ترجمه وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة جلد 27

مشخصات کتاب

سرشناسه:حرعاملی، محمدبن حسن، 1033 - 1104ق.

عنوان و نام پدیدآور: ترجمه وسائل‌الشیعه‌الی تحصیل مسائل الشریعه

تالیف: محمد بن‌الحسن الحر العاملی؛ تحقیق: محمدرضا الحسینی الجلالی / ترجمه: گروهی از محققین مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

مشخصات نشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1400 ه ش

مشخصات ظاهری:30‌ج.

موضوع:احادیث شیعه -- قرن 11ق.

موضوع:احادیث احکام

شناسه افزوده: متن عربی موسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء‌التراث(قم)

رده بندی کنگره:BP135/ح4ت7 ی1300

رده بندی دیویی:297/212

شماره کتابشناسی ملی:1321690

اشاره

کِتَابُ الْقَضَاءِ

أَبْوَابُ صِفَاتِ الْقَاضِی وَ مَا یَجُوزُ أَنْ یَقْضِیَ بِهِ‌

1- بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِیهِ الْإِیمَانُ وَ الْعَدَالَةُ فَلَا یَجُوزُ التَّرَافُعُ إِلَی قُضَاةِ الْجَوْرِ وَ حُکَّامِهِمْ إِلَّا مَعَ التَّقِیَّةِ وَ الْخَوْفِ وَ لَا یَمْضِی حُکْمُهُمْ وَ إِنْ وَافَقَ الْحَقَ‌

اشارة

⁽¹⁾1 بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِیهِ الْإِیمَانُ وَ الْعَدَالَةُ فَلَا یَجُوزُ التَّرَافُعُ إِلَی قُضَاةِ الْجَوْرِ وَ حُکَّامِهِمْ إِلَّا مَعَ التَّقِیَّةِ وَ الْخَوْفِ وَ لَا یَمْضِی حُکْمُهُمْ وَ إِنْ وَافَقَ الْحَقَ

ترجمه:

باب اینکه شرط ایمان و عدالت در قضاوت ضروری است، و مراجعه به قضات ستمگر و حاکمان ناحق جایز نیست، مگر در شرایط تقیه و ترس.

و حکم آنان نافذ نیست، حتی اگر با حقیقت موافق باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 33079 - رقم الحدیث الباب: 1]

33079- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَیُّمَا مُؤْمِنٍ قَدَّمَ مُؤْمِناً فِی خُصُومَةٍ إِلَی قَاضٍ أَوْ سُلْطَانٍ جَائِرٍ فَقَضَی عَلَیْهِ بِغَیْرِ حُکْمِ اللَّهِ فَقَدْ شَرِکَهُ فِی الْإِثْمِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽³⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از عبدالله بن سنان، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمودند:

«هر مؤمنی که مؤمنی دیگر را در یک دعوی، نزد قاضی یا حاکم ستمگری ببرد،

و آن حاکم، حکمی برخلاف حکم خدا صادر کند، آن شخص در گناه با او شریک شده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33080 - رقم الحدیث الباب: 2]

33080- 2- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ

هَارُونَ بْنِ حَمْزَةَ الْغَنَوِیِّ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: فِی ⁽¹⁾رَجُلٍ کَانَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَخٍ لَهُ مُمَارَاةٌ فِی حَقٍّ فَدَعَاهُ إِلَی رَجُلٍ مِنْ إِخْوَانِهِ ⁽²⁾لِیَحْکُمَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُ فَأَبَی إِلَّا أَنْ یُرَافِعَهُ إِلَی هَؤُلَاءِ کَانَ بِمَنْزِلَةِ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَل أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ ⁽³⁾الْآیَةَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَرِیزٍ ⁽⁴⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از ابی بصیر، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که:

در مورد مردی که میان او و برادرش اختلافی در حقی وجود داشت، و برادر او، او را دعوت کرد تا نزد یکی از برادران ایمانی خود داوری شود.

اما او نپذیرفت و اصرار داشت که به سوی حاکمان ظالم رجوع کند.

پس این شخص، همانند کسانی است که خداوند درباره‌ی آنان فرموده است:

"آیا ندیدی کسانی را که ادعا می‌کنند ایمان آورده‌اند به آنچه بر تو و پیش از تو نازل شده، اما می‌خواهند داوری را نزد طاغوت ببرند، در حالی که به آنان دستور داده شده است که به طاغوت کافر شوند؟"

[رقم الحدیث الکلی: 33081 - رقم الحدیث الباب: 3]

33081- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَحْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ وَ تُدْلُوا بِها إِلَی الْحُکَّامِ ⁽⁷⁾فَقَالَ یَا أَبَا بَصِیرٍ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ عَلِمَ أَنَّ فِی الْأُمَّةِ حُکَّاماً یَجُورُونَ أَمَا إِنَّهُ لَمْ یَعْنِ حُکَّامَ أَهْلِ الْعَدْلِ وَ لَکِنَّهُ عَنَی حُکَّامَ أَهْلِ الْجَوْرِ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّهُ لَوْ کَانَ لَکَ عَلَی رَجُلٍ حَقٌّ فَدَعَوْتَهُ إِلَی حُکَّامِ أَهْلِ الْعَدْلِ فَأَبَی عَلَیْکَ إِلَّا أَنْ یُرَافِعَکَ إِلَی حُکَّامِ أَهْلِ الْجَوْرِ لِیَقْضُوا لَهُ لَکَانَ مِمَّنْ حَاکَمَ إِلَی الطَّاغُوتِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ ⁽⁸⁾.

وَ رَوَاهُ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ ⁽¹⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

از ابی بصیر نقل شده است که گفت:

به امام صادق (علیه‌السلام) عرض کردم:

"خداوند در کتابش فرمود: و اموال خود را میان خود به باطل نخورید، و آن‌ها را به حاکمان نسپارید."

📜 (سوره بقره، آیه 188)

امام (علیه‌السلام) فرمودند:"ای ابا بصیر، خداوند می‌دانست که در امت، حاکمانی وجود خواهند داشت که ستم خواهند کرد.

البته منظور این آیه، قضات و حاکمان اهل عدالت نیست، بلکه اشاره به حاکمان ظالم دارد.

ای ابا محمد، اگر تو بر گردن کسی حقی داشته باشی، و او را دعوت به داوری نزد حاکم عادل کنی اما او نپذیرد و بخواهد به نزد قاضیان ستمگر رود تا به نفع او حکم کنند،

در این صورت، او از کسانی است که به سوی طاغوت داوری می‌برند، و این همان است که خداوند فرموده است:

"آیا ندیدی کسانی را که ادعا می‌کنند ایمان آورده‌اند، به آنچه بر تو و پیش از تو نازل شده، اما می‌خواهند داوری را نزد طاغوت ببرند، در حالی که به آنان دستور داده شده که به طاغوت کافر شوند؟"

📜 (سوره نساء، آیه 60)

[رقم الحدیث الکلی: 33082 - رقم الحدیث الباب: 4]

33082- 4- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَیْنِ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلَیْنِ مِنْ أَصْحَابِنَا بَیْنَهُمَا مُنَازَعَةٌ فِی دَیْنٍ أَوْ مِیرَاثٍ فَتَحَاکَمَا إِلَی السُّلْطَانِ أَوْ إِلَی الْقُضَاةِ أَ یَحِلُّ ذَلِکَ فَقَالَ مَنْ تَحَاکَمَ إِلَیْهِمْ فِی حَقٍّ أَوْ بَاطِلٍ فَإِنَّمَا تَحَاکَمَ إِلَی طَاغُوتٍ وَ مَا یَحْکُمُ لَهُ فَإِنَّمَا یَأْخُذُ سُحْتاً وَ إِنْ کَانَ حَقُّهُ ثَابِتاً لِأَنَّهُ أَخَذَهُ بِحُکْمِ الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أَمَرَ اللَّهُ أَنْ یُکْفَرَ بِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ ⁽⁴⁾الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی ⁽⁵⁾

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از عمر بن حنظلة نقل شده است که گفت:

از امام صادق (علیه‌السلام) درباره‌ی دو نفر از اصحاب پرسیدم که بین آن‌ها اختلافی درباره‌ی دین یا میراث وجود داشت، و برای داوری به حاکمان یا قضات ستمگر مراجعه کردند.

آیا این کار جایز است؟

امام (علیه‌السلام) فرمودند:

«هر کس که برای داوری نزد آن‌ها برود، چه در حق باشد و چه در باطل، در حقیقت به طاغوت رجوع کرده است.

و هر حکمی که به نفع او صادر شود، مالی که از این طریق به دست آید، از سُحْت (مال حرام) خواهد بود، حتی اگر حق او ثابت باشد، چرا که آن را بر اساس حکم طاغوت دریافت کرده است.

و خداوند فرمان داده که به طاغوت کافر شوند، چنان که فرموده است:

"می‌خواهند برای داوری نزد طاغوت بروند، در حالی که به آنان دستور داده شده که به طاغوت کافر شوند."

📜 (سوره نساء، آیه 60)

[رقم الحدیث الکلی: 33083 - رقم الحدیث الباب: 5]

33083- 5- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ سَالِمِ بْنِ مُکْرَمٍ الْجَمَّالِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ ع إِیَّاکُمْ أَنْ یُحَاکِمَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً إِلَی أَهْلِ الْجَوْرِ وَ لَکِنِ انْظُرُوا إِلَی رَجُلٍ مِنْکُمْ یَعْلَمُ شَیْئاً مِنْ قَضَایَانَا ⁽⁸⁾فَاجْعَلُوهُ

بَیْنَکُمْ ⁽¹⁾فَإِنِّی قَدْ جَعَلْتُهُ قَاضِیاً فَتَحَاکَمُوا إِلَیْهِ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ شَیْئاً مِنْ قَضَائِنَا ⁽²⁾.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

از ابی خدِیجه، سالم بن مُکرَم الجَمّال نقل شده است که:

امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند:مراقب باشید که یکدیگر را نزد حاکمان ستمگر به داوری نسپارید.

بلکه در میان خود، شخصی را که از احکام ما آگاهی دارد، برای داوری برگزینید.

چرا که من او را قاضی قرار داده‌ام، پس نزد او داوری کنید.

[رقم الحدیث الکلی: 33084 - رقم الحدیث الباب: 6]

33084- 6- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها وَ إِذا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ ⁽⁵⁾فَقَالَ عَدْلُ الْإِمَامِ أَنْ یَدْفَعَ مَا عِنْدَهُ إِلَی الْإِمَامِ الَّذِی بَعْدَهُ وَ أُمِرَتِ الْأَئِمَّةُ أَنْ یَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ وَ أُمِرَ النَّاسُ أَنْ یَتَّبِعُوهُمْ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از مُعَلَّی بن خُنَیْس نقل شده است که گفت:

از امام صادق (علیه‌السلام) درباره‌ی سخن خداوند عزّ و جلّ پرسیدم:

"همانا خداوند شما را فرمان داده است که امانت‌ها را به اهل آن بسپارید، و هرگاه میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت حکم دهید."

📜 (سوره نساء، آیه 58)

امام (علیه‌السلام) فرمودند:عدالت امام آن است که آنچه در اختیار دارد، به امام بعد از خود بسپارد.

و خداوند، امامان را فرمان داده که با عدالت داوری کنند، و مردم را مأمور ساخته است که از آنان پیروی کنند

[رقم الحدیث الکلی: 33085 - رقم الحدیث الباب: 7]

33085- 7- ⁽⁷⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَالَ: إِذَا کُنْتُمْ فِی أَئِمَّةِ جَوْرٍ فَاقْضُوا فِی أَحْکَامِهِمْ وَ لَا تَشْهَرُوا أَنْفُسَکُمْ فَتُقْتَلُوا وَ إِنْ تَعَامَلْتُمْ بِأَحْکَامِنَا کَانَ خَیْراً لَکُمْ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ کَمَا یَأْتِی ⁽⁸⁾.

ترجمه:

از عطاء بن السائب، از امام علی بن الحسین (علیهما‌السلام) نقل شده است که فرمودند:اگر در میان حاکمان ستمگر زندگی می‌کنید، بر اساس احکام آنان قضاوت کنید، و خود را آشکار نکنید تا کشته نشوید.

اما اگر بر اساس احکام ما رفتار کنید، این برای شما بهتر خواهد بود.

[رقم الحدیث الکلی: 33086 - رقم الحدیث الباب: 8]

33086- 8- ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رُبَّمَا کَانَ بَیْنَ الرَّجُلَیْنِ مِنْ أَصْحَابِنَا الْمُنَازَعَةُ فِی الشَّیْ‌ءِ فَیَتَرَاضَیَانِ بِرَجُلٍ مِنَّا فَقَالَ لَیْسَ هُوَ ذَاکَ إِنَّمَا هُوَ الَّذِی یُجْبِرُ النَّاسَ عَلَی حُکْمِهِ بِالسَّیْفِ وَ السَّوْطِ.

ترجمه:

از حلبی نقل شده است که گفت:

به امام صادق (علیه‌السلام) عرض کردم:گاهی دو نفر از اصحاب ما بر سر چیزی اختلاف پیدا می‌کنند، و با رضایت یکدیگر نزد فردی از میان ما داوری می‌برند."

امام (علیه‌السلام) فرمودند:این همان مورد نیست، بلکه منظور، کسی است که مردم را با شمشیر و تازیانه به پذیرش حکم خود مجبور می‌کند."

[رقم الحدیث الکلی: 33087 - رقم الحدیث الباب: 9]

33087- 9- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ قَالَ: قَرَأْتُ فِی کِتَابِ أَبِی الْأَسَدِ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الثَّانِی ع- وَ قَرَأْتُهُ بِخَطِّهِ سَأَلَهُ مَا تَفْسِیرُ قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ وَ تُدْلُوا بِها إِلَی الْحُکَّامِ ⁽³⁾فَکَتَبَ ⁽⁴⁾بِخَطِّهِ الْحُکَّامُ الْقُضَاةُ ثُمَّ کَتَبَ تَحْتَهُ هُوَ أَنْ یَعْلَمَ الرَّجُلُ أَنَّهُ ظَالِمٌ فَیَحْکُمَ لَهُ الْقَاضِی فَهُوَ غَیْرُ مَعْذُورٍ فِی أَخْذِهِ ذَلِکَ الَّذِی قَدْ حَکَمَ لَهُ إِذَا کَانَ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ ظَالِمٌ.

ترجمه:

از حسن بن علی بن فضال نقل شده که گفت:

در کتاب «أبی الأسد» به امام کاظم (علیه‌السلام) (ابو الحسن الثانی) نامه‌ای دیدم که در آن پرسیده بود:

تفسیر این آیه چیست؟ «و اموال یکدیگر را به باطل نخورید، و آن‌ها را به سوی حاکمان سوق ندهید [به عنوان رشوه یا حربه‌ای برای بُرد در دعوا] در حالی‌که می‌دانید با گناه این کار را می‌کنید تا بخشی از اموال مردم را ناحق ببلعید.» (سوره بقره، آیه 188)

حضرت (ع) در پاسخ نوشتند:

«مقصود از "الحُکّام" در اینجا قضات هستند. و منظور از آیه این است که: اگر شخصی می‌داند در حق دیگری ظلم کرده، و با این حال قاضی به نفع او حکم می‌کند، او شرعاً معذور نیست که آن مال را بگیرد؛ زیرا می‌داند ظالم است اگر ظاهر حکم به نفع او باشد.»

[رقم الحدیث الکلی: 33088 - رقم الحدیث الباب: 10]

33088- 10- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: مَرَّ بِی أَبُو جَعْفَرٍ ع أَوْ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- وَ أَنَا جَالِسٌ عِنْدَ قَاضٍ بِالْمَدِینَةِ- فَدَخَلْتُ عَلَیْهِ مِنَ الْغَدِ فَقَالَ لِی مَا مَجْلِسٌ رَأَیْتُکَ فِیهِ أَمْسِ قَالَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ هَذَا الْقَاضِی لِی مُکْرِمٌ فَرُبَّمَا جَلَسْتُ إِلَیْهِ فَقَالَ لِی وَ مَا یُؤْمِنُکَ أَنْ تَنْزِلَ اللَّعْنَةُ فَتَعُمَّ مَنْ فِی الْمَجْلِسِ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ⁽⁶⁾

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از محمد بن مسلم نقل شده است که گفت:

ابو جعفر (علیه‌السلام) یا ابو عبد الله (علیه‌السلام) در حالی که من نزد یکی از قضات مدینه نشسته بودم، از کنارم عبور کردند.

روز بعد نزد ایشان رفتم، فرمودند:

"چه مجلسی بود که دیروز تو را در آن دیدم؟"

عرض کردم:

"جانم فدای شما، این قاضی به من احترام می‌گذارد، و گاهی نزد او می‌نشینم."

امام (علیه‌السلام) فرمودند:چه چیزی تو را ایمن می‌سازد از اینکه لعنت نازل شود و تمام اهل آن مجلس را در بر بگیرد؟"

2- بَابُ أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تَوَلَّی الْقَضَاءَ

اشارة

⁽²⁾2 بَابُ أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تَوَلَّی الْقَضَاءَ

ترجمه:

باب در بیان این که زن منصب قضاوت را به عهده نمی‌گیرد.

[رقم الحدیث الکلی: 33089 - رقم الحدیث الباب: 1]

33089- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع قَالَ: یَا عَلِیُّ لَیْسَ عَلَی الْمَرْأَةِ ⁽⁴⁾جُمُعَةٌ إِلَی أَنْ قَالَ وَ لَا تَوَلِّی الْقَضَاءِ.

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از انس بن محمد، از پدرش، از امام صادق (علیه‌السلام)، از پدرانش نقل شده است که در وصیت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به حضرت علی (علیه‌السلام) آمده است:

«ای علی، جمعه بر زن واجب نیست... و نیز قضاوت را عهده‌دار نمی‌شود.»

3- بَابُ أَنَّهُ لَا یَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ یَحْکُمَ إِلَّا الْإِمَامُ أَوْ مَنْ یَرْوِی حُکْمَ الْإِمَامِ فَیَحْکُمُ بِهِ‌

اشارة

⁽⁶⁾3 بَابُ أَنَّهُ لَا یَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ یَحْکُمَ إِلَّا الْإِمَامُ أَوْ مَنْ یَرْوِی حُکْمَ الْإِمَامِ فَیَحْکُمُ بِهِ ⁽⁷⁾

ترجمه:

باب در بیان این که هیچ‌کس حق قضاوت ندارد، مگر امام یا کسی که حکم امام را نقل کند و بر اساس آن حکم نماید.

[رقم الحدیث الکلی: 33090 - رقم الحدیث الباب: 1]

33090- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ

ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَمَّا وَلَّی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع شُرَیْحاً الْقَضَاءَ اشْتَرَطَ عَلَیْهِ أَنْ لَا یُنْفِذَ الْقَضَاءَ حَتَّی یَعْرِضَهُ عَلَیْهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از هشام بن سالم، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمودند:

وقتی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، شُریح را بر منصب قضاوت گماشت، بر او شرط کرد که هیچ حکمی را اجرا نکند، مگر آنکه آن را بر امام عرضه نماید.

[رقم الحدیث الکلی: 33091 - رقم الحدیث الباب: 2]

33091- 2- ⁽²⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع لِشُرَیْحٍ یَا شُرَیْحُ قَدْ جَلَسْتَ مَجْلِساً لَا یَجْلِسُهُ ⁽³⁾إِلَّا نَبِیٌّ أَوْ وَصِیُّ نَبِیٍّ أَوْ شَقِیٌّ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا ⁽⁴⁾

وَ کَذَا رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ ⁽⁵⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از اسحاق بن عمار، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمودند:

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به شُریح فرمودند: «ای شُریح، تو در جایگاهی نشسته‌ای که جز یک پیامبر، یا وصی پیامبر، یا شخصی شقی و بدبخت، در آن نمی‌نشیند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33092 - رقم الحدیث الباب: 3]

33092- 3- ⁽⁷⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اتَّقُوا الْحُکُومَةَ فَإِنَّ الْحُکُومَةَ إِنَّمَا هِیَ لِلْإِمَامِ الْعَالِمِ بِالْقَضَاءِ الْعَادِلِ فِی الْمُسْلِمِینَ لِنَبِیٍّ ⁽⁸⁾أَوْ وَصِیِّ نَبِیٍّ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ ⁽⁹⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از سلیمان بن خالد، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمودند:

«از حکومت و داوری بپرهیزید، زیرا حکومت (قضاوت) فقط از آنِ امامی است که آگاه به قضاوت و عادل در میان مسلمانان باشد، و آن هم یا پیامبر است، یا وصیّ پیامبر.»

[رقم الحدیث الکلی: 33093 - رقم الحدیث الباب: 4]

33093- 4- ⁽²⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ (وَ غَیْرِهِ) ⁽³⁾عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁴⁾عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ السَّبِیعِیِّ عَمَّنْ حَدَّثَهُ مِمَّنْ یُوثَقُ بِهِ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِنَّ النَّاسَ آلُوا ⁽⁵⁾بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ص إِلَی ثَلَاثَةٍ آلُوا إِلَی عَالِمٍ عَلَی هُدًی مِنَ اللَّهِ قَدْ أَغْنَاهُ اللَّهُ بِمَا عَلِمَ عَنْ ⁽⁶⁾غَیْرِهِ وَ جَاهِلٍ مُدَّعٍ لِلْعِلْمِ لَا عِلْمَ لَهُ مُعْجَبٍ بِمَا عِنْدَهُ قَدْ ⁽⁷⁾فَتَنَتْهُ الدُّنْیَا وَ فَتَنَ غَیْرَهُ وَ مُتَعَلِّمٍ مِنْ عَالِمٍ عَلَی سَبِیلِ هُدًی مِنَ اللَّهِ وَ نَجَاةٍ ثُمَّ هَلَکَ مَنِ ادَّعَی وَ خَابَ مَنِ افْتَرَی.

ترجمه:

از ابی اسحاق سبیعی، از شخصی موثق نقل شده است که گفت:

امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) فرمودند:

مردم پس از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به سه گروه تقسیم شدند:

عالمی که بر هدایت الهی است، و خداوند او را با علمی که دارد، از دیگران بی‌نیاز کرده.

نادانی که ادعای علم دارد، اما واقعاً چیزی نمی‌داند، و به آنچه نزد اوست مغرور گشته؛ دنیا او را فریفته و دیگران را نیز به فتنه انداخته.

فردی که در حال فراگیری از عالمی هدایت‌یافته از سوی خداست، و این راهی است به سوی نجات.

سپس فرمود: هر کس ادعای بی‌اساس کند، هلاک شود، و هر که دروغ ببندد، ناکام خواهد ماند.

[رقم الحدیث الکلی: 33094 - رقم الحدیث الباب: 5]

33094- 5- ⁽⁸⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ یَغْدُو النَّاسُ عَلَی ثَلَاثِ أَصْنَافٍ عَالِمٍ وَ مُتَعَلِّمٍ وَ غُثَاءٍ فَنَحْنُ الْعُلَمَاءُ وَ شِیعَتُنَا الْمُتَعَلِّمُونَ وَ سَائِرُ النَّاسِ غُثَاءٌ.

ترجمه:

از جمیل، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمودند:

«مردم هر صبح در یکی از سه گروه قرار می‌گیرند:

دانشمند،

آموزنده (شاگرد)،

و گروهی همچون کف‌های بی‌ارزش (غُثاء).

ما اهل‌بیت، همان عالمانیم؛ و شیعیان ما، گروه آموزندگان‌اند؛ و باقی مردم، همچون کف‌های سیلاب‌اند (بی‌اثر و سرگردان).

[رقم الحدیث الکلی: 33095 - رقم الحدیث الباب: 6]

33095- 6- ⁽⁹⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ ⁽¹⁰⁾وَ هُوَ یَقُولُ إِنَّ الْحَسَنَ الْبَصْرِیَ

یَزْعُمُ أَنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ الْعِلْمَ تُؤْذِی رِیحُ بُطُونِهِمْ أَهْلَ النَّارِ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع فَهَلَکَ إِذاً مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ ⁽¹⁾مَا زَالَ الْعِلْمُ مَکْتُوماً مُنْذُ بَعَثَ اللَّهُ نُوحاً- فَلْیَذْهَبِ الْحَسَنُ یَمِیناً وَ شِمَالًا فَوَ اللَّهِ مَا یُوجَدُ الْعِلْمُ إِلَّا هَاهُنَا.

ترجمه:

از عبدالله بن سلیمان نقل شده است که گفت:

شنیدم اباجعفر (امام محمد باقر علیه‌السلام) در حالی که مردی از اهل بصره نزد ایشان بود، فرمود:

آن مرد گفت: «حسن بصری معتقد است که کسانی که علم را پنهان می‌کنند، بوی بد شکم‌هایشان اهل آتش را آزار می‌دهد!»

امام باقر (علیه‌السلام) فرمودند:

«پس آیا مؤمن آل فرعون (که ایمانش را پنهان کرد) نابود شد؟! همواره علم، پنهان بوده است از زمانی که خداوند نوح (علیه‌السلام) را مبعوث ساخت، پس بگذار حسن (بصری) به هر سو برود، به خدا سوگند، علم فقط این‌جاست (یعنی نزد ما اهل‌بیت علیهم‌السلام).»

[رقم الحدیث الکلی: 33096 - رقم الحدیث الباب: 7]

33096- 7- ⁽²⁾وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْأَشْعَرِیِّ ⁽³⁾رَفَعَهُ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: لَا نَجَاةَ إِلَّا بِالطَّاعَةِ وَ الطَّاعَةُ بِالْعِلْمِ وَ الْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ وَ التَّعَلُّمُ بِالْعَقْلِ یُعْتَقَدُ وَ لَا عِلْمَ إِلَّا مِنْ عَالِمٍ رَبَّانِیٍّ.

ترجمه:

از هشام بن حکم، از امام موسی بن جعفر (علیهما‌السلام) در حدیثی طولانی نقل شده است که فرمود:

«نجات فقط در اطاعت است، و اطاعت با علم ممکن می‌شود، و علم از طریق یادگیری حاصل می‌شود، و یادگیری با عقل درک می‌گردد. و علمی وجود ندارد مگر از عالمی ربانی.»

[رقم الحدیث الکلی: 33097 - رقم الحدیث الباب: 8]

33097- 8- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُفِیدُ فِی الْمُقْنِعَةِ عَنِ النَّبِیِّ ص قَالَ: مَنْ جُعِلَ قَاضِیاً فَقَدْ ذُبِحَ بِغَیْرِ سِکِّینٍ.

ترجمه:

مر حوم شیخ مفید در کتاب «المُقنِعة» از پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل کرده است که فرمودند:

«کسی که به عنوان قاضی منصوب شود، گویا بدون چاقو ذبح شده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33098 - رقم الحدیث الباب: 9]

33098- 9- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ أَبِی الْخَصِیبِ ⁽⁶⁾عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ لِابْنِ أَبِی لَیْلَی بِأَیِّ شَیْ‌ءٍ تَقْضِی قَالَ بِمَا بَلَغَنِی عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ عَنْ عَلِیٍّ ع- وَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ قَالَ فَبَلَغَکَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص- أَنَّهُ قَالَ إِنَّ عَلِیّاً أَقْضَاکُمْ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَکَیْفَ تَقْضِی بِغَیْرِ قَضَاءِ عَلِیٍّ ع وَ قَدْ بَلَغَکَ هَذَا فَمَا تَقُولُ إِذَا جِی‌ءَ بِأَرْضٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَمَاوَاتٍ مِنْ فِضَّةٍ ثُمَّ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِیَدِکَ فَأَوْقَفَکَ بَیْنَ یَدَیْ رَبِّکَ وَ قَالَ یَا رَبِّ إِنَّ هَذَا قَدْ قَضَی بِغَیْرِ مَا قَضَیْتُ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از سعید بن أبی‌الخصیب، از امام جعفر صادق (علیه‌السلام) نقل شده است:

در حدیثی فرمودند که به ابن أبی لیلی گفتند: «به چه چیزی حکم می‌کنی؟»

او پاسخ داد: «به آنچه از پیامبر خدا (ص)، از علی (ع)، و از ابوبکر و عمر به من رسیده است.»

امام فرمودند: «آیا از پیامبر (ص) به تو نرسیده که فرمود: "علی، داناترین شما در قضاوت است"؟» او گفت: بله.

فرمودند: «پس چگونه به غیر از قضاوت علی (ع) حکم می‌کنی، در حالی که این سخن به تو رسیده؟! و تو چه خواهی گفت، زمانی که زمین و آسمان‌ها را از نقره ببینند، و رسول خدا (ص) دست تو را بگیرد و تو را در برابر پروردگارت قرار دهد، و بگوید: ای پروردگار من، این فرد به غیر از آنچه من حکم کرده‌ام، حکم کرده است!

[رقم الحدیث الکلی: 33099 - رقم الحدیث الباب: 10]

33099- 10- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ وَ لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها ⁽³⁾فَقَالَ آلُ مُحَمَّدٍ ص أَبْوَابُ اللَّهِ وَ سَبِیلُهُ وَ الدُّعَاةُ إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْقَادَةُ إِلَیْهَا وَ الْأَدِلَّاءُ عَلَیْهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از سعد، از امام باقر (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

در مورد این آیه از ایشان پرسیدم:

«و نیکوکاری آن نیست که از پشت خانه‌ها وارد شوید، بلکه نیکی آن است که پرهیزگاری پیشه کنید، و از درهای آن (خانه‌ها) وارد شوید.» 📜 (سوره بقره، آیه 189)

امام (علیه‌السلام) فرمودند:

«آل محمد (ص)، درهای خداوند هستند، و راه او، و دعوت‌کنندگان به سوی بهشت، و رهبران به سوی آن، و راه‌نمایان به‌سوی آن تا روز قیامت.»

4- بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الْقَضَاءِ وَ الْإِفْتَاءِ بِغَیْرِ عِلْمٍ بِوُرُودِ الْحُکْمِ عَنِ الْمَعْصُومِینَ ع‌

اشارة

⁽⁶⁾4 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الْقَضَاءِ وَ الْإِفْتَاءِ بِغَیْرِ عِلْمٍ بِوُرُودِ الْحُکْمِ عَنِ الْمَعْصُومِینَ ع

ترجمه:

باب در بیان «حرمت قضاوت و فتوا دادن بدون علم و بدون دریافت حکم از معصومین علیهم‌السلام

[رقم الحدیث الکلی: 33100 - رقم الحدیث الباب: 1]

33100- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَنْ أَفْتَی النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لَا هُدًی مِنَ اللَّهِ لَعَنَتْهُ مَلَائِکَةُ الرَّحْمَةِ وَ مَلَائِکَةُ الْعَذَابِ وَ لَحِقَهُ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِفُتْیَاهُ.

ترجمه:

از ابی عُبیده نقل شده است که گفت:

امام باقر (علیه‌السلام) فرمودند:

«هر کس بدون علم و هدایت الهی به مردم فتوا دهد، فرشتگان رحمت و فرشتگان عذاب، او را لعنت می‌کنند، و گناه تمام کسانی که به فتوای او عمل کرده‌اند، بر او نیز بار خواهد شد.

[رقم الحدیث الکلی: 33101 - رقم الحدیث الباب: 2]

33101- 2- ⁽⁸⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ ⁽⁹⁾عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ

عَمِیرَةَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ مَزْیَدٍ ⁽¹⁾قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَنْهَاکَ عَنْ خَصْلَتَیْنِ فِیهِمَا هَلْکُ ⁽²⁾الرِّجَالِ أَنْهَاکَ أَنْ تَدِینَ اللَّهَ بِالْبَاطِلِ وَ تُفْتِیَ النَّاسَ بِمَا لَا تَعْلَمُ.

وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ ⁽³⁾

وَ الَّذِی قَبْلَهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ.

ترجمه:

از مُفَضّل بن مزید نقل شده است که گفت:

امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند:

«تو را از دو خصلت نهی می‌کنم که نابودی مردمان در آن‌هاست: یکی اینکه دین‌ورزی تو با باطل باشد، و دیگر اینکه به مردم فتوا دهی به آنچه نمی‌دانی.»

[رقم الحدیث الکلی: 33102 - رقم الحدیث الباب: 3]

33102- 3- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِیَّاکَ وَ خَصْلَتَیْنِ فَفِیهِمَا هَلَکَ مَنْ هَلَکَ إِیَّاکَ أَنْ تُفْتِیَ النَّاسَ بِرَأْیِکَ أَوْ تَدِینَ بِمَا لَا تَعْلَمُ.

وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ ⁽⁵⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ⁽⁶⁾

وَ الَّذِی قَبْلَهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ.

ترجمه:

از عبدالرحمن بن حجاج نقل شده است که گفت:

امام صادق (علیه‌السلام) به من فرمودند:

«از دو خصلت بپرهیز، زیرا در این دو، بسیاری هلاک شده‌اند: برحذر باش از اینکه مردم را بر پایه رأی شخصی خودت فتوا دهی، و از اینکه دینی را بپذیری که به آن آگاهی نداری.

[رقم الحدیث الکلی: 33103 - رقم الحدیث الباب: 4]

33103- 4- ⁽⁷⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُعَذِّبُ اللَّهُ اللِّسَانَ بِعَذَابٍ لَا یُعَذِّبُ بِهِ شَیْئاً مِنَ الْجَوَارِحِ فَیَقُولُ أَیْ رَبِّ عَذَّبْتَنِی بِعَذَابٍ لَمْ تُعَذِّبْ بِهِ شَیْئاً فَیُقَالُ لَهُ خَرَجَتْ مِنْکَ کَلِمَةٌ فَبَلَغَتْ

مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا فَسُفِکَ بِهَا الدَّمُ الْحَرَامُ وَ انْتُهِبَ بِهَا الْمَالُ الْحَرَامُ وَ انْتُهِکَ بِهَا الْفَرْجُ الْحَرَامُ وَ عِزَّتِی لَأُعَذِّبَنَّکَ بِعَذَابٍ لَا أُعَذِّبُ بِهِ شَیْئاً مِنْ جَوَارِحِکَ.

ترجمه:

از سکونی، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند:

«خداوند زبان را به عذابی مجازات می‌کند که هیچ‌یک از اعضای بدن را با آن عذاب نمی‌کند. زبان می‌گوید: پروردگارا، مرا عذابی کردی که هیچ عضوی را به آن عذاب نکردی! پس به او گفته می‌شود: کلمه‌ای از تو خارج شد که به مشرق‌ها و مغرب‌های زمین رسید، و به‌سبب آن خون حرام ریخته شد، مال حرام غارت شد، و ناموس حرام هتک شد. به عزّت خویش قسم، تو را با عذابی مجازات خواهم کرد که هیچ عضوی از اعضایت را با آن عذاب نکردم

[رقم الحدیث الکلی: 33104 - رقم الحدیث الباب: 5]

33104- 5- ⁽¹⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ عَنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی رَجَاءٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَا عَلِمْتُمْ فَقُولُوا وَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَقُولُوا اللَّهُ أَعْلَمُ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَنْتَزِعُ الْآیَةَ ⁽²⁾یَخِرُّ فِیهَا أَبْعَدَ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ [وَ الْأَرْضِ] ⁽³⁾.

وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ الْوَشَّاءِ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از زیاد بن أبی رَجاء، از امام باقر (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

**«آنچه را می‌دانید، بگویید، و درباره‌ی آنچه نمی‌دانید، بگویید: «خدا داناتر است».

زیرا انسان گاهی آیه‌ای را برداشت می‌کند، و با همان، به اندازه‌ی فاصله آسمان تا زمین سقوط می‌کند!

[رقم الحدیث الکلی: 33105 - رقم الحدیث الباب: 6]

33105- 6- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْقُضَاةُ أَرْبَعَةٌ ثَلَاثَةٌ فِی النَّارِ وَ وَاحِدٌ فِی الْجَنَّةِ- رَجُلٌ قَضَی بِجَوْرٍ وَ هُوَ یَعْلَمُ فَهُوَ فِی النَّارِ- وَ رَجُلٌ قَضَی بِجَوْرٍ وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ فَهُوَ فِی النَّارِ- وَ رَجُلٌ قَضَی بِالْحَقِّ وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ فَهُوَ فِی النَّارِ- وَ رَجُلٌ قَضَی بِالْحَقِّ وَ هُوَ یَعْلَمُ فَهُوَ فِی الْجَنَّةِ.

وَ رَوَاهُ الْمُفِیدُ فِی الْمُقْنِعَةِ مُرْسَلًا نَحْوَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از احمد، از پدرش، با سندی مرفوع از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

«قاضیان چهار دسته‌اند: سه گروه در آتش‌اند، و تنها یکی در بهشت.

مردی که به ظلم حکم می‌کند و خود می‌داند [که ناعادلانه داوری کرده]او در آتش است.

مردی که به ظلم حکم می‌کند، ولی نمی‌داند [که داوری‌اش ناعادلانه است]او نیز در آتش است.

مردی که به حق حکم می‌کند ولی نمی‌داند [یعنی از روی علم و بصیرت نیست]او هم در آتش است.

و مردی که به حق و از روی علم حکم می‌کند—او در بهشت است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33106 - رقم الحدیث الباب: 7]

33106- 7- ⁽⁷⁾قَالَ وَ قَالَ ع الْحُکْمُ حُکْمَانِ حُکْمُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ حُکْمُ (أَهْلِ) ⁽⁸⁾الْجَاهِلِیَّةِ- فَمَنْ أَخْطَأَ حُکْمَ اللَّهِ حَکَمَ بِحُکْمِ الْجَاهِلِیَّةِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ مُرْسَلًا ⁽¹⁾

وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا ⁽²⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ

وَ رَوَاهُ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْقُضَاةُ أَرْبَعَةٌ الْحَدِیثَ ⁽³⁾

ترجمه:

و فرمود (علیه‌السلام): «حکم، دو گونه است: یا حکم خداوند عزّوجلّ، یا حکم اهل جاهلیت؛ پس هر کس از حکم خدا خطا کند، با حکم جاهلیت حکم کرده است.

[رقم الحدیث الکلی: 33107 - رقم الحدیث الباب: 8]

33107- 8- ⁽⁴⁾وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الْحُکْمُ حُکْمَانِ حُکْمُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ حُکْمُ أَهْلِ ⁽⁵⁾الْجَاهِلِیَّةِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ ⁽⁶⁾وَ أَشْهَدُ عَلَی زَیْدِ بْنِ ثَابِتٍ- لَقَدْ حَکَمَ فِی الْفَرَائِضِ بِحُکْمِ الْجَاهِلِیَّةِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

از ابی بصیر، از امام باقر (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

«حکم، دو گونه است: حکم خداوند عزّوجلّ، و حکم اهل جاهلیت.

و خداوند عزّوجلّ فرموده است: "و کیست که از خدا بهتر حکم کند برای مردمی که یقین دارند؟" 📜 (سوره مائده، آیه 50)

و گواهی می‌دهم بر زید بن ثابت، که او در مسائل ارث (فرائض) به حکم جاهلیت داوری کرد.

[رقم الحدیث الکلی: 33108 - رقم الحدیث الباب: 9]

33108- 9- ⁽⁸⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ (عَنْ أَبَانٍ) ⁽⁹⁾عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَی الْعِبَادِ قَالَ أَنْ یَقُولُوا مَا یَعْلَمُونَ وَ یَقِفُوا عِنْدَ مَا لَا یَعْلَمُونَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از زرارة بن أعین نقل شده است که گفت:

از امام باقر (علیه‌السلام) پرسیدم: «حقّ خداوند بر بندگان چیست؟» فرمود:

«این‌که آنچه را می‌دانند بگویند، و در برابر آنچه نمی‌دانند توقف کنند (سکوت کنند و اظهار نظر نکنند).

[رقم الحدیث الکلی: 33109 - رقم الحدیث الباب: 10]

33109- 10- ⁽²⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ قَالَ أَنْ یَقُولُوا مَا یَعْلَمُونَ وَ یَکُفُّوا عَمَّا لَا یَعْلَمُونَ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِکَ فَقَدْ أَدَّوْا إِلَی اللَّهِ حَقَّهُ.

ترجمه:

از هشام بن سالم نقل شده است که گفت:

به امام صادق (علیه‌السلام) عرض کردم: «حقّ خداوند بر بندگانش چیست؟»

فرمود:

«این‌که آنچه را می‌دانند، بگویند، و از آنچه نمی‌دانند، خودداری کنند. پس اگر چنین کنند، حقّ خدا را ادا کرده‌اند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33110 - رقم الحدیث الباب: 11]

33110- 11- ⁽³⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْعَامِلُ عَلَی غَیْرِ بَصِیرَةٍ کَالسَّائِرِ عَلَی غَیْرِ الطَّرِیقِ لَا یَزِیدُهُ سُرْعَةُ السَّیْرِ إِلَّا بُعْداً.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ⁽⁴⁾

وَ رَوَاهُ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ جَمِیعاً عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از طَلحه بن زید نقل شده است که گفت: شنیدم امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند:

«کسی که بی‌بصیرت عمل می‌کند، مانند کسی است که در بی‌راهه راه می‌رود؛ و هر چه سریع‌تر حرکت کند، فقط بیشتر دور می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 33111 - رقم الحدیث الباب: 12]

33111- 12- ⁽⁶⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ غَیْرِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ السَّبِیعِیِّ عَمَّنْ حَدَّثَهُ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ أَیُّهَا النَّاسُ اعْلَمُوا أَنَّ کَمَالَ الدِّینِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلُ بِهِ أَلَا وَ إِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ أَوْجَبُ

عَلَیْکُمْ مِنْ طَلَبِ الْمَالِ إِنَّ الْمَالَ مَقْسُومٌ مَضْمُونٌ لَکُمْ قَدْ قَسَمَهُ عَادِلٌ بَیْنَکُمْ وَ ضَمِنَهُ وَ سَیَفِی لَکُمْ وَ الْعِلْمُ مَخْزُونٌ عِنْدَ أَهْلِهِ وَ قَدْ أُمِرْتُمْ بِطَلَبِهِ مِنْ أَهْلِهِ فَاطْلُبُوهُ.

ترجمه:

از ابی إسحاق سبیعی، از راوی موثق شنیدم که گفت:

شنیدم امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) فرمودند:

«ای مردم، آگاه باشید که کمال دین در طلب علم و عمل به آن است؛ بدانید که طلب علم بر شما واجب‌تر از طلب مال است. زیرا مال، تقسیم‌شده و تضمین‌شده برای شماست؛ عادل (یعنی خداوند) آن را میان شما تقسیم کرده، و تضمین نموده که به آن خواهید رسید. اما علم، نزد اهل آن مخزون و ذخیره است، و شما مأمور هستید که آن را از اهلش طلب کنید؛ پس آن را بجویید.

[رقم الحدیث الکلی: 33112 - رقم الحدیث الباب: 13]

33112- 13- ⁽¹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ عَمِلَ عَلَی غَیْرِ عِلْمٍ کَانَ مَا یُفْسِدُ أَکْثَرَ مِمَّا یُصْلِحُ.

ترجمه:

از ابن فضّال، از کسی که آن را روایت کرده است، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده که فرمود:

«رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: هر کس بدون علم عمل کند، خرابی‌ای که به بار می‌آورد، بیشتر از اصلاحی است که ایجاد می‌کند.

[رقم الحدیث الکلی: 33113 - رقم الحدیث الباب: 14]

33113- 14- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الطَّیَّارِ أَنَّهُ عَرَضَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع بَعْضَ خُطَبِ أَبِیهِ- حَتَّی إِذَا بَلَغَ مَوْضِعاً مِنْهَا قَالَ کُفَّ وَ اسْکُتْ ثُمَّ قَالَ ⁽³⁾(إِنَّهُ) ⁽⁴⁾لَا یَسَعُکُمْ فِیمَا یَنْزِلُ بِکُمْ مِمَّا لَا تَعْلَمُونَ إِلَّا الْکَفُّ عَنْهُ وَ التَّثَبُّتُ وَ الرَّدُّ إِلَی أَئِمَّةِ الْهُدَی حَتَّی یَحْمِلُوکُمْ فِیهِ عَلَی الْقَصْدِ وَ یَجْلُوَ عَنْکُمْ فِیهِ الْعَمَی ⁽⁵⁾قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽⁶⁾.

وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ⁽⁷⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.

ترجمه:

از حمزه بن طیّار نقل شده است که گفت:

او برخی از خطبه‌های پدرش را بر امام صادق (علیه‌السلام) عرضه کرد، تا اینکه به بخشی از آن رسید، امام (ع) فرمودند: «بس کن و خاموش باش!» سپس فرمودند:

«شما را نشاید درباره‌ی آنچه نمی‌دانید، جز خودداری و دقت و بازگرداندن امر به سوی امامان هدایت. آنان شما را در آن بر راه اعتدال خواهند داشت و نابینایی (گمراهی) را از شما خواهند زدود. خداوند تعالی فرمود: “از اهل ذکر (یادآورندگان حق) بپرسید، اگر نمی‌دانید” (سوره نحل، آیه 43 و سوره انبیاء، آیه 7).

[رقم الحدیث الکلی: 33114 - رقم الحدیث الباب: 15]

33114- 15- ⁽⁸⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعُمَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ.

ترجمه:

از عیسی بن عبدالله عمری، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

«طلب علم، واجب است.

[رقم الحدیث الکلی: 33115 - رقم الحدیث الباب: 16]

33115- 16- ⁽¹⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ⁽²⁾عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی الْحُسَیْنِ الْفَارِسِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ أَلَا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ بُغَاةَ الْعِلْمِ.

ترجمه:

از عبدالرحمن بن زید، از پدرش، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده که فرمود:

«رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: طلب علم بر هر مسلمانی واجب است؛ آگاه باشید که خداوند جویندگان علم را دوست می‌دارد

[رقم الحدیث الکلی: 33116 - رقم الحدیث الباب: 17]

33116- 17- ⁽³⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا ⁽⁴⁾قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ.

ترجمه:

از یعقوب بن یزید، از یکی از یاران ما، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود: «رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: طلب علم، واجب است

[رقم الحدیث الکلی: 33117 - رقم الحدیث الباب: 18]

33117- 18- ⁽⁵⁾قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ أَلَا وَ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ بُغَاةَ الْعِلْمِ.

ترجمه:

مرحوم شیخ کلینی نقل کرده است، و در حدیثی دیگر، امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند: «رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: طلب علم بر هر مسلمانی واجب است؛ آگاه باشید که خداوند جویندگان علم را دوست می‌دارد.

[رقم الحدیث الکلی: 33118 - رقم الحدیث الباب: 19]

33118- 19- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عَاصِمٍ قَالَ حَدَّثَنِی مَوْلًی لِسَلْمَانَ عَنْ عَبِیدَةَ السَّلْمَانِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیّاً ع یَقُولُ یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا تُفْتُوا النَّاسَ بِمَا لَا تَعْلَمُونَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَدْ قَالَ قَوْلًا آلَ ⁽⁷⁾مِنْهُ إِلَی غَیْرِهِ وَ قَدْ قَالَ قَوْلًا مَنْ وَضَعَهُ غَیْرَ مَوْضِعِهِ کَذَبَ عَلَیْهِ فَقَامَ عَبِیدَةُ وَ عَلْقَمَةُ وَ الْأَسْوَدُ- وَ أُنَاسٌ مَعَهُمْ ⁽⁸⁾فَقَالُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ- فَمَا نَصْنَعُ بِمَا قَدْ خُبِّرْنَا بِهِ فِی

الْمُصْحَفِ- فَقَالَ یُسْأَلُ عَنْ ذَلِکَ عُلَمَاءُ آلِ مُحَمَّدٍ ص.

ترجمه:

از عبیده سلْمانی نقل شده است که گفت:

شنیدم امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) می‌فرمود:

«ای مردم، از خدا پروا داشته باشید، و به مردم چیزی را که نمی‌دانید فتوا ندهید؛ زیرا پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) سخنی فرمود که مردم از منظور آن حضرت دورشدند و به غیر آن منتقل شدند، و فرمود: هر کس سخنی را در غیر جایگاهش قرار دهد، بر او دروغ بسته است.»

سپس عبیده، و علقمه، و اسود، و گروهی دیگر برخاستند و گفتند:

«ای امیرالمؤمنین، پس با آنچه در قرآن از آن خبر یافته‌ایم چه کنیم؟»

فرمود:

«درباره‌ی آن باید از علما و دانایان خاندان محمد (ص) سؤال کرد

[رقم الحدیث الکلی: 33119 - رقم الحدیث الباب: 20]

33119- 20- ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْفَتَّالُ فِی رَوْضَةِ الْوَاعِظِینَ قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّینِ- فَإِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ.

ترجمه:

محمد بن علی الفتال در کتاب روضَة الواعظین نقل می‌کند که:

پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند:

«دانش بجویید اگر در چین باشد! زیرا طلب علم، بر هر مسلمانی واجب است.

[رقم الحدیث الکلی: 33120 - رقم الحدیث الباب: 21]

33120- 21- ⁽²⁾قَالَ وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع الشَّاخِصُ فِی طَلَبِ الْعِلْمِ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ إِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ.

ترجمه:

در روضَة الواعظین، باب دهم، آمده است که:

امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) فرمودند:

«کسی که در مسیر طلب علم سفر می‌کند، همچون مجاهدی در راه خداست؛ همانا طلب علم، بر هر مسلمانی واجب است

[رقم الحدیث الکلی: 33121 - رقم الحدیث الباب: 22]

33121- 22- ⁽³⁾قَالَ وَ قَالَ النَّبِیُّ ص مَنْ تَعَلَّمَ بَاباً مِنَ الْعِلْمِ (عَمَّنْ یَثِقُ بِهِ) ⁽⁴⁾کَانَ أَفْضَلَ مِنْ أَنْ یُصَلِّیَ أَلْفَ رَکْعَةٍ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند:

«هر کس بابی از علم را (از کسی که مورد اعتماد است) بیاموزد، برتر است از آنکه هزار رکعت نماز بخواند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33122 - رقم الحدیث الباب: 23]

33122- 23- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمِ عَنِ (الْحُسَیْنِ بْنِ) ⁽⁷⁾الْحَسَنِ بْنِ زَیْدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ أَلَا وَ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ بُغَاةَ الْعِلْمِ.

ترجمه:

از حسن بن زید بن علی بن الحسین، از پدرش، از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمود:

«رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: طلب علم بر هر مسلمانی واجب است؛ آگاه باشید که خداوند جویندگان علم را دوست دارد.

[رقم الحدیث الکلی: 33123 - رقم الحدیث الباب: 24]

33123- 24- ⁽⁸⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعُمَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ فِی ⁽⁹⁾کُلِّ حَالٍ.

ترجمه:

از عیسی بن عبدالله عمری، از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمود:

«طلب علم، در هر حالتی واجب است

[رقم الحدیث الکلی: 33124 - رقم الحدیث الباب: 25]

33124- 25- ⁽¹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ (أَحْمَدَ) ⁽²⁾بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ رَفَعَهُ قَالَ: طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ مِنَ فَرَائِضِ اللَّهِ.

ترجمه:

از احمد بن علی بن ابی‌طالب، با سندی مرفوع نقل شده است که گفت:

«طلب علم، یکی از واجبات خداوند است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33125 - رقم الحدیث الباب: 26]

33125- 26- ⁽³⁾وَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ (أَبِی عَبْدِ اللَّهِ) ⁽⁴⁾رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع ⁽⁵⁾

طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ.

ترجمه:

از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده که فرمود:

«امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) فرمود: طلب علم بر هر مسلمانی واجب است

[رقم الحدیث الکلی: 33126 - رقم الحدیث الباب: 27]

33126- 27- ⁽⁶⁾الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ مُحَمَّدٍ الشَّعْرَانِیِّ عَنْ أَبِی مُوسَی الْمُجَاشِعِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ⁽⁷⁾ع وَ عَنِ الْمُجَاشِعِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْعَالِمُ بَیْنَ الْجُهَّالِ کَالْحَیِّ بَیْنَ الْأَمْوَاتِ إِلَی أَنْ قَالَ فَاطْلُبُوا الْعِلْمَ فَإِنَّهُ السَّبَبُ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ لَفَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ.

ترجمه:

از ابوموسی مجاشعی، از محمد بن جعفر، از پدرش امام صادق (علیه‌السلام)، و نیز از رضا (علیه‌السلام) از پدرانش (علیهم‌السلام)، از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند:

دانشمند در میان نادانان، همچون زنده‌ای در میان مردگان است.

...تا آنجا که فرمودند:

پس دانش بجویید، زیرا علم، پیوند میان شما و خدای عزّوجلّ است، و بی‌گمان، طلب علم بر هر مسلمانی واجب است.

[رقم الحدیث الکلی: 33127 - رقم الحدیث الباب: 28]

33127- 28- ⁽⁸⁾وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحُسَیْنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ

ص یَقُولُ طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ فَاطْلُبُوا الْعِلْمَ مِنْ مَظَانِّهِ وَ اقْتَبِسُوهُ مِنْ أَهْلِهِ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از محمد بن علی بن الحسین بن زید بن علی، از امام رضا (علیه‌السلام)، از پدرانش (علیهم‌السلام)، از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) نقل شده که فرمود:

«شنیدم رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمود: طلب علم، بر هر مسلمانی واجب است؛ پس علم را از جایگاه‌های آن بجویید، و آن را از اهلش برگیر‌ید....

[رقم الحدیث الکلی: 33128 - رقم الحدیث الباب: 29]

33128- 29- ⁽¹⁾أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ مُجَالَسَةِ أَصْحَابِ الرَّأْیِ فَقَالَ جَالِسْهُمْ وَ إِیَّاکَ عَنْ خَصْلَتَیْنِ تَهْلِکُ فِیهِمَا الرِّجَالُ أَنْ تَدِینَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ رَأْیِکَ أَوْ تُفْتِیَ النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ.

ترجمه:

از عبدالرحمن بن حجاج نقل شده است که گفت:

از امام صادق (علیه‌السلام) درباره‌ی هم‌نشینی با اصحاب رأی (کسانی که در دین به رأی شخصی اعتماد می‌کنند) پرسیدم.

فرمود:

«با آنان همنشینی کن، اما از دو خصلت بر حذر باش، که مردمان بسیاری به‌واسطه‌ی آن هلاک شده‌اند:

این‌که بر اساس رأی و فکر شخصی خود، در دین اظهار نظر و دیانت ورزی کنی؛

یا برای مردم بدون علم فتوا دهی.

[رقم الحدیث الکلی: 33129 - رقم الحدیث الباب: 30]

33129- 30- ⁽²⁾وَ عَنْ ⁽³⁾عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ إِنَّ مِنْ حَقِیقَةِ الْإِیمَانِ أَنْ لَا یَجُوزَ مَنْطِقُکَ عِلْمَکَ.

ترجمه:

از زرارة، از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمود:

از حقیقت ایمان آن است که سخن تو از دانشت فراتر نرود.

[رقم الحدیث الکلی: 33130 - رقم الحدیث الباب: 31]

33130- 31- ⁽⁴⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ (بْنِ) ⁽⁵⁾أَبِی الصَّبَّاحِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی سَمَّاکٍ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع مَنْ أَفْتَی النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ لَعَنَتْهُ مَلَائِکَةُ الْأَرْضِ وَ مَلَائِکَةُ السَّمَاءِ.

ترجمه:

از موسی بن بَکر نقل شده است که گفت:

امام کاظم (علیه‌السلام) فرمود:

هر کسی بدون علم به مردم فتوا دهد، فرشتگان آسمان و زمین او را لعنت می‌کنند

[رقم الحدیث الکلی: 33131 - رقم الحدیث الباب: 32]

33131- 32- ⁽⁶⁾وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ (أَبِی) ⁽⁷⁾زِیَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أَفْتَی النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ لَعَنَتْهُ مَلَائِکَةُ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْجَامُورَانِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از اسماعیل بن ابی زیاد، از امام صادق (علیه‌السلام)، از پدرشان (امام باقر علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

«رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: هر کس بدون علم به مردم فتوا دهد، فرشتگان آسمان و زمین او را لعنت می‌کنند.

[رقم الحدیث الکلی: 33132 - رقم الحدیث الباب: 33]

33132- 33- ⁽²⁾الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ شُعْبَةَ فِی تُحَفِ الْعُقُولِ عَنِ النَّبِیِّ ص قَالَ: مَنْ أَفْتَی النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ لَعَنَتْهُ مَلَائِکَةُ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

ترجمه:

حسن بن علی بن شُعبه در کتاب تحف‌العقول از پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل می‌کند که فرمود:

«کسی که بدون علم به مردم فتوا دهد، فرشتگان آسمان و زمین او را لعنت می‌کنند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33133 - رقم الحدیث الباب: 34]

33133- 34- ⁽³⁾وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی وَصِیَّتِهِ لِکُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: یَا کُمَیْلُ لَا غَزْوَ إِلَّا مَعَ إِمَامٍ عَادِلٍ وَ لَا نَفَلَ إِلَّا مِنْ إِمَامٍ فَاضِلٍ یَا کُمَیْلُ هِیَ نُبُوَّةٌ وَ رِسَالَةٌ وَ إِمَامَةٌ وَ لَیْسَ بَعْدَ ذَلِکَ إِلَّا مُوَالِینَ مُتَّبِعِینَ أَوْ ⁽⁴⁾مُبْتَدِعِینَ إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ یَا کُمَیْلُ لَا تَأْخُذْ إِلَّا عَنَّا تَکُنْ مِنَّا الْحَدِیثَ.

ترجمه:

و از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) در وصیتِ خود به کمیل بن زیاد چنین نقل شده است که فرمود:

«ای کمیل، هیچ‌گونه جهاد، جز با امامِ عادل مشروع نیست، و هیچ‌گونه غنیمت، جز از سوی امام فاضل روا نیست. ای کمیل، این راه، راهِ نبوت است، و رسالت، و امامت؛ و پس از آن، یا پیروانی هستند که وفادارند، یا بدعت‌گذاران.

بدان که خداوند تنها از اهل تقوا می‌پذیرد.

ای کمیل، جز از ما (اهل‌بیت)، چیزی مگیر تا از ما باشی.»

[رقم الحدیث الکلی: 33134 - رقم الحدیث الباب: 35]

33134- 35- ⁽⁵⁾وَ قَالَ الشَّهِیدُ الثَّانِی فِی کِتَابِ الْآدَابِ وَ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا الصَّحِیحِ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ ع عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ قَالَ: طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ فَاطْلُبُوا الْعِلْمَ فِی مَظَانِّهِ وَ اقْتَبِسُوهُ مِنْ أَهْلِهِ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

شهید ثانی در کتاب الآداب و طبرسی در مجمع‌البیان نقل کرده‌اند:

با سند صحیح از امام رضا (علیه‌السلام)، از پدران گرامی‌اش، از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله):

«طلب علم، بر هر مسلمانی واجب است؛ پس علم را از جایگاه‌هایش بجویید، و آن را از اهلش برگیر‌ید.»...

[رقم الحدیث الکلی: 33135 - رقم الحدیث الباب: 36]

33135- 36- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْأَمَالِی عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع

عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَیْسَ لَکَ أَنْ تَتَکَلَّمَ بِمَا شِئْتَ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ⁽¹⁾.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽²⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ وَ عَلَی النَّهْیِ عَنِ الْعَمَلِ بِالظَّنِّ ⁽³⁾وَ الْمُرَادُ مِنَ الْعِلْمِ مَا یَشْمَلُ الْعَادِیَّ وَ بَابُهُ وَاسِعٌ وَ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ الْیَقِینِیَّاتِ وَ لَا یُطْلَقُ عَلَیْهِ الظَّنُّ لُغَةً وَ لَا عُرْفاً وَ لَا شَرْعاً وَ الدَّلَالاتُ الظَّنِّیَّةُ غَیْرُ مُعْتَبَرَةٍ إِلَّا مَعَ الْقَرَائِنِ الْوَاضِحَةِ الْمُفِیدَةِ لِلْعِلْمِ الْعَادِیِّ لِمَا یَأْتِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از عبدالعظیم حسنی، از علی بن جعفر، از برادرش امام کاظم (علیه‌السلام)، از پدران بزرگوارش (علیهم‌السلام) نقل شده است که فرمودند:

«تو حق نداری هرچه را می‌خواهی بگویی، زیرا خداوند عزّوجل می‌فرماید: «از چیزی پیروی مکن که بدان علم نداری» (سوره اسراء، آیه 36).

می گویم : «مراد از علم، آن چیزی است که علم عادی را دربر گیرد؛ و باب آن بسیار گسترده است؛ و از جمله‌ی یقینیات به‌شمار می‌رود؛ و در لغت، عرف و شرع، اطلاق "ظن" بر آن روا نیست. و دلالت‌های ظنّی، مگر در صورتی که با قرائن آشکار و مفیدِ علم عادی همراه باشند، معتبر شمرده نمی‌شوند.»

5- بَابُ تَحْرِیمِ الْحُکْمِ بِغَیْرِ الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ وَ وُجُوبِ نَقْضِ الْحُکْمِ مَعَ ظُهُورِ الْخَطَإِ

اشارة

⁽⁵⁾5 بَابُ تَحْرِیمِ الْحُکْمِ بِغَیْرِ الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ وَ وُجُوبِ نَقْضِ الْحُکْمِ مَعَ ظُهُورِ الْخَطَإِ

ترجمه:

باب: حرمت حکم‌کردن بدون کتاب و سنت، و وجوب نقض حکم در صورت آشکار شدن خطا

[رقم الحدیث الکلی: 33136 - رقم الحدیث الباب: 1]

33136- 1- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ صَبَّاحٍ الْأَزْرَقِ عَنْ حَکَمٍ الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ الْحَکَمِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ حَکَمَ فِی دِرْهَمَیْنِ بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِمَّنْ لَهُ سَوْطٌ أَوْ عَصًا فَهُوَ کَافِرٌ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی مُحَمَّدٍ ص.

ترجمه:

از ابن ابی‌یعفور از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

«هر کس در دو درهم بر خلاف آنچه خداوند عزوجل نازل کرده، حکم کند، و از کسانی باشد که قدرت (تازیانه یا عصا) دارد، پس او به آنچه خداوند بر محمد (ص) نازل کرده، کفر ورزیده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33137 - رقم الحدیث الباب: 2]

33137- 2- ⁽⁷⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ

مَنْ حَکَمَ فِی دِرْهَمَیْنِ بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَهُوَ کَافِرٌ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ.

ترجمه:

از ابو بصیر نقل شده که گفت: شنیدم امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمود:

«کسی که در مسئله‌ای به کوچکی دو درهم بر خلاف آنچه خداوند عزّوجل نازل کرده حکم کند، او کافر به خدای بزرگ است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33138 - رقم الحدیث الباب: 3]

33138- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ⁽²⁾عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ حَکَمَ فِی دِرْهَمَیْنِ بِحُکْمٍ جَوْرٍ ثُمَّ جَبَرَ عَلَیْهِ کَانَ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْآیَةِ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ ⁽³⁾فَقُلْتُ کَیْفَ یَجْبُرُ عَلَیْهِ فَقَالَ یَکُونُ لَهُ سَوْطٌ وَ سِجْنٌ فَیَحْکُمُ عَلَیْهِ فَإِنْ ⁽⁴⁾رَضِیَ بِحُکْمِهِ ⁽⁵⁾وَ إِلَّا ضَرَبَهُ بِسَوْطٍ ⁽⁶⁾وَ حَبَسَهُ فِی سِجْنِهِ.

ترجمه:

از عبدالله بن مسکان با سندی مرفوع نقل شده است که گفت:

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند:

«کسی که در مسئله‌ای به کوچکی دو درهم حکمی ستمگرانه دهد، و سپس آن را به زور بر طرف مقابل تحمیل کند، از مصادیق این آیه خواهد بود: ‘و کسانی که به آنچه خدا نازل کرده حکم نمی‌کنند، پس آنان کافران‌اند’ (مائده: 44).»

راوی می‌پرسد:

گفتم: چگونه آن را بر دیگری تحمیل می‌کند؟

فرمود:

«این‌گونه که تازیانه و زندان در اختیار دارد؛ پس بر کسی حکم می‌کنداگر پذیرفت که هیچ، وگرنه او را با تازیانه می‌زند و در زندان می‌افکند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33139 - رقم الحدیث الباب: 4]

33139- 4- ⁽⁷⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ أَیُّ قَاضٍ قَضَی بَیْنَ اثْنَیْنِ فَأَخْطَأَ سَقَطَ أَبْعَدَ مِنَ السَّمَاءِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ ⁽⁸⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ ⁽⁹⁾

وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ الَّذِی قَبْلَهُمَا بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ.

ترجمه:

معاویة بن وهب نقل می‌کند که گفت: شنیدم امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمود:

«هر قاضی‌ای که میان دو نفر حکم کند، و اشتباه نماید، سقوطش از آسمان نیز شدیدتر است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33140 - رقم الحدیث الباب: 5]

33140- 5- ⁽¹⁰⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَنْ حَکَمَ فِی دِرْهَمَیْنِ فَأَخْطَأَ کَفَرَ.

ترجمه:

از ابو بصیر نقل شده که گفت: امام باقر (علیه‌السلام) فرمود:

«کسی که در موضوع دو درهم حکم کند و دچار اشتباه شود، کافر شده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33141 - رقم الحدیث الباب: 6]

33141- 6- ⁽¹⁾قَالَ وَ قَالَ ع الْحُکْمُ حُکْمَانِ حُکْمُ اللَّهِ وَ حُکْمُ أَهْلِ الْجَاهِلِیَّةِ- فَمَنْ أَخْطَأَ حُکْمَ اللَّهِ حَکَمَ بِحُکْمِ أَهْلِ الْجَاهِلِیَّةِ- وَ مَنْ حَکَمَ بِدِرْهَمَیْنِ بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ کَفَرَ بِاللَّهِ تَعَالَی.

ترجمه:

«حکم، دوگونه است: یا حکم خداوند، و یا حکم جاهلیت؛

پس هر که از حکم خدا خطا کند، به حکم جاهلیت داوری کرده است؛ و هر کس درباره‌ی دو درهم بر خلاف آنچه خدا نازل کرده، حکم دهد، به‌راستی به خداوند متعال کافر شده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33142 - رقم الحدیث الباب: 7]

33142- 7- ⁽²⁾وَ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ بِسَنَدٍ تَقَدَّمَ فِی عِیَادَةِ الْمَرِیضِ ⁽³⁾عَنِ النَّبِیِّ ص قَالَ: وَ مَنْ (حَکَمَ بِمَا لَمْ یَحْکُمْ بِهِ) ⁽⁴⁾اللَّهُ کَانَ کَمَنْ شَهِدَ بِشَهَادَةِ زُورٍ وَ یُقْذَفُ بِهِ فِی النَّارِ یُعَذَّبُ بِعَذَابِ شَاهِدِ الزُّورِ.

ترجمه:

از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) روایت شده است که فرمودند:

«هر کس به چیزی حکم کند که خداوند آن را نازل نکرده، همانند کسی است که گواهی دروغ داده؛ و در آتش افکنده می‌شود و به همان عذابی گرفتار می‌گردد که در انتظار شاهد زور است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33143 - رقم الحدیث الباب: 8]

33143- 8- ⁽⁵⁾الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیُّ ع فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ النَّبِیِّ ص فِی حَدِیثٍ قَالَ: أَ تَدْرُونَ مَتَی یَتَوَفَّرُ عَلَی الْمُسْتَمِعِ وَ الْقَارِئِ هَذِهِ الْمَثُوبَاتُ الْعَظِیمَةُ إِذَا لَمْ (یَقُلْ فِی الْقُرْآنِ بِرَأْیِهِ) ⁽⁶⁾وَ لَمْ یَجْفُ عَنْهُ وَ لَمْ یَسْتَأْکِلْ بِهِ وَ لَمْ یُرَاءِ بِهِ وَ قَالَ عَلَیْکُمْ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّهُ الشِّفَاءُ النَّافِعُ وَ الدَّوَاءُ الْمُبَارَکُ عِصْمَةٌ لِمَنْ تَمَسَّکَ بِهِ وَ نَجَاةٌ لِمَنِ اتَّبَعَهُ ثُمَّ قَالَ أَ تَدْرُونَ مَنِ الْمُتَمَسِّکُ بِهِ الَّذِی یَتَمَسَّکُهُ یَنَالُ هَذَا الشَّرَفَ الْعَظِیمَ هُوَ الَّذِی یَأْخُذُ الْقُرْآنَ وَ تَأْوِیلَهُ عَنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ عَنْ وَسَائِطِنَا السُّفَرَاءِ عَنَّا إِلَی شِیعَتِنَا- لَا عَنْ آرَاءِ الْمُجَادِلِینَ ⁽⁷⁾فَأَمَّا مَنْ قَالَ فِی الْقُرْآنِ بِرَأْیِهِ فَإِنِ اتَّفَقَ لَهُ مُصَادَفَةُ صَوَابٍ فَقَدْ جَهِلَ فِی أَخْذِهِ عَنْ غَیْرِ أَهْلِهِ وَ إِنْ أَخْطَأَ الْقَائِلُ فِی الْقُرْآنِ بِرَأْیِهِ فَقَدْ تَبَوَّأَ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ.

ترجمه:

امام حسن عسکری (علیه‌السلام) در تفسیر خود از پدران بزرگوارشان، از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) روایت می‌فرمایند:

«آیا می‌دانید که چه زمانی این پاداش‌های عظیم برای شنونده و تلاوت‌کننده قرآن فراهم می‌شود؟ آن‌گاه که:

در قرآن به رأی شخصی سخن نگوید،

از آن دوری نورزد (جفا نکند)،

برای دنیاخوری از آن بهره نگیرد،

و به‌خاطر ریا آن را نخواند.

و فرمودند:

«بر شما باد به قرآن! که همانا آن شفای نافع و داروی مبارک است؛ عصمتی است برای کسی که به آن چنگ زند، و نجاتی است برای آن‌که آن را پیروی کند.»

سپس فرمود:«آیا می‌دانید چه کسی است که به قرآن تمسک ورزیده و به این شرف عظیم می‌رسد؟ او کسی است که قرآن و تأویل آن را از ما اهل‌بیت و از واسطه‌های ما به سوی شیعیان‌مان دریافت کند نه از آراء مجادله‌گران!

و اما کسی که بر اساس رأی شخصی خود در قرآن سخن گوید اگرچه تصادفاً بر حق باشدباز هم جاهل است، چون علم را از غیر اهل آن گرفته؛ و اگر خطا کند، جایگاه خویش را در آتش آماده کرده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33144 - رقم الحدیث الباب: 9]

33144- 9- ⁽⁸⁾أَقُولُ: وَ قَدْ تَوَاتَرَ بَیْنَ الْعَامَّةِ وَ الْخَاصَّةِ عَنِ النَّبِیِّ ص

أَنَّهُ قَالَ: إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی- وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.

ترجمه:

می‌گویم: این سخن پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به‌گونه‌ای متواتر، از سوی عامّه (اهل‌سنت) و خاصّه (شیعه) نقل شده است:

«من در میان شما دو چیز گران‌بها (ثقلین) باقی می‌گذارم؛ تا زمانی که به آن دو تمسک بجویید، هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و عترت من—اهل‌بیت من. و این دو، هرگز از هم جدا نمی‌شوند، تا زمانی که در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.

[رقم الحدیث الکلی: 33145 - رقم الحدیث الباب: 10]

33145- 10- ⁽¹⁾وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص أَنَّهُ قَالَ: أَهْلُ بَیْتِی کَسَفِینَةِ نُوحٍ مَنْ رَکِبَهَا نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ.

ترجمه:

و از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل شده است که فرمودند:

«اهل‌بیت من همچون کشتی نوح هستند؛ هر که بر آن سوار شود، نجات یابد؛ و هر که از آن بازماند، غرق می‌شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 33146 - رقم الحدیث الباب: 11]

33146- 11- ⁽²⁾وَ عَنْهُ ص أَنَّهُ قَالَ: أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا.

ترجمه:

و از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل شده است که فرمودند:

«من شهر علمم، و علی دروازه‌ی آن است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33147 - رقم الحدیث الباب: 12]

33147- 12- ⁽³⁾وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: هَذَا کِتَابُ اللَّهِ الصَّامِتُ وَ أَنَا کِتَابُ اللَّهِ النَّاطِقُ.

ترجمه:

از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) نقل شده که فرمود:

«این، کتاب خداوندِ صامت (قرآن) است، و من، کتاب خداوند ناطق هستم.»

[رقم الحدیث الکلی: 33148 - رقم الحدیث الباب: 13]

33148- 13- ⁽⁴⁾الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ حَکَمَ فِی دِرْهَمَیْنِ بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَقَدْ کَفَرَ وَ مَنْ حَکَمَ فِی دِرْهَمَیْنِ فَأَخْطَأَ کَفَرَ.

ترجمه:

از ابو بصیر، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

«هر کس در موضوعی به کوچکی دو درهم بر خلاف آنچه خداوند نازل کرده حکم دهد، کافر است؛ و هر که در دو درهم حکمی دهد و خطا کند، کافر است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33149 - رقم الحدیث الباب: 14]

33149- 14- ⁽⁵⁾وَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ مَنْ حَکَمَ فِی دِرْهَمَیْنِ بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَهُوَ کَافِرٌ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ.

ترجمه:

از ابو بصیر، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

«شنیدم می‌فرمود: هر کس در باره‌ی دو درهم بر خلاف آنچه خدا نازل کرده حکم کند، کافر به خدای عظیم است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33150 - رقم الحدیث الباب: 15]

33150- 15- ⁽¹⁾وَ عَنِ ابْنِ عَیَّاشٍ ⁽²⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ حَکَمَ فِی دِرْهَمَیْنِ بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَقَدْ کَفَرَ قُلْتُ کَفَرَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ أَوْ کَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَی مُحَمَّدٍ ص قَالَ وَیْلَکَ إِذَا کَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَی مُحَمَّدٍ ص فَقَدْ کَفَرَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽³⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از ابن عیّاش از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

«کسی که در باره‌ی دو درهم بر خلاف آنچه خدا نازل کرده حکم کند، کافر است.» راوی گفت: «آیا کافر به آنچه خدا نازل کرده، یا به آنچه بر محمد (ص) نازل شده؟» فرمود: «وای بر تو! هنگامی که کسی به آنچه بر محمد (ص) نازل شده کافر شود، پس بی‌شک به آنچه خدا نازل کرده نیز کافر شده است.»

6- بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الْقَضَاءِ وَ الْحُکْمِ بِالرَّأْیِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ الْمَقَایِیسِ وَ نَحْوِهَا مِنَ الِاسْتِنْبَاطَاتِ الظَّنِّیَّةِ فِی نَفْسِ الْأَحْکَامِ الشَّرْعِیَّةِ

اشارة

⁽⁵⁾6 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الْقَضَاءِ وَ الْحُکْمِ بِالرَّأْیِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ الْمَقَایِیسِ وَ نَحْوِهَا مِنَ الِاسْتِنْبَاطَاتِ الظَّنِّیَّةِ فِی نَفْسِ الْأَحْکَامِ الشَّرْعِیَّةِ ⁽⁶⁾

ترجمه:

باب عدم جواز قضاوت و حکم به رأی، اجتهاد، قیاس و نظایر آن از استنباط‌های ظنّی در احکام شرعی

{احکام نظری از ظواهر قرآن جایز نیست، مگر پس از شناخت تفسیر آن از سخن امامان (علیهم‌السلام)، و بررسی حالات آن آیات، و اطمینان از این‌که آیه محکم یا متشابه، ناسخ یا منسوخ، عام یا خاص است و مانند آن، یا این‌که حدیثی معتبر از ایشان وارد شده باشد که با آیه موافق باشد.

و نیز این‌که عمل به قرآن و سنت واجب است، چنان‌که در حدیث عبیده سلمانی گذشت.

اما اگر ظاهر آیه‌ای حدیثی موافق نداشته باشد، و معلوم نباشد ناسخ است یا منسوخ، محکم است یا متشابه، جایز نیست به ظاهر آن با قطعیت فتوا داده شود، و نه مخالفت با آن به‌صورت قطعی؛ بلکه در چنین مواردی احتیاط واجب است—ان‌شاءالله تعالی آنچه باید خواهد آمد.

و روشن است که این فرض نادر است، به‌سبب کثرت روایاتی که در آیات احکام وارد شده و استدلال‌هایی که از جانب ایشان (علیهم‌السلام) صورت گرفته، و آنچه از احادیثشان وارد شده که مؤید یا مخصص آن آیات است.}

[رقم الحدیث الکلی: 33151 - رقم الحدیث الباب: 1]

33151- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ ⁽⁸⁾عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: وَ إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَجْعَلِ الْعِلْمَ

جَهْلًا وَ لَمْ یَکِلْ أَمْرَهُ إِلَی أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ لَا إِلَی مَلَکٍ مُقَرَّبٍ وَ لَا نَبِیٍّ مُرْسَلٍ وَ لَکِنَّهُ أَرْسَلَ رَسُولًا مِنْ مَلَائِکَتِهِ فَقَالَ لَهُ قُلْ کَذَا وَ کَذَا فَأَمَرَهُمْ بِمَا یُحِبُّ وَ نَهَاهُمْ عَمَّا یَکْرَهُ فَقَصَّ عَلَیْهِمْ أَمْرَ خَلْقِهِ بِعِلْمٍ فَعَلِمَ ذَلِکَ الْعِلْمَ وَ عَلَّمَ أَنْبِیَاءَهُ وَ أَصْفِیَاءَهُ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَصْفِیَاءِ ⁽¹⁾إِلَی أَنْ قَالَ وَ لِوُلَاةِ الْأَمْرِ اسْتِنْبَاطُ الْعِلْمِ وَ لِلْهُدَاةِ ثُمَّ قَالَ فَمَنِ اعْتَصَمَ بِالْفُضَّلِ انْتَهَی بِعِلْمِهِمْ وَ نَجَا بِنُصْرَتِهِمْ وَ مَنْ وَضَعَ وُلَاةَ أَمْرِ اللَّهِ وَ أَهْلَ اسْتِنْبَاطِ عِلْمِهِ فِی غَیْرِ الصَّفْوَةِ مِنْ بُیُوتَاتِ الْأَنْبِیَاءِ فَقَدْ خَالَفَ أَمْرَ اللَّهِ وَ جَعَلَ الْجُهَّالَ وُلَاةَ أَمْرِ اللَّهِ وَ الْمُتَکَلِّفِینَ بِغَیْرِ هُدًی مِنَ اللَّهِ وَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ أَهْلُ اسْتِنْبَاطِ عِلْمِ اللَّهِ فَقَدْ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ- وَ رَغِبُوا عَنْ وَصِیِّهِ وَ طَاعَتِهِ وَ لَمْ یَضَعُوا فَضْلَ اللَّهِ حَیْثُ وَضَعَهُ اللَّهُ فَضَلُّوا وَ أَضَلُّوا أَتْبَاعَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ حُجَّةٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِلَی أَنْ قَالَ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی فَإِنْ یَکْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَکَّلْنا بِها قَوْماً لَیْسُوا بِها بِکافِرِینَ ⁽²⁾فَإِنَّهُ وَکَّلَ بِالْفُضَّلِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ الْإِخْوَانِ وَ الذُّرِّیَّةِ وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَی إِنْ یَکْفُرْ بِهِ أُمَّتُکَ فَقَدْ وَکَّلْتُ أَهْلَ بَیْتِکَ بِالْإِیمَانِ الَّذِی أَرْسَلْتُکَ بِهِ لَا یَکْفُرُونَ بِهِ أَبَداً وَ لَا أُضِیعُ الْإِیمَانَ الَّذِی أَرْسَلْتُکَ بِهِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِکَ مِنْ بَعْدِکَ عُلَمَاءِ أُمَّتِکَ وَ وُلَاةِ أَمْرِی بَعْدَکَ وَ أَهْلِ اسْتِنْبَاطِ الْعِلْمِ الَّذِی لَیْسَ فِیهِ کَذِبٌ وَ لَا إِثْمٌ وَ لَا زُورٌ وَ لَا بَطَرٌ وَ لَا رِئَاءٌإِلَی أَنْ قَالَ فَاعْتَبِرُوا أَیُّهَا النَّاسُ فِیمَا قُلْتُ حَیْثُ وَضَعَ اللَّهُ وَلَایَتَهُ وَ طَاعَتَهُ وَ مَوَدَّتَهُ وَ اسْتِنْبَاطَ عِلْمِهِ وَ حُجَجَهُ فَإِیَّاهُ فَتَقَبَّلُوا وَ بِهِ فَاسْتَمْسِکُوا تَنْجُوا وَ تَکُونُ لَکُمُ الْحُجَّةُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ- وَ طَرِیقُ رَبِّکُمْ جَلَّ وَ عَزَّ (لَا تَصِلُ وَلَایَةُ اللَّهِ) ⁽³⁾إِلَّا بِهِمْ فَمَنْ فَعَلَ ذَلِکَ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُکْرِمَهُ وَ لَا یُعَذِّبَهُ وَ مَنْ یَأْتِ اللَّهَ بِغَیْرِ مَا أَمَرَهُ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُذِلَّهُ وَ أَنْ یُعَذِّبَهُ ⁽⁴⁾.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی إِکْمَالِ الدِّینِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ

رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ نَحْوَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از ابوحمزه، از امام باقر (علیه‌السلام)، در حدیثی طولانی آمده است که فرمود:

و همانا خداوند علم را به‌صورت جهل قرار نداده و امر آن را به هیچ‌یک از مخلوقاتش واگذار نکرده است—نه به فرشته‌ای مقرب و نه پیامبری مرسل—بلکه فرشته‌ای از فرشتگانش را فرستاد و به او فرمود: چنین و چنان بگو. پس آنچه را دوست دارد امر کرد و از آنچه ناخوش دارد نهی نمود، و امر خلق را با علم برای آنان بازگو کرد. پس آن علم را دانست و به پیامبران و برگزیدگان خود آموخت. و سپس فرمود: برای اولیای امر، استنباط علم است، و برای راهنمایان.

سپس فرمود: هر کس به فضل آنان چنگ زند، به علم‌شان رسیده و به یاری آنان رستگار گردد. و هر که اولیای امر خدا و اهل استنباط علم او را در غیر از برگزیدگان خاندان پیامبران قرار دهد، فرمان خدا را مخالفت کرده است و نادانان را به جای اولیای امر قرار داده و کسانی را که بی‌هدایت از سوی خدا سخن می‌گویند، مدعیان استنباط علم قرار داده است. چنین کسانی به خدا و پیامبرش دروغ بسته‌اند، از وصیّ او و طاعتش روی گردانده‌اند، و فضل الهی را در جایی که خدا قرار داده ننهاده‌اند. پس خود گمراه شدند و پیروان‌شان را نیز گمراه کردند، و در روز قیامت برای آنان حجتی نخواهد بود.

تا آنجا که فرمود در تفسیر آیه: «اگر اینان کافر شوند، ما گروهی را با آن مأمور کرده‌ایم که بدان کافر نمی‌گردند» (انعام: 89). پس خدا فضل خود را به اهل بیت، برادران و ذریه‌شان واگذار کرد. و فرمود: اگر امت تو به آن کفر ورزند، من اهل بیتت را مأمور آن ایمان کرده‌ام که تو با آن فرستاده شدی؛ آنان هرگز به آن کفر نمی‌ورزند، و ایمان را که با آن تو را فرستادم از اهل بیتت پس از تو حفظ می‌کنم—آنانند دانشمندان امتت، اولیای امر من پس از تو، و اهل استنباط علمی که در آن نه دروغ است، نه گناه، نه تحریف، نه کبر، و نه ریا.

تا آنجا که فرمود: ای مردم، عبرت بگیرید از آنچه گفتم درباره‌ی محل ولایت خدا و اطاعت و محبتش، و محل استنباط علم و حجت‌هایش. پس فقط از آن بپذیرید، و به آن تمسک جویید تا رستگار شوید، و برای شما در روز قیامت حجت خواهد بود. و راه پروردگارتان—جل و عز—به‌جز از طریق آنان (اهل بیت) حاصل نمی‌شود. پس هر کس چنین کند، بر خداوند واجب است که او را گرامی دارد و عذابش نکند، و هر کس جز به آنچه خدا فرمان داده نزد او آید، بر خداوند واجب است که او را خوار کرده و عذابش کند.

[رقم الحدیث الکلی: 33152 - رقم الحدیث الباب: 2]

33152- 2- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی ⁽³⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رِسَالَةٍ طَوِیلَةٍ لَهُ إِلَی أَصْحَابِهِ أَمَرَهُمْ بِالنَّظَرِ فِیهَا وَ تَعَاهُدِهَا وَ الْعَمَلِ بِهَا مِنْ جُمْلَتِهَا أَیَّتُهَا الْعِصَابَةُ الْمَرْحُومَةُ الْمُفْلِحَةُ إِنَّ اللَّهَ أَتَمَّ لَکُمْ مَا آتَاکُمْ مِنَ الْخَیْرِ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ وَ لَا مِنْ أَمْرِهِ أَنْ یَأْخُذَ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فِی دِینِهِ بِهَوًی وَ لَا رَأْیٍ وَ لَا مَقَایِیسَ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ الْقُرْآنَ وَ جَعَلَ فِیهِ تِبْیَانَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ جَعَلَ لِلْقُرْآنِ وَ تَعَلُّمِ الْقُرْآنِ أَهْلًا لَا یَسَعُ أَهْلَ عِلْمِ الْقُرْآنِ الَّذِینَ آتَاهُمُ اللَّهُ عِلْمَهُ أَنْ یَأْخُذُوا (فِی دِینِهِمْ) ⁽⁴⁾بِهَوًی وَ لَا رَأْیٍ وَ لَا مَقَایِیسَ وَ هُمْ أَهْلُ الذِّکْرِ الَّذِینَ أَمَرَ اللَّهُ الْأُمَّةَ بِسُؤَالِهِمْ إِلَی أَنْ قَالَ وَ قَدْ عَهِدَ إِلَیْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ص قَبْلَ مَوْتِهِ فَقَالُوا نَحْنُ بَعْدَ مَا قَبَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَسُولَهُ ص- یَسَعُنَا أَنْ نَأْخُذَ بِمَا اجْتَمَعَ عَلَیْهِ رَأْیُ النَّاسِ بَعْدَ قَبْضِ اللَّهِ رَسُولَهُ ص- وَ بَعْدَ عَهْدِهِ الَّذِی عَهِدَهُ إِلَیْنَا وَ أَمَرَنَا بِهِ مُخَالِفاً لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ ص فَمَا أَحَدٌ أَجْرَأَ عَلَی اللَّهِ وَ لَا أَبْیَنَ ضَلَالَةً مِمَّنْ أَخَذَ بِذَلِکَ وَ زَعَمَ أَنَّ ذَلِکَ یَسَعُهُ وَ اللَّهِ إِنَّ لِلَّهِ عَلَی خَلْقِهِ أَنْ یُطِیعُوهُ وَ یَتَّبِعُوا أَمْرَهُ فِی حَیَاةِ مُحَمَّدٍ ص وَ بَعْدَ مَوْتِهِ هَلْ یَسْتَطِیعُ أُولَئِکَ أَعْدَاءُ اللَّهِ أَنْ یَزْعُمُوا أَنَّ أَحَداً مِمَّنْ أَسْلَمَ مَعَ مُحَمَّدٍ ص- أَخَذَ بِقَوْلِهِ وَ رَأْیِهِ وَ مَقَایِیسِهِ فَإِنْ قَالَ نَعَمْ فَقَدْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ وَ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِیداً وَ إِنْ قَالَ لَا لَمْ یَکُنْ لِأَحَدٍ أَنْ یَأْخُذَ بِرَأْیِهِ وَ هَوَاهُ وَ مَقَایِیسِهِ فَقَدْ أَقَرَّ بِالْحُجَّةِ عَلَی نَفْسِهِ وَ هُوَ مِمَّنْ یَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ یُطَاعُ وَ یُتَّبَعُ أَمْرُهُ بَعْدَ قَبْضِ رَسُولِ اللَّهِ ص إِلَی أَنْ قَالَ وَ کَمَا أَنَّهُ لَمْ یَکُنْ لِأَحَدٍ مِنَ النَّاسِ مَعَ مُحَمَّدٍ ص- أَنْ یَأْخُذَ بِهَوَاهُ وَ لَا

رَأْیِهِ وَ لَا مَقَایِیسِهِ خِلَافاً لِأَمْرِ مُحَمَّدٍ ص- کَذَلِکَ لَمْ یَکُنْ لِأَحَدٍ ⁽¹⁾بَعْدَ مُحَمَّدٍ ص- أَنْ یَأْخُذَ بِهَوَاهُ وَ لَا رَأْیِهِ وَ لَا مَقَایِیسِهِ ثُمَّ قَالَ وَ اتَّبِعُوا آثَارَ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ سُنَّتَهُ فَخُذُوا بِهَا وَ لَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَکُمْ وَ رَأْیَکُمْ ⁽²⁾فَتَضِلُّوا فَإِنَّ أَضَلَّ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ مَنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ وَ رَأْیَهُ بِغَیْرِ هُدًی مِنَ اللَّهِ وَ قَالَ أَیَّتُهَا الْعِصَابَةُ ⁽³⁾عَلَیْکُمْ بِآثَارِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ سُنَّتِهِ وَ آثَارِ الْأَئِمَّةِ الْهُدَاةِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ رَسُولِ اللَّهِ ص مِنْ بَعْدِهِ وَ سُنَّتِهِمْ فَإِنَّهُ مَنْ أَخَذَ بِذَلِکَ فَقَدِ اهْتَدَی وَ مَنْ تَرَکَ ذَلِکَ وَ رَغِبَ عَنْهُ ضَلَّ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِینَ أَمَرَ اللَّهُ بِطَاعَتِهِمْ وَ وَلَایَتِهِمْ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

با سندی که می‌آید از امام صادق (علیه‌السلام) در نامه‌ای طولانی به یارانش، که ایشان به تدبر، حفظ و عمل به آن امر فرموده بود. از جمله‌ی آن نامه چنین آمده است:

ای گروه مرحوم و رستگار! همانا خداوند آنچه از خیر به شما داده، برایتان کامل گردانیده. و بدانید که هیچ‌کس از خلق خدا، حق ندارد در دین خدا با هوا، رأی یا قیاس وارد شود. خداوند قرآن را نازل کرده و در آن، بیان هر چیزی را قرار داده، و برای قرآن و تعلیم آن، اهل خاصی قرار داده است. برای اهل قرآن که خدا علم آن را به ایشان داده، جایز نیست در دین خود از هوا، رأی یا قیاس بهره گیرند. آنان همان اهل ذکری هستند که خداوند امت را به سؤال از آنان فرمان داده است...

و پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) پیش از وفاتش با آنان عهد بست. اما برخی گفتند: پس از وفات پیامبر، ما می‌توانیم به رأی اکثریت مردم عمل کنیم، حتی اگر با آن عهدی که پیامبر با ما بسته و فرمانی که داده مخالف باشد. در حالی‌که هیچ‌کس از خدا بی‌پروا‌تر و هیچ‌کس گمراه‌تر از کسی نیست که چنین بپندارد و ادعا کند که مجاز است.

به خدا سوگند، بر مردم واجب است که از خدا اطاعت کنند و از فرمان او پیروی نمایند، چه در زمان پیامبر و چه پس از وفات او.

آیا دشمنان خدا می‌توانند ادعا کنند که یکی از کسانی که با پیامبر مسلمان شد، به رأی، نظر یا قیاس خود عمل می‌کرد؟ اگر بگویند: آری، به خدا دروغ گفته و سخت گمراه شده‌اند. و اگر بگویند: نه، پس اعتراف به حجت بر ضد خود کرده‌اند و از کسانی‌اند که ادعا دارند خدا باید اطاعت شود و فرمانش پس از پیامبر دنبال گردد.

همان‌گونه که در زمان پیامبر برای هیچ‌کس جایز نبود خلاف او با رأی، هوا یا قیاس رفتار کند، پس از او نیز چنین نیست. سپس فرمود:

از آثار پیامبر (ص) و سنتش پیروی کنید، و آن را بگیرید. از هواها و رأی‌های خود تبعیت نکنید که گمراه می‌شوید. به‌درستی که گمراه‌ترین مردم نزد خدا، کسی است که بدون هدایت الهی از هوای نفس و رأی خود پیروی کند.

و فرمود:

ای جماعت! بر شما باد آثار رسول خدا (ص) و سنت او، و آثار امامان هدایت از خاندان پیامبر (ص) پس از او، و سنت آنان. هر کس به آن‌ها تمسک جوید، هدایت یافته؛ و هر که آن را ترک کند و از آن روی بگرداند، گمراه شده است. زیرا آنان کسانی‌اند که خداوند فرمان اطاعت و ولایت‌شان را داده است...

[رقم الحدیث الکلی: 33153 - رقم الحدیث الباب: 3]

33153- 3- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: مَا لَکُمْ وَ لِلْقِیَاسِ إِنَّمَا هَلَکَ مَنْ هَلَکَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِالْقِیَاسِ ثُمَّ قَالَ إِذَا جَاءَکُمْ مَا تَعْلَمُونَ فَقُولُوا بِهِ وَ إِذَا جَاءَکُمْ مَا لَا تَعْلَمُونَ فَهَا وَ أَوْمَأَ ⁽⁵⁾بِیَدِهِ إِلَی فِیهِ ثُمَّ قَالَ لَعَنَ اللَّهُ أَبَا حَنِیفَةَ کَانَ یَقُولُ قَالَ عَلِیٌّ ع- وَ قُلْتُ ⁽⁶⁾وَ قَالَتِ الصَّحَابَةُ وَ قُلْتُ ⁽⁷⁾ثُمَّ قَالَ أَ کُنْتَ تَجْلِسُ إِلَیْهِ قُلْتُ لَا وَ لَکِنْ هَذَا کَلَامُهُ فَقُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ أَتَی رَسُولُ اللَّهِ ص النَّاسَ بِمَا یَکْتَفُونَ بِهِ فِی عَهْدِهِ قَالَ نَعَمْ وَ مَا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ- فَقُلْتُ فَضَاعَ مِنْ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ فَقَالَ لَا هُوَ عِنْدَ أَهْلِهِ.

ترجمه:

از سماعة بن مهران از امام کاظم (علیه‌السلام) در حدیثی نقل شده است که فرمود:

«شما را با قیاس چه کار؟! به‌راستی که هلاک شدگان پیش از شما، به‌سبب قیاس نابود شدند.»

سپس فرمود:

«هرگاه چیزی به شما رسید که آن را می‌دانید، به آن عمل کنید؛ و اگر چیزی به شما رسید که نمی‌دانید، (آنگاه سکوت کنید)»—و با دست به دهان خود اشاره فرمود.

سپس فرمود:

«خدا لعنت کند ابوحنیفه را! او می‌گفت: علی (ع) چنین گفت—و من چنین می‌گویم؛ صحابه چنین گفتند—و من چنین می‌گویم!»

راوی پرسید: «آیا نزد او می‌نشستی؟» گفتم: «نه، ولی این سخنان از اوست.»

گفتم: «خداوند تو را اصلاح کند! آیا پیامبر خدا (ص) آن‌چه مردم در زمان خودش بدان نیاز داشتند، برایشان آورد؟» فرمود: «آری، و نیز آن‌چه تا روز قیامت به آن نیاز دارند.»

گفتم: «آیا چیزی از آن گم شده؟» فرمود: «نه، آن در نزد اهلش موجود است.

[رقم الحدیث الکلی: 33154 - رقم الحدیث الباب: 4]

33154- 4- ⁽⁸⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَقِیلِیِّ عَنْ

عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ قَالَ: دَخَلَ أَبُو حَنِیفَةَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَهُ یَا بَا حَنِیفَةَ بَلَغَنِی أَنَّکَ تَقِیسُ قَالَ نَعَمْ قَالَ لَا تَقِسْ فَإِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

عیسی بن عبدالله قرشی گفت:

ابوحنیفه بر امام صادق (علیه‌السلام) وارد شد. حضرت به او فرمود:

«ای ابوحنیفه! به من رسیده که تو قیاس می‌کنی.» او گفت: «بله.» حضرت فرمود: «قیاس مکن، چراکه نخستین کسی که قیاس کرد، ابلیس بود.»

[رقم الحدیث الکلی: 33155 - رقم الحدیث الباب: 5]

33155- 5- ⁽¹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ رَفَعَهُ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ مِنْ أَبْغَضِ الْخَلْقِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَرَجُلَیْنِ رَجُلٌ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ فَهُوَ جَائِرٌ عَنْ قَصْدِ السَّبِیلِ مَشْعُوفٌ بِکَلَامِ بِدْعَةٍ قَدْ لَهِجَ بِالصَّوْمِ وَ الصَّلَاةِ فَهُوَ فِتْنَةٌ لِمَنِ افْتَتَنَ بِهِ ضَالٌّ عَنْ هَدْیِ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ مُضِلٌّ لِمَنِ اقْتَدَی بِهِ فِی حَیَاتِهِ وَ بَعْدَ مَوْتِهِ حَمَّالٌ خَطَایَا غَیْرِهِ رَهْنٌ بِخَطِیئَتِهِ وَ رَجُلٌ قَمَشَ جَهْلًا فِی جُهَّالِ النَّاسِ عَانٍ بِأَغْبَاشِ الْفِتْنَةِ قَدْ سَمَّاهُ أَشْبَاهُ النَّاسِ عَالِماً وَ لَمْ یَغْنَ فِیهِ یَوْماً سَالِماً بَکَّرَ فَاسْتَکْثَرَ مَا قَلَّ مِنْهُ خَیْرٌ مِمَّا کَثُرَ حَتَّی إِذَا ارْتَوَی مِنْ آجِنٍ وَ اکْتَنَزَ مِنْ غَیْرِ طَائِلٍ جَلَسَ بَیْنَ النَّاسِ قَاضِیاً (مَاضِیاً) ⁽²⁾ضَامِناً لِتَخْلِیصِ مَا الْتَبَسَ عَلَی غَیْرِهِ وَ إِنْ خَالَفَ قَاضِیاً سَبَقَهُ لَمْ یَأْمَنْ أَنْ یَنْقُضَ حُکْمَهُ مَنْ یَأْتِی (مِنْ) ⁽³⁾بَعْدِهِ کَفِعْلِهِ بِمَنْ کَانَ قَبْلَهُ وَ إِنْ نَزَلَتْ بِهِ إِحْدَی الْمُبْهَمَاتِ الْمُعْضِلَاتِ هَیَّأَ لَهَا حَشْواً مِنْ رَأْیِهِ ثُمَّ قَطَعَ ⁽⁴⁾فَهُوَ مِنْ لَبْسِ الشُّبُهَاتِ فِی مِثْلِ غَزْلِ الْعَنْکَبُوتِ لَا یَدْرِی أَصَابَ أَمْ أَخْطَأَ لَا یَحْسَبُ الْعِلْمَ فِی شَیْ‌ءٍ مِمَّا أَنْکَرَ وَ لَا یَرَی أَنَّ وَرَاءَ مَا بَلَغَ فِیهِ مَذْهَباً (لِغَیْرِهِ) ⁽⁵⁾إِنْ قَاسَ شَیْئاً بِشَیْ‌ءٍ لَمْ یُکَذِّبْ نَظَرَهُ وَ إِنْ أَظْلَمَ عَلَیْهِ أَمْرٌ اکْتَتَمَ بِهِ لِمَا یَعْلَمُ مِنْ جَهْلِ نَفْسِهِ لِکَیْلَا یُقَالَ لَهُ لَا یَعْلَمُ ثُمَّ جَسَرَ فَقَضَی فَهُوَ مِفْتَاحُ عَشَوَاتٍ رَکَّابُ شُبُهَاتٍ-

خَبَّاطُ جَهَالاتٍ لَا یَعْتَذِرُ مِمَّا لَا یَعْلَمُ فَیَسْلَمَ وَ لَا یَعَضُّ فِی الْعِلْمِ بِضِرْسٍ قَاطِعٍ فَیَغْنَمَ یَذْرِی الرِّوَایَاتِ ذَرْوَ الرِّیحِ الْهَشِیمَ تَبْکِی مِنْهُ الْمَوَارِیثُ وَ تَصْرُخُ مِنْهُ الدِّمَاءُ یُسْتَحَلُّ بِقَضَائِهِ الْفَرْجُ الْحَرَامُ وَ یُحَرَّمُ بِقَضَائِهِ الْفَرْجُ الْحَلَالُ لَا مَلِیٌّ بِإِصْدَارِ مَا عَلَیْهِ وَرَدَ وَ لَا هُوَ أَهْلٌ لِمَا مِنْهُ فَرَطَ مِنِ ادِّعَائِهِ عِلْمَ الْحَقِّ.

وَ رَوَاهُ الرَّضِیُّ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ مُرْسَلًا نَحْوَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از ابن محبوب به صورت مرفوع، از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

«همانا از منفورترین مردم نزد خدای عزّوجل، دو مرد هستند:

یکی، کسی که خدا او را به خود واگذارده، از مسیر حق منحرف است، شیفته‌ی سخنان بدعت‌گونه، مشتاق به روزه و نماز است، اما فتنه‌ای است برای آن که به او فریفته شود؛ گمراه از هدایت پیشینیان، و گمراه‌کننده‌ی پیروانش، چه در زمان حیاتش و چه پس از مرگش. بارکش گناهان دیگران است و در گرو خطای خویش.

و دیگری، مردی که از میان مردم نادان، جهلی را گردآورده؛ درگیر در غبارهای فتنه؛ کسانی که شبیه مردم‌اند او را عالم نامیده‌اند، در حالی‌که حتی یک روز هم با سلامت در علم بهره‌ای نبرده است؛ زود برخاست و بسیار گردآورد، در حالی‌که اندکِ آن بهتر از بسیارِ آن بود؛ تا آن‌گاه که از آبی راکد سیراب شد و از چیزی بی‌ارزش انباشته ساخت، سپس در میان مردم نشست در مقام داوری، ضامن شد برای حل آنچه بر دیگران مشتبه شده بود، و اگر قاضی‌ای پیش از او حکمی داده بود، نمی‌پذیرفت که کسی پس از او، همان گونه حکم را نقض کند، چنان‌که خود چنین می‌کرد.

و اگر به مشکلی سخت دچار می‌شد، از رأی خود بافته‌ای بر آن می‌پوشاند، سپس حکم می‌داد. حکمش در پوشیدن شبهات، همچون تارهای عنکبوت است. نمی‌داند که درست گفته یا خطا کرده؛ دانش را در چیزی که انکار کرده نمی‌پندارد، و گمان نمی‌کند که غیر از آنچه خود یافته، راهی دیگر برای دیگران باشد.

اگر چیزی را با چیزی قیاس کند، نگاه خود را تکذیب نمی‌کند، و اگر امری بر او پوشیده ماند، آن را پنهان می‌دارد، چراکه به جهل خود آگاه است و نمی‌خواهد که گفته شود: «نمی‌داند»؛ سپس گستاخی کرده و حکم می‌دهد.

پس او، کلید راه‌های تردید است، سوار بر امواج شبهه‌ها، درگیر در تاریکی‌های نادانی. از آنچه نمی‌داند عذر نمی‌خواهد تا سالم بماند، و با دندانِ قاطع در علم نمی‌جَوَد تا بهره‌مند شود. روایات را همچون باد بر کاه پراکنده می‌سازد.

از او، ارث‌ها می‌گریند و خون‌ها فریاد می‌زنند. با داوری‌اش، حرام را حلال می‌سازد و حلال را حرام می‌کند. نه اهلیت دارد در آنچه از عهده‌اش برمی‌آید، و نه شایستگی در آنچه ادعای دانستنش را کرده—در علمِ حق.»

[رقم الحدیث الکلی: 33156 - رقم الحدیث الباب: 6]

33156- 6- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ مُثَنًّی الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع تَرِدُ عَلَیْنَا أَشْیَاءُ لَیْسَ نَعْرِفُهَا فِی کِتَابِ اللَّهِ (وَ لَا سُنَّتِهِ) ⁽³⁾فَنَنْظُرُ فِیهَا فَقَالَ لَا أَمَا إِنَّکَ إِنْ أَصَبْتَ لَمْ تُوجَرْ وَ إِنْ أَخْطَأْتَ کَذَبْتَ عَلَی اللَّهِ ⁽⁴⁾

(منه. قده).

وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ الْوَشَّاءِ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از ابو بصیر نقل شده که گفت:

به امام صادق (علیه‌السلام) عرض کردم: «مسائلی بر ما وارد می‌شود که در کتاب خدا (و سنت او) آن‌ها را نمی‌یابیم، پس در آن‌ها نظر (اجتهاد) می‌کنیم.»

فرمود: «نه! اگر به‌درستی حکم کنی، پاداشی نخواهی داشت؛ و اگر خطا کنی، بر خدا دروغ بسته‌ای.»

[رقم الحدیث الکلی: 33157 - رقم الحدیث الباب: 7]

33157- 7- ⁽⁶⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ رَفَعَهُ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع بِمَا أُوَحِّدُ اللَّهَ فَقَالَ یَا یُونُسُ- لَا تَکُونَنَّ مُبْتَدِعاً مَنْ نَظَرَ بِرَأْیِهِ هَلَکَ وَ مَنْ تَرَکَ أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّهِ ضَلَّ وَ مَنْ تَرَکَ کِتَابَ اللَّهِ وَ قَوْلَ نَبِیِّهِ کَفَرَ.

ترجمه:

از یونس بن عبدالرحمن نقل شده که گفت:

به امام کاظم (علیه‌السلام) عرض کردم: «با چه چیزی خدا را یکتا بدانم (توحید را بفهمم)؟»

فرمود:

«ای یونس! بدعت‌گذار مباش؛ کسی که با رأی خود نظر دهد، هلاک می‌شود؛ کسی که اهل بیت پیامبرش را واگذارد، گمراه گردد؛ و کسی که کتاب خدا و سخن پیامبرش را رها کند، کافر شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 33158 - رقم الحدیث الباب: 8]

33158- 8- ⁽⁷⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ فِی وَصِیَّةِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع

یَقُولُ مَنْ شَکَّ أَوْ ظَنَّ فَأَقَامَ عَلَی أَحَدِهِمَا (فَقَدْ حَبِطَ) ⁽¹⁾عَمَلُهُ إِنَّ حُجَّةَ اللَّهِ هِیَ الْحُجَّةُ الْوَاضِحَةُ.

ترجمه:

از احمد بن ابی‌عبدالله در وصیت مفضل بن عمر نقل شده که گفت:

شنیدم امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمود:

«کسی که شک یا گمان کند، و بر یکی از آن دو پافشاری نماید، (پس به یقین) عملش تباه شده است؛ همانا حجت خدا، حجت روشن و آشکار است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33159 - رقم الحدیث الباب: 9]

33159- 9- ⁽²⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ الْیَمَانِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: وَ مَنْ عَمِیَ نَسِیَ الذِّکْرَ وَ اتَّبَعَ الظَّنَّ وَ بَارَزَ خَالِقَهُ إِلَی أَنْ قَالَ وَ مَنْ نَجَا مِنْ ذَلِکَ فَمِنْ فَضْلِ الْیَقِینِ.

ترجمه:

از سلیم بن قیس هلالی از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) در حدیثی طولانی نقل شده است که فرمود:

«و کسی که نابینا شد، یاد خدا را فراموش کرد، از گمان پیروی نمود، و با آفریدگارش به مقابله برخاست...» تا آن‌جا که فرمود: «و آن‌کس که از این [گمراهی‌ها] نجات یافت، این نجات از فضل یقین بود.»

[رقم الحدیث الکلی: 33160 - رقم الحدیث الباب: 10]

33160- 10- ⁽³⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ السُّنَّةَ لَا تُقَاسُ أَ لَا تَرَی أَنَّ الْمَرْأَةَ تَقْضِی صَوْمَهَا وَ لَا تَقْضِی ⁽⁴⁾صَلَاتَهَا یَا أَبَانُ إِنَّ السُّنَّةَ إِذَا قِیسَتْ مُحِقَ الدِّینُ.

أَقُولُ: فِیهِ وَ فِی أَمْثَالِهِ وَ هِیَ کَثِیرَةٌ جِدّاً دَلَالَةٌ عَلَی بُطْلَانِ قِیَاسِ الْأَوْلَوِیَّةِ.

ترجمه:

از أبان بن تغلب، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده که فرمود:

«همانا سنت، قیاس‌بردار نیست؛ آیا نمی‌بینی که زن، روزه‌ی فوت‌شده‌اش را قضا می‌کند، اما نماز فوت‌شده‌اش را نه؟ ای أبان! اگر سنت با قیاس سنجیده شود، دین نابود می‌گردد.»

می‌گویم: در این روایت و نظایر فراوان آن، دلالتی روشن بر بطلان "قیاس اولویت" وجود دارد.

[رقم الحدیث الکلی: 33161 - رقم الحدیث الباب: 11]

33161- 11- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع قَالَ: مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلْقِیَاسِ لَمْ یَزَلْ دَهْرَهُ فِی الْتِبَاسٍ وَ مَنْ دَانَ اللَّهَ بِالرَّأْیِ لَمْ یَزَلْ دَهْرَهُ فِی ارْتِمَاسٍ.

ترجمه:

از مسعده بن صدقه از امام صادق (علیه‌السلام) از پدرش، از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

«کسی که خود را در معرض قیاس قرار دهد، همواره عمر خود را در سردرگمی خواهد گذراند؛ و کسی که دین‌داری را بر پایه‌ی رأی خود انجام دهد، پیوسته در فرو رفتن (در گمراهی) خواهد بود.»

[رقم الحدیث الکلی: 33162 - رقم الحدیث الباب: 12]

33162- 12- ⁽⁶⁾قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَنْ أَفْتَی النَّاسَ

بِرَأْیِهِ فَقَدْ دَانَ اللَّهَ بِمَا لَا یَعْلَمُ وَ مَنْ دَانَ اللَّهَ بِمَا لَا یَعْلَمُ فَقَدْ ضَادَّ اللَّهَ حَیْثُ أَحَلَّ وَ حَرَّمَ فِیمَا لَا یَعْلَمُ.

وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

امام باقر (علیه‌السلام) فرمود:

«کسی که مردم را بر اساس رأی خود فتوا دهد، به آنچه نمی‌داند دین‌ورزی کرده است؛ و هر کس به آنچه نمی‌داند خدا را بندگی کند، با خدا مخالفت کرده در جایی که خدا حلال و حرام کرده در حالی‌که خود نمی‌داند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33163 - رقم الحدیث الباب: 13]

33163- 13- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع ⁽³⁾فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ فِی الْإِمَامَةِ وَ أَحْوَالِ الْإِمَامِ قَالَ: أَمَا لَوْ أَنَّ رَجُلًا صَامَ نَهَارَهُ وَ قَامَ لَیْلَهُ وَ تَصَدَّقَ بِجَمِیعِ مَالِهِ وَ حَجَّ جَمِیعَ دَهْرِهِ وَ لَمْ یَعْرِفْ وَلَایَةَ وَلِیِّ اللَّهِ فَیُوَالِیَهُ وَ تَکُونَ جَمِیعُ أَعْمَالِهِ بِدَلَالَتِهِ إِلَیْهِ مَا کَانَ لَهُ عَلَی اللَّهِ ثَوَابٌ ⁽⁴⁾وَ لَا کَانَ مِنْ أَهْلِ الْإِیمَانِ.

وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی طَالِبٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از زرارة از امام باقر (علیه‌السلام) در حدیثی طولانی درباره‌ی امامت و ویژگی‌های امام نقل شده است که فرمود:

«آگاه باش! اگر کسی همه‌ی روزهایش را روزه بگیرد، شب‌هایش را به عبادت بپردازد، تمام مالش را در راه خدا صدقه دهد، و همه‌ی عمرش را حج بگزارد، اما ولایت ولیّ خدا را نشناسد و به او ولایت ندهد، و همه‌ی اعمالش بدون هدایت و پیوند با او باشد هیچ پاداشی نزد خدا ندارد، و از اهل ایمان نیز نخواهد بود.»

[رقم الحدیث الکلی: 33164 - رقم الحدیث الباب: 14]

33164- 14- ⁽⁶⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی کَلَامٍ ذَکَرَهُ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَمْ یَأْخُذْ دِینَهُ عَنْ رَأْیِهِ وَ لَکِنْ أَتَاهُ (عَنْ رَبِّهِ فَأَخَذَ بِهِ) ⁽⁷⁾.

أَقُولُ: یَأْتِی بَیَانُ هَذَا السَّنَدِ مِنْ طَرِیقِ الصَّدُوقِ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

از احمد بن محمد بن خالد از برخی اصحاب ما به صورت مرفوع نقل شده که گفت:

امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) در سخنی که از ایشان نقل شده، فرمود:

«همانا مؤمن، دین خود را از رأی خویش نگرفته، بلکه از جانب پروردگارش به او رسیده و او آن را گرفته است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33165 - رقم الحدیث الباب: 15]

33165- 15- ⁽⁹⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی

قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی ع عَنِ الْقِیَاسِ فَقَالَ (وَ مَا لَکُمْ وَ لِلْقِیَاسِ) ⁽¹⁾إِنَّ اللَّهَ لَا یُسْأَلُ کَیْفَ أَحَلَّ وَ کَیْفَ حَرَّمَ.

ترجمه:

از عثمان بن عیسی نقل شده که گفت:

از امام کاظم (علیه‌السلام) درباره‌ی قیاس پرسیدم، فرمود:

«شما را با قیاس چه کار؟! همانا خداوند پرسیده نمی‌شود: چگونه حلال کرده و چگونه حرام نموده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33166 - رقم الحدیث الباب: 16]

33166- 16- ⁽²⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لِسَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ- وَ الْحَکَمِ بْنِ عُتَیْبَةَ شَرِّقَا وَ غَرِّبَا فَلَا تَجِدَانِ عِلْماً صَحِیحاً إِلَّا شَیْئاً خَرَجَ مِنْ عِنْدِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ.

أَقُولُ: وَ رَوَی الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ أَحَادِیثَ کَثِیرَةً بِهَذَا الْمَعْنَی ⁽³⁾.

ترجمه:

از ثعلبة بن میمون از ابو مریم نقل شده که گفت:

امام باقر (علیه‌السلام) به سلمة بن کهیل و حَکَم بن عُتیبة فرمود:

«به شرق و غرب عالم سفر کنید علم صحیحی نخواهید یافت، مگر آنچه از نزد ما اهل‌بیت بیرون آمده است.»

می‌گویم: صفّار در کتاب «بصائر الدرجات»، احادیث فراوانی با همین معنا نقل کرده است.

[رقم الحدیث الکلی: 33167 - رقم الحدیث الباب: 17]

33167- 17- ⁽⁴⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثٌ آیَةٌ مُحْکَمَةٌ أَوْ فَرِیضَةٌ عَادِلَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ وَ مَا خَلَاهُنَّ فَهُوَ فَضْلٌ.

ترجمه:

از ابراهیم بن عبد الحمید، از امام کاظم (علیه‌السلام) در حدیثی نقل شده است که فرمود:

«همانا علم سه چیز است: آیه‌ای محکم، یا فریضه‌ای عادلانه، یا سنتی پابرجا؛ و آن‌چه جز این سه باشد، فضل است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33168 - رقم الحدیث الباب: 18]

33168- 18- ⁽⁵⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی شَیْبَةَ الْخُرَاسَانِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ أَصْحَابَ الْمَقَایِیسِ طَلَبُوا الْعِلْمَ بِالْمَقَایِیسِ فَلَمْ تَزِدْهُمُ الْمَقَایِیسُ مِنَ الْحَقِّ إِلَّا بُعْداً وَ إِنَّ دِینَ اللَّهِ لَا یُصَابُ بِالْمَقَایِیسِ.

ترجمه:

از ابو شَیبه خراسانی نقل شده که گفت:

شنیدم امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمود:

«بی‌تردید اصحاب قیاس، در پی علم با تکیه بر قیاس بودند، اما قیاس، جز دوری از حق، چیزی بر ایشان نیفزود؛ و همانا دین خدا با قیاس به دست نمی‌آید.»

[رقم الحدیث الکلی: 33169 - رقم الحدیث الباب: 19]

33169- 19- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُعَلًّی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ

عَنْ (أَبِی جَمِیلٍ) ⁽¹⁾عَنْ (إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی أُوَیْسٍ عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ أَبِی ضَمْرَةَ) ⁽²⁾عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع أَحْکَامُ الْمُسْلِمِینَ عَلَی ثَلَاثَةٍ شَهَادَةٍ عَادِلَةٍ أَوْ یَمِینٍ قَاطِعَةٍ أَوْ سُنَّةٍ مَاضِیَةٍ مِنْ أَئِمَّةِ الْهُدَی ع.

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ⁽³⁾عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از ضمره بن أبی ضمره، از پدرش، از پدربزرگش نقل شده که گفت:

امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) فرمود:

«احکام مسلمانان بر سه چیز استوار است: گواهی عادلانه، یا سوگند قاطع، یا سنتِ جاری و مستمر از سوی امامان هدایت (علیهم‌السلام).»

[رقم الحدیث الکلی: 33170 - رقم الحدیث الباب: 20]

33170- 20- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: عَلِّمُوا صِبْیَانَکُمْ (مِنْ عِلْمِنَا) ⁽⁶⁾مَا یَنْفَعُهُمُ اللَّهُ بِهِ لَا تَغْلِبُ عَلَیْهِمُ الْمُرْجِئَةُ بِرَأْیِهَا وَ لَا تَقِیسُوا الدِّینَ فَإِنَّ مِنَ الدِّینِ مَا لَا یُقَاسُ ⁽⁷⁾وَ سَیَأْتِی أَقْوَامٌ یَقِیسُونَ فَهُمْ أَعْدَاءُ الدِّینِ وَ أَوَّلُ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ- إِیَّاکُمْ وَ الْجِدَالَ فَإِنَّهُ یُورِثُ الشَّکَّ وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنَّا هَلَکَ.

ترجمه:

و با سندی که خواهد آمد، از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) در حدیث الأربعمائه نقل شده است که فرمود:

«فرزندان خود را از دانش ما آن‌چه خدا به وسیله‌ی آن به آنان نفع می‌رساند، بیاموزید؛ تا گروه مرجئه با رأی خویش بر آنان غالب نشوند. و دین را با قیاس مسنجید، که در دین چیزهایی است که با قیاس سنجیده نمی‌شود. و گروهی خواهند آمد که قیاس می‌کنند آنان دشمنان دین‌اند، و نخستین قیاس‌کننده، ابلیس بود. از جدال بپرهیزید، که شک‌آفرین است؛ و هر که از ما جدا شود، نابود شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 33171 - رقم الحدیث الباب: 21]

33171- 21- ⁽⁸⁾وَ فِی الْمَجَالِسِ وَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ (عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ) ⁽⁹⁾عَنْ أَبِیهِ عَنْ (مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَزَّازِ) ⁽¹⁰⁾عَنْ غِیَاثِ بْنِ

إِبْرَاهِیمَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّهُ قَالَ فِی کَلَامٍ لَهُ الْإِسْلَامُ هُوَ التَّسْلِیمُ إِلَی أَنْ قَالَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ أَخَذَ دِینَهُ عَنْ رَبِّهِ وَ لَمْ یَأْخُذْهُ عَنْ رَأْیِهِ.

ترجمه:

از غیاث بن ابراهیم، از امام صادق (علیه‌السلام)، از پدرانش، از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) نقل شده است که در سخنی فرمود:

«اسلام، همان تسلیم است…» تا آن‌جا که فرمود:

«همانا مؤمن، دینش را از پروردگار خویش گرفته است، و نه از رأی خودش.»

[رقم الحدیث الکلی: 33172 - رقم الحدیث الباب: 22]

33172- 22- ⁽¹⁾وَ فِی الْمَجَالِسِ وَ التَّوْحِیدِ وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ مَا آمَنَ بِی مَنْ فَسَّرَ بِرَأْیِهِ کَلَامِی وَ مَا عَرَفَنِی مَنْ شَبَّهَنِی بِخَلْقِی وَ مَا عَلَی دِینِی مَنِ اسْتَعْمَلَ الْقِیَاسَ فِی دِینِی.

ترجمه:

از ریّان بن صلت، از امام رضا (علیه‌السلام)، از پدرانش، از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: خدای جلّ جلاله فرمود:

«به من ایمان نیاورده است آن‌که سخنم را به رأی خود تفسیر کند، و مرا نشناخته است آن‌که مرا به خلقم تشبیه کند، و بر دین من نیست آن‌که قیاس را در دین من به کار گیرد.»

[رقم الحدیث الکلی: 33173 - رقم الحدیث الباب: 23]

33173- 23- ⁽²⁾وَ فِی کِتَابِ الْعِلَلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْقَطَّانِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ ⁽³⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَکَرِیَّا الْجَوْهَرِیِّ الْبَصْرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع فِی حَدِیثِ الْخَضِرِ ع أَنَّهُ قَالَ لِمُوسَی ع- إِنَّ الْقِیَاسَ لَا مَجَالَ لَهُ فِی عِلْمِ اللَّهِ وَ أَمْرِهِ إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ع- إِنَّ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ لَا یُحْمَلُ عَلَی الْمَقَایِیسِ وَ مَنْ حَمَلَ أَمْرَ اللَّهِ عَلَی الْمَقَایِیسِ هَلَکَ وَ أَهْلَکَ إِنَّ أَوَّلَ مَعْصِیَةٍ ظَهَرَتْ مِنْ ⁽⁴⁾إِبْلِیسَ اللَّعِینِ- حِینَ أَمَرَ اللَّهُ مَلَائِکَتَهُ بِالسُّجُودِ لآِدَمَ فَسَجَدُوا وَ أَبَی إِبْلِیسُ أَنْ یَسْجُدَ فَقَالَ ⁽⁵⁾أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ فَکَانَ أَوَّلُ کُفْرِهِ قَوْلَهُ أَنَا

خَیْرٌ مِنْهُ ثُمَّ قِیَاسَهُ بِقَوْلِهِ خَلَقْتَنِی مِنْ نَارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ فَطَرَدَهُ اللَّهُ عَنْ جِوَارِهِ وَ لَعَنَهُ وَ سَمَّاهُ رَجِیماً- وَ أَقْسَمَ بِعِزَّتِهِ لَا یَقِیسُ أَحَدٌ فِی دِینِهِ إِلَّا قَرَنَهُ مَعَ عَدُوِّهِ إِبْلِیسَ فِی أَسْفَلِ دَرْکٍ مِنَ النَّارِ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از جعفر بن محمد بن عماره، از پدرش، از امام صادق (علیه‌السلام) در حدیث حضرت خضر (علیه‌السلام) نقل شده است که فرمود:

حضرت خضر به موسی (علیه‌السلام) گفت:

«قیاس، هیچ جایگاهی در علم و امر الهی ندارد.»

و سپس امام صادق (علیه‌السلام) فرمود:

«فرمان خداوند متعال، قابل سنجش با قیاس نیست؛ و هر کس فرمان خدا را بر قیاس بنا نهد، هلاک می‌شود و دیگران را نیز به هلاکت می‌کشاند. نخستین گناهی که از ابلیس آشکار شد، آن هنگام بود که خداوند به فرشتگان فرمان داد تا برای آدم سجده کنند، پس همه سجده کردند، ولی ابلیس از سجده سر باز زد و گفت: من از او بهترم. نخستین کفرش همان سخن او بود که گفت: من از او بهترم؛ و پس از آن، قیاسش بود که گفت: مرا از آتش آفریدی، و او را از خاک.»

پس خدا او را از جوار خود راند، لعنتش کرد، و او را رجیم نامید.

و خداوند به عزّت خود سوگند یاد کرد که هیچ‌کس در دینش قیاس نکند، مگر آن‌که او را با دشمنش ابلیس قرین سازد در پایین‌ترین طبقه‌ی آتش.

️و مرحوم شیخ صدوق در کتاب علل الشرایع به بطلان قیاس، استنباط و اجتهاد تصریح کرده و مفصّل در ردّ آن سخن گفته است؛ همچنین مرحوم شیخ طوسی در کتاب العدة و مرحوم سید مرتضی در الشافی و الذریعة نیز آن را ابطال کرده‌اند.

[رقم الحدیث الکلی: 33174 - رقم الحدیث الباب: 24]

33174- 24- ⁽²⁾وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ (مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ) ⁽³⁾عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَقِیلِیِّ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ رَفَعَ الْحَدِیثَ قَالَ: دَخَلَ أَبُو حَنِیفَةَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فَقَالَ لَهُ یَا بَا حَنِیفَةَ بَلَغَنِی أَنَّکَ تَقِیسُ قَالَ نَعَمْ أَنَا أَقِیسُ قَالَ لَا تَقِسْ فَإِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ- حِینَ قَالَ خَلَقْتَنِی مِنْ نَارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از عیسی بن عبدالله قرشی به صورت مرفوع روایت شده است که گفت:

ابوحنیفه نزد امام صادق (علیه‌السلام) وارد شد. حضرت به او فرمود: «ای ابوحنیفه! به من خبر رسیده که تو قیاس می‌کنی.» او گفت: «آری، من قیاس می‌کنم.»

حضرت فرمود:

«قیاس نکن، زیرا نخستین کسی که قیاس کرد، ابلیس بود، هنگامی که گفت: مرا از آتش آفریدی، و او را از خاک.»

[رقم الحدیث الکلی: 33175 - رقم الحدیث الباب: 25]

33175- 25- ⁽⁴⁾وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْقَطَّانِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی حَاتِمٍ عَنْ أَبِی زُرْعَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ عَنِ ابْنِ شُبْرُمَةَ قَالَ: دَخَلْتُ أَنَا وَ أَبُو حَنِیفَةَ عَلَی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع- فَقَالَ لِأَبِی حَنِیفَةَ اتَّقِ اللَّهَ وَ لَا تَقِسْ (فِی) ⁽⁵⁾الدِّینِ بِرَأْیِکَ فَإِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ إِلَی أَنْ قَالَ وَیْحَکَ أَیُّهُمَا أَعْظَمُ قَتْلُ النَّفْسِ أَوِ الزِّنَا قَالَ قَتْلُ النَّفْسِ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ قَبِلَ فِی قَتْلِ النَّفْسِ شَاهِدَیْنِ وَ لَمْ یَقْبَلْ فِی الزِّنَا إِلَّا أَرْبَعَةً ثُمَّ أَیُّهُمَا أَعْظَمُ الصَّلَاةُ أَمِ الصَّوْمُ قَالَ الصَّلَاةُ قَالَ فَمَا بَالُ الْحَائِضِ تَقْضِی الصِّیَامَ وَ لَا تَقْضِی الصَّلَاةَ فَکَیْفَ یَقُومُ لَکَ الْقِیَاسُ فَاتَّقِ اللَّهَ وَ لَا تَقِسْ.

ترجمه:

از ابن شُبرُمه روایت شده که گفت:

من و ابوحنیفه بر امام جعفر بن محمد الصادق (علیه‌السلام) وارد شدیم. حضرت به ابوحنیفه فرمود:

«از خدا بترس و دین را با رأی خود قیاس مکن، زیرا نخستین کسی که قیاس کرد، ابلیس بود…»

سپس فرمود:

«وای بر تو! کدام بزرگ‌تر است: قتل نفس یا زنا؟» گفت: «قتل نفس.» حضرت فرمود: «در قتل نفس، خداوند به دو شاهد بسنده کرده، ولی در زنا، چهار شاهد را شرط نموده است. پس قیاس تو چگونه درست درمی‌آید؟!»

و ادامه داد:

«کدام‌یک بزرگ‌تر است: نماز یا روزه؟» گفت: «نماز.» فرمود: «پس چرا زن حائض روزه را قضا می‌کند ولی نماز را نه؟! چگونه قیاس تو در دین پایدار می‌ماند؟!»

سپس دوباره تأکید فرمود:

«از خدا پروا کن و قیاس نکن!»

[رقم الحدیث الکلی: 33176 - رقم الحدیث الباب: 26]

33176- 26- ⁽¹⁾قَالَ الصَّدُوقُ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ وَ رَوَاهُ مُعَاذُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ بَشِیرِ بْنِ یَحْیَی الْعَامِرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی لَیْلَی قَالَ: دَخَلْتُ أَنَا وَ النُّعْمَانُ عَلَی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع- إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ قَالَ یَا نُعْمَانُ إِیَّاکَ وَ الْقِیَاسَ فَإِنَّ أَبِی حَدَّثَنِی عَنْ آبَائِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ مَنْ قَاسَ شَیْئاً مِنَ الدِّینِ بِرَأْیِهِ قَرَنَهُ اللَّهُ مَعَ إِبْلِیسَ فِی النَّارِ- فَإِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ- حِینَ قَالَ خَلَقْتَنِی مِنْ نَارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ فَدَعِ ⁽²⁾الرَّأْیَ وَ الْقِیَاسَ وَ مَا قَالَ قَوْمٌ لَیْسَ لَهُ فِی دِینِ اللَّهِ بُرْهَانٌ فَإِنَّ دِینَ اللَّهَ لَمْ یُوضَعْ بِالْآرَاءِ وَ الْمَقَایِیسِ.

وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ⁽³⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ سُفْیَانَ الْحَرِیرِیِّ عَنْ مُعَاذِ بْنِ بَشِیرٍ ⁽⁴⁾عَنْ یَحْیَی الْعَامِرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی لَیْلَی مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از ابن أبی لیلی روایت شده که گفت:

من و نعمان (ابوحنیفه) بر امام جعفر بن محمد الصادق (علیه‌السلام) وارد شدیم…

تا آن‌گاه که حضرت فرمود:

«ای نعمان! از قیاس بپرهیز، زیرا پدرم از پدرانش برایم نقل کرد که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: هر کس چیزی از دین را با رأی خود قیاس کند، خداوند او را در آتش با ابلیس قرین می‌سازد زیرا نخستین کسی که قیاس کرد، ابلیس بود، آن‌گاه که گفت: ‘مرا از آتش آفریدی، و او را از گل.’»

سپس فرمود:

«پس رأی، قیاس و سخن مردمانی را که در دین خدا دلیلی ندارند رها کن زیرا دین خدا بر اساس آرا و قیاس‌ها بنا نشده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33177 - رقم الحدیث الباب: 27]

33177- 27- ⁽⁶⁾وَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ شَبِیبِ بْنِ أَنَسٍ ⁽⁷⁾عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لِأَبِی حَنِیفَةَ- أَنْتَ فَقِیهُ الْعِرَاقِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَبِمَ تُفْتِیهِمْ قَالَ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ ص- قَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ تَعْرِفُ

کِتَابَ اللَّهِ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ وَ تَعْرِفُ النَّاسِخَ وَ الْمَنْسُوخَ قَالَ نَعَمْ قَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ لَقَدِ ادَّعَیْتَ عِلْماً وَیْلَکَ مَا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ إِلَّا عِنْدَ أَهْلِ الْکِتَابِ- الَّذِینَ أُنْزِلَ عَلَیْهِمْ وَیْلَکَ وَ لَا هُوَ إِلَّا عِنْدَ الْخَاصِّ مِنْ ذُرِّیَّةِ نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ ص- وَ مَا وَرَّثَکَ اللَّهُ مِنْ کِتَابِهِ حَرْفاً وَ ذَکَرَ الِاحْتِجَاجَ عَلَیْهِ إِلَی أَنْ قَالَ‌یَا أَبَا حَنِیفَةَ- إِذَا وَرَدَ عَلَیْکَ شَیْ‌ءٌ لَیْسَ فِی کِتَابِ اللَّهِ- وَ لَمْ تَأْتِ بِهِ الْآثَارُ وَ السُّنَّةُ کَیْفَ تَصْنَعُ فَقَالَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ أَقِیسُ وَ أَعْمَلُ فِیهِ بِرَأْیِی فَقَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ الْمَلْعُونُ- قَاسَ عَلَی رَبِّنَا تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَقَالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ ⁽¹⁾قَالَ فَسَکَتَ أَبُو حَنِیفَةَ فَقَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ أَیُّمَا أَرْجَسُ الْبَوْلُ أَوِ الْجَنَابَةُ فَقَالَ الْبَوْلُ فَقَالَ فَمَا بَالُ النَّاسِ یَغْتَسِلُونَ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ لَا یَغْتَسِلُونَ مِنَ الْبَوْلِ فَسَکَتَ فَقَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ أَیُّمَا أَفْضَلُ الصَّلَاةُ أَمِ الصَّوْمُ قَالَ الصَّلَاةُ قَالَ فَمَا بَالُ الْحَائِضِ تَقْضِی صَوْمَهَا وَ لَا تَقْضِی صَلَاتَهَا فَسَکَتَ.

ترجمه:

از شَبِیب بن أَنَس، از برخی اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که:

ابو عبدالله (امام صادق) به ابوحنیفه فرمود:

«تو فقیه عراق هستی؟» گفت: «بله.» فرمود: «با چه چیزی به مردم فتوا می‌دهی؟» گفت: «با کتاب خدا و سنت پیامبرش (ص).» فرمود: «ای ابوحنیفه، آیا کتاب خدا را آن‌چنان که باید می‌شناسی؟ و ناسخ و منسوخ آن را می‌دانی؟» گفت: «بله.» فرمود: «وای بر تو! این ادعای بزرگی است. خدا این علم را تنها نزد اهل کتاب (واقعی) قرار داده، همان‌ها که کتاب بر آنان نازل شده، و جز در نزد خواص از نسل پیامبر ما محمد (ص) یافت نمی‌شود. خدا حتی یک حرف از کتابش را به تو به ارث نداده!»

سپس امام (ع) با او احتجاج کرد تا آن‌که فرمود:

«ای ابوحنیفه، اگر مسئله‌ای بر تو وارد شود که در کتاب خدا نیامده و آثار و سنت نیز درباره‌اش نرسیده، چه می‌کنی؟» گفت: «خدا تو را اصلاح کند؛ من در آن مسئله قیاس می‌کنم و با رأی خود عمل می‌کنم.»

فرمود:

— «نخستین کسی که قیاس کرد، ابلیس ملعون بود، آن‌گاه که بر پروردگارمان قیاس کرد و گفت: "من بهتر از او هستم! مرا از آتش آفریدی و او را از خاک."» (اشاره به سوره اعراف، آیه 12 و ص، آیه 76)

پس ابوحنیفه خاموش شد.

امام (ع) فرمود:

— «ای ابوحنیفه، کدام‌یک پلیدتر است: ادرار یا جنابت؟» — گفت: «ادرار.» — فرمود: «پس چرا مردم از جنابت غسل می‌کنند ولی از ادرار نه؟!» و ابوحنیفه سکوت کرد.

سپس فرمود:

— «ای ابوحنیفه، کدام‌یک برتر است: نماز یا روزه؟» — گفت: «نماز.» — فرمود: «پس چرا زن حائض، روزه‌اش را قضا می‌کند ولی نمازش را نه؟!» و او خاموش ماند.

[رقم الحدیث الکلی: 33178 - رقم الحدیث الباب: 28]

33178- 28- ⁽²⁾أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی حَنِیفَةَ فِی احْتِجَاجِهِ عَلَیْهِ فِی إِبْطَالِ الْقِیَاسِ أَیُّمَا أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ الْقَتْلُ أَوِ الزِّنَا قَالَ بَلِ الْقَتْلُ فَقَالَ ع فَکَیْفَ رَضِیَ فِی الْقَتْلِ بِشَاهِدَیْنِ وَ لَمْ یَرْضَ فِی الزِّنَا إِلَّا بِأَرْبَعَةٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ الصَّلَاةُ أَفْضَلُ أَمِ الصِّیَامُ قَالَ بَلِ الصَّلَاةُ أَفْضَلُ قَالَ ع فَیَجِبُ عَلَی قِیَاسِ قَوْلِکَ عَلَی الْحَائِضِ قَضَاءُ مَا فَاتَهَا مِنَ الصَّلَاةِ فِی حَالِ حَیْضِهَا دُونَ الصِّیَامِ وَ قَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَیْهَا قَضَاءَ الصَّوْمِ دُونَ الصَّلَاةِ ثُمَّ قَالَ لَهُ الْبَوْلُ أَقْذَرُ أَمِ الْمَنِیُّ فَقَالَ الْبَوْلُ أَقْذَرُ فَقَالَ یَجِبُ عَلَی قِیَاسِکَ أَنْ یَجِبَ الْغُسْلُ مِنَ الْبَوْلِ دُونَ الْمَنِیِّ وَ قَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَی الْغُسْلَ مِنَ الْمَنِیِّ دُونَ الْبَوْلِ إِلَی أَنْ قَالَ ع تَزْعُمُ أَنَّکَ تُفْتِی بِکِتَابِ اللَّهِ- وَ لَسْتَ مِمَّنْ وَرِثَهُ وَ تَزْعُمُ أَنَّکَ

صَاحِبُ قِیَاسٍ وَ أَوَّلُ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ- وَ لَمْ یُبْنَ دِینُ اللَّهِ عَلَی الْقِیَاسِ وَ زَعَمْتَ أَنَّکَ صَاحِبُ رَأْیٍ وَکَانَ الرَّأْیُ مِنَ الرَّسُولِ ص صَوَاباً وَ مِنْ غَیْرِهِ خَطَأً لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَالَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ ⁽¹⁾وَ لَمْ یَقُلْ ذَلِکَ لِغَیْرِهِ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از شَبِیب بن أَنَس، از برخی اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که:

ابو عبدالله (امام صادق) به ابوحنیفه فرمود:

«تو فقیه عراق هستی؟» گفت: «بله.» فرمود: «با چه چیزی به مردم فتوا می‌دهی؟» گفت: «با کتاب خدا و سنت پیامبرش (ص).» فرمود: «ای ابوحنیفه، آیا کتاب خدا را آن‌چنان که باید می‌شناسی؟ و ناسخ و منسوخ آن را می‌دانی؟» گفت: «بله.» فرمود: «وای بر تو! این ادعای بزرگی است. خدا این علم را تنها نزد اهل کتاب (واقعی) قرار داده، همان‌ها که کتاب بر آنان نازل شده، و جز در نزد خواص از نسل پیامبر ما محمد (ص) یافت نمی‌شود. خدا حتی یک حرف از کتابش را به تو به ارث نداده!»

سپس امام (ع) با او احتجاج کرد تا آن‌که فرمود:

«ای ابوحنیفه، اگر مسئله‌ای بر تو وارد شود که در کتاب خدا نیامده و آثار و سنت نیز درباره‌اش نرسیده، چه می‌کنی؟» گفت: «خدا تو را اصلاح کند؛ من در آن مسئله قیاس می‌کنم و با رأی خود عمل می‌کنم.»

فرمود:

«نخستین کسی که قیاس کرد، ابلیس ملعون بود، آن‌گاه که بر پروردگارمان قیاس کرد و گفت: "من بهتر از او هستم! مرا از آتش آفریدی و او را از خاک."» (اشاره به سوره اعراف، آیه 12 و ص، آیه 76)

پس ابوحنیفه خاموش شد.

امام (ع) فرمود:

«ای ابوحنیفه، کدام‌یک پلیدتر است: ادرار یا جنابت؟» گفت: «ادرار.» فرمود: «پس چرا مردم از جنابت غسل می‌کنند ولی از ادرار نه؟!» و ابوحنیفه سکوت کرد.

سپس فرمود:

«ای ابوحنیفه، کدام‌یک برتر است: نماز یا روزه؟» گفت: «نماز.» فرمود: «پس چرا زن حائض، روزه‌اش را قضا می‌کند ولی نمازش را نه؟!» و او خاموش ماند.

[رقم الحدیث الکلی: 33179 - رقم الحدیث الباب: 29]

33179- 29- ⁽²⁾عَنِ الصَّادِقِ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ ⁽³⁾قَالَ یَقُولُ أَرْشِدْنَا لِلُزُومِ الطَّرِیقِ الْمُؤَدِّی إِلَی مَحَبَّتِکَ وَ الْمُبَلِّغِ إِلَی (رِضْوَانِکَ وَ) ⁽⁴⁾جَنَّتِکَ وَ الْمَانِعِ ⁽⁵⁾مِنْ أَنْ نَتَّبِعَ أَهْوَاءَنَا فَنَعْطَبَ أَوْ نَأْخُذَ بِآرَائِنَا فَنَهْلِکَ.

وَ رَوَاهُ الْعَسْکَرِیُّ ع فِی تَفْسِیرِهِ ⁽⁶⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْمُفَسِّرِ عَنْ یُوسُفَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَیَّارٍ ⁽⁷⁾عَنْ أَبَوَیْهِمَا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ ع مِثْلَهُ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

از امام صادق (علیه‌السلام) درباره‌ی قول خداوند متعال در سورهٔ حمد:

«اهدِنَا الصِّراطَ المُستَقِيمَ» (سورهٔ فاتحه، آیهٔ 6) نقل شده که فرمود:

«یعنی ما را راهنمایی کن به سوی پایداری در مسیری که منتهی به محبت تو می‌شود، و ما را به رضوان و بهشتت می‌رساند، و مانع می‌شود از آن‌که از هواهای نفسمان پیروی کنیم و نابود شویم، یا با تکیه بر آرای شخصی‌مان حرکت کنیم و هلاک گردیم.»

[رقم الحدیث الکلی: 33180 - رقم الحدیث الباب: 30]

33180- 30- ⁽⁹⁾عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَزَّازُ فِی کِتَابِ الْکِفَایَةِ فِی النُّصُوصِ عَلَی عَدَدِ الْأَئِمَّةِ ع عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الصَّفْوَانِیِّ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ السِّنْجَارِیِّ عَنْ أَبِی یَحْیَی التَّمِیمِیِّ عَنْ یَحْیَی الْبَکَّاءِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ

ص سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِی عَلَی ثَلَاثٍ وَ سَبْعِینَ فِرْقَةً فِرْقَةٌ مِنْهَا نَاجِیَةٌ وَ الْبَاقُونَ هَالِکُونَ وَ النَّاجُونَ الَّذِینَ یَتَمَسَّکُونَ بِوَلَایَتِکُمْ وَ یَقْتَبِسُونَ مِنْ عِلْمِکُمْ وَ لَا یَعْمَلُونَ بِرَأْیِهِمْ فَأُولَئِکَ مَا عَلَیْهِمْ مِنْ سَبِیلٍ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از یحیی بَکّاء از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود:

«امّت من به 73 فرقه تقسیم خواهد شد؛ تنها یک فرقه از آن‌ها نجات می‌یابد، و باقی همگی هلاک می‌گردند. و آن گروه نجات‌یافته، کسانی هستند که به ولایت شما (اهل‌بیت) تمسک می‌جویند، از علم شما بهره می‌برند، و بر پایه رأی و نظر شخصی عمل نمی‌کنند. اینان‌اند که مورد مؤاخذه نیستند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33181 - رقم الحدیث الباب: 31]

33181- 31- ⁽¹⁾أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ حَبِیبٍ الْخَثْعَمِیِّ وَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ حَبِیبٍ قَالَ: قَالَ لَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَا أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَیَّ مِنْکُمْ إِنَّ النَّاسَ سَلَکُوا سُبُلًا شَتَّی مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَ بِهَوَاهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَ بِرَأْیِهِ وَ إِنَّکُمْ أَخَذْتُمْ بِأَمْرٍ لَهُ أَصْلٌ.

ترجمه:

از حبیب نقل شده که گفت:

امام صادق (علیه‌السلام) به ما فرمود:

«هیچ‌کس نزد من محبوب‌تر از شما نیست؛ همانا مردم راه‌های گوناگونی را پیش گرفته‌اند: بعضی پیرو هوای نفس شدند، و برخی رأی خود را مبنا قرار دادند؛ اما شما، به چیزی تمسک جستید که ریشه و اصالت دارد.»

[رقم الحدیث الکلی: 33182 - رقم الحدیث الباب: 32]

33182- 32- ⁽²⁾وَ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رِسَالَةٍ إِلَی أَصْحَابِ الرَّأْیِ وَ الْقِیَاسِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَنْ دَعَا غَیْرَهُ إِلَی دِینِهِ بِالارْتِیَاءِ وَ الْمَقَایِیسِ لَمْ یُنْصِفْ وَ لَمْ یُصِبْ حَظَّهُ لِأَنَّ الْمَدْعُوَّ إِلَی ذَلِکَ أَیْضاً لَا یَخْلُو مِنَ الِارْتِیَاءِ وَ الْمَقَایِیسِ وَ مَتَی لَمْ یَکُنْ بِالدَّاعِی قُوَّةٌ فِی دُعَائِهِ عَلَی الْمَدْعُوِّ لَمْ یُؤْمَنْ عَلَی الدَّاعِی أَنْ یَحْتَاجَ إِلَی الْمَدْعُوِّ بَعْدَ قَلِیلٍ لِأَنَّا قَدْ رَأَیْنَا الْمُتَعَلِّمَ الطَّالِبَ رُبَّمَا کَانَ فَائِقاً لِمُعَلِّمِهِ وَ لَوْ بَعْدَ حِینٍ وَ رَأَیْنَا الْمُعَلِّمَ الدَّاعِیَ رُبَّمَا احْتَاجَ فِی رَأْیِهِ إِلَی رَأْیِ مَنْ یَدْعُو وَ فِی ذَلِکَ تَحَیَّرَ الْجَاهِلُونَ وَ شَکَّ الْمُرْتَابُونَ وَ ظَنَّ الظَّانُّونَ وَ لَوْ کَانَ ذَلِکَ عِنْدَ اللَّهِ جَائِزاً لَمْ یَبْعَثِ اللَّهُ الرُّسُلَ بِمَا فِیهِ الْفَصْلُ وَ لَمْ یَنْهَ عَنِ الْهَزْلِ وَ لَمْ یَعِبِ الْجَهْلَ وَ لَکِنَّ النَّاسَ لَمَّا سَفِهُوا الْحَقَّ وَ غَمَطُوا النِّعْمَةَ وَ اسْتَغْنَوْا بِجَهْلِهِمْ وَ تَدَابِیرِهِمْ عَنْ عِلْمِ اللَّهِ وَ اکْتَفَوْا بِذَلِکَ عَنْ ⁽³⁾رُسُلِهِ وَ الْقُوَّامِ بِأَمْرِهِ وَ قَالُوا لَا شَیْ‌ءَ إِلَّا مَا أَدْرَکَتْهُ عُقُولُنَا وَ عَرَفَتْهُ أَلْبَابُنَا فَوَلَّاهُمُ اللَّهُ مَا تَوَلَّوْا وَ أَهْمَلَهُمْ وَ خَذَلَهُمْ حَتَّی صَارُوا عَبَدَةَ أَنْفُسِهِمْ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ وَ لَوْ کَانَ اللَّهُ رَضِیَ مِنْهُمُ اجْتِهَادَهُمْ وَ ارْتِیَاءَهُمْ فِیمَا ادَّعَوْا مِنْ ذَلِکَ لَمْ یَبْعَثْ إِلَیْهِمْ فَاصِلًا لِمَا بَیْنَهُمْ وَ لَا زَاجِراً عَنْ

وَصْفِهِمْ وَ إِنَّمَا اسْتَدْلَلْنَا أَنَّ رِضَا اللَّهِ غَیْرُ ذَلِکَ بِبَعْثِهِ الرُّسُلَ بِالْأُمُورِ الْقَیِّمَةِ الصَّحِیحَةِ وَ التَّحْذِیرِ مِنَ الْأُمُورِ الْمُشْکِلَةِ الْمُفْسِدَةِ ثُمَّ جَعَلَهُمْ أَبْوَابَهُ وَ صِرَاطَهُ وَ الْأَدِلَّاءَ عَلَیْهِ بِأُمُورٍ مَحْجُوبَةٍ عَنِ الرَّأْیِ وَ الْقِیَاسِ فَمَنْ طَلَبَ مَا عِنْدَ اللَّهِ بِقِیَاسٍ وَ رَأْیٍ لَمْ یَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً وَ لَمْ یَبْعَثْ رَسُولًا قَطُّ وَ إِنْ طَالَ عُمُرُهُ قَابِلًا مِنَ النَّاسِ خِلَافَ مَا جَاءَ بِهِ حَتَّی یَکُونَ مَتْبُوعاً مَرَّةً وَ تَابِعاً أُخْرَی وَ لَمْ یُرَ أَیْضاً فِیمَا جَاءَ بِهِ اسْتَعْمَلَ رَأْیاً وَ لَا مِقْیَاساً حَتَّی یَکُونَ ذَلِکَ وَاضِحاً عِنْدَهُ کَالْوَحْیِ مِنَ اللَّهِ وَ فِی ذَلِکَ دَلِیلٌ لِکُلِّ ذِی لُبٍّ وَ حِجًا إِنَّ أَصْحَابَ الرَّأْیِ وَ الْقِیَاسِ مُخْطِئُونَ مُدْحَضُونَ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از امام صادق (علیه‌السلام) در نامه‌ای به اصحاب رأی و قیاس نقل شده که فرمود:

«اما بعد… کسی که دیگری را با شک و قیاس به دین خود دعوت کند، نه انصاف ورزیده و نه بهره‌ی حقیقی خود را دریافته است؛ زیرا طرفِ دعوت‌شده نیز از ارتیاء و قیاس خالی نخواهد بود.

و هرگاه در دعوت، داعی بر مدعو برتری نداشته باشد، امنیت نیست که روزی خودش محتاج رأی او نشود— چراکه ما دیده‌ایم، گاه شاگرد از معلمش پیشی می‌گیرد، هرچند پس از زمانی، و گاه معلمی که دعوت می‌کند، در رأی خود به رأی شاگرد نیاز پیدا می‌کند.

و در همین چرخه است که نادانان سرگردان می‌شوند، شکاکان در شک فرو می‌روند، و گمان‌پیشگان به پندار خود اکتفا می‌کنند.

اگر دعوت بر پایهٔ رأی و قیاس نزد خدا جایز بود، خداوند پیامبران را با کلام فصل‌الخطاب نمی‌فرستاد، و از شوخی بی‌جا نهی نمی‌کرد، و جهل را نکوهش نمی‌کرد.

اما چون مردم حقیقت را خوار داشتند، نعمت را سبک شمردند، و به دانش ناقص و تدبیرهای خود بسنده کردند، و از علم الهی و پیامبران و حجج او بی‌نیاز پنداشتند، و گفتند: «هیچ چیزی جز آن‌چه عقل ما درک کند و فهم‌مان بشناسد، حجت نیست»—

خداوند آنان را به همان چیزی که خود برگزیدند، واگذاشت، و رها کرد و خوار ساخت، تا آن‌که بی‌آن‌که خود بدانند، بردگان خویش شدند.

و اگر واقعاً خدا از اجتهاد و رأی آنان در دینش خشنود بود، دیگر پیامبری برای داوری و فصل نزاع نمی‌فرستاد، و بازدارنده‌ای برای چنین توصیفاتی مقرر نمی‌داشت.ما دلیل آوردیم که خشنودی خداوند در آن نیست (که مردم به رأی و قیاس تکیه کنند)، بلکه این را از راه دیگری شناختیم:

زیرا خداوند پیامبران را با امور استوار و درست فرستاد، و از مسائل مبهم و فسادآفرین بر حذر داشت. سپس آنان را به عنوان دروازه‌های بندگی، صراط مستقیم، و راهنمایان به سوی خود قرار داد، با اموری که از رأی و قیاس پوشیده و فراترند.

پس هر کس آنچه نزد خداست را از راه رأی و قیاس بجوید، جز دوری از خدا چیزی نصیبش نمی‌شود. و خداوند هیچ پیامبری نفرستاد که—even اگر عمر طولانی کرده باشد—مردم بتوانند خلاف آنچه او آورده، بپذیرند. و نیز هیچ پیامبری دیده نشده که آنچه آورده، بر اساس رأی یا قیاس باشد، مگر این‌که آن مطلب برای او چون وحی آشکار بوده است.

و در این نکته، برای هر خردمندی نشانه‌ای است: که بی‌گمان، پیروان رأی و قیاس، دچار خطا و بی‌پایه‌اند....

[رقم الحدیث الکلی: 33183 - رقم الحدیث الباب: 33]

33183- 33- ⁽¹⁾وَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ⁽²⁾عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ مَیْسَرَةَ بْنِ شُرَیْحٍ قَالَ: شَهِدْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ- وَ هُوَ فِی حَلْقَةٍ فِیهَا نَحْوٌ مِنْ مِائَتَیْ رَجُلٍ وَ فِیهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شُبْرُمَةَ- فَقَالَ لَهُ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ- إِنَّا نَقْضِی بِالْعِرَاقِ فَنَقْضِی بِالْکِتَابِ ⁽³⁾وَ السُّنَّةِ ثُمَّ تَرِدُ عَلَیْنَا الْمَسْأَلَةُ فَنَجْتَهِدُ فِیهَا بِالرَّأْیِ إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- فَأَیُّ رَجُلٍ کَانَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع- فَأَطْرَاهُ ابْنُ شُبْرُمَةَ وَ قَالَ فِیهِ قَوْلًا عَظِیماً فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- فَإِنَّ عَلِیّاً ع أَبَی أَنْ یُدْخِلَ فِی دِینِ اللَّهِ الرَّأْیَ وَ أَنْ یَقُولَ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ دِینِ اللَّهِ بِالرَّأْیِ وَ الْمَقَایِیسِ إِلَی أَنْ قَالَ لَوْ عَلِمَ ابْنُ شُبْرُمَةَ مِنْ أَیْنَ هَلَکَ النَّاسُ مَا دَانَ بِالْمَقَایِیسِ وَ لَا عَمِلَ بِهَا.

ترجمه:

از معاویة بن میسره بن شریح روایت شده که گفت:

در مسجد خَیف شاهد حضور امام صادق (علیه‌السلام) بودم، در حلقه‌ای که حدود دویست نفر در آن حضور داشتند، و در میان‌شان عبدالله بن شُبرُمه نیز بود.

عبدالله بن شبرمه گفت:

«ما در عراق قضاوت می‌کنیم؛ با کتاب خدا و سنت عمل می‌کنیم، سپس مسائلی برای‌مان پیش می‌آید که در آن‌ها اجتهاد به رأی می‌کنیم…»

تا آن‌گاه که امام (ع) به او فرمود:

«علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) چه مردی بود؟!»

ابن شبرمه، حضرت علی (ع) را به بزرگی ستود.

سپس امام صادق (علیه‌السلام) فرمود:

«اما علی (علیه‌السلام) از آن سر باز زد که رأی را در دین خدا وارد کند، یا درباره‌ی چیزی از دین خدا با رأی و قیاس سخن گوید.»

و فرمود:

«اگر ابن شبرمه می‌دانست از کجا مردم به هلاکت رسیدند، نه به قیاس تمسک می‌جست و نه بر پایه آن عمل می‌کرد.»

[رقم الحدیث الکلی: 33184 - رقم الحدیث الباب: 34]

33184- 34- ⁽⁴⁾وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ جَمِیعاً عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع لَا رَأْیَ فِی الدِّینِ.

ترجمه:

از طلحة بن زید، از امام صادق (علیه‌السلام)، از پدرش، نقل شده که فرمود:

«امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) فرمود:

در دین، رأی (شخصی) جایگاهی ندارد.»

[رقم الحدیث الکلی: 33185 - رقم الحدیث الباب: 35]

33185- 35- ⁽⁵⁾وَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ مُثَنًّی الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِی

بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع تَرِدُ عَلَیْنَا أَشْیَاءُ لَا نَجِدُهَا فِی الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ فَنَقُولُ فِیهَا بِرَأْیِنَا فَقَالَ أَمَا إِنَّکَ إِنْ أَصَبْتَ لَمْ تُؤْجَرْ وَ إِنْ أَخْطَأْتَ کَذَبْتَ عَلَی اللَّهِ.

ترجمه:

از ابوبصیر روایت شده که گفت:

به امام باقر (علیه‌السلام) عرض کردم:

«گاهی مسائلی برای ما پیش می‌آید که در کتاب و سنت نمی‌یابیم، و در آن‌ها به رأی خودمان عمل می‌کنیم.»

امام فرمود:

«بدان! اگر به درستی هم حکم کنی، پاداشی نداری؛ و اگر خطا کنی، بر خدا دروغ بسته‌ای!»

[رقم الحدیث الکلی: 33186 - رقم الحدیث الباب: 36]

33186- 36- ⁽¹⁾وَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ فِی کِتَابِ آدَابِ ⁽²⁾أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع لَا تَقِیسُوا ⁽³⁾الدِّینَ فَإِنَّ أَمْرَ اللَّهِ لَا یُقَاسُ وَ سَیَأْتِی قَوْمٌ یَقِیسُونَ وَ هُمْ أَعْدَاءُ الدِّینِ.

ترجمه:

از محمد بن مسلم از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمود:

در کتاب آداب امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) آمده است:

«دین را با قیاس مسنجید، زیرا فرمان خداوند با قیاس سنجیده نمی‌شود؛ و به‌زودی گروهی خواهند آمد که قیاس می‌کنندو آنان دشمنان دین‌اند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33187 - رقم الحدیث الباب: 37]

33187- 37- ⁽⁴⁾وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع بِمِنًی- إِذْ أَقْبَلَ أَبُو حَنِیفَةَ عَلَی حِمَارٍ لَهُ ⁽⁵⁾فَلَمَّا جَلَسَ قَالَ ⁽⁶⁾إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُقَایِسَکَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَیْسَ فِی دِینِ اللَّهِ قِیَاسٌ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از محمد بن مسلم روایت شده که گفت:

در مِنی نزد امام صادق (علیه‌السلام) بودم، ناگاه ابوحنیفه با الاغ خود آمد و پس از نشستن گفت:

«می‌خواهم با شما قیاس کنم.»

امام صادق (علیه‌السلام) فرمود:

«در دین خدا، قیاس نیست.»

[رقم الحدیث الکلی: 33188 - رقم الحدیث الباب: 38]

33188- 38- ⁽⁷⁾عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمُرْتَضَی فِی رِسَالَةِ الْمُحْکَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ نَقْلًا مِنْ تَفْسِیرِ النُّعْمَانِیِّ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی ⁽⁸⁾عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: وَ أَمَّا الرَّدُّ عَلَی مَنْ قَالَ بِالرَّأْیِ وَ الْقِیَاسِ وَ الِاسْتِحْسَانِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ مَنْ یَقُولُ إِنَّ الِاخْتِلَافَ رَحْمَةٌ فَاعْلَمْ أَنَّا لَمَّا رَأَیْنَا مَنْ قَالَ بِالرَّأْیِ وَ الْقِیَاسِ قَدِ اسْتَعْمَلُوا الشُّبُهَاتِ فِی الْأَحْکَامِ لَمَّا عَجَزُوا عَنْ عِرْفَانِ إِصَابَةِ الْحُکْمِ وَ قَالُوا مَا مِنْ حَادِثَةٍ إِلَّا وَ لِلَّهِ فِیهَا حُکْمٌ وَ لَا یَخْلُو

الْحُکْمُ فِیهَا مِنْ وَجْهَیْنِ إِمَّا أَنْ یَکُونَ نَصّاً أَوْ دَلِیلًا وَ إِذَا رَأَیْنَا الْحَادِثَةَ قَدْ عُدِمَ نَصُّهَا فَزِعْنَا أَیْ رَجَعْنَا إِلَی الِاسْتِدْلَالِ عَلَیْهَا بِأَشْبَاهِهَا وَ نَظَائِرِهَا لِأَنَّا مَتَی لَمْ نَفْزَعْ إِلَی ذَلِکَ أَخْلَیْنَاهَا مِنْ أَنْ یَکُونَ لَهَا حُکْمٌ وَ لَا یَجُوزُ أَنْ یَبْطُلَ حُکْمُ اللَّهِ فِی حَادِثَةٍ مِنَ الْحَوَادِثِ لِأَنَّهُ یَقُولُ سُبْحَانَهُ ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ ⁽¹⁾وَ لَمَّا رَأَیْنَا الْحُکْمَ لَا یَخْلُو وَ الْحَادِثَ ⁽²⁾لَا یَنْفَکُّ مِنَ الْحُکْمِ الْتَمَسْنَاهُ مِنَ النَّظَائِرِ لِکَیْلَا تَخْلُوَ الْحَادِثَةُ مِنَ الْحُکْمِ بِالنَّصِّ أَوْ بِالاسْتِدْلَالِ وَ هَذَا جَائِزٌ عِنْدَنَا قَالُوا وَ قَدْ رَأَیْنَا ⁽³⁾اللَّهَ تَعَالَی قَاسَ فِی کِتَابِهِ بِالتَّشْبِیهِ وَ التَّمْثِیلِ فَقَالَ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ کَالْفَخَّارِ وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ ⁽⁴⁾فَشَبَّهَ الشَّیْ‌ءَ بِأَقْرَبِ الْأَشْیَاءِ لَهُ شَبَهاً قَالُوا وَ قَدْ رَأَیْنَا النَّبِیَّ ص- اسْتَعْمَلَ الرَّأْیَ وَ الْقِیَاسَ بِقَوْلِهِ لِلْمَرْأَةِ الْخَثْعَمِیَّةِ حِینَ سَأَلَتْهُ عَنْ حَجِّهَا عَنْ أَبِیهَا فَقَالَ أَ رَأَیْتِ لَوْ کَانَ عَلَی أَبِیکِ دَیْنٌ لَکُنْتِ تَقْضِینَهُ عَنْهُ فَقَدْ أَفْتَاهَا بِشَیْ‌ءٍ لَمْ تَسْأَلْ عَنْهُ وَ قَوْلِهِ ص لِمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ حِینَ أَرْسَلَهُ إِلَی الْیَمَنِ- أَ رَأَیْتَ یَا مُعَاذُ إِنْ نَزَلَتْ بِکَ حَادِثَةٌ لَمْ تَجِدْ لَهَا فِی کِتَابِ اللَّهِ أَثَراً وَ لَا فِی السُّنَّةِ مَا أَنْتَ صَانِعٌ قَالَ أَسْتَعْمِلُ رَأْیِی فِیهَا فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَفَّقَ رَسُولَ اللَّهِ إِلَی مَا یُرْضِیهِ قَالُوا وَ قَدِ اسْتَعْمَلَ الرَّأْیَ وَ الْقِیَاسَ کَثِیرٌ مِنَ الصَّحَابَةِ- وَ نَحْنُ عَلَی آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ وَ لَهُمُ احْتِجَاجٌ کَثِیرٌ فِی مِثْلِ هَذَا فَقَدْ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ تَعَالَی فِی قَوْلِهِمْ إِنَّهُ احْتَاجَ إِلَی الْقِیَاسِ وَ کَذَبُوا عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- إِذْ قَالُوا عَنْهُ مَا لَمْ یَقُلْ مِنَ الْجَوَابِ الْمُسْتَحِیلِ فَنَقُولُ لَهُمْ رَدّاً عَلَیْهِمْ إِنَّ أُصُولَ أَحْکَامِ الْعِبَادَاتِ ⁽⁵⁾وَ مَا یَحْدُثُ فِی

الْأُمَّةِ مِنَ الْحَوَادِثِ وَ النَّوَازِلِ لَمَا کَانَتْ مَوْجُودَةً عَنِ السَّمْعِ وَ النُّطْقِ وَ النَّصِّ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ فُرُوعُهَا مِثْلُهَا وَ إِنَّمَا أَرَدْنَا الْأُصُولَ فِی جَمِیعِ الْعِبَادَاتِ وَ الْمُفْتَرَضَاتِ الَّتِی نَصَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَخْبَرَنَا عَنْ وُجُوبِهَا وَ عَنِ النَّبِیِّ ص- وَ عَنْ وَصِیِّهِ الْمَنْصُوصِ عَلَیْهِ بَعْدَهُ فِی الْبَیَانِ عَنْ أَوْقَاتِهَا وَ کَیْفِیَّاتِهَا وَ أَقْدَارِهَا فِی مَقَادِیرِهَا عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِثْلِ (فَرْضِ الصَّلَاةِ) ⁽¹⁾وَ الزَّکَاةِ وَ الصِّیَامِ وَ الْحَجِّ وَ الْجِهَادِ وَ حَدِّ الزِّنَا وَ حَدِّ السَّرِقَةِ وَ أَشْبَاهِهَا مِمَّا نَزَلَ فِی الْکِتَابِ مُجْمَلًا بِلَا تَفْسِیرٍ فَکَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص هُوَ الْمُفَسِّرَ وَ الْمُعَبِّرَ عَنْ جُمْلَةِ الْفَرَائِضِ فَعَرَفْنَا أَنَّ فَرْضَ صَلَاةِ الظُّهْرِ أَرْبَعٌ وَ وَقْتَهَا بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ بِمِقْدَارِ مَا یَقْرَأُ الْإِنْسَانُ ثَلَاثِینَ آیَةً وَ هَذَا الْفَرْقُ بَیْنَ صَلَاةِ الزَّوَالِ (وَ صَلَاةِ الظُّهْرِ) ⁽²⁾وَ وَقْتَ صَلَاةِ الْعَصْرِ آخِرُ وَقْتِ الظُّهْرِ إِلَی وَقْتِ مَهْبَطِ الشَّمْسِ وَ أَنَّ الْمَغْرِبَ ثَلَاثُ رَکَعَاتٍ وَ وَقْتَهَا حِینَ وَقْتِ الْغُرُوبِ إِلَی إِدْبَارِ الشَّفَقِ وَ الْحُمْرَةِ وَ أَنَّ وَقْتَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ هِیَ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ أَوْسَعُ الْأَوْقَاتِ وَ أَوَّلَ وَقْتِهَا حِینَ اشْتِبَاکِ النُّجُومِ وَ غَیْبُوبَةِ الشَّفَقِ وَ انْبِسَاطِ الظَّلَامِ وَ آخِرَ وَقْتِهَا ثُلُثُ اللَّیْلِ وَ رُوِیَ نِصْفُهُ وَ الصُّبْحَ رَکْعَتَانِ وَ وَقْتَهَا طُلُوعُ الْفَجْرِ إِلَی إِسْفَارِ الصُّبْحِ وَ أَنَّ الزَّکَاةَ تَجِبُ فِی مَالٍ دُونَ مَالٍ وَ مِقْدَارٍ دُونَ مِقْدَارٍ وَ وَقْتٍ دُونَ أَوْقَاتٍ ⁽³⁾وَ کَذَلِکَ جَمِیعُ الْفَرَائِضِ الَّتِی أَوْجَبَهَا اللَّهُ عَلَی عِبَادِهِ بِمَبْلَغِ الطَّاعَاتِ وَ کُنْهِ الِاسْتِطَاعَاتِ فَلَوْ لَا مَا وَرَدَ ⁽⁴⁾النَّصُّ بِهِ وَ تَنْزِیلُ کِتَابِ اللَّهِ- وَ بَیَانُ مَا أَبَانَهُ رَسُولُهُ (وَ فَسَّرَهُ لَنَا) ⁽⁵⁾وَ أَبَانَهُ الْأَثَرُ وَ صَحِیحُ الْخَبَرِ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَکُنْ لِأَحَدٍ مِنَ النَّاسِ (الْمَأْمُورِینَ بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ أَنْ یُوجِبَ) ⁽⁶⁾ذَلِکَ بِعَقْلِهِ وَ إِقَامَتُهُ ⁽⁷⁾مَعَانِیَ فُرُوضِهِ وَ بَیَانُ مُرَادِ اللَّهِ فِی

جَمِیعِ مَا قَدَّمْنَا ذِکْرَهُ عَلَی حَقِیقَةِ شُرُوطِهَا وَ لَا یَصِحُّ إِقَامَةُ فُرُوضِهَا بِالْقِیَاسِ وَ الرَّأْیِ وَ لَا أَنْ تَهْتَدِیَ الْعُقُولُ عَلَی انْفِرَادِهَا إِلَی أَنَّهُ ⁽¹⁾یَجِبُ فَرْضُ الظُّهْرِ أَرْبَعاً دُونَ خَمْسٍ أَوْ ثَلَاثٍ (وَ لَا تَفْصِلَ) ⁽²⁾أَیْضاً بَیْنَ قَبْلِ الزَّوَالِ وَ بَعْدِهِ وَ لَا تَقَدُّمِ الرُّکُوعِ عَلَی السُّجُودِ (أَوِ) ⁽³⁾السُّجُودِ عَلَی الرُّکُوعِ أَوْ حَدِّ زِنَا الْمُحْصَنِ وَ الْبِکْرِ وَ لَا بَیْنَ الْعَقَارَاتِ (وَ الْمَالِ النَّاضِّ) ⁽⁴⁾فِی وُجُوبِ ⁽⁵⁾الزَّکَاةِ فَلَوْ خُلِّینَا بَیْنَ عُقُولِنَا وَ بَیْنَ هَذِهِ الْفَرَائِضُ لَمْ یَصِحَّ فِعْلُ ذَلِکَ کُلِّهِ بِالْعَقْلِ عَلَی مُجَرَّدِهِ وَ لَمْ نُفَصِّلْ ⁽⁶⁾بَیْنَ الْقِیَاسِ الَّذِی فَصَلَّتِ الشَّرِیعَةُ وَ النُّصُوصُ إِذَا کَانَتِ الشَّرِیعَةُ مَوْجُودَةً عَنِ السَّمْعِ وَ النُّطْقِ الَّذِی لَیْسَ لَنَا أَنْ نَتَجَاوَزَ حُدُودَهَا وَ لَوْ جَازَ ذَلِکَ لَاسْتَغْنَیْنَا عَنْ إِرْسَالِ الرُّسُلِ إِلَیْنَا بِالْأَمْرِ وَ النَّهْیِ مِنْهُ تَعَالَی وَ لَمَّا کَانَتِ الْأُصُولُ لَا تَجِبُ عَلَی مَا هِیَ عَلَیْهِ مِنْ بَیَانِ فَرْضِهَا إِلَّا بِالسَّمْعِ وَ النُّطْقِ فَکَذَلِکَ الْفُرُوعُ وَ الْحَوَادِثُ الَّتِی تَنُوبُ وَ تَطْرُقُ مِنْهُ تَعَالَی لَمْ یُوجَبِ الْحُکْمُ فِیهَا بِالْقِیَاسِ دُونَ النَّصِّ بِالسَّمْعِ وَ النُّطْقِ وَ أَمَّا احْتِجَاجُهُمْ وَ اعْتِلَالُهُمْ (بِأَنَّ الْقِیَاسَ هُوَ التَّشْبِیهُ وَ التَّمْثِیلُ فَإِنَّ) ⁽⁷⁾الْحُکْمَ جَائِزٌ بِهِ وَ رَدَّ الْحَوَادِثِ أَیْضاً إِلَیْهِ فَذَلِکَ مُحَالٌ بَیِّنٌ وَ مَقَالٌ شَنِیعٌ لِأَنَّا نَجِدُ أَشْیَاءَ قَدْ وَفَّقَ اللَّهُ بَیْنَ أَحْکَامِهَا وَ إِنْ کَانَتْ مُتَفَرِّقَةً وَ نَجِدُ أَشْیَاءَ قَدْ فَرَّقَ اللَّهُ بَیْنَ أَحْکَامِهَا وَ إِنْ کَانَتْ مُجْتَمِعَةً فَدَلَّنَا ذَلِکَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَی عَلَی أَنَّ اشْتِبَاهَ الشَّیْئَیْنِ غَیْرُ مُوجِبٍ لِاشْتِبَاهِ الْحُکْمَیْنِ کَمَا ادَّعَاهُ مُنْتَحِلُو الْقِیَاسِ وَ الرَّأْیِ وَ ذَلِکَ أَنَّهُمْ لَمَّا عَجَزُوا عَنْ إِقَامَةِ الْأَحْکَامِ عَلَی مَا أُنْزِلَ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی وَ عَدَلُوا عَنْ أَخْذِهَا مِمَّنْ فَرَضَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ طَاعَتَهُمْ عَلَی عِبَادِهِ مِمَّنْ

لَا یَزِلُّ وَ لَا یُخْطِئُ وَ لَا یَنْسَی الَّذِینَ أَنْزَلَ اللَّهُ کِتَابَهُ عَلَیْهِمْ وَ أَمَرَ الْأُمَّةَ بِرَدِّ مَا اشْتَبَهَ عَلَیْهِمْ مِنَ الْأَحْکَامِ إِلَیْهِمْ وَ طَلَبُوا الرِّئَاسَةَ رَغْبَةً فِی حُطَامِ الدُّنْیَا وَ رَکِبُوا طَرِیقَ أَسْلَافِهِمْ مِمَّنِ ادَّعَی مَنْزِلَةَ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ لَزِمَهُمُ الْعَجْزُ فَادَّعَوْا أَنَّ الرَّأْیَ وَ الْقِیَاسَ وَاجِبٌ فَبَانَ لِذَوِی الْعُقُولِ عَجْزُهُمْ وَ إِلْحَادُهُمْ فِی دِینِ اللَّهِ وَ ذَلِکَ أَنَّ الْعَقْلَ عَلَی مُجَرَّدِهِ وَ انْفِرَادِهِ لَا یُوجِبُ وَ لَا یَفْصِلُ بَیْنَ أَخْذِ الشَّیْ‌ءِ بِغَصْبٍ وَ نَهْبٍ وَ بَیْنَ أَخْذِهِ بِسَرِقَةٍ وَ إِنْ کَانَا مُشْتَبِهَیْنِ فَالْوَاحِدُ یُوجِبُ الْقَطْعَ وَ الْآخَرُ لَا یُوجِبُهُ وَ یَدُلُّ أَیْضاً عَلَی فَسَادِ مَا احْتَجُّوا بِهِ مِنْ رَدِّ الشَّیْ‌ءِ فِی الْحُکْمِ إِلَی أَشْبَاهِهِ وَ نَظَائِرِهِ أَنَّا نَجِدُ الزِّنَا مِنَ الْمُحْصَنِ وَ الْبِکْرِ سَوَاءً وَ أَحَدُهُمَا یُوجِبُ الرَّجْمَ وَ الْآخَرُ یُوجِبُ الْجَلْدَ فَعَلِمْنَا أَنَّ الْأَحْکَامَ مَأْخَذُهَا مِنَ السَّمْعِ وَ النُّطْقِ بِالنَّصِّ عَلَی حَسَبِ مَا یَرِدُ بِهِ التَّوْقِیفُ ⁽¹⁾دُونَ اعْتِبَارِ النَّظَائِرِ (وَ الْأَعْیَانِ) ⁽²⁾وَ هَذِهِ دَلَالَةٌ وَاضِحَةٌ عَلَی فَسَادِ قَوْلِهِمْ وَ لَوْ کَانَ الْحُکْمُ فِی الدِّینِ بِالْقِیَاسِ لَکَانَ بَاطِنُ الْقَدَمَیْنِ أَوْلَی بِالْمَسْحِ مِنْ ظَاهِرِهِمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی حِکَایَةً عَنْ إِبْلِیسَ فِی قَوْلِهِ بِالْقِیَاسِ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ ⁽³⁾فَذَمَّهُ اللَّهُ لِمَا لَمْ یَدْرِ مَا بَیْنَهُمَا- وَ قَدْ ذَمَّ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ الْأَئِمَّةُ ع الْقِیَاسَ یَرِثُ ذَلِکَ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ وَ یَرْوِیهِ عَنْهُمْ أَوْلِیَاؤُهُمْ قَالَ وَ أَمَّا الرَّدُّ عَلَی مَنْ قَالَ بِالاجْتِهَادِ فَإِنَّهُمْ یَزْعُمُونَ أَنَّ کُلَّ مُجْتَهِدٍ مُصِیبٌ عَلَی أَنَّهُمْ لَا یَقُولُونَ إِنَّهُمْ مَعَ اجْتِهَادِهِمْ أَصَابُوا مَعْنَی حَقِیقَةِ الْحَقِّ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَنَّهُمْ فِی حَالِ اجْتِهَادِهِمْ یَنْتَقِلُونَ عَنِ ⁽⁴⁾اجْتِهَادٍ إِلَی اجْتِهَادٍ وَ احْتِجَاجُهُمْ أَنَّ الْحُکْمَ بِهِ قَاطِعٌ قَوْلٌ بَاطِلٌ مُنْقَطِعٌ مُنْتَقَضٌ فَأَیُّ دَلِیلٍ أَدَلُّ مِنْ هَذَا عَلَی ضَعْفِ اعْتِقَادِ مَنْ قَالَ بِالاجْتِهَادِ وَ الرَّأْیِ إِذْ کَانَ أَمْرُهُمْ

یَئُولُ إِلَی مَا وَصَفْنَاهُ وَ زَعَمُوا أَنَّهُ مُحَالٌ أَنْ یَجْتَهِدُوا فَیَذْهَبَ الْحَقُّ مِنْ جُمْلَتِهِمْ وَ قَوْلُهُمْ بِذَلِکَ فَاسِدٌ لِأَنَّهُمْ إِنِ اجْتَهَدُوا فَاخْتَلَفُوا فَالتَّقْصِیرُ وَاقِعٌ بِهِمْ وَ أَعْجَبُ مِنْ هَذَا أَنَّهُمْ یَقُولُونَ مَعَ قَوْلِهِمْ بِالرَّأْیِ وَ الِاجْتِهَادِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی بِهَذَا الْمَذْهَبِ لَمْ یُکَلِّفْهُمْ إِلَّا بِمَا یُطِیقُونَهُ وَ کَذَلِکَ النَّبِیُّ ص- وَ احْتَجُّوا بِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ ⁽¹⁾وَ هَذَا بِزَعْمِهِمْ وَجْهُ الِاجْتِهَادِ وَ غَلِطُوا فِی هَذَا التَّأْوِیلِ غَلَطاً بَیِّناً قَالُوا وَ مِنْ قَوْلِ الرَّسُولِ ص مَا قَالَهُ لِمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ- وَ ادَّعَوْا أَنَّهُ أَجَازَ ذَلِکَ وَ الصَّحِیحُ أَنَّ اللَّهَ لَمْ یُکَلِّفْهُمُ اجْتِهَاداً لِأَنَّهُ قَدْ نَصَبَ لَهُمْ أَدِلَّةً وَ أَقَامَ لَهُمْ أَعْلَاماً وَ أَثْبَتَ عَلَیْهِمُ الْحُجَّةَ فَمُحَالٌ أَنْ یَضْطَرَّهُمْ إِلَی مَا لَا یُطِیقُونَ بَعْدَ إِرْسَالِهِ إِلَیْهِمُ الرُّسُلَ بِتَفْصِیلِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ لَمْ یَتْرُکْهُمْ سُدًی مَهْمَا عَجَزُوا عَنْهُ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ الْأَئِمَّةِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ کَیْفَ وَ هُوَ یَقُولُ ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ ⁽²⁾وَ یَقُولُ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی ⁽³⁾وَ یَقُولُ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ ⁽⁴⁾وَ مِنَ الدَّلِیلِ عَلَی فَسَادِ قَوْلِهِمْ فِی الِاجْتِهَادِ وَ الرَّأْیِ وَ الْقِیَاسِ أَنَّهُ لَنْ یَخْلُوَ الشَّیْ‌ءُ أَنْ یَکُونَ بِمِثْلِهِ ⁽⁵⁾عَلَی أَصْلٍ أَوْ یُسْتَخْرَجَ الْبَحْثُ عَنْهُ فَإِنْ کَانَ یُبْحَثُ عَنْهُ فَإِنَّهُ لَا یَجُوزُ فِی عَدْلِ اللَّهِ تَعَالَی أَنْ یُکَلِّفَ الْعِبَادَ ذَلِکَ وَ إِنْ کَانَ مُمَثَّلًا عَلَی أَصْلٍ فَلَنْ یَخْلُوَ الْأَصْلُ أَنْ یَکُونَ حَرُمَ لِمَصْلَحَةِ الْخَلْقِ أَوْ لِمَعْنًی فِی نَفْسِهِ خَاصٍّ (فَإِنْ کَانَ حَرُمَ لِمَعْنًی فِی نَفْسِهِ خَاصٍّ) ⁽⁶⁾فَقَدْ کَانَ ذَلِکَ فِیهِ حَلَالًا ثُمَّ حُرِّمَ بَعْدَ ذَلِکَ لِمَعْنًی فِیهِ بَلْ لَوْ کَانَ لِعِلَّةِ الْمَعْنَی لَمْ

یَکُنِ التَّحْرِیمُ لَهُ أَوْلَی مِنَ التَّحْلِیلِ وَ لَمَّا فَسَدَ هَذَا الْوَجْهُ مِنْ دَعْوَاهُمْ عَلِمْنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی إِنَّمَا حَرَّمَ الْأَشْیَاءَ لِمَصْلَحَةِ الْخَلْقِ لَا لِلْخُلُقِ الَّتِی فِیهَا وَ نَحْنُ إِنَّمَا نَنْفِی الْقَوْلَ بِالاجْتِهَادِ لِأَنَّ الْحَقَّ عِنْدَنَا فِیمَا قَدَّمْنَا ذِکْرَهُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِی نَصَبَهَا اللَّهُ تَعَالَی وَ الدَّلَائِلِ الَّتِی أَقَامَهَا لَنَا کَالْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ وَ الْإِمَامِ الْحُجَّةِ وَ لَنْ یَخْلُوَ الْخَلْقُ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ الَّتِی ذَکَرْنَاهَا وَ مَا خَالَفَهَا فَهُوَ بَاطِلٌ.

ثُمَّ ذَکَرَ ع کَلَاماً طَوِیلًا فِی الرَّدِّ عَلَی مَنْ قَالَ بِالاجْتِهَادِ فِی الْقِبْلَةِ وَ حَاصِلُهُ الرُّجُوعُ فِیهَا إِلَی الْعَلَامَاتِ الشَّرْعِیَّةِ.

ترجمه:

از اسماعیل بن جابر از امام صادق (علیه‌السلام) از پدرانش از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در حدیثی طولانی نقل شده است:

«و اما رد بر کسانی که به رأی، قیاس، استحسان، اجتهاد، و سخن کسانی که می‌گویند "اختلاف رحمت است" تکیه می‌کنند— بدان که چون دیدیم پیروان رأی و قیاس، در احکام به شبهات متوسل شدند، چون از درک صحیح حکم الهی عاجز بودند، و گفتند: "هیچ حادثه‌ای نیست مگر اینکه در آن حکمی است از جانب خداوند."

و نیز گفتند: «حکم در هر حادثه‌ای یا نص است یا دلالت.» اما چون در حادثه‌ای نص نبود، به تشابهات و نظایر آن رجوع کردند، تا آن را از حکم خدا تهی ندانند، زیرا نمی‌پسندند که حکم خدا در مسئله‌ای موجود نباشد حال آن‌که خدا فرموده: "ما در کتاب چیزی را فروگذار نکرده‌ایم" (انعام: 38).

سپس افزودند: «چون دیدیم هر حادثه‌ای از حکم خالی نیست، به نظایر تمسک جستیم، تا هیچ مورد جدیدی بدون حکم نباشد خواه به نص، خواه به استدلال.»

و این، نزد ما جایز است (و ایشان مدعی‌اند): «خدا در کتابش به قیاس تشبیهی پرداخته، مثل آن‌جا که فرمود: "انسان را از گل خشک همچون سفال آفرید، و جن را از شعله‌ی آتش" (الرحمن: 14–15).»

و نیز گفتند: «پیامبر (ص) نیز از رأی و قیاس استفاده کرد، هنگام پاسخ دادن به زن خثعمیه درباره حج پدرش، فرمود: اگر پدرت دِینی داشت، آیا آن را ادا نمی‌کردی؟ و یا به معاذ بن جبل فرمود: اگر مسئله‌ای برایت پیش آمد که در کتاب و سنت نبود، چه می‌کنی؟ گفت: با رأی خود عمل می‌کنم. فرمود: سپاس خدایی را که رسولش را به آنچه می‌پسندد، توفیق داد.

و گفتند بسیاری از صحابه از رأی و قیاس استفاده کردند و ما پیرو آنان هستیم.»

سپس امام (ع) فرمود: آنان بر خدا دروغ بستند که خدا نیاز به قیاس دارد، و بر پیامبر (ص) نیز دروغ گفتند، با آن‌چه به او نسبت دادند که نگفته بود.

و ما در پاسخ به ایشان می‌گوییم:

اصول احکام عبادات، و آنچه در امت از حوادث و نوازل رخ می‌دهد، همگی بر سمع (شنیده از وحی)، نطق و نص در کتاب خدا مبتنی است؛ و فروع آن‌ها نیز چنین است.«ما در پی اصول احکام در تمام عبادات و واجباتی هستیم که خداوند عزیز و جلیل به آن تصریح فرموده، و از سوی پیامبر (ص) و وصیّ منصوب پس از او دربارهٔ زمان‌ها، کیفیت‌ها و مقدارهای آن‌ها تفسیر و تبیین شده‌اند؛ مانند: نماز، زکات، روزه، حج، جهاد، حدود شرعی مانند حد زنا و دزدی و مانند آن‌ها که در کتاب خداوند به‌صورت اجمالی آمده‌اند، بدون تفسیر.»

و ادامه می‌دهد:

«پیامبر (ص) مفسّر و شارح این فرایض بود، و از طریق او دانستیم که نماز ظهر چهار رکعت است، و وقت آن بعد از زوال خورشید است به‌اندازه‌ای که انسان سی آیه قرائت کند؛ و همین تمایز میان نماز زوال و نماز ظهر است.

و برای سایر نمازها، زمان و رکعات و حدود آن‌ها هم از طریق بیان نبوی برای ما روشن شده است. و همین‌طور سایر واجبات الهی، در تمام جوانبش…»

تا آن‌جا که می‌فرماید:

«اگر نبود نص الهی، بیان پیامبر، و خبر صحیح از اثر، هیچ‌کس از بندگان، حتی اگر موظف به انجام واجبات هم باشد، حق ندارد تنها با عقل خویش، معنای آن‌ها را تعیین کرده و مراد خدا را بیان کند و نمی‌توان احکام الهی را با قیاس و رأی استنباط کرد. و عقل‌ها نیز به تنهایی نمی‌توانند به حقیقت آن دست یابند.»

📚 این فراز، یکی از بنیادی‌ترین تبیین‌های عقلی-نقلی دربارهٔ حجیت تنها وحی و روایت معصوم در استخراج احکام دین است—و چه خوش‌نقش کاخ فقه امامیه را بر اساس آن پی‌ریزی کرده‌اند.«فرض نماز ظهر، چهار رکعت است، نه پنج و نه سه. و نباید میان قبل از زوال و بعد از آن تفاوتی گذاشت، و نه در ترتیب رکوع بر سجده و سجده بر رکوع، و نه میان حدّ زنا برای محصن و بکر، و نه بین اموال نقدی و غیر نقدی در وجوب زکات. اگر ما را با عقل‌هایمان در برابر این فرائض رها می‌کردند، هرگز نمی‌توانستیم آن‌ها را تنها به کمک عقل درک و اجرا کنیم؛ و نمی‌توانستیم میان قیاسی که شریعت آن را تببین کرده، تفاوت قائل شویم، در حالی که شریعت از راه سمع و نقل بیان شده، و ما مجاز نیستیم از حدود آن فراتر رویم. و اگر این امر جایز بود، نیازی به ارسال پیامبران برای امر و نهی نبود!»

و سپس می‌فرماید:

«همان‌گونه که اصول فرائض تنها از راه سمع و نص روشن شده، همچنین فروع و حوادث جدید نیز بدون نص الهی، نباید با قیاس مورد حکم قرار گیرند. و اما استدلال آنان که قیاس را به تشبیه و تمثیل می‌کشانند و حکم را به آن ربط می‌دهند این سخن، واضحاً باطل و به‌شدت ناپسند است. زیرا ما مواردی را می‌یابیم که خدا با آنکه آن‌ها از هم جدا هستند، حکم‌شان را یکی قرار داده، و در مقابل، مواردی را که به ظاهر یکی‌اند، اما حکم‌شان متفاوت ساخته. و از این امر، درمی‌یابیم که شبههٔ شباهت دو چیز، مستلزم شباهت حکم آن‌ها نیست؛ چنان‌که اهل قیاس و رأی ادعا کرده‌اند.»

و سپس با لحنی صریح، نتیجه می‌گیرند:

«آنان چون از اقامه‌ی احکام الهی بر اساس آنچه در کتاب خدا نازل شده، عاجز شدند، و از اخذ آن احکام از کسانی که خداوند اطاعت‌شان را واجب کرد از کسانی که نه لغزشی دارند، نه خطا می‌کنند، نه فراموش می‌شوند، و کسانی که خداوند، کتابش را بر آنان نازل کرده روگرداندند و به قیاس و رأی خود پناه بردند.«و خداوند، امت را فرمان داد که هرگاه در احکامی دچار اشتباه شدند، به آنان (اهل‌بیت) رجوع کنند. اما برخی از مردم، در پی ریاست و طمع به دنیا، راه گذشتگان‌شان را پیمودندآنان که مدعی مقام اولیای خدا بودند، و چون ناتوان شدند، ادعا کردند که رأی و قیاس واجب است. و در برابر اهل عقل، ناتوانی و انحرافشان در دین خدا آشکار گشت.

زیرا عقل، به‌تنهایی نمی‌تواند میان غصب، نهب و دزدی فرق بگذارد با آن‌که ظاهر آن‌ها شبیه است، اما در یکی، حد قطع دست جاری می‌شود، در دیگری نمی‌شود.

و این، نشان از فساد آن دارد که قیاس و تشبیه را معیار حکم قرار دهند؛ زیرا مثلاً زنا برای محصن و بکر ظاهراً یک فعل است، اما یکی موجب رجم و دیگری موجب جلد است.

پس دانستیم که احکام از سمع و نص گرفته می‌شود، و نه از تشبیهات و مشابهات ظاهری.

اگر دین بر قیاس بود، باطن پاها سزاوارتر به مسح بود تا ظاهر آن‌ها!

و خدای متعال در قرآن، از زبان ابلیس نقل می‌کند که گفت: «مرا از آتش آفریدی و او را از گل»، و او را برای همین سخن نکوهش کرد.

پیامبر خدا (ص) و امامان (علیهم‌السلام) نیز قیاس را نکوهش کرده‌اند، و این روش از ایشان به ارث رسیده و در میان اولیایشان نقل شده است.

و درباره کسانی که به اجتهاد تکیه کرده‌اند، فرمود:

آنان پنداشته‌اند هر مجتهدی بر حق است، با آن‌که خود اعتراف دارند که ممکن است در اجتهادشان به حقیقت دین نرسند، و از اجتهادی به اجتهادی دیگر منتقل شوند. و ادعای قطعیت در این احکام، سخنی باطل و متناقض است. و این خود، روشن‌ترین دلیل بر ضعف باور کسانی است که به اجتهاد و رأی تکیه دارند.

و گفتند: "محال است که ما اجتهاد کنیم و حق به‌کل از میان ما برود!" اما این سخن فاسد است، چرا که اگر اجتهاد کنند و اختلاف کنند، بی‌گمان تقصیر با خودشان است.«از شگفت‌انگیزترین ادعاهای ایشان آن است که—با وجود تمسک به رأی و اجتهاد—می‌گویند: خداوند با همین روش، انسان را جز به آنچه در توانش است، مکلف نکرده؛ و همین‌طور پیامبر خدا (ص). و برای اثبات آن به آیه‌ی "و هر جا بودید، روی به سوی قبله کنید" (بقره: 144، 150) استناد می‌کنند، در حالی‌که این تأویل ایشان، آشکارا نادرست است.»

و سپس فرمود:

«به سخن پیامبر (ص) به معاذ بن جبل هم استدلال کرده‌اند و گمان کرده‌اند که پیامبر (ص) این شیوه را جایز دانسته است؛ اما حقیقت آن است که خداوند مردم را مکلف به اجتهاد نکرد، زیرا برایشان حجّت اقامه کرده، راه‌ها و علائم را روشن ساخته، و پیامبرانی فرستاده است که حلال و حرام را تبیین نموده‌اند و هرگاه مردمان عاجز شدند، فرمان‌شان داد که به پیامبر و امامان (ع) رجوع کنند؛ چرا که خداوند فرموده است: "ما در کتاب چیزی را فروگذار نکرده‌ایم" (انعام: 38)، و: "امروز دین‌تان را کامل کردم..." (مائده: 3)، و: "کتابی فرو فرستادیم که در آن تبیین هر چیزی است." (نحل: 89)»

🔹 سپس ایشان استدلال کردند:«اگر چیزی دارای اصل مشخص باشد یا نیاز به بررسی داشته باشد، در هیچ‌کدام از این حالت‌ها، عقل بشر به تنهایی نمی‌تواند به حکمی قطعی برسد. چرا که مثلاً ممکن است چیزی در گذشته حلال بوده باشد و بعدها بنا به مصلحتی برای خلق، حرام گردد. پس دلیل احکام، مصلحت‌های نهفته در آن‌هاست نه ظاهر اشیاء یا شباهت‌هایشان.

و اگر قیاس درست بود، باید مسح بر باطن پا مقدم می‌بود! حال آن‌که نص به ظاهر آن تصریح دارد.

و چون آنان از رجوع به معصوم روی گرداندند و به رأی و قیاس روی آوردند، حق را ترک کردند و به باطل چنگ زدند. در پایان نیز تأکید می‌فرماید:

«ما اجتهاد را نفی می‌کنیم، زیرا حق نزد ما در اموری است که خداوند به وسیله کتاب، سنت و امام حجت نصب کرده است؛ و خلق هرگز از این منابع خالی نخواهد شد، و هر چه مخالف این‌ها باشد، باطل است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33189 - رقم الحدیث الباب: 39]

33189- 39- ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی مَالِکٍ الْأَحْمَسِیِّ فِی حَدِیثٍ أَنَّ مُؤْمِنَ الطَّاقِ کَلَّمَ رَجُلًا مِنَ الشُّرَاةِ فَقَطَعَهُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَ اللَّهِ لَقَدْ سَرَرْتَنِی وَ اللَّهِ مَا قُلْتَ مِنَ الْحَقِّ حَرْفاً قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّکَ تَکَلَّمْتَ عَلَی الْقِیَاسِ وَ الْقِیَاسُ لَیْسَ مِنْ دِینِی.

ترجمه:

از ابو مالک احمسی در حدیثی نقل شده است که:

«مؤمن طاق با یکی از افراد گروه شُراة (خوارج) گفت‌و‌گویی داشت، و در مناظره بر او چیره شد. وقتی این ماجرا به امام صادق (علیه‌السلام) رسید، حضرت فرمود: "به خدا سوگند، دلم را شاد کردی. اما سوگند به خدا، از آنچه گفتی، هیچ‌کدام حقیقت نبود!"

عرض شد: «چرا؟!»

فرمود:

"زیرا تو بر اساس قیاس سخن گفتی، و قیاس از دین من نیست."»*

[رقم الحدیث الکلی: 33190 - رقم الحدیث الباب: 40]

33190- 40- ⁽²⁾الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ شُعْبَةَ فِی تُحَفِ الْعُقُولِ عَنِ النَّبِیِّ ص قَالَ: إِذَا تَطَیَّرْتَ فَامْضِ وَ إِذَا ظَنَنْتَ فَلَا تَقْضِ ⁽³⁾.

ترجمه:

حسن بن علی بن شُعْبَة در کتاب تحف العقول از پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل می‌کند که فرمود:

«اگر دچار فال بد شدی، راهت را ادامه بده، و اگر (تنها با گمان و حدس) قضاوت کردی، قضاوت مکن.»

[رقم الحدیث الکلی: 33191 - رقم الحدیث الباب: 41]

33191- 41- ⁽⁴⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا ع جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا یَقُولُونَ نَسْمَعُ الْأَمْرَ ⁽⁵⁾یُحْکَی عَنْکَ وَ عَنْ آبَائِکَ- فَنَقِیسُ عَلَیْهِ وَ نَعْمَلُ بِهِ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ لَا وَ اللَّهِ مَا هَذَا مِنْ دِینِ جَعْفَرٍ ع- هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا حَاجَةَ بِهِمْ إِلَیْنَا قَدْ خَرَجُوا

مِنْ طَاعَتِنَا وَ صَارُوا فِی مَوْضِعِنَا فَأَیْنَ التَّقْلِیدُ الَّذِی کَانُوا یُقَلِّدُونَ جَعْفَراً وَ أَبَا جَعْفَرٍ ع- قَالَ جَعْفَرٌ لَا تَحْمِلُوا عَلَی الْقِیَاسِ فَلَیْسَ مِنْ شَیْ‌ءٍ یَعْدِلُهُ الْقِیَاسُ إِلَّا وَ الْقِیَاسُ یَکْسِرُهُ.

ترجمه:

از محمد بن أبی نصر روایت شده که گفت:

به امام رضا (علیه‌السلام) عرض کردم:

«فدایت شوم! برخی از یاران ما می‌گویند: سخنی از تو یا پدرانت به ما می‌رسد؛ و ما آن را قیاس می‌کنیم و بر اساس آن عمل می‌نماییم.»

امام فرمود:

«سبحان‌الله! نه، به خدا سوگند، این از دین جعفر (علیه‌السلام) نیست! این‌ها مردمانی‌اند که هیچ نیازی به ما ندارند— آنان از اطاعت ما خارج شده‌اند و به جای ما نشسته‌اند! پس کجاست آن تقلیدی که از جعفر و ابا جعفر (علیهما‌السلام) می‌کردند؟!»

سپس فرمود:

«جعفر (علیه‌السلام) فرمود: بر قیاس حمل نکنید؛ زیرا هیچ چیزی را با قیاس نمی‌سنجند، مگر آن‌که خود قیاس آن را می‌شکند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33192 - رقم الحدیث الباب: 42]

33192- 42- ⁽¹⁾وَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ ⁽²⁾عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِیَّاکُمْ وَ الظَّنَّ فَإِنَّ الظَّنَّ أَکْذَبُ الْکَذِبِ.

ترجمه:

از مسعده بن صدقه از امام صادق (علیه‌السلام) از پدرانش روایت شده است که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود:

«از گمان (بدگمانی) بپرهیزید؛ زیرا گمان، دروغ‌ترینِ دروغ‌هاست.»

[رقم الحدیث الکلی: 33193 - رقم الحدیث الباب: 43]

33193- 43- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُفِیدُ فِی الْمَجَالِسِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ ع یَا زُرَارَةُ إِیَّاکَ وَ أَصْحَابَ الْقِیَاسِ فِی الدِّینِ فَإِنَّهُمْ تَرَکُوا عِلْمَ مَا وُکِّلُوا بِهِ وَ تَکَلَّفُوا مَا قَدْ کُفُوهُ یَتَأَوَّلُونَ الْأَخْبَارَ وَ یَکْذِبُونَ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کَأَنِّی بِالرَّجُلِ مِنْهُمْ یُنَادَی مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ فَیُجِیبُ مِنْ خَلْفِهِ وَ یُنَادَی مِنْ خَلْفِهِ فَیُجِیبُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ قَدْ تَاهُوا وَ تَحَیَّرُوا فِی الْأَرْضِ وَ الدِّینِ.

ترجمه:

از زرارة بن أعین روایت شده که گفت:

امام باقر (علیه‌السلام) به من فرمود:

«ای زراره! از اهل قیاس در دین بر حذر باش، زیرا آنان دانشی را که موظف به پاسداری از آن بودند، رها کردند، و خود را به چیزی مشغول ساختند که از آنان خواسته نشده بود. اخبار را تأویل می‌کنند و بر خداوند عزوجل دروغ می‌بندند. و گویا یکی از ایشان را می‌بینم که از مقابلش صدا زده می‌شود، اما از پشت سر پاسخ می‌دهد، و از پشت سرش صدا می‌آید، ولی از مقابل پاسخ می‌دهد— گم‌گشته‌اند و در دین و زمین سرگردان‌اند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33194 - رقم الحدیث الباب: 44]

33194- 44- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَعَنَ اللَّهُ أَصْحَابَ الْقِیَاسِ فَإِنَّهُمْ غَیَّرُوا کِتَابَ ⁽⁵⁾اللَّهِ وَ سُنَّةَ رَسُولِ اللَّهِ ص- وَ اتَّهَمُوا الصَّادِقِینَ فِی دِینِ اللَّهِ.

ترجمه:

از ابن أبی عمیر، از چند راوی (به صورت مرسل)، از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمود:

«خداوند، اصحاب قیاس را لعنت کند؛ زیرا آنان کتاب خدا و سنت پیامبر خدا (ص) را دگرگون ساختند، و صادقان در دین خدا را متهم کردند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33195 - رقم الحدیث الباب: 45]

33195- 45- ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْحُکُومَةِ فَقَالَ مَنْ حَکَمَ بِرَأْیِهِ بَیْنَ اثْنَیْنِ فَقَدْ کَفَرَ وَ مَنْ فَسَّرَ بِرَأْیِهِ آیَةً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ فَقَدْ کَفَرَ.

ترجمه:

از عمار بن موسی از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که:

«از حضرت درباره‌ی حُکومت سؤال شد. ایشان فرمود: هر کس میان دو نفر با رأی شخصی خود داوری کند، کافر شده است؛ و هر که آیه‌ای از کتاب خدا را با رأی خود تفسیر کند، نیز کافر شده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33196 - رقم الحدیث الباب: 46]

33196- 46- ⁽²⁾وَ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ الْإِنْسَانُ مُشْرِکاً فَقَالَ مَنِ ابْتَدَعَ رَأْیاً فَأَحَبَّ عَلَیْهِ وَ أَبْغَضَ.

ترجمه:

از أبی العباس روایت شده که گفت:

از امام صادق (علیه‌السلام) پرسیدم:

«کم‌ترین چیزی که باعث می‌شود انسان مشرک شود، چیست؟»

فرمود:

«کسی که رأیی را از خود بدعت نهد (بدون حجّت از خدا و رسول)، سپس بر اساس آن رأی، محبت ورزد یا دشمنی کند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33197 - رقم الحدیث الباب: 47]

33197- 47- ⁽³⁾وَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ⁽⁴⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَدْنَی مَا یَخْرُجُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الْإِسْلَامِ- أَنْ یَرَی الرَّأْیَ بِخِلَافِ الْحَقِّ فَیُقِیمَ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از عبدالرحمن از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«کم‌ترین چیزی که موجب خروج انسان از اسلام می‌شود، آن است که رأیی مخالف حق داشته باشد و بر آن پافشاری کند.» سپس فرمود: «و هر کس به ایمان کفر ورزد، عملش تباه خواهد شد» (اشاره به آیه: و مَن یَکْفُر بِالإِیمانِ فَقَد حَبِطَ عَمَلُهُ – مائده، آیه 5).

[رقم الحدیث الکلی: 33198 - رقم الحدیث الباب: 48]

33198- 48- ⁽⁶⁾وَ عَنْ زُرَارَةَ وَ أَبِی حَنِیفَةَ جَمِیعاً عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ حَزْمٍ قَالَ: تَوَضَّأَ رَجُلٌ فَمَسَحَ عَلَی خُفَّیْهِ فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ یُصَلِّی ⁽⁷⁾فَجَاءَ عَلِیٌّ ع فَوَطِئَ عَلَی رَقَبَتِهِ وَ قَالَ وَیْلَکَ تُصَلِّی عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ فَقَالَ أَمَرَنِی بِهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ- قَالَ فَأَخَذَ بِهِ ⁽⁸⁾فَانْتَهَی بِهِ إِلَیْهِ فَقَالَ انْظُرْ مَا یَرْوِی هَذَا عَلَیْکَ وَ رَفَعَ صَوْتَهُ فَقَالَ نَعَمْ أَنَا أَمَرْتُهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص مَسَحَ (عَلَی خُفَّیْهِ) ⁽⁹⁾فَقَالَ قَبْلَ الْمَائِدَةِ أَوْ بَعْدَهَا قَالَ لَا أَدْرِی قَالَ فَلِمَ تُفْتِی وَ أَنْتَ لَا تَدْرِی

سَبَقَ الْکِتَابُ الْخُفَّیْنِ.

ترجمه:

از ابوبکر بن حَزْم روایت شده که گفت:

مردی وضو گرفت و روی خفّ‌هایش (کفش چرمی) مسح کشید، و وارد مسجد شد تا نماز بگزارد. در این هنگام، علی (علیه‌السلام) آمد، پایش را بر گردن آن مرد گذاشت و فرمود: "وای بر تو! بی‌وضو نماز می‌خوانی؟"

مرد گفت: «عمر بن خطاب به من چنین دستور داده.»

پس حضرت علی (ع) او را گرفت و نزد عمر برد و فرمود:

«بنگر که این مرد چه چیزی را به تو نسبت می‌دهد!»

عمر صدایش را بلند کرد و گفت:

«آری، من به او امر کردم؛ زیرا رسول خدا (ص) بر خفین مسح کرد.»

حضرت علی (علیه‌السلام) فرمود:

«پیش از سورهٔ مائده یا بعد از آن؟»

عمر گفت: «نمی‌دانم.»

حضرت فرمود:

«پس چرا فتوا می‌دهی در حالی که نمی‌دانی؟! کتاب (قرآن) بر خفین مقدم است (و ناسخ آن حکم است).»

[رقم الحدیث الکلی: 33199 - رقم الحدیث الباب: 49]

33199- 49- ⁽¹⁾وَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: یَظُنُّ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ یَدَّعُونَ أَنَّهُمْ فُقَهَاءُ عُلَمَاءُ أَنَّهُمْ قَدْ أَثْبَتُوا جَمِیعَ الْفِقْهِ- وَ الدِّینِ مِمَّا تَحْتَاجُ إِلَیْهِ الْأُمَّةُ وَ لَیْسَ کُلُّ عِلْمِ رَسُولِ اللَّهِ ص عَلِمُوهُ وَ لَا صَارَ إِلَیْهِمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ لَا عَرَفُوهُ وَ ذَلِکَ أَنَّ الشَّیْ‌ءَ مِنَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ الْأَحْکَامِ یَرِدُ عَلَیْهِمْ فَیُسْأَلُونَ عَنْهُ وَ لَا یَکُونُ عِنْدَهُمْ فِیهِ أَثَرٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص- وَ یَسْتَحْیُونَ أَنْ یَنْسُبَهُمُ النَّاسُ إِلَی الْجَهْلِ وَ یَکْرَهُونَ أَنْ یُسْأَلُوا فَلَا یُجِیبُوا فَیَطْلُبَ النَّاسُ الْعِلْمَ مِنْ مَعْدِنِهِ فَلِذَلِکَ اسْتَعْمَلُوا الرَّأْیَ وَ الْقِیَاسَ فِی دِینِ اللَّهِ وَ تَرَکُوا الْآثَارَ وَ دَانُوا بِالْبِدَعِ وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص کُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ فَلَوْ أَنَّهُمْ إِذَا سُئِلُوا عَنْ شَیْ‌ءٍ مِنْ دِینِ اللَّهِ فَلَمْ یَکُنْ عِنْدَهُمْ فِیهِ أَثَرٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص- رَدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلَی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ ص.

ترجمه:

از اسحاق بن عمار از امام صادق (علیه‌السلام) در حدیثی روایت شده که فرمود:

«اینانی که خود را فقیه و عالم می‌پندارند، گمان می‌کنند که تمام فقه و دین را که امت به آن نیاز دارد، دریافته‌اند؛ حال آن‌که نه همه‌ی علم رسول خدا (ص) به ایشان رسیده، و نه آن علم را شناخته‌اند.

زیرا هنگامی که در حلال و حرام و احکام، مسائلی بر ایشان وارد می‌شود، و از ایشان درباره‌اش پرسیده می‌شود— و اثری از پیامبر (ص) در دست ندارند— از شرم اینکه مردم آنان را نادان نپندارند، و از ترس اینکه بگویند نمی‌دانیم، پاسخ می‌دهند؛ تا مردم از ایشان روی نگردانند و سراغ منبع اصلی علم نروند.

از همین رو، در دین خدا به رأی و قیاس متوسل شدند، و آثار و روایات را رها کردند، و به بدعت‌ها گرویدند— در حالی که پیامبر (ص) فرمود: "هر بدعتی، گمراهی است!"

و اگر وقتی درباره‌ی چیزی از دین خدا پرسیده می‌شد، و ایشان در آن زمینه روایتی از پیامبر (ص) نداشتند، به خدا و پیامبر و اولی‌الامر از میان خودشان ارجاع می‌دادند، آنگاه کسانی که قدرت استنباط دارند از آل محمد (ص)، آن را می‌دانستند!»

[رقم الحدیث الکلی: 33200 - رقم الحدیث الباب: 50]

33200- 50- ⁽²⁾فُرَاتُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ مُعَنْعَناً عَنْ زَیْدٍ فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَی إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ- السُّورَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص- إِنَّ اللَّهَ قَضَی الْجِهَادَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ فِی الْفِتْنَةِ بَعْدِی- إِلَی أَنْ قَالَ یُجَاهِدُونَ عَلَی الْإِحْدَاثِ فِی الدِّینِ إِذَا عَمِلُوا بِالرَّأْیِ فِی الدِّینِ وَ لَا رَأْیَ فِی الدِّینِ إِنَّمَا الدِّینُ مِنَ الرَّبِّ أَمْرُهُ وَ نَهْیُهُ.

ترجمه:

از زید در حدیثی آمده است:

هنگامی که این آیه نازل شد: «إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ» (نصر: 1) رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود:

«بی‌تردید خداوند جهاد در فتنه ی پس از من را بر مؤمنان واجب کرده است…» تا آن‌که فرمود:

«آنان جهاد خواهند کرد با پدیده‌سازی در دین، هنگامی‌که مردم در دین بر اساس رأی شخصی عمل کنند، در حالی که در دین رأی نیست! بلکه دین، فقط از جانب پروردگار است— فرمان او و نهی او.»

[رقم الحدیث الکلی: 33201 - رقم الحدیث الباب: 51]

33201- 51- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّمَا عَلَیْنَا أَنْ نُلْقِیَ إِلَیْکُمُ

الْأُصُولَ وَ عَلَیْکُمْ أَنْ تُفَرِّعُوا.

ترجمه:

محمد بن ادریس در پایان کتاب السرائر، به نقل از کتاب هشام بن سالم از امام صادق (علیه‌السلام) آورده است که فرمود:

«همانا بر ماست که اصول را به شما القا کنیم، و بر شماست که فروع

[رقم الحدیث الکلی: 33202 - رقم الحدیث الباب: 52]

33202- 52- ⁽¹⁾وَ نُقِلَ مِنْ کِتَابِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: عَلَیْنَا إِلْقَاءُ الْأُصُولِ وَ عَلَیْکُمُ التَّفْرِیعُ.

أَقُولُ: هَذَانِ الْخَبَرَانِ تَضَمَّنَا جَوَازَ التَّفْرِیعِ عَلَی الْأُصُولِ الْمَسْمُوعَةِ مِنْهُمْ وَ الْقَوَاعِدِ الْکُلِّیَّةِ الْمَأْخُوذَةِ عَنْهُمْ ع لَا عَلَی غَیْرِهَا وَ هَذَا مُوَافِقٌ لِمَا ذَکَرْنَا مَعَ أَنَّهُ یَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽²⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽³⁾.

ترجمه:

در کتاب احمد بن محمد بن أبی نصر آمده است از امام رضا (علیه‌السلام):

«بر ماست که اصول را به شما بیاموزیم، و بر شماست که فروع را از آن استنباط و تفریع کنید.»

می‌گویم :

«این دو خبر دلالت دارند بر جواز تفریع (استنباط جزئیات) بر اساس اصولی که از معصومان (ع) شنیده شده، و قواعد کلی‌ای که از آنان گرفته شده است؛ نه بر غیر آن‌ها. و این، مطابق با آن چیزی است که پیش‌تر آوردیم؛ اگرچه می‌توان این روایت را هم بر تقیه، و هم بر معانی دیگر حمل کرد، و آنچه برای اثبات آن گفتیم، پیش‌تر گذشت.»

7- بَابُ وُجُوبِ الرُّجُوعِ فِی جَمِیعِ الْأَحْکَامِ إِلَی الْمَعْصُومِینَ ع‌

اشارة

⁽⁴⁾7 بَابُ وُجُوبِ الرُّجُوعِ فِی جَمِیعِ الْأَحْکَامِ إِلَی الْمَعْصُومِینَ ع ⁽⁵⁾

ترجمه:

باب : وجوب رجوع در تمام احکام به معصومین علیهم‌السلام

[رقم الحدیث الکلی: 33203 - رقم الحدیث الباب: 1]

33203- 1- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ یَعْنِی الْمُرَادِیَّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ ⁽⁷⁾فَرَسُولُ اللَّهِ ص الذِّکْرُ وَ أَهْلُ بَیْتِهِ الْمَسْئُولُونَ وَ هُمْ أَهْلُ الذِّکْرِ.

ترجمه:

از ابوبصیر مرادی از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که در تفسیر این آیه‌ی شریفه‌ی قرآن:

وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ (سوره زخرف، آیه 44) فرمود:

«رسول خدا (ص) همان ذِکر است، و اهل‌بیت او، کسانی‌اند که از آنان پرسش خواهد شد؛ آنان، همان اهل‌الذکراند.

[رقم الحدیث الکلی: 33204 - رقم الحدیث الباب: 2]

33204- 2- ⁽⁸⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِیٍّ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ

وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ ⁽¹⁾قَالَ الذِّکْرُ الْقُرْآنُ وَ نَحْنُ قَوْمُهُ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ.

وَ رَوَاهُ الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

از فضیل از امام صادق (علیه‌السلام) در تفسیر این آیهٔ قرآن:

وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ (سورهٔ زخرف، آیات 43–44) فرمود:

«ذکر، همان قرآن است؛ و ما قوم او (پیامبر) هستیم؛ و ماییم که مورد سؤال قرار خواهیم گرفت.»

[رقم الحدیث الکلی: 33205 - رقم الحدیث الباب: 3]

33205- 3- ⁽³⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ مَنْ عِنْدَنَا یَزْعُمُونَ أَنَّ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽⁴⁾أَنَّهُمُ الْیَهُودُ وَ النَّصَارَی قَالَ إِذَنْ یَدْعُوکُمْ ⁽⁵⁾إِلَی دِینِهِمْ قَالَ ثُمَّ قَالَ بِیَدِهِ إِلَی صَدْرِهِ نَحْنُ أَهْلُ الذِّکْرِ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ.

ترجمه:

از محمد بن مسلم از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«برخی از کسانی که نزد ما هستند، گمان می‌کنند که مراد خداوند از آیه: فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ یهود و نصاری هستند.»

سپس حضرت فرمود:

«اگر چنین باشد، در واقع خدا شما را به دین آنان دعوت کرده است!»

سپس با دست بر سینهٔ خود اشاره کرد و فرمود:

«ما اهل‌الذکر هستیم؛ و ماییم که مورد سؤال واقع خواهیم شد.»

[رقم الحدیث الکلی: 33206 - رقم الحدیث الباب: 4]

33206- 4- ⁽⁶⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَجْلَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽⁷⁾قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الذِّکْرُ أَنَا وَ الْأَئِمَّةُ أَهْلُ الذِّکْرِ وَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ ⁽⁸⁾قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع نَحْنُ قَوْمُهُ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ.

ترجمه:

از عبدالله بن عجلان از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده است:

در تفسیر آیهٔ شریفه: فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (سورهٔ نحل، آیهٔ 43 و سورهٔ انبیاء، آیهٔ 7)

فرمودند:

«رسول خدا (ص) فرمود: ذِکر، من هستم، و ائمه (علیهم‌السلام)، اهلِ ذکر هستند.»

و دربارهٔ آیهٔ دیگر: وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ (سورهٔ زخرف، آیات 43–44)

فرمود:

*«ما قوم پیامبریم، و ما مسئولانِ پرسش‌پذیر در امت هستیم».

[رقم الحدیث الکلی: 33207 - رقم الحدیث الباب: 5]

33207- 5- ⁽⁹⁾وَ عَنْهُ عَنِ الْمُعَلَّی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع

قَالَ: لَا یَکُونُ الْعَبْدُ مُؤْمِناً حَتَّی یَعْرِفَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ ص وَ الْأَئِمَّةَ ع کُلَّهُمْ وَ إِمَامَ زَمَانِهِ وَ یَرُدَّ إِلَیْهِ وَ یُسَلِّمَ لَهُ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از ابن أذینه، از چند راوی، از یکی از آن دو بزرگوار (امام باقر یا امام صادق علیهما‌السلام) روایت شده است که فرمود:

«بنده، مؤمن نخواهد بود، مگر آن‌که خدا را بشناسد، و پیامبر او (صلی‌الله‌علیه‌وآله) را، و همهٔ امامان (علیهم‌السلام) را، و امام زمان خود را، و به سوی او بازگردد (در دین)، و در برابر سخن او تسلیم باشد.»

[رقم الحدیث الکلی: 33208 - رقم الحدیث الباب: 6]

33208- 6- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُعَلًّی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽²⁾قَالَ الذِّکْرُ مُحَمَّدٌ ص- وَ نَحْنُ أَهْلُهُ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ قَالَ قُلْتُ وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ ⁽³⁾قَالَ إِیَّانَا عَنَی وَ نَحْنُ أَهْلُ الذِّکْرِ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ.

ترجمه:

از عبدالرحمن بن کثیر روایت شده که گفت:

به امام صادق (علیه‌السلام) عرض کردم:

«آیهٔ شریفه‌ٔ فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (نحل: 43 و انبیاء: 7) را برایم بفرمایید.»

فرمود:

«ذِکر، محمد (ص) است، و ما اهلِ او هستیم؛ و ما مسئولان پرسش‌پذیر در این امت‌ایم.»

گفتم:

«و آیه‌ٔ وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ (زخرف: 43–44)؟»

فرمود:

«این آیه نیز در شأن ماست؛ ما اهل ذکر و ما مسئولان پاسخ‌گو هستیم.»

[رقم الحدیث الکلی: 33209 - رقم الحدیث الباب: 7]

33209- 7- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُعَلًّی عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: فَلْیَذْهَبِ الْحَسَنُ یَعْنِی الْبَصْرِیَّ یَمِیناً وَ شِمَالًا فَوَ اللَّهِ مَا یُوجَدُ الْعِلْمُ إِلَّا هَاهُنَا.

ترجمه:

از عبدالله بن سلیمان از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده که در حدیثی فرمود:

«بگذار حسن بصری هر جا می‌خواهد برود، به راست و چپ؛ به خدا قسم، علم حقیقی تنها اینجاست (نزد ما اهل‌بیت).»

[رقم الحدیث الکلی: 33210 - رقم الحدیث الباب: 8]

33210- 8- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُعَلًّی عَنِ الْوَشَّاءِ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنْ قَوْلِهِ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽⁶⁾فَقَالَ نَحْنُ أَهْلُ الذِّکْرِ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ قُلْتُ فَأَنْتُمْ الْمَسْئُولُونَ وَ نَحْنُ السَّائِلُونَ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ حَقٌّ ⁽⁷⁾عَلَیْنَا أَنْ نَسْأَلَکُمْ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ حَقٌّ عَلَیْکُمْ أَنْ تُجِیبُونَا قَالَ لَا ذَاکَ إِلَیْنَا إِنْ شِئْنَا فَعَلْنَا وَ إِنْ شِئْنَا لَمْ نَفْعَلْ أَ مَا تَسْمَعُ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَی هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

از الوشّاء روایت شده است که گفت:

از امام رضا (علیه‌السلام) دربارهٔ آیهٔ شریفه:

فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (سوره نحل، آیه 43 و سوره انبیاء، آیه 7) پرسیدم. فرمود:

«ما اهل‌الذکر هستیم و ما مسئولان (پاسخ‌دهندگان) به پرسش‌های امت هستیم.»

گفتم:

«پس شما مسئول‌اید و ما پرسش‌گر؟»

فرمود:

«آری.»

گفتم:

«پس بر ماست که از شما بپرسیم؟»

فرمود:

«آری.»

گفتم:

«و بر شماست که پاسخ دهید؟»

فرمود:

«نه، این بستگی به ما دارد—اگر بخواهیم، پاسخ می‌دهیم، و اگر نخواهیم، نمی‌دهیم. آیا نشنیده‌ای سخن خداوند تعالی را: هذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ؟» (سوره ص، آیه 39)

«می‌گویم: احادیث در این باره بسیارند، و در آن‌ها ردّی است بر کسانی که معتقدند تأخیر در بیان [حکم شرعی] پس از زمان خطاب یا زمان نیاز، جایز نیست؛ و این احادیث تأیید می‌کند آنچه را که ضرورتاً پذیرفته شده، یعنی جواز بلکه وجوب تقیه برای امام؛ و آنچه متواتراً نقل شده که پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) پاسخ برخی پرسش‌ها را برای انتظار نزول وحی، چهل روز یا کمتر و بیشتر تأخیر می‌انداخت.

و شاید گمان شود که این [تأخیر] موجب حرج و تنگی یا تکلیف به آنچه طاقت‌پذیر نیست، می‌شود؛ ولی آن را دفع می‌کند این واقعیت که احادیث متواتری وجود دارد که وجوب توقف و احتیاط را در هر امری که حکم آن از ایشان (علیهم‌السلام) معلوم نشده، اثبات می‌کند؛

و پیش از آنکه آن احادیث برسند، می‌گوییم: عقل، به صورت قاطع، به برتری و ترجیح احتیاط در دین و دنیا حکم می‌کند

[رقم الحدیث الکلی: 33211 - رقم الحدیث الباب: 9]

33211- 9- ⁽¹⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع عَلَی الْأَئِمَّةِ مِنَ الْفَرْضِ مَا لَیْسَ عَلَی شِیعَتِهِمْ- وَ عَلَی شِیعَتِنَا مَا لَیْسَ عَلَیْنَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَسْأَلُونَا قَالَ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽²⁾فَأَمَرَهُمْ أَنْ یَسْأَلُونَا وَ لَیْسَ عَلَیْنَا الْجَوَابُ إِنْ شِئْنَا أَجَبْنَا وَ إِنْ شِئْنَا أَمْسَکْنَا.

وَ رَوَاهُ الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ⁽³⁾.

ترجمه:

از الوشّاء، از امام رضا (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

شنیدم آن حضرت می‌فرمود:

«علی بن الحسین (علیه‌السلام) فرمود:

بر ائمه (علیهم‌السلام) از وجوب‌هایی هست که بر شیعیانشان نیست، و بر شیعیان ما نیز چیزهایی واجب است که بر ما نیست.

خداوند عزّ و جل آنان (شیعیان) را فرمان داد که از ما بپرسند، چنان‌که فرمود: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكرِ إِن كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (نحل: 43، انبیاء: 7)

پس خدا آنان را فرمان داد که از ما بپرسند— اما بر ما واجب نیست که پاسخ دهیم؛ اگر بخواهیم پاسخ می‌دهیم، و اگر بخواهیم، خاموش می‌مانیم.»

[رقم الحدیث الکلی: 33212 - رقم الحدیث الباب: 10]

33212- 10- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ ⁽⁵⁾قَالَ قُلْتُ: مَا طَعَامُهُ قَالَ عِلْمُهُ الَّذِی یَأْخُذُهُ عَمَّنْ یَأْخُذُهُ.

ترجمه:

از زید شحّام از امام باقر (علیه‌السلام) در تفسیر این آیه‌ی شریفه:

فَليَنْظُرِ الإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ (سوره عبس، آیه 24) فرمود:

«گفتم: مقصود از طعام چیست؟»

فرمود:

«علم اوست که آن را از چه کسی می‌گیرد (و از چه منبعی اخذ می‌کند).

[رقم الحدیث الکلی: 33213 - رقم الحدیث الباب: 11]

33213- 11- ⁽⁶⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع

فِی حَدِیثٍ فِی الْإِمَامَةِ قَالَ: أَمَا لَوْ أَنَّ رَجُلًا قَامَ لَیْلَهُ وَ صَامَ نَهَارَهُ وَ تَصَدَّقَ بِجَمِیعِ مَالِهِ وَ حَجَّ جَمِیعَ دَهْرِهِ وَ لَمْ یَعْرِفْ وَلَایَةَ وَلِیِّ اللَّهِ فَیُوَالِیَهُ وَ یَکُونَ جَمِیعُ أَعْمَالِهِ بِدَلَالَتِهِ إِلَیْهِ مَا کَانَ لَهُ عَلَی اللَّهِ حَقٌّ فِی ثَوَابِهِ وَ لَا کَانَ مِنْ أَهْلِ الْإِیمَانِ.

وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از زراره از امام باقر (علیه‌السلام) در حدیثی دربارهٔ امامت روایت شده که فرمود:

«بدان که اگر مردی تمام شب را قیام کند [به عبادت بپردازد]، و همهٔ روز را روزه بدارد، و تمام دارایی خود را صدقه دهد، و در سراسر عمرش حج به‌جا آورد، اما ولایت ولیّ خدا را نشناسد و با او دوستی نکند، و همهٔ اعمالش در مسیر هدایت‌یابی به سوی آن ولیّ خدا نباشد بر خداوند هیچ حقی در پاداش نخواهد داشت؛ و از اهل ایمان نخواهد بود.»

[رقم الحدیث الکلی: 33214 - رقم الحدیث الباب: 12]

33214- 12- ⁽²⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ دَخَلَ عَلَیْهِ الْوَرْدُ أَخُو الْکُمَیْتِ- إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽³⁾مَنْ هُمْ قَالَ نَحْنُ قُلْتُ عَلَیْنَا أَنْ نَسْأَلَکُمْ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ عَلَیْکُمْ أَنْ تُجِیبُونَا قَالَ ذَاکَ إِلَیْنَا.

وَ رَوَاهُ الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از ابوبکر حضرمی روایت شده که گفت:

«نزد امام باقر (علیه‌السلام) بودم و وَرد، برادر کُمَیْت بر حضرت وارد شد، تا آنکه [در سخنشان] حضرت فرمودند:

"کلام خداوند تبارک و تعالی: فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (سوره نحل: 43، سوره انبیاء: 7)

[وَرد] پرسید: "اهل‌الذکر چه کسانی هستند؟"

حضرت فرمود: "ما هستیم."

گفتم: "پس بر ما واجب است که از شما بپرسیم؟"

فرمود: "آری."

گفتم: "و بر شماست که پاسخ دهید؟"

فرمود: "این [اختیار] با ماست."»

[رقم الحدیث الکلی: 33215 - رقم الحدیث الباب: 13]

33215- 13- ⁽⁵⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ غَیْرِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ ⁽⁶⁾عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽⁷⁾قَالَ الْکِتَابُ الذِّکْرُ وَ أَهْلُهُ آلُ مُحَمَّدٍ أَمَرَ اللَّهُ بِسُؤَالِهِمْ وَ لَمْ یُؤْمَرُوا بِسُؤَالِ الْجُهَّالِ وَ سَمَّی اللَّهُ الْقُرْآنَ ذِکْراً فَقَالَ تَبَارَکَ وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ

لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ ⁽¹⁾وَ قَالَ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ⁽²⁾وَ قَالَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ⁽³⁾وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ- وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ⁽⁴⁾فَرَدَّ الْأَمْرَ أَمْرَ النَّاسِ إِلَی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمُ الَّذِینَ أَمَرَ اللَّهُ بِطَاعَتِهِمْ وَ الرَّدِّ إِلَیْهِمْ.

ترجمه:

از عبدالحمید بن أبی‌الدَیْلَم از امام صادق (علیه‌السلام) در حدیثی طولانی روایت شده که فرمود:

«خداوند عزّ و جل فرمود: فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (سوره نحل، آیه 43؛ سوره انبیاء، آیه 7)

حضرت فرمود:

«کتاب (قرآن)، ذِکر است و اهل‌ذکر، آل محمد (علیهم‌السلام) هستند. خداوند امر فرموده که مردم از آنان سؤال کنند، و دستور نداده که از جاهلان پرسش کنند.»

«و خداوند قرآن را "ذکر" نامید، چنان‌که فرمود: وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ (سوره زخرف، آیات 43–44)

و نیز فرمود:

وَ أَنْزَلْنا إِلَیْكَ الذِّكْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ (سوره نحل، آیه 44) و فرمود:

أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ (سوره نساء، آیه 59) و نیز فرمود:

وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ (سوره نساء، آیه 83) پس خداوند، امر امت را به سوی اولی‌الامر از میان آنان بازگرداند— آنان که خداوند فرمان داده از ایشان اطاعت کنند و مسائل را به ایشان ارجاع دهند.»

📖✨ این حدیث، از ناب‌ترین تفاسیر قرآنی دربارهٔ حجّیت اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به‌عنوان مرجع وحیانی امت است. امام صادق (ع) با استناد به چندین آیهٔ شریفه، نه تنها مرجعیت علمی اهل‌بیت را اثبات می‌کند، بلکه نقش اولی‌الامر در هدایت‌گری امت را روشن‌تر می‌سازد.

[رقم الحدیث الکلی: 33216 - رقم الحدیث الباب: 14]

33216- 14- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ فِی حَدِیثٍ إِنَّمَا کُلِّفَ النَّاسُ ثَلَاثَةً مَعْرِفَةَ الْأَئِمَّةِ- وَ التَّسْلِیمَ لَهُمْ فِیمَا وَرَدَ عَلَیْهِمْ وَ الرَّدَّ إِلَیْهِمْ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ.

ترجمه:

از سدیر از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«همانا مردم تنها به سه چیز مکلف شده‌اند: 1. شناخت امامان (علیهم‌السلام)، 2. تسلیم بودن در برابر ایشان در هرآنچه بر آنان وارد شود، 3. ارجاع امور اختلافی به آنان.»

[رقم الحدیث الکلی: 33217 - رقم الحدیث الباب: 15]

33217- 15- ⁽⁶⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ إِنِّی سَمِعْتُکَ تَنْهَی عَنِ الْکَلَامِ وَ تَقُولُ وَیْلٌ لِأَصْحَابِ الْکَلَامِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- إِنَّمَا قُلْتُ وَیْلٌ لَهُمْ إِنْ تَرَکُوا مَا أَقُولُ: وَ ذَهَبُوا إِلَی مَا یُرِیدُونَ.

ترجمه:

از یونس بن یعقوب روایت شده که گفت:

به امام صادق (علیه‌السلام) عرض کردم:

«از شما شنیدم که از "کلام" نهی می‌کنید و می‌فرمایید: وای بر اصحاب کلام!»

پس حضرت فرمود:

«من نگفتم که "وای بر آنان"، بلکه وای بر آنان اگر آنچه می‌گویم، رها کنند و به آنچه خود می‌خواهند، بروند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33218 - رقم الحدیث الباب: 16]

33218- 16- ⁽⁷⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ⁽⁸⁾ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثِ الِاسْتِطَاعَةِ قَالَ النَّاسُ کُلُّهُمْ مُخْتَلِفُونَ فِی إِصَابَةِ الْقَوْلِ وَ کُلُّهُمْ هَالِکٌ قَالَ قُلْتُ: إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ قَالَ هُمْ

شِیعَتُنَا وَ لِرَحْمَتِهِ خَلَقَهُمْ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ ⁽¹⁾یَقُولُ لِطَاعَةِ الْإِمَامِ الرَّحْمَةُ الَّتِی یَقُولُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ ⁽²⁾یَقُولُ عِلْمُ الْإِمَامِ وَ وَسِعَ عِلْمُهُ الَّذِی هُوَ مِنْ عِلْمِهِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ هُمْ شِیعَتُنَا إِلَی أَنْ قَالَ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ أَخْذَ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِهِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ ⁽³⁾وَ الْخَبَائِثُ قَوْلُ مَنْ خَالَفَ.

ترجمه:

از ابو عبیده حذّاء از امام باقر (علیه‌السلام) در حدیثی دربارهٔ استطاعت روایت شده که فرمود:

«همهٔ مردم در صواب‌یابی سخن اختلاف دارند، و همهٔ آنان هلاک‌شدگان‌اند.»

گفتم: «جز آنکه پروردگارت رحم کند؟»

فرمود:

«آنان شیعیان ما هستند، و برای رحمتش آنان را آفرید؛ چنان‌که فرمود: وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ (هود، 118-119)

[یعنی:] طاعت امام، همان رحمت است. چنان‌که فرمود: وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ كُلَّ شَیْ‌ءٍ (اعراف، 156)

[یعنی:] علم امام، همان علم گسترده‌ای است که از علم الهی فرا گرفته است. و شیعیان ما، به همین نور هدایت می‌شوند.

و در ادامه فرمود: وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ (أَخْذَ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِهِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ)** (اعراف، 157)

و «خَبائث»، همان سخن کسانی است که مخالفت می‌ورزند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33219 - رقم الحدیث الباب: 17]

33219- 17- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو الْحَسَنِ ع هَلْ یَسَعُ النَّاسَ تَرْکُ الْمَسْأَلَةِ عَمَّا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ قَالَ لَا.

ترجمه:

از یونس از برخی اصحابش روایت شده که گفت:

از امام کاظم (علیه‌السلام) پرسیده شد:

«آیا برای مردم جایز است که از پرسیدن آنچه نیاز دارند، خودداری کنند؟»

فرمود: «نه.»

[رقم الحدیث الکلی: 33220 - رقم الحدیث الباب: 18]

33220- 18- ⁽⁵⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ یُونُسَ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَغْدُو النَّاسُ عَلَی ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ عَالِمٍ وَ مُتَعَلِّمٍ وَ غُثَاءٍ فَنَحْنُ الْعُلَمَاءُ وَ شِیعَتُنَا الْمُتَعَلِّمُونَ وَ سَائِرُ النَّاسِ غُثَاءٌ.

ترجمه:

از جمیل از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«مردم، هر روز صبح در سه گروه قرار می‌گیرند: 1. عالم، 2. متعلّم (دانش‌جو)، 3. غثاء (کف روی آب، یعنی بی‌ارزش و بی‌هویت).

ما، عالمان حقیقی هستیم؛ و شیعیان ما، متعلّمانند. اما سایر مردم، غثاء و بی‌ارزشند.

[رقم الحدیث الکلی: 33221 - رقم الحدیث الباب: 19]

33221- 19- ⁽⁶⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ یُونُسَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ حَسَّانَ الْجَمَّالِ عَنْ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أُمِرَ النَّاسُ بِمَعْرِفَتِنَا وَ الرَّدِّ إِلَیْنَا وَ التَّسْلِیمِ لَنَا ثُمَّ قَالَ وَ إِنْ صَامُوا وَ صَلَّوْا وَ شَهِدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ جَعَلُوا فِی أَنْفُسِهِمْ أَنْ لَا یَرُدُّوا إِلَیْنَا کَانُوا بِذَلِکَ مُشْرِکِینَ.

ترجمه:

از عمیره از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:«مردم مأمور شده‌اند به: 1. شناخت ما (اهل‌بیت)، 2. ارجاع امورشان به ما، 3. تسلیم بودن در برابر ما.

سپس فرمود: و اگر [بدون این شناخت و تسلیم] روزه بگیرند، نماز بخوانند، و شهادت دهند که "لا اله الا الله"، اما در دلشان تصمیم بگیرند که به سوی ما بازنگردند به همین [کارشان] مشرک شده‌اند.

[رقم الحدیث الکلی: 33222 - رقم الحدیث الباب: 20]

33222- 20- ⁽⁷⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ یُونُسَ عَنْ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ لَیْسَ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ حَقٌّ وَ لَا صَوَابٌ وَ لَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ یَقْضِی بِقَضَاءِ حَقٍّ إِلَّا مَا خَرَجَ

مِنْ عِنْدِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ- وَ إِذَا تَشَعَّبَتْ بِهِمُ الْأُمُورُ کَانَ الْخَطَأُ مِنْهُمْ وَ الصَّوَابُ مِنْ عَلِیٍّ ع.

ترجمه:

از محمد بن مسلم روایت شده که گفت:

شنیدم امام باقر (علیه‌السلام) می‌فرمود:

«هیچ‌کس از میان مردم، صاحب حق و صواب نیست؛ و هیچ‌کس از میان مردم، حکمی را به درستی صادر نمی‌کند، جز آنچه که از نزد ما اهل‌بیت بیرون آمده باشد.»

«و هنگامی که امور میان مردم پراکنده شود، خطا از آنان خواهد بود، و صواب تنها از علی (علیه‌السلام) خواهد بود.»

[رقم الحدیث الکلی: 33223 - رقم الحدیث الباب: 21]

33223- 21- ⁽¹⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُثَنًّی عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ- یَسْأَلُهُ عَنْ قَوْلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع- سَلُونِی عَمَّا شِئْتُمْ فَلَا تَسْأَلُونَ ⁽²⁾عَنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا أَنْبَأْتُکُمْ بِهِ فَقَالَ إِنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ عِنْدَهُ (عِلْمٌ إِلَّا شَیْ‌ءٌ) ⁽³⁾خَرَجَ مِنْ عِنْدِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع- فَلْیَذْهَبِ النَّاسُ حَیْثُ شَاءُوا فَوَ اللَّهِ لَیْسَ الْأَمْرُ إِلَّا مِنْ هَاهُنَا وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی بَیْتِهِ.

ترجمه:

از زراره روایت شده که گفت:

«نزد امام باقر (علیه‌السلام) بودم، و مردی از اهل کوفه نیز نزد ایشان حضور داشت. آن مرد دربارهٔ سخن امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) پرسید:

"از من بپرسید آنچه می‌خواهید؛ هیچ چیزی از من نمی‌پرسید، مگر آنکه شما را از آن خبر می‌دهم."

پس امام باقر (ع) فرمودند:

«هیچ‌کس علمی ندارد، مگر آنچه که از نزد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) خارج شده باشد.

پس مردم هر جا که بخواهند، بروند؛ اما به خدا قسم، امر [حقیقت و هدایت] جز از اینجا نیست.»

و حضرت با دست به خانه‌اش اشاره کردند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33224 - رقم الحدیث الباب: 22]

33224- 22- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لِسَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ وَ الْحَکَمِ بْنِ عُتَیْبَةَ شَرِّقَا وَ غَرِّبَا فَلَا تَجِدَانِ عِلْماً صَحِیحاً إِلَّا شَیْئاً خَرَجَ مِنْ عِنْدِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ.

وَ رَوَاهُ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ فِیرُوزَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیِّ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از ابو مریم روایت شده که گفت:

امام باقر (علیه‌السلام) به سَلَمة بن کُهَیْل و حَکَم بن عُتَیبه فرمود:

«به شرق و غرب بروید، اما جز علمی که از نزد ما اهل‌بیت خارج شده باشد، علم صحیحی نخواهید یافت.»

[رقم الحدیث الکلی: 33225 - رقم الحدیث الباب: 23]

33225- 23- ⁽⁶⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ مُعَلَّی بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ فِی حَدِیثٍ قَالَ: فَلْیُشَرِّقِ الْحَکَمُ وَ لْیُغَرِّبْ أَمَا

وَ اللَّهِ لَا یُصِیبُ الْعِلْمَ إِلَّا مِنْ أَهْلِ بَیْتٍ نَزَلَ عَلَیْهِمْ جَبْرَئِیلُ.

وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از ابوبصیر در حدیثی روایت شده که فرمود:

«بگذار حکم (بن عتیبه) به شرق برود، و بگذار به غرب سفر کند؛ اما به خدا سوگند، علم حقیقی را جز از اهل‌بیتی که جبرئیل بر آنان نازل شده است، نخواهد یافت

[رقم الحدیث الکلی: 33226 - رقم الحدیث الباب: 24]

33226- 24- ⁽²⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: نَحْنُ أَصْلُ کُلِّ خَیْرٍ وَ مِنْ فُرُوعِنَا کُلُّ بِرٍّ وَ عَدُوُّنَا أَصْلُ کُلِّ شَرٍّ وَ مِنْ فُرُوعِهِمْ کُلُّ قَبِیحٍ وَ فَاحِشَةٍ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از ابن مسکان از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«ما، سرچشمهٔ هر خیر هستیم، و از شاخه‌های ما، هر نیکی سرچشمه می‌گیرد.

و دشمنان ما، ریشهٔ هر شرّ هستند، و از شاخه‌های آنان، هر زشتی و فحشا منشأ می‌گیرد.

[رقم الحدیث الکلی: 33227 - رقم الحدیث الباب: 25]

33227- 25- ⁽³⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ هَاشِمٍ صَاحِبِ الْبَرِیدِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَمَا إِنَّهُ شَرٌّ عَلَیْکُمْ أَنْ تَقُولُوا بِشَیْ‌ءٍ مَا لَمْ تَسْمَعُوهُ مِنَّا.

ترجمه:

از هاشم صاحب برید روایت شده که گفت:

امام صادق (علیه‌السلام) در حدیثی فرمود:

«بدانید که برای شما بد است که دربارهٔ چیزی سخن بگویید، در حالی که آن را از ما [اهل‌بیت] نشنیده‌اید.

[رقم الحدیث الکلی: 33228 - رقم الحدیث الباب: 26]

33228- 26- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ ⁽⁵⁾فَالْعَدْلُ رَسُولُ اللَّهِ ص- وَ الْإِمَامُ مِنْ بَعْدِهِ یَحْکُمُ بِهِ وَ هُوَ ذُو عَدْلٍ فَإِذَا عَلِمْتَ مَا حَکَمَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ الْإِمَامُ فَحَسْبُکَ فَلَا تَسْأَلْ عَنْهُ.

ترجمه:

از زراره از امام باقر (علیه‌السلام) در تفسیر این آیهٔ شریفه:

يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ (سوره مائده، آیه 95) فرمود:

عدلی که خداوند در این آیه بیان کرده، همان رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) است، و امام (علیه‌السلام) که پس از او حکم می‌کند، او نیز ذو عدل است.

پس زمانی که دانستی که پیامبر (ص) و امام (ع) چگونه حکم کرده‌اند، برای تو کافی است؛ و دیگر نیازی نیست که در این باره پرسش کنی.

[رقم الحدیث الکلی: 33229 - رقم الحدیث الباب: 27]

33229- 27- ⁽⁶⁾عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ

عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ سُفْیَانَ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽¹⁾مَنْ عَنَی بِذَلِکَ قَالَ نَحْنُ قُلْتُ فَأَنْتُمُ الْمَسْئُولُونَ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ أَ وَ نَحْنُ السَّائِلُونَ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَعَلَیْنَا أَنْ نَسْأَلَکُمْ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ وَ عَلَیْکُمْ أَنْ تُجِیبُونَا قَالَ لَا ذَاکَ إِلَیْنَا إِنْ شِئْنَا فَعَلْنَا وَ إِنْ شِئْنَا أَمْسَکْنَا ثُمَّ قَالَ هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ ⁽²⁾.

ترجمه:

از زراره از امام باقر (علیه‌السلام) دربارهٔ این آیهٔ شریفه:

فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (نحل: 43، انبیاء: 7) پرسیدم:

«این آیه دربارهٔ چه کسانی است؟»

فرمود:

«ما.»

گفتم: «پس شما مسئول پاسخ‌دهی هستید؟»

فرمود: «آری.»

گفتم: «و ما پرسش‌گران هستیم؟»

فرمود: «آری.»

گفتم: «پس بر ما واجب است که از شما بپرسیم؟»

فرمود: «آری.»

گفتم: «و بر شما واجب است که پاسخ دهید؟»

فرمود: «نه، این بستگی به ما دارد؛ اگر بخواهیم، پاسخ می‌دهیم، و اگر بخواهیم، خاموش می‌مانیم.»

سپس حضرت این آیه را تلاوت کردند:

هذَا عَطاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ (سوره ص، آیه 39)

[رقم الحدیث الکلی: 33230 - رقم الحدیث الباب: 28]

33230- 28- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُمِّیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ ذَکَرَ مُؤْمِنَ الطَّاقِ- فَقَالَ بَلَغَنِی أَنَّهُ جَدِلٌ وَ أَنَّهُ یَتَکَلَّمُ ⁽⁴⁾قُلْتُ أَجَلْ ⁽⁵⁾قَالَ أَمَا لَوْ شَاءَ طَرِیفٌ ⁽⁶⁾مِنْ مُخَاصِمِیهِ أَنْ یَخْصِمَهُ فَعَلَ قُلْتُ کَیْفَ قَالَ ⁽⁷⁾یَقُولُ أَخْبِرْنِی عَنْ کَلَامِکَ هَذَا مِنْ کَلَامِ إِمَامِکَ فَإِنْ قَالَ نَعَمْ کَذَبَ عَلَیْنَا وَ إِنْ قَالَ لَا قَالَ لَهُ کَیْفَ تَتَکَلَّمُ بِکَلَامٍ لَا ⁽⁸⁾یَتَکَلَّمُ بِهِ إِمَامُکَ.

ترجمه:

از فضیل بن عثمان از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که در حدیثی فرمود:

«ذکر از مؤمن الطاق به میان آمد، پس حضرت فرمود: "به من رسیده که او اهل جدل است و سخن می‌گوید."

گفتم: "بله."

فرمود:

«اگر یکی از مخالفانش بخواهد او را مغلوب کند، می‌تواند.»

گفتم: "چگونه؟"

فرمود:

«به او می‌گوید: "مرا آگاه کن، آیا این سخن که می‌گویی، از کلام امام توست؟"

پس اگر بگوید "بله"، به ما نسبت دروغ داده است؛ و اگر بگوید "نه"، به او خواهند گفت: چگونه سخنی را می‌گویی که امام تو آن را نگفته است؟

[رقم الحدیث الکلی: 33231 - رقم الحدیث الباب: 29]

33231- 29- ⁽⁹⁾عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَزَّازِ فِی کِتَابِ الْکِفَایَةِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ ⁽¹⁰⁾عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ هَارُونَ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ

عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِیٍّ الْعَبْدِیِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ کَثِیرٍ الرَّقِّیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنِ الصَّادِقِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَا تَغُرَّنَّکَ ⁽¹⁾صَلَاتُهُمْ وَ صَوْمُهُمْ (وَ کَلَامُهُمْ) ⁽²⁾وَ رِوَایَاتُهُمْ وَ عُلُومُهُمْ فَإِنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ ثُمَّ قَالَ یَا یُونُسُ إِنْ ⁽³⁾أَرَدْتَ الْعِلْمَ الصَّحِیحَ فَعِنْدَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ- فَإِنَّا وَرِثْنَا وَ أُوتِینَا شَرْعَ الْحِکْمَةِ وَ فَصْلَ الْخِطَابِ فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ کُلُّ مَنْ کَانَ مِنْ أَهْلِ الْبَیْتِ- وَرِثَ مَا وَرِثْتَ ⁽⁴⁾مَنْ کَانَ مِنْ وُلْدِ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ ع- فَقَالَ مَا وَرِثَهُ إِلَّا الْأَئِمَّةُ الِاثْنَا عَشَرَ.

ترجمه:

از یونس بن ظبیان از امام صادق (علیه‌السلام) در حدیثی روایت شده که فرمود:

«مبادا نماز، روزه، سخنان، روایات و علوم آنان تو را فریب دهد؛ زیرا آنان مانند الاغ‌های وحشت‌زده‌اند.»

سپس فرمود:

«ای یونس، اگر علم صحیح را می‌خواهی، آن نزد ما اهل‌بیت است؛ ما وارثان حقیقی‌ایم، و به ما شریعت حکمت و فصل‌الخطاب عطا شده است.»

گفتم:

«ای فرزند رسول خدا، آیا هر کس که از اهل‌بیت باشد، آنچه را شما به ارث برده‌اید، به ارث می‌برد؟ یعنی هر کس که از نسل علی و فاطمه (علیهماالسلام) باشد؟»

فرمود:

«نه، این میراث، تنها در اختیار دوازده امام است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33232 - رقم الحدیث الباب: 30]

33232- 30- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ بْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ ابْنِ أُخْتِ شُعَیْبٍ الْعَقَرْقُوفِیِّ عَنْ خَالِهِ شُعَیْبٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ الصَّادِقِ ع إِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ یُونُسُ بْنُ ظَبْیَانَ- فَسَأَلَهُ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ إِنْ أَرَدْتَ الْعِلْمَ الصَّحِیحَ فَعِنْدَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ- فَنَحْنُ أَهْلُ الذِّکْرِ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از شعیب روایت شده که گفت:

«نزد امام صادق (علیه‌السلام) بودم، که یونس بن ظبیان وارد شد و از حضرت پرسشی داشت.»

سپس حدیث را ذکر کرد، تا آنکه حضرت فرمود:

«اگر علم صحیح را می‌خواهی، آن نزد ما اهل‌بیت است؛ ما اهل‌الذکر هستیم، همان کسانی که خداوند فرمود:

فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (سوره نحل: 43، سوره انبیاء: 7)

[رقم الحدیث الکلی: 33233 - رقم الحدیث الباب: 31]

33233- 31- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ فِی الْأَمَالِی وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ شَاذَوَیْهِ وَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ لِلْعُلَمَاءِ فِی مَجْلِسِ الْمَأْمُونِ- أَخْبِرُونِی عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ

اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا ⁽¹⁾فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ أَرَادَ اللَّهُ بِذَلِکَ الْأُمَّةَ کُلَّهَا فَقَالَ الرِّضَا ع بَلْ أَرَادَ اللَّهُ الْعِتْرَةَ الطَّاهِرَةَ- إِلَی أَنْ قَالَ الرِّضَا ع وَ نَحْنُ أَهْلُ الذِّکْرِ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽²⁾فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ إِنَّمَا عَنَی بِذَلِکَ الْیَهُودَ وَ النَّصَارَی- فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع سُبْحَانَ اللَّهِ وَ یَجُوزُ ذَلِکَ إِذَنْ یَدْعُونَا إِلَی دِینِهِمْ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ أَفْضَلُ مِنْ دِینِ الْإِسْلَامِ فَقَالَ الْمَأْمُونُ- فَهَلْ عِنْدَکَ فِی ذَلِکَ شَرْحٌ بِخِلَافِ مَا قَالُوا یَا أَبَا الْحَسَنِ- قَالَ نَعَمْ الذِّکْرُ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ نَحْنُ أَهْلُهُ وَ ذَلِکَ بَیِّنٌ فِی کِتَابِ اللَّهِ- حَیْثُ یَقُولُ فِی سُورَةِ الطَّلَاقِ فَاتَّقُوا اللَّهَ یا أُولِی الْأَلْبابِ الَّذِینَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً رَسُولًا یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیاتِ اللَّهِ مُبَیِّناتٍ ⁽³⁾فَالذِّکْرُ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ نَحْنُ أَهْلُهُ.

ترجمه:

از ریان بن صلت از امام رضا (علیه‌السلام) روایت شده که در مجلس مأمون خطاب به علما فرمود:

«مرا از تفسیر این آیه آگاه کنید:

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا (سوره فاطر، آیه 32) علما گفتند: "خداوند، تمام امت را در این آیه اراده کرده است."

اما امام رضا (علیه‌السلام) فرمودند: "بلکه خداوند، عترتِ طاهره را اراده فرموده است."

سپس امام رضا (ع) فرمودند:

«ما اهل‌الذکر هستیم؛ همان کسانی که خداوند عزّ و جلّ فرمود:

فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (سوره نحل: 43، سوره انبیاء: 7) علما گفتند: "بلکه خداوند در این آیه، یهود و نصارا را اراده کرده است."

اما امام رضا (علیه‌السلام) فرمودند:

"سبحان‌الله! اگر چنین باشد، پس آنان باید ما را به دینشان دعوت کنند، و بگویند که آن برتر از دین اسلام است!"

مأمون گفت: «آیا در این آیه، تفسیر دیگری غیر از آنچه علما گفتند، نزد شما هست، ای اباالحسن؟»

امام رضا (ع) فرمودند:

«بله. "ذِکر"، رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) است، و ما اهل اوییم.

و این، در کتاب خداوند روشن است، آن‌گاه که در سوره طلاق فرمود:

فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللَّهِ مُبَيِّناتٍ (سوره طلاق: 10-11) پس ذِکر، رسول خدا (ص) است، و ما اهل آن هستیم.

[رقم الحدیث الکلی: 33234 - رقم الحدیث الباب: 32]

33234- 32- ⁽⁴⁾وَ فِی کِتَابِ فَضْلِ الشِّیعَةِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ النَّحْوِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ أَدَّبَ نَبِیَّهُ عَلَی مَحَبَّتِهِ فَقَالَ وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ ⁽⁵⁾إِلَی أَنْ قَالَ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص فَوَّضَ إِلَی عَلِیٍّ ع فَائْتَمَنَهُ فَسَلَّمْتُمْ وَ جَحَدَ النَّاسُ فَوَ اللَّهِ لَنُحِبُّکُمْ أَنْ تَقُولُوا إِذَا قُلْنَا وَ تَصْمُتُوا إِذَا صَمَتْنَا وَ نَحْنُ فِیمَا بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ اللَّهِ مَا جَعَلَ اللَّهُ لِأَحَدٍ خَیْراً فِی خِلَافِ أَمْرِنَا.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی زَاهِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از ابو اسحاق نحوی روایت شده که گفت:

«شنیدم امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمود:

همانا خداوند، پیامبرش را بر اساس محبت خویش تربیت کرد، پس فرمود:

وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ (سوره قلم، آیه 4) سپس امام صادق (ع) فرمود:

و همانا رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، ولایت را به علی (علیه‌السلام) سپرد و او را امین دانست، پس شما [ای پیروان ولایت] پذیرفتید، اما مردم انکار کردند.

به خدا سوگند، ما دوست داریم که شما هرگاه ما سخن گفتیم، سخن بگویید و هرگاه سکوت کردیم، شما نیز خاموش باشید.

[رقم الحدیث الکلی: 33235 - رقم الحدیث الباب: 33]

33235- 33- ⁽¹⁾أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی احْتِجَاجِهِ عَلَی بَعْضِ الزَّنَادِقَةِ أَنَّهُ قَالَ ع وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِلْعِلْمِ أَهْلًا وَ فَرَضَ عَلَی الْعِبَادِ طَاعَتَهُمْ بِقَوْلِهِ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ⁽²⁾وَ بِقَوْلِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ⁽³⁾وَ بِقَوْلِهِ اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ ⁽⁴⁾وَ بِقَوْلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ⁽⁵⁾وَ بِقَوْلِهِ وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها ⁽⁶⁾وَ الْبُیُوتُ هِیَ بُیُوتُ الْعِلْمِ الَّذِی (اسْتَوْدَعَهُ عِنْدَ) ⁽⁷⁾الْأَنْبِیَاءِ وَ أَبْوَابُهَا أَوْصِیَاؤُهُمْ فَکُلُّ عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ الْخَیْرِ یَجْرِی ⁽⁸⁾عَلَی غَیْرِ أَیْدِی الْأَصْفِیَاءِ ⁽⁹⁾وَ عُهُودِهِمْ (وَ حُدُودِهِمْ) ⁽¹⁰⁾وَ شَرَائِعِهِمْ وَ سُنَنِهِمْ ⁽¹¹⁾مَرْدُودٌ غَیْرُ مَقْبُولٍ وَ أَهْلُهُ بِمَحَلِّ کُفْرٍ وَ إِنْ شَمِلَهُمْ ⁽¹²⁾صِفَةُ الْإِیمَانِ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

احمد بن علی بن أبی طالب الطبرسی در کتاب الاحتجاج از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) در احتجاج او بر برخی زنادقه روایت کرده که فرمود:

«همانا خداوند برای علم، اهل آن را قرار داد، و بر بندگان واجب ساخت که از آنان اطاعت کنند، چنان‌که فرمود:

أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ (سوره نساء، آیه 59) و فرمود:

وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ (سوره نساء، آیه 83) و فرمود:

اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (سوره توبه، آیه 119) و فرمود:

وَ مَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ (سوره آل‌عمران، آیه 7) و فرمود:

وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا (سوره بقره، آیه 189) «و خانه‌ها، همان خانه‌های علم‌اند که خداوند نزد انبیا ودیعه نهاده است، و درهای آن خانه‌ها، اوصیا و جانشینان آنان هستند.»

پس هر عمل خیری که از غیر دستان برگزیدگان خدا انجام شود، و خارج از پیمان‌ها، حدود، شرایع و سنن آنان باشد، مردود و غیر قابل پذیرش است، و اهل آن، در جایگاه کفر خواهند بود، هرچند صفت ایمان بر آنان پوشیده شده باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 33236 - رقم الحدیث الباب: 34]

33236- 34- ⁽¹³⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ ⁽¹⁴⁾عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ رِبْعِیٍّ عَنْ فُضَیْلٍ قَالَ

سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کُلُّ مَا لَمْ یَخْرُجْ مِنْ هَذَا الْبَیْتِ فَهُوَ بَاطِلٌ.

ترجمه:

از فضیل روایت شده که گفت:

«شنیدم امام باقر (علیه‌السلام) می‌فرمود: هر آنچه که از این خانه [اهل‌بیت] خارج نشده باشد، باطل است.

[رقم الحدیث الکلی: 33237 - رقم الحدیث الباب: 35]

33237- 35- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ ⁽²⁾قَالَ الذِّکْرُ رَسُولُ اللَّهِ ص- وَ أَهْلُ بَیْتِهِ أَهْلُ الذِّکْرِ وَ هُمُ الْمَسْئُولُونَ.

ترجمه:

از عمر بن یزید روایت شده که گفت:

«امام باقر (علیه‌السلام) دربارهٔ این آیهٔ شریفه:

وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ (سوره زخرف، آیات 43–44) فرمود:

«ذکر، رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) است، و اهل‌بیت او، اهل‌الذکر هستند، و آنان، مسئول پاسخ‌گویی هستند.»

[رقم الحدیث الکلی: 33238 - رقم الحدیث الباب: 36]

33238- 36- ⁽³⁾وَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ ⁽⁴⁾عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ ⁽⁵⁾قَالَ إِنَّمَا عَنَانَا بِهَا نَحْنُ أَهْلُ الذِّکْرِ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ.

ترجمه:

از برید بن معاویة از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده که دربارهٔ این آیهٔ شریفه:

وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ (سوره زخرف، آیات 43–44) فرمود:

«همانا این آیه دربارهٔ ما است؛ ما اهل‌الذکر هستیم، و ما همان کسانی هستیم که مورد پرسش قرار می‌گیریم.»

[رقم الحدیث الکلی: 33239 - رقم الحدیث الباب: 37]

33239- 37- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَمَّارٍ ⁽⁷⁾عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: مَنْ دَانَ اللَّهَ بِغَیْرِ سَمَاعٍ مِنْ ⁽⁸⁾صَادِقٍ أَلْزَمَهُ اللَّهُ التَّیْهَ ⁽⁹⁾یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

ترجمه:

از جابر از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«هر کس دین خدا را بدون شنیدن از صادق [معصوم] بپذیرد، خداوند او را در روز قیامت سر گردان خواهد کرد

[رقم الحدیث الکلی: 33240 - رقم الحدیث الباب: 38]

33240- 38- ⁽¹⁰⁾الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ هِلَالٍ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ الصَّادِقَ ع قَالَ: أَنَا مِنَ الَّذِینَ

قَالَ اللَّهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ ⁽¹⁾فَسَلْ عَمَّا شِئْتَ.

ترجمه:

عیاشی در تفسیر خود از عباس بن هلال از امام رضا (علیه‌السلام) روایت کرده که در حدیثی فرمود:

«امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: من از همان کسانی هستم که خداوند درباره‌شان فرمود:

أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ (سوره انعام، آیه 90) پس هر چه می‌خواهی، بپرس

[رقم الحدیث الکلی: 33241 - رقم الحدیث الباب: 39]

33241- 39- ⁽²⁾وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ عَافَانَا اللَّهُ وَ إِیَّاکَ إِنَّمَا شِیعَتُنَا مَنْ تَابَعَنَا وَ لَمْ یُخَالِفْنَا قَالَ اللَّهُ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽³⁾وَ قَالَ فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ ⁽⁴⁾فَقَدْ فُرِضَتْ عَلَیْکُمُ الْمَسْأَلَةُ وَ الرَّدُّ إِلَیْنَا وَ لَمْ یُفْرَضْ عَلَیْنَا الْجَوَابُ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از احمد بن محمد از امام رضا (علیه‌السلام) روایت شده که حضرت در نامه‌ای نوشتند:

«خداوند ما و شما را حفظ فرماید. همانا شیعیان حقیقی ما کسانی‌اند که از ما پیروی کنند و با ما مخالفت نورزند.

خداوند عزّ و جلّ فرمود:

فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (سوره نحل: 43) و فرمود:

فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ (سوره توبه: 122) پس پرسش از ما و رجوع به ما بر شما واجب شده است، اما پاسخ‌گویی بر ما واجب نگشته است ....

[رقم الحدیث الکلی: 33242 - رقم الحدیث الباب: 40]

33242- 40- ⁽⁵⁾فُرَاتُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الْکُوفِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ الْقُرَشِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ أَبِیهِ وَ عَاصِمٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لِعَلِیٍّ ع یَا عَلِیُّ أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ أَنْتَ بَابُهَا فَمَنْ أَتَی مِنَ الْبَابِ وَصَلَ یَا عَلِیُّ أَنْتَ بَابِیَ الَّذِی أُوتَی مِنْهُ وَ أَنَا بَابُ اللَّهِ فَمَنْ أَتَانِی مِنْ سِوَاکَ لَمْ یَصِلْ إِلَیَّ وَ مَنْ أَتَی اللَّهَ مِنْ سِوَایَ لَمْ یَصِلْ إِلَی اللَّهِ.

أَقُولُ: هَذَا الْحَدِیثُ مُتَوَاتِرٌ بَیْنَ الْعَامَّةِ وَ الْخَاصَّةِ.

ترجمه:

از حسین بن أبی العلاء از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به علی (علیه‌السلام) فرمود:

"ای علی، من شهر علم هستم، و تو دروازهٔ آن هستی؛ پس هر کس از دروازه وارد شود، به علم دست یافته است.

ای علی، تو دروازهٔ من هستی که از آن علم به دست می‌آید؛ و من دروازهٔ خداوند هستم.

پس هر کس از راهی جز تو به سوی من بیاید، هرگز به من نمی‌رسد؛ و هر کس از راهی غیر از من به سوی خداوند بیاید، به خداوند نخواهد رسید.

[رقم الحدیث الکلی: 33243 - رقم الحدیث الباب: 41]

33243- 41- ⁽⁶⁾وَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ کَثِیرٍ مُعَنْعَناً عَنِ الْحُسَیْنِ أَنَّهُ سَأَلَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ⁽⁷⁾قَالَ أُولِی الْفِقْهِ وَ الْعِلْمِ قُلْنَا أَ خَاصٌّ أَمْ عَامٌّ قَالَ بَلْ خَاصٌّ لَنَا.

ترجمه:

از حسین روایت شده که پرسید از جعفر بن محمد (علیه‌السلام) دربارهٔ این آیهٔ شریفه:

أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ (سوره نساء، آیه 59) فرمود: "اولی‌الفقه و العلم."

گفتیم: "آیا عام است یا خاص؟"

فرمود: "بلکه خاص ماست."

[رقم الحدیث الکلی: 33244 - رقم الحدیث الباب: 42]

33244- 42- ⁽¹⁾عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِیِّ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أُولِی الْأَمْرِ فِی هَذِهِ الْآیَةِ ⁽²⁾آلُ مُحَمَّدٍ ص.

ترجمه:

از جعفر بن محمد الفزاری، با سند متصل، از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«اولی‌الامر در این آیه، همانا آل محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله) هستند

[رقم الحدیث الکلی: 33245 - رقم الحدیث الباب: 43]

33245- 43- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی الْقَاسِمِ الطَّبَرِیُّ فِی بِشَارَةِ الْمُصْطَفَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ بَابَوَیْهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ سَعِیدٍ الْهَاشِمِیِّ عَنْ فُرَاتِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ ظُهَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص فِی حَدِیثٍ قَالَ: أَنَا مَدِینَةُ الْحِکْمَةِ وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ بَابُهَا وَ لَنْ تُؤْتَی الْمَدِینَةُ إِلَّا مِنْ قِبَلِ الْبَابِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از عبدالله بن الفضل الهاشمی از امام صادق (علیه‌السلام) از آبای گرامی‌اش از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) روایت شده که فرمود:

«من شهر حکمت هستم، و علی بن ابی‌طالب دروازهٔ آن است؛ و این شهر جز از مسیر دروازهٔ آن وارد نمی‌شود.»

8- بَابُ وُجُوبِ الْعَمَلِ بِأَحَادِیثِ النَّبِیِّ ص وَ الْأَئِمَّةِ ع الْمَنْقُولَةِ فِی الْکُتُبِ الْمُعْتَمَدَةِ وَ رِوَایَتِهَا وَ صِحَّتِهَا وَ ثُبُوتِهَا

اشارة

⁽⁶⁾8 بَابُ وُجُوبِ الْعَمَلِ بِأَحَادِیثِ النَّبِیِّ ص وَ الْأَئِمَّةِ ع الْمَنْقُولَةِ فِی الْکُتُبِ الْمُعْتَمَدَةِ وَ رِوَایَتِهَا وَ صِحَّتِهَا وَ ثُبُوتِهَا

ترجمه:

باب وجوب عمل به احادیث پیامبر (ص) و امامان (ع) که در کتاب‌های معتبر نقل شده‌اند، و روایت آنها، و صحت و ثبوت آنها.

[رقم الحدیث الکلی: 33246 - رقم الحدیث الباب: 1]

33246- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی

عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ رَاوِیَةٌ لِحَدِیثِکُمْ یَبُثُّ ذَلِکَ فِی النَّاسِ وَ یُسَدِّدُهُ ⁽¹⁾فِی قُلُوبِهِمْ وَ قُلُوبِ شِیعَتِکُمْ وَ لَعَلَّ عَابِداً مِنْ شِیعَتِکُمْ لَیْسَتْ لَهُ هَذِهِ الرِّوَایَةُ أَیُّهُمَا أَفْضَلُ قَالَ الرَّاوِیَةُ لِحَدِیثِنَا یَشُدُّ بِهِ ⁽²⁾قُلُوبَ شِیعَتِنَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ.

ترجمه:

از معاویة بن عمار روایت شده که گفت:

«به امام صادق (علیه‌السلام) گفتم:

مردی که حدیث شما را روایت می‌کند و آن را در میان مردم منتشر می‌سازد، و در دل‌های آنان و دل‌های شیعیان شما تثبیت می‌کند،

و شاید از میان شیعیان شما، عبادی باشد که این روایت را ندارد،

کدام‌یک برتر است؟

فرمود: راوی حدیث ما، که به‌وسیلهٔ آن، دل‌های شیعیان ما را استحکام می‌بخشد، برتر از هزار عابد است.

[رقم الحدیث الکلی: 33247 - رقم الحدیث الباب: 2]

33247- 2- ⁽³⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِیَاءِ وَ ذَاکَ أَنَّ الْأَنْبِیَاءَ لَمْ یُورِثُوا دِرْهَماً وَ لَا دِینَاراً وَ إِنَّمَا أَوْرَثُوا أَحَادِیثَ مِنْ أَحَادِیثِهِمْ فَمَنْ أَخَذَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْهَا فَقَدْ أَخَذَ حَظّاً وَافِراً فَانْظُرُوا عِلْمَکُمْ هَذَا عَمَّنْ تَأْخُذُونَهُ فَإِنَّ فِینَا أَهْلَ الْبَیْتِ فِی کُلِّ خَلَفٍ عُدُولًا یَنْفُونَ عَنْهُ تَحْرِیفَ الْغَالِینَ وَ انْتِحَالَ الْمُبْطِلِینَ وَ تَأْوِیلَ الْجَاهِلِینَ.

وَ رَوَاهُ الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ⁽⁴⁾

وَ الَّذِی قَبْلَهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ سَعْدَانَ مِثْلَهُ.

ترجمه:

از ابو البختری از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«همانا علما وارثان انبیا هستند، و این بدان سبب است که انبیا درهم و دیناری به ارث نگذاشتند، بلکه حدیث‌هایی از احادیث خود را به میراث نهادند؛ پس هر کس چیزی از آن‌ها بگیرد، بهره‌ای فراوان گرفته است.

پس ببینید این علم را از چه کسی اخذ می‌کنید، زیرا همانا در میان ما اهل‌بیت، در هر نسل، عادلان و درست‌کارانی هستند که تحریف غالیان، ادعای باطل‌گویان، و تأویل جاهلان را از آن نفی می‌کنند.

[رقم الحدیث الکلی: 33248 - رقم الحدیث الباب: 3]

33248- 3- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص تَذَاکَرُوا وَ تَلَاقَوْا وَ تَحَدَّثُوا فَإِنَّ الْحَدِیثَ جِلَاءٌ لِلْقُلُوبِ إِنَّ الْقُلُوبَ لَتَرِینُ کَمَا یَرِینُ السَّیْفُ (جِلَاؤُهُ الْحَدِیدُ) ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از عبدالله بن محمد الحجال از برخی از اصحابش با سند مرفوع روایت شده که گفت:

«رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: به یکدیگر یادآوری کنید، با هم دیدار کنید، و گفت‌وگو کنید؛

زیرا حدیث، جلای دل‌هاست.

همانا دل‌ها زنگار می‌گیرند، همچنان که شمشیر زنگار می‌گیرد، و جلای آن، آهن است.

[رقم الحدیث الکلی: 33249 - رقم الحدیث الباب: 4]

33249- 4- ⁽⁷⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی

عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَرَادَ الْحَدِیثَ لِمَنْفَعَةِ الدُّنْیَا لَمْ یَکُنْ لَهُ فِی الْآخِرَةِ نَصِیبٌ وَ مَنْ أَرَادَ بِهِ خَیْرَ الْآخِرَةِ أَعْطَاهُ اللَّهُ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ.

ترجمه:

از ابو خدیجه از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«هر کس حدیث را برای منفعت دنیا بخواهد، در آخرت نصیبی نخواهد داشت؛

و هر کس آن را برای خیر آخرت بخواهد، خداوند خیر دنیا و آخرت را به او عطا خواهد کرد.

[رقم الحدیث الکلی: 33250 - رقم الحدیث الباب: 5]

33250- 5- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُعَلًّی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ حَفِظَ مِنْ أَحَادِیثِنَا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَالِماً فَقِیهاً.

ترجمه:

از عبدالرحمن بن أبی نجران از کسی که نام برده شده، از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«هر کس از احادیث ما چهل حدیث را حفظ کند، خداوند او را در روز قیامت، عالِم و فقیه برمی‌انگیزد.

[رقم الحدیث الکلی: 33251 - رقم الحدیث الباب: 6]

33251- 6- ⁽²⁾وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْعَمِّیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ حَفِظَ مِنْ شِیعَتِنَا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیهاً عَالِماً وَ لَمْ یُعَذِّبْهُ.

ترجمه:

از محمد بن مسلم از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«هر کس از شیعیان ما چهل حدیث را حفظ کند، خداوند عزّ و جلّ او را در روز قیامت، فقیه و عالِم برمی‌انگیزد، و او را عذاب نخواهد کرد.

[رقم الحدیث الکلی: 33252 - رقم الحدیث الباب: 7]

33252- 7- ⁽³⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ (مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ) ⁽⁴⁾عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ اعْرِفُوا مَنَازِلَ النَّاسِ عَلَی قَدْرِ رِوَایَاتِهِمْ عَنَّا.

ترجمه:

از علی بن حنظله روایت شده که گفت:

«شنیدم امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمود: مقام و منزلت مردم را به اندازهٔ روایت‌هایشان از ما بشناسید.

[رقم الحدیث الکلی: 33253 - رقم الحدیث الباب: 8]

33253- 8- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَوْلُ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ⁽⁶⁾قَالَ هُوَ الرَّجُلُ یَسْمَعُ الْحَدِیثَ فَیُحَدِّثُ بِهِ کَمَا سَمِعَهُ لَا یَزِیدُ فِیهِ وَ لَا یَنْقُصُ مِنْهُ.

ترجمه:

از ابو بصیر روایت شده که گفت:

«به امام صادق (علیه‌السلام) گفتم: آیهٔ خداوند جلّ ثناؤه:

الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ (سوره زمر، آیه 18) فرمود:

"آن، مردی است که حدیث را می‌شنود و آن را چنان‌که شنیده است نقل می‌کند؛ نه چیزی بر آن می‌افزاید و نه چیزی از آن کم می‌کند.

[رقم الحدیث الکلی: 33254 - رقم الحدیث الباب: 9]

33254- 9- ⁽¹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَسْمَعُ الْحَدِیثَ مِنْکَ فَأَزِیدُ وَ أَنْقُصُ قَالَ إِنْ کُنْتَ تُرِیدُ مَعَانِیَهُ فَلَا بَأْسَ.

ترجمه:

از محمد بن مسلم روایت شده که گفت:

«به امام صادق (علیه‌السلام) گفتم: حدیثی را از شما می‌شنوم، پس بر آن می‌افزایم یا از آن می‌کاه-م.

فرمود: اگر مقصودت معانی آن است، پس(کم یا زیاد کردن الفاظ آن ) اشکالی ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 33255 - رقم الحدیث الباب: 10]

33255- 10- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی أَسْمَعُ الْکَلَامَ مِنْکَ فَأُرِیدُ أَنْ أَرْوِیَهُ کَمَا سَمِعْتُهُ مِنْکَ فَلَا یَجِی‌ءُ قَالَ فَتَعَمَّدُ ذَلِکَ قُلْتُ لَا قَالَ تُرِیدُ الْمَعَانِیَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَلَا بَأْسَ.

ترجمه:

از داود بن فرقد روایت شده که گفت:

«به امام صادق (علیه‌السلام) گفتم: همانا سخنی را از شما می‌شنوم، پس می‌خواهم آن را همان‌گونه که از شما شنیده‌ام روایت کنم، اما چنین نمی‌شود.

فرمود: آیا عمداً این کار را می‌کنی؟

گفتم: نه.

فرمود: آیا معانی آن را می‌خواهی؟

گفتم: بله.

فرمود: پس اشکالی ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 33256 - رقم الحدیث الباب: 11]

33256- 11- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْحَدِیثُ أَسْمَعُهُ مِنْکَ أَرْوِیهِ عَنْ أَبِیکَ أَوْ أَسْمَعُهُ مِنْ أَبِیکَ أَرْوِیهِ عَنْکَ قَالَ سَوَاءٌ إِلَّا أَنَّکَ تَرْوِیهِ عَنْ أَبِی أَحَبُّ إِلَیَّ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لِجَمِیلٍ- مَا سَمِعْتَهُ مِنِّی فَارْوِهِ عَنْ أَبِی.

ترجمه:

از ابو بصیر روایت شده که گفت:

«به امام صادق (علیه‌السلام) گفتم: حدیثی را از شما می‌شنوم، آیا آن را از پدرت روایت کنم؟ یا حدیثی را از پدرت می‌شنوم، و آن را از شما روایت کنم؟

فرمود: این دو برابرند، جز آنکه اگر آن را از پدرم روایت کنی، برای من محبوب‌تر است.»

و امام صادق (علیه‌السلام) به جمیل فرمود:

"آنچه را از من شنیده‌ای، آن را از پدرم روایت کن.

[رقم الحدیث الکلی: 33257 - رقم الحدیث الباب: 12]

33257- 12- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ یَجِیئُنِی الْقَوْمُ فَیَسْمَعُونَ مِنِّی حَدِیثَکُمْ فَأَضْجَرُ وَ لَا أَقْوَی قَالَ فَاقْرَأْ عَلَیْهِمْ مِنْ أَوَّلِهِ حَدِیثاً وَ مِنْ وَسَطِهِ حَدِیثاً وَ مِنْ آخِرِهِ حَدِیثاً.

ترجمه:

از عبدالله بن سنان روایت شده که گفت:

«به امام صادق (علیه‌السلام) گفتم: گروهی نزد من می‌آیند و حدیث شما را از من می‌شنوند، پس دچار خستگی می‌شوم و توانایی ندارم.

فرمود: پس از آغاز آن یک حدیث برایشان بخوان، و از میان آن یک حدیث، و از پایان آن یک حدیث.

[رقم الحدیث الکلی: 33258 - رقم الحدیث الباب: 13]

33258- 13- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَّالِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع الرَّجُلُ مِنْ أَصْحَابِنَا یُعْطِینِی الْکِتَابَ وَ لَا

یَقُولُ ارْوِهِ عَنِّی یَجُوزُ لِی أَنْ أَرْوِیَهُ عَنْهُ قَالَ فَقَالَ إِذَا عَلِمْتَ أَنَّ الْکِتَابَ لَهُ فَارْوِهِ عَنْهُ.

ترجمه:

از احمد بن عمر الحلال روایت شده که گفت:

«به امام رضا (علیه‌السلام) گفتم: مردی از یاران ما، کتابی به من می‌دهد، اما نمی‌گوید که آن را از او روایت کنم.

آیا رواست که آن را از او روایت کنم؟

فرمود: اگر دانستی که کتاب از آنِ اوست، پس آن را از او روایت کن.

[رقم الحدیث الکلی: 33259 - رقم الحدیث الباب: 14]

33259- 14- ⁽¹⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِذَا حَدَّثْتُمْ بِحَدِیثٍ فَأَسْنِدُوهُ إِلَی الَّذِی حَدَّثَکُمْ فَإِنْ کَانَ حَقّاً فَلَکُمْ وَ إِنْ کَانَ کَذِباً فَعَلَیْهِ.

ترجمه:

از سکونی از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمود:

هرگاه حدیثی نقل کردید، آن را به کسی که برای شما روایت کرده، نسبت دهید؛

پس اگر حق باشد، برای شماست،

و اگر دروغ باشد، بر گردن اوست.

[رقم الحدیث الکلی: 33260 - رقم الحدیث الباب: 15]

33260- 15- ⁽²⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْمَدَنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حُسَیْنٍ الْأَحْمَسِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْقَلْبُ یَتَّکِلُ عَلَی الْکِتَابَةِ.

ترجمه:

از حسین الأحمصی از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«دل، بر نوشتار تکیه می‌کند.

[رقم الحدیث الکلی: 33261 - رقم الحدیث الباب: 16]

33261- 16- ⁽³⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ اکْتُبُوا فَإِنَّکُمْ لَا تَحْفَظُونَ حَتَّی تَکْتُبُوا.

ترجمه:

از ابو بصیر روایت شده که گفت:

«شنیدم امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمود: بنویسید؛ زیرا شما حفظ نمی‌کنید تا اینکه بنویسید.

[رقم الحدیث الکلی: 33262 - رقم الحدیث الباب: 17]

33262- 17- ⁽⁴⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع احْتَفِظُوا بِکُتُبِکُمْ فَإِنَّکُمْ سَوْفَ تَحْتَاجُونَ إِلَیْهَا.

ترجمه:

از عبید بن زراره روایت شده که گفت:

«امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: کتاب‌های خود را نگه دارید، زیرا شما روزی به آن‌ها نیاز پیدا خواهید کرد.»

[رقم الحدیث الکلی: 33263 - رقم الحدیث الباب: 18]

33263- 18- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ⁽⁶⁾عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخَیْبَرِیِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع اکْتُبْ وَ بُثَّ عِلْمَکَ فِی

إِخْوَانِکَ فَإِنْ مِتَّ فَأَوْرِثْ کُتُبَکَ بَنِیکَ فَإِنَّهُ یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانُ هَرْجٍ لَا یَأْنَسُونَ فِیهِ إِلَّا بِکُتُبِهِمْ.

ترجمه:

از مفضل بن عمر روایت شده که گفت:

«امام صادق (علیه‌السلام) به من فرمود:

بنویس، و علم خود را در میان برادرانت منتشر کن؛

پس اگر از دنیا رفتی، کتاب‌هایت را برای فرزندانت به ارث بگذار،

زیرا زمانی بر مردم خواهد آمد که در آن، جز به کتاب‌هایشان انس نخواهند گرفت.

[رقم الحدیث الکلی: 33264 - رقم الحدیث الباب: 19]

33264- 19- ⁽¹⁾وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی الزِّیَارَاتِ حَدِیثُ مُحَمَّدِ بْنِ مَارِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی فَضْلِ زِیَارَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ قَالَ یَا ابْنَ مَارِدٍ اکْتُبْ هَذَا الْحَدِیثَ بِمَاءِ الذَّهَبِ.

ترجمه:

از محمد بن مارد از امام صادق (علیه‌السلام) دربارهٔ فضیلت زیارت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«... ای ابن مارد، این حدیث را با آب طلا

[رقم الحدیث الکلی: 33265 - رقم الحدیث الباب: 20]

33265- 20- ⁽²⁾وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ فِی أَحَادِیثِ إِذَاعَةِ الْحَقِّ مَعَ الْخَوْفِ إِلَی أَنْ قَالَ: اکْتُبْ هَذَا بِالذَّهَبِ فَمَا کَتَبْتَ شَیْئاً أَحْسَنَ مِنْهُ.

ترجمه:

«و پیش‌تر در باب امر به معروف، در احادیث نشر حق همراه با خوف، آمده است تا آنکه فرمود:

این را با طلا بنویس، زیرا چیزی بهتر از این ننوشته‌ای.

[رقم الحدیث الکلی: 33266 - رقم الحدیث الباب: 21]

33266- 21- ⁽³⁾وَ قَدْ رَوَی الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْهُمْ ع حَدِیثاً فِی فَضْلِ الْأَئِمَّةِ ع إِلَی أَنْ قَالَ یَجِبُ أَنْ یُکْتَبَ هَذَا الْحَدِیثُ بِمَاءِ الذَّهَبِ.

أَقُولُ: هَذَا کِنَایَةٌ عَنِ الِاعْتِنَاءِ بِتَدْوِینِهِ وَ حِفْظِهِ وَ تَعْظِیمِهِ.

ترجمه:

«و صفّار در کتاب بصائر الدرجات از اهل‌بیت (علیهم‌السلام) حدیثی دربارهٔ فضیلت امامان (علیهم‌السلام) روایت کرده است تا آنکه فرمود:

واجب است که این حدیث با آب طلا نوشته شود

می گویم : این عبارت، کنایه‌ای از اهمیت تدوین، حفظ و تعظیم این حدیث است. تأکید بر نوشتن با آب طلا نشان‌دهندهٔ ارزش والای این سخن و ضرورت اهتمام ویژه به ثبت آن برای آیندگان است.

[رقم الحدیث الکلی: 33267 - رقم الحدیث الباب: 22]

33267- 22- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِیَّاکُمْ وَ الْکَذِبَ الْمُفْتَرَعَ قِیلَ لَهُ وَ مَا الْکَذِبُ الْمُفْتَرَعُ قَالَ أَنْ یُحَدِّثَکَ الرَّجُلُ بِالْحَدِیثِ فَتَتْرُکَهُ وَ تَرْوِیَهُ عَنِ الَّذِی حَدَّثَکَ عَنْهُ.

ترجمه:

مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ نقل میکند که حضرت صادق علیه السلام فرمودند :مبادا دروغ شاخدار بگوئيد،به او عرض شد: دروغ شاخدار چيست؟فرمود:اين است كه مردى براى تو حديثى باز گويد و در روايت آن حديث نام او را نبرى و حديث را از آن كه باز گفته بيواسطه نقل كنى.

[رقم الحدیث الکلی: 33268 - رقم الحدیث الباب: 23]

33268- 23- ⁽⁵⁾وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ ⁽⁶⁾عَنِ الْحَکَمِ بْنِ أَیْمَنَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ

فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ⁽¹⁾إِلَی آخِرِ الْآیَةِ فَقَالَ هُمُ الْمُسَلِّمُونَ لآِلِ مُحَمَّدٍ- الَّذِینَ إِذَا سَمِعُوا الْحَدِیثَ لَمْ یَزِیدُوا فِیهِ وَ لَمْ یَنْقُصُوا مِنْهُ جَاءُوا بِهِ کَمَا سَمِعُوهُ.

ترجمه:

از ابو بصیر روایت شده که گفت:

«از امام صادق (علیه‌السلام) دربارهٔ سخن خداوند عزّ و جلّ:

الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ (سوره زمر، آیه 18) تا پایان آیه پرسیدم.

فرمود:

"آن‌ها، مسلمانانِ مطیعِ آلِ محمد (علیهم‌السلام) هستند— کسانی که وقتی حدیثی را می‌شنوند، نه چیزی بر آن می‌افزایند، و نه چیزی از آن می‌کاهند؛ بلکه آن را دقیقاً همان‌گونه که شنیده‌اند، نقل می‌کنند.

[رقم الحدیث الکلی: 33269 - رقم الحدیث الباب: 24]

33269- 24- ⁽²⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثِ الْکَنْزِ الَّذِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما ⁽³⁾قَالَ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أُرِیدُ أَنْ أَکْتُبَهُ قَالَ فَضَرَبَ یَدَهُ وَ اللَّهِ إِلَی الدَّوَاةِ لِیَضَعَهَا بَیْنَ یَدَیَّ فَتَنَاوَلْتُ یَدَهُ فَقَبَّلْتُهَا وَ أَخَذْتُ الدَّوَاةَ فَکَتَبْتُهُ.

أَقُولُ: وَ مِثْلُ هَذَا کَثِیرٌ جِدّاً فِی أَنَّهُمْ کَانُوا یَکْتُبُونَ الْأَحَادِیثَ فِی مَجَالِسِ الْأَئِمَّةِ ع بِأَمْرِهِمْ وَ رُبَّمَا کَتَبَهَا لَهُمُ الْأَئِمَّةُ ع بِخُطُوطِهِمْ.

ترجمه:

از علی بن أسباط از امام رضا (علیه‌السلام) دربارهٔ حدیث کنز که خداوند عزّ و جلّ فرموده است: وَ كَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا (سوره کهف، آیه 82)، روایت شده که گفت:

«به ایشان گفتم: فدای شما شوم، می‌خواهم آن را بنویسم.

پس به خدا قسم، دست خود را به سمت دوات برد تا آن را پیش روی من قرار دهد.

دست ایشان را گرفتم، آن را بوسیدم، و دوات را گرفتم، سپس آن را نوشتم.»

می گویم : این روایت که نمونه های زیادی هم دارد نشان‌دهندهٔ اهمیت کتابت و حفظ احادیث از سوی اصحاب امامان (علیهم‌السلام) است. آن‌ها به دستور امامان احادیث را می‌نوشتند، و گاه خود امامان نیز احادیث را برای اصحاب به قلم خود ثبت می‌کردند، که بیانگر توجه ویژه به حفظ میراث علمی اهل‌بیت (علیهم‌السلام) است.

[رقم الحدیث الکلی: 33270 - رقم الحدیث الباب: 25]

33270- 25- ⁽⁴⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَعْرِبُوا حَدِیثَنَا فَإِنَّا قَوْمٌ فُصَحَاءُ.

ترجمه:

از جمیل بن درّاج روایت شده که گفت:

«امام صادق (علیه‌السلام) فرمود:

حدیث ما را به‌درستی بیان کنید، زیرا ما گروهی فصیح هستیم.

[رقم الحدیث الکلی: 33271 - رقم الحدیث الباب: 26]

33271- 26- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ وَ غَیْرِهِ قَالُوا سَمِعْنَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ حَدِیثِی حَدِیثُ أَبِی وَ حَدِیثُ أَبِی حَدِیثُ جَدِّی- وَ حَدِیثُ جَدِّی حَدِیثُ الْحُسَیْنِ- وَ حَدِیثُ الْحُسَیْنِ حَدِیثُ الْحَسَنِ- وَ حَدِیثُ الْحَسَنِ حَدِیثُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ- وَ حَدِیثُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ حَدِیثُ رَسُولِ اللَّهِ- وَ حَدِیثُ رَسُولِ اللَّهِ ص

قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه:

از حماد بن عثمان و دیگران روایت شده که گفتند:

«شنیدیم امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمود:

حدیث من، حدیث پدرم است، و حدیث پدرم، حدیث جدم است، و حدیث جدم، حدیث حسین (علیه‌السلام) است، و حدیث حسین، حدیث حسن (علیه‌السلام) است، و حدیث حسن، حدیث امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) است، و حدیث امیرالمؤمنین، حدیث رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) است، و حدیث رسول‌الله، سخن خداوند عزّ و جلّ است.

[رقم الحدیث الکلی: 33272 - رقم الحدیث الباب: 27]

33272- 27- ⁽¹⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی خَالِدٍ شَیْنُولَةَ ⁽²⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ مَشَایِخَنَا رَوَوْا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- وَ کَانَتِ التَّقِیَّةُ شَدِیدَةً فَکَتَمُوا کُتُبَهُمْ فَلَمْ ⁽³⁾تُرْوَ عَنْهُمْ فَلَمَّا مَاتُوا صَارَتْ (تِلْکَ) ⁽⁴⁾الْکُتُبُ إِلَیْنَا فَقَالَ حَدِّثُوا بِهَا فَإِنَّهَا حَقٌّ.

ترجمه:

از محمد بن حسن بن أبی خالد شی‌نوله روایت شده که گفت:

«به امام جواد (علیه‌السلام) گفتم:

فدای شما شوم، مشایخ ما از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) روایت کرده‌اند، ولی چون تقیه شدید بود، کتاب‌هایشان را پنهان کردند، و روایات آن‌ها نقل نشد.

اما وقتی که درگذشتند، آن کتاب‌ها به ما رسید.

فرمود:

حدیث‌های آن‌ها را نقل کنید، زیرا آن‌ها حق‌اند.

[رقم الحدیث الکلی: 33273 - رقم الحدیث الباب: 28]

33273- 28- ⁽⁵⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکِنْدِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُدَیْسٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ قَالَ: سَمِعْتُ کَلَاماً یُرْوَی عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص- وَ عَنْ عَلِیٍّ ع وَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ- فَعَرَضْتُهُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فَقَالَ هَذَا قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ ص- الشَّقِیُّ مَنْ شَقِیَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ وَ ذَکَرَ الْکَلَامَ بِطُولِهِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ نَحْوَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از ابو صباح روایت شده که گفت:

«سخنی را شنیدم که از رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و ابن مسعود نقل شده بود.

آن را بر امام صادق (علیه‌السلام) عرضه داشتم.

فرمود:

"این، سخن رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) است بدبخت کسی است که در شکم مادر خود، بدبخت گردد."

سپس، آن کلام را به‌تفصیل بیان فرمود.»

[رقم الحدیث الکلی: 33274 - رقم الحدیث الباب: 29]

33274- 29- ⁽⁷⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الطَّیَّارِ أَنَّهُ عَرَضَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع بَعْضَ خُطَبِ أَبِیهِ- حَتَّی إِذَا بَلَغَ مَوْضِعاً مِنْهَا قَالَ لَهُ کُفَ

وَ اسْکُتْ ثُمَّ قَالَ لَا یَسَعُکُمْ فِیمَا یَنْزِلُ بِکُمْ مِمَّا لَا تَعْلَمُونَ إِلَّا الْکَفُّ عَنْهُ وَ التَّثَبُّتُ وَ الرَّدُّ إِلَی أَئِمَّةِ الْهُدَی الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از حمزه بن طیار روایت شده که گفت:

«بر امام صادق (علیه‌السلام) برخی از خطبه‌های پدرش را عرضه داشتم، تا آنکه به موضعی رسیدم.

فرمود: بس کن و خاموش باش.

سپس فرمود: آنچه بر شما فرود می‌آید، و نسبت به آن آگاهی ندارید، شما را جز خویشتن‌داری، تحقیق و ارجاع به امامان هدایت روا نیست...

[رقم الحدیث الکلی: 33275 - رقم الحدیث الباب: 30]

33275- 30- ⁽²⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ عُمَرَ بْنَ حَنْظَلَةَ- أَتَانَا عَنْکَ بِوَقْتٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- إِذاً لَا یَکْذِبَ عَلَیْنَا وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ صَدَقَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

از یزید بن خلیفه روایت شده که گفت:

«به امام صادق (علیه‌السلام) گفتم:

همانا عمر بن حنظله، حدیثی را از شما برای ما آورده است.

پس امام صادق (علیه‌السلام) فرمود:

اگر چنین است، او بر ما دروغ نمی‌بندد.

سپس حدیث را بیان فرمود تا آنکه گفت:

"راست گفت.

[رقم الحدیث الکلی: 33276 - رقم الحدیث الباب: 31]

33276- 31- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ جَمِیعاً قَالا عَرَضْنَا کِتَابَ الْفَرَائِضِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع- عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع فَقَالَ هُوَ صَحِیحٌ.

ترجمه:

از محمد بن عیسی و یونس روایت شده که گفتند:

«ما کتاب فرائض را که از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) بود، بر امام رضا (علیه‌السلام) عرضه داشتیم.

پس فرمود: آن صحیح است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33277 - رقم الحدیث الباب: 32]

33277- 32- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنْ أَبِیهِ ظَرِیفِ بْنِ نَاصِحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ أَبِی عَمْرٍو الْمُتَطَبِّبِ قَالَ: عَرَضْتُهُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- یَعْنِی کِتَابَ ظَرِیفٍ فِی الدِّیَاتِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ وَ الشَّیْخُ بِأَسَانِیدِهِمَا الْآتِیَةِ وَ ذَکَرَا أَنَّهُ عُرِضَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ وَ عَلَی الرِّضَا ع ⁽⁶⁾

ترجمه:

از ابو عمرو متطبب روایت شده که گفت:

«آن را بر امام صادق (علیه‌السلام) عرضه داشتم یعنی کتاب ظریف در باب دیات.

[رقم الحدیث الکلی: 33278 - رقم الحدیث الباب: 33]

33278- 33- ⁽¹⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُلَانٍ الرَّافِقِیِّ ⁽²⁾قَالَ: کَانَ لِی ابْنُ عَمٍّ ⁽³⁾وَ کَانَ زَاهِداً فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ ع اذْهَبْ فَتَفَقَّهْ وَ اطْلُبِ الْحَدِیثَ قَالَ عَمَّنْ قَالَ عَنْ فُقَهَاءِ أَهْلِ الْمَدِینَةِ- ثُمَّ اعْرِضْ عَلَیَّ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از محمد بن فلان رافقی روایت شده که گفت:

«من پسرعمویی داشتم که زاهد بود.

پس امام کاظم (علیه‌السلام) به او فرمود: برو، فقه بیاموز و حدیث طلب کن.

گفت: از چه کسی؟

فرمود: از فقهای اهل مدینه سپس، حدیث را بر من عرضه کن....

[رقم الحدیث الکلی: 33279 - رقم الحدیث الباب: 34]

33279- 34- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا یَرْوِی النَّاسُ إِنَّ الصَّلَاةَ فِی جَمَاعَةٍ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاةِ الرَّجُلِ وَحْدَهُ بِخَمْسٍ وَ عِشْرِینَ صَلَاةً فَقَالَ صَدَقُوا الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از زراره روایت شده که گفت:

«به امام صادق (علیه‌السلام) گفتم: مردم روایت می‌کنند که نماز جماعت از نماز فردی بیست‌وپنج برابر برتر است.

فرمود: "راست گفته‌اند....

[رقم الحدیث الکلی: 33280 - رقم الحدیث الباب: 35]

33280- 35- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع جُعِلْتُ فِدَاکَ فُقِّهْنَا فِی الدِّینِ وَ أَغْنَانَا اللَّهُ بِکُمْ مِنَ ⁽⁶⁾النَّاسِ حَتَّی إِنَّ الْجَمَاعَةَ مِنَّا لَتَکُونُ فِی الْمَجْلِسِ مَا یَسْأَلُ رَجُلٌ صَاحِبَهُ ⁽⁷⁾یَحْضُرُهُ ⁽⁸⁾الْمَسْأَلَةُ وَ یَحْضُرُهُ جَوَابُهَا فِیمَا مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنَا بِکُمْ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از محمد بن حکیم روایت شده که گفت:

«به امام کاظم (علیه‌السلام) گفتم: فدای شما شوم، ما در دین فقیه شدیم، و خداوند ما را به واسطهٔ شما، از نیاز به مردم بی‌نیاز کرد،

تا جایی که گاهی در مجلس، کسی نیازی به پرسش از دیگری ندارد، چراکه هم مسئله نزد او حاضر است، و هم پاسخ آن،

این نعمتی است که خداوند به ما، به برکت وجود شما ارزانی داشته است....

[رقم الحدیث الکلی: 33281 - رقم الحدیث الباب: 36]

33281- 36- ⁽⁹⁾وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ رِسَالَةِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِلَی أَصْحَابِهِ أَیَّتُهَا الْعِصَابَةُ ⁽¹⁰⁾عَلَیْکُمْ بِآثَارِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ سُنَّتِهِ وَ آثَارِ الْأَئِمَّةِ الْهُدَاةِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ رَسُولِ اللَّهِ ص ⁽¹¹⁾

فَإِنَّهُ مَنْ أَخَذَ بِذَلِکَ فَقَدِ اهْتَدَی وَ مَنْ تَرَکَ ذَلِکَ وَ رَغِبَ عَنْهُ ضَلَّ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِینَ أَمَرَ اللَّهُ بِطَاعَتِهِمْ وَ وَلَایَتِهِمْ.

ترجمه:

«و پیش‌تر، در حدیث رسالهٔ امام صادق (علیه‌السلام) به یارانش آمده است که:

ای گروه، بر شما باد به پیروی از آثار رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، سنت او، و آثار امامان هدایت از اهل‌بیت رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله).

هرکس به این مسیر پایبند باشد، بی‌شک هدایت شده است، و هرکس آن را ترک کند و از آن روی برگرداند، گمراه خواهد شد.

زیرا آنان همان کسانی هستند که خداوند، امر به اطاعت و ولایتشان فرموده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 33282 - رقم الحدیث الباب: 37]

33282- 37- ⁽¹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ⁽²⁾عَنْ رَجُلٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ خَدَمٌ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ قُلْتُ وَ کَیْفَ یَکُونُونَ خَدَماً بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ فَقَالَ یُفِیدُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی کِتَابِ الْإِخْوَانِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

از جمیل از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«شنیدم ایشان می‌فرمودند:

"مؤمنان، خدمت‌گزاران یکدیگرند."

گفتم: چگونه بعضی از آن‌ها خدمت‌گزار بعضی دیگر باشند؟

فرمود:

"یکدیگر را در حدیث، بهره‌مند می‌سازند.

[رقم الحدیث الکلی: 33283 - رقم الحدیث الباب: 38]

33283- 38- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: تَزَاوَرُوا فَإِنَّ فِی زِیَارَتِکُمْ إِحْیَاءً لِقُلُوبِکُمْ وَ ذِکْراً لِأَحَادِیثِنَا وَ أَحَادِیثُنَا تَعْطِفُ بَعْضَکُمْ عَلَی بَعْضٍ فَإِنْ أَخَذْتُمْ بِهَا رَشَدْتُمْ وَ نَجَوْتُمْ وَ إِنْ تَرَکْتُمُوهَا ضَلَلْتُمْ وَ هَلَکْتُمْ فَخُذُوا بِهَا وَ أَنَا بِنَجَاکُمْ زَعِیمٌ.

ترجمه:

از یزید بن عبدالملک از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«به دیدار یکدیگر بروید، زیرا در دیدارهای شما، احیای دل‌های‌تان است، و یاد حدیث‌های ما.

احادیث ما، دل‌های شما را به یکدیگر مهربان می‌سازد.

پس اگر آن‌ها را بگیرید، هدایت خواهید شد و نجات خواهید یافت؛ و اگر ترک کنید و از آن‌ها روی‌گردان شوید، گمراه خواهید شد و نابود خواهید گردید.

پس احادیث ما را بگیرید، و من ضامن نجات شما هستم.»

[رقم الحدیث الکلی: 33284 - رقم الحدیث الباب: 39]

33284- 39- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ وَ اللَّهِ إِنَّ أَحَبَّ أَصْحَابِی إِلَیَّ أَوْرَعُهُمْ وَ أَفْقَهُهُمْ وَ أَکْتَمُهُمْ لِحَدِیثِنَا وَ إِنَّ أَسْوَأَهُمْ عِنْدِی حَالًا وَ أَمْقَتَهُمْ ⁽⁶⁾إِذَا سَمِعَ الْحَدِیثَ یُنْسَبُ إِلَیْنَا

وَ یُرْوَی عَنَّا فَلَمْ یَقْبَلْهُ اشْمَأَزَّ مِنْهُ وَ جَحَدَهُ وَ کَفَّرَ مَنْ دَانَ بِهِ وَ هُوَ لَا یَدْرِی لَعَلَّ الْحَدِیثَ مِنْ عِنْدِنَا خَرَجَ وَ إِلَیْنَا أُسْنِدَ فَیَکُونُ بِذَلِکَ خَارِجاً مِنْ وَلَایَتِنَا.

وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْمَشِیخَةِ لِلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از ابو عبیده حذاء روایت شده که گفت:

«شنیدم امام باقر (علیه‌السلام) می‌فرمود:

"به خدا قسم، محبوب‌ترین یاران من پرهیزگارترین، فقیه‌ترین، و رازدارترینِ آنان در احادیث ما هستند.

و بدترینِ آن‌ها نزد من، کسی است که وقتی حدیثی را می‌شنود که به ما نسبت داده می‌شود، آن را نپذیرد، از آن نفرت پیدا کند، و آن را انکار نماید، و کسی که بدان ایمان دارد را تکفیر کند،

درحالی‌که نمی‌داند، شاید حدیثی باشد که از نزد ما صادر شده، و به ما مستند است، پس با این رفتار، از ولایت ما خارج خواهد شد."'

[رقم الحدیث الکلی: 33285 - رقم الحدیث الباب: 40]

33285- 40- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ مِمَّا خَصَّ اللَّهُ بِهِ الْمُؤْمِنَ أَنْ یُعَرِّفَهُ بِرَّ إِخْوَانِهِ بِهِ وَ إِنْ قَلَّ وَ لَیْسَ الْبِرُّ بِالْکَثْرَةِ إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ قَالَ یَا جَمِیلُ ارْوِ هَذَا الْحَدِیثَ لِإِخْوَانِکَ فَإِنَّهُ تَرْغِیبٌ فِی الْبِرِّ.

ترجمه:

از جمیل از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«شنیدم ایشان می‌فرمودند:

"همانا از نعمت‌هایی که خداوند به مؤمن عطا کرده، این است که او را نسبت به نیکی به برادران ایمانی‌اش آگاه سازد، حتی اگر آن نیکی اندک باشد؛ زیرا نیکی، به کثرت آن نیست."

سپس فرمود:

"ای جمیل، این حدیث را برای برادرانت نقل کن، زیرا تشویق به نیکوکاری است.

[رقم الحدیث الکلی: 33286 - رقم الحدیث الباب: 41]

33286- 41- ⁽³⁾وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ التَّقِیَّةُ تُرْسُ الْمُؤْمِنِ وَ التَّقِیَّةُ حِرْزُ الْمُؤْمِنِ وَ لَا إِیمَانَ لِمَنْ لَا تَقِیَّةَ لَهُ إِنَّ الْعَبْدَ لَیَقَعُ إِلَیْهِ الْحَدِیثُ مِنْ حَدِیثِنَا فَیَدِینُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُ فَیَکُونُ لَهُ عِزّاً فِی الدُّنْیَا وَ نُوراً فِی الْآخِرَةِ وَ إِنَّ الْعَبْدَ لَیَقَعُ إِلَیْهِ الْحَدِیثُ مِنْ حَدِیثِنَا فَیُذِیعُهُ فَیَکُونُ لَهُ ذُلًّا فِی الدُّنْیَا وَ یَنْزِعُ اللَّهُ ذَلِکَ النُّورَ مِنْهُ.

ترجمه:

از عبدالله بن ابی یعفور روایت شده که گفت:

«شنیدم امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمود:

تقیه، سپر مؤمن است، و تقیه، دژ مؤمن است، و کسی که تقیه ندارد، ایمان ندارد.

همانا بنده‌ای، حدیثی از احادیث ما به او می‌رسد، و در میان خود و خدا، به آن ایمان می‌آورد.

پس آن حدیث، برای او عزتی در دنیا و نوری در آخرت خواهد بود.

و همانا بنده‌ای، حدیثی از احادیث ما به او می‌رسد، اما آن را افشا می‌کند.

پس آن حدیث، برای او خواری در دنیا خواهد بود، و خداوند آن نور را از او می‌گیرد.

[رقم الحدیث الکلی: 33287 - رقم الحدیث الباب: 42]

33287- 42- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ

دَرَّاجٍ (أَوْ غَیْرِهِ) ⁽¹⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: بَادِرُوا أَحْدَاثَکُمْ ⁽²⁾بِالْحَدِیثِ قَبْلَ أَنْ تَسْبِقَکُمْ ⁽³⁾إِلَیْهِمُ الْمُرْجِئَةُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از جمیل بن درّاج (یا دیگران) از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«نوجوانان خود را با حدیث آشنا کنید، پیش از آنکه مرجئه در این کار بر شما سبقت گیرند.

[رقم الحدیث الکلی: 33288 - رقم الحدیث الباب: 43]

33288- 43- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص خَطَبَ النَّاسَ فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ- فَقَالَ نَضَّرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِی فَوَعَاهَا وَ حَفِظَهَا وَ بَلَّغَهَا مَنْ لَمْ یَسْمَعْهَا فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَیْرُ فَقِیهٍ وَ رُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَی مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ الْحَدِیثَ.

قَالَ وَ رَوَاهُ أَیْضاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از ابن ابی یعفور از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمود:

«همانا رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در مسجد خیف خطبه خواند و فرمود:

"خداوند، بنده‌ای را رحمت کند که سخن مرا بشنود، آن را به‌خاطر سپارد، و آن را به کسانی که نشنیده‌اند، برساند.

چه‌بسا کسی فقه را حمل کند اما خود فقیه نباشد، و چه‌بسا کسی، فقه را نزد کسی ببرد که از او فقیه‌تر است."

[رقم الحدیث الکلی: 33289 - رقم الحدیث الباب: 44]

33289- 44- ⁽⁷⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ قُرَیْشٍ قَالَ: قَالَ لِی سُفْیَانُ الثَّوْرِیُّ ⁽⁸⁾اذْهَبْ بِنَا إِلَی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ- قَالَ فَذَهَبْتُ مَعَهُ إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُ سُفْیَانُ- یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع حَدِّثْنَا بِحَدِیثِ خُطْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ ص فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ