وجود محمدی رشد و نمو می کرد، تا این که به واسطه همین صفات برجسته و خردمندانه شایستگی و لیاقت دریافت وحی الهی را پیدا نموده و با بعثت، آن صفات به رشد و تکامل نهایی خود در وجود آن حضرت رسیدند.

به جهت ارزشمند بودن و اثر گذاری این دوره از کردار و رفتار الهی حضرت محمد صلى الله عليه وآله و نیز مناسبت سال پیامبر اعظم صلى الله علیه وآله ⁽¹⁾نگارنده دست به قلم شده و با بررسی منابع فراوان، نمایه هایی از سیره و روش عبادی و اجتماعی دوره نوجوانی و جوانی آن حضرت را به نگارش در آورده، تا باشد که رهروان مکتب خاتم پیامبران با برگرفتن آموزه هایی از کردار و رفتار روشنگرانه پیامبر اعظم به عظمت ایشان بیشتر پی برده و در پی اصلاح خود برآید و قدردان عمر گران بها به ویژه دوره حساس جوانی خود باشد. یادآوری می شود که در نوشتار حاضر به جهت رعایت حال مخاطبان همواره سعی در خلاصه نگاری و پرهیز از تحلیلات و گمانه زنیهایی که سبب طولانی شدن مطلب می شد بوده است.

فصل اول: کلیات

1 - مفهوم نوجوان و جوان

این دو واژه - که از واژه های اصلی و کلیدی در این نوشتار می باشد - بیشتر در علوم تربیتی و روان شناختی کاربرد داشته و در سنین بین کودکی و میان سالی به کار می رود. در تعیین مصداق برای این دو واژه گفتار روشن و قاطع دیده نمی شود. در برخی تعبیرات نوجوان به پسر یا مردی که تازه پا به دوره نوجوانی نهاده باشد «حدث السن» گفته می شود. ⁽²⁾

برخی معتقدند واژه غلام در زبان عربی به معنای جوان نورس است که حد فاصل بين طفل و جوان است

که در فارسی به نوجوان تعبیر می شود. ⁽¹⁾

در فرهنگ نامه ها آمده است: نوجوان پسری است که هنوز موی صورتش نروییده و تازه پا به مرحله جوانی گزاریده باشد. ⁽²⁾برخی روان شناسان می گویند نوجوانی که با تغییرات گوناگون در زمینه های متعدد همراه است یکی از بحرانی ترین ادوار زندگی به حساب می آید، چون عوامل زیستی، روانی و اجتماعی با هم در بروز دوره نوجوانی دخالت دارند تعیین سن دقیق برای آغاز و پایان آن امکان پذیر نیست. نوجوانی در دختران معمولاً یازده تا پانزده سالگی و در پسران از دوازده تا شانزده سالگی را شامل می شود. ⁽³⁾

اما جوان هر چیزی که زیاد از عمر آن نگذشته باشد بر آن «شاب وفتی» که در برابر کهن سالی است گفته می شود. ⁽⁴⁾برای تعیین دوره جوانی آمده است به هجده تا سی سالگی، دوره جوانی اطلاق می شود. ⁽⁵⁾

2 - حساس بودن دوره نوجوانی

بیرون شدن از دوره کودکی و قدم گذاشتن به دوره شور و هیجان آور نوجوانی و جوانی، از حساس ترین دوره های زندگی انسان است. حساس بودن دوره نوجوانی از آن روست که نوجوان با سپری کردن دوره کودکی وارد مرحله دیگری می شود، که در آن نوجوان با یک سلسله دگرگونی ها در احساسات ، عواطف و تمایلات خود روبه رو شده و از واقعیات عینی محیط فاصله می گیرد و به عالم رؤیا و خیال پناه می برد و به تقلید از قهرمانان و شخصیت های ایده آل خود می پردازد. ⁽⁶⁾در برخی منابع، از دوره نوجوانی به مرحله سرگرمی تعبیر شده و آمده است در نوجوانی انسان به دنبال مسائلی است که او را با خود سرگرم سازد و از مسائل جدی دور باشد. ⁽⁷⁾یکی از روانشناسان می نویسد:

«این دوران می تواند متلاطم ترین و ناراحت کننده ترین مرحله زندگی فرد باشد، در این زمان نوجوان دوره امن و مطمئن

کودکی را که با خصوصیات آن آشنایی دارد پشت سر گذارده وارد سرزمین ناشناخته استقلال و بزرگسالی می شود». ⁽¹⁾

اما در منابع دینی و نیز نزد روانشناسان بر اهمیت و خطر آفرین بودن این دوره جوانی تأکید فراوان شده است، زیرا در این دوره غرایز جنسی به حد تکامل می رسد و هوس ها و طوفان های شهوات و عشق و تجمل پرستی به انسان رو آور می شود. به جهت حساس بودن حالات انسان در این دوره پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید:

«الشباب شعبة من الجنون». ⁽²⁾

«جوانی شعبه ای از دیوانگی است».

بروز برخی اعمال و رفتار ناشایست از بعضی جوانان تفسیر گویایی از این سخن پیامبر صلى الله علیه و آله است. اهمیت نیروی جوانی و اثر گذار بودن آن چنان بالا است که طبق حدیث دیگری از پیامبر صلی الله علیه وآله بندگان خداوند در قیامت همواره از چهار چیز مورد بازخواست قرار می گیرند؛ از آن جمله:

«عن شبابه فيما ابلاه». ⁽³⁾

«از جوانی اش که آن را در چه راهی به پایان رسانیده است».

حال با توجه به گزارش داده شده درباره خطرزا بودن سنین نوجوانی و جوانی اینک به این مطلب می پردازیم که پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله دوره نوجوانی و جوانی اش را - که پیش از رسیدن به مقام نبوت سپری نموده بود - چگونه گذرانده است.

کردار محمد صلى الله علیه وآله در این دوره نشان می دهد که رفتار او به گونه ای تنظیم شده بود که در آینده خود صاحب مکتب و دعوت به سوی خوبی ها گردد و کسی نتواند به رفتار گذشته او کوچک ترین خرده ای گرفته و رفتاری ناروا نسبت ندهد.

3 - محیط زندگی و پرورش پیامبر صلی الله علیه و آله در نوجوانی و جوانی دانشمندان علوم اجتماعی و روان شناختی معتقدند محیط خانوادگی و اجتماع، سازنده زیربنای شخصیت و طرز تفکر افراد است و اصل هماهنگی و هم رنگی، انسان را به دنبال افکار و کردار اجتماع می کشاند، زیرا رشد اخلاقی با رشد اجتماعی ارتباط نزدیک دارد. ⁽⁴⁾

بنابراین خانواده و جامعه با تقوی و با فضیلت نوعا افراد صالح و شایسته تربیت می کند؛ همان گونه که اجتماع و خانواده فاسد نوعا محل پرورش افراد ناسالم می باشد. در این میان اثر گذار بودن خانواده و جامعه در نوجوان و جوان بیشتر است. از این رو اشاره به محیط اجتماعی و خانوادگی - که رسول اعظم صلى الله عليه و آله دوره

حساس نوجوانی و جوانی خود را در آن سپری نموده - راه گشا خواهد بود:

الف - محیط خانوادگی و نقش مربیان: اثر پذیری انسان از محیط خانواده و آداب و رسومی که در آن جریان دارد امری مسلم و انکار ناپذیر می نماید. بدیهی است منظور از خانواده آن چارچوب و حصار که در آن انسان ها زندگی می کنند نیست، بلکه هدف از آن افرادی است که در کنار هم در آن خانه زندگی نموده و رفتار نیک و بد آنان به همدیگر سرایت می کند. در این بین نقش مدیر و سرپرست خانواده مانند پدر و مادر نسبت به زیردستان و در تربیت آنان آشکار است. در این که پدر پیامبر صلی الله علیه وآله قبل از تولد او از دنیا رفته بود، از مسلمات تاریخ است. ⁽¹⁾

بدین سان محمد صلى الله علیه وآله از وجود پدر و تربیت پذیری از آن محروم ماند، ولی به گواهی تاریخ کسانی دیگر افتخار سرپرستی آن حضرت را در کودکی و نوجوانی وی به عهده گرفتند که هر کدام انسان های شایسته و نیک اندیش بودند که راضی نشدند عقده و حقارت یتیمی بر شخصیت محمد صلی الله علیه و آله راه یافته و او را عقده ای و سرخورده بار آورد. به خاطر اهمیت این مطلب، به گونه ای گذرا و با رعایت ترتیب به نقش آفرینی مربیان آن حضرت اشاره می شود: ⁽²⁾

1 - آمنه: نخستین کسی که محمد را در دامن گرفت مادر پر مهرش آمنه بود. او از زندگی در کنار شوهر عزیزش بهره چندانی نبرد. اینک با تولد یادگار عبدالله، برای فرزندش هم پدر بود وهم مادر. بدین سان تمام مه-ر و محبت مادر به این فرزند تعلق داشت می توان گفت مقام و منزلت آمنه بسیار ارجمند بوده اس-ت ک-ه افتخار

حمل شخصیت پیامبر صلی الله علیه و آله را یافته بود. در اینجا مجال بحث تفصیلی در این باره نیست، ⁽³⁾اما آنچه مناسب این مقام می باشد آن است که آن بانو پس از مدت کوتاهی که مشغول تربیت فرزند دلبندش محمد صلى الله علیه و آله بود سرانجام در شش سالگی محمد صلى الله علیه وآله او را با خود به یثرب برد و پایان این سفر پایان زندگی آمنه نیز ب-ود. هنگام بازگشت مادر و فرزند از یثرب آمنه در «ابواء» به بستر بیماری افتاد و در آخرین لحظات عمرش، در حالی که دستان محمد صلى الله علیه و آله در دستش قرار داشت اشعاری سروده و به فرزندش خطاب نمود:

ان صح ما ابصرت في المنام

تبعث في الحل و الحرام

تبعث بالتوحيد و الاسلام

فالله انهاك عن الاصنام

ان لا تواليها مع الاقوام ⁽¹⁾

؛ ديار بكري، تاريخ الخميس، ج 1، ص 229 .

فانت مبعوث الانام

من عند ذي الجلال و الاكرام

دین ابيك البر ابراهام

«فرزندم اگر آن رؤیایی که من در عالم خواب دیدم راست باشد تو برگزیده می شوی؛ به سوی همه عالم و برگزیده می شوی از جانب خداوند در منطقه حرم و حل؛ یعنی رسالت تو جهانی است و تو برگزیده می شوی به توحید و دین اسلام که همان دین پدر و جدت ابراهیم علیه السلام است. فرزندم خدا تو را از بت پرستی نهی نمود مبادا همراه دیگران نزدیک بت شوی».

پس از آن گفت:

« كُلُّ حَيٍّ مَيِّتُ وَ كُلَّ جَدِيدٍ بَالَ وَ کل کثیر یفنی وَ أَنَا مَيِّتَهُ وَ ذکری باقٍ وَ قَدْ تَرَكْتُ خَيْراً وَ وَلَدَتْ طُهْراً ». ⁽¹⁾

«هر [ مخلوق ] زنده ای می میرد و هر تازه ای کهنه می شود و هر زیادی فانی می گردد، من هم می میرم، ولی نام من باقی خواهد ماند، زیرا من خیر باقی گذارده و فرزند پاکیزه ای به دنیا آورده ام».

در نقل این جمله هدف بیان نقش تربیتی آمنه برای فرزندش بود که به روشنی نمایان گر موحد بودن آن بانو و آشنایی او ب-ه دین ابراهیم علیه السلام است و از طرفی در جملات تربیتی خود به فرزندش توصیه می کند که از بت پرستی دوری گزیند که بهترین ایفای نقش تربیتی مادرانه است برای فرزند و صاحب نظران نیز از این شعر موحد بودن آمنه را به دست آورده اند. ⁽²⁾

2 - حلیمه سعدیه: بنا به گزارش اکثر مؤرخان و سیره نگاران، محمد صلی الله علیه و آله در روز هفتم ولادت از دامان پر مهر مادرش جدا شده و به دامان زنی به نام حلیمه از تیره بدویان سپرده شد. ⁽³⁾زیرا پس از تولد محمد، آمنه احساس کرد شیر او برای نوزادش کافی نیست، از این رو عبدالمطلب و آمنه در اندیشه پیدا کردن دایه بودند و در همین ایام حلیمه با تعداد دیگری از زنان بادیه نشین وارد

مکه شده بودند و هر یک تقاضای کودکان شیرخواره داشتند. در این میان چون محمد را برای حلیمه پیشنهاد کردند او وقتی دریافت که این کودک یتیم است از پذیرفتن امتناع ورزید و در جست و جوی طفلی از خانواده ثروت مند بود. سرانجام این جست وجو جز نومیدی حاصل دیگری برای او نداشت. حلیمه با مشورت شوهرش تصمیم گرفت که محمد را به شیرخوارگی قبول نماید، لذا نزد آمنه و عبدالمطلب آمده محمد را در آغوش گرفته روانه بادیه شد. ⁽⁴⁾

بدین سان حلیمه افتخار پرورش و تربیت محمد صلى الله علیه وآله را دریافت نمود. گرچه آداب و رسوم خانوادگی و مذهبی حلیمه سعدیه در تاریخ به تفصیل بیان نشده است، ولی برخی اشارات کوتاه تاریخی و نیز بعضی سخنان که از حلیمه نقل شده است نشان از موحد بودن آن بانوی پارسا دارد و گفته شده است که زنی خردمند، رشید، زیبا، پاک دامن و از خانواده ای اصیل بوده است ⁽⁵⁾و

نیز در همان مجلس که محمد صلى الله علیه و آله را جهت شیردهی می گرفت عبدالمطلب از نام وی و قبیله اش پرسید گفت نام من حلیمه و از طائفه سعدیه هستم. عبدالمطلب با خرسندی گفت:

«بخ بخ سعد و حلم خصلتان فيهما خير الدهر و عز الابد». ⁽¹⁾

«مبارک باد مبارک باد دو خصلت پسندیده که در آن دو خیر روزگار و عزت همیشگی است».

ابن عباس نیز از حلیمه نقل نموده است که: پیش از آن که محمد صلی الله علیه و آله در طائفه ما قدم گذارد گرفتار خشکسالی شدید

شده بودیم، همه به صحراها رفته و گیاهان را برای خوراک جمع می کردیم و من هر گاه به گیاهی بر می خوردم می گفتم:

«الحمد لله الذي انزل بي هذا الجهد و البلا». ⁽²⁾

«شکر خدای را که این گرفتاری ها از جانب او بر ماست».

از این گزارش ها موحد و خداپرست بودن حلیمه به دست می آید. او در هنگام گرفتاری ها نام خدا را به زبان جاری نموده و مقدرات را از جانب خداوند می دانسته است.

3- عبدالمطلب: سومین کسی که در سرپرستی و تربیت حضرت محمد نقش آفرینی کرده جدش عبدالمطلب بود، زیرا با وفات آمنه محمد صلى الله علیه وآله جز جدش که از بزرگان و شیوخ مکه بود کس دیگری را نداشت. او چنان به نوه خود دلداده بود که بعضی نوشته اند برای عبدالمطلب در کنار خانه کعبه فرش می انداختند کس دیگری حق نشستن در آن جا را نداشت. ولی هنگامی که نوه اش محمد صلى الله علیه وآله در آن جا حاضر می شد خود را به کنار جدش رسانیده آنجا می نشست ⁽³⁾و عبدالمطلب با دریافت نشانه های بزرگی در نوه اش او را فوق العاده احترام می کرد. ⁽⁴⁾

عبدالمطلب شخصیتی متدین و خدا پرست بوده و با تربیت خدا محورانه خود توانست مدتی به عنوان مربی محمد صلى الله علیه وآله او را تربیت نماید.

درباره موحد بودن عبدالمطلب امیر مؤمنان از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل نموده است که:

«ان عبد المطلب كان لا يستقسم بالازلام و لا يعبد الاصنام ولا يأكل ما ذبح على النصب و يقول انا على دين ابراهيم» ⁽⁵⁾.

«به راستی عبدالمطلب به وسیله از لام (تیرهای مخصوص آن زمان و نوعی از قمار) قرعه زده قسمت نمی کرد و بت ها را نمی پرستید و از آن چه برای

بت ها می کشتند نمی خورد و می گفت من بر دین ابراهیم علیه السلام هستم».

اصبغ بن نباته گوید علی فرمود:

«بخدا سوگند پدرم ابو طالب و جدم عبدالمطلب هرگز بتی را پرستش نکردند».

امام علی علیه السلام در ادامه فرمود:

«بل كانو يصلون الى البيت علی دین ابراهیم متمسکین به». ⁽¹⁾

«آن ها طبق دین ابراهیم علیه السلام به سوی خانه کعبه نماز گزارده و بر دین او تمسک می جستند».

از این گزارش ها می توان به این واقعیت رسید که سومین مربی پیامبر صلی الله علیه و آله نیز ایمان به خداوند داشته و دارای شخصیت والایی بوده است. عبدالمطلب در هشت سالگی محمد صلى الله علیه و اله دار فانی را وداع گفت. ⁽²⁾

4 - ابو طالب: بیشترین و حساس ترین بخش از عمر مبارک پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در خانه عمویش ابوطالب سپری شد. بنابر نقل مؤرخان نوشته اند آن حضرت از هشت سالگی تا هنگام ازدواج با خدیجه که در بیست و پنج سالگی پیامبر صلی الله علیه وآله اتفاق افتاد، در دامن پر مهر عمویش پرورش یافت. پس از درگذشت عبدالمطلب، ابو طالب یادگار برادرش عبدالله را به خانه آورده، با عشق و علاقه وصف ناپذیری آماده تربیت و پرورش یادگار برادرش گردید. ⁽³⁾

گرچه برخی مؤرخان درباره ایمان ابوطالب سخنان مغرضانه ای ابراز داشته اند - که از بحث ما خارج است می توان گفت ابوطالب همانند فرزندش علی قربانی توطئه گران شده است که شخصیت والای ایشان را برنمی تابند و گرنه از روایات فراوان ب-ه دست می آید که او پیش از اسلام بر دین جدش ابراهیم علیه السلام و پس از ظهور اسلام از گروندگان به اسلام بوده است. ⁽⁴⁾او که خودش از بزرگان مکه بود اگر مرام و مکتب پیامبر صلى الله علیه وآله بر خلاف مکتب او بود چگونه - بر خلاف مرام و مکتب خود در یاری فرزند برادرش آن گونه جان فشانی می کرد که حتی در دوره سیاه شعب ابی طالب برای حفاظت از جان پیامبر صلى الله علیه و آله فرزندش علی را به جایگاه او می خواباند. ⁽⁵⁾حمایت ابو طالب از پیامبر صلی الله علیه وآله چنان اثر گذار بود که زورمداران قریش با وجود آن حمایت ها نتوانستند علیه پیامبر صلى الله علیه و آله اقدام جدی بکنند و همواره با ابوطالب از راه مذاکره و معامله گری درباره سرنوشت حضرت وارد می شدند و هر بار با واکنش جدی و مناسب ابوطالب روبه رو می گردیدند. ⁽⁶⁾

خلاصه آن که ابوطالب یکی از یکتاپرستانی بود که چه پیش از بعثت و چه پس از آن، از حامیان اساسی پیامبر صلی الله علیه وآله بود. ⁽¹⁾

5 - فاطمه بنت اسد نباید از یاد برد که در کنار ،ابو طالب همسر با وفا و فداکارش فاطمه بنت اسد نیز در تربیت و پرورش پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله نقش بسیار ارزنده و ماندگار داشته است. بسیار اتفاق می افتاد که آن بانوی ایثارگر محمد صلى الله عليه وآله را بر خود و فرزندانش مقدم داشته و محرومیت در خوراک و پوشاک را برای خود و فرزندانش قبول می نمود تا محمد صلى الله علیه وآله از آن ها بهره مند شده احساس دلتنگی نکند. ⁽²⁾

ص 231.

«می دانی که این عزیز یادگار برادرم می باشد و به تو سفارش می کنم از او خوب نگهداری کنی».

فاطمه خندید و گفت:

«سفارش فرزندم محمد را به خودم می کنی؟ می دانی که او را از خودم و فرزندانم بیشتر دوست می دارم». ⁽³⁾

پس از آن فاطمه دختر اسد مانند مادری مهربان در نگهداری پیامبر می کوشید و آن جناب را تحت مراقبت خود قرار می داد. ⁽⁴⁾سرانجام این که فاطمه بنت اسد به عنوان بانوی خانه فضای آرام و صمیمانه ای را برای محمد به وجود آورده بود که زندگی در آن خانه برای محمد چنان شیرین و خاطره انگیز بود که به نقل بیهقی هرگاه آن حضرت به یاد خانه عمویش می افتاد از آن به «خیر بیوت» (بهترین خانه ها) یاد می کرد. ⁽⁵⁾زیرا دوران نوجوانی و جوانی پیامبر در این خانه پر فروغ و سرشار از ایمان و محبت چنان خوب سپری شد که رسول اکرم صلى الله علیه و آله هیچ گاه آن محبت ها را فراموش نکرد و هنگام وفات آن بانوی گرامی پیامبر غمگینانه گریه کرد و فرمود:

«اليوم ماتت امي».

«امروز مادرم از دنیا رفت».

پس از حضور در بالای جنازه فاطمه بنت اسد خوبی های او را به خود شمرده و گفت هدف تو در تمام این نیکی ها بر م-ن خشنودی و رضایت خداوند بود و خداوند به تو پاداش نیک عنایت کند. ⁽⁶⁾

آن چه تاکنون درباره مربیان پیامبر به نگارش درآمد برای روشن شدن این مطلب بود که گرچه پیامبر صلی الله علیه وآله در کودکی از وجود پدر و مادر محروم شد، لطف الهی همواره با او بود و خداوند مسیر زندگی او را به سویی هدایت نمود که مربیان او یکی پس از دیگری انسان های موحد و خدا پرست بودند و با جان و دل از آن حضرت نگهداری می کردند.

یکی از نویسندگان معاصر در این باره می نگارد خداوند محمد صلى الله علیه وآله را در تمام مراحل زندگی در حمایت خود قرار داد و بدین ترتیب بود که دوستانش کفالت او را بر دوش کشیدند و او نه روح و روانش آزرده شد و نه از یتیمی به ستوه آمد و هم چون درختی آراسته و آشنا و اهل انس به رشد و بالندگی خود ادامه داد. ⁽¹⁾

ب - محیط اجتماعی: پیامبر صلى الله علیه و آله اعظم دوره نوجوانی و جوانی خود را در اجتماعی گذراند که انواع بی بندوباری و تباهی در آن شیوع یافته و ابرهای سیاه جهالت، افق زندگی آنان را تاریک ساخته و آتش خرافات و فساد در لایه های فکری آنان زبانه می زد و در عبادت هایشان به پرستش بت های بی جان و دست ساز رو آورده بودند. عدالت و ظلم ستیزی از میانشان رخت بربسته بود و اختلاف طبقاتی به اوج خود رسیده و شانه های زخم دار رنج دیدگان زحمت کش زیر تازیانه ستم افراد مرفه و ثروت اندوزان، توان خود را از دست داده بودند و افراد فقیر چنان در تنگ نای زندگی به سر می بردند که حتی قدرت تهیه مایحتاج روزانه خود را نداشتند و برخی از آن-ان ب-ه ج-ای ن-ان، استخوان های حیوانات را جمع آوری نموده با کوبیدن و پختن آن زندگانی خود را می گذراندند که در ادبیات آن روزگار از آنان به «اصحاب الصلب» ⁽²⁾یاد شده است.

امیرمؤمنان علیه السلام درباره وضعیت ناگوار اجتماعی آن روزگار می فرماید:

«شما مردم عرب بدترین دین را داشته و در بدترین خانه ها زندگی می کردید. میان غارها، سنگ های خشن و مارهای سمی خطرناک فاقد شنوایی به سر می بردید. آب های آلوده می نوشیدید و غذاهای ناگوار می خوردید، خون یک دیگر را به ناحق می ریختید، پیوند خویشاوندی را می بریدید و بت ها میان شما پرستش می شد و مفاسد و گناهان، شما را فرا گرفته بود». ⁽³⁾

خداوند در قرآن کریم از وضعیت آنان چنین پرده برداشته می گوید:

« كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ ». ⁽⁴⁾

«بر لب پرتگاه جهنم قرار داشتید».

اساسا این وضعیت تاریک و آشفته - که بر عموم مردمان آن روزگار سایه خود را گسترانیده بود - می توانست با آن مظاهر فریبنده هر کس به ویژه نوجوانان و جوانان را در دام خود گرفتار ساخته و در مرداب های تباهی غرق نماید، اما در این میان تاریخ

زندگی رسول اکرم صلی صلى الله عليه و آله و تحلیل رفتارشناسی آن حضرت نمایانگر این واقعیت است که در همان دوران نوجوانی و جوانی در متن پلیدی ها، جهالت ها و رذایل اخلاقی به صورت معجزه آسا توانست خود را از قعر آن نابهنجاری ها نجات داده و در پرتو عنایات خداوند راه خود را تشخیص داده و در مسیر تکامل معنوی و الهی و برخلاف سنت های غلط جامعه آن روز، گام بردارد. ⁽¹⁾

در روزگار جوانی پیامبر صلی الله علیه و آله تاریخ تعداد اندکی از مردان آن روزگار را نشان میدهد که خود را پیرو دین ابراهیم علیه السلام دانسته و از بت پرستی دست کشیده بودند. تاریخ نگاران از آنان به نام «حنفاء» یاد کرده اند و افرادی همانند ورقة بن نوفل، عبیدالله بن جحش، عثمان بن حویرث و زید بن عمر بن نفیل از جمله حنفا یاد شده اند. ⁽²⁾

تاریخ زندگانی پیامبر صلی الله علیه و آله نشان می دهد که پیامبر صلى الله علیه و آله با آنان نیز هیچ گونه ارتباطی نداشته است، زیرا حنف-ا کسانی بودند که پس از مدتی بت پرستی به اشتباه خود پی بردند و پس از بیزاری جستن از بت کده ها بازهم آداب و رسوم خاص دینداری نداشتند. چنان که یکی از حنفا، زید بن عمر بن نفیل با حالت تحیر و سرگردانی در راه پرستش خداوند می گفت خداوندا من نمی دانم که چگونه عبادت کردن را دوست می داری تا تو را آن گونه عبادت می کردم. ⁽³⁾

آن چه از دو گزارش داده شده درباره محیط اجتماعی و خانوادگی دوران نوجوانی و جوانی رسول اکرم صلى الله عليه وآله سخن به میان آمد می توان به این واقعیت دست یافت که پیامبر صلی الله علیه و آله در آن دوره میان دو محیط - که هم خوانی با هم نداشتند زندگی می کرد. اجتماع آن روزگار همانند خارستان که در آن انسان های خرافه پرست و آزار دهنده رویش می نمودند، اما خانواده هایی که آن حضرت در آن قدم گزارد محل پرورش انسان های خداجو و براساس دین داری اداره می شدند. سرانجام در میان این دو نیروی متضاد که هر کدام جوانی همانند محمد صلى الله علیه و آله بن عبدالله را به سوی خود می کشیدند نیرو و جذبه های خانواده او را ب-ه خود جذب نموده، او راهی را در پیش گرفت که با رفتار نیک و خردمندانه خود نزد همگان به عنوان یک جوان وارسته و دارای صفات برتر از دیگران، شناخته شده بود که کوچک و بزرگ به این مطلب اعتراف نموده است. ⁽⁴⁾

به اجماع مؤرخان و سیره نگاران، پیامبر صلی الله علیه و آله هیچ گاه بتی را سجده نکرد و حتی نزدیک ب-ت ه-ا نمی ش-د و درباره دین داری نیز دین و آیین مشخصی داشت که با آگاهی خدایش را عبادت می کرد. ⁽⁵⁾در این جا یادآوری این جمله ضرورت دارد که دوره نوجوانی و جوانی رسول اکرم صلى الله علیه و آله - که همانند گلی در خارستان آن روزگار رشد نموده و به تکامل رسید برای نسل جوان بسیار راه گشا و چاره ساز است، زیرا بسیاری از جوانان و خانواده ها تقصیر کوتاهی های خودشان را به وضعیت اجتماع و

مظاهر فریبنده آن نسبت می دهند.

پیام روشن این بخش از سیره عملی رسول اکرم صلی الله علیه وآله آن است که انسان می تواند به گونه ای زندگی کند که هوی ها و خواهش های نفسانی و تهاجم غرایز جوانی را مهار و اسیر خود گرداند، نه این که خود اسیر آن ها شود. گرچه مسلم است که پیامبر صلى الله علیه و آله مورد عنایت خاص خداوند قرار داشت، تا او به مجموعه ای از لیاقت و برازندگی ها دست یافته و زمینه رسالت حضرت فراهم شود. ⁽¹⁾

هر کس اراده کند که در راه خداوند قدم برداشته و از کردار نادرست دست بردارد هدایت عامه خداوند در پیمایش این راه شامل حالش خواهد شد درباره رسول اکرم صلى الله علیه و آله باید گفت علاوه بر عنایت خداوند، آن حضرت با روشن بینی و اراده استوار و تفکر، راه خود را تشخیص داده و در مسیر خداجویی گام بر می داشت. ⁽²⁾

با نگاه آسیب شناسانه می توان دریافت یکی از آسیب ها در زندگی جوانان نداشتن تفکر، آینده نگری و اراده قوی است.

4 - دوستان و هم نشینان پیامبر صلی الله علیه و آله در دوره جوانی

انسان هایی که بر محور دین و اندیشه های خدا باورانه حرکت می کنند همواره می کوشند از انسان های دین گریز و دین ستیز دوری جسته و با دین باوران و روشندلان خداخواه همراز شده و در مسیر معنوی حرکت کنند.

رسول خدا صلى الله علیه و آله که از همان دوران نوجوانی و جوانی سرچشمه وجودش را اعتقاد به خداوند و مبدأ و معاد پر کرده بود

از نظر فکری و اندیشه تنها و غریب بود، زیرا به هر طرف رخ می نمود نظاره گر رفتار ذلیلانه و کرنش مردم در بت کده ها بود. ⁽³⁾شاید تنها جایگاهی که برای محمد جوان صلی الله علیه وآله آرامش می بخشید خانه کعبه بود، اما در آنجا ه-م ب-ا ان-واع خدایان دروغین روبه رو می شد. به ناچار بیشتر اوقات خود را با کناره گیری از دیگران به تنهایی سپری می کرد. ⁽⁴⁾

بنابه برخی گزارش ها گرچه این تفاوت ها و عدم همخوانی فرهنگ جامعه با فرهنگ دینی و مذهبی محمد جوان صلى الله علیه و آله برای آن حضرت دردآور بود، اما با اندیشه سالم و آگاهی عمیق می کوشید جای خالی اختلاط با مردم را در قالب مناجات عاشقانه و بهره مندی از مناجات با خدایش جبران نماید. ⁽⁵⁾البته در کنار آن نیایش ها و مناجات با خداوند، تعداد بسیار اندکی از انسان های نیک سیرت را نیز مورخان به عنوان مونس و رازدار دوره نوجوانی پیامبر صلی الله علیه وآله یاد نموده اند. به اعتراف اکثر تاریخ نگاران، بهترین و اولین رازدار دوره جوانی پیامبر صلى الله علیه و آله ابو طالب و همسر او فاطمه بنت اسد بودند. آن دو چنان شیفته و مجذوب پیامبر

صلى الله علیه و آله بودند که بارها می گفتند ما محمد صلى الله علیه وآله را از هر یک از فرزندانمان بیشتر دوست داریم. ⁽¹⁾

از طرفی چون در خانه ابوطالب خداوند به وحدت و یگانگی یاد می شد محمد صلى الله علیه وآله در آن خانه می توانست به راحتی خدایش را عبادت کند که این هم عقیدتی و وحدت فرهنگی، انس و الفت عجیبی بین آن ها ایجاد نموده بود ⁽²⁾که پیش از این درباره انس و علاقه ای که ابو طالب و فاطمه بنت اسد به پیامبر صلی الله علیه و آله داشتند نمونه هایی بیان شد. علاوه بر افراد فوق الذکر تعدادی دیگر نیز همدم و مایه دلگرمی پیامبر صلی الله علیه و آله بودند؛ از جمله:

الف - خدیجه: به جز خانواده ابوطالب، بزرگ بانوی اسلام حضرت خدیجه نیز به عنوان شریک زندگی و همدل و همراز پیامبر صلى الله علیه وآله بود که در کنار شوهرش مشعل خداجویی و توحید را روشن نگه می داشت. ⁽³⁾حضرت محمد پس از ازدواج با خدیجه زندگی جدیدی را در کنار همسر با وفایش آغاز نمود و خدیجه با دیدن فضایل و کرامت های شوهرش بسیار زود به عظمت شخصیت محمد پی برد و کوشید همه جا همراز و همدل نیک برای او باشد و توانست بخشی از تنهایی پیامبر را جبران نموده و زمینه زندگانی شیرین و با معنویت را فراهم سازد. پس از آن بود که کمال معنوی محمد جوان در کنار کمال مادی خدیجه دست در دست هم داده، خانه آنان به عنوان محل دستگیری از فقیران در آمده بود. ⁽⁴⁾

ب - جلاس بن علقمه: گرچه رسول خدا در دوران جوانی دارای روابط اجتماعی بالایی بود اما همواره تلاش می کرد در روابط خود با دیگران کمال اخلاقی و فضایل معنوی را رعایت نماید از این رو طبیعی بود که در دوست گزینی و انتخاب هم نشینان، ب-ه دنبال افرادی باشد که آراسته به کمال اخلاقی و معنوی بودند. طبق نقل روایات تنها یک نفر از مردمان آن روز مکه به عنوان همراز و دوست پیامبر صلى الله علیه و آله بود. به نقل صدوق در خصال امام صادق علیه السلام فرمود روزی جبرئیل به پیامبر صلی الله عليه وآله نازل شد و گفت: ای محمد صلى الله عليه وآله من شفاعت تو را درباره پنج کس پذیرفتم که پس از بردن نام چهار نفر می فرماید:

«و في اخ كان لك في الجاهلية قيل يا رسول الله من هذا الاخ قال کان آنسنی و کنت انسه و كان سخيا يطعم الطعام». ⁽⁵⁾

«درباره برادر و دوستی که در زمان جاهلت داشتی از آن حضرت سؤال شد یا رسول الله این برادر تو کیست حضرت پاسخ داد: کسی بود که او با من انس داشت و من با او و او دارای سخاوت بود که به دیگران طعام می داد».

از این روایت به دست می آید که ملاک دوستی پیامبر صلی الله علیه و آله با این مرد، صفت نیک سخاوت او بوده است. شیخ صدوق پس از نقل این روایت می گوید نام آن مونس و همراه پیامبر صلی الله علیه و آله در دوره جاهلیت جلاس ب-ن علقم-ه علقمه بوده است و ابن

شهر آشوب نام او را خلاص بن علقمه دانسته. ⁽¹⁾به احتمال قوی هم وزن بودن خلاص و جلاس اشتباه املایی صورت گرفته است.

ج ۔ سائب بن ابی سائب: رعایت عدالت و انصاف در کسب و تجارت یکی از صفات پسندیده و نیکی است که همواره مورد نظر انسان های خیراندیش بوده است. در این بین نقش همکاران با انصاف و دارای صفت پسندیده اهمیت بسیار دارد، که در روند کار و رعایت انصاف و عدالت می تواند یاور خوبی باشد. در برخی منابع آمده است که پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله در دوره ج-وان-ی خ-ود برخی اوقات مشغول کسب و تجارت می شد و شخصی را به نام سائب بن ابی سائب به عنوان شریک تجاری خود انتخاب نموده بود، زیرا این شخص خصلتی داشت که با روحیه پیامبر صلی الله علیه و آله سازگار بود. یکی از ویژگی هایش این بود که در تجارت همیشه جانب انصاف را رعایت نموده و گران فروشی نمی کرد و در معامله سوگند یاد نمی کرد، لذا پیامبر صلی الله علیه وآله با او دوست بود. ⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله در فتح مکه به این دوست خود برخورد و استقبال نیکویی از وی به جا آورد. با شادمانی و چهره هره گشاده از

محبت و انسی که در گذشته بین شان بود یادآوری نموده و فرمود:

«آفرین بر تو ای برادر گرامی من که در معامله سخت گیری و لجاجت نمی کردی». ⁽³⁾

د - علی بن ابی طالب: پس از این عده از یاران و هم نشینان دوره جوانی پیامبر - که نام برده شدند - در سی سالگی رسول اکرم صلى الله علیه و آله با تولد علی بن ابی طالب علیه السلام بهترین مونس و رازدار پیامبر صلى الله علیه و آله پا به جهان نهاد که مؤرخان و سیره نگاران خاطرات فراوانی از انس و محبت پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به علی علیه السلام نقل نموده اند، که گرچه نیازی به نگارش آن ها نیست، اما اشاره برخی اظهار محبت های رسول اکرم صلى الله علیه و آله به علی علیه السلام مناسب می نماید.

على علیه السلام از همان اوان تولد مورد توجه خاص پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت و آن حضرت نسبت به این نوزاد ابراز محبت فراوان داشت. در کتاب های شیعه و سنی نقل های جالبی وجود دارد؛ از جمله این که وقتی فاطمه بنت اسد همراه این نوزاد شریف، از میان خانه خدا بیرون آمد پیامبر صلی الله علیه و آله به استقبال آن ها شتافت و علی علیه السلام را از مادرش گرفته و با خوشحالی وصف ناپذیری به خانه ابوطالب آورد ⁽⁴⁾و پس از آن هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله به خانه عمویش ابوطالب می رفت به مادر امیر مؤمنان می گفت گهواره علی علیه السلام را نزدیک ایشان قرار دهد و نیز در تربیت ایشان بسیار می کوشید. ⁽⁵⁾بر پایه بعضی روایات، پیامبر صلى الله علیه و آله على علیه السلام را بر دوش خود حمل می کرد و گاهی گوشت و خرما را با دهان مبارک نرم نموده و در دهان آن حضرت می گذاشت. ⁽⁶⁾

عباس عموی پیامبر صلی الله علیه وآله می گوید: دل بستگی پیامبر صلی الله علیه وآله به علی علیه السلام از علاقه پدر به فرزندش بیشتر بود و هم چنین دل بستگی علی علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه وآله از محبت فرزند به پدرش بیشتر بود. ⁽¹⁾از مطعم بن عدی نیز نقل شده که ما از محبت فراوان پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام و از محبت علی علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه وآله تعجب می کردیم. ⁽²⁾

طبیعی است که این همه اظهار محبت پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام با وجود این که علی علیه السلام سه برادر بزرگ تر از خود داشت برای اطرافیان تعجب برانگیز بود که چگونه است که پیامبر صلی الله علیه و آله از بین فرزندان ابو طالب تنها به علی علیه السلام عشق می ورزد و بزرگ می شمارد. عده ای، دلیل این ابراز علاقه را تلافی و جبران زحمات ابوطالب می دانند که بعد از عبدالمطلب متحمل شده بود. ⁽³⁾ولی این سخن ناروا و نادرست است. چه زیرا اگر پیامبر صلی الله علیه و آله می خواست زحمات عمویش را جبران نماید دلیلی نداشت که از میان فرزندان عمو، تنها با علی علیه السلام این چنین محبت آمیز رفتار کند (دلیل آن ابراز محبت ها در لابه لای سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله است). وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله می دید که اطرافیان از رفتار محبت آمیز او با علی علیه السلام دچار شگفتی شده اند می فرمود:

«من علی را دوست دارم زیرا او برادر یاور، امین و جانشین من است». ⁽⁴⁾

و نیز می فرمود:

«من علی را از میان برادرانش انتخاب نمودم، زیرا خداوند او را برای من انتخاب نموده است». ⁽⁵⁾

از امیرمؤمنان علیه السلام نقل شده که پیامبر صلى الله علیه و آله به من فرمود:

«یا علی خداوند به من امر نموده که تو را به خود نزدیک گردانم». ⁽⁶⁾

از این روایات می توان به دست آورد که رابطه نورانی پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام امری عادی و عاطفی صرف نبوده، بلکه

یک رابطه الهی بوده که ده سال قبل از بعثت پیامبر صلى الله علیه و آله خداوند مقدر فرموده بود که آن ها در کنار هم باشند تا در دوران گرفتاری و دشواری های رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله، علی علیه السلام به عنوان وزیری فداکار آن حضرت را یاری رساند. همان گونه که از تاریخ زندگانی امیرمؤمنان علیه السلام پیدا است او چه قبل از بعثت و چه بعد از آن، همواره به عنوان یک سرباز نیرومند و فداکار در

خدمت آن حضرت بود و به واسطه تربیت صحیح پیامبر صلی الله علیه و آله به مناقب و فضایلی دست نیافتنی رسید. ⁽¹⁾طبری معتقد است:

«حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام همواره با رسول خدا صلى الله علیه و آله بود تا این که خداوند ایشان را به نبوت مبعوث نمود. پس علی علیه السلام از ایشان تبعیت نمود و ایمان آورد». ⁽²⁾

على عليه السلام خاطرات شیرین دوران کودکی خود در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله را در خطبه قاصعه این گونه بیان می کند:

«در حالی که کودک بودم رسول خدا صلى الله علیه و آله مرا در آغوش خود می گرفت و در بستر مخصوص خود می خوابانید و بدنش را ب-ه ب-دن م-ن می چسباند و گاهی غذا را لقمه لقمه در دهانم می گذاشت و من همواره با پیامبر صلی الله علیه و آله بودم؛ چنان که فرزند با مادر است و به من فرمان می داد ک-ه ب-ه او اقتدا کنم». ⁽³⁾

فصل دوم : محمد جوان در سایه سار تربیت الهی

اشاره

پیامبران الهی بزرگ ترین مسئولیت دینی و اجتماعی بشر را برعهده دارند و این مسئولیت فراگیر نیازمند پیش در آمدهای مهم و دقیق است که با فراهم شدن آن شرایط و زمینه سازی ها، خداوند فردی را از میان بندگان خود به مقام بلن-د نبوت و رسالت بر می گزیند. در این باره آنچه از روایات به دست می آید علاوه بر شخصیت برجسته و لیاقت و شایستگی ذاتی پیامبران پیش از رسیدن به مقام رسالت، عنایات و فیوضات خداوند نیز مددکار آن هاست. در این میان درباره عنایت و امدادهای خداون-د ب-ه رس-ول خاتم، روایات فراوانی نقل شده است که آن حضرت از دوره کودکی، نوجوانی و جوانی مورد عنایت ویژه خداوند قرار داشته است. در این جا به دو گزینه تربیتی و کرامت های آن حضرت بسنده می شود:

1 - بعد تربیتی

الف - ادب آموزی از سرچشمه وحی: ادب عبارت است از نماد رفتار و کردار که در دیدگاه شرع و عرف زیبا و خوشایند باشد. ادب در رفتار، مصداق های فراوانی دارد. نحوه گفتار و حرکات انسان در حضور دیگران می تواند زیبا یا ناپسند جلوه کند که هر کدام مصداق ادب یا بی ادبی می باشد و در یک برآورد کلی از رفتار انسان ها می توان گفت ادب هر کس از مربی او سرچشمه

می گیرد و به هر میزان آموزش دهنده قوی باشد، پایه های ادب در ادب آموز پابرجا خواهد بود.

درباره پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله روایات بازگو کننده این مطلب است که همواره در سایه سار تربیت خداوند قرار داشت و به این سبب از بهترین و پایدارترین آداب معاشرت بهره مند بود و در تمام ابعاد زندگی اجتماعی کوچک ترین کردار بی ادبانه از او ثب-ت نشده است. ابونعیم اصفهانی در این باره می نگارد :

«گرچه دور دوره شور جوانی پیامبر صلی الله علیه و آله در میان مردم جاهل سپری شد اما چون خداوند اراده کرده بود وظیفه رسالت را به عهده او گذارد در همان دوره جوانی او را به گونه ای تربیت نمود که هیچ یک از آداب و رفتار ناپسند مردم آن روزگار به آن حضرت سرایت نکرد و هیچ گاه جز کرامت، اخلاق نیک و بزرگواری از او مشاهده نشد.» ⁽¹⁾

و در این باره حدیثی مشهور از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است:

«ادبنی ربی فاحسن تأدیبی». ⁽²⁾

«پروردگارم مرا ادب کرد و نیک ادب کرد».

و نیز فرمود:

«انا ادیب الله و علی ادیبی». ⁽³⁾

«من تربیت شده خداوند و علی تربیت شده من است».

ابواسحاق نحوی می گوید:

«محضر امام صادق علیه السلام بودم، حضرت فرمود: ان الله عز وجل ادب نبیه علی محبته، ⁽⁴⁾به راستی خداوند عزوجل - پیامبرش را برای محبت و دوستی خود تربیت نمود.»

از عباس عموی پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است:

«من بارها فرزند برادرم را در کودکی و جوانی اش می دیدم که از برخی رفتارهایی که دیگر هم سالانش انجام می دادند دست برداشته و نگاهش را به آسمان می دوخت، می گفت خداوند مرا از انجام این گونه کردارها بازداشته است». ⁽⁵⁾

بدین سان دروه نوجوانی و جوانی پیامبر صلی الله علیه وآله تحت تربیت و مراقبت الهی سپری شد. همین عنایت ها و تأییدهای خداوند شد که ساختار شخصیت و اندیشه آن حضرت چنان به بالندگی برسد که در دوره رسالت با سعه صدر، تمام ظلم ها و

ناسپاسی های مردمان گمراه و کج اندیش را تحمل نموده و در برابر برخورد خشن و جاهلانه دیگران با خوش رویی برخورد نموده و با بزرگ منشی خاصی به دیگران ادب بیاموزد و با رسوم جاهلانه مبارزه کرده و راه سعادت را برای آنان دلسوزانه بنمایاند و همین آداب معاشرت و پیشینه خوش کردار آن حضرت در اثر بخشی دعوت او نقشی مهم داشت. ⁽¹⁾

ب - همراهی فرشتگان: در منابع روایی شیعه و سنی یکی از امدادهای خداوند به رسول اکرم صلى الله علیه وآله همراهی فرشتگان الهی در دوران کودکی و نوجوانی آن حضرت بوده است. امیر مؤمنان علیه السلام در خطبه قاصعه می فرماید از همان دوره ای که پیامبر صلی الله علیه و آله از شیر باز گرفته شد خداوند بزرگترین فرشته خود را مأمور تربیت او کرد تا شب و روز او را به بزرگواری، راستی و اخلاق نیکو راهنمایی کند ⁽²⁾و نیز از آن حضرت نقل شده که پیامبر صلی الله علیه و آله به من می فرمود:

«یا علی پیش از بعثت، ملکی همواره مراقب من بود و مرا از رفتار بیهوده باز می داشت». ⁽³⁾

امام محمد باقر علیه السلام نیز فرموده است:

«يوكل الله بانبيائه ملائكة و وكل بمحمد ملكا عظيما منذ فصل من الرضاع يرشده الى الخيرات ومكارم الاخلاق و يصده عن الشر و مساوى الاخلاق». ⁽⁴⁾

«خداوند برای همه پیامبران خود فرشتگان و برای حضرت محمد صلی الله علیه و آله پس از دوران شیر خوارگی بزرگ ترین فرشته خود را مأمور ساخت، تا آن حضرت را به خوبی و بزرگواری اخلاق راهنمایی نموده و از منش های بداخلاقی باز دارد».

راوندی می نویسد:

«هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به بیست سالگی رسید در خواب و بیداری دو مرد را دید که از او محافظت می کنند و آن حضرت قضیه را به عمویش ابو طالب خبر داد». ⁽⁵⁾

94.

در روایت آمده است دو فرشته ای که در کودکی مأمور محافظت از پیامبر صلی الله علیه و آله بودند در جوانی و پیش از بعثت نیز

همواره با آن حضرت بودند و او را رسول الله خطاب می کردند. ⁽⁶⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام نقل شده است:

«ان رسول الله كان مسدّدا موفقا مويدا بروح القدس لا يزل و لا يخطئى فى شيء مما يوسوس به خلق». ⁽¹⁾

رسول خدا صلى الله عليه وآله پابرجا، موفق و تأیید شده به واسطه روح القدس بود و هیچ گاه گرفتار لغزش و خطا نمی شد، در چیزهایی که دیگران گرفتار آن می شوند».

ج - دریافت بشارت ها: از آن جا که رسیدن به مقام رسالت و روبه رو شدن با فرشته عظیم الهی و نیز دریافت وحی، احتیاج ب-ه انس، تمرین و آمادگی خاص دارد تا بتوان دستورهای الهی را به خوبی دریافت کرده و در ایجاد تحول روحی، فرهنگی و تغییرات اعتقادات خرافه پرستان اثر گذار باشد. بر این اساس در منابع روایی و حدیثی شیعه و سنی روایات فراوان آمده که در همان دوره جوانی رسول اکرم صلی الله علیه و آله زمینه سازی دریافت وحی، گاهی با تمثیل فرشتگان و گاهی با مشاهدات در عالم خواب آغاز شده بود. ⁽²⁾در برخی منابع آمده است در سال تولد امیرمؤمنان علیه السلام (سی سالگی پیامبر صلی الله علیه و آله) رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله به گونه ای خفیف، و کم رنگ آغاز شده بود. از سنگ ها و درخت ها صداهایی می شنید و پرده از دیدگانش کنار رفته بود و نورهایی را مشاهده می نمود و اشخاصی را می دید. ⁽³⁾به نقل علامه مجلسی در شب ولادت علی - که ده سال پیش از بعثت ب-ود خ-داوند ب-ه پیامبرش تهنیت گفت و به او خبر داد که این سر آغاز ظهور پیامبری تو به طور غیر رسمی و اعلان وحی و انکشاف رسالت تو است. ⁽⁴⁾

ابن شهر آشوب می گوید:

«بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله پیش زمینه هایی داشت که به واسطه خواب های صادقه آغاز شد و پس از آن جبرئیل به آن حضرت نازل می شد که پیامبر صلى الله علیه و آله بشارت هایی دریافت می کرد اما رسما مبعوث نشده بود». ⁽⁵⁾

مرحوم کلینی روایتی از امام باقر علیه السلام نقل نموده است که آن حضرت پس از بیان فرق بین رسول و نبی و محدث فرمود:

«اما نبی کسی است که در خواب می بیند و نه در بیداری همانند آن چه رسول اکرم صلی الله علیه و آله پیش از وحی از اسباب نبوت می دید تا این که جبرئیل از طرف خداوند رسالت او را اعلام داشته و در پیامبر صلی الله علیه و آله میان نبوت و رسالت جمع شد.» ⁽⁶⁾

«و در همان جوانی دریچه ای از غیب به رویش باز شد و بارها سروش غیبی گوشش را نوازش می داد اما کسی را نمی دید». ⁽⁷⁾

با این زمینه سازی ها - که نوعی از امداد و الطاف خداوند جهت آماده سازی پیامبر صلی الله علیه و آله بود - آن حضرت توانست سنگینی وحی را تحمل نموده و به مردم ابلاغ نماید و گرنه دریافت و حی چنان عظیم بود که به روایت امام باقر علیه السلام هنگامی ک-ه خ-داوند پیامبر صلی الله علیه و آله را برگزید اهل آسمان صدای وحی را شنیدند و همه آن ها مدهوش شدند. ⁽¹⁾در قرآن نیز خداوند از سنگینی وحی چنین یاد نموده است

«إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا». ⁽²⁾

«به زودی سخن سنگین بر تو نازل خواهم کرد».

جسم و جان رسول اکرم صلی الله علیه و آله با آمادگی های قبلی توانست سنگینی وحی را تحمل کند.

نووی از دانشمندان اهل سنت مینگارد پذیرش وحی و ملاقات حضوری با فرشتگان الهی کار مشکلی بود، از این رو پیامبر صلى الله علیه و آله پیش از نزول وحی خواب هایی می دید و صداهایی را می شنید بدون آن که صاحب صدا را ببیند. بدین سان آماده شد، تا خداوند او را برگزیند. ⁽³⁾

آن چه تاکنون از امدادهای خداوند در دوره جوانی پیامبر صلی الله علیه و آله گفته شد نمونه هایی از امداد و دست گیری خداوند و

فرشتگان در ساختار آداب و رفتار و زمینه سازی پذیرش مقام رسالت بود.

2 - کرامت ها

نوع دیگری از امدادها در تاریخ و روایات یاد شده که خداوند برای معرفی بیش تر شخصیت پیامبرش کرامات و برکاتی را در وجود مبارک آن حضرت قرار داده بود که به جهت رهیافت بیشتر به شخصیت والای آن حضرت به برخی از آن ها اشاره می شود:

الف - کرامات و برکات محمد صلی الله علیه وآله در جوانی برپایه روایات و گزارش مؤرخان از زمان انعقاد نطفه رسول اکرم صلی الله علیه وآله ت-ا زمانی که روح مبارکش از این جهان خاکی پر کشید آن حضرت مایه خیر و برکت برای همه انسان ها بوده است. خاطرات روشن گرانه ای که از مادرش آمنه و دایهاش حلیمه سعدیه روایت شده است تصویر شفاف و روشن بینانه ای است برای شناخت

شخصیت آن حضرت. ⁽⁴⁾

هم چنان که وجود آن حضرت پس از بعثت به عنوان رحمت پروردگار مطرح بود:

«وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ». ⁽¹⁾

و نیز - به تصریح قرآن به واسطه وجود آن یگانه آفرینش - بلایا و عذابهای خداوند از بشریت دور می گشت:

«وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ». ⁽²⁾

ب - دستان با برکت: نقل شده است که ابوطالب شخصی عیال مند و تهی دست بود. ⁽³⁾ابن شهر آشوب و دیگران می نویسند از وقتی که محمد صلى الله علیه وآله در خانه عمویش راه یافت ابو طالب را رسم بر این بود که هرگاه می خواست شام یا نهار فرزندان خود را بدهد اگر فرزند برادرش حضور نداشت به فرزندان خود می گفت دست نگه دارید تا فرزندم محمد صلى الله علیه و آله آید، هنگامی که آن حضرت بر سر سفره حاضر می شد آن غذای اندک که برای بچه ها تهیه شده بود و بچه ها از آن سیر نمی شدند به برکت دست محمد صلى الله علیه و آله چنان زیاد می شد که همگان از آن غذا خورده و سیر می شدند و مقداری هم باقی می ماند. ⁽⁴⁾

ج - استجابت دعا: از ابوطالب نقل شده که :

«روزی همراه فرزند برادرم - که نوجوانی بود - به بازار ذی المجاز (یکی از بازارهای معروف عرب) رفتیم و من لحظه ای احساس تشنگی کردم و ب-ا فرزند برادرم در میان گذاشتم دیدم او بر سنگ اشاره و چیزی بر لب زمزمه نمود، فورا آب خوش گواری جاری شد و محمد صلى الله عليه وآله ب-ه من گفت: عمو بنوش، پس از آن که نوشیدم آن آب ناپدید گردید». ⁽⁵⁾

هم چنین به نقل راوندی و دیگران در ایامی که محمد صلى الله علیه وآله در خانه ابو طالب زندگی می کرد نوعی بیماری بر ابوطالب عارض شده بود. روزی ابوطالب به محمد صلی الله علیه و آله گفت از پیشگاه خداوند بخواه که عافیت و سلامتی را به من برگرداند آن حضرت دست به دعا برداشته از خداوند شفای عمو را خواست و در همان لحظه ابو طالب برخاسته و نشست و مانند این بود که از بند آزاد شده باشد. ⁽⁶⁾

د - اطاعت درخت از آن حضرت: فاطمه بنت اسد سال های زیادی افتخار خدمت گذاری پیامبر صلی الله علیه و آله را داشت، لذا خاطرات و مشاهدات فراوانی از کرامات و برکات پیامبر صلی الله علیه و آله داشته است. یکی از کراماتی که آن بانوی فرزانه برای محمد صلى الله علیه و آله نقل نموده این است که در خانه ما باغچه ای بود که چند درخت خرما داشت و این درخت ها تازه به ثمر رسیده بودند. محمد

صلى اله علیه و آل با چند نفر دیگر از هم سالان خود هر روز صبح خرماهایی را که زیر درخت بودند جمع می کردند و گاهی هم خرماهای هم دیگر را می ربودند ولی من هرگز ندیدم محمد صلی الله علیه و آله خرمایی را که دیگری به سوی آن دست دراز کرده باشد از زم-ی-ن بردارد یا از دست کسی بیرون آورد. بعضی از روزها من و کنیزم زودتر از بچه ها به باغچه می رفتیم و برای محمد صلى الله عليه وآله چ-ن-د دانه خرما جمع می کردیم یک روز فراموش کردیم و محمد صلى الله علیه و آله هم خواب بود دیگران آمدند خرماها را خوردند و رفتند. هنگامی که محمد صلی الله علیه و آله از خواب برخواست به طرف باغچه رفت و چیزی نیافت و من خود را به خواب زده بودم و از زیر آستینم که روی صورتم بود به محمد صلی الله علیه و اله نگاه می کردم، به ناگاه دیدم محمد صلى الله علیه و آله به جانب یکی از نخل های خرما رفته و اشاره نمود. با کمال ناباوری دیدم آن درخت به جانب محمد صلى الله علیه و آله خم شده و شاخه خود را در اختیار محمد صلى الله علیه و آله قرار داد. او از آن رطب به اندازه کافی خورد و شاخه به حال اول خود برگشت. ⁽¹⁾دیدن این کرامت از محمد صلى الله عليه وآله ب-رای م-ن تعجب برانگیز بود. شوهرم ابو طالب در منزل نبود، وقتی به منزل بازگشت با عجله خود را به او رساندم و قضیه را با او در میان گذاشتم. او گفت قضیه را پنهان دار و بدان برای فرزند برادرم جایگاه و شأن بزرگی است و خداوند به تو هم فرزندی می دهد که وزیرش باشد. ⁽²⁾

برای تأیید روایت فاطمه بنت اسد درباره کرامت حضرت محمد صلى الله علیه وآله روایات فراوان دیگری نیز در دست است که پیش از بعثت بارها اتفاق افتاد که سنگ و درخت به آن حضرت احترام گذارده و سلام می کردند. این همه لطف خداوند برای آن حضرت، علامت نبوت وی و نمایان گر عظمت مقام و شخصیت آن حضرت بود. ⁽³⁾

از ابوطالب نقل شده است که:

«در سفر تجارتی که با محمد به شام داشتیم وقتی به بصری رسیدیم در کنار صومعه بحیرای راهب توقف کردیم و در زیر درخت بزرگی که خشکیده بود فرود آمدیم وقتی که محمد در زیر آن نشست، آن درخت به حرکت در آمده و شاخه هایش سبز شد و برای محمد سایه کرد و راهب با دیدن این منظره گفت این از نشانه های پیامبران است». ⁽⁴⁾

و - نزول باران: از مردی به نام جلهمۀ بن عرفه نقل شده است که در آغاز دوران بلوغ و نوجوانی پیامبر صلی الله علیه و آله مکه دچ-ار خشک سالی شده بود و مردم در نهایت سختی به سر می بردند و در پی چاره بر آمده می خواستند برای طلب باران راه چاره ای بیابند. یکی می گفت به نزد لات و عزی بروید و دیگری می گفت به منات (که هر کدام نام بت های اهل مکه بودند) متوسل شوید. در این میان پیرمردی سالمند خوش صورت را دیدم که به مردم می گفت چرا بی راهه می روید، با این که یادگار ابراهیم و نژاد اسماعیل

در میان شما است به او گفتند گویا ابوطالب را می گویی، گفت آری منظورم اوست. مردم همگی از این پیشنهاد استقبال نموده به درگاه خانه ابو طالب گردهم آمده و از او یاری خواستند. همین که ابو طالب بیرون آمد مردم به سوی او هجوم برده و بدو گفتند: ای ابوطالب تو به خوبی از قحطی و خشک سالی مزارع و گرسنگی و تشنگی مردمان با خبری، اینک وقت آن است که بیرون آیی و برای مردم از پیشگاه خداوند طلب باران نمایی. ابو طالب گفت: صبر کنید که هنگامی ظهر و وزش باد فرا رسد. وقتی زمان مقرر فرا رسید ابوطالب با یک جوان تازه بالغ که همانند خورشید می درخشید - در حالی که جوانان دیگری نیز اطراف او را فراگرفته بودند از خانه بیرون آمد تا به کنار خانه کعبه رسید. سپس آن نوجوان زیباروی را برگرفت و پشت او را به خانه کعبه چسبانید و ب-ا انگشتان خود به سوی آسمان اشاره کرد و با زبان تضرع آمیز به درگاه خداوند نالید. طولی نکشید که پاره های ابر نمایان شد و باران شدیدی بارید و ابوطالب این نعمت را از برکت وجود محمد صلی الله علیه و آله می دانست و شعری این گونه سرود:

و ابيض يستسقى الغمام بوجهه

ربيع اليتمى عصمة الارامل ⁽¹⁾

«آن سفید روی که به واسطه او از ابر باران می طلبند بهار یتیمان است و دست گیر خاکنشینان».

این روایت نشان از مقام ارجمند و کرامت ابوطالب و فرزند برادرش دارد. از روایت دیگری که نقل شده است ب-ه دست می آید این خاطره که در دوره نوجوانی پیامبر صلی الله علیه و آله و در کنار عمویش اتفاق افتاده بود برای آن، حضرت چنان شیرین و ماندگار بود که سال ها پس از آن، در مدینه برای برطرف شدن خشک سالی دعا نمود و باران شدیدی بارید و مردم خوش حالی می کردند که آن حضرت را به یاد عمویش انداخت که چگونه در مکه با آن دعای باران خوشحال شده بود، سپس حضرت فرمود: یاد ابوطالب بخیر اگر او این جا می بود چشمانش روشن می شد. پس از آن گفت چه کسی می تواند آن شعر ابوطالب را ب-ه یاد آورد که در آن میان علی علیه السلام شعر پدرش را که قبلاً یاد نمودیم باز گفت. ⁽¹⁾

بدین سان خداوند با نهادن برکات و کرامات در وجود پیامبرش، شخصیت والای آن حضرت را برای مردمان آن روزگار بیشتر معرفی می کرد تا زمینه پذیرش دعوت و رسالت آن حضرت فراهم گردد.

فصل سوم : رفتار اجتماعی پیامبر صلی الله علیه و آله در جوانی

اشاره

گزارش مورخان و سیره نگاران نشان می دهد که دوران کودکی محمد صلى الله علیه و آله با رنج یتیمی در کنار جدش عبدالمطلب و عموی مهربانش ابوطالب به سر آمد و با آغاز دوره نوجوانی زیربنای شخصیت اجتماعی و برخوردهای اثر گذار و بزرگ منشانه او پایه گذاری گردید. در این زمینه خاطرات فراوانی ثبت گردیده است که هر یک نشان دهنده بصیرت و دانایی آن حضرت می باشد که در همان شور جوانی به یک سلسله امتیازها و اوصاف ارزش مند دست یافته و هیچ گونه کجی، انحراف و لغزش اجتماعی در زندگی او راه نیافته بود؛ به گونه ای که همگان او را جوانی نیک کردار و نیک اندیش می شناختند ⁽²⁾بخشی از رفتارها و فعالیت های اجتماعی آن حضرت روشنگر این بحث خواهد بود:

1 - نخستین مسافرت به شام

نخستین تجربه اجتماعی محمد صلى الله علیه و آله سفری بود که در کنار ابوطالب به شام انجام پذیرفت در این سفر طبق روال همیشگی،

کاروان تجارتی قریشیان به قصد شام به حرکت درآمد ابو طالب نیز با این کاروان به راه افتاد. محمد صلی الله علیه و آله که در آن زمان نوجوان ده یا سیزده ساله بود، ⁽¹⁾مهار شتر عمویش را گرفته از وی تقاضا کرد او را نیز همراه خود به این سفر ببرد. علاقه شدید ابوطالب به محمد صلی الله علیه و آله نگذاشت آن ها از هم دیگر جدا شوند، از این رو ابوطالب، محمد صلى الله علیه وآله را نیز همراه خود برد. کاروان به مسیر خود ادامه می داد و چون در سرزمین شام به محلی به نام بصری رسید ⁽²⁾کاروانیان زیر درختی که نزدیک صومعه راهب-ی ب-ه نام بحیرا بود توقف نمودند. بحیرا که از سال ها پیش همان جا زندگی می کرد چندان توجهی به کاروانیان قریش نمی کرد، اما این بار وقتی به نظاره کاروانیان مشغول می شود پاره ای ابر را می بیند که بر سرشان سایه افکنده است بحیرا که از این اتفاق تعجب کرده بود برای تحقیق مطلب دستور داد غذایی تهیه کنند و خود از صومعه بیرون آمد و از کاروان قریش دعوت کرد تا برای صرف غذا به صومعه بروند. قریشیان به سوی صومعه حرکت کردند و محمد صلی الله علیه وآله را - که از همه کوچک تر بود - نزد بارها گذاشتند. هنگامی که همه کنار سفره حاضر شدند بحیرا با بررسی همه افراد مطلوب خود را نیافت، پرسید آیا همه شما آمده اید؟ پاسخ شنید جز یک نوجوان همه آمده اند. گفت: او را هم سر سفره فراخوانید و چون محمد صلی الله علیه و آله سر سفره حاضر شد بحیرا به او خیره شد و با دقت به شکل و اندام او نگریست و تمام اوصافی را که در کتاب های آسمانی درباره پیامبر آخرالزمان صلی الله علیه وآله خوانده بود در نوجوان قریش یافت. آنگاه طبق عقیده قریش که به بت سوگند یاد می کردند به محمد صلى الله علیه و آله خطاب نمود: تو را به لات و عزی سوگند می دهم آنچه از تو می پرسم حقیقت را برایم بازگو. او در جواب می گوید: سوگند به خداوند نزد من چیزی مبغوض تر از لات و عزی نیست. بحیرا می گوید: تو را به الله «خداوند یگانه» سوگند می دهم که پاسخ پرسش هایم را به درستی بگو. با اعلام آمادگی محمد صلى الله علیه وآله بحیرا پرسش هایی درباره خواب و بیداری و زندگی محمد صلی الله علیه وآله پرسیده و پاسخ می گیرد. آن گاه به شانه حضرت نظر افکنده مهر نبوت را می بیند. پس از آن رو به ابوطالب کرده و می گوید: شما با این پسر چه نسبتی دارید ابوطالب می گوید: فرزندم است. بحیرا می گوید: خیر او فرزند تو نیست و پدر وی نباید زنده باشد. ابوطالب می گوید فرزند برادرم است که پدرش پیش از تولد او از دنیا رفت. بحیرا می گوید راست گفتی و مواظب برادر زاده ات باش که اگر آنچه من درباره او می دانم یهودیان هم بدانند به او آسیب می رسانند و برای او در آینده مقام و جایگاهی مهم است. ⁽³⁾

خرگوشي، شرف النبي، ص 45 ؛ بيهقي، دلائل النبوه، ج ، ص 308 ؛ انساب الاشراف، ج 1، ص 106 ؛ مسعودي، التنبيه والاشراف، ج 1، ص 198 ؛ قرب الاسناد، ص 324 ؛ الاصابه ، ج 1، ص 352 ؛ ابن هشام، السيرة النبويه، ج 1، ص 191 .

قضیه مسافرت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله همراه ابوطالب به شام در منابع فراوان حدیثی و تاریخی از قدیم و جدید آمده است، اما به دلیل بهره برداری های برخی دشمنان اسلام از این مسافرت برخی نویسندگان معاصر با پذیرش اصل مطلب پاسخ های یاوه گویان را داده اند، ولی برخی، اصل داستان را مورد تردید قرار داده اند که در این نوشتار جای نقد و بررسی تمام آن آرا و نظرات نیست و

برای دریافت تفصیل این بحث باید به منابع تاریخی مراجعه شود. ⁽¹⁾و در این جا ما تنها به یاد کرد این مطلب بسنده می کنیم که روایت مسافرت پیامبر صلى الله علیه و آله شهرت بالایی میان دانشمندان شیعه و سنی دارد ⁽²⁾و تا آن جا که تتبع نشان می دهد هیچ یک از محدثان، مؤرخان و سیره نگاران پیشین تردید در اصل مطلب را مطرح نکرده اند، تنها برخی نویسندگان معاصر آن هم برای فرار از استفاده مغرضانه دشمنان اسلام نسبت به اصل داستان تردید و اشکال نموده اند باید توجه داشت که شخصیت والایی همانند رسول اکرم صلى الله علیه و آله همواره مورد تهمت و غرض ورزی دشمنان که تاب بالندگی نام و مکتب او را ندارند بوده است. همه جا کلید حل مشکل و پاسخ یاوه سرایی مغرضان این نیست که مسلمات تاریخی را انکار نماییم. در این زمینه یکی دیگر از نویسندگان معاصر تحقیقات ارزنده ای انجام داده و اصل قضیه را مسلم دانسته و جواب های مناسبی به آشوب آفرینان و مغرضان داده است. ⁽³⁾

البته باید توجه داشت ممکن است که شاخ و برگ هایی توسط برخی دوستان یا دشمنان به داستان مسافرت پیامبر صلى الله علیه و آله داده شده باشد، زیرا کسانی که به تصریح قرآن:

«يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ». ⁽⁴⁾

«پیامبر را می شناختند؛ هم چنان که فرزندان خود را می شناختند اما بازهم تاب تحمل آن حضرت را نداشتند».

امروزه هم همپایگان آنان از یهود و نصارا کسانی هستند که شخصیت و عظمت پیامبر صلى الله علیه و آله را بر نمی تابند و می کوشند تاریخ اسلام را مورد دست برد قرار دهند. هم چنین برخی از دوستان و پیروان پیامبر صلی الله علیه و آله با هدف بزرگ نمایی شخصیت ابوبکر نوشته اند: پس از گفتار بحیرا ابو طالب پیامبر صلی الله علیه وآله را با ابوبکر و بلال به مکه برگرداند. ⁽⁵⁾چگونه گویندگان این سخن توجه نکرده اند که اساسا در روایاتی که اصل این مسافرت را نقل نموده یادی از ابوبکر و بلال نشده است و نیز توجه نکرده اند از نظر سنی ابوبکر که دو سال از پیامبر صلی الله علیه و آله کوچک تر بود ایجاب نمی نمود که ابوطالب او را در آن موقعیت به عنوان محافظ پیامبر صلی الله علیه و آله انتخاب نماید.

2 - دومین سفر تجارتی به سوی شام

دومین سفری که در اوج جوانی و در بیست و پنج سالگی برای حضرت محمد صلى الله علیه وآله در تاریخ رخ داده، سفر تجارتی ام است که

آن حضرت با سرمایه خدیجه به سوی شام انجام داد. در توضیح و تبیین این مسافرت و چگونگی تصمیم پیامبر صلى الله علیه و آله بر انجام این مسافرت دو گزارش عمده وجود دارد:

بر مبنای گزارش ابن اسحاق و برخی دیگر از مؤرخان، خدیجه دختر خویلد که زنی تجارت پیشه با شرافت و ثروت مند ب-ود افرادی را برای بازرگانی می گماشت و چون از صداقت، امانت داری و اخلاق پسندیده محمد صلى الله علیه وآله آگاهی یافت بر او پیغام فرستاد که اگر تجارت مرا عهده دار شوی بیش از دیگران به تو می پردازم. حضرت محمد صلى الله علیه وآله این پیشنهاد را پذیرفت و همراه میسره (غلام خدیجه) با کاروان قریش رهسپار شام گردید. ⁽¹⁾

اما روایت دوم که شهرت بالاتری میان مؤرخان و سیره نگاران دارد این است که چون محمد صلی الله علیه و آله به بیست و پنج سالگی رسید عمویش ابوطالب به او گفت: من تهی دست شده ام هم اکنون کاروان تجارتی قریش رهسپار شام است. خدیجه دختر خویلد مردانی از قریش را استخدام کرده و به تجارت می فرستد اگر می خواهی تو نیز سرمایه ای از خدیجه گرفت-ه ب-ه س-وی شام حرکت کن. چون خدیجه از این گفت و گو آگاهی یافت پیشنهاد ابوطالب را پذیرفته، سرمایه ای به شرط مضاربه در اختیار محمد صلى الله علیه و آله قرار داد و او نیز بی درنگ همراه میسره غلام خدیجه روانه تجارت شام شد. ⁽²⁾

جزئیات و وقایع این سفر را نمی توان در این نوشتار آورد. ولی در یک جمع بندی از دست آوردهای این سفر می توان ب-ه این نتیجه رسید که این سفر خیر و برکت هایی مانند سود فراوان در تجارت و آشکار شدن برخی فضایل و شخصیت شگفت انگیز محمد صلى الله عليه وآله را برای اهل کاروان در پی داشته است. ⁽³⁾مطلب دیگر درباره این مسافرت است که از برخی منابع استفاده می شود نحوه قرارداد در این تجارت بین سرمایه گزار (خدیجه) و کارگزار (محمد) به صورت قرارداد اجرت (مزدوری) بوده است، ولی برخی شواهد گواهی می دهد که نحوه قرارداد به صورت مشارکت و مضاربه بوده است؛ چنان که از عمار یاسر نقل شده است:

«و لاكان اجيرا لا حدقط».

«هرگز آن حضرت اجیر کسی نبود». ⁽⁴⁾

یعنی به صورت کارگر مزدی برای کسی کار نکرد.

3 - چوپانی

در برخی منابع شیعه و سنی یکی از شغل هایی که برای رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است شبانی آن حضرت در دوره نوجوانی

می باشد. اما این که آغاز شبانی آن حضرت از چه سنی بوده و و چه مدت ادامه داشته است در منابع چیزی نیامده و روایات بازگو کننده شبانی پیامبر صلی الله علیه وآله یک دست نیست. در برخی منابع اهل سنت با استناد از ابو هریره نقل ش-ده اس-ت ک-ه پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود:

«ما بعث الله نبيا الاراعى الغنم قال له اصحابه و انت يا رسول الله قال نعم و انا رعيتها لاهل مكه على قراريط». ⁽¹⁾

«خداوند نبی را نفرستاد جز این که مدتی گوسفند چرانی کرد. اصحاب عرضه داشتند: شما نیز ای رسول خدا فرمود آری من نیز برای اهل مکه در برابر چند قراط (واحد پول آن زمان) گوسفند چرانیدم». ⁽²⁾

نظیر این روایت را ذینی دحلان و ابن سعد بیان کرده اند. ⁽³⁾ولی این روایت که در ذیلش پیامبر صلی الله عليه و آله را اجیر اهل مکه معرفی نموده بعید به نظر می رسد، زیرا از سویی وضعیت ابو هریره در حدیث سازی معلوم است و از طرفی با روایت عمار که می گوید پیامبر صلی الله علیه و آله هرگز اجیر کسی نشد نمی سازد. ⁽⁴⁾

در برخی منابع شیعه به نقل از امام صادق علیه السلام آمده است:

«ما بعث الله نبيا حتى يسترعى الغنم». ⁽⁵⁾

«هیچ گاه خداوند پیامبری را نفرستاد، مگر این که او را به چرانیدن گوسفند وا می داشت».

در روایت دیگری از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل شده است:

«بعث موسى و هو راعی غنم و بعث داوود و هو راعی غنم و بعثت و انا راعي غنم اهلی باجیاد». ⁽⁶⁾

«موسی مبعوث شد، در حالی که گوسفند می چرانید و داوود مبعوث شد، در حالی که گوسفند می چرانید و من مبعوث شدم، در حالی که گوسفند خاندانم را می چرانیدم».

با استناد به این دو روایت می توان اثبات کرد که به طور کلی پیامبران از جمله پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله مدتی را گوسفند چرانی نموده اند، اما قضیه اجیر شدن پیامبر صلی الله علیه وآله برای اهل مکه به اثبات نمی رسد که در نهایت می توان گفت آن حضرت مدتی را به

شبانی سپری نموده، اما نه برای اهل مکه بلکه گوسفندان خود ⁽¹⁾و خاندانش را به چراگاه های اطراف مکه می برده است. اما در این که آیا پیامبر صلی الله علیه و آله شغل شبانی را به جهت تنگ دستی و فشار معیشت انتخاب نموده بود یا علت دیگری داشته است در منابع اهل سنت تحلیلات فراوانی نگارش یافته است، که ما به جهت اختصار و نیز مخدوش بودن از ذکر آن ها خودداری می کنیم. ⁽²⁾

به نظر می رسد برخی از نویسندگان معاصر بهترین توجیه و تحلیل مناسبی را در این زمینه را ارائه نموده اند که با اختصار به آن

اشاره می شود:

از آن جا که محیط شهر مکه فضایی آلوده به گناه، ظلم، شرک، بت پرستی، بی عدالتی و مفاسد دیگر بود رسول خدا صلى الله علیه و آله از مشاهده آن وضعیت رنج می برد و از طرفی قدرت تغییر آن را نداشت و به دنبال وسیله ای می گشت تا از آن وضعیت به دور باشد. بهترین وسیله خروج از شهر و سرگرم شدن با آن حیوانات بود، به همین منظور بدون این که نیاز مادی داشته باشد چوپانی را داوطلبانه انتخاب نمود. گذشته از این که این شغل در آن زمان مورد علاقه مردم مکه نیز بود. ⁽³⁾در این مدت پیامبر صلى الله علیه و آله امکان یافت تا هم از فرهنگ بت پرستی و سنت ها اجتماعی و سیطره اخلاقیات فاسد دور باشد و هم فرصت اندیشه در عظمت هستی و شگفتی های خلقت را داشته باشد و هم ذهنش در خلوت صحرا، فرصت باروری و شکوفایی بیابد، بدین ترتیب شبانی برای محمد صلى الله علیه وآله زمینه خلوت گزینی و تفکر را فراهم آورد. ⁽⁴⁾

حقیقت همین است که گرچه دیدن و شنیدن کردار ناپسند اجتماع آن روزگار بر سیره عملی رسول اکرم صلى الله علیه و آله تأثير نداشت، اما مسلما روح لطیف و خداجوی آن حضرت را آزار می داد. لذا برای کاستن از فشارهای روحی، شغل شبانی و رفتن ب-ه بیابان ها را برگزید.

4 - نبرد فجار

یکی از سنت هایی که در میان قبایل عرب جاهلی دیده می شود پاس نهادن به حرمت ماه های حرام است. آنان در چهار ماه حرام با کنار گذاشتن ستیزه گری، بیشتر به کارهای اقتصادی می پرداختند. در این میان آنچه مؤرخان نوشته اند چهار بار حرم-ت ماه های حرام شکسته و نزاع هایی میان قبایل اعراب رخ نمود که از آن ستیزه جویی ها به نام نبردهای فجار نام برده شده است. این درگیری ها عبارتند از:

1 - نبرد میان کنانه و بنی هوازن؛ ⁽¹⁾

2 - ستیز میان قریش و هوازن؛ ⁽²⁾

3 - درگیری میان کنانه و هوازن؛ ⁽³⁾

4- جنگ میان قریش و کنانه با هوازن.

علت درگیری اخیر این بود که براض بن قیس کنانی از قبیله کنانه با عروه بن رهال از قبیله هوازن که از سابق میانشان دشمنی بود - درگیر شده و او را غافل گیر کرد و به خاطر همان دشمنی سابق وی را به قتل رسانید هوازن با شنیدن خبر قتل عروه به کنانه حمله بردند. کنانه در همان زمان به قریش پناه بردند و قریش از آن ها حمایت کرد. این جنگ در ماه رجب پیش آمد. ⁽⁴⁾مؤرخان نوشته اند در زمان وقوع این نبرد رسول خدا صلى الله علیه و آله بیست ساله بودند و نزد عمویش ابوطالب و هر روز که در صحنه نبرد حضور می یافت کنانه به برکت وجود او بر هوازن پیروز می شد از این روی مردان کنانه به ایشان می گفتند ای فرزند غذادهنده پرندگان و آب دهنده حاجیان، ما را از حضور خود در جنگ محروم نکن که به برکت وجود تو شاهد پیروزی بر دشمنان خود هستیم و رسول خدا صلى الله علیه وآله به آنان می گفت شما از ستم، تجاوز، قطع رحم و بهتان خودداری کنید، تا من در کنار شما باشم. ⁽⁵⁾برخلاف این روایت گزارش دیگری وجود دارد که ابو طالب این جنگ را ستم، بیدادگری، و حلال شمردن ماه حرام می دانست و نه خود در آن شرکت جست و نه حتی به کسی از بستگانش اجازه شرکت در این جنگ را داد. از این رو افرادی همانند عبدالله بن جردعان تیمی و حرب بن امیه می گفتند: بنی هاشم اگر در جنگ شرکت نجوید ما هم شرکت نمی کنیم، پس زبیر را به زور بردند. ⁽⁶⁾

برپایه این روایات شرکت پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ فجار مورد تردید نویسندگان قرار گرفته است ⁽⁷⁾و برخی از معاصران با صراحت می نویسند در این زمان (جنگ فجار) رسول خدا صلی الله علیه و آله بیست سال داشت، اما وارد صحنه کارزار نشد، زیرا این جنگ عادلانه نبود و فطرت سالم پیامبر صلى الله علیه وآله به وی اجازه را نمی داد در جنگی که مبتنی بر تبهکاری هر دو طرف بوده و در ماه حرام واقع شده بود شرکت جوید. ⁽⁸⁾

از نقل یعقوبی - که پیش تر نقل شد مبنی بر مخالفت ابوطالب با این جنگ - نیز می توان به دست آورد که پیامبر صلی الله علیه و آله در این جنگ شرکت نداشته و اگر برخی مواقع حضور می یافت به عنوان دیدار از صحنه بوده است، مگر این که گفته شود دفاع در همه حال و هر زمان و مکان واجب است و امکان دارد حضور پیامبر صلی الله علیه و آله در آن نبرد به جهت دفاع بوده است.

5 - حضور در پیمان جوانمردان

با نگاه جامع رفتار شناسانه به کردار انسان ها با همدیگر می توان دریافت که حقوق انسان های ضعیف همواره مورد تهدید زورمداران بوده و از طرفی حقستانی و دفاع از مظلوم یک فضیلت انسانی و ارزش الهی می باشد. در این میان پیمان جوان مردان قریش که در تاریخ به «حلف الفضول» معروف می باشد میان چند تیره قریش و با حضور پیامبر صلی الله علیه و آله برای حمایت از مظلومان بنیان گذاری شده بود که از آن به بهترین و ارزشمندترین پیمان های قریش یاد شده است. ⁽¹⁾

مؤرخان علت پیدایش این پیمان را در آن می دانند که مردی از قبیله بنی زبید وارد مکه شد و کالایی به عاص بن وائل - از تیره بنی سهم - فروخت. پس از انجام معامله عاص آن کالا را تحویل گرفت اما از دادن بهای آن سرباز زد مرد زبیدی هرچه به وی مراجعه کرد نتیجه ای نگرفت، تا این که ناگزیر به کوه ابوقبیس بر آمده ندای دادخواهی سرداد. ندای او تأثیر عمیق بر مردم گذاشت و سران چند تیره از قریش با پیش گامی زبیر بن عبدالمطلب در خانه عبدالله بن جدعان تیمی گرد آمده و پیمان بستند که به هر ستم رسیده ای یاری رسانده و دیگر اجازه ندهند که در مکه به کسی ستم شود، سپس به خانه عاص بن وائل رفتند و حق مرد زبیدی را از او ستاندند. ⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله که در آن زمان بیست سال داشت یکی از اعضای پیمان بود. ⁽³⁾

شرکت رسول خدا صلى الله علیه و آله در این حرکت جوان مردانه بیشتر از این جهت اهمیت دارد که آن نظام طبقاتی و ضدارزش مکیان که بزرگ سالان نسبت به جوانان ارزشی قائل نبودند و از طرفی هم جوانان دنبال عیش و نوش و خوش گذرانی بودند و ارزش های انسانی مانند حمایت از مظلوم و.... برای آنان مفهومی نداشت، محمد صلى الله علیه وآله جوان در کنار بزرگان قریش حضوری سبز پیدا نموده و در این پیمان شرکت جست و این می رساند سران آن روز مکه به محمد صلی الله علیه و آله به عنوان جوانی ارزشمند و اثر گذار در دفاع از حقوق دیگران می نگریسته و از طرفی نیز اندیشه و افکار عمومی محمد صلى الله علیه وآله با دیگر هم سالانش تفاوت چشم گیری داشته است؛ اگر دیگر جوانان در آلودگی محیط اجتماعی نقش داشتند، محمد جوان صلی الله علیه وآله به فک-ر پاک سازی محیط جامعه بوده است و این پیمان به جهت آن آرمان های حق طلبانه ای که داشت چنان به نظر پیامبر صلی الله علیه و آله ارزشمند بود که درباره شرکت خود در این پیمان فرمود: در خانه عبدالله بن جدعان در پیمان شرکت کردم که اگر به جای آن شتران سرخ مو به

من می دادند آن چنان شاد نمی شدم و اگر در عصر اسلام نیز مرا به چنین پیمانی فرا خوانند می پذیرم. ⁽¹⁾این پیمان را بدان جهت حلف الفضول گویند که در عهدنامه علاوه بر پیمان هایی که از سابق بین قریش وجود داشت موادی افزوده شده بود و برخی نیز وجه تسمیه دیگری ذکر کرده اند. ⁽²⁾

این پیمان چنان پابرجا و اثر گذار بود که پس از آن در چندین مورد افراد مظلوم و ستم دیده با یاری خواهی از بنیان گذاران، از دست زورمندان رهایی یافتند. ⁽³⁾

6 - مشارکت در امور اجتماعی

با کنکاش در گزارش مؤرخان و سیره نگاران و تحلیل رفتارگرایانه اجتماعی از کردار رسول اعظم صلى الله علیه وآله می توان دریافت که آن حضرت در دوره جوانی طبع انزواطلبی نداشته بلکه طبیعت او ارتباط با مردم و شرکت در سختی ها و آسایش مردم بوده است. البته شرکت او در امور اجتماعی مشروط بر این بود که این کار به نوعی تعاون و همکاری در خیر و سعادت همگانی باشد. او می کوشید در انجام کار نیک و پسندیده، دادرسی گرفتاران و یا بر دوش کشیدن بار زندگی ناتوانان حضوری فعال داشته باشد و در گردهم آیی های بزرگان عرب در دارالندوه شرکت می کرد و به اظهارات بزرگان عرب گوش فرا می داد و آن چه را حق می یافت به آن خشنود شده و می پذیرفت و در مقابل انزجار خود را از باطل و کارهای ناروا آشکار می ساخت. در بر منابع آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله در دوران خردسالی و جوانی در مجالس قریش شرکت می کرد. در یکی از این مجالس که تنی چند از بزرگان یمن نیز حضور داشتند یکی از آن ها رسول خدا را دید که گاهی خیره و تند و گاهی با نگاهی آرام که نمایان گر شادی بود به آنان می نگرد، او پس از مشاهده این حالت پیامبر، پرسید چه خبر است که این جوان را می بینم که گاهی با نگاهی تیز و گاهی به دیده لطف آمیز و شرمگین به شما می نگرد؟ به خدا سوگند اگر نگاه نخست او تیری می بود دل های یکایک شما را به رشته خود می کشید و اگر نگاه دوم او نسیمی می بود مردگان شما را زنده می ساخت. ⁽⁴⁾

فصل چهارم : اخلاق اجتماعی پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

گزارش ها و اخباری که باز کننده دوران نوجوانی و جوانی پیامبر صلی الله علیه و آله است نشان می دهد که آرامش و وقار در سیمای متفکر وی در مقایسه با هم سالانش پیدا بود و راهی را که او انتخاب نموده بود با راه جوانان دیگر و حتی سالمندان تفاوت اساسی داشت. او با دیگران به دنبال هوی و هوس و کارهای بیهوده نمی رفت و همیشه خلوت گزینی را دوست می داشت. ⁽¹⁾اهمیت این امر در آن است که پیامبر دوره بحران ساز نوجوانی و جوانی خود را در جامعه ای سپری نم-ود ک-ه انواع کج اندیشی ها و رفتار ناشایست در آن رواج داشت و آن حضرت به هیچ وجه در بند آن تاریکی ها گرفتار نیامده و سبک سری جوانان و نخوت و غرور پیران مکه در زندگی او راه نیافت. ⁽²⁾

1 - عفت و پاک دامنی

دوران نوجوانی و جوانی محمد در جامعه ای سپری شد که انواع رذایل اخلاقی بر آن حاکم بود؛ جوانان و بلکه سالمندان حجاز به بی عفتی و انحرافات جنسی گرایش پیدا کرده بودند، تا جایی که آشکارا پرچم هایی به علامت فساد و دعوت به بی عفتی بر سر در

برخی از خانه های زنان افراشته شده بود و افراد بی بند و بار را به آنجا دعوت می کرد.

در چنین جامعه آلوده ای، رسول اکرم عفت و پاک دامنی خود را حفظ کرد. او با این که تا بیست و پنج سالگی ازدواج نکرده بود تحت تأثیر محیط قرار نگرفت و کوچک ترین عمل منافی عفت از او سر نزد. ⁽³⁾این لطف خداوند بود که محمد در دوران شور جوانی نه تنها گرفتار بی عفتی و انحرافات جنسی نشد، بلکه از گرفتار آمدن به مقدمات و زمینه های پیدایش آن نیز به دور بود. او با کمک خداوند و اراده خود توانست جلوی خواسته های شهوانی، تمایلات جنسی و خوش گذرانی ها را بگیرد. ⁽⁴⁾در برخی منابع درباره عفت و پاک دامنی پیامبر آمده است که از ابتدای زندگی تا سال خوردگی به عفت و پاک دامنی شهرت داشت و کسی در تاریخ سراغ ندارد که وی در عنفوان جوانی آلوده به شهوات و تمایلات جنسی شده باشد و هرگز درباره او شنیده نشده که اهل لهو و لعب و یا باده گساری باشد و یا با زنان سر دوستی داشته باشد. در صورتی که دشمنان حضرت پافشاری داشتند تا هر عیب و نقصی را که احتمال بدهند در پیامبر هست بزرگ جلوه داده تا نسبت به رسالت حضرت در مردم شک و شبهه ایجاد کنند. ⁽⁵⁾

2 - صداقت و پایبندی به عهد

برای پی بردن به ویژگی های اخلاقی کسی توجه به تعامل های اجتماعی او ضروری است زیرا از این طریق میزان راست گویی و پای بندی به قول و قرارهای او با دیگران به دست خواهد آمد. ما دو صفت پایبندی به تعهد و صداقت را یک جا مطرح کردیم، چرا که به نظر می رسد این دو صفت دو روی یک سکه را تشکیل می دهند و هر دو صفت، پرتویی از یک خورشید هستند؛ امکان ندارد کسی راستگو باشد اما به قول و قرار خود عمل نکند.

صداقت و راست گویی رسول خدا صلى الله علیه وآله در تمام دوران عمر مبارکش - از جمله دوره جوانی و پیش از بعثت چنان در میان همگان معروف و مشهور بود که حتی ابوسفیان - دشمن شماره یک آن حضرت نزد هر قل پادشاه روم به صداقت و راستی آن حضرت در دوره پیش از بعثت اعتراف نموده و گفت او از نسب بالایی برخوردار است و تا به حال از او دروغ نشنیده ایم. ⁽¹⁾صداقت او در سخن گفتن محدود نبود، بلکه در درک و احساس و کردار خود نیز صادق بود و درک او از اشیا در کی صادقانه

بود. به جهت همین صداقت بود که شواهدی از پایبندی او به قول قرارهایش مشاهده می شود که در همان دوران جوانی و پیش از

بعثت به عنوان یک جوان متعهد و مسئولیت پذیر بدان پایبند بود.

قطب راوندی و دیگران از مردی به نام عبدالله بن ابی الحمساً نقل می کنند که:

«پیش از بعثت بین من و محمد دادوستد بود. مقداری من طلب کار شدم به او گفتم همین جا باش من برگردم. آن روز و روز بعدش فراموش کردم که برگردم روز سوم نزد او آمدم و دیدم او همانجا منتظر من است. برای او جریان فراموشی خود را گفتم، او فرمود: من سه روز است که در این جایگاه تعیین شده منتظر شما هستم. آن حضرت مانند جدش اسماعیل راست گو و و فاکننده به عهد بود». ⁽²⁾

هم چنین از عمار نقل شده که :

«پیش از بعثت من با پیامبر شبانی میکردیم روزی به او پیشنهاد دادم خوب است فردا گوسفندان خود را به چراگاه فخ ببریم و محمد پذیرفت. چون فردا شد به آن جا رفتم و دیدم محمد پیش از من به آن جا رفته، ولی گوسفندان خود را از چریدن باز می دارد. پرسیدم: چرا نمی گذاری گوسفندان بچرند؟ فرمود: چون به تو وعده داده بودم، نخواستم گوسفندان من پیش از تو از سبزه های این جا استفاده کنند». ⁽³⁾

بدین سان او با صداقت و تعهد پذیری خود پیش از بعثت توانست راهی به آینده و دوره رسالت برای خود باز نموده و دیگران را به صداقت و مسئولیت پذیری فراخواند.

3 - امانت داری

غالب مؤرخان و سیره نگاران - که درباره صفات رسول اکرم صلی الله علیه وآله پیش از بعثت سخن گفته اند - از پیامبر صلی الله علیه وآله به عنوان یک شخصیت امین نام برده اند. این صفت شایسته چنان در سیره عملی آن حضرت تجلی یافته بود که در دل و جان تمام قریش جای باز کرده و همگان او را با صفت امین می شناختند تا با نامش یعنی محمد صلى الله علیه و آله. ⁽¹⁾

اما در این میان نکته ای که مورد غفلت واقع شده بیان مصداق است و این که چرا محمد صلی الله علیه و آله در بین آن مردم ک-ه

امانت داری واقعی خود را از دست داده بودند؛ با این صفت به شهرت بالایی دست یافته بود و از طرفی این مطلب هم روشن است که امین بودن و امانت داری غالبا در مسائل مالی کاربرد دارند، زیرا در طول تاریخ بشریت این گونه بوده است که پیش از روی کار آمدن نظام بانکداری بیشتر مردم مازاد بر مصرف و پس اندازهای خود را نزد افراد قابل اعتماد می سپردند، تا هنگام نیاز از آن استفاده نمایند. حال با توجه به این واقعیت اجتماعی و تأمل در زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله می توان به این واقعیت رسید که آن حضرت در میان مکیان از جمله امانت داران و معتمدان مالی آن ها بوده است، که آن حضرت چنان از اعتماد بالایی برخوردار بودند که در دوران پس از بعثت و آن همه خصومت و دشمنی بداندیشان با او باز به عنوان امانت دار مردم مطرح بود و اموالی از مکیان نزد آن حضرت نگهداری می شد که مهم ترین رهیافت برای این مطلب روایت مشهوری است که پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام هجرت ب-ه م-دي-ن-ه علی را در مکه گذاشت و به او سفارش نمود که پس از خروج پیامبر صلی الله علیه وآله از مکه اموالی که از مردم نزد او به امانت ب-ود ب-ه صاحبانش برگرداند و امیرمؤمنان علیه السلام هم پس از خروج پیامبر صلی الله علیه و آله به مدت سه روز آن امانت ها را برگرداند. ⁽²⁾بسیار روشن است که این امانت داری و اعتماد سازی پیامبر صلی الله علیه و آله در دوره پیش از بعثت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وجود داشته است و نیز روایات فراوانی وجود دارد که همین امانت داری پیامبر صلی الله علیه و آله توجه بانوی قریش خدیجه را به آن حضرت جلب نمود که سرمایه خود را در اختیار آن جوان بیست و پنج ساله قرار داد تا شغل تجارت را پیشه خود سازد. ⁽³⁾

4 - مبارزه با سنت های غلط اجتماعی

انسان های آرمان گرا و نیک اندیشی که تفکر الهی دارند در رفتار و کردار خود پیرو بی چون و چرای امواج اجتماعی نیستند، بلکه با داشتن ملاک های ارزشی و افق روشن و با دید کارشناسانه به کردار و رفتار اجتماعی نگریسته آن را که خوب و ارزش مند

تشخیص دهند انجام می دهند و از کردار ضدارزش دوری می کنند. حضرت محمد صلى الله علیه و آله از جمله جوانان آرمان گرا و اندیشه ور بود که به موازات عمل کرد اثر گذار اجتماعی - که نگارش یافت - از یک سلسله آداب و رسوم و محافلی که در آن یاد

خدا نبود دوری گزیده به مکانهای خلوت و تنهایی پناه می برد که به شواهدی در این زمینه اشاره می شود:

الف - دوری گزیدن از بت کده ها و بت پرستان: یکی از رویه های عبادی غلط و ننگین دوره جاهلیت رو آوردن اعراب به مجسمه های بی جان با هدف پرستش آن ها بود. در این باره آنچه از روایات استنباط می شود، محمد جوان در ابتدای زندگی در پرتو عنایت

خداوند، راه خود را تشخیص داده و بدون اضطراب و تردید، روش های نادرست و کرنش قومش را در برابر بت ها بدعت دانسته و از بت ها و بت پرستان دوری می گزید. ⁽¹⁾بسیار اتفاق می افتاد هنگامی که دیگران به سوی بت کده ها می رفتند، محمد جوان با کینه و نفرتی که از بت ها در دل داشت از آن ها دور شده و در غار حرا به نجواگری و نیایش با خدایش می پرداخت. ⁽²⁾در این میان عده ای که با افکار و اندیشه محمد جوان آشنایی نداشتند و بنابر فرهنگ عمومی مکیان که به بت ها سوگند یاد می کردند محمد را نیز ب-ا آنان هم اندیشه دانسته و آن حضرت را به لات و عزی سوگند می دادند، اما او که با شنیدن نام آن دو بت در اثر شدت خشم، چهره اش دگرگون می شد، می فرمود:

«به خدای واحد نزد من چیزی از آن دو بت مغبوض تر نیست». ⁽³⁾

از زید پدر اسامه نقل شده است که پیامبر صلی الله علیه وآله در جوانی طواف خانه کعبه را انجام می داد سوگند به خدا که او هیچ گاه دست به سوی بت ها دراز نکرد تا این که خداوند او را به پیامبری برگزید. ⁽⁴⁾دیدن بت ها در خانه کعبه چنان برای پیامبر صلى الله علیه و آله آزار دهنده بود که پس از بعثت روزی در جمعی از اصحاب از خاطرات تلخ دوره جوانی خود چنین یاد می کرد:

در آن روزگار دیگران گاهی به پرستش بت ها می رفتند و گاهی مشغول می گساری می شدند، اما من هیچ گاه آنان را همراهی نکردم، زیرا نفرت آورترین چیز نزد من شراب و بت ها بود». ⁽⁵⁾

بدین سان حضرت محمد صلى الله عليه و آله نه تنها لحظه ای از عمر شریفش را به بت پرستی نگذراند، بلکه از شنیدن نام آن ها هم بیزاری جسته و از آیین مشرکان و بت پرستان دوری کرد. او مسیر دیگری می پیمودند و هیچ گاه شیفته آداب و سنن خرافه قومی نشده و با امداد خداوند به رشد و تکامل معنوی خود ادامه داده و همیشه ناخوشایندی خود را از دیدار بت ها نشان می داد. ⁽⁶⁾

اعلام انزجار و دوری از بت ها پیش از بعثت بود که دست آن حضرت را برای مبارزه و سرنگون سازی بته ا پس از بعثت باز نمود و در مبارزه عملی با مشرکان، آن کج اندیشان لجوج هرگونه تهمت و افترا به حضرت بستند، اما در هیچ یک از منابع نیامده

است که آن حضرت را به بت پرستی متهم کرده باشند.

ب - دوری جستن از گردهم آیی ها و شب نشینی های قریش: آنچه از گزارش مؤرخان به دست می آید پیش از اسلام در محیط حجاز حکومت مرکزی واحد نبود، بلکه به صورت نظام استبدادی قبیلگی اداره می شد و تعاملات اجتماعی آنان نیز نظام مند نبود. ⁽¹⁾یکی از آداب اجتماعی که برای آنان نوشته شده است گرد هم آیی ها و شب نشینی های شیطانی بود که غیر از شهوترانی و می گساری هدف دیگری نداشتند. ⁽²⁾

با نگاه رفتارشناسانه در سیره و روش پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می توان به این واقعیت رسید که ایشان در همان دوره جوانی با مردم تعامل اجتماعی بسیار محدود داشته و در گردهم آیی ها و شب نشینی های آنان هرگز شرکت نمی جست و در محافل شعرخوانی که در بازارهای معروفی مانند عکاض، ذی المجاز ، مجنه و جاهای دیگر توسط سرایندگان معروف عرب برگزار

می شد و افرادی همانند امرءالقیس شاعر معروف عرب جریان عشق بازی شهوانی خود با دختر عمویش عنزه را شرح می داد، ⁽³⁾محمد جوان با اعلام انزجار از آن محافل هرگز در آن شرکت نمی جست. ⁽⁴⁾ام ایمن کنیز و خدمت گذار آن حضرت خاطره شیرین خود را این گونه بیان می کند مردم دوره جاهلیت عید مخصوصی داشتند که از اول صبح تا پاسی از شب همگان نزد بتی به نام «بوانه» که - مورد پرستش آنان بود - جمع می شدند و با راه انداختن هلهله و پای کوبی، رقص و آواز، جشن می گرفتند و در پایان با انجام قربانی نزد آن بت متفرق می شدند، اما هیچ گاه ندیدم که محمد در این جشن شرکت جوید، حتی برخی عموهایش او را دعوت می کردند که در این جشن شرکت کند، اما او در جواب می گفت: با شرکت در آن محفل تمام اعضای بدنم به لرزه در می آید، لذا نمی توانم در آن جشن شرکت جویم. ⁽⁵⁾در برخی منابع در این باره آمده است حضرت محمد صلی الله علیه وآله پیش از بعثت، در شب نشینی ها و دیگر مجالسی که قریشیان اوقات فراغت خود را با آن پر می کردند شرکت نمی جست، مگر آن اجتماعی که در کار خیر بود که خوی بزرگوانه او وی را به همراهی با آنان در کار خیر فرا می خواند. ⁽⁶⁾

آری! حضرت محمد صلی الله علیه وآله در جوانی از به زبان آوردن فحش و ناسزا که به شخصیت انسان آسیب می رساند پرهیز

می کرد و از کارهای ناروای قومش خشمگین می شد؛ به حدی که حتی یک بار هم در مجالس جشن یا عید آنان شرکت نکرد. ⁽⁷⁾

فصل پنجم : جایگاه اجتماعی محمد صلى الله علیه و آله در جوانی

اشاره

تجربیات اجتماعی و نحوه تعامل انسان ها در هر عصر و دوره نمایان گر این واقعیت است که هر فردی گرچه در رفتار و شخصیت خود گرفتار انحطاط شود، از عمل کرد شایسته و نیک مانند عفت، صداقت، امانت داری و... که از دیگران سر می زند با دید نیک نگریسته و انجام دهنده آن را ستایش می کنند. در این میان از رفتارشناسی عصر جاهلیت نمایان است که آنان دارای چنان روحیه برتربینی و تکبر بودند که بزرگان و شیوخ شان، هم صحبت شدن و ارزش نهادن به کودکان و جوانان را برای خود عیب دانسته و نسبت به زیر دستان و ضعیفان مانند کنیزان و یتیمان اظهار محبت نمی کردند.

در این میان دوره نوجوانی و جوانی رسول اکرم صلى الله علیه و آله با توجه به این که از یک طرف یتیم بود و از طرف دیگر هم می کوشید از اجتماع فساد انگیز آنان دوری بجوید و این دو امر می طلبید کسی به ایشان توجه نکند، اما بنابر شواهد تاریخی نسب و شرافت خانوادگی در کنار آن رفتار شایسته ای که پیشتر نگارش یافت، زمینه ساز این حقیقت گردید که همگان ایشان را قبول داشته و احترام خاصی برای آن حضرت قایل باشند. ⁽¹⁾

برخی از روایات که درباره جایگاه و سابقه درخشان پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از بعثت نقل شده است، نشان دهنده اعتماد بالای مردم آن روزگار به آن حضرت است. از ابوطالب نقل شده است:

«من مدتی را که با فرزند برادرم در شام به سر می بردیم مردم مکه چنان مشتاق دیدار محمد بودند که وقتی خبر برگشتن فرزند برادرم به مکه رسید زن و مرد و کوچک و بزرگ استقبلوه شوقا اليه الا ابوجهل ⁽²⁾به جهت شوق و علاقه ای که به فرزند برادرم داشتند به استقبال او آمدند، مگر ابوجهل که تاب دیدن محمد را نداشت ».

بر اساس همین پیشینیه نیک اجتماعی بود که بنا به برخی روایات هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله می خواست برای اولین بار قریش را به اسلام دعوت کند به آنان خطاب نمود:

«اگر به شما خبر دهم پشت این کوه دشمن با لشکر خود آماده حمله به شما است سخنم را باور می کنید؟ همه گفتند: آری ما از تو دروغ سراغ نداریم». ⁽³⁾

از این اظهار نظر قریش میتوان به دست آورد که چون آنان در ابتدای دعوت پیامبر صلى الله علیه و آله با برنامه های اصلاح گرانه آن حضرت نبودند، به خاطر صداقت و درست کاری که از پیامبر صلی الله علیه و آله سراغ داشتند گفتار حضرت را تصدیق می کردند، اما پس از آن که به ماهیت برنامه اصلاحی پیامبر صلی الله علیه و آله پی بردند و همه چیزشان را در معرض نابودی دیدند، با لجاجت ب-ه ستیزه جویی با آن حضرت برآمدند و گرنه پیامبر صلی الله علیه و آله در دوران جوانی در اثر رفتار شایسته خود بین زنان و مردان مکه از موقعیت بالایی برخوردار بود که در واقع دعوت حق جویانه او را باور داشته و تصدیقش می نمودند. ⁽¹⁾

سرانجام این که پیامبری و رسالت هم نیازمند پیشینیه نیک نامی معنوی است و هم سابقه خوش اجتماعی، که این دو در حد بالایی در پیامبراکرم صلی الله علیه وآله وجود داشت. یکی از رهیافت های مناسب و دقیق ب-ه حقایق و واقعیت های زندگانی افراد، اظهارنظرها و قضاوت های دیگران است که در این میان کاویدن دوره نوجوانی و جوانی پیامبر صلی الله علیه و آله در آیینه روایات و اعتراف دوستان و دشمنان آن حضرت ما را به صفای جوانی او بیشتر آشنا ساخته و راهبردی مطمئن برای دست یابی به زوایای

زندگانی نورانی آن حضرت می باشد که به شواهدی از مقبولیت اجتماعی و اعتراف دوستان و دشمنان آن حضرت اشاره می شود:

1 - داوری خردمندانه

یکی از وقایع ارزشمند و اثر گذار - که نمایانگر درایت و خردمندی محمد صلی الله علیه و آله در جوانی میباشد - داوری آن حضرت در نصب حجر الاسود و جلوگیری از ستیزه جویی قبایل مکه است. زیرا هنگامی که محمد صلى الله علیه و آله سی و پنج ساله بود، در اثر سیلی که از اطراف مکه سرازیر شد دیوارهای کعبه آسیب فراوان دید. کعبه که تا آن زمان سقف نداشت برخی اوقات اموال آن به سرقت می رفت. بزرگان مکه تصمیم گرفتند که دیوار کعبه را بازسازی نموده و سقفی نیز برای آن بسازند وقتی دست به کار شدند و دیوار کعبه به اندازه قامت یک انسان بالا آمد می خواستند حجر الاسود را در جایگاهش نصب کنند که رقابت ها و تفاخرهای قبیلگی بار دیگر زنده شد و هر قبیله ای می خواست افتخار نصب حجر الاسود نصیب آن ها گردد. بنی عبدالدار طشتی از خون حاضر نموده و همگان با فروبردن دست خود در آن پیمان بستند که نگذارند افتخار نصب حجر الاسود از آن دیگری گردد. در آن هنگام بنی عدی نیز با آنان هم پیمان شدند وضعیت پیش آمده بسیار خطرناک بود و در آن میان برخی به دنبال راه حلی خردمندانه و بدون نزاع بودند، تا این که با پیشنهاد ابوامیه بن مغیره که سال مندترین افراد قریش بود توافق نمودند که نخستین کسی که از درب بنی شیبه وارد مسجد شود در میان آنان داوری نماید. چشم ها به درگاه کعبه دوخته شده بود که به ناگاه محمد امین وارد شد و همگان فریاد زدند این محمد امین است و ما به داوری او راضی هستیم. ⁽²⁾او که از ماجرا خبر نداشت وقتی از ماجرا آگاه شد، در یک اقدام خردمندانه گفت: پارچه ای حاضر کنید با آماده شدن پارچه محمد حجر الاسود را میان آن گذاشت و از هر کدام از

سران قبایل خواست گوشه ای از پارچه را گرفته و بلند کنند تا همگان به افتخار نصب حجر الاسود دست یابند. آنان اطراف پارچه را گرفته سنگ را بالا بردند تا به جایگاهی رسید که باید آن را نصب می کردند آن حضرت سنگ را با دست خود گرفته و در جایگاهی نصب نمود و با این تدبیر عاقلانه و فکر صحیح، قضیه فیصله یافت و از بروز جنگ جلوگیری شد. ⁽¹⁾

این داوری جوان مدبر و نیک اندیش بنی هاشم چنان ارزشمند بود که حتی حسادت برخی افراد را برانگیخت؛ مردی از اهالی نجد بلند شده فریاد زد چه شده که شما بزرگان مکه به داوری کسی که کوچک ترین و فقیرترین شماست تن داده و او را به این بزرگی رسانیده اید. ⁽²⁾اما مقبولیت اجتماعی و تدبیر روشن بینانه پیامبر صلی الله علیه وآله مجالی بر آن یاوه سرایی ها نداده و همگان ب-ه داوری آن حضرت تن دادند.

2 - اعتراف دشمنان

از پی آمدهای نیک سابقه درخشان اجتماعی رسول اکرم صلی الله علیه وآله این بود که پس از بعثت عده ای که لیاقت و آمادگی پذیرایی ایمان را داشتند همین که با دعوت آن حضرت روبه رو شدند دعوت حق طلبانه آن حضرت را به جان و دل خریدند.

اما برخی قلب های تاریک که با باطل خو گرفته بودند، با ترفندهای گوناگون پا به میدان گذاشته، در جست وجوی راه کارهای مقابله با آن حضرت بودند. آنچه مؤرخان از حالت استئصال و درماندگی قریش در موضع گیری هایشان با رسول اکرم صلى الله علیه و آله نقل نموده اند بسیار جالب است، زیرا آنان با هر شیوه پیش گیرانه ای که می خواستند در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله ایستادگی کنند در می یافتند که با پیشینه نیک آن حضرت هم خوانی نداشته و موجب سرافکندگی بیشتر آنان می شد. ابن شهر آشوب معتقد است پیامبر صلی الله علیه و آله در دوران پیش از بعثت ده مورد از خصلت های پیامبران را داشت، که اگر کسی یکی از آن خصلت ها را می داشت از عظمت و بزرگواری او حکایت می کرد. همین خصلت های شایسته پیش از رسالت بود که بعدها در دوره رسالت کافران قریش هر افترا و تهمتی به آن حضرت می بستند مردم متوجه دروغ بودن آن شده و سبب سرافکندگی افترازنندگان می شد. ⁽³⁾برای تأیید این مطلب اعترافات روشن گرایانه برخی دشمنان و خفاش صفتان که در برابر مشعل فروزان محمد صلى الله عليه وآله تاب مقاومت نداشتند شاهد خوبی است.

ابن ابی اسحاق و دیگران می نویسند:

«روزی کفار قریش در محفلی گرد آمدند تا راهی برای مقابله با پیامبر صلی الله علیه و آله بیابند؛ هر کس پیشنهادی مطرح کرد. در آخر ولید بن مغیره که سمت گردانندگی جلسه را داشت گفت هیچ یک از پیشنهادهای شما با سابقه خوش محمد صلى الله علیه و آله هم خوانی ندارد و هر چه در باره او بگویید مردم

در خواهند یافت که بیهوده و باطل است». ⁽¹⁾

هم چنین نقل شده است نضر بن حارث بن کلده که از او به عنوان شیطان قریش و از دشمنان سرسخت پیامبر صلی الله علیه و آله یاد شده است روزی به ابوجهل و دیگران گفت:

«شما همگی محمد را در جوانی پسندیده ترین، راستگوترین و امین ترین مردم می شناختید، اما چون به سن بالا رسید و ادعای پیامبری نمود گفتید ساحر، کاهن، شاعر و دیوانه است. بدانید که هیچ یک از این صفات با رفتار او هم خوانی ندارد ای گروه قریش در کار خویش بیندیشید که به امری بزرگ گرفتار شده اید». ⁽²⁾

در برخی منابع اعتراف زبونانه ابوجهل درباره جوانی پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نقل شده است شبی از شب ها ابوجهل با ولید بن مغیره به طواف خانه کعبه پرداخته بودند و در همان هنگام سخن از پیامبر صلی الله علیه وآله به میان آمد و ابوجهل گفت: والله اني لاعلم انه صادق؛ به خدا سوگند می دانم او (محمد) راست می گوید. ولید گفت: خاموش باش تو از کجا این سخن را می گویی؟ ابوجهل گفت ای ولید ما او را در کودکی و جوانی راستگو و امین می دانستیم. چگونه پس از تمام و کامل شدن عقل و کمال و رشد، او را دروغ گو و خائن بنامیم. باز تکرار می کنم که او راست می گوید. ولید گفت: اگر چنین است پس چرا او را تصدیق نکرده و به او ایمان نمی آوری؟ ابوجهل گفت: می خواهی دختران قریش بنشینند و بگویند از ترس شکست، تسلیم برادرزاده ابوطالب شدم. نه قسم به لات و عزی هرگز از او پیروی نخواهم کرد. این جا بود که آیه:

«و ختم على قلبه و سمعه».

خدا بر گوش و قلب او مهر نهاده نازل شد. ⁽³⁾ابو سفیان نیز در دیداری که با هر قل پادشاه روم داشت چنین اعترافی داشت؛ هرقل از او پرسید: محمد پیش از ادعای نبوت در میان شما چگونه بود؟ آیا در برخوردهایش بادیگران دروغ می گفت؟ ابوسفیان پاسخ داد: نه ما هرگز از او دروغ نشنیده بودیم. هر قل گفت بنابراین او وقتی با مردم دروغ نمی گوید چگونه نسبت به خداوند دروغ می گوید. ⁽⁴⁾

208 ؛ خاتم پیامبران، ج 1، ص 391 .

این اعترافات دشمنان به خوش سابقگی پیامبر صلی الله علیه وآله و نیز درماندگی آنان در مقابله با پیامبر صلی الله علیه و آله گویای پاکی و طهارت محمد صلی الله علیه و آله پیش از بعثت میباشد و گرنه دشمنان آن حضرت پافشاری داشتند، تا هر عیب و نقصی را که احتمال

بدهند در پیامبر صلى الله علیه و آله هست بزرگ جلوه دهند تا نسبت به رسالت آن حضرت در مردم ایجاد شک و شبهه کنند. ⁽¹⁾

3 - روایت دوستان

از آن جا که بیش ترین دوره عمر رسول خدا صلى الله علیه وآله در کنار عموی بزرگوارش ابو طالب سپری شده است، بیشترین و بهترین خاطرات دوره جوانی پیامبر صلی الله علیه و آله نیز از عمویش ابوطالب نقل شده است. در روایتی از ابوطالب آمده اس-ت م-ن شب و روز مراقب فرزند برادرم بوده و همیشه با او بودم. شبی وقت خواب به او گفتم لباس خود را در آورده و بخواب. دیدم چهره اش گرفته است (از این کار خوشش نمی آید) و از طرفی هم نمی خواهد با من مخالفت کند، تا این که گفت: عموجان صورتت را برگردان تا لباس خود را برگیرم و به رخت خواب روم. گفتم: چرا؟ گفت: برای کسی سزاوار نیست که به بدن من نظر افکند. ابوطالب می گوید از این رفتار او شگفت زده شدم و صورت خود را برگرداندم تا به بستر رفت و بسیاری از اوقات در دل شب سخنانی از او می شنیدم که مایه تعجبم می شد و گاهی بالای سر او نوری از آسمان کشیده می شد و هرگز از وی دروغی نشنیده ام و از کارهای جاهلانه دیگران دوری می نمود و هیچ گاه ندیدم بی مورد بخندد و چه بسا مرد زیبایی را می دیدم که می آمد دست به سر او می کشید و از نظر من دور می شد و با کارهای پسندیده، جوانی خود را سپری نمود، تا این که از جانب خداوند به پیامبری برگزیده شد. ⁽²⁾

در روایت دیگری آمده است که روزی ابوطالب فرزندش علی را به یاری رسانی پیامبر صلی الله علیه و آله توصیه نمود. امیرمؤمنان علیه السلام در پاسخ پدرش گفت: من برای رضایت خداوند در یاری احمد می کوشم، زیرا او پیامبر صلی الله علیه و آله هدایت گری است که در طفولیت و جوانی پیوسته ستوده بود. ⁽³⁾

در اشعاری که در واقعه ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله و خدیجه در توصیف و مدح رسول اکرم صلى الله علیه و آله سروده شده نیز یاد آور صفات برجسته و حیای آن حضرت در جوانی است. در این واقعه عبدالله بن غنم با سرودن اشعاری خدیجه را چنین تبریک و تهنیت گفت: گوارا باد تو را ای خدیجه که همای سعادت به سوی تو آمد و همسر برترین افراد گردیدی، کجا می توان همانند محمد یافت، او است که دو پیامبر صلى الله علیه و آله نیکو عیسی و موسی به وی بشارت داده اند. زنان عالم مانند او نزاییده اند مکارم اخلاق و بزرگواری ها و حیا در او جمع است و همیشه خواهد بود اگر احمد با همه آفریده ها سنجیده شود بر همه برتری دارد. همانا برتری های او برای قریش هویدا است. ⁽⁴⁾

گفتار ابوطالب درباره کردار نیک محمد صلی الله علیه وآله و نیز اشعاری که در بیست و پنج سالگی محمد صلى الله علیه وآله در جریان ازدواجش سروده شده نمایشی است از چهره پاک و معصوم محمد جوان که همه دوستان به شایستگی و کاردانی و لیاقت او

اعتراف داشتند.

فصل ششم : رهیافتی بر سیره عبادی و مذهبی پیامبر صلی الله علیه و آله در جوانی

اشاره

اخبار و روایاتی که درباره سیره عبادی دوره جوانی رسول اکرم صلی الله علیه و آله در دست است نشان می دهند که آن حضرت پیش از بعثت در معرفت و شناخت خداوند نمونه و در پرستش، برتر از همگان بوده است. او در کنار جاهلان که به جای «الله» نام لات و عزی بر زبان هایشان جاری بودند همواره در پی نکوداشت و زنده نمودن نام الله بوده است. گرچه درباره پرستش و شکوفا شدن

کمال و استعداد معنوی حضرت محمد در کودکی خاطرات اندکی نقل شده است که به نمونه هایی از آن اشاره می شود:

1 - یاد خداوند در هنگام صرف غذا

یکی از آداب پسندیده در اسلام بردن نام خداوند هنگام صرف غذا است. انسان هنگام غذا خوردن در حال بهره وری از نعمت خداوند می باشد که سزاوار است همزمان با استفاده از نعمت، یادی از صاحب نعمت (خداوند) داشته باشد. از همین رو سیره رسول خدا صلى الله علیه و آله این بوده که همیشه صرف غذا را با نام و یاد خداوند آغاز می کرد:

«و اذا اكل سمى و حمد لله». ⁽¹⁾

وقتى غذا تناول می کرد یاد خدا را برده و حمد و سپاس او را به جا می آورد.

گرچه این روایت بیان گر سیره و روش رسول اکرم صلی الله علیه و آله پس از بعثت می باشد، اما برخی روایات که بازگوینده سیره و روش آن حضرت درباره پیش از بعثت می باشد، نشان دهنده این است که در طفولیت و جوانی نیز همین سیره حسنه را داشته است. در روایتی از ابوطالب نقل شده است: از وقتی که محمد به خانه من منتقل شد عادت او این بود که هرگاه در سر سفره غذا حاضر می شد پیش از خوردن و آشانیدن می گفت: «بسم الله الاحد»، به نام خدای یکتا و پس از فراغت از غذا می گفت: «الحمدلله کثیرا»؛ شکر و سپاس فراوان خداوند را ما از این رفتار او تعجب می کردیم. ⁽²⁾

2 - توکل

یکی دیگر از صفات نیک، توکل به خدا و خود را در پناه نیروی لایزال او دیدن است. انسان های عادی ممکن است خود را در پناه سراب های زودگذر مانند قوم و عشیره، مال و قدرت ببینند، اما انسان های وارسته که از دل و جان به خدا اعتقاد دارند به جز خداوند به کس دیگری دل نمی بندند. کسی که دارای اندیشه قرآنی است قرآن در باره اش می فرماید:

« وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَا اللَّهِ فَهُوَ حَسَبُهُ ». ⁽¹⁾

«هر کس توکل به خدا کند خداوند امرش را کفایت می کند».

از سیره عملی رسول اکرم صلی الله علیه وآله پیداست که او چه پس از بعثت و چه پیش از آن با این اندیشه قرآن زندگی می کرد و در تمام کارها و موضع گیری هایش تنها نقطه اتکایش خداوند بوده است. هنگامی که عبدالمطلب جد بزرگوار محمد صلى الله علیه و آله در حالت احتضار افتاد درباره نوه یتیم خود محمد بن عبدالله نگران بود و با فراخوانی فرزندان خود گفت: کدام یک از شما سرپرستی محمد را به عهده می گیرد من از آینده او نگرانم و این وظیفه به ابوطالب سپرده شد. ⁽²⁾اما محمد صلى الله علیه و آله وقتی پریشانی و نگرانی جدش را مشاهده کرد برای آرامش او گفت:

«یا ابه لا تحزن فان لي ربا لا يضيعنى». ⁽³⁾

«ای پدر گرامی محزون نباش همانا برای من پروردگاری است که هیچ گاه مرا وا نمی گذارد».

گفتن این سخن از یک کودک هشت ساله ⁽⁴⁾نشان دهنده اوج معرفت و خداشناسی و کمال اوست که در مسیر زندگی خ-ود جز خداوند پناه دیگری نمی بیند. او از همان دوره اول زندگی، لیاقت دریافت هدایت و امداد خداوند را پیدا کرد. خداوند می فرماید:

« وَ وَجَدَكَ ضَالاًّ فَهَدى ». ⁽⁵⁾

«و تو را بی پناه یافت پس از آن هدایت کرد».

یعنی مربیان و سرپرستان شایسته برای تو فراهم نمودم.

همین صفت توکل و پشت گرمی او به پناه خداوند بود که در دوران تبلیغ رسالت توانست با گام های استوار و ثابت،

فشارهای شکننده و ظالمانه دین ستیزان را تحمل نماید و بزرگ ترین تحول عقیدتی سیاسی و اجتماعی را پدید آورد ⁽¹⁾و این جمله کوتاه از سیره عملی رسول اکرم صلی الله علیه و آله درسی است برای هر انسان که در زندگی خود از ابزار کارساز و مطمئن تو کل بر خداوند استفاده نموده و همواره خود را در پناه او ببیند.

3 - دین پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از بعثت

اکنون ثابت شد که پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از بعثت دارای دین و اهل عبادت بوده است حال مهم ترین سؤال این است که آن حضرت در انجام عبادت های خود پیرو چه دینی بوده است. در این زمینه میان دانشمندان شیعه و سنی اختلاف نظر وجود دارد؛ چنان که در برخی منابع آمده است بدون تردید پیامبراکرم صلی الله علیه و آله خداپرست و موحد بوده است، اما این که آن بر مبنای کدام شریعت دین داری می کرد مورد اختلاف است. عده ای معتقدند پیش از بعثت به شریعت نوح علیه السلام رفتار می کرد، بعضی قائل اند بر آیین ابراهیم علیه السلام بوده است و برخی بر آنند که طبق آیین عیسی علیه السلام عمل می کرد. اما نظر جمعی علمای شیعه در این است که آن حضرت پیش از بعثت به شریعت خود عمل می کرد و وحی و الهام به او می رسید و روح القدس پشتوانه و مواظبش بود. ⁽²⁾به نظر می رسد قول اخیر پذیرفتنی تر است. ⁽³⁾

ابن کثیر در می نویسد:

«دانشمندان درباره شیوه تعبد آن حضرت پیش از بعثت اختلاف دارند که او بر شریعت بوده یا نه و اگر پیرو آیین بوده، نام آن چیست؟ برخی گفته اند پیرو آیین نوح علیه السلام و برخی گفته اند بر آیین ابراهیم علیه السلام بوده است همین نیز احتمال قوی است و همچنین گفته شده وی پیروی آیین عیسی علیه السلام بوده است و نیز چنین اظهار نظر شده است که وی آن چه برای خودش ثابت می شد پیروی و عمل می کرد». ⁽⁴⁾

اختلاف دیدگاه ها تا آن جاست که در برخی منابع اهل سنت ادعای اجماع شده که آن حضرت پیش از بعثت تابع دین جدش

ابراهیم علیه السلام خلیل بوده است. ⁽⁵⁾

محمد بن يوسف صالحی شامی، یکی دیگر از علمای اهل سنت پس از بررسی اقوال و نظریات در این باره بدون این که نظریه ای را برگزیند می گوید:

«این مسئله مربوط به علم اصول است و باید آنجا بررسی شود». ⁽¹⁾

بیهقی ابتدا روایتی را آورده است که جبیر از پدرش مطعم نقل نموده است که پیامبر صلى الله علیه و آله پیش از بعثت پیرو دین ابراهیم علیه السلام بوده است. پس از نقل این روایت ایشان همین نظریه را پذیرفته که آن حضرت طبق آیین ابراهیم علیه السلام عبادت می کرد. ⁽²⁾

یکی دیگر از نویسندگان و تحلیل گران معاصر اهل سنت در این باره می نگارد:

«سرانجام ما این نظریه را می پذیریم که آن حضرت بر اساس آیین ابراهیم علیه السلام خدا را می پرستید و از طریق الهام و یا رؤیایی صادقه و یا کشف ناشی از تأمل و تدبر به بخش های آن پی برده بود و این احتمال را دور از واقعیت می دانیم که او شیوه پرستش خود را از تورات و انجیل گرفته باشد». ⁽³⁾

سید مرتضی از دانشمندان شیعه پس از مسلم شمردن این که آن حضرت تابع دین بوده در مورد تعیین مصداق، قائل به توقف شده است، ⁽⁴⁾اما بیشتر علمای شیعه آن حضرت را پیش از بعثت دارای مقام نبوت و تابع دین خودش دانسته اند. فتال نیشابوری گوید:

«دانشمندان امامیه اجماع دارند که پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از بعثت به رسالت نبی بوده و عبادت های خود را طبق دین خود انجام می داده است». ⁽⁵⁾

در برخی منابع تفسیری آمده است: در این که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله اسلام پیش از بعثت هرگز ب-ت سجده نکرد و از خ-ط توحیدی منحرف نشد شکی نیست، اما این که پیرو کدام آیین بوده میان علما گفت و گو است؛ بعضی او را پیرو مسیح می دانند، چون قبل از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله آیین رسمی و غیر منسوخ بود و بعضی او را پیروی آیین ابراهیم علیه السلام می دانند و برخی گویند پیرو دین بوده، ولی در مصداق آن تردید دارند (توقف) مناسب تر از همه قول چهارم است و آن این که پیامبر صلی الله علیه و آله شخصا برنامه ای خاص از طرف خدا داشته که بر طبق آن عمل می کرده. ⁽⁶⁾

علامه مجلسی در این باره می نویسد :

«آنچه بر من از طریق اخبار معتبر و مستفیض آشکار شده این است که آن حضرت پیش از بعثت نبی و تأیید شده روح القدس بوده و فرشته الهی با او سخن می گفته و خدا را با تمام اقسام عبادت پرستش می نموده است. عبادت های او طبق دریافت از وحی بود که برخی مطابق شرایع قبل و برخی مخالف بود و آن حضرت در عبادت خود از شرایع سابق پیروی نکرد». ⁽⁷⁾

و در برخی آیات قرآن که پیروی از آیین ابراهیم علیه السلام را مطرح نموده متعلق به عقاید است مانند دع-وت ب-ه دعوت به توحید نه فروعات. ⁽¹⁾

به نظر می رسد با توجه به روایات فراوانی که رسول اکرم صلی الله علیه و آله را پیش از بعثت دارای مقام نبوت دانسته و نیز ب-ا توج-ه ب-ه بدعت هایی که در شرایع پیشین اتفاق افتاده بود می توان گفت پیامبر صلی الله علیه و آله اسلام پیش از بعثت دستورهای مشخصی برای دین داری خود دریافت می کرده که به جهت رعایت اختصار به همین مقدار بسنده شد برای تفصیل مطلب به منابع ذیل مراجعه شود. ⁽²⁾

4 - عبادت و نیایش

از نوشتار پیش به این واقعیت دست یافتیم که در همان دوره پیش از بعثت همیشه نام و یاد خداوند در زندگی محمد بن عبدالله تجلی داشته و در اعماق جسم و جان او ماندگار و ریشه دوانده بود. اکنون مهم ترین مطلبی که باید به آن پرداخته شود این است که اصولاً نحوه عبادت و کیفیت عبادت آن حضرت پیش از بعثت چگونه بوده است.

از روایاتی که در این زمینه وجود دارد مسلم گردیده است که آن حضرت پیش از بعثت نماز، روزه و حج انجام می داده است. فتال نیشابوری می نگارد :

«نزد دانشمندان شیعه این مسلم است که آن حضرت پیش از بعثت از همان ابتدای رسیدن به تکلیف نماز می گزارد و روزه می گرفت، اما با نحوه عبادت سایر قریش که آمیخته با بدعت ها بود هم خوانی نداشت». ⁽³⁾

به اعتقاد یکی از نویسندگان معاصر نیز از نظر تاریخ مسلم است که که آن حضرت قبل از بعثت عبادت هایی چون نماز، روزه، طواف خانه کعبه و... انجام می داده ⁽⁴⁾و نیز امام صادق علیه السلام فرمود:

«رسول اکرم صلی الله علیه و آله پیش از بعثت چندین حج انجام داد اما در آن روزگار چون حجی که قریش انجام می دادند آمیخته با خرافات و دگرگونی بود، آن حضرت حج را با روش مخصوص خود و به طور پنهانی به جا می آورد». ⁽⁵⁾

مجلسی می گوید:

«مسلم است که پیامبر صلی الله علیه وآله در دوره جوانی خود عبادت هایی از قبیل طواف خانه کعبه و سایر عبادت ها را انجام می داده، اما پنهانی». ⁽¹⁾

و در برخی منابع بدون پرداختن به نحوه و کیفیت عبادت های پیامبر صلی الله علیه و آله از عبادت آن حضرت به «يتحنث» عبادت و

نیایش تعبیر شده است. ⁽²⁾

بنابراین اگرچه نحوه و کیفیت عبادت آن حضرت به تفصیل یادآوری نشده است، اما به طور یقین او عبادت هایی از قبیل روزه و نماز و حج را به جا می آورده که با کیفیت مخصوص و متفاوت با نحوه عبادت های رایج بین بدعت گزاران آن روزگار بود، لذا عبادت هایش را پنهانی انجام می داده است.

حدیث خلوت گزینی و نیایش عاشقانه محمد صلی الله علیه وآله در غار حرا شهرت بالایی میان راویان و مؤرخان دارد و با مطالعه آن کس به قطع و یقین می رسد که آن حضرت پیش از بعثت بخشی از روزگار جوانی خود را در میان غار حرا، در حال زمزمه و

مناجات با خدا سپری نموده است. امیرمؤمنان در این بارهمی فرماید:

«ولقد كان يجاور في كل سنه بحرا». ⁽³⁾

«پیامبر صلی الله علیه و آله هر سال در غار حرا به عبادت می پرداخت».

می توان این روایت امیرمؤمنان را بهترین و مطمئن ترین گزارش درباره نیایش پیامبر صلی الله علیه و آله در غار حرا دانست.

از برخی منابع بدست می آید که پیش از پیامبر صلی الله علیه وآله جدش عبدالمطلب نیز در هر سال یک ماه در غار حرا به نیایش پرداخته و فقرا و مستمندان را غذا می داد. ⁽⁴⁾بنابر برخی روایات پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که به حرا می رفت غذای مورد نیاز خود را همراه خود می برد تا نیاز به بازگشت پیدا نکند. گاهی اوقات هم اگر توقفش طولانی می شد و غذایی که همراه برده بود تمام می شد به خانه باز می گشت و غذای لازم را برداشته و دوباره به حرا می رفت. ⁽⁵⁾

البته باید توجه داشت که خلوت گزینی آن حضرت در غار حرا به گونه ای نبود که تمام روزگار آن حضرت را دربر گرفته و از همه چیز کناره جویی نماید، بلکه بر پایه روایات - پیامبر صلى الله علیه وآله ماه رمضان هر سال را در غار حرا مشغول عبادت بوده و باقی روزها گاه گاهی روانه حرا شده به عبادت می پرداخت و هنگامی که باز می گشت نخست به طواف خانه کعبه می رفت و پس از طواف رهسپار خانه خود می شد. ⁽⁶⁾

بنا به روایت دیگری آن حضرت پیش از بعثت به غار حرا می رفت؛ گاهی هفت و گاهی سه شبانه روز آنجا توقف می کرد و پس از آن به خانه بازمی گشت. ⁽¹⁾

اما درباره نحوه تفکر و عبادت آن حضرت در غار حرا و این که به چه مسائلی می اندیشیده گزارش گران مطلب روشنی بیان نداشته اند و شاید جامعه آن روز درک چنین واقعیت هایی را نداشته اند، تا از رمز و راز اندیشه و کیفیت نیایش آن حضرت آگاهی یابند. اما مسلم است که نیایش آن حضرت در میان غار حرا خشک و بی روح نبوده و شاید او در کنار عبادت خداوند به وضعیت رقت بار و گمراهی قومش و جهل و بیدادگری آنان می اندیشید و رنج می برد که چگونه با کردار ناپسند خود، بر لب پرتگاه جهنم قرار گرفته اند. ⁽²⁾

امام حسن عسگری علیه السلام فرموده است که پیامبر صلی الله علیه وآله در غار حرا به عبادت و تفکر می پرداخت و روزها به آن غار پناه برده و از قله آن به آثار رحمت خداوند و عجائب آن و حکمت های بدیع آن نظر می انداخت و با خیره شدن به افق و اطراف زمین، دریا، دشت، و دره، درس ها می آموخت و خداوند را آن گونه که شایسته است عبادت می کرد. ⁽³⁾

یکی از دانشمندان غرب در این زمینه می نگارد:

«از عادت های حسنه و خصایص پسندیده محمد صلی الله علیه و آله یکی آن بود که در ماه رمضان کناره جویی و خلوت اختیار کرده و به ریاضت مشغول شده وقت خود را این گونه می گذراند». ⁽⁴⁾

در برخی منابع آمده است این حقیقت مسلم است که آن حضرت در شب های پیاپی در غار حرا به عبادت می پرداخت و از این خلوت و انس بهره می گرفت و این نیز مسلم است که وی در آن هنگام به سن درک معانی دینی رسیده و پیوسته در تفکر بوده

و برای شناخت خدا و راه کسب خشنودی او تفکر و تدبر می نمود. ⁽⁵⁾

سرانجام این که عبادت و نیایش رسول اکرم صلی الله علیه و آله در دوره جوانی در میان غار حرا مورد اتفاق است که به جهت طولانی نشدن مطلب به همین مقدار بسنده شده است. ⁽⁶⁾

فصل هفتم : ازدواج پیامبر صلى الله علیه و آله

1 - ازدواج با خدیجه

دوره نوجوانی و بخشی از جوانی محمد صلی الله علیه و آله در خانه عموی بزرگوارش ابوطالب سپری شد و تهیدستی ابوطال- و تهی دستی ابوطالب، به محمد صلى الله علیه و آله مجالی برای تشکیل خانواده نداده بود. گرچه ابو طالب از سر دلسوزی در اندیشه سامان گرفتن فرزند برادرش بود، اما محمد امین تا بیست و پنج سالگی ازدواج نکرد و در انتظار فراهم شدن شرایط لازم بود. ⁽¹⁾تا این که خداوند گشایش در زندگی محمد صلى الله عليه وآله فراهم آورد. خدیجه را که زنی با وفا، شریف، ثروت مند و مدبر بود در مسیر زندگی آن حضرت قرار داد. پس از ورود سیده قریش «خدیجه» در زندگی امین قریش «محمد صلى الله علیه وآله» تحول تازه ای در زندگی اجتماعی محمد صلى الله علیه وآله رخ نمود. خدیجه دختر خویلد بانوی زیرک و دانایی بود که با دیدن صفات نیک در سیمای حضرت محمد، تمام مال و دارایی خود را در اختیار او گذارد ⁽²⁾و خود با خیال آسوده و بدون رنجش خاطر در کنار شوهر امین خود در راه رسیدن به تکامل و کسب رضایت خداوند روزگار می گذرانید. در این جا به گونه ای گذرا به جریان این ازدواج نورانی و برخی فضایل خدیجه اشاره می شود. ⁽³⁾

الف - دورنمایی از شخصیت خدیجه گرچه از سرنوشت خدیجه و نحوه زندگانی وی تا قبل از سنین میان سالی و ازدواج با پیامبر صلی الله علیه و آله اطلاع دقیقی در دست نیست، اما باز هم آنچه مسلم می نماید این است که ایشان در همان دوران جاهلیت از نظر اجتماعی بانوی ارجمندی بوده و در میان قوم خود معروف به طاهره بوده است؛ چنان که تاریخ نگاران از او بارها با عناوینی مانند «امراه حازمه لبيبه»؛ ⁽⁴⁾بانوی دوراندیش و خردمند و «امراه عاقلۀ شریفه»؛ ⁽⁵⁾بانوی عاقل و با شرافت یاد کرده است. بهترین شاهد بر عاقله بودن و درایت داشتن خدیجه این است که با داشتن زیبایی ظاهر و برخورداری از همه صفات عالی و داشتن سرمایه فراوان هرگز در جامعه فاسد آن روز خود را نباخته و به چنان درجه ای از کمال و پاکی دست یافت که بر وی لقب طاهره دادند نویسندگان در توصیف او عباراتی چون: «کانت خدیجه تدعى فى الجاهلية الطاهرة» ⁽⁶⁾به کار برده اند. خدیجه با اخلاق پسندیده و با درایت و عفت زندگانی کرد؛ تا

این که در میان قومش در عصر جاهلیت به طاهره معروف شد. او از یاری فقرا روی بر نمی گرداند و خانه اش پناهگاه نیازمندان بود. ⁽¹⁾

همه این صفات و کمالات موجود در او از وی بانویی پارسا و مورد احترام همگان ساخته بود، تا لقب بزرگ زن های قریشی (سیدۀ نساء قریش) در آن زمان به او داده شد. ⁽²⁾بالاخره همین کمالات روحی، عقلی و حسن ظاهر وی سبب شد تا گروه کثیری از مردان مانند عقبه بن ابی معیط صلت بن شهاب، ابوجهل و ابوسفیان که از ثروت مندان و صاحب نفوذان قریشی بودند. اندیشه همسری او را به سر بپروراند و دست تمنا به سوی او دراز کنند. ⁽³⁾اما خدیجه درخواست آن ها را با اظهار بی علاقگی به شوهر رد می کرد. اگر چه او در بخشی از صحبت هایش با ورقة بن نوفل پسر عمویش، نیافتن شخص مورد نظر را دلیل عدم تمایل به ازدواج دانسته است. ⁽⁴⁾

ب - سن خدیجه هنگام ازدواج با پیامبر صلى الله علیه و آله: در این که خدیجه موقع ازدواج با پیامبر صلى الله علیه و آله چند ساله بود و این که اساسا قبل از پیامبر صلى الله علیه وآله شوهر دیگری داشته یا نه، بین مؤرخان و سیره نویسان اختلاف فراوان وجود دارد ولی مشهور این است که حضرت پیامبر صلی الله علیه وآله در بیست و پنج سالگی با خدیجه که چهل ساله بود ازدواج نمود و خدیجه قبل از آن حضرت دو بار ازدواج کرده بود. در این باره علی بن عیسی اربلی از قتاده نقل کرده است که خدیجه قبل از پیامبر صلی الله علیه و آله با عتيق بن عائذ ب-ن عبدالله بن عمرو مخزومی ازدواج نموده و دختری از او به دنیا آورده بود. وقتی عتیق در گذشت خدیجه با ابوهاله تمیمی ازدواج کرد و از او نیز فرزندی به دنیا آورد. بعد گوید: خدیجه پانزده سال قبل از عام الفیل به دنیا آمد هنگام ازدواج با پیامبر صلى الله علیه و آله چهل ساله بود. ⁽⁵⁾

هم چنین ابن اثیر روایات فراوانی آورده مبنی بر این که خدیجه قبل از پیامبر دو بار ازدواج کرده و هنگام ازدواج با پیامبر صلى الله علیه و آله چهل ساله بود. ⁽⁶⁾

در مقابل قول دیگری نیز هست که خدیجه را موقع ازدواج با پیامبر صلی الله علیه وآله بیست و هشت ساله می داند. مدرک آن ها حدیثی است از ابن عباس که خدیجه موقع ازدواج با پیامبر صلی الله علیه و آله بیست و هشت ساله بود. ⁽⁷⁾طرف داران این نظریه می گویند حضرت

خدیجه قبل از پیامبر صلی الله علیه و آله ازدواج نکرده بود. صاحب كتاب الاستغاثه بحث مفصلی دارد ایشان می گوید:

«خدیجه قبل از پیامبر صلى الله علیه و آله ازدواج نکرده بود و این که معروف شده رقیه و زینب از دختران خدیجه بود اساسی ندارد، زیرا آن دو، دختران هاله خواهر خدیجه بودند، وقتی شوهر هاله از دنیا رفت او دچار فقر گردید، خدیجه او و دخترانش را تحت حمایت خود قرار داد و همین هاله واسطه ازدواج پیامبر صلى الله علیه وآله با خدیجه بود. وقتی این ازدواج صورت گرفت هاله در گذشت. پس دخترانش تحت تکفل خدیجه و پیامبر صلی الله علیه وآله در آمدند و بنابه رسم آن روز عرب که هر کسی یتیمی را تربیت و نگهداری می کرد او را فرزند همان شخص می دانستند. بنابراین آن ها را دختران پیامبر صلی الله علیه و آله دانسته اند».

در ادامه می گوید:

«که مؤرخین اجماع دارند که خدیجه قبل از ازدواج با پیامبر صلی الله علیه و آله خواستگاران فراوانی از بزرگان عرب داشت این نشان می دهد که او تا آن زمان شوهر نکرده بود و گرنه زنی که دو شوهر داشتند و به چهل سالگی رسیده باشد این قدر مورد توجه نیست». ⁽¹⁾

ج - چگونگی ازدواج با خدیجه گرچه مقدمات ازدواج و پیوند نورانی پیامبر صلی الله علیه و آله با خدیجه نقل های مختلف وجود دارد، درباره مشهور آن است که خدیجه با این که شخصیت والا و خواستگاران فراوانی داشت، با مشاهده کمالات و فضایل حضرت محمد صلى الله عليه وآله نزد او آمده چنین گفت: «ای پسر عمو من به خاطر خویشاوندی و شرافتی که تو در میان قریش داری و هم چنین امانت و راستی و خوش خلقی که به آن ها ممتاز گشته ای مایل به شما شده و می خواهم به همسری شما در آیم» و بدین ترتیب خدیجه علاقه و اشتیاق خود را در ازدواج با آن حضرت در میان گذاشت. ⁽²⁾

محمدامین پیشنهاد خدیجه را پذیرفت و نزد عموهایش آمده و آن ها را از آنچه رخ داده بود آگاه ساخت. در این میان ابولهب، عموی آن حضرت، گفت: «پسر برادر! ما را بر سر زبان مردم عرب مینداز، تو شایسته خدیجه نیستی» اما عباس از جا حرکت کرد و او را با شدت راند و گفت: «تو مردی پست و بدکردار هستی، خدیجه چه ایرادی می تواند در مورد پسر برادرم بگیرد، او جمال دل ربا و کمال بی منتها دارد: خدیجه چگونه می تواند خود را برتر از او بداند، به واسطه مال یا جمال و یا کمالش. ب-ه خ-دای کعبه قسم اگر از او مهر بخواهد سوار اسبم خواهم شد و در بیابان ها می گردم و بر پادشاهان وارد می شوم تا آنچه خدیجه می خواهد تهیه کنم». ⁽³⁾بعد از این ماجرا ابو طالب همراه جمعی از بنی هاشم به خانه خدیجه آمده در حضور عمرو بن اسد رئیس قبیله و ورقه پسر عموی خدیجه مراسم عقد را چنین آغاز نمود: ⁽⁴⁾

«سپاس خدایی را که ما را از بازماندگان ابراهیم و فرزندان اسماعیل قرار داد و برای ما خانه ای برای امنیت و به پاداشتن حج بخشید، که نتیجه ه-ر

چیزی بر او بر می گردد و ما را فرمانروای مردم ساخت و محل زندگانی ما را با برکت گرداند. همانا فرزند برادرم «محمد» با هیچ مردی از قریش هم آوردی ندارد از تمامی آن ها پارساتر، متفکرتر و نجیب تر است. اگر مال او اندک است به راستی که مال سایه ای گذرا بیش نیست و عاریتی است که باز ستانده می شود، او تمایل به خدیجه دارد و خدیجه به او». ⁽¹⁾

بدین ترتیب عقد ازدواج خدیجه و محمد در حضور عده ای از خانواده دو طرف منعقد شد و از آن پس محمد و خدیجه زندگی مستقل و شیرینی را آغاز نمودند.

د - جایگاه خدیجه نزد پیامبر صلى الله علیه وآله: خدیجه در دوران بیست و پنج سال زندگانی مشترک با پیامبر صلی الله علیه و آله آن چنان در قلب پیامبر صلی الله علیه وآله جا باز کرده بود که تا زنده بود پیامبر صلی الله علیه و آله همسر دیگری اختیار نکرد پس از رحلت او نیز همیشه از وی تجلیل می نمود و به یاد او اشک می ریخت و سخنان و تعبیرهایی نیز راجع به خدیجه دارد که نشان دهنده اوج عظمت او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ به عنوان نمونه :

1 - ام سلمه گوید: در هنگام خواستگاری زهرا علیها السلام توسط علی علیه السلام، نام خدیجه به میان آمد پیامبر صلی الله علیه و آله گریست، از سبب گریه حضرت فرمود:

«خدیجه این مثل خديجة صدقتنى حين كذبني الناس، و آزرتنی علی دین الله و اعانتنى بمالها ان الله أمرني أن ابشر خديجة ببيت في الجنة». ⁽²⁾

«خدیجه، کجاست مانند خدیجه، زمانی که مردم تکذیبم کردند او تصدیقم نمود و بر دین خدا یاریم نمود و با مالش کمکم کرد. خدا به من فرمان داد تا به قصری در بهشت بشارتش دهم».

2 - پیامبر صلی الله علیه و آله همیشه به یاد خدیجه بود و بارها نزد همسرانش از او یاد می کرد. روزی نزد عایشه به یاد خدیجه افتاد گریست، عایشه طاقت نیاورد گفت: چه قدر زیاد به یاد خدیجه هستی. پیرزنی بود که، خداوند بهتر از او را برایت رسانده، ⁽³⁾پیامبر صلی الله علیه وآله از این سخن عایشه ناراحت شده و فرمود:

«والله بهتر از خدیجه روزی من نشده است؛ وقتی به من ایمان آورد که مردم کافر بودند؛ وقتی مرا تصدیق کرد که مردم تکذیبم می کردند؛ از مالش به من در زمانی انفاق کرد که مردم خوداری می کردند و خداوند از او فرزندانی برایم عنایت نمود و از فرزند غیر او محرومم نمود».

عایشه گوید: بعد از آن که ناراحتی پیامبر را مشاهده کردم تصمیم گرفتم که بعد از این از خدیجه به جز خیر و نیکی یاد نکنم. ⁽⁴⁾ولی آنچه از اخبار به دست می آید عایشه بعد از آن هم نتوانست حسادت درونی خویش را به خدیجه پنهان نماید. در این باره از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده است که روزی حضرت رسول صلی الله علیه و آله داخل خانه شد دید که عایشه در مقابل

حضرت زهرا علیها السلام ایستاده و می گوید: «ای دختر خدیجه تو را گمان بر این است که مادر تو بر ما فضیلتی دارد و حال آن که او نبود مگر مانند یکی از ما باقی زنان پیامبر» صلی الله علیه و آله پس چون حضرت فاطمه پدرش را دید گریست، حضرت فرمود: «دخترم سبب گریه تو چیست؟» فاطمه علیهاالسلام گفت: «عایشه نام مادرم را برد و او را به نقص و کمی مرتبه نسبت داد». رسول اکرم صلى الله علیه وآله در خشم شد و گفت: «ای عایشه خدا برکت می دهد زنی را که بسیار شوهر دوست باشد و بسیار فرزند آورد. خداوند خدیجه را رحمت کند، او بسیار مرا دوست داشت و فرزندانی برایم آورد. ای عایشه خداوند تو را عقیم کرده است که هیچ فرزندی از تو به هم نمی رسد». ⁽¹⁾

3 - پیامبر صلی الله علیه و آله روزی رو به اصحابش نموده و فرمود:

«از مردان، بسیاری به کمال رسیدند و از زنان به کمال نرسیدند مگر، مریم دختر عمران، آسیه دختر مزاحم همسر خدا پرست فرعون، خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمد صلى الله عليه وآله)) . ⁽²⁾

4 - ابن عباس می گوید: پیامبر در روی زمین چهار خط کشید بعد فرمود: آیا می دانی این چیست؟ ما عرض کردیم خدا و رسولش بهتر می داند. پیامبر فرمود: بهترین زن های بهشت، خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمد و مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم همسر فرعون می باشند. ⁽³⁾

2 - ازدواج های دیگر پیامبر صلى الله علیه و آله

تنها ازدواجی که در جوانی پیامبر صلی الله علیه و آله انجام پذیرفت ازدواج با خدیجه بود. مؤرخان و سیره نگاران اتفاق دارند که تا خدیجه زنده بود پیامبر صلى الله علیه و آله با زن دیگری ازدواج نکرد. ⁽⁴⁾و پس از درگذشت خدیجه در سال دهم بعثت حضرت ازدواج های متعددی انجام داد که تعداد آن ها بیش از ده مورد در تاریخ آمده است و در روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله پانزده بار از رواج کردند که با سیزده مورد هم بستر شدند و با دو مورد، هم خوابی صورت نگرفت. ⁽⁵⁾و این را باید دانست که یکی از ویژگی های پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله این بود که می توانست بیش از چهار زن اختیار نماید. ⁽⁶⁾

مؤرخان به این تعداد از بانوان پیامبر صلی الله علیه و آله که پس از خدیجه به حریم نبوت راه یافتند اشاره دارند:

1 - سوده: دختر ذمعه که اولین زنی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله پس از خدیجه با او ازدواج کرد. ⁽¹⁾

2 - عایشه: دختر ابوبکر در مکه در شش سالگی به عقد پیامبر صلی الله علیه و آله در آمد و پس از هجرت به مدینه در نه سالگی عروسی انجام پذیرفت و تنها دوشیزه ای بود که پیامبر صلی الله علیه و آله با او ازدواج کرد. ⁽²⁾

3 - حفصه: دختر عمر بن خطاب که در سال سوم هجری پس از آن که شوهرش خنیس در جنگ احد مجروح شده و رحلت کرد حضرت با او ازدواج نمود. ⁽³⁾

4 - زینب: دختر خزیمه بن حارث « ام المساكين» همسر عبدالله بن جحش اسدی که در جنگ احد به شهادت رسیده بود. ⁽⁴⁾

5 - رمله: معروف به ام حبیبه دختر ابوسفیان بود که ایشان همسر عبیدالله بن جحش بود و همراه شوهرش به سوی حبشه هجرت نمود و در آنجا شوهرش به دین مسیحیت گرایش پیدا کرد و رمله توسط نجاشی به عقد رسول خدا صلى الله علیه و آله در آمد. ⁽⁵⁾

6 - ام سلمه: دختر ابوامیه مخزومی و همسر ابو سلمه که پس از مجروح شدن شوهرش در جنگ احد و شهادت او در سال چهارم هجری پیامبر صلی الله علیه و آله با ام سلمه ازدواج کرد. ⁽⁶⁾

7 - زینب: دختر جحش و دختر عمه رسول خدا صلى الله علیه و آله که با راهنمایی آن حضرت با زید بن حارثه پسر خوانده پیامبر صلى الله علیه وآله ازدواج کرد و این ازدواج پس از مدتی بین زینب و زید به اختلاف کشیده شد و زید همسرش را طلاق داد، آن گاه با راهنمایی وحی رسول خدا صلى الله علیه و آله با زینب پیوند زناشویی بست. ⁽⁷⁾

8 - جویریه: دختر حارث از طائفه بنی مصطلق که در سال پنجم هجری در جنگ مسلمانان با بنی مصطلق اسیر شده بود که رسول خدا صلى الله عليه وآله پس از آزادی او با وی ازدواج نمود. ⁽⁸⁾

9 - غزیله یا عزیله: دختر دودان جابر بن حکم که معروف به ام شریک است و بدون مهر خودش را به رسول خدا صلى الله علیه و آله

بخشید (به عقد پیامبر صلی الله علیه و آله درآمد). ⁽¹⁾

10 - صفیه: دختر حی بن اخطب که از نوادگان هارون پیامبر صلی الله علیه و آله بود و در جنگ خیبر به اسارت درآمد و حضرت پس از آزاد نمودنش با او ازدواج کرد. ⁽²⁾

11 - میمونه: دختر حارث بن حزن، در سال هفتم هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله با او ازدواج نمود. ⁽³⁾

12 - ماریه قبطیه: دختر شمعون، وی کنیزی بود که از مقوقس پادشاه قبطی ها به حضرت اهدا شده بود و او مادر ابراهیم فرزند رسول خدا صلى الله علیه و آله بود. ⁽⁴⁾

این عده از بانوان به اتفاق نظر مؤرخان است که به عقد رسول خدا صلى الله علیه و آله در آمده اند. طبری در دلائل الامامه از همین دوازده بانو نام برده که با آن ها هم بستری صورت گرفته بوده و از هشت زن دیگر نام برده که تنها به عقد رسول خدا صلى الله علیه وآله در آمده اند، ولی هم بستری انجام نشده بود. ⁽⁵⁾برای رعایت اختصار به همین مقدار بسنده می کنیم.

بنا به برخی گزارش ها از این تعداد زنان پیامبر صلی الله علیه و آله دو نفرشان خدیجه و زینب دختر خزیمه در زمان حیات پیامبر

صلى الله علیه و آله از دنیا رفته بودند و سایر زنان آن حضرت پس از رحلت رسول خدا صلى الله عليه و آله وفات یافتند. ⁽⁶⁾

3 - علل ازدواج های متعدد پیامبر صلى الله علیه و آله

یکی از اعتراضات مغرضانه به پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله موضوع تعدد ازدواج های آن حضرت می باشد؛ زیاد زن گرفتن دلیل بر تسلیم بودن در برابر شهوت است. پیامبر صلی الله علیه و آله اسلام برای پیروان خود چهار زن را حلال کرد، ولی خودش به آن اکتفا نکرد، پس او در برابر شهوت خود تاب مقاومت نداشته است. یکی از نویسندگان غرب می نگارد:

«ظواهر زندگانی پیامبر صلى الله علیه وآله و تمایل او نسبت به زنان در سال های آخر عمر خود که با نه زن ازدواج کرد اسلام پژوهان غیر مسلمان را متحیر و پریشان و حتی مبهوت ساخته است. آنان که با سنت مسیحیت به آرمان زاهدانه بی جفت زیستن معتقدند به سختی می پذیرند که پیغمبری در عم-ر خ-ود

چند زن داشته باشد. یکی از انتقادهایی که بارها از اوایل قرون وسطی تا امروز متوجه او کرده اند متهم کردن به شهوت رانی جنسی و لذت خواهی از

زن». ⁽¹⁾

این گونه تفسیر از ازدواج های پیامبر صلی الله علیه وآله همان نگرش مادی گرایانه ای است که در ازدواج و تشکیل خانواده جز مسائل شهوانی و مادی چیز دیگری نمی بینند و گرنه پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله بهترین دوره عمر و جوانی خود را با همسری که پانزده سال از او بزرگ تر بود بدون این که نام ازدواج مجدد را ببرد - سپری نمود و در اواخر عمر شریفش، پس از پنجاه سالگی به دلیل مصالح فراوان اجتماعی، سیاسی و دینی تن به ازدواج های متعدد با زنان بیوه و سال خورده دادند، از این رو نمی توان او را متهم به شهوت رانی کرد. ⁽²⁾علاوه بر این پیامبر صلی الله علیه و آله که تا بیست و پنج سالگی ازدواج نکرده بود. اگر او شهوت ران می بود باید در دوره شور جوانی به دنبال زنان بدکاره - که آن زمان در اختیار همگان بود - راه می افتاد، در حالی که تمام مؤرخان و سیره نگاران نگاشته اند آن حضرت پیش از ازدواج با خدیجه چنان دارای عفت و پاک دامنی بود که هرگز با زنان سر دوستی نداشت و به آنان نزدیک نشد. ⁽³⁾

تاریخ نویسان و محققان منصف و بدون غرض و تعصب ازدواج های رسول خدا صلی الله علیه و آله را دارای انگیزه های فقهی، سیاسی و اجتماعی دانسته اند که هر کدام ارزش های اثر گذاری را به دنبال داشته است. در برخی منابع آمده است: پس از فوت خدیجه پیامبر صلى الله علیه و آله زنان دیگری را اختیار نمود که انگیزه های سیاسی و اجتماعی داشته است؛ آن بزرگوار بدین وسیله می خواست پیوندهای محکم و بیشتری با افراد سرشناس و قبایل معروف عرب پیدا کرده و از این طریق برای پیشرفت اسلام بهره جوید. ⁽⁴⁾

یکی دیگر از نویسندگان غرب معتقد است:

«دشمنان محمد از روی ستم و عناد او را متهم به شهوت رانی کرده اند». ⁽⁵⁾

بدین سان با توجه به واقعیت های دینی اجتماعی و سیاسی می توان انگیزه های ذیل را در ازدواج های پیامبر صلی الله علیه و آله پی جویی نمود:

الف - محافظت از خانواده شهدا: مانند ازدواج با حفصه و ام سلمه و زینب دختر خزیمه ک-ه پ-س از مجروح شدن و شهادت همسران شان به عقد پیامبر صلی الله علیه و آله در آمدند ⁽⁶⁾که این طرح، ارزش اجتماعی بالایی داشت، تا بازماندگان شهدا پس از آنان بدون سرپرست نمانند.

ب - سرپرستی بیوه زنان: مانند ازدواج با سوده و ام حبیبه که شوهران شان را در دیار هجرت حبشه از دست داده بودند و در

صورت بازگشت به دامان خانواده هایشان که هنوز مسلمان نشده بودند مورد آزار و اذیت قرار می گرفتند، لذا پیامبر صلى الله عليه وآله با هدف حفظ شخصیت شان با آنان ازدواج کرد. ⁽¹⁾

ج - آزادی اسیران: مانند ازدواج حضرت با جویریه دختر حارث، بزرگ بنی مصطلق که پس از ازدواج حض-رت با جویریه مسلمان ها بسیاری از اسیران آن طائفه را آزاد کردند و به نقل ابن هشام تعداد صد خانوار از بنی مصطلق به برکت این ازدواج مسلمان شدند. ⁽²⁾

د - پیوند با قبایل دیگر: مانند ازدواج با صفیه دختر حی بن اخطب رئیس قبیله بنی نضیر که پس از ازدواج حضرت با حفصه طرح خویشاوندی با یکی از بزرگ ترین قبایل بنی اسرائیل ریخته شد. ⁽³⁾و نیز ازدواج حضرت با میمونه از قبیله بنی مخزوم با همین اهداف اجتماعی و سیاسی انجام پذیرفت ⁽⁴⁾و همچنین می توان ازدواج حضرت با عایشه حفصه و ام حبیبه را به خاطر پیوند با قبایل تیم، عدی و بنی امیه ارزیابی نمود.

و - مبارزه با ارزش های جاهلی: برخی ازدواج های رسول اعظم صلى الله علیه و آله به دستور مستقیم خداوند و برای شکستن برخی سنت ها و ارزش های جاهلی بوده است؛ مانند ازدواج با زینب همسر زید که پسر خوانده پیامبر صلی الله علیه و آله بود و بنا به رسم جاهلیت همسر پسر خوانده در حکم همسر پسر واقعی بود که پدر با او حق ازدواج نداشت. ⁽⁵⁾اما برای این که این سنت جاهلانه شکسته شود، پس از آن که زید همسرش را طلاق داد پیامبر صلى الله علیه و آله به دستور خداوند با زینب ازدواج کرد که در قرآن انگیزه این ازدواج این گونه بیان شده است:

«فَلَمَّا قَضَىٰ زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا». ⁽⁶⁾

«آن گاه که زید حاجت خود را با آن زن برطرف کرد «همبستر شد» آن زن را به نکاح تو در آوردیم تا مؤمنان درباره همسران پسرخوانده های خویش مشکلی نداشته باشند».

مفسران تصریح کرده اند که شأن نزول این آیه در مورد تجویز و تبلیغ ازدواج با همسر پسر خوانده و از میان برداشتن سنت های غلط جاهلیت است که این ازدواج را جایز نمی شمردند. ⁽⁷⁾

بنابراین ازدواج های پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله هر کدام با انگیزه های خاص راهبردی، دینی، سیاسی و اجتماعی انجام پذیرفته است، نه به جهت تمایل شهوانی که دشمنان آن حضرت در این باره یاوه سرایی کرده اند. هم چنان که یکی از دانشمندان غیر مسلمان در این باره به جمله ای جالب اعتراف نموده است که معاندان محمد و دین او یا از روی عصبیت جاهلانه یا تحصیل اجرت کینه ورزی یا دروغ پردازی می کنند تا دیگران را به گمراهی انداخته و یا از حقایق دور نمایند. ⁽¹⁾

منابع

1 - مسعودی، ابوالحسن علی بن الحسين، اثبات الوصیه، ترجمه محمد جواد نجفی، کتابفروشی اسلامیه، 1362 .

2 - شیبانی، ابوالحسن علی بن واحد (ابن اثیر)، اسد الغابه، بیروت: داراحيا التراث العربی، بی تا.

3 - تبریزی ابوطالب، التجليل، اصول المعارف الالهيه، مطبعة مهر ، قم، 1418

4 - کلینی، ابی جعفر، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ترجمه و شرح مصطفوی، تهران: انتشارات علمیه اسلامیه، بی تا.

5 - کحاله، عمر رضا، اعلام النساء، بیروت: مؤسسة الرساله، 1404 ق .

6 - طبرسی، ابو علی فضل بن حسن، اعلام الوری، تهران: دارالکتب الاسلامیه، بی تا.

7 - اعلام الهدايه، المجمع العالمي لاهل البيت، 1422.

8 - الامین، سید محسن، اعیان الشیعه، تحقیق حسن ،امین بیروت: دارالتعارف، بی تا.

9 - الکوفی، علی بن احمد، الاستغاثه، تهران: مؤسسة الاعلمی، 1373 .

10 - قرطبی، یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، بیروت: دار احیا التراث العربی، بی تا.

11 - عسقلانی الشافعی، ابوالفضل احمد بن على بن حجر، الاصابه في تمييز الصحابه، بیروت: دار الجیل، 1412 ق .

12 - زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت: دار العلم للملايين، بی تا.

13 - شیخ صدوق، الامالی، ترجمه محمد باقر کمره ای، تهران: انتشارات کتابچی، 1379 .

14 - شیخ طوسی، محمد بن جعفر، الامالی، قم: انتشارات دار الثقافه، 1413.

15 - ابو الفدأ، اسماعيل بن عمر بن كثير، البداية والنهايه، بیروت: مکتبه المعارف، بی تا.

16 - مسعودی ، ابی الحسن علی بن الحسين، التنبيه و الاشراف، تصحیح عبد الله اسماعیل الصاوی، مصر: دارالصادر، بی تا.

17 - ابی حمزه، الثاقب فى المناقب، قم: مطبعة الصدر، 1412 .

18 - راوندی، قطب الدین، الخرائج و الجرائح، ترجمه غلام حسن محرمی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1378 .

19 - حلبی، علی بن برهان الدين السيرة الحلبيه، بيروت: دارالمعرفه، بی تا.

20 - حمیری، ابو محمد عبدالملک ابن هشام بن ایوب، السيرة النبویه، بیروت: دار الجلیل، 1411.

21 - احمد ذینی دحلان، السيرة النبويه، بیروت: دار الفکر، 1421.

22 - ابوالفضل، عياض بن موسى بن عیاض (قاضی عیاض)، الشفا بتعريف حقوق المصطفی، بیروت: شرکت دار الارقم، 2003 م .

23 - عاملی، سید جعفر مرتضى، الصحيح من سيرة النبي الاعظم، بيروت: دارالهادی، 1415.

24 - ابو عبدالله محمد بن سعد، الطبقات الكبرى، بيروت: دار الصادر، بی تا.

25 - حلی، رضی الدین على بن يوسف، العدد القويه، تحقیق سید مهدی رجایی قم مکتبه آیه الله نجفی، 1408.

26 - النجفى الاميني، عبد الحسين، الغدیر، بیروت: دار الکتب العربی، 1967 م.

27 - مالکی، ابن صباغ، الفصول المهمه، تهران: موسسه الاعلمی، 1375 .

28 - شیبانی، ابوالحسن علی بن واحد (ابن اثیر)، الكامل في التاريخ، بيروت: دارالفکر، 1398 .

29 - صنعانی، ابوبکر عبدالرزاق بن همام، المصنف، بيروت: المكتبة الاسلاميه، 1403 ق .

30 - واحدی، ابى الحسن، الوسيط في تفسير القرآن المجيد، بيروت: دار الکتب العلميه 1994م .

31 - بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر، انساب الاشراف، تحقیق دکتر سهیل زکات و دکتر ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، 1424 .

32 - مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت: داراحياء التراث العربي، 1403 ق .

33 - طبری، عمادالدین، بشارة المصطفى، نجف: کتابخانه حیدریه، 1384 .

34 - آلوسی، محمود شکری، بلوغ الارب في معرفة احوال العرب، قاهره: دار الکتب، بی تا.

35 - طالقانی، سید محمود، پرتویی از قرآن، شرکت انتشارات تهران، 1348 .

36 - زبیدی، سید مرتضی، تاج العروس، مصر: مطبعه خیریه 1306 .

37 - پیشوایی ، مهدی، تاریخ اسلام، دفتر نشر معارف، 1375

38 - خطیب بغدادی، احمد بن علی ابوبکر، تاریخ البغداد، بیروت: دارالکتب العلمیه، بی تا.

39 - دیار بکری، حسن بن محمد بن حسن، تاریخ الخمیس، بیروت: مؤسسه شعبان، بی تا.

40 - آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تحقیق ابوالقاسم گرجی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

41 - محلاتی، سید هاشم رسولی، تاریخ تحلیلی اسلام، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368 .

42 - زرگری نژاد، غلامحسین، تاریخ صدر اسلام (عصر نبوت) قم: چاپ مهر، 1384 .

43 - طبری، ابو جعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری، بیروت: دار الكتب العلميه، 1407 ق .

44 - یعقوبی، احمد بن محمد ابن ابی واضح، تاریخ یعقوبی، بیروت: دار الصادر، 1379 ش .

45 - مراغی، احمد، تفسیر المراغي، بيروت: دار الاحياء التراث العربي، 1985 م .

46 - آلوسی بغدادی، سید محمود، تفسیر روح المعانی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، بی تا.

47 - قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، بیروت: مؤسسه اعلمی، 1412.

48 - مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، بی تا.

49 - الشریف سید مرتضی، علم الهدی، تنزيه الانبیا، بیروت: دارالاضواء، بی تا.

50 - اصفهانی، ابونعیم، احمد بن عبدالله، حلية الاوليا و طبقات الاصفيا، بيروت: دار الکتب العربی، 1405 ق .

51 - ابوزهره، محمد، خاتم پیامبران، ترجمه حسین صابری، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، 1380.

52 - شیخ صدوق، خصال، ترجمه محمد باقر کمره ای، تهران: انتشارات کتابچی، 1377.

53 - الامین، سید حسن، دائرة المعارف الاسلاميه الشيعيه، بيروت: دارالتعارف، 1422.

54 - احمد صدر و همکاران، دائره المعارف تشیع، تهران: مؤسسة دائرة المعارف، 1371.

55 - طبری، ابو جعفر، محمد بن جریر شیعی، دلائل الامامه، بیروت: مؤسسه بعثت، 1413.

56 - اصفهانی، ابونعیم، احمد بن عبدالله، دلائل النبوه، بیروت: دارالمعرفه، بی تا.

57 - بیهقی، احمد، دلائل النبوه، تحقیق عبدالرحمن محمد عثمان، بیروت: دارالفکر، بی تا.

58 - نوری، دکتر مهدی، رشد و تکامل شخصیت، کرج: دانشگاه آزاد اسلامی، 1372.

59 - شفیع آبادی، عبدالله، روانشناسی رشد، انتشارات چهر، 1373 .

60 - نیشابوری، محمد بن فتال، روضة الواعظین، تحقیق سید مهدی، قم: منشورات رضی، بی تا.

61 - توماس کارلیل، زندگانی محمد ترجمه ابو عبدالله ،زنجانی کتابفروشی سروش، بی تا.

62 - الصالحی الشامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی والرشاد، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1414 .

63 - ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد بن عثمان، سیر اعلام النبلاء، بیروت: دارالفکر، 1417 .

64 - الامین، سید محسن، سیره معصومان، ترجمه علی حجتی کرمانی، تهران: انتشارات سروش، 1373.

65 - ابن یسار، محمد بن اسحاق، سیره ابن اسحاق، تحقیق دکتر زکات، بیروت: دار الفکر، 1398.

66 - نووی، ابو زکريا يحيى بن شرف بن مری، شرح النووى على صحيح المسلم، بيروت: داراحياء التراث العربي، 1392.

67 - ابن ابی الحدید، ابو حامد عزالدین، شرح نهج البلاغه، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1409، (دوره چهار جلدی).

68 - ابو سعید خرگوشی، شرف النبی، ترجمه نجم الدین محمد راوندی، تصحیح و تحثیه محمد روشن، انتشارات بابک، 1361 .

69 - ابن عبدربه، عقد الفريد، بيروت: دار الكتب العلمیه، 1404 ق .

70 - شیخ صدوق، علل الشرايع نجف المطبعة الحيدريه، 1966م .

71 - بحرانی، سید هاشم غاية المرام، بيروت: مؤسسه تاریخ العربی، 1422

72 - عسقلانی الشافعی، ابوالفضل احمد بن علی بن حجر، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، بیروت: دار الكتب العلمیه 1997 .

73 - برهان تبریزی، محمد حسین بن خلف، فرهنگ فارسی برهان قاطع، شرکت طبع کتاب، بی جا، 1317 .

74 - قرشی، سید علی اکبر قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلاميه، 1371.

75 - الحمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، انتشارت کتابخانه نینوا، بی تا.

76 - اربلی، شیخ علی بن عیسی، کشف الغمه، قم: المطبعة العلميه، 1381 .

77 - ابن منظور، ابی الفضل، جمال الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، تصحیح امین محمد عبدالوهاب و محمد صادق الصادق العبيدي، بيروت: داراحيا التراث العربي، بی تا.

78 - دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، 1348 .

79 - طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت: دار المعرفه، 1408 .

80 - هیثمی نورالدین، علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت: دار الکتب العربی، 1969 م .

81 - آنه ماری شمیل، محمد رسول خدا، ترجمه حسن لاهوتی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی، 1383 .

82 - مسعودی، ابی الحسن، علی بن الحسين، مروج الذهب و معادن الجواهر ، تحقيق محمد محيى الدین، عبدالحمید، بیروت: دارالمعرفه، بی تا.

83 - حسینی دشتی، سید مصطفی، معارف و معارف، مؤسسه فرهنگی آرایه، 1369 .

84 - حموی، ابو عبد الله، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت: داراحيا التراث العربي، 1399 .

85 - طباطبایی، سید محمد حسین، معنویت تشیع، تنظیم محمد بدیعی، قم: انتشارت تشیع، بی تا.

86 - ابو جعفر، محمد بن علی بن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، انتشارات ذوی القربی، 1969م .

87 - عسکری، سید مرتضی، نقش ائمه در احیای دین، تهران: مجمع علمی اسلامی، 1370.

88 - حر عاملی، شیخ محمد بن حسن، وسائل الشیعه، تهران: مكتبه الاسلاميه، 1398 .

89 - طباره، عفیف عبد الفتاح، همراه با پیامبران در قرآن، ترجمه حسین خاکساران و عباس جلالی، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1376 .

فصل دوم : ویژگی های شخصی و فردی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

اشاره

مقدمه

پیامبر اعظم صلى الله علیه وآله از درخت تنومند پیامبران، سرچشمه نور هدایت جایگاه بلند بی همانند، چراغ برافروخته در تاریکی ها و از سرچشمه های حکمت برگزیده شده است. ⁽¹⁾او بسان خورشید پرفروغ و همیشه تابانی است که هر دیده ای اگر به منظور توصیف و بیان به سویش گشوده شود توان نگریستن به آن را نخواهد داشت، زیرا نمی توان چشم به آن حقیقتی خیره کرد که خدا او را نور نامید؛ نمی توان لاف سخن در ساحت وجودی زد که مخاطب به خطاب «لَوْلاکَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلاکَ» قرار گرفت؛ نمی توان به بلندای قله ای نگریست که تا قاب «قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَىٰ» ⁽²⁾عروج کرد. نمی توان هوس رسیدن به ذات اطهری در سر داشت که او را از نور آفرید.

با این وصف چگونه می توان اسرار حیات انسانی را به دست آورد که خود و زندگی اش، سراسر با اعجاز آمیخته است و کتابش نیز معجزه جاودانه و بی همانند است. در برابر اعجاز شایسته تر از عجز چیزی نخواهد بود. عجز از سخن در توصیف کسی که خداوند هر چه را به دیگر پیامبران در پی تقاضا و درخواست شان عنایت داشته، بی هیچ مسئلتی به او ارزانی نمود و در موارد فراوانی نام او را قرین نام خود ساخت و رحمت و هدایت یافتن را نیز به پیروی از او، منوط کرد، و گفتار و کردار او را قبله گفتار و کردار هر انسانی قرار داد.

گرچه نمی توان دیده بر خورشید گشود و آن را توصیف کرد، می توان بدانچه در پرتو نور آن قابل مشاهده است، نگریست و در آثاری که از آن وجود پرفیض، برجای مانده است به تأمل پرداخت و به ظاهر گفتار، رفتار و کردار آن اسوه حسنه اندیشید و درس های انسان شدن و انسان زیستن را آموخت، و به آن حبل المتین وحدت چنگ زد و در راه تحقق امت واحد گام نهاد و به ویژگی های شخصی و فردی آن خورشید پر فروغ، به اندیشه پرداخت و به عظمت والای او پی برد.

واژه شناسی

برای روشن شدن مباحث مورد نظر، شایسته است واژه «شخصی» و «فردی» توضیح داده شود تا مقصود بحث از ویژگی شخصی

پیامبر صلی الله علیه و آله، معلوم گردد.

ویژگی به اختصاص داشتن، ویژه بودن صفت مخصوص و سجیه تعریف شده است؛ ⁽¹⁾ویژگی، یا خاص و ویژه یک فرد است و یا این که عمومیت دارد؛ به گونه ای که ویژگی برای دیگران نیز به حساب می آید. پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله به طور کلی دو ویژگی دارد: یکی خاص و دیگری عمومی؛ ویژگی خاص پیامبر خاتم، مخصوص اوست که سایر پیامبران الهی آن را ندارند؛ برخی از ویژگی خاص حضرت عبارتنداز:

1 - مجاز بودن آن حضرت در ازدواج با بیش از چهار همسر به ازدواج دایم.

2 - عقد ازدواج به لفظ هبه، که در این عقد به مهر نیازی نباشد، نه در ابتدای عقد و نه پس از آن.

3 - حرام بودن نکاح کنیزان به عقد.

4 - وجوب مسواک.

5 - وجوب نماز وتر.

6 - وجوب نماز شب و تهجد.

7 - چشمانش به خواب رود، اما دلش به خواب نرود.

8 - از پشت سر ببیند چنان که از پیش رو ببیند. ⁽²⁾

9 - خاتمیت و...

ویژگی عمومی پیامبر خاتم صلى اله علیه و آله همان است که سایر پیامبران الهی نیز دارا بوده اند، ولی انسان های عادی از آن ویژگی ها برخوردار نمی باشند، مثل اوصاف ویژه، نام های قرین نام خداوند، القاب والا، نسب های پاک و طاهر، ولادت و کودکی استثنایی و...

البته آن چه در مورد ویژگی شخصی پیامبر خاتم در این مقاله بحث و بررسی خواهد شد، هم ویژگی عمومی آن حضرت مراد است - که شخص حضرت و سایر پیامبران الهی دارا بوده اند و هم ویژگی خصوصی، که در طی مباحثی روشن و مشخص می گردد:

اوصاف پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

اوصاف و ویژگی های فردی پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله - که سرآمد اوصاف و ویژگی های همه انسان ها است - پژوهش و جست وجوی در خور شأن و مفصل تری را می طلبد که این مختصر گنجایش آن را ندارد. لذا به طور اختصار برخی ویژگی ها و اوصاف آن

حضرت، تبیین می گردد.

ستون عرش خدا قایم از قیام محمد صلى الله علیه و آله

به جز فرشته عرش آشیان وحی الهی

به کار نامه منشور آسمانی قرآن

که نقش مهر نبوت بود بنام محمد صلى الله علیه و آله ⁽¹⁾

بیبین که به کجا می کشد مقام محمد صلى الله عليه و آله

پرنده پر نتواند زدن بیام محمد صلى الله علیه و آله

مهرنبوت

یکی از ویژگی های برجسته پیامبر صلى الله علیه و آله مهر نبوّت و پیامبری است که میان دو کتف آن حضرت بوده است. این مهر - که مهر خاتمیت است - از ویژگی های خاص پیامبر اعظم صلى الله علیه وآله بوده و سایر انبیای الهی آن را نداشته است. بنابراین مهر نبوت یک اصل مسلم و قطعی است، هر چند در مورد کیفیت و خصوصیات و زمان پیدایش آن، روایات مختلف از منابع معتبر شیعه و سنی - وجود دارد که از مجموع آن به دست می آید که مهر نبوت و خاتمیت از دوران تولد تا هنگام وفات حضرت وجود داشته و محل آن در پشت شانه ⁽¹⁾و به احتمال قوی بین دو کتف و یا بین دو شانه بوده است. ⁽²⁾شکل آن به صورت توده مجتمعی از دانه های خال ⁽³⁾مانند، تیره رنگ یا قرمز رنگ و برجسته تر از پوست بدن بوده است. ⁽⁴⁾شبیه چند خال گوشتی، مجموعه چند زگیل، تکه گوشت برجسته، تخم کبوتر، تخم کبک و سیب کوچک بوده است که در لابه لای آن، موهای رسته داشته و دارای خون بوده اس-ت ک-ه پس از مرگ فورا حجم آن کاسته شد. ⁽⁵⁾البته مهم واصل، وجود این مهر و نشانه است، نه خصوصیات که به آن نسبت می دهند. این مهر و نشانه، معرف پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله بوده است که اهل فن با تطبیق آن پی به صحت ادعای نبوت می برده است، ولی صاحب خال و نشانه الزاما پیامبر نخواهد بود؛ بزرگ ترین دلیل بر صدق نبوت حضرت، رفتارها، معجزات و قرآن کریم بوده است.

خُلق عظيم

از اوصاف و ویژگی های عمومی و مشترک انبیا و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اخلاق والا و نکو می باشد، ولی عظمت خلق آخرین پیامبر خدا بسیار برتر از دیگر پیامبران بوده است؛ پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله اسوه اخلاق و طبع نیکو بود. خُلق پیامبر صلی الله علیه و آله خُلق قرآنی بوده است. خداوند پیامبرش را به عظمت اخلاقی می ستاید و می فرماید:

«وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ». ⁽⁶⁾

«و راستی که تو را خویی والاست».

چنان که ملاحظه می شود خداوند با جمله اسمیه و تأکید می فرماید تو دارای اخلاق والا و عظیم هستی. چیزی را که خداوند عظمت یاد کند نشان از عظمت والا و فوق العاده است، چون او هر چیزی را به عظمت نمی ستاید بسیاری از موارد با صفت «ضعف» یا «قلت» یاد می کند، اما وقتی از خُلق رسول خدا صلى الله علیه و آله نام می برد می فرماید که ای پیامبر تو واجد همه ملکات نفسانی در حد اعلا هستی! ⁽¹⁾

«عایشه در پاسخ به این سؤال که اخلاق پیامبر در محیط خانه چگونه بود گفت: خوش خوترین مردمان بود نه دشنام می داد و نه بد زبانی می کرد و نه در کوچه و بازار هیاهو به راه می انداخت و نه بدی را به بدی تلافی می کرد، بلکه می بخشید و گذشت می کرد ⁽²⁾از أنس بن مالک نیز روایت است که رسول خدا صلى الله علیه و آله نیک خوترین مردمان بود». ⁽³⁾

زمانی که پیامبر خاتم صلى الله علیه وآله به مدینه مشرف شد، ابو طلحه دست انس بن مالک را گرفت و نزد رسول خدا صلى الله علیه و آله برد. به پیامبر صلى الله علیه وآله عرض کرد: یا رسول الله! همانا أنس، غلام زیر کی است، نزد شما بماند تا خدمت گزارتان باشد. أنس می گوید: از آن پس در سفر و حضر در خدمت پیامبر بودم. به خدا قسم هرگز به خاطر کاری که کرده بودم نگفت: «چرا این کار را کردی؟» و هرگز به خاطر کاری که نکرده بودم نگفت: «چرا این کار را نکردی؟». ⁽⁴⁾

أنس می گوید: ده سال در خدمت رسول خدا صلى الله علیه وآله بودم و خدمت گزاری اش کردم. هرگز دشنامم نداد و ضربه ای به من نزد، حتی برای یک مرتبه؛ هیچ گاه بر سرم فریاد نزد و در مقابلم چهره در هم نکشید و هرگز در دستوری که داده بود و من در آن کوتاهی کرده بودم، سرزنشم نکرد؛ اگر هم کسی از خانواده اش مرا سرزنش می کرد، می فرمود: رهایش کنید. اگر می توانست انجام می داد. ⁽⁵⁾امیر مؤمنان نیز در وصف پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید:

«پیامبر صلی الله علیه و آله خوش خُلق ترین و خوش برخورد ترین مردم بود». ⁽⁶⁾

رحمت برای جهانیان

از ویژگی های پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله این است که رحمت برای جهانیان بوده است، البته سایر انبیا نیز رحمت بوده اند، ولی نه برای جهانیان، بلکه برای امت و قوم خودشان؛ قرآن کریم می فرماید:

«مَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ». ⁽¹⁾

«ما تو را جز رحمت برای جهانیان نفرستادیم».

پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله رحمتی است که خداوند به بشریت ارزانی داشته است خود حضرت صلی الله علیه و آله می فرماید:

«ای مردم! من در حقیقت رحمتی اهدایی [ از جانب خدا ] هستم». ⁽²⁾

علامه طباطبائی قدس سره در مورد این که چگونه پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله رحمت برای همه اهل دنیا است می فرماید:

«جهتش این است که دینی آورده که در اخذ به آن، سعادت اهل دنیا در دنیا و آخرتشان تأمین است. آری آن جناب صلی الله علیه و آله رحمت برای اهل دنیا است. از جهت آثار حسنه ای که از قیام او به دعوت حقه اش در جوامع بشری به راه افتاد که اگر وضع زندگی بشر آن روز با قبل از بعثت پیامبر صلى الله علیه و آله بررسی شود و یا وضعی که پس از قیام او پدید آمد مقایسه شود کاملاً روشن می گرددت». ⁽³⁾

پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله برای همه مردم، اعم از مؤمن و کافر رحمت است. زیرا آیین او موجب نجات همگان است و اگر گروهی از آن استفاده کردند و گروهی سرباز زدند مربوط به خودشان است و تأثیری در عمومی بودن رحمت نمی گذارد؛ یعنی رحمت بودن وجود پیامبر برای همه جهانیان جنبه مقتضی و فاعلیت فاعل دارد و مسلما فعلیت نتیجه، بستگی به قابلیت قابل نیز دارد.

از منظر تفسیر نمونه واژه «عالمین» مفهوم وسیعی دارد به گونه ای که تمام انسان ها را در تمام اعصار و قرون شامل می شود. لذا آیه فوق الذکر را اشاره بر خاتمیت پیامیر اسلام می دانند، چرا که وجودش برای همه انسان های آینده تا پایان جهان رحمت است. حتی این رحمت، از یک نظر شامل فرشتگان هم می شود. ⁽⁴⁾حدیثی این عمومیت را تأیید می کند، هنگامی که آیه فوق نازل شد پیامبر از جبرئیل پرسید:

«هل اصابك من هذه الرحمة شيىء؟».

«آیا چیزی از این رحمت عائد تو [نیز] شد؟».

جبرئیل در پاسخ عرض کرد:

«بله، من از پایان کار خویش بیمناک بودم، اما به خاطر آیه ای که در قرآن بر تو نازل شد از وضع خود مطمئن شدم آن جا که خداوند مرا با این جمله

مدح کرد: ذى قوة عندذى العرش مكين، جبرئیل نزد خداوند خالق عرش بلند مقام و بلند مرتبه است». ⁽¹⁾

امروزه که جهان پر از ظلم و فساد گشته و آتش جنگ ها در هر سو شعله ور است و چنگال زورمندان بیدادگر حلق-وم مستضعفان را می فشارد، مفهوم «رحمه للعالمین» بودن پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله از هر زمانی دیگر آشکارتر است، زیرا برنامه و آیین او نقطه پایانی و رحمت است و تداوم این رحمت سرانجامش حکومت واحد جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که سراسر عالم را پر از عدل و داد خواهد کرد.

اسوه حسنه

اسوه حسنه از ویژگی های انبیا است؛ تمام پیامبران الهی برای امت و قوم خود الگو بوده اند. پیامبراکرم صلى الله عليه وآله اسوه حسنه ب-رای همگان است؛ اگر در الگو و سرمشق بودن هر کسی شبهه ای باشد، الگو بودن پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله بی هیچ تردیدی، از سوی خداوند تثبیت و امضا شده است:

«لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُول اللَّهِ أَسْوَةٌ حَسَنَةٌ». ⁽²⁾

«مسلما برای شما در زندگی رسول خدا سرمشق نیکویی بود».

این ناخدای بزرگ هنگامی که سفینه اش گرفتار سخت ترین طوفان های می شود کمترین ضعف و سستی و دست پاچگی به خود راه نمی دهد؛ او هم ناخداست هم لنگر مطمئن این کشتی؛ هم چراغ هدایت است و هم مایه آرامش و راحت روح و جان

سرنشینان.

همراه مؤمنان کلنگ به دست می گیرد، خندق می کند؛ با بیل جمع آوری و با ظرف از خندق بیرون می برد؛ برای حفظ روحیه و خونسردی یارانش با آن ها مزاح می کند. برای گرم کردن دل و جان آن ها را به خواندن اشعار حماسی تشویق می نماید؛ پیوسته آن ها را به یاد خدا می اندازد و به آینده درخشان و فتوحات بزرگ نوید می دهد؛ از توطئه منافقان برحذر می دارد و از آرایش جنگی صحیح و انتخاب بهترین روش های نظامی، لحظه ای غافل نمی ماند. ⁽³⁾

هر کس محضر پیامبر صلی الله علیه و آله را درک کرده بود می گفت:

«مانند او، هیچ کس را نه از پیشینیان و نه بعد ندیده ام صلوات و درود خداوند بر او باد». ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:

«رسول خدا صلى الله علیه و آله به طور مساوی و یک نواخت به یارانش نگاه می کرد و می فرمود: رسول خدا صلى الله علیه و آله هرگز پای خود را مقابل اصحاب دراز نمی کرد و اگر کسی به پیامبر دست می داد، پیامبر دست خود را از دست او بیرون نمی کشید تا این که خود او دستش را بیرون کشد و هنگامی که مردم متوجه این موضوع گردیدند، هر گاه با پیامبر دست می دادند، فورا دست خود را از دست آن حضرت بیرون می کشیدند». ⁽¹⁾

اسوه حسنه و الگوی همه نیکی ها، از ویژگی مشترک پیامبران الهی است و افراد عادی و معمولی چنین ویژگی نداشته اند.

تبلور تواضع

تواضع که همان فروتنی و پرهیز و دوری از جاه طلبی و برتری جویی است، از ویژگی عمومی و مشترک انبیا و اوصیای الهی است که در انسان های دیگر نیست؛ تواضع و فروتنی در عرصه های گوناگون زندگی پیامبر اعظم صلى الله علیه وآله تبلور داشته که به برخی از آن ها اشاره می شود :

الف - تواضع در خانه

1 - کمک به خدمت گزاران: رسول خدا صلى الله علیه و آله به خادمان و زیردستان کمک می کرد. أنس بن مالک می گوید:

«من ده سال رسول خدا را خدمت کردم. به خدا قسم که هرگز به من اف نگفت و هیچ گاه در باره چیزی به من نفرمود چرا چنین کردی و چرا چنان نکردی». ⁽²⁾

در روایتی آمده:

«اگر کاری را انجام نداده بودم هیچ گاه نفرمود چرا این کار را نکردی». ⁽³⁾

و یا می فرماید :

«هرگاه خدمت کارش در حال کار با دستاس خسته می شد، به او کمک می کرد». ⁽⁴⁾

2 - کمک به اهل خانه: رسول خدا صلى الله علیه و آله کفش خود را پینه می زد لباسش را می دوخت و در خانه را خود باز می کرد و شیر گوسفندان را می دوشید و شتر را می بست. ⁽⁵⁾و خود آب وضوی نماز شب را آماده می ساخت و... در کارها به اهل خانه کمک

می کرد و با دست خویش گوشت ها را تکه تکه می کرد. ⁽¹⁾

ب - تواضع در اجتماع

1 - تواضع در خوردن: بر سر سفره غذا هم چون بردگان می نشست، پس از صرف غذا، انگشتان خود را می لیسید. ⁽²⁾

2 - تواضع در اجابت دعوت: رسول خدا صلى الله علیه و آله دعوت افراد را اجابت می کرد، هر چند که برای خوردن ماهیچه دست و یا کتف گوسفندی باشد، هدیه را قبول می فرمود - ولو یک جرعه شیر - از هدیه میل می فرمود. ⁽³⁾

3 - تواضع در نشستن: رسول خدا صلى الله علیه وآله با کسی که هم نشین می شد تا او حضور داشت، لباس و زینت خود را از تن در نمی آورد. ⁽⁴⁾به هر کسی که خدمتش می رسید، احترام می گذاشت، تا آنجا که لباس خود را زیر او پهن می نمود و یا او را روی تشک خود می نشاند. ⁽⁵⁾

نمونه های تواضع پیامبر صلی الله علیه و آله در خانه و اجتماع چنان فراوان است که بر شمردن تمامی آنان کاری دشوار است و به آنچه بیان گردید اکتفا می گردد.

مظهر شجاعت

شجاعت در تمام عرصه ها از ویژگی انبیای الهی بوده است. یکی از غرایز طبیعی بشر شجاعت است که در تحولات زندگی بروز می کند. رسول خدا صلى الله علیه و آله شجاعت خود را در تمام میدان های کارزار بروز داد و آن قوت قلب که شجاعت میوه آن است در پیکر مبارک آن حضرت، حکومت می کرد. هیچ گاه بیمی از دشمن در قلب او راه نیافت. امام علی علیه السلام می فرماید: «در جنگ بدر ما به پیامبر صلى الله علیه و آله پناه می بردیم و آن حضرت از همه ما به دشمن نزدیک تر بود و در آن روز از همه ما شجاعت بیشتری نشان داد». ⁽⁶⁾

أنس می گوید:

«رسول خدا صلى الله علیه و آله شجاع ترین مردم بود. شبی مردم مدینه صدایی شنیدند و دچار وحشت شدند عده ای از مردم به طرف صدا حرکت کردند. پیامبر که جلوتر از آن ها به طرف صدا رفته بود و سوار بر اسب برهنه ابوطلحه و شمشیر به دوش داشت برمی گشت، آن عده را دید و فرمود: نترسید، نترسید». ⁽¹⁾

پیامبر صلى الله علیه و آله مظهر شجاعت بود. با این که می دانست مشرکان به آزار و اذیت، آسیب و حتی قتل او اقدام خواهند کرد، با شجاعت به استقبال همه خطرات رفت و دست از اهداف بزرگ خود برنداشت.

تجلی مهر

مهربانی و مهرورزی واقعی نیز از ویژگی انبیا و اولیای الهی است که دیگران فاقد آنند. این ویژگی در پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله نمود کامل تر دارد. قرآن کریم در مورد مهربانی پیامبر صلی الله علیه وآله می فرماید:

«محَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاء عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاء بَيْنَهُم». ⁽²⁾

«محمد فرستاده خداست و کسانی که با اویند در برابر کفار سرسخت و شدید و در میان خود مهربانند».

براساس روایات پیامبر صلی الله علیه وآله نازک دل و نسبت به همه مسلمانان رحیم و مهربان بود. ⁽³⁾به گونه ای که «هرگاه یکی از برادران خود را سه روز نمی دید، جویای حالش می شد. اگر به مسافرت رفته بود برایش دعا می کرد و اگر در شهر بود به دیدنش می رفت و اگر بیمار بود، از او عیادت می کرد». ⁽⁴⁾

درباره مهربانی پیامبر صلی الله علیه وآله قرآن کریم در جای دیگر می فرماید:

«قطعا برای شما پیامبری از خودتان آمد که بر او دشوار است شما در رنج بیفتید، به [ هدایت ] شما حریص و نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است». ⁽⁵⁾

پیامبر بسان پدر مهربان و دلسوز برای همگان بود.

«خلق و خوی او، آن قدر نرم بود که مردم او را برای خویش چونان پدری دل سوز می دانستند، حق همه مردم نزد پیامبر یک سان بود». ⁽⁶⁾

نماد گذشت و جوانمردی

از نشانه های برجسته روح نورانی پیامبر صلی الله علیه و آله گذشت و بخشش بود. هر چند رسول خدا در برابر گردن کشان، انعطاف ناپذیر بود و از حق و حدودی الهی چشم پوشی نمی کرد، هیچ گاه در پی انتقام فردی و ابراز قدرت شخصی نبود. در فتح خیبر جمعی از یهود، غذای مسمومی برای پیامبر صلی الله علیه وآله فرستادند، حضرت از نقشه آنان آگاه شد و اغماض و گذشت پیشه کرد. دوباره همین عمل از زنی یهودی سرزد، باز حضرت عفو کرد. ⁽¹⁾

در راه بازگشت از تبوک جمعی از اهل نفاق قصد کشتن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را داشتند، اما حضرت با آن که همه آنان را می شناخت افشا نکرد و از مجازات شان در گذشت. ⁽²⁾

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله که نماد عفو و گذشت بود در فتح مکه از دشمنان سرسخت خود دست برداشت. زمانی که از میان سپاه اسلام، شعار انتقام سرداده شد، حضرت بی درنگ مانع شد و فرمود تا بگویند: «امروز، روز رحمت است». ⁽³⁾

آن چه از رفتار پیامبر می توان درس زندگی آموخت این است که قدرت رهبری جامعه اسلامی باید در راه خدمت و هدایت انسان ها به سوی تکامل، به کار آید و نباید سبب عقده گشایی یا خود محوری گردد. از این رو، آن جا که باید حدود و احکام الهی را در راه جلوگیری از تباهی ها به اجرا گذاشت؛ باید از قدرت سود جست زیرا تنبیه مجرم برای تربیت و درس آموزی دیگران است. چنان که اگر در مجازات فرد خطاکار اگر اندکی از حدود شرعی، تجاوز شود، ستم به حساب می آید و باید به گونه ای به سود مجرم جبران گردد.

این ظرافت قانون الهی، بدان معناست که قدرت - هم سان هر وسیله دیگر - ابزار- عدالت و هدایت است. از این رو، در جایی که خطر حکومت حق را تهدید نمی کند و پیروان باطل، زبون شده اند، مجازات مصلحت نخواهد بود، بلکه عفو و اغماض شایسته است و نیز عفو و گذشت در امور شخصی رو است، ولی در امور اجتماعی، آن جا که پای مصالح دین و منافع عمومی مطرح باشد، گذشت دیگر معنا ندارد؛ سر عفو و چشم پوشی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نیز در همین مسئله نهفته است.

بدین ترتیب پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله اوصاف و ویژگی های برجسته ای داشت که برخی از آن ها مانند مهر نبوت مخصوص خ-ود حضرت و برخی هم با انبیای دیگر مشترک بوده، مثل: خلق عظیم، رحمت برای جهانیان، اسوه حسنه، و... و از آن جهت که انسان های عادی از داشتن آن ها عاجز و ناتوان بوده اند، برای آخرین پیامبر ویژگی و امتیاز به حساب می آید.

اسم پیامبر قرین اسم خدا

اسم و نام، به ظاهر ویژگی و خصوصیت به شمار نمی رود - زیرا همه اسم دارند - ولی اسم و نام پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله از آن جهت که قرین نام مبارک خداوند متعال است از ویژگی های خاص آن حضرت است. پیامبر خاتم صلى الله علیه وآله پیش از ولادت، در کتاب های آسمانی پیامبران پیشین، با اسم و نام و فضایل توصیف و یاد شده است. قرآن می فرماید:

«و هنگامی که که عیسی پسر مریم گفت: ای فرزندان اسرائیل، من فرستاده خدا به سوی شما هستم. تورات را که پیش از من بوده تصدیق می کنم و به فرستاده ای که پس از من می آید و نامش احمد است، بشارت گرم». ⁽¹⁾

باز می فرماید:

«همانا که از این فرستاده پیامبر درس نخوانده - که نام او را نزد خود در تورات و انجیل نوشته می یابند - پیروی می کنند». ⁽²⁾

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله دارای ویژگی های برجسته زیاد بوده است، بدین خاطر برای هر ویژگی و وصف او نیز اسمی مطرح

بوده است. چنان که می گوید:

«همان گونه که برای خداوند هزار و یک نوع اسم گفته شده است که هر اسم گویای یکی از صفات وجودی اوست برای حبیب برگزیده اش نیز هزار اسم است که هر یک نماینده کمالات و شخصیت او می باشد». ⁽³⁾

حسان بن ثابت در شعری می گوید:

فشق له من اسمه ليجله

فذو العرش محمود و هذا محمد صلى الله عليه وآله

خداوند متعال برای اثبات جلال پیامبر صلى الله علیه و آله نام او را از نام خود مشتق کرد. صاحب ع-رش محمود و ای-ن محمد صلی الله علیه و آله است. بنابراین اسم های پیامبر، فراوانند که پژوهشی جداگانه می طلبد، برخی از آن ها عبارتند از:

1 - محمد صلى الله علیه و آله؛ حضرت ختمی مرتبت می فرماید: خداوند مرا از نام خود مشتق کرد. یکی از نام های خداوند محمود

است و مرا در قرآن محمد صلی الله علیه وآله نامید، زیرا در قیامت همه امت ها مرا ستایش خواهند کرد. ⁽¹⁾شاعر اردو زبان قرن 19 می گوید:

آن گه که قلم نام خدا را بنوشت

هم نام رسول حق، محمد بنگاشت ⁽¹⁾

2 - ماحی؛ در زبور ماحی نامیده شده است، زیرا به سبب او از زمین عبادت بت ها محو می شود. ⁽¹⁾

3 - حاشر؛ در حضور پیامبر صلى الله علیه و آله همه خلایق محشور می گردند. ⁽²⁾

4 - موقف؛ در قیامت مردم را برای حساب نگه می دارد. ⁽³⁾

5 - عاقب؛ از عقب پیامبران آمده و بعد از او پیامبر دیگری نیست. ⁽⁴⁾

6 - احمد نامیدند تا ستایش کنند در آسمان ها. مولوی می گوید:

نام احمد این چنین یاری کند

تا که نورش چون نگه داری کند

نام احمد چون حصاری شد حصین

تا چه باشد ذات آن روح الامین ⁽¹⁾

7 - داعی خوانده شده است، برای آن که مردم را به دین خدا دعوت می کند.

در مواردی به ویژه در آغاز بعثت خداوند به حضرت خطاب کرد و او را به: نذیر، بشیر، مزمل، مدثر، و... یاد کرد. ⁽¹⁾

بالاترین القاب برای پیامبر

اصولاً لقب و کنیه اشخاص به خاطر صفات و سجایایی ذاتی یا در اثر بروز ملکات اخلاقی برای فرد، پدید می آید. در تمام طبقات

یک سلسله القاب و کنیه هایی به چشم می خورند که به خاطر آثار وجودی آنان است مثل سلطان المتکلمین، عماد الواعظين و..... در انبیا نیز همین سنت وجود داشته است. خداوند متعال هر نبی و رسول را به هر صفتی که بیشتر متصف بود و قدرت بروز آن را داشته اند ملقب می کرده است، مثل آدم صفی الله، ابراهیم خلیل الله، موسی کلیم الله، عیسی روح الله و... پیامبر خاتم صلى الله عليه وآله که افضل انبیای الهی است و دارای فضایل و کمالاتی بی شمار است در برابر هر یک از آن ها لقب هایی برای حضرت گفته شده است که هر کدام معرف فضیلتی از فضایل و بیانگر صفتی از صفت های جسمی و روحی او می باشد. البته لقب های پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله فراوان است به تعبیر برخی :

«هزاران لقب در کتب مختلف برای آن حضرت نوشته اند». ⁽²⁾

برخی لقب های حضرت عبارتند از:

«حبيب الله، صفی الله، نعمت الله، خیره الله، سيد المرسلين، امام المتقين، خاتم النبيين، رسول الحمادين، قايد المحجّلين، محلل الطيبات، محرم الخبائث، مفتاح الجنّة، دعوة ابراهيم، بشری عیسی، خلیفة الله فی الارض، زين القيامة، افصح العرب، سيد ولد آدم ، ابن العواتك، ابن الفواطم، ابن الذبيحين، ابن بطحاء مكه، العبد المويّد، والرسول المسدد، النبى المهذب، والصفى المقرب، والحبيب المنتخب، والامين المنتخب، صاحب الحوض والكوثر، محمد خير البشر و......» ⁽³⁾

پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله کنیه هایی نیز داشته است که برخی از آن ها عبارتند :

«ابوالقاسم، ابو طاهر، ابوالطيب، ابوالمساكين، ابوالدرتين، ابو ریحانتين، ابوالسبطين و...». ⁽⁴⁾

نتیجه این که پیامبر خاتم دارا بالاترین القاب و کنیه ها بوده است و این القاب از ویژگی عام آن حضرت به شمار می رفته، زیرا

برخی انبیا و اوصیا هم ملقب به القاب مبارک پیامبر بوده اند؛ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نکوترین و بالاترین اوصاف را داشته که خداوند او را به آن ها ملقب نموده اند.

تبار پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

قرآن کریم پیامبران الهی را دارای بالاترین جایگاه در میان مردمان قومشان نشان می دهد. از شعیب علیه السلام که از خاندان با شرافت زمانه اش بوده است درباره گفت و گوی او با قومش چنین یاد می کند:

«گفتند: ای شعیب! بسیاری از آنچه را می گویی، ما نمی فهمیم، و ما تو را در میان خود ضعیف می یابیم؛ و اگر به خاطر قبیله کوچکت نبود، تو را سنگ سار می کردیم؛ و تو در برابر ما قدرتی نداری. گفت ای قوم! آیا قبیله کوچک من، نزد شما عزیزتر از خداوند است؟! در حالی که [ فرمان ] او را پشت سرانداخته اید! پروردگارم به آنچه انجام می دهید، احاطه دارد [و آگاه است]». ⁽¹⁾

این آیات دلالت دارد که شعیب علیه السلام از میان قبیله ای شرافتمند و پر اقتدار برخاسته است و بدین ترتیب روشن می گردد که او از اصیل ترین و بالاترین خاندانهای مردم شهرش بوده است. حضرت محمد صلی الله علیه و آله که خاتم پیامبران الهی بوده است نیز از خانواده ای پاک و منزه و برخوردار از موقعیت و جایگاه والا در قبیله و مردمش بوده است که مردمان عصرش چنین ویژگی نداشته اند.

طبق فرمایشات امام علی علیه السلام:

«خداوند پیامبرانش را در برترین امانت گاه به ودیعه نهاده و در بهترین قرارگاه جایشان داد... تا آن که کرامت خداوند به محمد صلی الله علیه و آله رسید. پس او را از برترین رویش گاه و از ارجمندترین کشت گاه بیرون آورد؛ از شجره ای که پیامبران خود را از آن آشکار نمود و امنای خویش را از آن برگزید، خانواده اش بهترین خانواده، دودمانش بهترین دودمان و شجره اش بهترین شجره است، این شجره در حرم [الهی] رویید و در [کشت زار] کرم و بزرگواری بالید؛ شاخه هایش بلند است و میوه هایش دست نیافتنی». ⁽²⁾

بنابراین براساس روایات :

«خداوند پیامبرانش را از شجره پیامبران، از چراغ دان روشنایی، طبقه بالا... چراغ های روشنی بخش تاریکی و از چشمه های حکمت برگزیده است». ⁽³⁾

در این احادیث امیرمؤمنان علیه السلام ویژگی و خصوصیات عام پیامبر را که حضرت یک ودیعه و امانت الهی بوده و خداوند او

را در بهترین امانت گاه سپرده بوده است و از بهترین شجره طیبه برگزیده، تبیین کرده است، زیرا مردم آن زمان چنین ویژگی هایی

نداشته اند و این خود امتیاز به حساب می آید.

پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله می فرماید:

من محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب .هستم خدای متعال آفریدگان را آفرید و مرا در [پشت] بهترین آنان قرار داد. آنگاه آنان را به دو گروه تقسیم کرد و [ باز ] مرا در بهترین گروه آنان جای داد. سپس آنان را قبیله قبیله کرد و مرا در بهترین قبیله آنان قرار داد. آن گاه آنان را به خاندان ها تقسیم کرد و مرا در بهترین خاندان جای داد. پس من از بهترین خاندان ها و پاک ترین شماهستم». ⁽¹⁾

از این روایات به دست می آید که پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله دارای بالاترین نسب بوده است. مراد از نسب بالا، آن نیست ک-ه خاندان او دارای ثروت فراوانی بوده اند و یا آن حضرت به ارث زیادی دست یافته بوده است، زیرا مال و ثروت نسب به شمار نمی آید. ابوطالب عموی پیامبر با آن که شرافت مندترین مرد بطحاء بود ثروت مالی چندانی در اختیار نداشت. پیامبر خاتم نیز با همه والایی نسب که داشت فقیر ⁽²⁾و یتیم ⁽³⁾بود و به شبانی می پرداخت. البته شرافت و نسب به آن است که فرد از میان گروه و قومی برخاسته باشد که افراد آن بدون کاستی و نقص باشند و از رذایل که عرف و صاحبان عقل سلیم آن را زشت می شمارند، به دور باشند. ملاک دیگر آن است که قوم و قبیله ای که شخص از آن بر می خیزد، افراد نیک و شریف باشند. بدین خاطر پیامبر برتری و شرافت خود را در این قرار داد که از میان بهترین و برترین اعراب از نظر خانواده و خلق و خو برخاسته است:

«[ خداوند ] مرا در بهترین خاندان آن ها قرار داد. بنابراین من از بهترین قبیله و بهترین خاندان هستم». ⁽⁴⁾

تبارهای مشهور

بر اساس گفته های مؤرخان و سیره نگاران پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله از فرزندان اسماعیل ذبیح فرزند ابراهیم خلیل، پیامبر بت شکن بوده است. سلسله نسب کاملی از حضرت تا اسماعیل در دست نیست و تنها نام بیست تن در تاریخ ثبت شده است که عبارتند از: 1 - عبد الله ؛ 2 - عبد المطلب ( شيبته الحمد ) ؛ 3 - هاشم (عمرو)؛ 4 - عبد مناف (مغیره)؛ 5 - قصی (زید)؛ 6 - کلاب؛ 7 - مره؛ 8 - کعب؛ 9 - لوی؛ 10 - غالب ؛ 11 - فهر؛ 12 - مالک؛ 13 - نضر ؛ 14 - کنانه؛ 15 - خزیمه؛ 16 - مدرکه؛ 17 - الیاس؛ 18 - نزار؛ 19 - معد؛ 20 - عدنان. ⁽⁵⁾

این مقدار از نسب پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله مورد اتفاق .است. طبق روایتی که ابن عباس از پیامبر نقل نموده:

«پیامبر وقتی این نسب را تا عدنان می رساند، باز می ایستاد و می فرمود: آنان که از این پس نسبی بیاورند دروغ گفته اند، چرا که خداوند می فرماید: در این میان قرن های زیادی فاصله است». ⁽¹⁾⁽²⁾

این که پیامبر سلسله نسب خویش را تا عدنان میرساند شاید به خاطر دو امر باشد.

1 - مشکوک بودن برخی افراد که طی این سلسله نسب پس از عدنان ذکر می شوند و ممکن است پس از عدنان کسی را از

سلسله نسب نام ببرد که با روایت صحیح ثابت نشده باشد و از نظر نژادشناسان کذب آن معلوم گردد.

2 - از این که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله جز حق و راستی بر زبان نمی آورد و علاوه بر این سلسله نسب تا عدنان به تواتر و شهرت و در میان عرب ها روشن بوده است که غیر از آن ها مشکوک است.

دلیل های شهرت

دلیل مشهور بودن نیاکان پیامبر اعظم تا عدنان، آثار فراوان از جمله تأسیس محل شورایی به نام دارالندوه بوده است که مایه افتخار فرزندانشان گردید. البته رسول خدا صلى الله علیه و آله هیچ گاه به سلسله نسب خود تفاخر نورزید، ولی از شایستگی نیاکان خود و جایگاه والای آنان به خوبی یاد کرده است که ذکر گردید.

کسانی که در سلسله نسب رسول خدا صلى الله علیه و آله قرار داشتند در نزدیکی مکه اقامت گزیده بوده اند و طبق یادآوری علمای علم انساب همه این بیست نفر در مکه می زیسته اند و نسل پی در پی آنان در مکه معروف و شناخته شده بودند ⁽³⁾که این اشتهار تنها زمانی حاصل می شده است که آنان در مکه زندگی کرده باشند. دلیل دیگر، قداست کعبه و مکه و مسافرت مردم از نقاط دور دست به آن شهر بوده است که آنجا را جایگاه مناسب برای زیستن ساخته بود.

قریش و اجداد پیامبر با کمر بستن به خدمت حاجیانی که از سراسر شبه جزیره عربستان می آمدند احترام و منزلتی بسزا در میان مردم عرب به دست آورده بودند، که همه این مقامات را از تولیت دارالندوه، کلیدداری خانه خدا، لوا، سقایت و رفادت کسب نمودند. ⁽⁴⁾

ایمان تبار پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

ایمان و موحد بودن نیاکان پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله از ویژگی هایی است که سایر انبیا نیز دارا بوده اند، ولی سایر افراد چنین ویژگی

نداشته اند؛ بنابراین ایمان و توحید آبای آن حضرت چه از ناحیه پدر و چه از ناحیه مادر، یک ویژگی برای حضرت است:

الف - اجداد پاک پدری

شیعیان در مورد ایمان و توحید پدران پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله از آدم تا عبدالله اتفاق نظر دارند. ⁽¹⁾علامه مجلسی می فرماید:

«اجماع علمای امامیه منعقد گردیده است بر آن که پدر و مادر حضرت رسول صلى الله علیه و آله و جميع اجداد وجدات آن حض-رت ت-ا آدم علیه السلام ه-م-ه مسلمان بوده اند و نور آن حضرت در صلب و رحم مشرکی قرار نگرفته است و شبهه ای در نسب آن حضرت و آبا و امهات او نبوده است و احادیث متواتره از طرق خاصه و عامه براین مضامین دلالت کرده است». ⁽²⁾

البته علامه مجلسی اضافه می کند که :

«... آنان از صدیقین بوده یا از پیامبران یا اوصیای معصوم به شمار می رفته اند و شاید برخی که اظهار اسلام نکردند به جهت تقیه ی-ا مصلحت دینی بوده است». ⁽³⁾

صدوق در مورد مادر آن حضرت می فرماید:

«مادر پیامبر صلی الله علیه وآله آمنه دختر و هب نیز مسلمان بوده است». ⁽⁴⁾

یعنی نیاکان پیامبر خاتم پیروان انبیای الهی بوده اند.

انس بن مالک و ابوبکر بن عبدالرحمن الحارث بن هشام روایت می کنند که پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود:

«... من از طریق زناشوئی صحیح از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته ام و هیچ یک از سنت های جاهلیت از آدم تا زمان پدرم، مرا آلوده نکرده است».

به سند معتبر از امام علی علیه السلام نقل شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«به خدا سوگند نه پدرم و نه جدم عبدالمطلب و نه جدّم هاشم و نه عبد مناف [ بتی را هرگز ] عبادت نکردند، بلکه همه رو به کعبه بر دین ابراهیم نماز می گزاردند و متمسک به دین آن حضرت بودند». ⁽⁵⁾

عبدالمطلب و ابوطالب حامیان پیامبر صلی الله علیه و آله موحد و خدا پرست و پیرو دین توحیدی بوده اند از رسول خدا صلى الله عليه وآله نقل شده است که:

«خداوند عبدالمطلب را در قیامت تنها و در سیمای پیامبران وارد محشر می نماید».

گفتارها، نیایش ها، مناجات و اشعاری که سروده اند گویای این حقیقت است که عبدالمطلب موحد بوده و از ظلم و کارهای ناپسند بیزاری می جسته است؛ در پاسخ ابرهه - هنگامی که با تمام قدرتش برای کوبیدن کعبه به مکه هجوم آورده بود - می گوید: «ان للبيت ربا ان شاء سیمنعه» ⁽¹⁾خانه، خود صاحبی دارد اگر بخواهد آن را حفظ و از آن حمایت می کند. سپس هنگام هجوم سپاه فيل حلقه درب کعبه را می گیرد و بسان یک موحد و با توکل کامل مناجات کرده و می گوید:

یا رب لا أرجوا لَهُمْ سِواكا

ان عدُوا البَيْتِ مَنْ عاداكا

ياربِّ فَامْنَعْ مِنْهُمْ حِماكا

امْنَعْهُمْ أَنْ يُخْرَبُوا فِناكا

«پروردگارا جز تو به کسی امید ندارم، ای خدا مانع شان شو و حمایتشان نکن دشمن خانه ات همان دشمن تو است. از خرابی خانه ات بازشان بدار».

با دعای اوباران آمد و کلمات او در آن هنگام می رساند که موحد بود. ⁽¹⁾

او به روز معاد نیز اعتقاد داشت و می گفت که پس از این جهان، جهانی است که نیکوکاران و بدکاران در آن به نتیجه اعمال خود می رسند. ⁽²⁾

بسیاری از علمای اهل سنت از جمله: مسعودی، یعقوبی و سیوطی در رساله هایی که در اثبات همین موضوع تألیف کرده اند، ⁽³⁾به ایمان و این ویژگی که از ناحیه نیاکان پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله، رسیده است، اعتراف دارند. ⁽⁴⁾

بنابراین عالمان شیعه و بسیاری از عالمان اهل سنت معتقدند که تمام اجداد پیامبر مؤمن و موحد بوده اند. طبق احادیث نبوی و امامان معصوم علیهم السلام و اشعار آنان، روشن می شود که اصلاب پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله به ارحام مطهره انتقال یافته اند و هرگز از صلب مشرکی یا رحم کافری به دنیا نیامده اند. اگر در میان پدران پیامبر صلی الله علیه و آله کافری وجود داشت پیامبر صلی الله علیه وآله همه آنان را به طهارت توصیف نمی کرد خداوند فرموده است:

«إِنَّمَا ٱلمُشرِكُونَ نَجَس». ⁽⁵⁾

«همانا مشرکین پلید هستند».

و یا می فرماید:

«وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ». ⁽⁶⁾

«و آن را از پس خویش [نزد خود] سخنی پایدار گردانید».

یعنی کلمه خدا باید در نژاد و ذریه ابراهیم باقی مانده و پیوسته آن نسل بر فطرت خویش تا قیامت خداوند را عبادت نمایند.

ب - اجداد پاک مادری

هر دختر جوان قریشی آرزو داشت که عبدالله، فرزند جوان عبد المطلب همسر او و پدر فرزندانش باشد. عبدالله با عفت و پاک دامنی در تمام دوران زندگی به ویژه در دوران نوجوانی و جوانی مشهور بود و هیچ گرایش و تمایلی به بدی و ناپاکی از او مشاهده نشد. همواره با پدر همراه و همدم بود؛ او محبوب پدر و فرزند برگزیده او بود.

عبدالمطلب پدر عبدالله برای همسری فرزند محبوب خود، از عموزادگان قصی بن کلاب ، آمنه دختر وهب بن عبدمناف بن زهره بن کلاب را انتخاب کرد . ⁽¹⁾آمنه نوه عموی یکی از همسران عبدالمطلب است؛ همسری که حمزه سیدالشهداء و مادر صفيه مادر زبیر بن عوام یکی از صحابه رسول خدا صلى الله علیه و آله از او تولد یافته بودند. ⁽²⁾

بنی زهره یکی از اجداد مادری پیامبر که عرب ها او را کلاب نامیده بودند، با پیامبر و بنی هاشم در یک سلسله نسب قرار دارد، ایمان داشت که پیامبری از میان قریش برخواهد خواست. او هر جمعه در میان مردم به ایراد سخن و خطبه می پرداخت و آنان را از این خبر آگاه می ساخت. ⁽³⁾

آنچه از این خبر به دست می آید این است کلاب که از اجداد مادری پیامبر خاتم است پای بندترین مردم به آیین توحیدابراهیم علیه السلام بوده است. آمنه که زنی صبور و بردبار بود، خداوند او را برای مادر شدن رسولش برگزید؛ همان گونه که مریم را برای مادری حضرت مسیح برگزید. البته همسری به آمنه بخشیده شده بود و او محبوب همگان بود. اما دیری نپایید که این همسر از او برای همیشه جدا گشت.

عبدالله پدر پیامبر صلی الله علیه وآله در بیست و پنج سالگی در مدینه نزد دایی های پدرش طایفه بنی نجار، در خانه ای معروف به دارالنابغه چشم از جهان فرو بست. ⁽⁴⁾طبق قول مشهور وفات وی پیش از میلاد رسول خدا صلى الله علیه و آله روی داده است. علت وفات پدر پیامبر صلى الله علیه وآله را در مدینه چنین نوشته اند که وی برای تجارت با کاروان قریش رهسپار شام شد، در بازگشتن از شام در اثر بیماری، در مدینه در میان بنی عدی بن نجار توقف کرد، یک ماه بستری بود چون کاروان قریش به مکه رفتند عبدالمطلب از حال وی مطلع شد و بزرگ ترین فرزند خود حارث را به مدینه فرستاد هنگامی که حارث به مدینه رسید عبدالله رحلت کرده بود. ⁽⁵⁾

آن چه از عبدالله باقی ماند پنج شتر و یک گله گوسفند و کنیزی به نام ام ایمن بود که رسول خدا آن ها را ارث برد.

خلاصه این که، پیامبر ما، دارایی نیاکان موحد و خدا پرست بوده است چه از ناحیه پدر و چه از ناحیه مادر این ویژگی را افراد دیگر غیر از انبیا و اوصیا نداشته است.

جنین با برکت

از ویژگی انبیا و اوصیا به ویژه حضرت ختمی مرتبت این بوده است که در همه دوران های زندگی، وجود مبارک شان مایه خیر و برکت بوده است؛ از هنگامی که نطفه محمد بن عبدالله صلى الله علیه و آله انعقاد یافت برکتی که خداوند در دوران قبل از ولادت او به

خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله ارزانی داشت، حفاظت از کعبه مسلمانان و نخستین خانه ای بود که برای مردم بنا شده و مکان مقدسی که مورد تقدیس همه ادیان است.

نجات این خانه دقیقا زمانی بوده است که هنوز چند ماهی به ولادت آن حضرت مانده بود. ⁽¹⁾ابرهه پادشاه یمن و حبشه، ویرانی کعبه و بنای خانه جدید به عنوان پرستشگاه و مزار اعراب را در سر داشت که این اقدام نوعی رویارویی با دعوت ابراهیم علیه السلام بود که فرمود:

«پروردگارا! من برخی از فرزندانم را در سرزمین بی آب و علفی، در کنار خانه ای که حرم توست ساکن ساختم تا نماز را برپا دارند؛ تو دل های گروهی از مردم را متوجه آن ها ساز، و از ثمرات به آن ها روزی ده، شاید آنان شکر تو را به جای آورند». ⁽²⁾

پیش از ولادت رسول خدا صلى الله علیه وآله ابرهه با سپاه و تجهیزات خود مکه را در محاصره قرار داد، خداوند به برکت آن وجود مبارک، آنان را با سرافگندگی برگرداند و مکر آنان را ناکام و بی ثمر ساخت. ⁽³⁾

در دوران حاملگی مادرش از برکت وجود او سختی دوران بارداری را ندید. ⁽⁴⁾وجود این جنین نورانی مبارک، همچون آبی که به سادگی در ناودانی جریان می یابد، از وجود مادر گذر کرد. محقق کاشانی می گوید: روایت شده، وقتی آمنه مادر پیامبر صلى الله عليه وآله به وجود آن حضرت حامله شد، گفت: اصلاً احساس حمل و سنگینی همانند سایر زنان نکردم... تا این که بین خواب و بیداری بودم شخصی به من گفت: آیا فهمیدی که حامله هستی، گویا در پاسخ گفتم: نه، او گفت: بگو به خدای یکتاپناه می برم کودکم را از گزند شر هر حسودی، سپس نام او را محمد صلى الله علیه و آله بگذارد.⁽⁵⁾

میلاد هدایت

پیامبر اعظم صلى الله علیه وآله طبق قول مشهور، در مکه در سال فیل یعنی چهل سال قبل از بعثت در روز جمعه، هفده ربیع الاول هنگام طلوع فجر در خانه ای معروف به خانه محمد بن یوسف، دیده به جهان گشود. ⁽¹⁾

میلاد آن نور پور فروغ و همیشه تابان یکی از ویژگی هایی است که برجستگی او را از سایر انبیا، اوصیا، افراد عادی و معمولی بیشتر روشن می کند. مادر راست گویش می گوید: «او در حالی که بر دو دست خود تکیه داشت روی زمین قرار گرفت یعنی حالت شبه سجده داشت». برخی از راویان نیز گفته اند او در حالی که دو زانو نشسته بود روی زمین قرار گرفت. ⁽²⁾در روایتی نیز آمده که: «نوری از او در فضا پخش گردید که بین مشرق و مغرب را روشن کرد، سپس دست های پیش را به زمین گذارد و بعد مقداری خاک از زمین برداشت و سرش را به سوی آسمان بلند کرد. ⁽³⁾و «به سجده افتاد، او ختنه شده، ناف بریده، پوشیده پاک از هر گونه خون و آلودگی، چشم به جهان گشود». ⁽⁴⁾در هنگام ولادت آن نور هدایت حوادث گوناگونی رخ داد که چنین وقایعی در تولد دیگران اتفاق نه افتاده است.

وقایع هنگام ولادت

آمنه صبور و پاک دامن، فرزند مطهر خود را به دنیا آورد و جهان با تابش نور خورشید وجودش روشن شد. روایات رخدادهای فراوانی را یادآور شده است که در پی ولادت آن مولود مبارک به وقوع پیوسته و یا با آن هم زمان ب-وده اس-ت ک-ه این از ویژگی خاص حضرت است :

1 - بت ها از جای خود کنده شدند و با روی بر زمین افتادند، زیرا بت شکن آمده بود البته افتادن بت ها به اراده آنان نبود، بلکه

با خواست خداوند قادر و حکیم بود.

2 - نوری ظاهر شد که قصرهای شام را روشن ساخت.

3 - مردی یهودی نزد جماعت قریش که در میان شان هشام بن مغیره، ولید بن مغیره، عاص بن هشام، ابو دخره بن ابی عمرو بن أميه و عتبه بن ربیعه بودند آمد و گفت: آیا امشب در میان شما کودکی به دنیا آمده است؟ پاسخ دادند: نه. او گفت: بنابراین آن کودک در سرزمین فلسطین به دنیا آمده که نامش احمد است، از نشانه های او این که خالی در بدن او هست که رنگش مانند رنگ

ابریشم خاکستری است که هلاکت و نابودی اهل کتاب و یهود به دست او صورت می گیرد.... ⁽¹⁾

ابن اسحاق از حسان بن ثابت روایت می کند که گفت: من هفت یا هشت ساله بودم آنچه را می دیدم یا می شنیدم درک می کردم که روزی در یثرب مردی یهودی را دیدم که فریاد می زند: ای جماعت یهودیان! در پی فریاد او مردم پیرامون او جمع شدند در حالی که من هم می شنیدم به او گفتند: چه خبر است؟ در پاسخ گفت: ستاره احمد طلوع کرده و امشب متولد می شود. حسان بن ثابت همان گونه که در این روایت مدعی شده هفت سال قبل از ولادت رسول خدا صلى الله علیه و آله متولد شده است، زیرا در هنگام هجرت پیامبر به مدینه، آن حضرت 53 سال سن داشت و حسان 60 ساله بود. ⁽²⁾

4 - چون پیامبر صلی الله علیه وآله متولد شد، شیطان را از رفتن به تمام آسمان ها منع کردند. او را با تیرهای شهاب از آسمان ها راندند.

5 - در آن شب ایوان کاخ کسری (در مداین) به لرزه درآمد و چهارده کنگره آن فرو ریخت.

6 - آب دریاچه ساوه در زمین فرو رفت و خشکید.

7 - در رود سماوه، آب جاری شد.

8 - آتش کده فارس که هزار سال روشن بود، خاموش گردید، موبد (روحانی زردشتی) آن شب در خواب دید: شتران نیرومندی اسب های عربی را می کشیدند و داخل ایران شدند، طاق کسری شکافت... در آن شب، نوری از سوی حجاز آشکار شد و گسترش یافت تا به افق مشرق رسید، هیچ تختی از تخت های سلاطین دنیا نماند و همه واژگون شد، پادشاهان در آن روز لال شدند تا شب نتوانستند سخن بگویند، علم کاهنان نابود و سحر ساحران بی اثر شدند. ⁽³⁾

9 - ابلیس بی تاب شد.

10 - هنگامی که رسول خدا صلى الله علیه و آله متولد شد همه بت های درون کعبه سرنگون شدند. ⁽⁴⁾هنگام فرارسیدن شب، صدایی از آسمان شنیده شد که می گفت:

«جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ۚ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا». ⁽⁵⁾

«حق فرا رسید باطل نابود شد و قطعا باطل نابود شدنی است».

11 - در آن شب هر سنگ و کلوخ و درختی شادمانی کردند، همه موجودات زمین و آسمان خدا را تسبیح نمودند. ⁽⁶⁾

12 - دیوها رانده شدند و ستارگان فرو ریختند. ⁽¹⁾

13 - زمین لرزه ای فرا گرفت که به همه جای دنیا رسید، کلیساها ویران گشت و هر چیزی که غیر از خدا پرستش می شد از جای خود کنده شد. ⁽²⁾

برکت در دوران شیرخوارگی

وجود مبارک آخرین فرستاده خدا، در دوران شیر خوارگی مایه برکت بوده؛ به گونه ای که از ویژگی های آن حضرت شمرده شده است. براساس نگرش تاریخی، دوران شیرخوارگی پیامبر اکرم به این صورت بوده که آمنه مادر گرامی او، سه روز به نوزادش شیر داد، پس از او چهار ماه ثوبیه کنیز ابولهب به افتخار دایه گی نوزاد قریش نایل گردید و شیر داد. وی قبلاً حمزه، عموی پیامبر را نیز شیر داده بود. ثوبیه تا آخرین لحظات مورد تقدیر رسول خدا صلى الله علیه وآله و همسرش خدیجه علیهاالسلام قرار داشت. ⁽³⁾

هر سال دایگان قبیله بنی سعد که مشهور بودند، در موقع معینی به مکه می آمدند هر کدام نوزادی را گرفته همراه خود می بردند. چهار ماه از تولد پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله سپری شده بود که دایگان قبیله بنی سعد به مکه آمدند و آن سال، قحط سالی عجیبی بود، آن ها بیش از همه وقت به کمک اشراف نیاز داشتند. عظمت خاندان بنی هاشم و شخصیت عبدالمطلب که وج-ود و احسان و دستگیری او از مستمندان، زبان زد همگان بود، این اطمینان را داشت که محمد یتیم را به هر دایه ای که پشنهاد نماید، می پذیرد. نوزاد قریش به دایگان متعدد پیشنهاد شد ولی پستان هیچ یک از زنان را نگرفت. و سرانجام حلیمه سعدیه، دختر ابی ذویب از قبیله سعد بن بكر بن هوازن، آمد و پستان او را مکید. وجد و سرور خاندان عبدالمطلب را فرا گرفت. ⁽⁴⁾

حلیمه می گوید: آن گاه که من پرورش این نوزاد را عهده دار شدم، در حضور مادر او، خواستم او را شیر دهم. پستان چپ که دارای شیر بود در دهان او نهادم، ولی کودک به پستان راست من بیشتر متمایل بود. از روزی که بچه دار شده بودم، شیری در پستان راست خود ندیده بودم. اصرار نوزاد موجب شد که پستان راست بی شیر را در دهان او بگذارم؛ همان دم که کودک شروع به مکیدن نمود رگ های خشک آن پر از شیر شد و این پیش آمد باعث تعجب همه گردید. ⁽⁵⁾

نوزاد آمنه مدتی که در خانه حلیمه است زندگی او را رونق داده و موجب خیر و برکت شده است می گوید:

«از روزی که محمد را به خانه خود بردم، روز بروز خیر و برکت در خانه ام بیش تر شد، دارایی و گله ام فزون تر گردید». ⁽¹⁾

حلیمه دو سال تمام رسول خدا صلى الله علیه و آله را شیر داد و در دو سالگی او را از شیر باز گرفت. ⁽²⁾

البته رسم و عادت اشراف عرب بر این بود که کودکان خود را در دوران شیر خوارگی به دایه ها می سپردند، تا این که بدنی سالم داشته باشند. زیرا دایگان معمولاً در بیرون شهرها زندگی می کردند تا کودکان را در هوای صحرا پرورش دهند و با مشکلات

طبیعت رشد کنند تا بتوانند در برابر حوادث مقاومت داشته باشند، و نیز از بیماری وبای شهر مکه که نوزادان را تهدید می کرد مصون باشند و زبان عربی را در یک منطقه دست نخورده فرا گیرند، چرا که اهل شهر مکه با کشورهای دیگر روابط تجاری

داشت و اهالی آن در زمستان و تابستان به شهرهایی که با شهرهای کشور بیگانه همسایه و هم مرز بود، سفر می کردند و از آنان متأثر شده و از اندیشه و قریحه با صفاتر بهره مند گردند؛ زندگی در دامن طبیعت ساده و طبیعی انسان فرصت تدبر و اندیشه در شناخت اسرار هستی را دارد.

بنابراین نوزاد نورانی قریش سه روز از آمنه چهار ماه از ثوبیه کنیز ابولهب و دو سال از حلیمه سعدیه شیر آشامید و رشد کرد.

در مدتی که در خانه حلیمه بود موجب خیر و برکت و باعث رونق بخشیدن به زندگی او گردید.

کودکی نمونه

دوران کودکی حضرت محمد صلى الله علیه و آله - که سراسر با حوادث توأم بوده - از ویژگی های منحصر به فرد حضرت بوده است. صفحاتی تاریخ گواهی می دهد، دوران کودکی و سراسر حیات رهبر مسلمانان جهان، تا زمانی که دعوت حق را لبیک گفته و به جهان ابدی شتافت، توأم با حوادث شگفت انگیزی بوده است که همگان را به حیرت و تعجب وا داشته است؛ به گونه ای که او را کسی یک انسان عادی همانند خود به حساب نمی آوردند.

اندیشمندان مادی که جهان بینی مادی دارند و تمام پدیده ها را مادی و برای هر کدام علت طبیعی می تراشند وقوع حوادث غیرمادی در زندگی انبیای الهی را زائیده پندار و ساخته و پرداخته علاقه زیاد پیروان ادیان می دانند. این گروه که در هنگام تحلیل حوادث از اصول مادی گری پیروی می کنند، نبوت و پیامبری را نبوغ بشری که با افکار خود مسیر زندگی را روشن می سازد، معرفی می کنند. ⁽³⁾

در مقابل اندیشوران مسلمان در عین پذیرفتن عالم ماده و روابط حاکم بر آن معتقدند تمام پدیده های عالم به اراده خداوند

است و تدبیر تمام امور جهان با اراده آن خالق یگانه است که در جهت هدایت انسان ها، طبق مصالحی که خود می داند از باب لطف و رحمت بر بنده گان، حوادث شگفت انگیزی را در مورد برخی افراد محقق میسازد تا مشعل های هدایت گر برای بشریت

گردند.

از جمله این موارد، حوادث مهم هنگام ولادت پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله را - که ذکر شد - می توان شمرد و نیز حوادثی که حلیمه از دوران کودکی آن حضرت نقل نموده است؛ او می گوید:

[ این کودک ] هرگز در جامه های خود حدث نکرد [ بلکه هیچ گاه مدفوعی از او دیده نشد، زیرا در زمین فرو می شد ] او نگذاشت عورتش گشوده شود. پیوسته جوانی را با او می دیدم که جامه های او را بر عورتش می انداخت و او را محافظت می نمود. پنج سال و دو روز که او را تربیت کردم، روزی به من گفت: روزها برادرانم کجا می روند؟ گفتم: گوسفندان را به چراگاه می برند. محمد گفت: امروز من نیز با آن ها می روم، چون با ایشان رفت گروهی از ملائکه او را گرفتند و بر قله کوهی بردند و شست و شویش دادند، سپس فرزندم به سوی ما دوید و گفت: محمد صلی الله علیه و آله را دریابید که او را بردند. هنگامی که به نزدش آمدم دیدم که نوری از او، به طرف آسمان ساطع می گردد. محمد صلی الله علیه و آله را در بر گرفتم و بوسیدم، گفت: ای مادر مترس، خدا با من است و بوی خوشی از او به مشام می رسید که از مشک نیکوتر بود». ⁽¹⁾

بارها نقل شده است که کودک قریش در دوران کودکی هم در برابر عادات و رسوم جاهلی تسلیم نشد و محیط ناسالم آن زمان در او اثر نکرد و خلق و خوی همسالانش نیز در اندیشه اش خطور نکرد. از ابن عباس روایت شده است هنگامی ک-ه ب-رای اطفال غذا و طعام می آوردند آن ها از یک دیگر می ربودند، آن حضرت دست دراز نمی کرد و چون کودکان از خواب بیدار می شدند، دیده هایشان آلوده بود و حضرت محمد صلى الله علیه و آله روی شسته و خوش بو از خواب بیدار می شد. ⁽²⁾

فاطمه بنت اسد می گوید:

«محمد مرا مادر صدا می زد. در باغچه خانه ما چند درخت خرما بود، هنگام بارور شدن آن ها چهل کودک از هم سالان محمد هر روز به آن باغچه آمدند و خرمای های ریخته شده را جمع آوری می کردند. هرگز ندیم که محمد خرمایی از دست کودکی که زودتر آن را یافته بود برباید، در حالی که بچه های دیگر خرماها را از دست یک دیگر چنگ می زدند» ⁽³⁾

در عین نقل چنین کرامات که نشانه های عظمت و شخصیت پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ عده ای مطالب ناروایی را به پیامبر صلى الله علیه و آله نسبت داده اند که داستان شق الصدر پیامبر و شکافتن سینه او در دوران کودکی است و آن را در شمار فضایل و از ویژگی های منحصیر به حضرت برشمرده اند که بر طبق مبانی عصمت پیامبر و این که خلقت او از نور بوده است، سازگاری ندارد و چنین داستان های تاریخی از اسرائیلیات می باشد؛ برای روشن شدن موضوع و پاسخ به این شبهه داستان شق الصدر مورد بررسی و بحث قرار می گیرد تا بی اساسی و بی پایگی این قضیه که از ویژگی و فضایل حضرت پنداشته شده است مشخص گردد:

شق الصدر پندار یا واقعیت؟

الف - دیدگاه اهل سنت

اشاره

در منابع مختلف روایی و تاریخی اهل سنت از حلیمه سعدیه نقل کرده اند: پس از آن که محمد صلی الله علیه و آله را به میان قبیله بازگرداندی-م هنوز چند ماهی نگذشته بود که روزی - طبق روزهای سابق - محمد صلى الله علیه و آله با یکی از فرزندانم در پشت خانه های م-ا ب-ه همراه بزغاله ها رفته بودند، ناگاه فرزندم را دیدم سراسیمه دوان دوان نزد ما آمده، گفت: برادر قریشی ما را دریابید که دو مرد سفیدپوش او را گرفته به زمین خواباندند و سینه اش را شکافتند! و چیزی از سینه او بیرون آوردند. حلیمه می گوید: من و شوهرم بسوی او روان شدیم و دیدیم که با رنگ پریده، سر پا ایستاده است. او را در آغوش کشیده و بدو گفتیم: پسرجان چه شده است؟ گفت: دو مرد سفید پوش نزد من آمده مرا خواباندند و سینه ام را شکافتند، قلب مرا در آوردند و غده سیاهی از آن بیرون کشیدند و آن را در طشت طلایی شست و شو دادند و دوباره در جایش قرار دادند. ⁽¹⁾

این داستان به نام شق الصدر النبى صلى الله علیه و آله در کتاب های روایی و تاریخی اهل سنت مطرح شده است که به عنوان کرامت، فضیلت و ویژگی برای پیامبر صلی الله علیه وآله به حساب آورده اند و باور دارند که این عمل در طول زندگی پیامبر صلى الله علیه وآله پنج مرتبه اتفاق افتاده است که چهار بار آن یعنی در زمان های سه سالگی، ده سالگی، هنگام بعثت در بیست سالگی در شب معراج ثابت شده است و در مورد پنجم اختلاف دارند. برخی از شعراء این موضوع را به نظم در آوردند! ⁽²⁾

ابا طالبا نظم الفرايد في عقد

لقد شق صدر للنبي محمد

فاولى له التشريف فيها مؤثَلْ

ثانيةً كانت له وهو يافع

ورابعة عند العروج لربه

مواطن فيها شق صدر لذى رشد

مرار التشريف وذاغاية المجد

لتطهيره من مضعه في بني سعد

وثالثة للمبعث الطيب الند

وذابا تفاق فاستمع يا اخاه الرشد

لفقدان تصحيح لها عند لها عند ذي النقد

«ای جوینده نظم درها در گردن بند؛ محل هایی که در آن، سینه صاحب کمالی شکافت! به راستی، پاره شد سینه محمد صلى الله علیه وآله در چند مرتبه؛ به خاطر کمال شرافت و رسیدن به نهایت مجد و بزرگواری. پس نخست جمع گشت تمامی شرافت برای او؛ تا از لعاب دهان بنی سعد تطهیر شود. بار دوم، زمانی بود که نوجوانی را می گذراند و با رسول هنگامه بعثت پاکیزه و بلند مرتبه. نوبت چهارم، گاه معراج به سوی پروردگار بود؛ ای برادر هدایت یافته! بشنو این ها را که همه مورد اتفاق نظر است. اما نوبت پنجم، مورد اختلاف است و من به جهت فقدان دلیل درست که انتقاد کنندگان [به آن مورد] مطرح کرده اند آن را رها نمودم».

چنان که ملاحظه می شود دانشمندان اهل سنت، این داستان را پذیرفته اند و آن را از کمالات و ویژگی های پیامبر صلی الله علیه و آله به حساب آورده اند و در مخالفتی با مفاد داستان اظهار نظری نکرده اند. فقط محمود ابوریه این داستان را از اسرائیلیات دانسته است. ⁽¹⁾

بنابراین اصل نظریه پردازان این داستان اهل سنت بوده است که این واقعه را در اکثر منابع روایی و تاریخی مطرح و آن را پذیرفته است. مسلم بن حجاج از انس بن مالک نقل می کند که جبرئیل نزد رسول خدا صلى الله عليه وآله آمد، در حالی که او با نوجوانی مشغول بازی بود. وی را گرفت و برزمین انداخت؛ آن گاه سینه اش را شکافت قلب او را بیرون آورد و از درون آن لخته خونی بیرون کشید و گفت که این بخش از تو، سهم شیطان است. پس قلب را با آب زمزم و در تشتی از طلا شست و شو داد و بعد از در جای خود نهاد و بچه ها نزد مادرش [دایه او] آمدند و گفتند که محمد کشته شد. آنان به طرف او شتافتند و او را رنگ پریده یافتند. انس می گوید: من اثر بخیه را در سینه اش دیدم. ⁽²⁾

در برخی منابع از کسی که سینه را شکافته است تعبیر به جبرئیل و یا دو مرد سفیدپوش شده است. ولی اصل وقوع چنین حادثه در کتاب های معتبر روایی و تاریخی، مورد اتفاق می باشد. البته ناقل کتاب صحیح مسلم انس بن مالک است و ناقل در

کتاب های تاریخی حلیمه سعدیه

عده ای برای تأیید این واقعه به آیاتی از سوره انشراح تمسک کرده اند؛ آنجا که فرمود:

«أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا عَنْكَ وِزْرَكَ». ⁽¹⁾

«آیا سینه تو را نگشودیم و سنگینی آن را از تو برنداشتیم؟».

نقد و بررسی

1 - ضعف روایت: در سند روایت که شق الصدر النبی را مطرح کرده است ثور بن یزید شامی قرار دارد، ابن هشام به نقل از ابن اسحاق روایت را چنین نقل می کند:

«وحدثني ثور بن يزيد عن بعض اهل العلم و...». ⁽²⁾

طبری هم این داستان را از او نقل کرده است. نویسندگان کتاب های رجالی اهل سنت ثور بن یزید شامی را ⁽³⁾توثیق نکرده اند؛ ابن حجر می گوید:

«جد او در صفین جزو لشکریان معاویه بود و در آن نبرد کشته شد و هر موقع درباره علی علیه السلام بدگوی می کردند، او سکوت می نمود».

دلیل دیگر بر ضعف روایت این است که ابن هشام در تاریخ خود روایت را با سندی از بعض اهل علم نقل می کند، نقل روایت به این صورت ضعف سندی به شمار می رود، زیرا معلوم نیست که بعضی اهل علم که در سند روایت آمده چه افرادی است. بنابراین، روایت یاد شده مجهول و ضعیف خواهد بود.

محمود ابوریه به نقل از استادش محمد عبده می گوید:

«این خبر از اخبار ظنی و خبر واحد می باشد که موضوع آن عالم غیب است و ایمان به غیب جزء عقاید بوده که ظن و گمان در آن مفید فایده نیست. و خداوند می فرماید: «إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا» ⁽⁴⁾ما مکلف به ایمان آوردن به مضمون این روایت نیستیم». ⁽⁵⁾

2 - تعارض مفاد روايات: روایاتی که واقعه شکافتن سینه مبارک آن حضرت را بیان نموده اند، مفادشان تعارض دارند؛ مثلاً

ابن هشام سبب ارجاع محمد صلى الله علیه و آله به مادرش را این می داند که عده ای از مسیحیان حبشه او را دیدند، از مادرش (حلیمه) سؤالاتی کردند و پیامبر صلی الله علیه و آله را معاینه و جست وجو نمودند و به دایه اش گفتند، ما این کودک را با خود به سرزمین حبشه می بریم [با شنیدن این سخنان] حلیمه ترسیده و او را به مادرش برگرداند. ⁽¹⁾در حالی که در ادامه ابن هشام و دیگران نقل کرده اند که علت برگرداندن پیامبر صلی الله علیه و آله نزد مادرش شکافتن سینه او بوده است، زیرا حلیمه و شوهرش ترسیدند، جنیان به پیامبر صلى الله علیه وآله لطمه ای وارد کنند، او را به مادرش برگرداندند. ⁽²⁾معلوم نیست که پاره شدن سینه پیامبر صلی الله علیه و آله موجب بازگشت او به مادرش شده باشد، زیرا وقوع این حادثه را در دو یا سه سالگی آن حضرت نقل کرده اند، در حالی که همه اتفاق دارند که پیامبر بعد از اتمام پنج سالگی به مادرش برگردانده شده است. ⁽³⁾

3 - قلب مادی و منبع شرارت: علاوه بر تعارض بین مفاد روایات که خود گواه بی اساس بودن این واقعه است، آیا ممکن است که غده یا لخته خونی در قلب، منبع شرارت و رذالت باشد، در حالی که شرارت و تقوا به قلب مادی ارتباطی ندارد. از طرفی دیگر چرا این عمل چندین مرتبه تکرار شده است مگر سیرت و ذات پیامبر - نعوذ بالله - این قدر بد بود، که با یک بار و دو بار قابل اصلاح نبوده است؟ چرا این غده بعد از عمل چهارم یا پنجم دوباره عود نکرد تا نیاز به عمل های بعدی پیدا کند؟ اصلاً چه نیازی است که خداوند پیامبرش را چنین عذابی بکند و او را در معرض چنین دردهایی قرار بدهد، بدون این که او مرتکب گناهی شده باشد؟ آیا امکان خلق او، بدون نقطه سیاه ممکن نبود؟

4 - مگر ایجاد طهارت باطنی احتیاج به عملیات جراحی دارد؟ اگر خداوند بخواهد بنده اش را از شرور و بدی ها پاک کند نیاز به عمل جراحی، آن هم در انظار عمومی دارد؟! مگر ملک مجرد با پر و بالش می تواند عمل جراحی انجام بدهد؟!

5 - چرا این کار به پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله اختصاص یافت و برای پیامبران گذشته دیگر، چنین اتفاقی رخ نداد؟ چگون-ه ممکن است که فقط پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله که افضل انبیا است به این عمل جراحی نیاز داشته است و آن هم در یک بار قابل تطهیر نبوده و چندین بار این عمل تکرار شده است؟ آیا این مسئله با اکمل و افضل بودن او، سازگاری دارد؟!

6 - طبق آیات قرآن - که از قول شیطان - می فرماید:

«پروردگارا! بدان چه گمراهم نمودی هر آینه زینت می دهم در زمین برای بندگان، و به زودی همه آن ها، به جز بندگان مخلصت را گمراه می کنم». ⁽⁴⁾

و یا می فرماید:

«بر بندگان من، تو را سلطه ای نیست». ⁽¹⁾

و یا می فرماید:

«او (شیطان) بر مؤمنان و کسانی که بر پروردگارشان توکل می کنند، قدرتی ندارد». ⁽²⁾

روایاتی که قضیه شق الصدر را مطرح می کند که لخته خونی و.... را از قلب و یا سینه حضرت بیرون آوردند با آیات یاد شده تعارض دارد و مخالف آنان است.

ب - دیگاه عالمان شیعه

شق الصدر در منابع شیعیان بیشتر در کتاب های تفسیری، ذیل آیات اول سوره اسراء و سوره انشراح و در کتاب بحارالانوار جلد 15 مطرح شده است.

الف - طبرسی

مفسر گران مایه، طبرسی در تفسیر آیه اول سوره اسراء در ضمن بیان ماجرای معراج پیامبر صلی الله علیه و آله می گوید روایات فراوانی در باره عروج پیامبر به آسمان بیان شده است که به چهار دسته قابل تقسیم است:

1 - روایاتی که قطع به صحتشان داریم؛

2 - روایاتی که مورد پسند عقل بوده و با اصول دین مخالفتی ندارد؛

3 - روایاتی که متن آن ها با بعضی از اصول سازگاری ندارد؛

4 - روایاتی که نقل شده در شب معراج، پیامبر صلی الله علیه و آله با خدا صحبت کرد و او را دید و یا این که گفته شده سینه پیامبر صلی الله علیه و آله شکافته شده است، قلب او را از بدی ها و گناه شست وشو دادند.

وی برای بطلان قسم چهارم از روایات مثال هایی می آورد و سپس می گوید:

«دليل بطلان مثال رؤیت و تکلم با خدا این است که قبول این مطلب سبب تشبیه و تجسیم خداوند می شود و خداوند منزه از آن است و دلیل بطلان شکافته شدن سینه پیامبر صلی الله علیه وآله و شست و شوی آن از گناه و بدی ها این است که پیامبر صلی الله علیه و آله پاک و پاکیزه از هر عیب و بدی آفریده شده است، علاوه براین چگونه ممکن است قلب با شست و شوی ظاهری، از گناه و اعتقاد بد که - یک امر درونی و روحی است - پاک شود؟!». ⁽³⁾

ب - علامه طباطبائی ⁽¹⁾

علامه طباطبائی قدس سره در ذیل آیه اول سوره اسراء می فرماید:

«بهشت برای پیامبر صلی الله علیه و آله تمثیل شده است و بهشت را برای او ممثل کرده اند، نه این که در خارج بهشت را با چشم سر مشاهده کرده باشد» ⁽²⁾

وی در ادامه یادآور می شود که :

«قصه شق الصدر پیامبر صلی الله علیه و آله نیز مانند رؤیت و دیدن بهشت نوعی تمثیل بوده است».

وی سپس می گوید:

«واقع شدن چنین تمثیلاتی در ظواهر کتاب و سنت [زیاد است] راهی برای انکار آن ها وجود ندارد». ⁽³⁾

البته قبول چنین توجیهی از سوی علامه، متفرع بر صحت و قبول اصل سند روایت است توجیه تمثیل با فرض قبول سند روایت، در صورتی پذیرفتنی است که با متن روایت صحیح در کتب شیعه، سازگاری نداشته باشد. قول به تمثیل با متن روایاتی که از کتب اهل سنت نقل شده است، قابل جمع نیست زیرا از جمله احادیث منقول در این باره روایت انس بن مالک بود که گفت:

«من جای بخیه را در سینه پیامبر دیدم»

با توجه به این بخش روایت، پذیرفتن قول به تمثیل در شکافتن سینه پیامبر صلی الله علیه و آله مشکل است.

ج - علامه مجلسی ⁽⁴⁾

علامه مجلسی به نقل از واقدی می گوید:

«جبرئیل پیامبر صلی الله علیه و آله را به پشت انداخت و لباسش را بالا زد پیامبر به او فرمود ای برادر چه اراده کرده ای جبرئیل گفت: نگران نباش، بالش را بیرون آورد، سینه و شکم پیامبر صلی الله علیه و آله را پاره کرد، قلب او را گشود و لکه سیاهی از آن بیرون آورد، سپس قلب را شست وشو داد و آن را در سینه گذاشت».

در ادامه می گوید:

«عبدالله بن عباس از رسول خدا صلی الله علیه و آله :پرسید از چه چیزی قلب تو را شست و شو دادند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود از شک و فتنه، نه از کفر؛ زيرا من هرگز کافر نبودم و به راستی که من ایمان به خدا داشتم قبل از این که در صلب آدم علیه السلام جای گیرم».

علامه می گوید: روایت شق الصدر از طریق مخالفان نقل شده و عده زیادی از عالمان شیعه بر آن اعتماد نمی کنند، ولی من به خاطر دو نکته آن را ذکر کرده ام: اول این که روایت شق الصدر وقوع حوادث عجیبی را در مورد شخصیت پیامبر صلى الله علیه و آله بیان می کند که مورد پذیرش عقل است. دوم این که در برخی از منابع شیعیان این روایات آمده است.

د - سید هاشم حسنی

پس از نقل این قضیه و قایل شدن به ضعف سند چنین روایات، می گوید:

«ضعف سند به تنهایی نمی تواند سبب انکار این حادثه گردد، زیرا طبق روایات آنچه که رخ داده از نوع اعجاز است و عقل به آن احاطه و دسترسی ندارد و قدرت خداوند هم فراگیر و وسیع می باشد. در زندگی پیامبر از این قبیل حوادث فراوان بوده است که تفسیری برای آن غیر از اراده خداوند نمی توان یافت». ⁽¹⁾

نقد و بررسی

1 - زندگی پیامبر اعظم همراه با حوادثی بوده است که در طول تاریخ همگان را تحت تأثیر قرار داده که همگی حکایت از الهی بودن چنین حوادثی دارد و تنها انسان کامل توان موفقیت در برابر آن ها را دارد هیچ ضرورتی ندارد برای نشان دادن عظمت و کمال پیامبر خاتم صلى الله عليه وآله به نقل حوادثی پیرامون شخصیت او پرداخت که موجب وه-ن و توهین مقام عصمت او گردد؛ پذیرفتن داستان شق الصدر طبق بیان هایی که در کتب روایی اهل سنت آمده است، با عصمت آن حضرت که از آیه تطهير ⁽²⁾و سایر آیات استفاده می شود منافات دارد.

2 - از سوی دیگر، شکافتن سینه و شست و شو دادن قلب مادی موجبات پاکی از گناه و بدی را فراهم نمی آورد، چون گناه یک فعل روحی و غیر مادی است؛ کانون گناه روح و روان انسان است، نه قلبی که در سینه قرار دارد. اگر در روایات و آیات قرآنی محل گناه و ثواب، قلب معرفی می شود، مراد روح و نفس انسانی است.

3 - آیات سوره مبارکه انشراح ⁽³⁾- که برخی به عنوان تأیید برای این داستان آورده بود - ارتباطی به شق الصدر ندارد؛ مراد از شرح صدر در این آیه، موضوع سعه صدر است که معانی صبر، استقامت و تحمل مصیبت ها و سختی را دارد و ربطی به

شکافتن سینه پیامبر ندارد.

4 - قبول کردن داستان شق الصدر، بدان معنا خواهد بود که پاکی پیامبر صلی الله علیه و آله از گناه جبری بوده که به او تحمیل شده است این مسئله نمی تواند فضیلتی برای حضرت باشد، در حالی که ما اعتقاد داریم خداوند همگان را مختار قرار داده است و اجباری در کار نیست.

5 - این که در روایت آمده که جبرئیل قلب پیامبر را با آب زمزم شست و شو داد، آیا این حادثه در بیابان و نقطه ای دور از زمزم رخ نداده است؟ این که می گوید آثار بخیه را بر سینه آن حضرت مشاهده کرده است مگر فرشته موجودی مجرد نیست؟ بر فرض که این کار توسط فرشته انجام شده باشد، معقول آن است که هیچ اثری از آن بر جای نمانده باشد، چرا که کار فرشته اثر محسوس ندارد. بنابراین داستان شکافتن سینه پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله نمی تواند واقعیت و دلیل قانع کننده ای داشته باشد.

فهرست منابع

1 - قرآن کریم، ترجمه آیت الله مکارم شیرازی .

2 - نهج البلاغه .

3 - جزری، ابن اثیر، اسد الغابة فى معرفة الصحابة بيروت: دار الفكر للطباعة والنشر، 1423 ق 2003 م.

4 - ابوریه، محمد، اضواء على السنته المحمدية، بيروت منشورات مؤسسة الاعلمي للمطبوعات.

5 - ابن کثیر، محمد بن اسماعيل، البدایه و نهایه، دار المعرفه.

6 - السهیلی، عبدالرحمن الروض الانف، تصحيح و تعليق: الشيخ عمر عبد السلام ،السلامی داراحياء التراث العربی، بی تا.

7 - حلبی شافعی، علی بن برهان الدین، السیرة الحلبيه، مصر: مطبعة البالى الحلبى و اولاده، 1349 ه- ق .

8 - هاشم معروف الحسنى، السيرة المصطفى نظرة جديدة، قم: انتشارات الشريف الرضى، المطبعة امیر، 1415 ق 1373 ش .

9 - ابن هشام، السيرة النبويه، حققها وظبطها و.... مصطفى السقاء ابراهيم البيارى... بیروت: دارالوفاء، بی تا.

10 - عياض، قاضی، الشفاء بتعريف حقوق المصطفى، تحقیق حسین عبدالحمید نیل، بیروت: شرکت دار الارقم بن ابی الارقم، 1415 ق .

11 - الترمذی، ابی عیسی محمد بن عیسی، الشمائل المحمديه والخصائل المصطفويه تحقیق و تعلیق سید بن عبالجلبی، مؤسسة الكتب الثقافيه، دار الفكر، الطبعة الربعة، 1424 ق 2003 م

12 - ابن سعد، الطبقات الكبرای دار بيروت للطباعة والنشر، 1405 ق 1985 م .

13 - امینی، عبدالحسين الغدير، قم: مركز الغدير للدراسات الاسلامیه، 1614 ق 1995 م .

14 - الجزری، ابن الاثیر، الکامل فى التاريخ بيروت: دار الفکر، 1398 ق 1978 م .

15 - طباطبائی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علیمه قم.

16 - طباطبائی محمد حسین، المیزان فی تفسير القرآن، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.

17 - ابن جوزی، عبدالرحمن الوفاء بأحوال المصطفى، تحقیق: مصطفى عبد القادر عطا طه 1، بیروت: دار الکتب العلميه، 1408 ق .

18 - مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات في المذاهب والمختارات، تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران، دانشگاه مک گیل.

19 - مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت: مؤسسه الوفاء، الطبعة الثانية، 1403 ق 1983 م .

20 - طبری، محمد ابن جریر، تاریخ الطبری، بیروت مؤسسه العلمى للمطبوعات.

21 - تاريخ الطبري، تحقيق محمد ابو الفضل ابراهیم، دایره المعارف بمصر ، الطبعة الثانيه، 1119 .

22 - ابن اثیر، عزالدین، تاریخ کامل ترجمه دکتر محمد حسین روحانی، تهران: انتشارات اساطیر، 1370 .

23 - احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هشتم، 1378 ه- ش .

24 - جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن کریم، سیره انبیاء، قم: مرکز نشر فرهنگی رجاء با همکاری مؤسسه اسراء، 1374 .

25 - مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه تهران دارالکتب الاسلامیه، چاب بیست ویکم، 1382 ه- ش.

26 - عسقلانی، ابن حجر، تهذيب التهذيب، دارصادر بيروت، الطبعة الاولى، 1325 ه- ق .

27 - مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون سازمان چاپ و انتشارات جاویدان بی تا، بی جا.

28 - هيكل، محمد حسنین، حیات محمد، قاهره: مطبعة دار الكتب المصريه، 1358

29 - مجلسی، محمدباقر حياة القلوب، تاریخ پیامبر اسلام صلى الله عليه و آله ، ج 3، تحقیق سید علی امامیان انتشارات سرور چاپ چهارم، 1382 .

30 - ابوزهره، محمد خاتم پیامبران صلی الله علیه و آله، ترجمه حسین صابری، مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی استان قدس رضوی، چاپ اول، 1373 .

31 - بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین، دلائل النبوة، ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، بی تا.

32 - طباطبائی، محمد حسین، سنن النبي صلى الله عليه و آله ، ترجمه عباس عزیزی، انتشارات صلاه، 1385 ه- ق .

33 - بخاری، اسماعیل، صحیح بخاری، بیروت: دار المعرفه و دارالعلم، چاپ اول، 1407 ق .

34 - القشيري النيسابوري، مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، دار الفكر للطباعة والنشر. بی تا.

35 - سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم، چاپ ششم اردیبهشت ماه 1370 .

36 - معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران: موسسه انتشارات امیر کبیر، 1371 .

37 - قمی، عباس، كحل البصر، ترجمه محمد محمدی اشتهاردی (سیرت پیامبر اعظم و مهربان) قم: انتشارات ناصر، چاپخانه غدیر، بی تا.

38 - اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه في معرفة الائمه عليه السلام، بيروت: دارالاضواء بيروت، الطبعة الثانيه، 1405 ق 1985

م.

39 - شهریار، سیدمحمدحسین، کلیات دیوان شهریار، انتشارات زرین، انتشارات نگاه چاپ سیزدهم، چاپ ایران مصور، تابستان 1372 .

40 - ابن بابویه القمی، ابی جعفر محمد بن علی، کمال الدين و تمام النعمه (الصدوق)، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، دارالکتب الاسلاميه، الطبعة الثانية، بی تا.

41 - تابش، گلزار نعت، بی تا، بی جا .

42 - طبرسی، ابوعلی الفضل بن الحسن، مجمع البيان في تفسير القرآن بيروت: منشورات دار مکتبه الحیاه، بی تا.

43 - مسعودی، ابی الحسن علی بن الحسين بن على، مروج الذهب و معادن الجوهر، الشركة العالمية للكتب ش م ل طباعه نشر، توزیع 1989 .

44 - حسینی دشتی، سیدمصطفی، معارف و معاریف دایرة المعارف جامع اسلامی، موسسه فرهنگی آرایه، 1379

45 - قمی، عباس، منتهی الامال، مؤسسه انتشارات هجرت، چاپ هشتم، تابستان 1374 .

46 - موسوعة الحدث الشريف الكتب الستة، بأشراف صالح بن عبدالعزيز بن محمد بن ابراهیم، دارالسلام لنشر و التوزيع.

47 - ری شهری، میزان الحکمه، ترجمه حمید رضا شیخی، قم: انتشارات مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، پائیز 1379 .

48 - لسان الملک، محمدتقی، ناسخ التواريخ، قم: مؤسسه مطبوعاتی دینی قم، چاپ اسلامیه.

فصل سوم : ویژگی های ظاهری پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله

مقدمه

بیش از چهارده قرن است که از زندگی سراسر الگوی آخرین فرستاده خدا یعنی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله سپری می شود؛ مطالعه گوشه هایی از زندگی پربار آن انسان برتر و آینه کمال و بهره مندی از چشمه سار سخنان گهربار آن حضرت، باعث می شود آدمی طراوت، شادابی و معنویت را با همه وجود احساس و درک کند.

پیامبر اعظم صلى الله علیه وآله برترین الگوی کمال جویی برای انسان است. از این رو زیبنده همگان است که با عشق و ایمان، مسیر پربار تکامل خواهی را پی گیرند و با الگو قرار دادن خاتم پیامبران صلى الله علیه وآله در تمام ابعاد به ویژه آراستگی ظاهری بکوشند، تا گامی به عرصه پیروی از سیره و رفتار آن حضرت گذارند.

پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله به همان اندازه که به زیبایی و آراستگی درونی یعنی معنویت و خودسازی انسان، اهمیت داده است، آراستگی برونی و رسیدن به وضعیت ظاهری اصلاح به موقع موهای سر و صورت، نظافت و پاکی و... نیز اهمیت داده و مورد تأکید فراوانی قرار داده است. آراستگی ظاهری مطابق با اصول فکری و اعتقادی و رعایت نظافت و بهداشت از ویژگی بارز یک مسلمان و مؤمن میباشد امام علی علیه السلام می فرماید:

«التجمل من اخلاق المؤمنين». ⁽¹⁾

«آراستگی از اخلاق مؤمنان است».

پیامبر صلی الله علیه و آله نیز چرکی و ژولیدگی را نکوهش کرده و برازنده مسلمان نمی داند:

«ان الله يبغض الوسخ والشعث». ⁽²⁾

«پروردگار، چرکی و ژولیدگی را دشمن می دارد».

چرکی و ژولیدگی اگر دشمنی با خداوند است آراستگی و پاکی انسان مؤمن، دوستی و تقرب با خداوند می باشد.

رعایت بهداشت، نظافت و آراستگی ظاهری علاوه بر تأکیدهای پی در پی پیامبر صلى الله علیه وآله و امامان معصوم علیهم السلام - ک-ه در متون روایی معتبر بیان شده است - در سیره عملی آنان به ویژه پیامبر صلی الله علیه و آله اهمیت زیادی داده شده است. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله به نظافت، آراستگی، و.... سخت پایبند بود و چنان اهمیت می داده که عطر و بوی خوش ایشان زبانزد همگان شده بود و آراستگی ظاهری آن حضرت یکی از عوامل موفقیت گسترش اسلام به حساب می آید. با توجه به مطالب بیان شده بحث را در سه محور ذیل پی می گیریم:

1 - سیمای ظاهری پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله ؛

2 - آراستگی ظاهری پیامبر صلى الله علیه و آله ؛

3 - نظافت و پاکیزگی پیامبر صلی الله علیه و آله.

سیمای ظاهری پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

مراد از سیمای ظاهری پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله شمایل و ویژگی های جسمانی و مشخصات چهره و اندام مبارک آن حضرت صلى الله علیه وآله است، که در منابع روایی و تاریخی مختلف از شیعه و سنی بیان گردیده است. قطعا نمی توان شمایل و اندام مبارک حضرت را بدون استناد به منابع تاریخی و روایی معتبر، توصیف و تحلیل کرد. طبیعی است که در مورد شمایل به ویژه اندازه موهای سر آن حضرت، روایات تعابیر و بیان های مختلف وجود دارد که نگارنده به ذکر بخش هایی از آن بسنده نموده است

که بیشتر در نوشتار بزرگان مورد توجه قرار داده شده است. از این رو لازم است سیمای ظاهری و شمایل آن حضرت که عبارتند از چهره، پیشانی، مو، ابرو، چشم، دست و... به صورت مختصر و کوتاه با استفاده از متقن ترین منابع، مورد بررسی و تبیین قرار بگیرد:

چهره: پیامبر خدا صلى الله علیه وآله سیما و چهره پر ابهت و جذاب داشت، صورت مبارک شان چونان ماه شب چهارده درخشان و رنگ چهره شریفش سپید مایل به سرخی بود. ⁽¹⁾در برخی تعبیرها آمده که:

«چهره اش سپید، اما نمکین بود». ⁽²⁾

چهره مبارکش گرد بود، ⁽³⁾برلب پایین ⁽⁴⁾و گونه راست حضرت خال سیاهی نقش بسته بود. ⁽⁵⁾طبق روایات حضرت با نمک تر از حضرت یوسف علیه السلام بود. ⁽⁶⁾

پیشانی: پیشانی پیامبر صلی الله علیه و آله درخشان بود و توجه دیگران را جلب می کرد در روایات آن را چنین توصیف کرده است:

«پیشانی اش بلند ⁽⁷⁾و کمی به جلو متمایل بود، ⁽⁸⁾چون چراغی درخشان توجه همگان را جلب می نمود» ⁽⁹⁾

مو: در مورد موهای سر مبارک حضرت آمده که: نه حالت دار بود و نه لخت و افتاده، ⁽¹⁰⁾موهایش تا نرمه گوش می رسید، ⁽¹¹⁾چون شانه می شد، بسان دانه های شن [از هم جدا] بود؛ ⁽¹²⁾أم هانی می گوید:

«دیدم پیامبر صلى الله علیه و آله موهای خود را به صورت چهار گیسو بافته بود». ⁽¹⁾

محاسن مبارکش پر پشت و پر مو بود. شاربش بلند نبود، ولی پر پشت بود. تعداد موی سفید در سر مبارک و محاسن شریف آن حضرت نمودار گردیده بود که به علت خضاب، سبزه به نظر می آمد؛ ⁽²⁾انس بن مالک می گوید:

«در همه سر و صورت رسول خدا صلى الله علیه و آله فقط چهارده تار موی سفید وجود داشت». ⁽³⁾

ابروان: ابروان آن حضرت صلی الله علیه وآله مانند سایر اندام های مبارکش زیبایی خاصی به حضرت بخشیده بود. در روایت آمده که، ابروان پیامبر صلی الله علیه و آله به هم پیوسته، باریک و کشیده بودند. ⁽⁴⁾

مژگان: مژگان بلند و انبوه یکی از جلوه های زیبای انسان است که خداوند متعال به بندگانش عطا می کند؛ طبق روایت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله دارایی مژه های بلند و انبوهی بود. ⁽⁵⁾

چشمان: چشمان پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله بزرگ و سیاه بود؛ ⁽⁶⁾حدقه چشمانش نیز سیاه بود؛ ⁽⁷⁾چه بسا به خاطر شب زنده داری - قرمزی کمی در سفیدی چشمانش، دیده می شد. ⁽⁸⁾

گونه ها: رسول خدا صلى اله علیه و آله گونه هایی برجسته داشت؛ ⁽⁹⁾گونه های آن حضرت نه کم گوشت و نه پرگوشت، بلکه معمولی بودند. ⁽¹⁰⁾

بینی: پیامبر خدا صلى الله علیه وآله بینی متناسب و زیبایی داشت. بینی رسول خدا صلى الله عليه وآله باریک و کشیده بود؛ ⁽¹¹⁾سوراخ بینی اش

تنگ نبود. ⁽¹⁾

دهان: دهان مبارک پیامبر - مانند سایر اندام و سیمای حضرت - از زیبایی خاصی برخوردار بود؛ فراخ اما متناسب بود. ⁽²⁾

چانه: چانه پیامبر صلی الله علیه و آله به تناسب قد و قامتش بود، نه کوتاه بود و نه بلند. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چانه ای متناسب داشت. ⁽³⁾

دندان: دندان های پیامبر صلی الله علیه و آله از هم جدا و سفید بودند (مفلج الاسنان)، ⁽⁴⁾در هنگام لبخند، دندان های مبارکش چ-ون دانه های تگرگ جلوه کرده و نمودار می شد و خیلی زود سپیدی دندان هایش مانند برقی در زیر لبانش پنهان می شد. ⁽⁵⁾

گردن: پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله گردنی بسان نقره داشته است:

«كأنَ عُنقه جيد دُمية فى صفاء الفضة». ⁽⁶⁾

«گردن آن حضرت در زیبایی چون نقره سفید بود».

«كأن صلى الله عليه و آله من احسن عباد الله عُنقا لا ينسب الى الطول ولا الى القصر». ⁽⁷⁾

«گردن رسول خدا صلى الله علیه وآله از همه زیباتر بود و نه خیلی بلند بود و نه خیلی کوتاه».

اندام: براساس روایات، پیامبر صلى الله علیه و آله اعضا و اندام معتدل داشت، شکم آن حضرت با سینه اش مساوی بود؛ ⁽⁸⁾اعضا و جوارحش سخت و محکم بود، نه دراز قد بود و نه کوتاه قد. ⁽⁹⁾از نظر اندام انسانی معتدل بود، در اواخر عمر اندکی چاق شد، امّا از نظر گوشت بدن، چنان محکم و قوی بود که بر اساس روایات گویی پیری در او اثر نکرده است. ⁽¹⁰⁾

شانه: شانه پیامبر خدا صلى الله علیه و آله که نماین گر توانایی و قدرت جسمی حضرت بود، طبق احادیث چنین بیان شده است که:

حضرت چهار شانه بود و شانه های پهنی داشت. ⁽¹⁾

سینه: سینه سترگ و مبارکش - براساس روایات - بدین گونه شرح داده شده است که رسول خدا صلى الله عليه وآله دارای سینه پهنی بود، شکم و سینه اش مو نداشت؛ از وسط سینه تا ناف خط باریکی از مو وجود داشت. ⁽²⁾

دست: کف دست مبارکش فراخ و همچون کف دست عطاران خوش بو و معطر، ⁽³⁾کلفت و محکم بود؛ ⁽⁴⁾مچ های دستانش پهن و ساعدهای کشیده داشت. ⁽⁵⁾ساعدش مو نداشت؛ ⁽⁶⁾هنگامی که به چیزی اشاره می کرد با دست اشاره می کرد نه با چشم و ابرو. ⁽⁷⁾

پا: پاهای پیامبر صلی الله علیه و آله استخوان های قلمی داشت و پایش کشیده بود. ⁽⁸⁾ساق های پای شریفش در حد و اندازه و کم گوشت بود؛ ⁽⁹⁾استخوان مفاصلش درشت و هنگام حرکت کاملاً در اختیارش بود. ⁽¹⁰⁾

بنابراین سیمای ظاهری و شمایل مبارک پیامبر اعظم صلى الله علیه وآله مثل چهره، مو، ابرو، چشم، دست و... چنان زیبا و متناسب آفریده شده بود که جلوه و زیبایی خاص داشت و با آراستگی ظاهری که خود حضرت انجام می داد، درخشش و نمود خاص و زیبایی غیر قابل توصیف پیدا می کرد؛ به گونه ای که نمونه همه دوران ها گشت.

آراستگی ظاهری پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

آراستگی ظاهری که از جمله ویژه گی های انسان می باشد، عبارت است از رعایت پاکیزگی، نظم در پوشاک، چهره و... به منظور

استفاده بهینه از امکانات موجود و لباس هایی که در عین سادگی تمیز و مرتب اند و مانع تنفر و آزردگی دیگران می گردند.

آراستگی ظاهر - که نشانه ای از شخصیت، تربیت و فرهنگ انسانی می باشد - فطرتا محبوب و دوست داشتنی است که پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله نیز بدان توجه شایان داشته است. طبق روایات فراوان حضرت موهای سر و محاسن را به موقع اصلاح می کرد. هر روز چندین مرتبه به آینه نگاه کرده و آن ها را با شانه مرتب و منظم می نمود. او آراسته ترین فرد روزگار بود؛ برای لباس و پوشش که نقش بنیادین در آراستگی دارد، بهترین نوع، جنس، و رنگ را انتخاب می کرد، که در عین توجه داشتن به آراستگی ظاهری، با صرفه و ارزان و از نظر روحی و روانی نیز مفید و مؤثر بوده و برای بدن نیز زیان نداشته باشد. اینک به جلوه هایی از آراستگی ظاهری حضرت - که برای همگان بهترین الگو است - به طور اختصار در چند بخش از جمله آراستن سر و صورت و نحوه پوشش و... می پردازیم:

1 - آراستن سر و صورت

از جمله آراستگی ظاهری، آراستن سر و صورت است که موجب زیبایی انسان می گردد. خداوند خود زیباست و زیبایی را دوست دارد؛ ⁽¹⁾طبعا مسلمان زیبا و آراسته را خداوند دوست می دارد. رسول خدا صلى الله علیه و آله که اسلام مجسم است وضعیت ظاهری (سر و صورت) خود را کلاً به پنج طریق می آراست:

الف - اصلاح موهای سر و صورت؛

ب - شستن موی سر و محاسن؛

ج - روغن مالیدن به آنان؛

د - خضاب؛

ه- - سرمه ؛

و - آینه و شانه.

الف - اصلاح موهای سر و صورت: اصلاح و مرتب نمودن موهای سر و صورت نقش مهم در آراستگی انسان دارد؛ پیامبر خاتم صلى الله علیه وآله علاوه بر این که موهای سر و صورت را اصلاح می کرد، دیگران را نیز به چنین عملی توصیه می کرد؛ ام-ام علی علیه السلام می فرماید که رسول خدا صلى الله علیه و آله پس از شانه زدن مو، آن را با آب صاف و مرتب می کرد ⁽²⁾و می فرمود: کسی که مو دارد، یا آن را کوتاه کند یا آن را به خوبی سامان دهد، ⁽³⁾اصلاح سر و صورت به زیبایی انسان می افزاید. ⁽⁴⁾رسول خدا صلى الله عليه وآله به

مردی نگریست که محاسن بلندی داشت، فرمود :چه می شد اگر محاسنش را اصلاح می کرد؟ خبر به آن مرد رسید. محاسنش را به گونه ای اصلاح کرد که نه بلند بود و نه کوتاه، سپس به دیدار حضرت آمد، پیامبر صلی الله علیه و آله با دیدن او، فرمود: این گونه اصلاح کنید. ⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله در مقدار و اندازه محاسن و ریش می فرماید:

«وقتی محاسن را در مشت گیرند، هرچه از مشت بیشتر باشد باید کوتاه شود». ⁽²⁾

حضرت اصلاح شارب و سبیل را مستحب اعلان کرد و فرمود:

«کسی از شما شارب خود را بلند نکند؛ زیرا شیطان آن را پناهگاه خود قرار می دهد». ⁽³⁾

چیدن مو از بینی را نیز مستحب دانست و فرمود:

«شارب و موی بینی خود را بیچینید و خود را براین کار ملزم کنید. این کار بر زیبایی شما می افزاید». ⁽⁴⁾

گرفتن موی بالای لب به گونه ای که لب نمایان گردد از سنت پیامبر صلی الله علیه و آله است.

بنابراین اصلاح و مرتب نمودن موهای سر و صورت مورد تأکید پیامبر است و نقش اساسی در آراستگی انسان دارد. عمل کردن به توصیه و سیره عملی پیامبر به منظور آراستگی ظاهری بسیار مفید و مؤثر میباشد و مسلمانان نباید از آن غفلت ورزند.

ب - شستن موهای سر و صورت: شستن هر چیزی موجب پاکی و نظافت آن می گردد؛ موهای سر و صورت نیز اگر به موقع شسته شود و مرتب گردد به آراستگی و زیبایی انسان میافزاید در روایات فراوانی شستن سر و صورت با برخی گیاهان توصیه شده است که علاوه بر ثواب و پاداش اخروی، آثار مثبت دنیوی نیز دارد. البته اعتماد کردن به چنین روایات از باب اخبار من بلغ و ادله تسامح سنن است. پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله برای آراستن خود، موهای سر و صورت را شست و شو می داد؛ گاهی موی سر و محاسن مبارک را با سدر می شست. ⁽⁵⁾امام کاظم علیه السلام می فرماید:

«رسول خدا صلی الله علیه و آله غمگین شد و جبرئیل او را واداشت تا سرش را با سدر بشوید». ⁽⁶⁾

براساس روایات، هر که سرش را با برگ سدر شست و شو دهد، خداوند هفتاد روز وسوسه شیطان را از او دور می کند و هر که هفتاد روز این کار را انجام دهد، خدا را نافرمانی نکند و هر که نافرمان خدا نباشد به بهشت می رود. ⁽¹⁾

پیامبر صلى الله علیه و آله سر و صورت را با خطمی نیز می شسته است؛ طبق روایت هر کس سر خود را در روز جمعه با خطمی بشوید ثواب کسی را دارد که یک بنده آزاد کرده باشد.

ج - روغن مالیدن به سر: روغن مالیدن به موهای سر موجب مرتب و منظم شدن موها گردیده و انسان را آراسته می سازد؛ پیامبر اعظم صلى الله علیه وآله برای آراستگی ظاهری، موهای سر و صورتش را روغن می مالید و می فرمود:

«مالیدن روغن شوربختی را می برد». ⁽²⁾

چون می خواست روغن بمالد، از سر و محاسنش آغاز می کرد، و می فرمود:

«سر جلوتر از محاسن است». ⁽³⁾

ابتدا ابروها و بعد شاریش را روغن می مالید، آن را بو می کشید، سپس موی سرش را روغن می زد . مالیدن روغن بنفشه را مستحب اعلان کرده و آن را بر روغن های دیگر برتری می داد ⁽⁴⁾و می فرمود:

«روغن بنفشه بمالید که در تابستان خنک و در زمستان گرم است». ⁽⁵⁾

د - خضاب کردن: خضاب کردن موهای سر و محاسن از سنت بسیار مهم پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله است و عمل کردن به آن علاوه بر پاداش های اخروی، ظاهر انسان را می آراید، به ویژه افراد مسن و بزرگ سال که موهای محاسن و سرشان به سفیدی گرییده است با خضاب، سفیدی آن ها برطرف شده و چه بسا آنان را شاداب نشان می دهد. البته برای خضاب فواید فراوانی بیان شده است. ⁽⁶⁾براساس روایات فراوان و شواهد تاریخی، رسول خدا صلى الله علیه وآله، موهای سر و محاسن شریفش را خضاب می کرد. انس بن مالک می گوید:

«رأيت شعر رسول الله صلى الله عليه و آله مخضوبا». ⁽⁷⁾

«موی پیامبر خدا را در حالی که خضاب شده بود دیدم».

آن حضرت موی خود را با حنا خضاب و رنگ می کرد. ⁽¹⁾

یکی از صحابه آن حضرت می گوید:

«به حضور پیامبر صلى الله علیه و آله رفتم دیدم که محاسنش را خضاب کرده بود». ⁽²⁾

محمد بن مسلم در باره خضاب از امام صادق علیه السلام پرسید، حضرت فرمود:

«رسول خدا خضاب می کردند و همینک موی خضاب شده آن حضرت نزد ما می باشد». ⁽³⁾

نیز می فرماید: مردی نزد رسول خدا صلى الله علیه و آله آمد و سپیدی در ریش او مشاهده شد، حضرت فرمود: این نور است، هر که در پرتوی تعالیم اسلام موسپید کند، نور او، در روز قیامت است. هنگامی که با حنا خضاب کرده و نزد پیامبر صلى الله علیه و آله آمد، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: نور و اسلام است. در مورد این که خضاب سیاه کرده بود، فرمود: نور، اسلام و ایمان است. ⁽⁴⁾

خضاب با هر رنگی باشد بدون اشکال می باشد؛ چنان که مردی که با رنگ زرد محاسن خود را خضاب کرده بود نزد رسول خدا صلى الله عليه وآله آمد حضرت فرمود: این زیباست. بعد با ریش سرخ حنایی آمد، حضرت با تبسم به او فرمود: این بهتر است. هنگامی که با ریش سیاه شده بر حضرت وارد گردید حضرت با چهره خندان به او فرمود: این از آن دو بهتر می باشد. ⁽⁵⁾

خضاب برای مردان و زنان سنت مؤکد اسلام است خضاب دست و پا برای مردان کراهت دارد. مردان باید موی سر و محاسن را خضاب کنند. زنان علاوه بر موی سر، دست و پا را نیز باید خضاب نمایند؛ ⁽⁶⁾خضاب که یکی از توصیه های اسلام به پیروانش می باشد، اجر و پاداش فراوان دارد؛ رسول خدا صلى الله علیه و آله به علی علیه السلام فرموده است:

«یک درهم در راه خدا خضاب مصرف کردن، بهتر از هزار درهم است که در راه غیر خدا انفاق و مصرف شود». ⁽⁷⁾

حسن بن جهم می گوید: به امام رضا علیه السلام گفتم خضاب بستی؟ حضرت در پاسخ فرمود: نمی دانی که ثواب دارد؟ ⁽⁸⁾

بنابراین حنا کردن موی سر و ،محاسن از سنت پیامبر صلی الله علیه و آله است. امام صادق علیه السلام می فرماید:

«دوست ندارم مسلمانی از دنیا برود، مگر آن که همه سنت های رسول خدا صلى الله علیه و آله را حتی یک بار هم که شده، انجام دهد».

امام صادق علیه السلام در پاسخ سؤال که آیا خضاب نمودن محاسن و موی سر از سنت است؟ فرمود: آری. ⁽¹⁾بدون شک، رسیدن به کمال و هدف اصلی، زمانی تحقق می یابد که انسان در تمامی رفتارهای خویش از پیامبر صلی الله علیه و آله پیروی کرده و خود را به ظاهر و باطن و آداب آن حضرت آراسته نماید، که موجب خیر دنیا و آخرت می باشد. خضاب نمودن یکی از سنت های مؤكد آن حضرت است.

ه- - سرمه کشیدن: سرمه کشیدن به چشم، موجب می شود که چشم به ظاهر برجسته و زیبا نمایان گردد. طبیعی است که زیبایی چشم در زیبایی و آراستگی انسان نقش دارد. از این رو، سرمه کشیدن به چشم، از دستورهای مورد اهتمام اسلام می باشد؛ که پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله علاوه بر این که خود به چشمان مبارکش سرمه می کشید به دیگران نیز این عمل را توصیه می کرد. امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که رسول خدا صلى الله علیه وآله به رخت خواب خویش می رفت با سرمه سنگ سرمه می کشید و عدد آن را طاق قرار می داد. ⁽²⁾قبل از خوابیدن، چهار بار به چشم راست و سه بار به چشم چپ خود سرمه می کشید. ⁽³⁾طبق برخی روایات دارد رسول خدا صلى الله علیه و آله به چشم راستش سه بار سرمه می کشید و به چشم چپش دو بار حضرت سرمه دانی داشت که هر شب با آن سرمه می کشید و سرمه اش از سنگ بود. ⁽⁴⁾

چنان که ملاحظه می شود روایات در تعداد سرمه کشیدن حضرت اختلاف دارد علامه طباطبائی می فرماید:

«اختلاف روایات در باره تعداد سرمه کشیدن های پیامبر صلی الله علیه وآله نشان می دهد که حضرت در مواقع مختلف، گوناگون عمل می نموده صلی است. خود سرمه کشیدن در هنگام خواب از سنت است و تعداد آن مهم نیست». ⁽⁵⁾

چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود هر که خواهد سه بار سرمه کشد و در هر زمانی، کم و بیش کردن آن گناهی ندارد. امام رضا علیه السلام می فرماید:

«هر که به خدا و روز جزا ایمان دارد باید سرمه بکشد». ⁽⁶⁾

و - آیینه و شانه: آراستگی سر و صورت و مرتب نمودن موی چهره و سر، از نشانه های بارز اهمیت دادن به سنت اسلامی است. پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در آیینه نگاه می کرد، موی سر خود را شانه می زد، گاهی به جای آیینه، در ظرف آب نگاه می کرد و

موی سر خود را مرتب می ساخت و علاوه بر این که خود را برای خانواده آراسته و مهیا می کرد، برای برادران دینی هم خود را می آراست. ⁽¹⁾

پیامبر اعظم روزی در ظرف آبی که در اتاق قرار داشت نگاه می کرد و خود را می آراست وقتی همسرش عایشه او را دید گفت: پدر و مادرم فدایت! تو پیامبری و بهترین آفریدگان، چرا چنین می کنی؟ حضرت فرمود:

«إِنَّ الله تعالى يُحِبُّ مِن عبدِهِ إِذا أَخرَجَ الى اخوانه أَن يَتَهَيَّا لَهُم وَيَتَجمَّل». ⁽²⁾

«خداوند از بندهاش این را دوست دارد که هرگاه نزد برادران دینیاش بیرون می رود خود را برای آنان آماده و آراسته سازد».

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود:

«خداوند بهشت را برای جوانی که بسیار در آیینه نظر می کند و حمد خدا را بسیار می گوید که خدا او را به صورت نیکو آفریده و معیوب نگردانیده، واجب می گرداند». ⁽³⁾

روشن است که چنین شیوه، سبب جذب و جلب دیگران می گردد و به نفوذ دعوت تبلیغی یک پیشوا می افزاید. رسول خدا صلى الله علیه وآله، سر مبارکش را شانه می کرد. همسرانش مراقب و منتظر بودند که وقتی از موهای سر و صورت حضرت می ریخت، آن ها را جمع می کردند، تار موهای که گاهی نزد مردم به عنوان تبرک مانده بود، از همان موها بود. وی، گاهی روزی دوبار، محاسن خود را شانه می زد و شانه را زیر تشک و بالش خود می گذاشت. ⁽⁴⁾رسول خدا صلى الله عليه وآله با شانه مخصوص به نام (مدری) سرش را شانه می زد، و چه بسا که محاسن شریف را هر روز دوبار شانه می زد. ⁽⁵⁾

بنابراین آراستگی ظاهری عبارت است از رسیدگی به وضع ظاهری که به منظور استفاده بهینه از امکانات موجود صورت گیرد و این مسئله مورد توجه و اهمیت نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است. آن حضرت خودش را با مرتب کردن سر و صورت و مالیدن روغن به آن ها، می آراست، و خضاب می کرد و به چشمان مبارکش سرمه می کشید. موهای سر و محاسن شریفش را شانه کرده و با آب صاف و مرتب کرده و به دیگران نیز تأکید و توصیه می کرد.

2 - لباس و پوشش

لباس برای پوشاندن بدن و حفظ آن از سرما، گرما، و آلودگی ها و موجب آبرو و آراستگی انسان می باشد. تبدیل لباس به ابزار تفاخر و تجمل و ارزش آن را در کیفیت و قیمت آن دانستن، نوعی انحراف از فلسفه وجودی لباس است.

تن آدمی شریف است به جان آدمیت

نه همین لباس زیباست نشان آدمیت ⁽¹⁾

پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله که توان تهیه کردن و پوشیدن بهترین لباس ها را - از نظر قیمت و کیفیت - داشت، آراستگی ظاهری نیز مورد توجه آن حضرت بوده است؛ آراستگی، تنها با تجمل های که امروزه در اکثر جوامع اسلامی به خاطر بی اطلاعی از سیره نبوی رایج شده و آراستن را فقط در پوشیدن لباس های گران قیمت و فاخر می داند، نیست، زیرا آراستگی با لباس های ساده و ارزان قیمت نیز ممکن می باشد. پیامبر صلی الله علیه و آله از ساده ترین پوشاک آن زمان استفاده می کرد و در مواردی هم لباس های درشت و خشن بر تن می کرد. عایشه می گوید:

«كان على رسول الله صلى الله عليه و آله ثوبان خشنان غليظان». ⁽¹⁾

«رسول خدا صلى الله علیه و آله دو لباس درشت و خشن داشت».

البته آن حضرت لباس پشمینه زخیمی نیز می پوشیده است. ⁽²⁾حضرت به اندازه نیاز و ضرورت می پوشید و هر نوع لباس که برایش فراهم می شد، استفاده می کرد. در بیشتر موارد، لنگ، پیراهن زبر و خشن و عبای زمخت بر تن می کرد. آن چه برای پیامبر صلی الله علیه و آله اهمیت داشت پاکیزگی و معمولی بودن لباس بود، نه گران بها بودن آن. ⁽³⁾

رسول خدا صلى الله علیه و آله از میان جامه های گوناگون پوشیدن پیراهن را بیشتر دوست می داشت ⁽⁴⁾- زیرا در مقایسه با ردا و لنگ، پوشاننده تر بود و نیازی به بستن و باز کردن و مانند آن نداشت - هنگامی که هیئتی بر حضرت وارد می شد، هم خود زیباترین لباس را می پوشید، و هم مهتران اصحابش را به این کار دستور می داد. ⁽⁵⁾همواره لباسش پاکیزه بود، می فرمود:

«از عوامل ارجمندی مؤمن نزد آفریدگار و الا، پاکیزگی لباس اوست». ⁽⁶⁾

بنابراین لباس پاکیزه و مرتب که موجب ارجمندی نزد پروردگار عالم است انسان را آراسته می کند و زیبایی خاص می بخشد. در این جا به نمونه هایی از سیره پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله در مورد جنس و رنگ لباس و... پرداخته شود:

الف - جنس لباس: لباس مناسب و پاکیزه که پوشیدن و استفاده کردن از آن اسراف، تجمل گرایی و ... نباشد، نقش مهمی در آراستگی انسان دارد؛ پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله علاوه بر این که به سلامت و عافیت جسمی توجه وافر داشت، ب-ه سادگی و نوع

سالم تر پارچه لباس نیز بسیار علاقه مند بود. به لباس پنبه ای بیشتر مورد علاقه نشان می داد. امام علی علیه السلام می فرماید:

«لباس پنبه بپوشید، چرا که آن لباس رسول خدا صلى الله عليه وآله بود و آن حضرت، لباس پشمین و مویین نمی پوشیدند، مگر در حال ناچاری» ⁽¹⁾

و بهترین جامه، لباسی است که از پنبه بافته شده باشد، لباس پنبه ای لباس اهل بیت علیهم السلام است. ⁽²⁾پیامبر صلى الله عليه وآله، هم لباس برد یمانی می پوشید و هم در حال اضطرار جبهای پشمین بر تن می کرد.

بنابراین بهترین جنس لباس از نوع پنبه است که برای بدن مفید می باشد. از امام صادق علیه السلام روایت شده است که:

«پوشیدن کتان (از جنس پنبه) بدن را فربه می کند». ⁽³⁾

ب - رنگ لباس: طبیعی است که رنگ لباس در آراستگی ظاهری انسان نقش اساسی دارد. انتخاب رنگ نامناسب و زننده، موجب تنفر دیگران از انسان می گردد. لباس اولین حایل بین بدن انسان با محیط است. از یک سو تماس مستقیم با بدن انسان دارد و از طرفی با محیط خارج. در این میان علاوه بر نوع و جنس، رنگ لباس می تواند مانع انتقال برخی از امواج و تشعشعات محیطی به بدن گردد.

اگر انتخاب نوع، جنس و رنگ لباس با آگاهی و شناخت صحیح صورت بگیرد، می تواند نقش عمده و مؤثری در حفظ سلامتی جسم و روح انسان داشته باشد. بنابراین برای تعادل و سلامتی جسمی، روحی و رشد طبیعی، شناخت سیره پیامبر صلى الله علیه و آله در انتخاب نوع و جنس و رنگ لباس، لازم و ضروری است.

رسول خدا صلى الله علیه و آله در پوشیدن لباس - افزون بر نوع و جنس آن - به رنگ و پاکیزگی آن نیز اهمیت فراوان می داده است، چرا که انتخاب رنگ نامناسب و آشفتگی لباس علاوه بر زیان های جسمی و روحی موجب انزجار، بی علاقگی و تنف-ر دیگران می گردد.

دیل کارنگی در مورد تأثیر آراستگی ظاهر و تمیز و مرتب بودن لباس در روح و روان افراد جامعه می گوید: یک روان شناس، پرسش نامه ای برای عده زیادی فرستاد. در این پرسش نامه از تأثیر لباس بر آن ها سؤال شده بود. همه پاسخ دادند وقتی لباس مرتب و تمیز پوشیده اند، احساس این که یک چنین لباسی را در برنموده اند اثری در آن ها می گذارد که غیرقابل بیان است، ولی اثراتش قطعی و حقیقی است لباس مرتب و تمیز در آن ها اعتماد به نفس ایجاد می کرد و بر عزت نفس شان می افزود. آن ها اظهار داشتند وقتی به چهره یک فرد موفق در می آمدند، احساس می کردند در باره موفقیت و رسیدن به آن راحت تر فکر می کنند. چنین است اثر لباس در مورد نفس پوشنده آن. ⁽⁴⁾البته به همان اندازه که تمیز بودن و مرتب بودن لباس

در روح و روان افراد تأثیر مثبت دارد طبیعی است که رنگ آن نیز اثر گذار خواهد بود.

پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله - که الگوی زندگی است - رنگ هایی برای لباس خود برمی گزید. که به برخی از آن ها اشاره می گردد:

1 - سبز: رنگ سبز لباس، در زیبایی و آراستگی انسان نقش دارد؛ این رنگ مورد پسند پیامبر صلی الله علیه وآله برای لباس بود. ⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله عبایی به رنگ سبز داشت که گاهی آن را برشانه خود می انداخت. ⁽²⁾

طبق نظر روان شناسان، امروزه هر یک از رنگ ها از لحاظ روحی و روانی آثار مخصوص به خود را دارند. رنگ سبز نمایان گر هدف و اراده در عمل و نمودار ثبات و استقامت در مقابل تغیر هاست؛ رنگ سبز برای درمان بیماری های عصبی و اختلالات روانی توصیه شده است؛ قدرت تحمل و صبوری را افزایش می دهد؛ خشم و فشارهای عصبی و فشار خون را کاسته و خون بافت ها را از میکروب ها پاک می سازد. این رنگ مسکن و هیپنوتیک است و در تحریک های عصبی، بی خوابی ها و تشنگی ها اثر گذار می باشد. فشار خون را کم می کند و میگرن را تسکین می دهد. ⁽³⁾

2 - سفید: رنگ سفید نیز مورد توجه فراوان پیامبر بوده است؛ طبق روایات، بیش تر جامه های پیامبر صلى الله علیه و آله سفید بود و می فرمود:

«لباس سفید را بر زندگانتان بپوشانید و مردگانتان را هم با پارچه سفید کفن کنید». ⁽⁴⁾

«هیچ لباسی زیباتر از سفید نیست، پس آن را بپوشید و مردگانتان را در آن کفن کنید». ⁽⁵⁾

«زیباترین رنگی که در گورها و مساجدتان با آن خداوند را ملاقات خواهید کرد [رنگ] سفید است». ⁽⁶⁾

از نظر روان شناسان نیز لباس سفید، خنک کننده خوبی است زیرا تمام اشعه های تابیده شده سراپای را گرفته منعکس می سازد، و در نتیجه گرمای زیادی تولید نکرده و مکانیسم طبیعی تنظیم حرارت بدن که مرکز آن در قاعده مغز قرار دارد آسان تر صورت می گیرد. ⁽⁷⁾

پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله نمونه اعلای تمیزی و آراستگی بود در لباس پوشیدن نیز به این نکته توجه داشت و لباس سفید

می پوشید؛ امت محمد صلى الله علیه وآله نیز به پیروی از سنت او، لازم است تا می توانند لباس های سفید بپوشند زیرا لباس سفید خود به خود به گونه ای است که چرک و آلودگی آن زودتر معلوم می شود و انسان مقید به سنت نبوی، به شستن و تمیز کردن آن روی می آورد. البته انبساط خاطر و باز شدن روحیه نیز از فواید پوشیدن لباس روشن و سفید است.

3 - زرد: لباسی با رنگ زرد مورد توجه و عنایت رسول خدا صلى الله علیه و آله بوده است. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله ملحفه ای داشت که با زعفران رنگ آمیزی شده بود و گاهی تنها با پوشیدن همان با مردم نماز می خواند. ⁽¹⁾زید بن اسلم می گوید:

«كان رسول الله صلى الله عليه و آله يصبغ ثيابه كلها بالزعفران حتى العمامة». ⁽²⁾

پیامبر همه لباس هایش، حتی عمامه اش را با زعفران رنگ می کرد.

نزد روان شناسان، رنگ زرد سمبلی برای روح آزاد و استقلال است. درخشش رنگ زرد، احساسات انسان را زیرورو می کند و از اندوه آزاد و رها می سازد و افکاری را به انسان تلقین می کند که بیشترین تأثیر را بر نیروی خود درمانی فرد گذارد. رنگ زرد به عنوان درمان ضدافسردگی شناخته شده است. درمان افسردگی با رنگ معمولا بدون واکنش های دفاعی چون سوزش چشم از خود بروز می دهد. تحریک چشم و سیستم عصبی را نیز تحریک می کند. به این طریق تم-ام ب-دن نیرویش را برای مقابله با افسردگی فرا می خواند. این رنگ را خوراک اعصاب نامیده اند. در درمان پوستی و شفاف کردن پوست نیز مؤثر می باشد و نوعی حالت تحریک کننده ذهن و هوش را در پی دارد که شدیدا موجب تقویت فکر انسان می گردد. ⁽³⁾

پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله در کنار علاقه مندی به برخی رنگ ها - که اشاره شد - از برخی رنگ ها نیز استفاده نمی کرد و به کارگیری آن ها را مکروه می شمرد؛ از جمله رنگ قرمز آن را نمی پسندید:

«انه کره الحُمْرة في اللباس». ⁽⁴⁾

روان شناسان می گویند:

«رنگ قرمز محرک است و برای افرادی که عصبانی هستند نبایستی در منازل از آن استفاده کنند». ⁽⁵⁾

هم چنین رسول خدا صلى الله عليه وآله جز در سه چیز، رنگ سیاه را خوش نداشت: چکمه، عمامه و عبا. ⁽⁶⁾از نظر روان شناسان نیز

رنگ سیاه حزن آور است، آلودگی و چرک را به آسانی نشان نمی دهد. ⁽¹⁾

ج - اندازه و بی تکلفی در لباس: لباس در صورتی موجب آراستگی انسان است که علاوه بر پاکیزگی آن، از نظر بلندی، کوتاهی، گشادی، تنگی و.... متناسب و به اندازه قد و قامت انسان باشد و نو و کهنه بودن و... ملاک نیست. جامه ای که تکبر و خود برتربینی آورد یا انسان را مغرور و سرمست نماید، مذموم و ناپسند می باشد. مقید شدن به نوع خاصی از لباس نیز اسارت آور خواهد بود.

جامه بلندی که بر زمین کشیده شود نشانه تکبر است و در جاهلیت، شیوه اشراف جاهلی بوده است. پیامبر صلى الله عليه وآله ضمن این که از پوشیدن آن گونه جامه ها، نهی می کرد، خود جامه ای می پوشید که از نظر بلندی به قوزک پاهایش نمی رسید:

«كانت ثيابه لها مُثمرة فوق الكعبين». ⁽²⁾

پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله به ابوذر فرمود هر که از روی تکبر جامه اش را بر زمین کشد، خداوند در قیامت به او نظر رحمت نفرماید. ازار (شلوار) مرد... تا بند پا جایز است نه بیش تر از آن؛ ⁽³⁾پیامبر صلی الله علیه و آله در وصیتی به شخصی فرمود: مبادا که پیراهن و شلوار خود را بلند کنی که این نشانه تکبر است و خداوند تکبر را دوست ندارد. ⁽⁴⁾

از نشانه های وارستگی پیامبر خدا صلى الله علیه و آله در پوشیدن لباس و این که فخر خویش را در جامه و نوع آن نمی دانست، این بوده است که هر نوع لباسی که فراهم می شد می پوشید؛ لنگ و پیراهن یا جبه یا هر چیز دیگر. ⁽⁵⁾

چنان که گاهی عبای کهنه و وصله داری داشت که آن را بر تن می کرد و می فرمود: من بنده ام و لباس بندگان را می پوشم. دو جامه داشت که ویژه روز جمعه بود، غیر از لباس های دیگری که در روزهای غیر جمعه بر تن می کرد. چ-ه بسا فقط یک روپوش بدون لباس دیگر می پوشید و دو سوی آن را میان شانه اش گره می زد و با همان لباس بر جنازه ها با مردم نماز می خواند و چه بسا که با همان یک لباس روپوش در خانه خود نماز می خواند و آن را دور خود می پیچید و...، ای بسا که با همان لباس، نماز شب می خواند و هم چنین گاهی یک طرف لباس را بر تن می کرد و طرف دیگرش را روی بعضی از زنان خود می انداخت و به این ترتیب در آن نماز می خواند. ⁽⁶⁾

د - ساده پوشی: لباس و پوشش مناسب که با قد و قامت انسان سازگاری دارد و از راه حلال و مشروع تهیه شده ولو به ظاهر ساده باشد، علاوه بر آراستگی ظاهری، نقش مؤثری در آراستگی معنوی انسان دارد؛ اگر لباس و پوشش از راه حرام ب-ه دس-ت آمده باشد، نماز و عبادتی که با آن به جا آورده می شود، صحیح نیست. چنین لباسی و پوشش به ظاهر انسان را آراسته نشان می دهد، ولی از معنویت دور می کند.

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله چنان ساده زندگی می کرد که در طول حیات مبارکش به هیچ جلوه فریبنده دنیا وابسته و علاقه مند نشد و چنان ساده پوش بود که هر چه فراهم بود می پوشید، چه قطیفه ای بی ارزش یا برد یمانی بپوشد و چه جبه پشمین. هرچه که از حلال می یافت می پوشید:

«ما وجد من المباح لبس» ⁽¹⁾

مهم برای پیامبر صلی الله علیه و آله مباح بودن جامه بود، نه قیمت، جنس، دوخت و جذاب بودن آن در سخن دیگر آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله عبای داشت که هرگاه می خواست نماز نافله بخواند آن را دولا کرده و زیرش می انداخت. پیامبر صلی الله علیه و آله بر روی حصیر، و بدون هیچ فرش دیگری می خوابید. ⁽²⁾

بنابراین لباس در صورتی موجب آراستگی انسان می گردد که به اندازه قامت انسان بوده و مباح باشد. پیامبر در پوشیدن لباس علاوه بر رعایت اندازه قد و قامت خود، ساده پوش و بی تکلف و در عین حال آراسته و تمیز بود؛ به گونه ای که در این زمینه نیز الگوی کامل برای همگان بوده است.

ه- - کفش و... پوشیدن کفش مناسب نیز در آراستگی انسان نقش دارد. انسان های وارسته همواره از کفش هایی ک-ه ه-م برای سلامتی پاها مناسب و هم به دور از تفاخر و تجمل باشد، استفاده کرده و سادگی و بی تکلفی را نیز در آن رعایت می کنند. پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله همه نوع کفش و دمپایی می پوشید. ⁽³⁾کفش آن ،حضرت دوبند داشت که انگشت پا در آن ها فرو می رفت؛ ⁽⁴⁾جنس کفش او بیش تر، از پوست و موی گاو بود. ⁽⁵⁾رسول خدا صلى الله علیه و آله کمربندی داشت که از چرم دباغی شده و در بالای آن یک گره وجود داشت و در طرف دیگرش نقره بود و سه حلقه نقره ای هم به آن آویزان بود. ⁽⁶⁾انگشتر آن حضرت نیز

از نقره بوده است، ⁽¹⁾که نگین آن مدور و نقش آن «محمد رسول الله» بود. ⁽²⁾

و - آداب لباس پوشیدن: لباس پوشیدن کاری روزمره و امری ساده است ولی در سیره اولیای خدا همان گونه که در آراستگی ظاهری برای انسان مؤثر است در چگونگی پوشیدن لباس نیز اهمیت دارد. پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله همواره پیراهن را قبل از شلوار می پوشید. ⁽³⁾ابتدا سمت راست را بر تن می کرد و هرگاه جامه از تن در می آورد، از سمت چب شروع می کرد. ⁽⁴⁾هرگاه لباس نو می پوشید، لباس های کهنه خود را به فقیر می داد و می فرمود:

«هر مسلمانی که در راه رضای خدا، لباس های کهنه خود را به یک مسلمان بپوشاند، تا آن زمان که آن لباس در تن آن فقیر است او در ضمانت و نگهداری خداوند است». ⁽⁵⁾

آن حضرت، انجام کار را با دست راست شروع می کرد و آن را در همه امور دوست داشت و حتی در پوشیدن جامه، کفش و در شانه کردن. ⁽⁶⁾لباس که می خرید، اگر آستین آن بیش از اندازه بود مقدار اضافی را می برید، نمی گذاشت لبه آن را بدوزند و به همان حال می پوشید و می فرمود: کار، خیلی زودتر از این هاست! ⁽⁷⁾پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید:

«هر که لباس می پوشد باید پاک و پاکیزه باشد». ⁽⁸⁾

در پا کردن کفش پای راست را بر پای چپ باید مقدم کرد و هنگام در آوردن آن باید بر عکس عمل شود؛ ⁽⁹⁾هنگام خوردن غذا کفش را از پای درآورد. ⁽¹⁰⁾

رسول خدا صلى اله علیه و آله انگشتری به دست راست می کرد؛ ⁽¹¹⁾انگشتری با نگین عقیق، ⁽¹²⁾عقیق سرخ، ⁽¹³⁾یاقوت، ⁽¹⁴⁾فیروزه، ⁽¹⁵⁾بلور، ⁽¹⁶⁾

بلور، ⁽¹⁾جزع یمانی، ⁽²⁾و زمرد ⁽³⁾را مستحب شمرد. هنگام وضو سه بار انگشتر را حرکت می داد، ⁽⁴⁾همواره نگین را ب-ه ط-رف ک-ف دست می چرخاند و بسیار به آن می نگریست. ⁽⁵⁾

لباس نباید به وسیله تفاخر و تجمل تبدیل شود. پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله می فرماید:

«من لبس ثياب شُهرة في الدنيا البسه الله لباس الذُّلّ يوم القيامية». ⁽⁶⁾

«هر کس در دنیا لباس شهرت بپوشد خداوند در روز قیامت جامه ذلت و خواری بر او می پوشاند».

امام صادق علیه السلام نیز روایت کرده که رسول خدا صلى الله علیه و آله نهی می کرد که مردان، در لباس پوشیدن خود را شبیه زنان سازند و نهی می کرد که زنان، در لباس پوشیدن شبیه مردان شوند. ⁽⁷⁾

ز - لباس های ویژه: رسول خدا صلى الله علیه و آله علاوه بر لباس هایی که پوشاننده بدن بوده و در آراستگی نقش داشته است، از کلاه، عمامه، دستار، عرق چین و... نیز استفاده می کرد، گرچند آن ها پوشاننده بدن نیستند و نمی شود به صورت مستقیم از آراستگی ظاهری به حساب آورد، ولی به نحوی از ویژگی های ظاهری آن حضرت محسوب می گردد که چند مورد آن ذکر می گردد:

1 - کلاه و عرق چین: کلاه و عرق چین به عنوان پوشش برای سر، در حالت های عادی و استفاده کردن آن زیر عمامه برای جلوگیری از عرق سر، از ویژگی هایی است که آن حضرت بدان توجه داشته است و پوشاندن سر را در نماز به همه توصیه

کرده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله عرق چین و کلاه سفید راه راه می پوشید و در هنگام جنگ عرق چین بر سر می گذاشت که دو گوش داشت و روی گوش ها را می پوشاند؛ ⁽¹⁾گاهی زیر عمامه عرق چین بر سر می کرد. ⁽²⁾

2 - عمامه: از سنت های اسلامی، پوشاندن سر است، چه هنگام عبادت و نماز و چه در مواقع دیگر. پوشش پیامبر برای سر، اغلب عمامه بود. عمامه سیاهی داشت که بر سر می پیچید و با آن نماز می خواند. ⁽³⁾عمامه رسول خدا صلى الله علیه و آله به اندازه ای بود که آن را سه دور به سرش می پیچید. ⁽⁴⁾

4 - حوله: اگر استفاده از دستمال و حوله را برای خشک کردن دست و صورت هنگام وضو، وارد بحث پوشش و لباس کنیم، مناسب است بدانیم که رسول خدا صلى الله علیه و آله حوله های متعددی داشت، با نام های مختلف و کاربردهای گوناگون که به مراعات بهداشت نظافت و نظم هم مربوط می شود. در حدیث است که آن حضرت دستمال و حوله ای داشت که پس از وضو چهره خود را با آن خشک می کرد و اگر حوله یا دستمالی همراه نداشت با گوشه لباس خود صورت را خشک می نمود. ⁽⁵⁾

3 - نظافت و پاکی پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله

نظافت و پاکی از مهم ترین مسائل اسلامی است و از ارکان زندگی انسان می باشد؛ زندگی زیبا با طراوت و شایسته در گرو نظافت و پاکی میسر و ممکن است، «نظافت و پاکی از اخلاق پیامبران الهی است»؛ ⁽⁶⁾پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله که الگوی زندگی در ابعاد گوناگون بوده است به نظافت و پاکی اهمیت فراوان داده و فرموده است:

«هرچه می توانید پاکیزه باشید، زیرا خداوند اسلام را بر پاکیزگی بنیان نهاده و جز مردم پاکیزه، کسی به بهشت نمی رود». ⁽⁷⁾

رعایت نظافت و پوشیدن لباس های تمیز و استعمال بوی خوش علاوه بر این که بر شادابی خود شخص افزوده و موجب تنفر و دوری دیگران نمی گردد، بر روح و روان دیگران نیز اثر مثبت گذاشته و زمینه مقبولیت او را فراهم می سازد. امام على علیه السلام می فرماید:

«از بدن خویش مراقبت کنید خدا ناخوش می دارد بنده اش را که هر کس کنارش بنشیند، بینی اش را بگیرد». ⁽¹⁾

نظافت و بهداشت ره آورد دنیای غرب نیست، بلکه متن دستورهای دینی و سنت های اسلامی است و بالاترین آن در وجود نازنین رسول خدا تجلی یافته است، آن هم با شرایط آن روزگار و کمبود آب و وسایل و امکانات. پیامبر خاتم صلى الله علیه و آله آیینه ای است که چگونه زیستن را در رفتار فردی و اجتماعی او باید جست وجو کرد و از او الگو گرفت. اینک به بررس گوشه هایی از شیوه های رفتاری آن حضرت در مورد نظافت و پاکی می پردازیم:

الف - بهداشت بدن

حمام کردن، شست و شو، نظافت بدن و زدودن موهای آن عوامل تأمین سلامتی و نظافت و از نشانه های آراستگی است. گرفتن ناخن، چیدن موی سبیل و شارب، زودودن موهای زیر بغل و شرم گاه نیز از همین نمونه هاست.

امام صادق علیه السلام می فرماید:

«خداوند به ابراهیم علیه السلام فرمود پاکیزه شو! ابراهیم علیه السلام سبیل خود را اصلاح کرد باز فرمود: پاکیزه شو! ابراهیم موهای زیر هر دو بغلش را اصلاح نمود. باز فرمود پاکیزه شو! ناخن هایش را گرفت و...» ⁽²⁾

طبق روایت خداوند به ابراهیم علیه السلام پاکیزگی را فرستاده و آن ده چیز است؛ پنج تا در سر و پنج تا در تن می باشند، که عبارتند از: گرفتن سبیل، آراستن ریش، خواباندن مو، مسواک کردن، خلال نمودن، ستردن مو از تن، ختنه، چیدن ناخن ها، غسل جنابت و شست وشو با آب. ⁽³⁾

رسول خدا صلى الله عليه وآله هر جمعه موهای زیر بغل و زهار را می زدود، ناخن هایش را می گرفت و آن را دفن می کرد، شاربش را کوتاه می کرد و بر بدن خود نوره می کشید، تا موهایش زایل شود. ⁽⁴⁾امام صادق علیه السلام می فرماید:

«آن حضرت روز جمعه، پیش از آن که برای برپایی نماز جمعه از خانه بیرون رود، ناخن هایش را می چید و شارب خود را کوتاه می کرد». ⁽⁵⁾

بلند شدن ناخن یا سبیل، موجب آلودگی و جمع شدن چرک و میکرب در آن می گردد. چیدن و کوتاه کردن آن ها، به بهداشت کمک می کند. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله به این نظافت، حتی در مسافرت ها هم توجه داشت و هرگاه به سفر می رفت،

پیوسته پنج چیز را با خود داشت: آیینه، سرمه دان، شانه ، مسواک و قیچی. ⁽¹⁾آن حضرت علاقه داشت که بر موی سر و صورت خود، روغن های خوش بو کننده بزند، حتی به ابروها و سبیل هم می زد. در سفرها هیچ گاه شیشه روغن و سرمه دان و قیچی و مسواک و شانه را از خود دور نمی داشت. ⁽²⁾

بنابراین پیامبر بهداشت بدن را مهم می شمرد و به موقع حمام می کرد و موهای زاید بدن را می زدود و روغن های خوش بو به موهای سر و صورت می زد و به مسواک نیز اهمیت فراوان می داد.

1 - مسواک: از نشانه های بارز و مهم نظافت و پاکی مسواک کردن است. پیامبر صلی الله علیه و آله اهمیت فراوان ب-ه مسواک و

بهداشت دهان می داد؛ دندان هایش پیوسته براق و سفید بود و امت خویش را هم به مسواک زدن دستور می داد و می فرمود:

«طيبوا افواهكم بالسواك». ⁽³⁾

«دهانتان را با مسواک خوش بو کنید».

مسواک کردن سنت حسنه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است که مورد تأکید فراوان قرار گرفته و برای آن ثواب فراوان بیان گردیده است. امروزه پزشکان نیز بر اهمیت آن تأکید می کنند، تا سلامت دندان و بدن به شکل مطلوبی تأمین گردد. البته تأکید و سفارش زیاد پیامبر صلی الله علیه وآله به آن بیانگر عمق تدبیر و غنای فرهنگ اسلام است که هنوز طبیبان به ظرافت های آن دست نیافته اند.

رسول خدا صلى الله علیه وآله هرگاه می خوابید، مسواک را بالای سر خود می گذاشت؛ قبل از خواب مسواک می زد، وقتی از خواب بیدار می شد مسواک می زد ⁽⁴⁾و می فرمود:

«آن قدر [ از سوی خداوند ] به مسواک فرمان داده شدم که ترسیدم بر من واجب شود». ⁽⁵⁾

درباره امت خویش نیز فرموده است :

«اگر نبود که بر امتم دشوار سازم، آنان را امر می کردم که با هر نماز مسواک بزنند؛ ⁽⁶⁾اگر مردم از [فواید] مسواک آگاه بودند، آن را با خویش

به بستر می بردند». ⁽¹⁾

از دیدگاه اسلام هر چیز آداب ویژه خود را دارد. مسواک کردن نیز این گونه می باشد. ک-ه باید پیروان و امت محمد صلى الله علیه وآله آن را مراعات کنند، تا در بهداشت دهان و دندان ها مؤثرتر واقع شود؛ پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله مسواک را به عرض دندان ها می کشید ⁽²⁾و با چوب اراک مسواک می زد، چرا که جبرئیل این گونه به او دستور داده بود؛ ⁽³⁾چوب مبارک زیتون برای مسواک مناسب است، زیرا باعث خوش بو شدن دهان می شود؛ ⁽⁴⁾پیامبر صلی الله علیه و آله برای هر نماز مسواک می زد. ⁽⁵⁾

2 - خوش بویی: از نشانه های آراستگی، استفاده از عطریات و مواد خوش بو کننده است که هم عامل نشاط و طراوت برای خود شخص معطر است و هم به دیگران نشاط و مسره و مسرت می بخشد. برعکس بوی زشت و متعفن در بدن، لباس، دهان، جوراب و... باعث رنجش و تنفر دیگران می گردد.

پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله آن قدر عطر و مواد خوشبو کننده بر سر و صورت خود می زد، که گاهی به عط-ر معمولی اکتفا نکرده و با «عود» و «غالیه خود را خوش بو می ساخت، ⁽⁶⁾مصرف کردن در جهت معطر کردن پسندیده و نیکو است و اسراف هم به حساب نمی آید.

امام صادق علیه السلام می فرماید:

«پیامبر خدا صلى الله علیه وآله بیش از آنچه که برای خوراکی و طعام خرج کند در راه عطریات خرج می کرد». ⁽⁷⁾

اگر کسی عطری را به پیامبر صلی الله علیه وآله تعارف می کرد، خود را عطر آگین کرده و می فرمود: بویش پاکیزه و حمل آن آسان است و اگر از معطر ساختن خود با آن عذری داشت، تنها به گذاشتن سر انگشت خود بر آن اکتفا می فرمود؛ ⁽⁸⁾و بیان می کرد :

«بهترین بندگان خدا کسانی که ... خوش بویند». ⁽¹⁾

چه عیب دارد که امت پیامبر اعظم به پیروی از سیره اخلاقی پیشوایش بخشی از مخارج روزانه خود را، صرف بهداشت و تمییزی و خوش بویی نمایند. امام صادق علیه السلام می فرماید:

«آنچه در راه عطریات خرج کنی، اسراف نیست». ⁽²⁾

رسول خدا صلى الله علیه و آله به مسئله عطریات آن قدر اهمیت میداد و معطر و خوش بومی زیست که هرگاه از کوچه و گذرگاهی عبور می کرد پس از عبورش آنان که از آن مسیر می گذشتند، از رایحه و بوی خوش بر جای مانده، پی می بردند که پیامبر از این کوچه عبور کرده است. ⁽³⁾به فرموده امام صادق علیه السلام پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله هر جمعه عط-ر می زد و خود را خوشبو می ساخت و اگر عطری در اختیار نداشت، روسری بعضی از همسرانش را با آب پاشیده بر سر و روی خود می کشید، تا خوش بو گردد. ⁽⁴⁾

ب - بهداشت محیط

نظافت و پاکی محیط، تأثیر شگرفی در روح و روان آدمی دارد؛ محیط پاک و آراسته و خرم، زندگی را شاداب و معطر می سازد. پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله فراوان به بهداشت محیط زیست اهمیت داده و فرموده است:

«خاک روبه زباله های منزل را پشت در نریزید که جایگاه شیطان است». ⁽⁵⁾

و نیز به جاروب نمودن و تمیز کردن جلوی منزل توصیه فرموده که:

«آستانه خانه خود را بروبید و مانند یهود نباشید». ⁽⁶⁾

رسول خدا صلى الله علیه و آله دستور داده که:

«خاک روبه را شب در خانه نگذارید و آن را بیرون ببرید که [ زباله ] نشیمن گاه شیطان است ⁽⁷⁾و دستمال چرک گیری را در جای نگذارید که

خوابگاه شیطان است». ⁽¹⁾

پیامبر صلى الله علیه و آله جارو کردن و پاکیزه نمودن حیاط را مستحب اعلان نمود؛ ⁽²⁾رها کردن ظرف های نشسته را ناخوش می شمرد. ⁽³⁾می فرمود: شب ها پیش از خواب سر ظرف ها را بپوشانید. ⁽⁴⁾ادرار کردن در آب راکد را جفا [بر موجودات زنده در آب] می دانست، ⁽⁵⁾و مردمان را از این کار باز می داشت. ⁽⁶⁾