ترجمه وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة جلد 26

مشخصات کتاب

سرشناسه:حرعاملی، محمدبن حسن، 1033 - 1104ق.

عنوان و نام پدیدآور: ترجمه وسائل‌الشیعه‌الی تحصیل مسائل الشریعه

تالیف: محمد بن‌الحسن الحر العاملی؛ تحقیق: محمدرضا الحسینی الجلالی / ترجمه: گروهی از محققین مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

مشخصات نشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1400 ه ش

مشخصات ظاهری:30‌ج.

موضوع:احادیث شیعه -- قرن 11ق.

موضوع:احادیث احکام

شناسه افزوده: متن عربی موسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء‌التراث(قم)

رده بندی کنگره:BP135/ح4ت7 ی1300

رده بندی دیویی:297/212

شماره کتابشناسی ملی:1321690

اشارة

کتاب الفرائض و المواریث - تَفْصِیلُ الْأَبْوَابِ‌

أَبْوَابُ مَوَانِعِ الْإِرْثِ مِنَ الْکُفْرِ وَ الْقَتْلِ وَ الرِّقِ‌

1- بَابُ أَنَّ الْکَافِرَ لَا یَرِثُ الْمُسْلِمَ وَ لَوْ ذِمِّیّاً وَ الْمُسْلِمَ یَرِثُ الْمُسْلِمَ وَ الْکَافِرَ

اشارة

⁽¹⁾1 بَابُ أَنَّ الْکَافِرَ لَا یَرِثُ الْمُسْلِمَ وَ لَوْ ذِمِّیّاً وَ الْمُسْلِمَ یَرِثُ الْمُسْلِمَ وَ الْکَافِرَ

ترجمه:

$

باب این است که کافر از مسلمان ارث نمی‌برد، حتی اگر ذمی باشد، اما مسلمان از مسلمان و از کافر ارث می‌برد

$

[رقم الحدیث الکلی: 32373 - رقم الحدیث الباب: 1]

32373- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْمُسْلِمُ یَرِثُ امْرَأَتَهُ الذِّمِّیَّةَ وَ هِیَ لَا تَرِثُهُ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ ⁽³⁾عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ جَمِیعاً ⁽⁴⁾وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

ابی ولاد روایت کرده است که از امام صادق (ع) شنیدم که می‌فرمود: (مرد) مسلمان از همسر ذمی خود ارث می‌برد، اما او از وی ارث نمی‌برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32374 - رقم الحدیث الباب: 2]

32374- 2- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع

قَالَ: الْمُسْلِمُ یَحْجُبُ الْکَافِرَ وَ یَرِثُهُ وَ الْکَافِرُ لَا یَحْجُبُ الْمُسْلِمَ ⁽¹⁾وَ لَا یَرِثُهُ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ⁽²⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

$

حسن بن صالح از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: مسلمان مانع ارث بردن کافر می‌شود و از او ارث می‌برد، اما کافر مانع ارث بردن مسلمان نمی‌شود و از او ارث نمی‌برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32375 - رقم الحدیث الباب: 3]

32375- 3- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْخَزَّازِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَرِثُ الْکَافِرُ الْمُسْلِمَ وَ لِلْمُسْلِمِ أَنْ یَرِثَ الْکَافِرَ إِلَّا أَنْ یَکُونَ الْمُسْلِمُ قَدْ أَوْصَی لِلْکَافِرِ بِشَیْ‌ءٍ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْخَزَّازِ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

ابی خدیجه از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: کافر از مسلمان ارث نمی‌برد، اما مسلمان می‌تواند از کافر ارث ببرد، مگر آنکه مسلمان وصیتی برای کافر در مورد چیزی کرده باشد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32376 - رقم الحدیث الباب: 4]

32376- 4- ⁽⁶⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی النَّصْرَانِیِّ یَمُوتُ وَ لَهُ ابْنٌ مُسْلِمٌ (أَ یَرِثُهُ) ⁽⁷⁾قَالَ (نَعَمْ) ⁽⁸⁾إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَزِدْنَا بِالْإِسْلَامِ إِلَّا عِزّاً فَنَحْنُ نَرِثُهُمْ وَ هُمْ لَا یَرِثُونَّا.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَعْیَنَ ⁽⁹⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

عبدالرحمن بن أعیَن از امام باقر (ع) روایت کرده است که درباره مردی نصرانی که فوت کرده و دارای فرزند مسلمانی است، پرسید: آیا فرزند مسلمان از او ارث می‌برد؟ امام فرمود: بله، زیرا خداوند عزوجل با اسلام چیزی جز عزت به ما نیفزوده است؛ پس ما از آنها ارث می‌بریم، اما آنها از ما ارث نمی‌برند.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32377 - رقم الحدیث الباب: 5]

32377- 5- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُسْلِمِ هَلْ یَرِثُ الْمُشْرِکَ قَالَ نَعَمْ فَأَمَّا الْمُشْرِکُ فَلَا یَرِثُ الْمُسْلِمَ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ بِالسَّنَدِ السَّابِقِ ⁽³⁾

وَ

رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ هَلْ یَرِثُ الْمُشْرِکَ قَالَ نَعَمْ وَ لَا یَرِثُ الْمُشْرِکُ الْمُسْلِمَ ⁽⁴⁾

ترجمه:

$

سماعه از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: از ایشان درباره ارث بردن مسلمان از مشرک پرسیدم، امام فرمود: بله، اما مشرک از مسلمان ارث نمی‌برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32378 - رقم الحدیث الباب: 6]

32378- 6- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَیْنِ نَحْنُ نَرِثُهُمْ وَ لَا یَرِثُونَّا إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَزِدْنَا بِالْإِسْلَامِ إِلَّا عِزّاً.

ترجمه:

$

عبدالرحمن بن أعیَن از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: اهل دو ملت (یهودی ومسیحی )از یکدیگر ارث نمی‌برند؛ ما از آنان ارث می‌بریم ولی آنان از ما ارث نمی‌برند، زیرا خداوند عزوجل با اسلام چیزی جز عزت به ما نیفزوده است.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32379 - رقم الحدیث الباب: 7]

32379- 7- ⁽⁶⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ لَا یَرِثُ الْیَهُودِیُّ وَ النَّصْرَانِیُّ الْمُسْلِمِینَ- وَ یَرِثُ الْمُسْلِمُونَ الْیَهُودَ وَ النَّصَارَی.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ نَحْوَهُ ⁽⁷⁾

وَ

رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ:- وَ یَرِثُ الْمُسْلِمُ الْیَهُودِیَّ وَ النَّصْرَانِیَّ ⁽¹⁾

ترجمه:

$

محمد بن قیس از امام باقر (ع) روایت کرده است که فرمود: شنیدم که می‌گفت: یهودی و نصرانی از مسلمانان ارث نمی‌برند، اما مسلمانان از یهود و نصارا ارث می‌برند.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32380 - رقم الحدیث الباب: 8]

32380- 8- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِیِّ أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ کَانَ بِالْیَمَنِ فَاجْتَمَعُوا إِلَیْهِ وَ قَالُوا یَهُودِیٌّ مَاتَ وَ تَرَکَ أَخاً مُسْلِماً فَقَالَ مُعَاذٌ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص یَقُولُ الْإِسْلَامُ یَزِیدُ وَ لَا یَنْقُصُ فَوَرَّثَ الْمُسْلِمَ مِنْ أَخِیهِ الْیَهُودِیِّ.

ترجمه:

$

ابی اسود دؤلی روایت کرده است که معاذ بن جبل در یمن بود و گروهی نزد او آمدند و گفتند: مردی یهودی فوت کرده و برادری مسلمان دارد. معاذ گفت: از رسول خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود: «اسلام می‌افزاید و کاهش نمی‌یابد.» پس معاذ، برادر مسلمان را وارث برادر یهودی‌اش قرار داد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32381 - رقم الحدیث الباب: 9]

32381- 9- ⁽³⁾قَالَ الصَّدُوقُ وَ قَالَ النَّبِیُّ ص الْإِسْلَامُ یَزِیدُ وَ لَا یَنْقُصُ.

ترجمه:

$

مرحوم صدوق گفته است که پیامبر (ص) فرمود: «اسلام می‌افزاید و کاهش نمی‌یابد

$

[رقم الحدیث الکلی: 32382 - رقم الحدیث الباب: 10]

32382- 10- ⁽⁴⁾قَالَ وَ قَالَ ع لَا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَارَ فِی الْإِسْلَامِ- فَالْإِسْلَامُ یَزِیدُ الْمُسْلِمَ خَیْراً وَ لَا یَزِیدُهُ شَرّاً.

ترجمه:

$

و فرمود: «در اسلام ضرر زدن و زیر بار ضرر رفتن وجود ندارد، پس اسلام مسلمان را به خیر و نیکی می‌افزاید و او را به شر نمی‌افزاید.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32383 - رقم الحدیث الباب: 11]

32383- 11- ⁽⁵⁾قَالَ وَ قَالَ ع الْإِسْلَامُ یَعْلُو وَ لَا یُعْلَی عَلَیْهِ.

ترجمه:

$

و فرمود: «اسلام برتر است و چیزی بر آن برتری ندارد

$

[رقم الحدیث الکلی: 32384 - رقم الحدیث الباب: 12]

32384- 12- ⁽⁶⁾وَ فِی الْمُقْنِعِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ النَّصْرَانِیِّ (تَکُونُ) ⁽⁷⁾عِنْدَهُ الْمَرْأَةُ النَّصْرَانِیَّةُ فَتُسْلِمُ أَوْ یُسْلِمُ ثُمَّ یَمُوتُ أَحَدُهُمَا قَالَ لَیْسَ بَیْنَهُمَا مِیرَاثٌ.

ترجمه:

$

و در کتاب «المقنع» آمده است که امام صادق (ع) درباره مرد نصرانی که همسر نصرانی دارد و یکی از آنها اسلام می‌آورد، سپس یکی از آنها فوت می‌کند، فرمود: بین آنها میراثی وجود ندارد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32385 - رقم الحدیث الباب: 13]

32385- 13- ⁽⁸⁾قَالَ: وَ قِیلَ لَهُ رَجُلٌ نَصْرَانِیٌّ فَجَرَ بِامْرَأَةٍ مُسْلِمَةٍ فَأَوْلَدَهَا غُلَاماً ثُمَّ مَاتَ النَّصْرَانِیُّ وَ تَرَکَ مَالًا مَنْ یَرِثُهُ قَالَ یَکُونُ مِیرَاثُهُ لِابْنِهِ

مِنَ الْمُسْلِمِینَ- قِیلَ لَهُ کَانَ الرَّجُلُ مُسْلِماً وَ فَجَرَ بِامْرَأَةٍ یَهُودِیَّةٍ فَوَلَدَتْ مِنْهُ غُلَاماً فَمَاتَ الْمُسْلِمُ لِمَنْ یَکُونُ مِیرَاثُهُ قَالَ مِیرَاثُهُ لِابْنِهِ مِنَ الْیَهُودِیَّةِ.

أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا یَأْتِی فِی وَلَدِ الزِّنَا ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

و گفته شد: مردی نصرانی با زنی مسلمان رابطه نامشروع داشت و از او صاحب پسری شد، سپس آن مرد نصرانی فوت کرد و مالی برجای گذاشت. از امام پرسیدند: چه کسی وارث او خواهد بود؟ امام فرمود: میراث او به فرزند مسلمانش می‌رسد.

و گفته شد: مردی مسلمان با زنی یهودی رابطه نامشروع داشت و از او صاحب پسری شد، سپس آن مرد مسلمان فوت کرد. پرسیدند: میراث او به چه کسی تعلق دارد؟ امام فرمود: میراث او به پسرش از زن یهودی می‌رسد.

می گویم : این حکم بر اساس تقیه است، همان‌طور که در مورد فرزند زنا نیز آمده است.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32386 - رقم الحدیث الباب: 14]

32386- 14- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ وَ هِشَامٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ فِیمَا رَوَی النَّاسُ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ قَالَ لَا یَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَیْنِ قَالَ نَرِثُهُمْ وَ لَا یَرِثُونَّا إِنَّ ⁽³⁾الْإِسْلَامَ لَمْ یَزِدْهُ فِی حَقِّهِ إِلَّا شِدَّةً.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ:- إِنَّ الْإِسْلَامَ لَمْ یَزِدْهُ إِلَّا عِزّاً فِی حَقِّهِ ⁽⁴⁾

ترجمه:

$

هشام از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: درباره آنچه مردم از پیامبر (ص) نقل کرده‌اند، که ایشان فرمودند: «اهل دو ملت از یکدیگر ارث نمی‌برند.» سپس امام فرمود: «ما از آنها ارث می‌بریم ولی آنها از ما ارث نمی‌برند، زیرا اسلام چیزی جز شدت در حق خود به آن نیفزوده است.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32387 - رقم الحدیث الباب: 15]

32387- 15- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا یَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَیْنِ یَرِثُ هَذَا هَذَا وَ یَرِثُ هَذَا هَذَا إِلَّا أَنَّ الْمُسْلِمَ یَرِثُ الْکَافِرَ وَ الْکَافِرَ لَا یَرِثُ الْمُسْلِمَ.

ترجمه:

$

ابوالعباس روایت کرده است که از امام صادق (ع) شنیدم که می‌فرمود: «اهل دو ملت از یکدیگر ارث نمی‌برند، این(یهودی ) از آن(یهودی ) ارث می‌برد و آن(مسیحی) از این(مسیحی) ارث می‌برد، مگر اینکه مسلمان از کافر ارث می‌برد، اما کافر از مسلمان ارث نمی‌برد.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32388 - رقم الحدیث الباب: 16]

32388- 16- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَقِرُّ أَهْلُ مِلَّتَیْنِ فِی قَرْیَةٍ وَاحِدَةٍ.

ترجمه:

$

عبدالغفار بن قاسم از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: «اهل دو ملت در یک روستا پایدار نمی‌مانند

$

[رقم الحدیث الکلی: 32389 - رقم الحدیث الباب: 17]

32389- 17- ⁽⁷⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ

بْنِ جَبَلَةَ عَنِ (ابْنِ بُکَیْرٍ) ⁽¹⁾عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِهِ ص لَا یَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَیْنِ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع نَرِثُهُمْ وَ لَا یَرِثُونَّا إِنَّ الْإِسْلَامَ لَمْ یَزِدْهُ فِی مِیرَاثِهِ إِلَّا شِدَّةً.

ترجمه:

$

عبدالرحمن بن أعیَن روایت کرده است که گفت: از امام صادق (ع) درباره فرمایش پیامبر (ص) «اهل دو ملت از یکدیگر ارث نمی‌برند» پرسیدم. امام صادق (ع) فرمود: «ما از آنان ارث می‌بریم ولی آنان از ما ارث نمی‌برند، زیرا اسلام چیزی جز شدت در میراث خود نیفزوده است.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32390 - رقم الحدیث الباب: 18]

32390- 18- ⁽²⁾وَ عَنْهُ ⁽³⁾عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مِهْزَمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی عَبْدٍ مُسْلِمٍ وَ لَهُ أُمٌّ نَصْرَانِیَّةٌ وَ لِلْعَبْدِ ابْنٌ حُرٌّ قِیلَ أَ رَأَیْتَ إِنْ مَاتَتْ أُمُّ الْعَبْدِ وَ تَرَکَتْ مَالًا قَالَ یَرِثُهَا ابْنُ ابْنِهَا الْحُرُّ.

ترجمه:

$

مهزم از امام صادق (ع) روایت کرده است که درباره برده‌ای مسلمان که مادرش نصرانی است و خود فرزندی آزاد دارد، پرسیده شد: اگر مادر برده فوت کند و مالی بر جای بگذارد، تکلیف چیست؟ امام فرمود: «فرزندِ فرزندش که آزاد است، از او ارث می‌برد.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32391 - رقم الحدیث الباب: 19]

32391- 19- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَا نَزْدَادُ ⁽⁵⁾بِالْإِسْلَامِ إِلَّا عِزّاً فَنَحْنُ نَرِثُهُمْ وَ لَا یَرِثُونَّا هَذَا مِیرَاثُ أَبِی طَالِبٍ فِی أَیْدِینَا فَلَا نَرَاهُ إِلَّا فِی الْوَلَدِ وَ الْوَالِدِ وَ لَا نَرَاهُ فِی الزَّوْجِ وَ الْمَرْأَةِ.

قَالَ الشَّیْخُ الِاسْتِثْنَاءُ الَّذِی فِی هَذَا الْخَبَرِ لِلزَّوْجِ وَ الزَّوْجَةِ مَتْرُوکٌ بِإِجْمَاعِ الطَّائِفَةِ أَقُولُ: یُمْکِنُ أَنْ یُرَادَ بِالْمِیرَاثِ فِی آخِرِهِ الشَّرَفُ وَ نَحْوُهُ وَ یَبْقَی التَّعْلِیلُ مَجَازِیّاً وَ مِثْلُهُ کَثِیرٌ.

ترجمه:

$

عبدالرحمن بن أعیَن روایت کرده است که امام باقر (ع) فرمود: «ما با اسلام چیزی جز عزت کسب نمی‌کنیم؛ پس ما از آنان ارث می‌بریم ولی آنان از ما ارث نمی‌برند. این میراث ابوطالب در دستان ماست و آن را جز در فرزند و والدین نمی‌بینیم و آن را در همسر و زن نمی‌بینیم.»

مرحوم

شیخ فرموده است که استثنایی که در این حدیث برای شوهر و همسر آمده، به اجماع طایفه کنار گذاشته شده است

می گویم : منظور از «میراث» در اینجا بزرگی و شرافت است و این تعبیر مجازی باقی می‌ماند، که نمونه‌های زیادی از آن وجود دارد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32392 - رقم الحدیث الباب: 20]

32392- 20- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ یَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَیْنِ قَالَ لَا.

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ ⁽¹⁾وَ غَیْرُهُ ⁽²⁾عَلَی نَفْیِ التَّوَارُثِ مِنَ الْجَانِبَیْنِ لَا مِنْ کُلِّ جَانِبٍ کَمَا تَقَدَّمَ التَّصْرِیحُ بِهِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِ لِأَکْثَرِ الْعَامَّةِ.

ترجمه:

$

حنان بن سدیر از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: «از ایشان پرسیدم که آیا اهل دو ملت از یکدیگر ارث می‌برند؟ فرمود: نه.»

مرحوم

شیخ و دیگران این حدیث را بر نفی توارث از هر دو طرف حمل کرده‌اند، نه از یک طرف، همان‌طور که قبلاً تصریح شده است. همچنین احتمال دارد که این حکم بر اساس تقیه باشد زیرا با دیدگاه اکثریت عامه هماهنگ است .

$

[رقم الحدیث الکلی: 32393 - رقم الحدیث الباب: 21]

32393- 21- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ جَبَلَةَ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الزَّوْجِ الْمُسْلِمِ وَ الْیَهُودِیَّةِ وَ النَّصْرَانِیَّةِ أَنَّهُ قَالَ لَا یَتَوَارَثَانِ.

أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

جمیل از امام صادق (ع) روایت کرده است که درباره ازدواج مسلمان با زن یهودی یا نصرانی فرمود: «آنها از یکدیگر ارث نمی‌برند.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32394 - رقم الحدیث الباب: 22]

32394- 22- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ حَنَانٍ عَنْ أُمِیٍّ الصَّیْرَفِیِّ أَوْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُ رَجُلٌ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عُمَیْرٍ الْقِبْطِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّهُ قَالَ لِلنَّصْرَانِیِّ الَّذِی أَسْلَمَتْ زَوْجَتُهُ بُضْعُهَا فِی یَدِکَ وَ لَا مِیرَاثَ بَیْنَکُمَا.

أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

عبد الملک بن عمیر قبطی از امیرالمؤمنین (ع) روایت کرده است که به نصرانی‌ای که همسرش اسلام آورده بود، فرمود: «همسر تو در اختیار توست، اما بین شما ارثی وجود ندارد.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32395 - رقم الحدیث الباب: 23]

32395- 23- ⁽⁸⁾وَ عَنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَصْرِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی نَصْرَانِیٍّ اخْتَارَتْ زَوْجَتُهُ الْإِسْلَامَ وَ دَارَ الْهِجْرَةِ أَنَّهَا فِی دَارِ الْإِسْلَامِ لَا تُخْرَجُ مِنْهَا وَ أَنَّ بُضْعَهَا فِی یَدِ زَوْجِهَا النَّصْرَانِیِّ وَ أَنَّهَا لَا تَرِثُهُ وَ لَا یَرِثُهَا.

قَالَ الشَّیْخُ هَذَا وَ الَّذِی قَدَّمْنَاهُ عَنْ أُمِیٍّ الصَّیْرَفِیِّ مُوَافِقَانِ لِلْعَامَّةِ عَلَی مَا یَرْوُونَهُ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ رِجَالُهُمَا رِجَالُ الْعَامَّةِ وَ مَا هَذَا حُکْمُهُ یُحْمَلُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ لَا یُؤْخَذُ بِهِ إِذَا کَانَ مُخَالِفاً لِلْأَخْبَارِ کُلِّهَا.

ترجمه:

$

عبدالرحمن بصری روایت کرده است که امام صادق (ع) فرمود: «امیرالمؤمنین (ع) درباره مرد نصرانی‌ای که همسرش اسلام آورده و به دارالهجره منتقل شده بود، چنین حکم کرد: او در سرزمین اسلام می‌ماند و از آن خارج نمی‌شود، همسرش در اختیار اوست، اما بین آنها میراثی وجود ندارد.»

مرحوم

شیخ فرموده است که این روایت و آنچه پیش‌تر از امیّ صیرفی(روایت قبلی ) نقل شده، مطابق با دیدگاه عامه است، بر اساس آنچه درباره امیرالمؤمنین (ع) نقل شده است. همچنین رجال این دو روایت از میان رجال عامه هستند، و این حکم ممکن است بر اساس تقیه باشد و در صورتی که با سایر اخبار مخالف باشد، مورد پذیرش قرار نمی‌گیرد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32396 - رقم الحدیث الباب: 24]

32396- 24- ⁽¹⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ نَصْرَانِیٍّ یَمُوتُ ابْنُهُ وَ هُوَ مُسْلِمٌ هَلْ یَرِثُ فَقَالَ لَا یَرِثُ أَهْلُ مِلَّةٍ ⁽²⁾.

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽³⁾.

ترجمه:

$

علی بن جعفر از برادرش امام موسی بن جعفر (ع) روایت کرده است که فرمود: «از ایشان درباره مرد نصرانی‌ای که فوت کرده و فرزندش مسلمان است، پرسیدم: آیا فرزند مسلمان از او ارث می‌برد؟ امام فرمود: اهل دو ملت از یکدیگر ارث نمی‌برند.»

$

2- بَابُ حُکْمِ مَا لَوْ مَاتَ نَصْرَانِیٌّ وَ لَهُ أَوْلَادٌ صِغَارٌ أَوْ کِبَارٌ وَ ابْنُ أَخٍ وَ ابْنُ أُخْتٍ مُسْلِمَانِ‌

اشارة

⁽⁴⁾2 بَابُ حُکْمِ مَا لَوْ مَاتَ نَصْرَانِیٌّ وَ لَهُ أَوْلَادٌ صِغَارٌ أَوْ کِبَارٌ وَ ابْنُ أَخٍ وَ ابْنُ أُخْتٍ مُسْلِمَانِ

ترجمه:

$

باب حکم آنچه اگر یک نصرانی بمیرد و برای او فرزندانی خردسال یا بزرگسال، و همچنین پسر برادر و پسر خواهر مسلمان باشند.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32397 - رقم الحدیث الباب: 1]

32397- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ أَعْیَنَ وَ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ جَمِیعاً عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ نَصْرَانِیٍّ مَاتَ وَ لَهُ ابْنُ أَخٍ مُسْلِمٌ وَ ابْنُ أُخْتٍ مُسْلِمٌ وَ لَهُ ⁽⁶⁾أَوْلَادٌ وَ زَوْجَةٌ نَصَارَی فَقَالَ أَرَی أَنْ یُعْطَی ابْنُ أَخِیهِ الْمُسْلِمُ ثُلُثَیْ مَا تَرَکَهُ وَ یُعْطَی ابْنُ أُخْتِهِ الْمُسْلِمُ ثُلُثَ مَا تَرَکَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وُلْدٌ صِغَارٌ فَإِنْ کَانَ لَهُ وُلْدٌ صِغَارٌ فَإِنَّ عَلَی الْوَارِثَیْنِ أَنْ یُنْفِقَا عَلَی الصِّغَارِ مِمَّا وَرِثَا عَنْ أَبِیهِمْ حَتَّی یُدْرِکُوا قِیلَ لَهُ کَیْفَ یُنْفِقَانِ عَلَی الصِّغَارِ فَقَالَ یُخْرِجُ وَارِثُ الثُّلُثَیْنِ ثُلُثَیِ النَّفَقَةِ وَ یُخْرِجُ وَارِثُ الثُّلُثِ ثُلُثَ النَّفَقَةِ فَإِذَا أَدْرَکُوا قَطَعُوا النَّفَقَةَ عَنْهُمْ قِیلَ لَهُ فَإِنْ أَسْلَمَ أَوْلَادُهُ وَ هُمْ

صِغَارٌ فَقَالَ یُدْفَعُ مَا تَرَکَ أَبُوهُمْ إِلَی الْإِمَامِ حَتَّی یُدْرِکُوا فَإِنْ أَتَمُّوا ⁽¹⁾عَلَی الْإِسْلَامِ إِذَا أَدْرَکُوا دَفَعَ الْإِمَامُ مِیرَاثَهُ إِلَیْهِمْ وَ إِنْ لَمْ یَتِمُّوا ⁽²⁾عَلَی الْإِسْلَامِ إِذَا أَدْرَکُوا دَفَعَ الْإِمَامُ مِیرَاثَهُ إِلَی ابْنِ أَخِیهِ وَ ابْنِ أُخْتِهِ الْمُسْلِمَیْنِ یَدْفَعُ إِلَی ابْنِ أَخِیهِ ثُلُثَیْ مَا تَرَکَ وَ یَدْفَعُ إِلَی ابْنِ أُخْتِهِ ثُلُثَ مَا تَرَکَ ⁽³⁾

کل مولود یولد علی الفطرة.

و غیر ذلک، و حینئذ فلیس هنا معارض خاصّ و لا عام و اللّه أعلم" منه قده".

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع ⁽⁴⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ نَحْوَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

عبد الملک بن أعین و مالک بن أعین، هر دو، از امام باقر (ع) روایت کرده‌اند که فرمود: «از ایشان درباره مردی نصرانی که فوت کرده و دارای پسر برادر مسلمان، پسر خواهر مسلمان، فرزندان و همسر نصرانی است، پرسیدم. امام فرمود: به نظر من، باید پسر برادر مسلمان دو سوم میراث را دریافت کند و پسر خواهر مسلمان یک سوم را دریافت کند، اگر فرزندان خردسال نداشته باشد. اما اگر او دارای فرزندان خردسال باشد، پس وارثان موظفند از آنچه از پدرشان به ارث برده‌اند، برای فرزندان خردسال هزینه کنند تا به بلوغ برسند.»

پرسیده شد: «چگونه باید برای فرزندان خردسال خرج کنند؟» امام فرمود: «وارث دو سوم، دو سوم هزینه را بر عهده می‌گیرد و وارث یک سوم، یک سوم هزینه را تأمین می‌کند. هنگامی که فرزندان به بلوغ برسند، هزینه برای آنان متوقف می‌شود.»

پرسیده شد: «اگر فرزندان او در حالی که خردسال هستند، اسلام بیاورند، چه می‌شود؟» امام فرمود: «میراث پدرشان تا زمان بلوغ به امام سپرده می‌شود. اگر پس از بلوغ بر اسلام باقی بمانند، امام میراث را به آنان می‌دهد. اما اگر پس از بلوغ اسلام را ادامه ندهند، امام میراث را به پسر برادر و پسر خواهر مسلمانش منتقل می‌کند؛ پسر برادر دو سوم میراث را دریافت می‌کند و پسر خواهر یک سوم را.»

{بیشتر علمای متقدم، مانند شیخ مفید در «المقنعه»، شیخ طوسی در «النهایة»، و صدوق در «الفقیه»، به همراه پیروان آنان مانند ابن البرّاج در «المهذب» و ابن زهرة در «الغنیة»، بر اساس آنچه شهید ثانی در «المسالک» نقل کرده است، به مضمون این حدیث عمل کرده‌اند. برخی از محققان مانند علامه در «المختلف»، شهید در «الدروس»، و مجلسی در «روضة المتقین» صحت این حدیث را تأیید کرده‌اند.

در مورد حکم اسلام آوردن فرزندان پس از تقسیم ارث، برخی آن را مستحب دانسته‌اند، مانند علامه در «المختلف» و محقق در «نکت». تفسیر حدیث گاهی بر اساس این است که مانع، کفر است، که در مورد کودکان صادق نیست، زیرا آنان حقیقتاً کافر محسوب نمی‌شوند. گاهی نیز گفته شده که کودکان، اسلام خود را اظهار کرده‌اند، اما چون به دلیل خردسالی اعتبار ندارد، اسلام آنان مجازی تلقی می‌شود. برخی نیز صحت اسلام کودکان را پذیرفته‌اند و آن را مانند اسلام بزرگسال در نظر گرفته‌اند. همچنین، احتمال داده شده که ارث تا زمان بلوغ و رشد آنان تقسیم نشده است.

در نهایت، با توجه به تصریح حدیث، نبود معارض، عدم تحقق کفر در کودکان، و ناسازگاری این حکم با عدالت، استناد به حدیث «کل مولود یولد علی الفطرة» مورد تأکید قرار گرفته است. بنابراین، در اینجا معارض خاص یا عامی وجود ندارد، و خدا داناتر است.}

$

3- بَابُ أَنَّ الْکَافِرَ إِذَا أَسْلَمَ عَلَی مِیرَاثٍ قَبْلَ قِسْمَتِهِ شَارَکَ فِیهِ إِنْ کَانَ مُسَاوِیاً وَ اخْتُصَّ بِهِ إِنْ کَانَ أَوْلَی وَ إِنْ أَسْلَمَ بَعْدَ الْقِسْمَةِ لَمْ یَرِثْ فَإِنْ کَانَ الْوَارِثُ الْإِمَامَ فَأَسْلَمَ الْکَافِرُ وَرِث

اشارة

⁽¹⁾3 بَابُ أَنَّ الْکَافِرَ إِذَا أَسْلَمَ عَلَی مِیرَاثٍ قَبْلَ قِسْمَتِهِ شَارَکَ فِیهِ إِنْ کَانَ مُسَاوِیاً وَ اخْتُصَّ بِهِ إِنْ کَانَ أَوْلَی وَ إِنْ أَسْلَمَ بَعْدَ الْقِسْمَةِ لَمْ یَرِثْ فَإِنْ کَانَ الْوَارِثُ الْإِمَامَ فَأَسْلَمَ الْکَافِرُ وَرِثَ وَ حُکْمِ اتِّحَادِ الْوَارِثِ وَ أَنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا لَمْ یَکُنْ لَهُ وَارِثٌ إِلَّا الْکُفَّارُ فَمِیرَاثُهُ لِلْإِمَامِ ع

ترجمه:

$

باب اینکه اگر کافر قبل از تقسیم ارث اسلام بیاورد، در آن شریک می‌شود، اگر هم‌رتبه باشد، و اگر اولی باشد، به‌طور اختصاصی آن را دریافت می‌کند؛ و اگر بعد از تقسیم اسلام بیاورد، ارث نمی‌برد. پس اگر وارث، امام باشد و کافر اسلام بیاورد، ارث می‌برد. همچنین حکم اتحاد وارث و اینکه اگر مسلمانی وارثی نداشته باشد جز کفار، میراث او به امام می‌رسد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32398 - رقم الحدیث الباب: 1]

32398- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ یَعْنِی الْمُرَادِیَّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ مُسْلِمٍ مَاتَ وَ لَهُ أُمٌّ نَصْرَانِیَّةٌ وَ لَهُ زَوْجَةٌ وَ وُلْدٌ مُسْلِمُونَ فَقَالَ إِنْ أَسْلَمَتْ أُمُّهُ قَبْلَ أَنْ یُقْسَمَ مِیرَاثُهُ أُعْطِیَتِ السُّدُسَ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ امْرَأَةٌ وَ لَا وَلَدٌ وَ لَا وَارِثٌ لَهُ سَهْمٌ فِی الْکِتَابِ مُسْلِمِینَ ⁽³⁾وَ لَهُ قَرَابَةٌ نَصَارَی مِمَّنْ لَهُ سَهْمٌ فِی الْکِتَابِ لَوْ کَانُوا مُسْلِمِینَ لِمَنْ یَکُونُ مِیرَاثُهُ قَالَ إِنْ أَسْلَمَتْ أُمُّهُ فَإِنَّ ⁽⁴⁾مِیرَاثَهُ لَهَا وَ إِنْ لَمْ تُسْلِمْ أُمُّهُ وَ أَسْلَمَ بَعْضُ قَرَابَتِهِ مِمَّنْ لَهُ سَهْمٌ فِی الْکِتَابِ فَإِنَّ مِیرَاثَهُ لَهُ فَإِنْ لَمْ یُسْلِمْ أَحَدٌ مِنْ قَرَابَتِهِ فَإِنَّ مِیرَاثَهُ لِلْإِمَامِ ⁽⁵⁾.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ وَ الشَّیْخُ ⁽¹⁾بِإِسْنَادِهِمَا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

$

ابوبصیر مرادی از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: «از ایشان درباره مرد مسلمانی که فوت کرده و مادرش نصرانی است، همسر و فرزندان مسلمان دارد، پرسیدم. امام فرمود: اگر مادرش پیش از تقسیم میراث اسلام بیاورد، یک‌ششم ارث به او داده می‌شود.»

گفتم: «اگر او همسر، فرزند یا هیچ وارث مسلمانی نداشته باشد، اما بستگان نصرانی‌ای داشته باشد که در صورت اسلام آوردن، سهمی در ارث دارند، میراث او به چه کسی می‌رسد؟»

امام فرمود: «اگر مادرش اسلام بیاورد، میراث او به مادرش می‌رسد. اما اگر مادرش اسلام نیاورد و برخی از بستگانش که سهمی در ارث دارند، اسلام بیاورند، میراث به آنها تعلق دارد. و اگر هیچ یک از بستگانش اسلام نیاورند، میراث او به امام می‌رسد.»

{در باب اتحاد وارث، به جز روایت ابوبصیر درباره حکم امام که تنها وارث محسوب می‌شود، نص صریحی در دست نیست. گروهی از فقهای متأخر مانند محقق در «الشرائع»، علامه در «المختلف»، شهید در «الدروس»، شیخ طوسی در «المبسوط» و ابن ادریس در «السرائر»، حکم امام را به تحقق قسمت ملحق دانسته‌اند. برخی اعتراف کرده‌اند که نص صریحی وجود ندارد و این حکم نوعی الحاق است که از نظر برخی جای تعجب دارد.

برخی حتی روایت ابوبصیر را نیز رد کرده‌اند، با این استدلال که اتحاد وارث مانند تقسیم ارث در نظر گرفته می‌شود، اما این رد کردن یک نص صحیح و صریح تنها بر اساس حکمی است که هیچ دلیل عام یا خاصی ندارد. اگر فرض کنیم نص عامی در این باره وجود دارد، باید توسط نص صحیح و صریح تخصیص بخورد.

الحاق اتحاد وارث به صورت عدم تقسیم ارث قابل قبول به نظر می‌رسد، زیرا نص خاص درباره امام وجود دارد که از مصادیق همین مسأله است. فقها غالباً به چنین مواردی بسنده می‌کنند، و عدم تقسیم به لحاظ حقیقت کاملاً صدق می‌کند نه مجاز. این همان محور حکم شرعی است که در نص متواتر آمده، و از نظر حقیقی و مجازی تحقق قسامت صدق نمی‌کند. علامه در «المختلف» از شیخ مفید و ابن جنید نقل کرده که همین مطلب را تأیید می‌کند، و از مجموع احادیث نیز همین برداشت می‌شود.}

$

[رقم الحدیث الکلی: 32399 - رقم الحدیث الباب: 2]

32399- 2- ⁽³⁾وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَسْلَمَ عَلَی مِیرَاثٍ قَبْلَ أَنْ یُقْسَمَ فَلَهُ مِیرَاثُهُ وَ إِنْ أَسْلَمَ وَ قَدْ ⁽⁴⁾قُسِمَ فَلَا مِیرَاثَ لَهُ.

ترجمه:

$

عبدالله بن مسکان از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: «کسی که قبل از تقسیم ارث اسلام بیاورد، میراثش به او تعلق دارد؛ اما اگر پس از تقسیم اسلام بیاورد، از ارث محروم است.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32400 - رقم الحدیث الباب: 3]

32400- 3- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: مَنْ أَسْلَمَ عَلَی مِیرَاثٍ (مِنْ) ⁽⁶⁾قَبْلِ أَنْ یُقْسَمَ فَهُوَ لَهُ وَ مَنْ أَسْلَمَ بَعْدَ مَا قُسِمَ فَلَا مِیرَاثَ لَهُ وَ مَنْ أُعْتِقَ عَلَی مِیرَاثٍ قَبْلَ أَنْ یُقْسَمَ الْمِیرَاثُ فَهُوَ لَهُ وَ مَنْ أُعْتِقَ بَعْدَ مَا قُسِمَ فَلَا مِیرَاثَ لَهُ وَ قَالَ فِی الْمَرْأَةِ إِذَا أَسْلَمَتْ قَبْلَ أَنْ یُقْسَمَ الْمِیرَاثُ فَلَهَا الْمِیرَاثُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ⁽⁷⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.

ترجمه:

$

محمد بن مسلم از یکی از امامان (ع) روایت کرده است که فرمود:

«کسی که قبل از تقسیم ارث اسلام بیاورد، میراثش به او تعلق دارد؛ اما اگر پس از تقسیم اسلام بیاورد، از ارث محروم است.»

«کسی که قبل از تقسیم ارث آزاد شود، میراثش به او تعلق دارد؛ اما اگر پس از تقسیم آزاد شود، از ارث محروم است.»

«در مورد زنی که قبل از تقسیم ارث اسلام بیاورد، ارث به او تعلق دارد.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32401 - رقم الحدیث الباب: 4]

32401- 4- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی

عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یُسْلِمُ عَلَی الْمِیرَاثِ قَالَ إِنْ کَانَ قُسِمَ فَلَا حَقَّ لَهُ وَ إِنْ کَانَ لَمْ یُقْسَمْ فَلَهُ الْمِیرَاثُ قَالَ قُلْتُ الْعَبْدُ یُعْتَقُ عَلَی مِیرَاثٍ قَالَ هُوَ بِمَنْزِلَتِهِ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ یَعْقُوبَ الْکَاتِبِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

محمد بن مسلم از امام صادق (ع) روایت کرده است که درباره مردی که اسلام آورده و میراثی دارد، فرمود: «اگر ارث تقسیم شده باشد، حقی بر آن ندارد؛ اما اگر تقسیم نشده باشد، ارث به او تعلق می‌گیرد.»

گفتم: «اگر برده‌ای آزاد شود و میراث داشته باشد، چه حکمی دارد؟» امام فرمود: «حکم او همانند همان وضعیت است.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32402 - رقم الحدیث الباب: 5]

32402- 5- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ الْبَقْبَاقِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَنْ أَسْلَمَ عَلَی مِیرَاثٍ قَبْلَ أَنْ یُقْسَمَ فَهُوَ لَهُ.

ترجمه:

$

ابوالعباس البقباق روایت کرده است که امام صادق (ع) فرمود: «کسی که قبل از تقسیم ارث اسلام بیاورد، میراثش به او تعلق دارد.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32403 - رقم الحدیث الباب: 6]

32403- 6- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ مُسْلِمٍ قُتِلَ وَ لَهُ أَبٌ نَصْرَانِیٌّ لِمَنْ تَکُونُ دِیَتُهُ قَالَ تُؤْخَذُ دِیَتُهُ وَ تُجْعَلُ فِی بَیْتِ مَالِ الْمُسْلِمِینَ لِأَنَّ جِنَایَتَهُ عَلَی بَیْتِ مَالِ الْمُسْلِمِینَ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

سلیمان بن خالد از امام صادق (ع) روایت کرده است که درباره مرد مسلمانی که کشته شده و پدرش نصرانی است، پرسیدم: «دیۀ او به چه کسی تعلق دارد؟»

امام فرمود: «دیۀ او گرفته شده و در بیت‌المال مسلمانان قرار داده می‌شود، زیرا جنایت او مربوط به بیت‌المال مسلمانان است.»

$

4- بَابُ أَنَّ الْکَافِرَ یَرِثُ الْکَافِرَ إِذَا لَمْ یَکُنْ وَارِثٌ مُسْلِمٌ‌

اشارة

⁽¹⁾4 بَابُ أَنَّ الْکَافِرَ یَرِثُ الْکَافِرَ إِذَا لَمْ یَکُنْ وَارِثٌ مُسْلِمٌ

ترجمه:

$

باب اینکه کافر از کافر ارث می‌برد، اگر وارث مسلمانی وجود نداشته باشد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32404 - رقم الحدیث الباب: 1]

32404- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ عَلِیّاً ع کَانَ یَقْضِی فِی الْمَوَارِیثِ فِیمَا أَدْرَکَ الْإِسْلَامَ مِنْ مَالِ مُشْرِکٍ تَرَکَهُ لَمْ یَکُنْ قُسِمَ قَبْلَ الْإِسْلَامِ- أَنَّهُ کَانَ یَجْعَلُ لِلنِّسَاءِ وَ الرِّجَالِ حُظُوظَهُمْ مِنْهُ عَلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ ص.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

$

ترجمه:

ابوحمزه از امام باقر (ع) روایت کرده است که فرمود: «همانا امیرالمؤمنین علی (ع) در مورد میراثی که در اسلام از مال یک مشرک باقی مانده و پیش از اسلام تقسیم نشده بود، چنین حکم می‌کرد که سهم زنان و مردان را بر اساس کتاب خداوند عز و جل و سنت پیامبر (ص) تعیین می‌کرد.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32405 - رقم الحدیث الباب: 2]

32405- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَضَی عَلِیٌّ ع فِی الْمَوَارِیثِ مَا أَدْرَکَ الْإِسْلَامَ مِنْ مَالِ مُشْرِکٍ لَمْ یُقْسَمْ فَإِنَّ لِلنِّسَاءِ حُظُوظَهُنَّ مِنْهُ ⁽⁵⁾.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

$

محمد بن قیس از امام باقر (ع) روایت کرده است که فرمود: «امیرالمؤمنین علی (ع) درباره میراثی که در اسلام از مال یک مشرک باقی مانده و پیش از اسلام تقسیم نشده بود، چنین حکم کرد که سهم زنان از آن محفوظ است.»

{

مرحوم شیخ از این دو حدیث چنین برداشت کرده است که مسلمان از کافر ارث می‌برد، در حالی که تصریحی درباره اسلام وارث در این روایت‌ها وجود ندارد. کلینی نیز همان برداشتی را داشته که ما داریم.}

$

[رقم الحدیث الکلی: 32406 - رقم الحدیث الباب: 3]

32406- 3- ⁽⁷⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ قَالَ: إِنَّ أَهْلَ الْکِتَابِ وَ الْمَجُوسَ یَرِثُونَ وَ یُورَثُونَ مِیرَاثَ الْإِسْلَامِ الْحَدِیثَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽²⁾.

ترجمه:

$

یونس روایت کرده است که گفت: «همانا اهل کتاب و مجوس از یکدیگر ارث می‌برند و میراث اسلام را نیز شامل می‌شوند.»

$

5- بَابُ أَنَّ مَنْ مَاتَ وَ لَهُ وَارِثٌ مُسْلِمٌ وَ وَارِثٌ کَافِرٌ کَانَ الْمِیرَاثُ لِلْمُسْلِمِ خَاصَّةً وَ إِنْ کَانَ الْمَیِّتُ کَافِراً

اشارة

⁽³⁾5 بَابُ أَنَّ مَنْ مَاتَ وَ لَهُ وَارِثٌ مُسْلِمٌ وَ وَارِثٌ کَافِرٌ کَانَ الْمِیرَاثُ لِلْمُسْلِمِ خَاصَّةً وَ إِنْ کَانَ الْمَیِّتُ کَافِراً

ترجمه:

$

باب اینکه اگر کسی فوت کند و دارای وارثی مسلمان و وارثی کافر باشد، میراث فقط به وارث مسلمان تعلق می‌گیرد، حتی اگر متوفی کافر باشد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32407 - رقم الحدیث الباب: 1]

32407- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ یَعْنِی الْعَاصِمِیَّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ التَّیْمِیِّ ⁽⁵⁾عَنْ أَخِیهِ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ ⁽⁶⁾رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع لَوْ أَنَّ رَجُلًا ذِمِّیّاً أَسْلَمَ وَ أَبُوهُ حَیٌّ وَ لِأَبِیهِ وَلَدٌ غَیْرُهُ ثُمَّ مَاتَ الْأَبُ وَرِثَهُ الْمُسْلِمُ جَمِیعَ مَالِهِ وَ لَمْ یَرِثْهُ وَلَدُهُ وَ لَا امْرَأَتُهُ مَعَ الْمُسْلِمِ شَیْئاً.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

ابن رِباط آن را به‌صورت مرسل روایت کرده است که امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «اگر مردی از اهل ذمه اسلام بیاورد در حالی که پدرش زنده باشد و پدرش فرزندی دیگر غیر از او داشته باشد، سپس پدرش فوت کند، آن فرزند مسلمان تمام دارایی او را به ارث می‌برد، و فرزند دیگر و همسرش هیچ ارثی همراه مسلمان نخواهند داشت.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32408 - رقم الحدیث الباب: 2]

32408- 2- ⁽⁸⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی یَهُودِیٍّ أَوْ نَصْرَانِیٍّ یَمُوتُ وَ لَهُ أَوْلَادٌ مُسْلِمُونَ وَ أَوْلَادٌ غَیْرُ مُسْلِمِینَ فَقَالَ هُمْ عَلَی مَوَارِیثِهِمْ ⁽⁹⁾.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ⁽¹⁰⁾

قَالَ الشَّیْخُ مَعْنَی قَوْلِهِ هُمْ عَلَی مَوَارِیثِهِمْ أَیْ عَلَی مَا یَسْتَحِقُّونَهُ مِنْ مِیرَاثِهِمْ وَ قَدْ بَیَّنَّا أَنَّ الْمُسْلِمِینَ إِذَا اجْتَمَعُوا مَعَ الْکُفَّارِ کَانَ الْمِیرَاثُ لِلْمُسْلِمِینَ دُونَهُمْ قَالَ وَ لَوْ حَمَلْنَا الْخَبَرَ عَلَی ظَاهِرِهِ لَکَانَ مَحْمُولًا عَلَی ضَرْبٍ مِنَ التَّقِیَّةِ انْتَهَی وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ الْوَاوُ فِی قَوْلِهِ وَ أَوْلَادٌ غَیْرُ مُسْلِمِینَ بِمَعْنَی أَوْ یَعْنِی أَنَّ الْکَافِرَ یَرِثُهُ أَوْلَادُهُ مُسْلِمِینَ کَانُوا أَوْ کُفَّاراً لِمَا مَرَّ ⁽¹⁾لَا فِی صُورَةِ کَوْنِ بَعْضِهِمْ مُسْلِمِینَ وَ بَعْضِهِمْ کُفَّاراً.

ترجمه:

$

ابن ابی نجران از چندین راوی از امام صادق (ع) روایت کرده است که درباره یهودی یا نصرانی‌ای که فوت کرده و دارای فرزندان مسلمان و فرزندان غیرمسلمان است، فرمود: «آنان بر اساس سهم ارث خود هستند.»

این حکم میان اصحاب مشهور است و ظاهراً اختلافی در آن نیست، اما از نظر حدیثی، تنها روایت حسن بن صالح به‌عنوان دلیل صریح ذکر شده که مرحوم شهید ثانی آن را عجیب دانسته است.

مرحوم شیخ درباره این حدیث توضیح داده که منظور از «آنان بر اساس سهم ارث خود هستند»، یعنی هر گروه آنچه مستحق آن هستند، دریافت می‌کنند. همچنین تأکید کرده که اگر مسلمانان و کفار در وراثت با هم باشند، ارث تنها به مسلمانان اختصاص دارد.

اگر این حدیث را بر ظاهر آن حمل کنیم، می‌تواند ناظر به نوعی تقیه باشد. همچنین احتمال دارد که حرف «واو» در عبارت «وَ أَوْلَادٌ غَیْرُ مُسْلِمِینَ» به معنای «یا» باشد، یعنی اینکه کافر از فرزندانش ارث می‌برد، چه آنان مسلمان باشند و چه کافر،نه در صورتی که برخی از فرزندان مسلمان باشند و برخی دیگر کافر.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32409 - رقم الحدیث الباب: 3]

32409- 3- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی یَهُودِیٍّ أَوْ نَصْرَانِیٍّ یَمُوتُ وَ لَهُ أَوْلَادٌ غَیْرُ مُسْلِمِینَ فَقَالَ هُمْ عَلَی مَوَارِیثِهِمْ.

وَ

قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْمُسْلِمُ یَحْجُبُ الْکَافِرَ وَ یَرِثُهُ ⁽³⁾.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

ابن ابی عمیر از چندین راوی از امام صادق (ع) روایت کرده است که درباره یهودی یا نصرانی‌ای که فوت کند و فرزندان غیرمسلمان داشته باشد، فرمود: «آنان بر اساس سهم ارث خود هستند.»

و همچنین حدیث حسن بن صالح از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: «مسلمان، کافر را از ارث محروم می‌کند و از او ارث می‌برد.»

$

6- بَابُ حُکْمِ مِیرَاثِ الْمُرْتَدِّ عَنْ مِلَّةٍ وَ عَنْ فِطْرَةٍ وَ تَوْبَتِهِ وَ قَتْلِهِ وَ عِدَّةِ زَوْجَتِهِ وَ حُکْمِ تَوَارُثِ الْمُسْلِمِینَ مَعَ الِاخْتِلَافِ فِی الِاعْتِقَادِ

اشارة

⁽⁶⁾6 بَابُ حُکْمِ مِیرَاثِ الْمُرْتَدِّ عَنْ مِلَّةٍ وَ عَنْ فِطْرَةٍ وَ تَوْبَتِهِ وَ قَتْلِهِ وَ عِدَّةِ زَوْجَتِهِ وَ حُکْمِ تَوَارُثِ الْمُسْلِمِینَ مَعَ الِاخْتِلَافِ فِی الِاعْتِقَادِ

ترجمه:

$

باب حکم میراث مرتد از مِلَّت و فطرت، توبه و قتل او، عِدّه همسرش، و حکم توارث مسلمانان با اختلاف در اعتقاد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32410 - رقم الحدیث الباب: 1]

32410- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ

بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ ⁽¹⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَصْرَانِیٌّ أَسْلَمَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَی النَّصْرَانِیَّةِ ثُمَّ مَاتَ قَالَ مِیرَاثُهُ لِوُلْدِهِ النَّصَارَی وَ مُسْلِمٌ تَنَصَّرَ ثُمَّ مَاتَ قَالَ مِیرَاثُهُ لِوُلْدِهِ الْمُسْلِمِینَ ⁽²⁾.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ ⁽⁴⁾

قَالَ الشَّیْخُ مِیرَاثُ النَّصْرَانِیِّ إِنَّمَا یَکُونُ لِوُلْدِهِ النَّصَارَی إِذَا لَمْ یَکُنْ لَهُ وُلْدٌ مُسْلِمُونَ وَ مِیرَاثُ الْمُسْلِمِ یَکُونُ لِوُلْدِهِ الْمُسْلِمِینَ إِذَا کَانُوا حَاصِلِینَ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

ابراهیم بن عبد الحمید روایت کرده است که گفت: «به امام صادق (ع) عرض کردم: مرد نصرانی‌ای که اسلام آورده، سپس به نصرانیت برگشته و درگذشته است، میراثش به چه کسی می‌رسد؟ امام فرمود: میراث او به فرزندان نصرانی‌اش می‌رسد.»

پرسیدم: «اگر مسلمانی به نصرانیت روی آورد، سپس فوت کند، چه حکمی دارد؟» امام فرمود: «میراث او به فرزندان مسلمانش می‌رسد.»

{مرحوم شیخ و مرحوم صدوق در «المقنع» بر اساس مضمون این حدیث فتوا داده‌اند و مرحوم ابن جنید نیز آن را در کتاب خود روایت کرده است، اما در «شرح الشرائع» درباره آن تردید ابراز شده است.

مرحوم شیخ توضیح داده است که میراث نصرانی در صورتی به فرزندان نصرانی‌اش می‌رسد که فرزند مسلمانی نداشته باشد؛ در مقابل، میراث مسلمان فقط به فرزندان مسلمان او تعلق می‌گیرد، اگر آنها حضور داشته باشند.

بیشتر متأخرین گفته‌اند که مرتد را کافر به ارث نمی‌برد، بلکه میراث او به امام می‌رسد. اما درباره این موضوع، نص صریحی در دست نیست، و دلیلی که بتوان به آن استناد کرد نیز ذکر نشده است.}

$

[رقم الحدیث الکلی: 32411 - رقم الحدیث الباب: 2]

32411- 2- ⁽⁶⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ سِنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ الْحَنَّاطِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی وَلِیدَةٍ کَانَتْ نَصْرَانِیَّةً فَأَسْلَمَتْ عِنْدَ رَجُلٍ فَوَلَدَتْ لِسَیِّدِهَا غُلَاماً ثُمَّ إِنَّ سَیِّدَهَا مَاتَ فَأَوْصَی بِإِعْتَاقِ السُّرِّیَّةِ فَنَکَحَتْ رَجُلًا نَصْرَانِیّاً دَارِیّاً وَ هُوَ الْعَطَّارُ فَتَنَصَّرَتْ ثُمَّ وَلَدَتْ وَلَدَیْنِ وَ حَبِلَتْ بِآخَرَ فَقَضَی فِیهَا أَنْ یُعْرَضَ عَلَیْهَا الْإِسْلَامُ فَأَبَتْ فَقَالَ أَمَّا مَا وَلَدَتْ مِنْ وَلَدٍ فَإِنَّهُ لِابْنِهَا مِنْ سَیِّدِهَا الْأَوَّلِ وَ یَحْبِسُهَا حَتَّی تَضَعَ مَا فِی بَطْنِهَا فَإِذَا وَلَدَتْ

یَقْتُلُهَا.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾أَقُولُ: وَ یَأْتِی فِیهِ کَلَامٌ فِی الْحُدُودِ ⁽²⁾.

ترجمه:

$

از محمد بن قیس نقل شده که امام باقر (علیه السلام) فرمود: امیرالمؤمنین (علیه السلام) درباره کنیزی که نصرانی بود و نزد مردی مسلمان شد و برای صاحبش پسری به دنیا آورد، قضاوت کرد. سپس صاحبش مرد و وصیت کرد که آن کنیز آزاد شود. پس از آن، آن زن با مردی نصرانی (که عطّار بود) ازدواج کرد و خودش نیز به نصرانیت بازگشت و دو فرزند برای او به دنیا آورد و باردارِ فرزند سوم بود. امام (علیه السلام) حکم کرد که به او اسلام عرضه شود، اما او امتناع کرد. پس فرمود:

«اما فرزندانی که پیش از این به دنیا آورده، متعلق به صاحب اولش (به عنوان پدر) است. و او (آن زن) را زندانی می‌کنند تا فرزند در شکمش را به دنیا آورد و پس از زایمان، او را اعدام می‌کنند.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32412 - رقم الحدیث الباب: 3]

32412- 3- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ لِمَنْ یَکُونُ مِیرَاثُهُ فَقَالَ یُقْسَمُ مِیرَاثُهُ عَلَی وَرَثَتِهِ عَلَی کِتَابِ اللَّهِ.

ترجمه:

$

ابو ولاد الحناط از امام صادق (ع) روایت کرده است که گفت: «از ایشان درباره مردی که از اسلام مرتد شده پرسیدم که میراث او به چه کسی می‌رسد؟»

امام فرمود: «میراث او بر اساس کتاب خدا میان ورثه‌اش تقسیم می‌شود.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32413 - رقم الحدیث الباب: 4]

32413- 4- ⁽⁴⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا ارْتَدَّ الرَّجُلُ الْمُسْلِمُ عَنِ الْإِسْلَامِ- بَانَتْ مِنْهُ امْرَأَتُهُ کَمَا تَبِینُ الْمُطَلَّقَةُ فَإِنْ قُتِلَ أَوْ مَاتَ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ فَهِیَ تَرِثُهُ فِی الْعِدَّةِ وَ لَا یَرِثُهَا إِنْ مَاتَتْ وَ هُوَ مُرْتَدٌّ عَنِ الْإِسْلَامِ.

ترجمه:

$

أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ ازحضرت صادق علیه السلام نقل میکند که فرمودند : هنگامی که مرد مسلمانی از اسلام برگردد (مرتد شود)، همسرش از او جدا می‌شود، همان‌گونه که زن مطلقه جدا می‌شود. پس اگر آن مرد (در دوران عده) کشته شود یا بمیرد، زن در دوران عده از او ارث می‌برد؛ اما اگر زن در حالی که مرد مرتد است بمیرد، مرد از او ارث نمی‌برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32414 - رقم الحدیث الباب: 5]

32414- 5- ⁽⁵⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الْمُرْتَدِّ فَقَالَ مَنْ رَغِبَ عَنِ الْإِسْلَامِ- وَ کَفَرَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ ص بَعْدَ إِسْلَامِهِ فَلَا تَوْبَةَ لَهُ وَ قَدْ وَجَبَ قَتْلُهُ وَ بَانَتِ امْرَأَتُهُ مِنْهُ فَلْیُقْسَمْ مَا تَرَکَ عَلَی وُلْدِهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَیُّوبَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ ⁽¹⁾

و أمّا خبر محمّد بن مسلم هذا المذکور برقم (5) فلم یروه فی التهذیب إلا عن ابن محبوب، فقط.

وَ کَذَا الْحَدِیثَانِ قَبْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ

قَالَ فِی حَدِیثِ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ إِنِ ارْتَدَّ الرَّجُلُ الْمُسْلِمُ عَنِ الْإِسْلَامِ- بَانَتْ مِنْهُ امْرَأَتُهُ کَمَا تَبِینُ الْمُطَلَّقَةُ ثَلَاثاً وَ تَعْتَدُّ مِنْهُ کَمَا تَعْتَدُّ الْمُطَلَّقَةُ فَإِنْ رَجَعَ إِلَی الْإِسْلَامِ- وَ تَابَ قَبْلَ أَنْ تَتَزَوَّجَ فَهُوَ خَاطِبٌ وَ لَا عِدَّةَ عَلَیْهَا مِنْهُ لَهُ وَ إِنَّمَا عَلَیْهَا الْعِدَّةُ لِغَیْرِهِ فَإِنْ قُتِلَ أَوْ مَاتَ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ اعْتَدَّتْ مِنْهُ عِدَّةَ الْمُتَوَفَّی عَنْهَا زَوْجُهَا وَ هِیَ تَرِثُهُ فِی الْعِدَّةِ وَ لَا یَرِثُهَا إِنْ مَاتَتْ وَ هُوَ مُرْتَدٌّ عَنِ الْإِسْلَامِ ⁽³⁾.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ کَمَا رَوَاهُ الشَّیْخُ ⁽⁴⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.

ترجمه:

$

محمد بن مسلم از امام باقر (علیه‌السلام) پرسیدم درباره مرتد، فرمودند: هر کس از اسلام روی برگرداند و پس از مسلمان شدن، به آنچه خدا بر محمد (ص) نازل کرده کافر شود، توبه‌ای برای او نیست و کشتن او واجب است. همسرش از او جدا می‌شود و اموال او باید میان فرزندانش تقسیم گردد.

در حدیث ابوبکر حضرمی آمده است:

اگر مرد مسلمانی از اسلام برگردد (مرتد شود)، همسرش از او جدا می‌شود، همان‌گونه که زن سه‌طلاقه جدا می‌شود، و باید عده نگه دارد، مانند عده زن مطلقه. پس اگر آن مرد پیش از ازدواج مجدد زن، به اسلام بازگردد و توبه کند، همچون خواستگاری جدید برای اوست و زن نیازی به نگه‌داشتن عده از او ندارد؛ بلکه عده‌ای که بر او واجب است، برای دیگری (در صورت ازدواج با شخص جدید) است.

اما اگر مرد (در دوران عده) کشته شود یا بمیرد، زن باید عده وفات (چهار ماه و ده روز) نگه دارد و در این مدت از او ارث می‌برد. اما اگر زن بمیرد و مرد در حال ارتداد از اسلام باشد، مرد از او ارث نمی‌برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32415 - رقم الحدیث الباب: 6]

32415- 6- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ یَمُوتُ مُرْتَدّاً عَنِ الْإِسْلَامِ وَ لَهُ أَوْلَادٌ فَقَالَ مَا لَهُ لِوُلْدِهِ الْمُسْلِمِینَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ⁽⁶⁾

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ

الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبَانٍ ⁽¹⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

$

در روایتی از ابان بن عثمان نقل شده است که از امام صادق (علیه السلام) درباره مردی که مرتد از اسلام می‌میرد و دارای فرزندانی است، پرسیدند. حضرت فرمودند:

آنچه از مال او باقی می‌ماند، متعلق به فرزندان مسلمان اوست.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32416 - رقم الحدیث الباب: 7]

32416- 7- ⁽³⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: مِیرَاثُ الْمُرْتَدِّ لِوُلْدِهِ ⁽⁴⁾

و کان فی نهایة الهامش ما صورته (م د ج).

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ فِی الطَّلَاقِ ⁽⁵⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی الْحُدُودِ ⁽⁶⁾وَ تَقَدَّمَ فِی النِّکَاحِ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَسْأَلَةِ الْأَخِیرَةِ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

در روایتی از ابوالبختری از امام جعفر صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوارشان از امام علی (علیه السلام) نقل شده است که فرمودند:

«میراث مرتد به فرزندانش می‌رسد.»

از نصوص اشاره‌شده در پایان باب و دیگر منابع استفاده می‌شود که:

زن مرتد کشته نمی‌شود، بلکه زندانی شده و در اوقات نماز تأدیب می‌گردد.

زناکار غیرمحصن (یعنی کسی که ازدواج نکرده) کشته نمی‌شود.

وصیت بر ارث مقدم است.

مادر فرزند (ام ولد) پس از مرتد شدن اربابش، از سهم فرزندش آزاد می‌شود، مگر اینکه قبلاً با وصیت یا روش دیگری آزاد شده باشد.

ظاهر حدیث با تمام این احکام مخالف است، اما پاسخ آن این است که:

آزاد کردن کافر جایز نیست مگر در موارد استثنا شده، بنابراین وصیت به آزادی او یا آزادی توسط فرزندش به دلیل کفرش باطل است.

قتل او صرفاً به دلیل ارتداد نیست، بلکه به دلیل ارتداد همراه با زناست، زیرا ازدواج او با نصرانی در واقع باطل بوده و فرزندان حاصل از این رابطه نامشروع (زنا) هستند که موجب تشدید مجازات می‌شود.

احتمالاً این زن قبل از ارتداد با نصرانی ازدواج کرده و شاید از بطلان عقد نیز آگاه بوده است.

ممکن است حکم این زن مانند زن محصنه باشد، زیرا ازدواج او قبل از مرتد شدن اربابش بوده است.

دلایل قتل او متعدد است و بطلان آزادی‌اش نیز واضح است. همچنین ممکن است این روایت مربوط به یک واقعه‌ی خاص باشد و امام (علیه السلام) به حکمت آن آگاه‌تر است.

مرحوم شیخ مفید (ره) نیز در بحث حد مرتد، سخنی نزدیک به این مطلب دارد.

$

7- بَابُ أَنَّ الْقَاتِلَ ظُلْماً لَا یَرِثُ الْمَقْتُولَ‌

اشارة

⁽¹⁾7 بَابُ أَنَّ الْقَاتِلَ ظُلْماً لَا یَرِثُ الْمَقْتُولَ

ترجمه:

$

باب اینکه قاتل ستمگر (غیرمستحق) از مقتول ارث نمی‌برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32417 - رقم الحدیث الباب: 1]

32417- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا مِیرَاثَ لِلْقَاتِلِ.

ترجمه:

$

هشام بن سالم از امام صادق (ع) نقل کرده که رسول خدا (ص) فرمودند: "برای قاتل ارثی نیست."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32418 - رقم الحدیث الباب: 2]

32418- 2- ⁽³⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی رَجُلٍ قَتَلَ أُمَّهُ قَالَ لَا یَرِثُهَا وَ یُقْتَلُ بِهَا صَاغِراً وَ لَا أَظُنُّ قَتْلَهُ بِهَا کَفَّارَةً لِذَنْبِهِ.

ترجمه:

$

ابو عبیده از امام باقر (ع) درباره مردی که مادرش را کشته نقل کرده که فرمودند: "از او ارث نمی‌برد و باید به قصاص کشته شود، هرچند جوان باشد. و گمان نمی‌کنم کشته شدنش به این سبب کفاره گناهش باشد."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32419 - رقم الحدیث الباب: 3]

32419- 3- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ جَمِیعاً عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: لَا یَرِثُ الرَّجُلُ إِذَا قَتَلَ وَلَدَهُ أَوْ وَالِدَهُ وَ لَکِنْ یَکُونُ الْمِیرَاثُ لِوَرَثَةِ الْقَاتِلِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ⁽⁵⁾

وَ کَذَا الْحَدِیثَانِ قَبْلَهُ.

ترجمه:

$

جَمیل بن دَرّاج از یکی از دو امام (علیهماالسلام) نقل کرده که فرمودند:

"مرد وقتی فرزند یا پدرش را بکشد، از او ارث نمی‌برد، بلکه میراث به ورثهٔ قاتل می‌رسد."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32420 - رقم الحدیث الباب: 4]

32420- 4- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا قَتَلَ الرَّجُلُ أَبَاهُ قُتِلَ بِهِ وَ إِنْ قَتَلَهُ أَبُوهُ لَمْ یُقْتَلْ بِهِ وَ لَمْ یَرِثْهُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

حلبی از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده که فرمودند:

"اگر مردی پدرش را بکشد، به قصاص کشته می‌شود؛ ولی اگر پدر، فرزندش را بکشد، نه قصاص می‌شود و نه از او ارث می‌برد."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32421 - رقم الحدیث الباب: 5]

32421- 5- ⁽¹⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَتَوَارَثُ رَجُلَانِ قَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ.

ترجمه:

$

ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده که فرمودند: "دو مردی که یکی دیگری را کشته باشد از یکدیگر ارث نمی برند

$

[رقم الحدیث الکلی: 32422 - رقم الحدیث الباب: 6]

32422- 6- ⁽²⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَیْنِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ أُمَّهُ یَرِثُهَا قَالَ سَمِعْتُ أَبِی ع یَقُولُ (لَا مِیرَاثَ لِلْقَاتِلِ) ⁽³⁾.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ زَادَ فِی الثَّانِی أَیُّمَا رَجُلٍ ذِی رَحِمٍ قَتَلَ قَرِیبَهُ لَمْ یَرِثْهُ

ترجمه:

$

القاسم بن سلیمان می‌گوید: از امام صادق (ع) درباره مردی که مادرش را کشته پرسیدم که آیا از او ارث می‌برد؟ فرمودند: از پدرم شنیدم که می‌فرمود: "برای قاتل ارثی نیست."

⁽⁵⁾ محمد بن حسن به سند خود از حسین بن سعید همین مضمون را نقل کرده است ⁽⁶⁾. و همینطور روایت قبل، با این تفاوت که در روایت دوم اضافه شده: "هر مرد خویشاوندی که خویشاوندش را بکشد، از او ارث نمی‌برد."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32423 - رقم الحدیث الباب: 7]

32423- 7- ⁽⁷⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَقْتُلُ ابْنَهُ أَ یُقْتَلُ بِهِ فَقَالَ لَا وَ لَا یَرِثُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ إِذَا قَتَلَهُ.

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

$

حلبی می‌گوید: از امام صادق (علیه‌السلام) پرسیدم درباره مردی که پسرش را می‌کشد - آیا به قصاص کشته می‌شود؟ فرمودند: «نه، و هیچ‌یک از آن دو (اگر دیگری را بکشد) از دیگری ارث نمی‌برد.»

$

8- بَابُ أَنَّ الْقَاتِلَ عَمْداً لَا یَرِثُ مِنَ الدِّیَةِ شَیْئاً

اشارة

⁽⁹⁾8 بَابُ أَنَّ الْقَاتِلَ عَمْداً لَا یَرِثُ مِنَ الدِّیَةِ شَیْئاً

ترجمه:

$

باب اینکه قاتل عمدی از دیه هیچ ارثی نمی‌برد

$

[رقم الحدیث الکلی: 32424 - رقم الحدیث الباب: 1]

32424- 1- ⁽¹⁰⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ

زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ امْرَأَةٍ شَرِبَتْ دَوَاءً عَمْداً وَ هِیَ حَامِلٌ وَ لَمْ یَعْلَمْ بِذَلِکَ زَوْجُهَا فَأَلْقَتْ وَلَدَهَا قَالَ فَقَالَ إِنْ کَانَ لَهُ عَظْمٌ وَ قَدْ نَبَتَ عَلَیْهِ اللَّحْمُ عَلَیْهَا دِیَةٌ تُسَلِّمُهَا إِلَی أَبِیهِ وَ إِنْ کَانَ حِینَ طَرَحَتْهُ عَلَقَةً أَوْ مُضْغَةً فَإِنَّ عَلَیْهَا أَرْبَعِینَ دِینَاراً أَوْ غُرَّةً تُؤَدِّیهَا إِلَی أَبِیهِ قُلْتُ لَهُ فَهِیَ لَا تَرِثُ وَلَدَهَا مِنْ دِیَتِهِ مَعَ أَبِیهِ قَالَ لَا لِأَنَّهَا قَتَلَتْهُ فَلَا تَرِثُهُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽¹⁾

وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ⁽²⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

$

ابو عبیده می‌گوید: از امام باقر (ع) درباره زنی که عمداً دارویی نوشید در حالی که باردار بود (و شوهرش از بارداری او خبر نداشت) و در نتیجه جنینش سقط شد، پرسیدم. حضرت فرمودند:

اگر جنین استخوان‌دار و دارای گوشت بود، باید دیه کامل (که به پدر جنین پرداخت می‌شود) بپردازد.

اگر به صورت عَلَقه (خون بسته) یا مُضْغه (پاره‌گوشت) بود، باید چهل دینار یا یک غلام (غرّه) به پدر جنین بدهد.

پرسیدم: آیا مادر از دیه فرزندش (در صورت پرداخت به پدر) ارث می‌برد؟

فرمودند: خیر، چون خودش او را کشته است و قاتل ارث نمی‌برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32425 - رقم الحدیث الباب: 2]

32425- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الْمَرْأَةُ تَرِثُ مِنْ دِیَةِ زَوْجِهَا وَ یَرِثُ مِنْ دِیَتِهَا مَا لَمْ یَقْتُلْ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

محمد بن قیس از امام باقر (علیه‌السلام) نقل کرده که فرمودند:

«زن از دیه همسرش ارث می‌برد و مرد نیز از دیه همسرش ارث می‌برد، مگر اینکه یکی از آنها دیگری را به قتل برساند.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32426 - رقم الحدیث الباب: 3]

32426- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع هَلْ لِلْمَرْأَةِ مِنْ دِیَةِ زَوْجِهَا وَ هَلْ لِلرَّجُلِ

مِنْ دِیَةِ امْرَأَتِهِ شَیْ‌ءٌ قَالَ نَعَمْ مَا لَمْ یَقْتُلْ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

عبدالله بن ابی یعفور می‌گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: آیا زن از دیه شوهرش ارث می‌برد و آیا مرد از دیه همسرش سهمی دارد؟ فرمودند: "آری، تا زمانی که یکی از آنها دیگری را نکشته باشد."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32427 - رقم الحدیث الباب: 4]

32427- 4- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ سِنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ الْحَنَّاطِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَیُّمَا امْرَأَةٍ طُلِّقَتْ فَمَاتَ عَنْهَا زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِیَ عِدَّتُهَا إِلَی أَنْ قَالَ وَ إِنْ قُتِلَتْ وَرِثَ مِنْ دِیَتِهَا وَ إِنْ قُتِلَ وَرِثَتْ مِنْ دِیَتِهِ مَا لَمْ یَقْتُلْ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ ⁽³⁾

لقوله (علیه السلام) رفع عن أمتی الخطا.، و منع المیراث عقوبة للقاتل. فتامل." (منه. قده).

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

محمد بن قیس از امام باقر (ع) نقل می‌کند که فرمودند: "هر زنی که طلاق داده شود و شوهرش قبل از پایان عده‌اش فوت کند... و اگر زن کشته شود، شوهر از دیه‌اش ارث می‌برد و اگر شوهر کشته شود، زن از دیه‌اش ارث می‌برد، مگر اینکه یکی از آنها دیگری را کشته باشد."

ترجمه تعلیق مصنف:

"نمی‌توان گفت که نص اول فقط مخصوص مادر است و عمومیت ندارد، زیرا ما معتقدیم ظاهر حدیث نشان می‌دهد که مادر به عنوان مثال ذکر شده است. این برداشت به چند دلیل است:

قرینه عمل اصحاب (فقهای شیعه) که فهمیده‌اند تفاوتی در این حکم نیست

قرینه اولویت و مخالفت با عامه (اهل سنت)

در مباحث قضایی نیز مخالفت با آنها در چنین مواردی آمده است

به دلیل حدیث امام علی (ع) که فرمودند: 'از امت من خطا برداشته شده است'

منع ارث به عنوان مجازات قاتل است. پس دقت کنید."

$

9- بَابُ أَنَّ الْقَاتِلَ خَطَأً لَا یُمْنَعُ مِنَ الْمِیرَاثِ‌

اشارة

⁽⁶⁾9 بَابُ أَنَّ الْقَاتِلَ خَطَأً لَا یُمْنَعُ مِنَ الْمِیرَاثِ

ترجمه:

$

باب اینکه قاتل غیرعمدی از ارث محروم نمی‌شود

$

[رقم الحدیث الکلی: 32428 - رقم الحدیث الباب: 1]

32428- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع (أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع) ⁽⁸⁾قَالَ: إِذَا قَتَلَ الرَّجُلُ أُمَّهُ خَطَأً وَرِثَهَا وَ إِنْ قَتَلَهَا (مُتَعَمِّداً فَلَا) ⁽⁹⁾یَرِثُهَا.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ نَحْوَهُ ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ سِنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ نَحْوَهُ ⁽²⁾وَ

بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ یُوسُفَ بْنِ عَقِیلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ مِثْلَهُ إِلَّا إِنَّهُ قَالَ: إِذَا کَانَ خَطَأً فَإِنَّ لَهُ نَصِیبَهُ مِنْ مِیرَاثِهَا وَ إِنْ کَانَ قَتَلَهَا مُتَعَمِّداً فَلَا یَرِثُ مِنْهَا شَیْئاً ⁽³⁾

ترجمه:

$

محمد بن قیس از امام باقر (علیه السلام) نقل می‌کند که امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند:

"اگر مردی مادرش را به صورت خطایی بکشد، از او ارث می‌برد؛ ولی اگر عمداً او را بکشد، از او ارث نمی‌برد."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32429 - رقم الحدیث الباب: 2]

32429- 2- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ أُمَّهُ أَ یَرِثُهَا قَالَ إِنْ کَانَ خَطَأً وَرِثَهَا وَ إِنْ کَانَ عَمْداً لَمْ یَرِثْهَا.

ترجمه:

$

عبدالله بن سنان می‌گوید: از امام صادق (علیه‌السلام) پرسیدم درباره مردی که مادرش را کشته است، آیا از او ارث می‌برد؟ فرمودند:

«اگر به صورت خطایی کشته باشد، از او ارث می‌برد؛ و اگر عمداً کشته باشد، از او ارث نمی‌برد.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32430 - رقم الحدیث الباب: 3]

32430- 3- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُقْتَلُ الرَّجُلُ بِوَلَدِهِ إِذَا قَتَلَهُ وَ یُقْتَلُ الْوَلَدُ بِوَالِدِهِ إِذَا قَتَلَ وَالِدَهُ وَ لَا یَرِثُ الرَّجُلُ أَبَاهُ ⁽⁶⁾إِذَا قَتَلَهُ وَ إِنْ کَانَ خَطَأً.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ ⁽⁷⁾

قَالَ الشَّیْخُ هَذَا خَبَرٌ مُرْسَلٌ مَقْطُوعُ الْإِسْنَادِ وَ مَعَ ذَلِکَ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ الْوَجْهُ فِیهِ أَنَّهُ لَا یَرِثُ الْقَاتِلُ خَطَأً مِنْ دِیَتِهِ وَ یَرِثُهُ مِمَّا عَدَا الدِّیَةَ وَ الْمُتَعَمِّدُ لَا یَرِثُ شَیْئاً مِنَ الدِّیَةِ وَ لَا غَیْرِهَا قَالَ وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ الْخَبَرُ خَرَجَ عَلَی وَجْهِ التَّقِیَّةِ لِأَنَّ ذَلِکَ مَذْهَبُ الْعَامَّةِ.

ترجمه:

$

فضل بن یسار از امام صادق (ع) نقل می‌کند که فرمودند:

"مرد به سبب کشتن فرزندش کشته نمی‌شود، اما فرزند به سبب کشتن پدرش کشته می‌شود. و مرد از پدرش ارث نمی‌برد اگر او را کشته باشد، حتی اگر به صورت خطایی باشد."

مرحوم شیخ (طوسی):

این خبر مرسل و مقطوع السند است. با این حال احتمال دارد:

مقصود این باشد که قاتل خطایی فقط از دیه محروم است ولی از سایر ترکه ارث می‌برد، در حالی که قاتل عمد از همه چیز محروم است.

یا ممکن است این روایت بر اساس تقیه صادر شده باشد، زیرا این نظر موافق مذهب عامه (اهل سنت) است.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32431 - رقم الحدیث الباب: 4]

32431- 4- ⁽¹⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ لَا یَرِثُ الرَّجُلُ الرَّجُلَ إِذَا قَتَلَهُ وَ إِنْ کَانَ خَطَأً.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ ⁽²⁾

أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

$

علاء بن فضیل از امام صادق (علیه‌السلام) در ضمن یک حدیث نقل می‌کند که فرمودند:

«مرد از مرد دیگر ارث نمی‌برد اگر او را کشته باشد، حتی اگر به صورت خطایی باشد.»

$

10- بَابُ أَنَّ الدِّیَةَ یَرِثُهَا مَنْ یَرِثُ الْمَالَ إِلَّا الْإِخْوَةَ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأُمِ‌

اشارة

⁽⁴⁾10 بَابُ أَنَّ الدِّیَةَ یَرِثُهَا مَنْ یَرِثُ الْمَالَ إِلَّا الْإِخْوَةَ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأُمِ

ترجمه:

$

باب اینکه دیه را همان کسانی به ارث می‌برند که مال را به ارث می‌برند، جز برادران و خواهران مادری

$

[رقم الحدیث الکلی: 32432 - رقم الحدیث الباب: 1]

32432- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَضَی عَلِیٌّ ع فِی دِیَةِ الْمَقْتُولِ أَنَّهُ یَرِثُهَا الْوَرَثَةُ عَلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ سِهَامِهِمْ إِذَا لَمْ یَکُنْ عَلَی الْمَقْتُولِ دَیْنٌ إِلَّا الْإِخْوَةَ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأُمِّ فَإِنَّهُمْ لَا یَرِثُونَ مِنْ دِیَتِهِ شَیْئاً.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

سلیمان بن خالد از امام صادق (علیه‌السلام) نقل می‌کند که امام علی (علیه‌السلام) درباره دیه مقتول چنین حکم فرمودند:

«ورثه طبق کتاب خدا و سهم‌های مقرر، دیه را به ارث می‌برند (در صورتی که مقتول بدهی نداشته باشد)، مگر برادران و خواهران مادری که از دیه او هیچ ارثی نمی‌برند.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32433 - رقم الحدیث الباب: 2]

32433- 2- ⁽²⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّ الدِّیَةَ یَرِثُهَا الْوَرَثَةُ إِلَّا الْإِخْوَةَ (وَ الْأَخَوَاتِ) ⁽³⁾مِنَ الْأُمِّ فَإِنَّهُمْ لَا یَرِثُونَ مِنَ الدِّیَةِ شَیْئاً.

ترجمه:

$

عبدالله بن سنان از امام صادق (علیه السلام) نقل می‌کند که فرمودند: امیرالمؤمنین (علیه السلام) حکم فرمودند که دیه توسط ورثه به ارث می‌رسد، مگر برادران و خواهران مادری که از دیه هیچ ارثی نمی‌برند.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32434 - رقم الحدیث الباب: 3]

32434- 3- ⁽⁴⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ سَوَّارٍ عَنِ الْحَسَنِ ⁽⁵⁾قَالَ: إِنَّ عَلِیّاً ع لَمَّا هَزَمَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ- أَقْبَلَ النَّاسُ مُنْهَزِمِینَ فَمَرُّوا بِامْرَأَةٍ حَامِلٍ عَلَی الطَّرِیقِ فَفَزِعَتْ مِنْهُمْ فَطَرَحَتْ مَا فِی بَطْنِهَا حَیّاً فَاضْطَرَبَ حَتَّی مَاتَ ثُمَّ مَاتَتْ أُمُّهُ مِنْ بَعْدِهِ فَمَرَّ بِهَا عَلِیٌّ ع وَ أَصْحَابُهُ (وَ هِیَ مَطْرُوحَةٌ عَلَی الطَّرِیقِ وَ وَلَدُهَا عَلَی الطَّرِیقِ) ⁽⁶⁾فَسَأَلَهُمْ عَنْ أَمْرِهَا فَقَالُوا إِنَّهَا کَانَتْ حُبْلَی فَفَزِعَتْ حِینَ رَأَتِ الْقِتَالَ وَ الْهَزِیمَةَ قَالَ فَسَأَلَهُمْ أَیُّهُمَا مَاتَ قَبْلَ صَاحِبِهِ فَقِیلَ إِنَّ ابْنَهَا مَاتَ قَبْلَهَا قَالَ فَدَعَا بِزَوْجِهَا أَبِی الْغُلَامِ الْمَیِّتِ فَوَرَّثَهُ ثُلُثَیِ الدِّیَةِ وَ وَرَّثَ أُمَّهُ ثُلُثَ الدِّیَةِ ثُمَّ وَرَّثَ الزَّوْجَ مِنَ الْمَرْأَةِ ⁽⁷⁾الْمَیِّتَةِ نِصْفَ ثُلُثِ الدِّیَةِ (الَّتِی وَرِثَتْهَا) ⁽⁸⁾مِنِ ابْنِهَا وَ وَرَّثَ قَرَابَةَ الْمَرْأَةِ الْمَیِّتَةِ الْبَاقِیَ ثُمَّ وَرَّثَ الزَّوْجَ أَیْضاً مِنْ دِیَةِ امْرَأَتِهِ الْمَیِّتَةِ نِصْفَ الدِّیَةِ وَ هُوَ أَلْفَانِ وَ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ وَرَّثَ قَرَابَةَ الْمَرْأَةِ الْمَیِّتَةِ نِصْفَ الدِّیَةِ وَ هُوَ أَلْفَانِ وَ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ لَمْ یَکُنْ لَهَا وَلَدٌ غَیْرُ الَّذِی رَمَتْ بِهِ حِینَ فَزِعَتْ قَالَ وَ أَدَّی ذَلِکَ کُلَّهُ مِنْ

بَیْتِ مَالِ الْبَصْرَةِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽¹⁾وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

$

حسن(بصری) روایت کرده است که زمانی که امام علی (ع) طلحه و زبیر را شکست داد، مردم در حال فرار بودند و در مسیر خود به زنی باردار برخوردند. زن از دیدن صحنه نبرد و شکست دچار وحشت شد و فرزندش را زودتر از موعد به دنیا آورد، اما نوزاد پس از تلاطم شدید جان خود را از دست داد و سپس مادر نیز درگذشت.

امام علی (ع) و یارانش از کنار آن زن و کودک گذشتند و وضعیت را جویا شدند. وقتی فهمیدند که ابتدا فرزند جان داده و سپس مادر، امام علی (ع) پدر کودک را فراخواند و او را وارث دو سوم دیه کودک کرد و یک سوم دیه را به مادر اختصاص داد. سپس امام علی (ع) نیمی از یک سوم دیه‌ای که مادر از فرزندش به ارث برده بود را به شوهرش داد و نیم دیگر را به خویشاوندان مادر سپرد. همچنین شوهر از دیه همسر خود نیز نیمی را دریافت کرد که مبلغ آن دوهزار و پانصد درهم بود، و نیم دیگر دیه به خویشاوندان زن تعلق گرفت. تمامی این دیه‌ها از بیت المال بصره پرداخت شد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32435 - رقم الحدیث الباب: 4]

32435- 4- ⁽³⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ: الدِّیَةُ یَرِثُهَا الْوَرَثَةُ عَلَی فَرَائِضِ الْمِیرَاثِ ⁽⁴⁾إِلَّا الْإِخْوَةَ مِنَ الْأُمِّ فَإِنَّهُمْ لَا یَرِثُونَ مِنَ الدِّیَةِ شَیْئاً.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

محمد بن قیس از امام باقر (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: دیه بر اساس قوانین ارث میان وراث تقسیم می‌شود، اما برادران مادری از دیه هیچ سهمی ندارند.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32436 - رقم الحدیث الباب: 5]

32436- 5- ⁽⁶⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ وَ عَلِیِّ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَرِثُ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ مِنَ الدِّیَةِ شَیْئاً.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

عبید بن زرارة از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: برادران مادری از دیه هیچ سهمی ندارند

$

[رقم الحدیث الکلی: 32437 - رقم الحدیث الباب: 6]

32437- 6- ⁽⁸⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَیْنِ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ هَلْ لِلْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمِّ مِنَ الدِّیَةِ شَیْ‌ءٌ قَالَ لَا.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

ابو العباس از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: از ایشان پرسیدم که آیا برادران مادری از دیه سهمی دارند؟ فرمودند: نه.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32438 - رقم الحدیث الباب: 7]

32438- 7- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ ضَرَبَ ابْنَتَهُ وَ هِیَ حُبْلَی فَأَسْقَطَتْ سِقْطاً مَیِّتاً فَاسْتَعْدَی زَوْجُ الْمَرْأَةِ عَلَیْهِ فَقَالَتِ الْمَرْأَةُ لِزَوْجِهَا إِنْ کَانَ لِهَذَا السِّقْطِ دِیَةٌ وَ لِیَ فِیهِ مِیرَاثٌ فَإِنَّ مِیرَاثِی فِیهِ لِأَبِی قَالَ یَجُوزُ لِأَبِیهَا مَا وَهَبَتْ لَهُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ ⁽³⁾

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ (أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی) ⁽⁴⁾عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ ⁽⁵⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁶⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

سماعة روایت کرده است که پرسیدم درباره مردی که دخترش را زده بود در حالی که او باردار بود، و در نتیجه جنین مرده‌ای را سقط کرد. شوهر زن از او شکایت کرد. زن به شوهرش گفت: اگر این جنین دیه دارد و من در آن سهمی دارم، پس سهم ارث من متعلق به پدرم است. امام (ع) فرمودند: آنچه که زن به پدرش بخشیده، صحیح و معتبر است.

$

11- بَابُ أَنَّ الزَّوْجَ یَرِثُ مِنَ الدِّیَةِ وَ کَذَا الزَّوْجَةُ

اشارة

⁽⁸⁾11 بَابُ أَنَّ الزَّوْجَ یَرِثُ مِنَ الدِّیَةِ وَ کَذَا الزَّوْجَةُ

ترجمه:

$

باب اینکه شوهر از دیه ارث می‌برد و همچنین زن نیز

$

[رقم الحدیث الکلی: 32439 - رقم الحدیث الباب: 1]

32439- 1- ⁽⁹⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لِلْمَرْأَةِ مِنْ دِیَةِ زَوْجِهَا وَ لِلرَّجُلِ مِنْ دِیَةِ امْرَأَتِهِ مَا لَمْ یَقْتُلْ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ.

ترجمه:

$

عبید بن زرارة از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: زن از دیه شوهرش و مرد از دیه همسرش ارث می‌برد، مگر آنکه یکی از آنها دیگری را به قتل رسانده باشد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32440 - رقم الحدیث الباب: 2]

32440- 2- ⁽¹⁰⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ

عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ سِنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَیُّمَا امْرَأَةٍ طُلِّقَتْ فَمَاتَ زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِیَ عِدَّتُهَا فَإِنَّهَا تَرِثُهُ ثُمَّ تَعْتَدُّ عِدَّةَ الْمُتَوَفَّی عَنْهَا زَوْجُهَا وَ إِنْ تُوُفِّیَتْ فِی عِدَّتِهَا وَرِثَهَا وَ إِنْ قُتِلَتْ وَرِثَ مِنْ دِیَتِهَا وَ إِنْ قُتِلَ وَرِثَتْ هِیَ مِنْ دِیَتِهِ مَا لَمْ یَقْتُلْ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ.

ترجمه:

$

محمد بن قیس از امام باقر (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: هر زنی که طلاق داده شود و شوهرش پیش از پایان یافتن عده‌ی او فوت کند، از او ارث می‌برد و سپس باید عده‌ی وفات را سپری کند. اگر زن در دوران عده‌ی خود فوت کند، شوهر از او ارث می‌برد. اگر زن کشته شود، شوهر از دیه‌ی او ارث می‌برد، و اگر شوهر کشته شود، زن از دیه‌ی او ارث می‌برد، مشروط بر اینکه یکی از آنها دیگری را به قتل نرسانده باشد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32441 - رقم الحدیث الباب: 3]

32441- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَاحِدَةً ثُمَّ تُوُفِّیَ عَنْهَا وَ هِیَ فِی عِدَّتِهَا قَالَ تَرِثُهُ ثُمَّ تَعْتَدُّ عِدَّةَ الْمُتَوَفَّی عَنْهَا زَوْجُهَا وَ إِنْ مَاتَتْ وَرِثَهَا فَإِنْ قُتِلَ أَوْ قُتِلَتْ وَ هِیَ فِی عِدَّتِهَا وَرِثَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ دِیَةِ صَاحِبِهِ.

ترجمه:

$

محمد بن مسلم از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: از ایشان درباره مردی که همسرش را یک‌بار طلاق داده بود و سپس پیش از پایان عده‌ی او فوت کرد، پرسیدم. ایشان فرمودند: زن از شوهرش ارث می‌برد و پس از آن باید عده‌ی وفات را سپری کند. اگر زن در مدت عده‌ی خود فوت کند، شوهر از او ارث می‌برد. اگر یکی از آن‌ها در این مدت کشته شود، دیگری از دیه‌ی او ارث می‌برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32442 - رقم الحدیث الباب: 4]

32442- 4- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع کَانَ لَا یُوَرِّثُ الْمَرْأَةَ مِنْ دِیَةِ زَوْجِهَا شَیْئاً وَ لَا یُوَرِّثُ الرَّجُلَ مِنْ دِیَةِ امْرَأَتِهِ شَیْئاً وَ لَا الْإِخْوَةَ مِنَ الْأُمِّ مِنَ الدِّیَةِ شَیْئاً.

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی مَا لَوْ قَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ لِمَا مَرَّ ⁽³⁾وَ جَوَّزَ حَمْلَهُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

سکونی از جعفر بن محمد (ع) نقل کرده است که ایشان از پدر خود روایت کردند که امام علی (ع) زن را از دیه‌ی شوهرش چیزی ارث نمی‌داد، و مرد نیز از دیه‌ی همسرش چیزی ارث نمی‌برد، و همچنین برادران مادری از دیه هیچ سهمی نداشتند.

می گویم : مرحوم شیخ این روایت را حمل بر حالتی کرده است که یکی از آن دو، دیگری را به قتل رسانده باشد. همچنین احتمال داده شده است که این حکم از باب تقیه بوده باشد، و پیش‌تر نیز دلایلی بر این امر ذکر شده است.

$

12- بَابُ أَنَّ الْمُتَقَرِّبَ بِالْقَاتِلِ لَا یُمْنَعُ مِنَ الْمِیرَاثِ‌

اشارة

⁽⁶⁾12 بَابُ أَنَّ الْمُتَقَرِّبَ بِالْقَاتِلِ لَا یُمْنَعُ مِنَ الْمِیرَاثِ

ترجمه:

$

باب اینکه خویشاوند قاتل از ارث محروم نمی‌شود

$

[رقم الحدیث الکلی: 32443 - رقم الحدیث الباب: 1]

32443- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی

(وَ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ) ⁽¹⁾عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی رَجُلٍ قَتَلَ أَبَاهُ قَالَ لَا یَرِثُهُ وَ إِنْ کَانَ لِلْقَاتِلِ وَلَدٌ ⁽²⁾وَرِثَ الْجَدَّ الْمَقْتُولَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

$

جمیل از یکی از دو امام (علیهما السلام) نقل کرده است که درباره مردی که پدر خود را به قتل رسانده بود، پرسید. امام (ع) فرمودند: قاتل از پدرش ارث نمی‌برد، اما اگر قاتل فرزندی داشته باشد، فرزندش از پدربزرگ مقتول ارث می‌برد

$

[رقم الحدیث الکلی: 32444 - رقم الحدیث الباب: 2]

32444- 2- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ جَمِیعاً عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: لَا یَرِثُ الرَّجُلُ إِذَا قَتَلَ وَلَدَهُ أَوْ وَالِدَهُ وَ لَکِنْ یَکُونُ الْمِیرَاثُ لِوَرَثَةِ الْقَاتِلِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

جمیل بن درّاج از یکی از دو امام (علیهما السلام) نقل کرده است که ایشان فرمودند: مردی که فرزند یا والدین خود را به قتل برساند، از آن‌ها ارث نمی‌برد، اما میراث مقتول به ورثه‌ی قاتل منتقل می‌شود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32445 - رقم الحدیث الباب: 3]

32445- 3- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الرَّضِیُّ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی کَلَامٍ لَهُ عَلَی الْخَوَارِجِ قَالَ أَ مَا ⁽⁷⁾عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص رَجَمَ الزَّانِیَ ثُمَّ صَلَّی عَلَیْهِ وَ ⁽⁸⁾وَرَّثَهُ أَهْلَهُ وَ قَتَلَ الْقَاتِلَ وَ وَرَّثَ مِیرَاثَهُ أَهْلَهُ وَ قَطَعَ السَّارِقَ وَ جَلَدَ الزَّانِیَ غَیْرَ الْمُحْصَنِ ثُمَّ قَسَمَ عَلَیْهِمَا مِنَ الْفَیْ‌ءِ وَ نَکَحَا الْمُسْلِمَاتِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ عُمُوماً ⁽¹⁰⁾.

ترجمه:

$

محمد بن حسین الرضی در نهج البلاغه از امام علی (ع) نقل کرده است که ایشان در سخنانی خطاب به خوارج فرمودند: «آیا نمی‌دانید که رسول خدا (ص) زناکار را سنگسار کرد، سپس بر او نماز خواند و میراثش را به خانواده‌اش داد؟ قاتل را مجازات کرد و میراثش را به وارثانش داد. دست سارق را قطع کرد، و زناکار غیر محصن را تازیانه زد، سپس از غنائم فیء برای آنان سهمی قرار داد و آنان با زنان مسلمان ازدواج کردند.»

$

13- بَابُ أَنَّ الْقَاتِلَ بِحَقٍّ یَرِثُ الْمَقْتُولَ‌

اشارة

⁽¹⁾13 بَابُ أَنَّ الْقَاتِلَ بِحَقٍّ یَرِثُ الْمَقْتُولَ

ترجمه:

$

باب اینکه قاتل، در صورتی که قتل او مشروع باشد، از مقتول ارث می‌برد

$

[رقم الحدیث الکلی: 32446 - رقم الحدیث الباب: 1]

32446- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ قَالَ: سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع عَنْ طَائِفَتَیْنِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ إِحْدَاهُمَا بَاغِیَةٌ وَ الْأُخْرَی عَادِلَةٌ اقْتَتَلُوا فَقَتَلَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ أَبَاهُ أَوِ ابْنَهُ أَوْ أَخَاهُ أَوْ حَمِیمَهُ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْبَغْیِ وَ هُوَ وَارِثُهُ أَ یَرِثُهُ قَالَ نَعَمْ لِأَنَّهُ قَتَلَهُ بِحَقٍّ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ ⁽³⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ عُمُوماً ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

حفص بن غیاث نقل کرده است که از امام جعفر صادق (ع) درباره دو گروه از مؤمنان پرسیدم که یکی گروه ستمگر و دیگری گروه عادل بود. این دو گروه با یکدیگر جنگیدند و مردی از اهل عراق که در گروه ستمگر بود، پدر، فرزند، برادر یا خویشاوند خود را کشت، و در عین حال وارث او بود. پرسیدم آیا این شخص از مقتول ارث می‌برد؟ امام (ع) فرمودند: بله، زیرا او را به حق کشته است.

$

14- بَابُ أَنَّ حُکْمَ الدِّیَةِ حُکْمُ مَالِ الْمَیِّتِ تُقْضَی مِنْهَا دُیُونُهُ وَ تُنْفَذُ وَصَایَاهُ وَ تُورَثُ عَنْهُ وَ إِنْ قُتِلَ عَمْداً وَ قُبِلَتِ الدِّیَةُ

اشارة

⁽⁶⁾14 بَابُ أَنَّ حُکْمَ الدِّیَةِ حُکْمُ مَالِ الْمَیِّتِ تُقْضَی مِنْهَا دُیُونُهُ وَ تُنْفَذُ وَصَایَاهُ وَ تُورَثُ عَنْهُ وَ إِنْ قُتِلَ عَمْداً وَ قُبِلَتِ الدِّیَةُ

ترجمه:

$

باب اینکه حکم دیه همانند حکم اموال میت است؛ از آن دیون میت پرداخت می‌شود، وصایای او اجرا می‌گردد، و به ورثه‌اش منتقل می‌شود، حتی اگر مقتول عمداً کشته شده باشد و دیه پذیرفته شود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32447 - رقم الحدیث الباب: 1]

32447- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ غِیَاثِ بْنِ کَلُّوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ جَعْفَرٍ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ: إِذَا قُبِلَتْ دِیَةُ الْعَمْدِ فَصَارَتْ مَالًا فَهِیَ مِیرَاثٌ کَسَائِرِ الْأَمْوَالِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا ⁽¹⁾وَ فِی الْوَصَایَا ⁽²⁾وَ فِی الدَّیْنِ وَ الْقَرْضِ ⁽³⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

$

اسحاق بن عمار از امام جعفر (ع) نقل کرده است که رسول خدا (ص) فرمودند: «هنگامی که دیه‌ی قتل عمد پذیرفته شود و به مال تبدیل گردد، آن مال مانند سایر اموال، به ارث می‌رسد.»

$

15- بَابُ أَنَّ الْبَدَوِیَّ غَیْرَ الْمُهَاجِرِ لَا یُمْنَعُ مِنَ الْمِیرَاثِ وَ ثُبُوتِ التَّوَارُثِ بَیْنَ الْمُؤْمِنِ وَ الْمُسْلِمِ‌

اشارة

⁽⁵⁾15 بَابُ أَنَّ الْبَدَوِیَّ غَیْرَ الْمُهَاجِرِ لَا یُمْنَعُ مِنَ الْمِیرَاثِ وَ ثُبُوتِ التَّوَارُثِ بَیْنَ الْمُؤْمِنِ وَ الْمُسْلِمِ

ترجمه:

$

باب اینکه فرد بَدَوی که هجرت نکرده، از ارث محروم نمی‌شود، و نیز اثبات ارث‌بری میان مؤمن و مسلمان

$

[رقم الحدیث الکلی: 32448 - رقم الحدیث الباب: 1]

32448- 1- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ رَجُلٍ قُتِلَ وَ لَهُ أَخٌ فِی دَارِ الْهِجْرَةِ وَ أَخٌ آخَرُ فِی دَارِ الْبَدْوِ لَمْ یُهَاجِرْ أَ رَأَیْتَ إِنْ عَفَا الْمُهَاجِرِیُّ وَ أَرَادَ الْبَدَوِیُّ أَنْ یَقْتُلَ أَ لَهُ ذَلِکَ قَالَ لَیْسَ لِلْبَدَوِیِّ أَنْ یَقْتُلَ مُهَاجِراً حَتَّی یُهَاجِرَ فَإِنْ عَفَا الْمُهَاجِرُ فَإِنَّ عَفْوَهُ جَائِزٌ قُلْتُ فَلِلْبَدَوِیِّ مِنَ الْمِیرَاثِ شَیْ‌ءٌ فَقَالَ أَمَّا الْمِیرَاثُ فَلَهُ وَ لَهُ حَظُّهُ مِنْ دِیَةِ أَخِیهِ الْمَقْتُولِ إِنْ أُخِذَتِ الدِّیَةُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁷⁾

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا یَأْتِی فِی الْقِصَاصِ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

$

زراره نقل کرده است که از امام باقر (ع) درباره مردی پرسیدم که کشته شده و دارای دو برادر بود؛ یکی در سرزمین هجرت زندگی می‌کرد و دیگری در منطقه بدوی و هجرت نکرده بود. پرسیدم: اگر برادر مهاجر بخشش کند، آیا برادر بدوی می‌تواند انتقام بگیرد؟ امام (ع) فرمودند: برادر بدوی تا زمانی که هجرت نکرده، حق انتقام ندارد، اما اگر برادر مهاجر عفو کند، عفو او معتبر است. سپس پرسیدم: آیا برادر بدوی سهمی از ارث دارد؟ امام (ع) فرمودند: بله، او از میراث برخوردار است و سهمی از دیه‌ی برادر مقتول خود خواهد داشت، اگر دیه دریافت شود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32449 - رقم الحدیث الباب: 2]

32449- 2- ⁽⁹⁾الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَ رَأَیْتَ الْمُؤْمِنَ لَهُ عَلَی الْمُسْلِمِ فَضْلٌ فِی شَیْ‌ءٍ مِنَ الْمِیرَاثِ وَ الْقَضَاءِ وَ الْأَحْکَامِ حَتَّی یَکُونَ لِلْمُؤْمِنِ أَکْثَرُ مِمَّا یَکُونُ لِلْمُسْلِمِ فِی

الْمَوَارِیثِ أَوْ غَیْرِ ذَلِکَ قَالَ لَا هُمَا یَجْرِیَانِ فِی ذَلِکَ مَجْرًی وَاحِداً إِذَا حَکَمَ الْإِمَامُ عَلَیْهِمَا وَ لَکِنْ لِلْمُؤْمِنِ فَضْلٌ عَلَی الْمُسْلِمِ فِی أَعْمَالِهِ الْحَدِیثَ.

أَقُولُ: وَ یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُومُ أَحَادِیثِ الْمَوَارِیثِ وَ إِطْلَاقُهَا وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی النِّکَاحِ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

حمران از امام باقر (ع) نقل کرده است که پرسیدم: آیا مؤمن نسبت به مسلمان در میراث، قضاوت و احکام برتری دارد، به‌گونه‌ای که سهم مؤمن از میراث بیشتر از سهم مسلمان باشد؟ امام (ع) فرمودند: نه، هر دو در این موارد یکسان هستند، زمانی که امام درباره آن‌ها حکم کند، اما مؤمن در اعمال و رفتار خود برتری بر مسلمان دارد....

$

16- بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَ لَا یَرِثُ وَ لَا یُورَثُ وَ کَذَا الطَّلِیقُ‌

اشارة

⁽²⁾16 بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَ لَا یَرِثُ وَ لَا یُورَثُ وَ کَذَا الطَّلِیقُ

ترجمه:

$

باب اینکه برده ارث نمی‌برد و از او ارث برده نمی‌شود، و همچنین فردی که طلاق داده شده است

$

[رقم الحدیث الکلی: 32450 - رقم الحدیث الباب: 1]

32450- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: لَا یَتَوَارَثُ الْحُرُّ وَ الْمَمْلُوکُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَ جَعْفَرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عَلَاءٍ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

$

محمد بن مسلم از یکی از دو امام (علیهما السلام) نقل کرده است که ایشان فرمودند: آزاد و برده از یکدیگر ارث نمی‌برند

$

[رقم الحدیث الکلی: 32451 - رقم الحدیث الباب: 2]

32451- 2- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَتَوَارَثُ الْحُرُّ وَ الْمَمْلُوکُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

$

محمد بن حمران از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: آزاد و برده از یکدیگر ارث نمی‌برند

$

[رقم الحدیث الکلی: 32452 - رقم الحدیث الباب: 3]

32452- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حُذَیْفَةَ عَنْ جَمِیلٍ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْعَبْدُ لَا یَرِثُ وَ الطَّلِیقُ لَا یَرِثُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

$

فضیل بن یسار از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: برده ارث نمی‌برد و فردی که طلاق داده شده نیز از ارث محروم است.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32453 - رقم الحدیث الباب: 4]

32453- 4- ⁽³⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَتَوَارَثُ الْحُرُّ وَ الْمَمْلُوکُ.

ترجمه:

$

محمد بن حمران از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: آزاد و برده از یکدیگر ارث نمی‌برند

$

[رقم الحدیث الکلی: 32454 - رقم الحدیث الباب: 5]

32454- 5- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَتَوَارَثُ الْحُرُّ وَ الْمَمْلُوکُ.

ترجمه:

$

عبدالله بن جبلة از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: آزاد و برده از یکدیگر ارث نمی‌برند

$

[رقم الحدیث الکلی: 32455 - رقم الحدیث الباب: 6]

32455- 6- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ ⁽⁶⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَا یَرِثُ عَبْدٌ حُرّاً.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ وَ الشَّیْخُ کَمَا مَرَّ فِی بَیْعِ الْحَیَوَانِ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

عبدالله بن جبلة از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: آزاد و برده از یکدیگر ارث نمی‌برند

$

[رقم الحدیث الکلی: 32456 - رقم الحدیث الباب: 7]

32456- 7- ⁽⁸⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْعَبْدُ لَا یَرِثُ ⁽⁹⁾وَ الطَّلِیقُ ⁽¹⁰⁾لَا یُورَثُ.

ترجمه:

$

علی بن ریاب از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: برده ارث نمی‌برد و فردی که طلاق داده شده نیز از ارث محروم است.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32457 - رقم الحدیث الباب: 8]

32457- 8- ⁽¹⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ بُزُرْجَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا یَتَوَارَثُ الْحُرُّ وَ الْمَمْلُوکُ.

ترجمه:

$

منصور بن یونس بُزرُج نقل کرده است که از امام صادق (ع) شنیدم که ایشان فرمودند: آزاد و برده از یکدیگر ارث نمی‌برند.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32458 - رقم الحدیث الباب: 9]

32458- 9- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَمْلُوکِ وَ الْمَمْلُوکَةِ هَلْ یَحْجُبَانِ إِذَا لَمْ یَرِثَا قَالَ لَا.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽³⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

فضل بن عبدالملک نقل کرده است که از امام صادق (ع) درباره برده مرد و زن پرسیدم که آیا اگر از ارث محروم باشند، مانع ارث‌بری دیگران می‌شوند؟ امام (ع) فرمودند: نه، آن‌ها مانع نمی‌شوند.

$

17- بَابُ أَنَّ مَنْ تَرَکَ وَارِثاً حُرّاً وَ آخَرَ مَمْلُوکاً وَرِثَهُ الْحُرُّ وَ إِنْ بَعُدَ دُونَ الْمَمْلُوکِ وَ إِنْ قَرُبَ وَ أَنَّ الْحُرَّ إِذَا تَقَرَّبَ بِالْمَمْلُوکِ لَمْ یُمْنَعْ مِنَ الْمِیرَاثِ‌

اشارة

⁽⁶⁾17 بَابُ أَنَّ مَنْ تَرَکَ وَارِثاً حُرّاً وَ آخَرَ مَمْلُوکاً وَرِثَهُ الْحُرُّ وَ إِنْ بَعُدَ دُونَ الْمَمْلُوکِ وَ إِنْ قَرُبَ وَ أَنَّ الْحُرَّ إِذَا تَقَرَّبَ بِالْمَمْلُوکِ لَمْ یُمْنَعْ مِنَ الْمِیرَاثِ

ترجمه:

$

باب اینکه اگر شخصی وارثی آزاد و وارثی برده داشته باشد، ارث به وارث آزاد می‌رسد، حتی اگر نسبت دورتری داشته باشد، در حالی که برده از ارث محروم است، حتی اگر نسبت نزدیک‌تری داشته باشد. همچنین اگر فرد آزاد به واسطه‌ی برده به متوفی مرتبط باشد، از ارث محروم نمی‌شود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32459 - رقم الحدیث الباب: 1]

32459- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مِهْزَمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی عَبْدٍ مُسْلِمٍ وَ لَهُ أُمٌّ نَصْرَانِیَّةٌ وَ لِلْعَبْدِ ابْنٌ حُرٌّ قِیلَ أَ رَأَیْتَ إِنْ مَاتَتْ أُمُّ الْعَبْدِ وَ تَرَکَتْ مَالًا قَالَ یَرِثُهَا ابْنُ ابْنِهَا الْحُرُّ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ ⁽⁸⁾

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

مهزم از امام صادق (ع) نقل کرده است که درباره برده‌ای مسلمان که مادرش نصرانی بود و فرزندی آزاد داشت، پرسیده شد: اگر مادر این برده فوت کند و مالی به جا بگذارد، چه کسی ارث خواهد برد؟ امام (ع) فرمودند: فرزند آزادِ او از مادرِ برده ارث می‌برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32460 - رقم الحدیث الباب: 2]

32460- 2- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنِ (الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ) ⁽³⁾عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ ⁽⁴⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ رَجُلًا مَاتَ وَ تَرَکَ أَخاً لَهُ عَبْداً وَ أَوْصَی لَهُ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ فَأَبَی مَوْلَاهُ أَنْ یُجِیزَ لَهُ فَارْتَفَعُوا إِلَی عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ- فَقَالَ لِلْغُلَامِ لَکَ وُلْدٌ فَقَالَ نَعَمْ قَالَ أَحْرَارٌ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ تَرْضَی مِنَ الْمَالِ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ وَ هُمْ یَرِثُونَ عَمَّهُمْ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَصَابَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِیزِ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ ⁽⁵⁾

مِثْلَهُ ⁽⁶⁾أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

ابو خدیجه از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: مردی فوت کرد و برادری داشت که برده بود. این مرد در وصیت خود هزار درهم به برادرش بخشید، اما مالک برده اجازه اجرای وصیت را نداد. آن‌ها برای حل این مسئله نزد عمر بن عبدالعزیز رفتند. عمر از برده پرسید: آیا فرزندانی داری؟ پاسخ داد: بله. پرسید: آیا آن‌ها آزاد هستند؟ پاسخ داد: بله. عمر گفت: آیا با دریافت هزار درهم از اموال، رضایت خواهی داد؟ زیرا فرزندان آزاد تو از عموی خود ارث خواهند برد. سپس امام صادق (ع) فرمودند: عمر بن عبدالعزیز درست حکم کرده است.

$

18- بَابُ أَنَّ مَنْ أُعْتِقَ عَلَی مِیرَاثٍ قَبْلَ الْقِسْمَةِ وَرِثَ وَ إِنْ أُعْتِقَ بَعْدَ الْقِسْمَةِ لَمْ یَرِثْ‌

اشارة

⁽⁸⁾18 بَابُ أَنَّ مَنْ أُعْتِقَ عَلَی مِیرَاثٍ قَبْلَ الْقِسْمَةِ وَرِثَ وَ إِنْ أُعْتِقَ بَعْدَ الْقِسْمَةِ لَمْ یَرِثْ

ترجمه:

$

باب اینکه شخصی که قبل از تقسیم ارث آزاد شود، از ارث بهره‌مند می‌شود، اما اگر پس از تقسیم آزاد شود، ارث نمی‌برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32461 - رقم الحدیث الباب: 1]

32461- 1- ⁽⁹⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ

حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِیمَنِ ادَّعَی عَبْدَ إِنْسَانٍ أَنَّهُ ابْنُهُ أَنَّهُ یُعْتَقُ مَنْ مَالِ الَّذِی ادَّعَاهُ فَإِنْ تُوُفِّیَ الْمُدَّعِی وَ قُسِمَ مَالُهُ قَبْلَ أَنْ یُعْتَقَ الْعَبْدُ فَقَدْ سَبَقَهُ الْمَالُ وَ إِنْ أُعْتِقَ قَبْلَ أَنْ یُقْسَمَ مَالُهُ فَلَهُ نَصِیبُهُ مِنْهُ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: امیرالمؤمنین (ع) درباره کسی که ادعا کند برده‌ای فرزند اوست، چنین حکم کرد: آن برده از مال کسی که او را به عنوان فرزند معرفی کرده، آزاد می‌شود. اما اگر شخص مدعی پیش از آزادی برده فوت کند و اموالش تقسیم شود، برده حقی در آن ندارد. ولی اگر پیش از تقسیم اموال، برده آزاد شود، سهمی از آن ارث خواهد برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32462 - رقم الحدیث الباب: 2]

32462- 2- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ سِنْدِیِّ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أُعْتِقَ عَلَی مِیرَاثٍ قَبْلَ أَنْ یُقْسَمَ فَلَهُ مِیرَاثُهُ وَ إِنْ أُعْتِقَ بَعْدَ مَا یُقْسَمُ فَلَا مِیرَاثَ لَهُ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽³⁾.

ترجمه:

$

ابن مسکان از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: «کسی که قبل از تقسیم ارث آزاد شود، از ارث بهره‌مند خواهد شد؛ اما اگر پس از تقسیم آزاد شود، ارثی به او تعلق نمی‌گیرد.»

$

19- بَابُ أَنَّ الْمُبَعَّضَ یَرِثُ وَ یُورَثُ بِقَدْرِ مَا أُعْتِقَ مِنْهُ وَ یُمْنَعُ بِقَدْرِ مَا فِیهِ مِنَ الرِّقِّیَّةِ

اشارة

⁽⁴⁾19 بَابُ أَنَّ الْمُبَعَّضَ یَرِثُ وَ یُورَثُ بِقَدْرِ مَا أُعْتِقَ مِنْهُ وَ یُمْنَعُ بِقَدْرِ مَا فِیهِ مِنَ الرِّقِّیَّةِ

ترجمه:

$

باب اینکه فردی که بخشی از او آزاد شده است (مبعّض)، به اندازه بخشی که آزاد شده، ارث می‌برد و از او ارث برده می‌شود. اما به اندازه بخشی که همچنان در بردگی باقی است، از ارث محروم خواهد بود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32463 - رقم الحدیث الباب: 1]

32463- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ (وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ جَمِیعاً) ⁽⁶⁾عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی مُکَاتَبٍ کَانَتْ تَحْتَهُ امْرَأَةٌ حُرَّةٌ فَأَوْصَتْ عِنْدَ مَوْتِهَا بِوَصِیَّةِ فَقَالَ أَهْلُ الْمِیرَاثِ (لَا نُجِیزُ وَصِیَّتَهَا لَهُ أَنَّهُ) ⁽⁷⁾مُکَاتَبٌ لَمْ یُعْتَقْ وَ لَا یَرِثُ فَقَضَی أَنَّهُ یَرِثُ

بِحِسَابِ مَا أُعْتِقَ مِنْهُ الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

محمد بن قیس از امام باقر (ع) نقل کرده است که درباره مکاتبی که همسر آزاد داشت، چنین فرمودند: این زن هنگام مرگ وصیتی کرد، اما ورثه گفتند: «ما وصیت او را برای مکاتب اجرا نمی‌کنیم، زیرا هنوز به‌طور کامل آزاد نشده و ارث نمی‌برد.» اما امام (ع) حکم کردند که او به اندازه بخشی که از بردگی آزاد شده است، از میراث بهره‌مند خواهد شد....

$

[رقم الحدیث الکلی: 32464 - رقم الحدیث الباب: 2]

32464- 2- ⁽²⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی مُکَاتَبٍ تُوُفِّیَ وَ لَهُ مَالٌ قَالَ یُحْسَبُ مِیرَاثُهُ عَلَی قَدْرِ مَا أُعْتِقَ مِنْهُ لِوَرَثَتِهِ وَ مَا لَمْ یُعْتَقْ مِنْهُ لِأَرْبَابِهِ الَّذِینَ کَاتَبُوهُ مِنْ مَالِهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مِثْلَهُ ⁽³⁾وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ نَحْوَهُ ⁽⁴⁾وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.

ترجمه:

$

محمد بن قیس از امام باقر (ع) نقل کرده است که درباره مکاتبی که فوت کرده و مالی به جا گذاشته، چنین فرمودند: میراث او بر اساس میزان آزادی او تقسیم می‌شود؛ یعنی بخشی که از بردگی آزاد شده است به ورثه او می‌رسد، و بخشی که هنوز آزاد نشده، متعلق به اربابانی است که با او قرارداد مکاتبه بسته‌اند و از اموال او به آن‌ها تعلق می‌گیرد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32465 - رقم الحدیث الباب: 3]

32465- 3- ⁽⁵⁾وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْمُکَاتَبُ یَرِثُ وَ یُورَثُ عَلَی قَدْرِ مَا أَدَّی.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

منصور بن حازم از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: «مکاتب به اندازه‌ای که پرداخت کرده است، ارث می‌برد و از او ارث برده می‌شود.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32466 - رقم الحدیث الباب: 4]

32466- 4- ⁽⁸⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی مُکَاتَبَةٍ بَیْنَ شَرِیکَیْنِ یُعْتِقُ أَحَدُهُمَا نَصِیبَهُ کَیْفَ تَصْنَعُ الْخَادِمُ قَالَ تَخْدُمُ الْبَاقِیَ یَوْماً وَ تَخْدُمُ

نَفْسَهَا یَوْماً قُلْتُ فَإِنْ مَاتَتْ وَ تَرَکَتْ مَالًا قَالَ الْمَالُ بَیْنَهُمَا نِصْفَانِ بَیْنَ الَّذِی أَعْتَقَ وَ بَیْنَ الَّذِی أَمْسَکَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی ⁽¹⁾

وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا ⁽²⁾

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ ⁽³⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

عمار ساباطی از امام صادق (ع) نقل کرده است که درباره مکاتبه میان دو شریک پرسیدند، که یکی از آن‌ها سهم خود را آزاد کرده است. پرسیدند: این خادم چگونه باید عمل کند؟ امام (ع) فرمودند: یک روز برای شریک باقی‌مانده کار می‌کند و یک روز برای خودش. سپس پرسیدند: اگر این خادم فوت کند و مالی به جا بگذارد، تقسیم آن چگونه خواهد بود؟ امام (ع) فرمودند: اموال به طور مساوی میان کسی که او را آزاد کرده و کسی که او را نگه داشته تقسیم می‌شود.

$

20- بَابُ أَنَّ الْحُرَّ إِذَا مَاتَ وَ لَیْسَ لَهُ وَارِثٌ حُرٌّ وَ لَهُ قَرَابَةٌ رِقٌّ أَوْ زَوْجَةٌ یُجْبَرُ مَوْلَاهُ عَلَی بَیْعِهِ بِقِیمَةِ عَدْلٍ وَ یُشْتَرَی وَ یُعْتَقُ وَ یُوَرَّثُ‌

اشارة

⁽⁶⁾20 بَابُ أَنَّ الْحُرَّ إِذَا مَاتَ وَ لَیْسَ لَهُ وَارِثٌ حُرٌّ وَ لَهُ قَرَابَةٌ رِقٌّ أَوْ زَوْجَةٌ یُجْبَرُ مَوْلَاهُ عَلَی بَیْعِهِ بِقِیمَةِ عَدْلٍ وَ یُشْتَرَی وَ یُعْتَقُ وَ یُوَرَّثُ

ترجمه:

$

باب اینکه اگر فرد آزاد فوت کند و وارث آزادی نداشته باشد، اما دارای خویشاوندی برده یا همسر برده باشد، مالک برده مجبور می‌شود که او را به قیمت عادلانه بفروشد تا خریداری شود، آزاد گردد و از میراث بهره‌مند شود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32467 - رقم الحدیث الباب: 1]

32467- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ فِی الرَّجُلِ الْحُرِّ یَمُوتُ وَ لَهُ أُمٌّ مَمْلُوکَةٌ قَالَ تُشْتَرَی مِنْ مَالِ ابْنِهَا ثُمَّ تُعْتَقُ ثُمَّ یُوَرِّثُهَا.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

$

سلیمان بن خالد از امام صادق (ع) نقل کرده است که امیرالمؤمنین (ع) درباره مرد آزادی که فوت کند و مادرش برده باشد، چنین فرمودند: «مادر از مال فرزندش خریداری می‌شود، سپس آزاد می‌شود و پس از آن از او ارث می‌برد.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32468 - رقم الحدیث الباب: 2]

32468- 2- ⁽¹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ فِی رَجُلٍ تُوُفِّیَ وَ تَرَکَ مَالًا وَ لَهُ أُمٌّ مَمْلُوکَةٌ قَالَ تُشْتَرَی أُمُّهُ وَ تُعْتَقُ ثُمَّ یُدْفَعُ إِلَیْهَا بَقِیَّةُ الْمَالِ.

ترجمه:

$

عبدالله بن سنان نقل کرده است که از امام صادق (ع) شنیدم که درباره مردی که فوت کرده و مالی به جا گذاشته در حالی که مادرش برده بوده، فرمودند: «مادر از مال فرزندش خریداری می‌شود، سپس آزاد می‌شود و پس از آن باقی‌مانده مال به او داده می‌شود.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32469 - رقم الحدیث الباب: 3]

32469- 3- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ وَ تَرَکَ أَبَاهُ وَ هُوَ مَمْلُوکٌ أَوْ أُمَّهُ وَ هِیَ مَمْلُوکَةٌ (أَوْ أَخَاهُ أَوْ أُخْتَهُ وَ تَرَکَ مَالًا) ⁽³⁾وَ الْمَیِّتُ حُرٌّ اشْتُرِیَ مِمَّا تَرَکَ أَبُوهُ أَوْ قَرَابَتُهُ وَ وُرِّثَ مَا بَقِیَ مِنَ الْمَالِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ⁽⁴⁾

وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.

ترجمه:

$

ابن بُکَیر از برخی از اصحاب ما نقل کرده است که امام صادق (ع) فرمودند: اگر مرد آزادی فوت کند و پدر، مادر، برادر یا خواهرش برده باشند و مالی از خود به‌جا بگذارد، آن‌ها از اموال متوفی خریداری و آزاد می‌شوند، و سپس آنچه از مال باقی مانده است، به‌عنوان ارث به آنان تعلق می‌گیرد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32470 - رقم الحدیث الباب: 4]

32470- 4- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ (جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ) ⁽⁶⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یَمُوتُ وَ لَهُ ابْنٌ مَمْلُوکٌ قَالَ یُشْتَرَی وَ یُعْتَقُ ثُمَّ یُدْفَعُ إِلَیْهِ مَا بَقِیَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ نَحْوَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

جمیل بن دراج نقل کرده است که به امام صادق (ع) عرض کردم: مردی فوت کند و فرزند او برده باشد، حکم چیست؟ امام (ع) فرمودند: «فرزند از مال پدرش خریداری و آزاد می‌شود، سپس آنچه از مال باقی مانده است، به او داده می‌شود.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32471 - رقم الحدیث الباب: 5]

32471- 5- ⁽⁸⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ ⁽⁹⁾عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ

مَاتَ وَ تَرَکَ مَالًا کَثِیراً وَ تَرَکَ أُمّاً مَمْلُوکَةً وَ أُخْتاً مَمْلُوکَةً قَالَ تُشْتَرَیَانِ مِنْ مَالِ الْمَیِّتِ ثُمَّ تُعْتَقَانِ وَ تُوَرَّثَانِ قُلْتُ أَ رَأَیْتَ إِنْ أَبَی أَهْلُ الْجَارِیَةِ کَیْفَ یُصْنَعُ قَالَ لَیْسَ لَهُمْ ذَلِکَ یُقَوَّمَانِ قِیمَةَ عَدْلٍ ثُمَّ یُعْطَی مَالَهُمْ عَلَی قَدْرِ الْقِیمَةِ قُلْتُ أَ رَأَیْتَ لَوْ أَنَّهُمَا اشْتُرِیَا ثُمَّ أُعْتِقَا ثُمَّ وُرِّثَاهُ مِنْ بَعْدُ مَنْ کَانَ یَرِثُهُمَا قَالَ یَرِثُهُمَا مَوَالِی أَبِیهِمَا لِأَنَّهُمَا اشْتُرِیَا مِنْ مَالِ الِابْنِ ⁽¹⁾.

⁽²⁾

ترجمه:

$

از عبدالله بن طلحة از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: از او درباره مردی که فوت کرد و مال زیادی باقی گذاشت، در حالی که مادر و خواهرش برده بودند، پرسیدم. امام (ع) فرمودند: آن‌ها از مال میت خریداری شوند، سپس آزاد گردند و ارث ببرند.

گفتم: اگر صاحبان کنیز مخالفت کنند، چه باید کرد؟ فرمودند: این حق را ندارند، باید قیمت عادلانه تعیین شود و مبلغ آن پرداخت گردد.

گفتم: اگر آن دو خریداری شدند، آزاد شدند و سپس ارث بردند، چه کسی از آن‌ها ارث خواهد برد؟ فرمودند: موالی پدرشان ارث خواهند برد، زیرا آن‌ها از مال پسر خریداری شده‌اند.

{شاید این حکم بر اساس تقیه باشد، زیرا اهل سنت خواهر را همراه با امام وارث می‌دانند. همچنین، احتمال دارد که "واو" در عبارت "و اختا" به معنای "یا" باشد، بنابراین حکم هر یک از آن‌ها به‌طور مستقل اعمال می‌شود.

ضمیر "أبیهما" در عبارت "موالی أبیهما" به خواهر و میت بازمی‌گردد. این مساله بر پایه این فرض است که پدر میت آزاد شده بوده است و مولای او، یعنی همان کسی که خواهر را مالک بوده، او را آزاد کرده است. سپس، پدر از مال میت خریداری شده و آزاد گردیده، بنابراین ولای عتق به مولای میت می‌رسد؛ برای پدر میت مستقیماً، برای او از طریق پدر، و برای خواهر از طریق میت.

ضمیر "لأنهما" به مادر و خواهر بازمی‌گردد و اختلاف مرجع ضمیر، از متن قابل تشخیص است. آنچه در نسخه اصلی با لفظ "الابن" آمده، واضح است. اما در کتاب "الاستبصار"، لفظ "الأب" مشاهده می‌شود که دلیل آن این است که اگر پدر آزاد نشده بود، فرزند نیز آزاد نمی‌شد و نمی‌توانست مالک مال مستقلی باشد. همچنین، ممکن است بر این اساس باشد که فرزند مال را از پدرش به ارث برده است یا اشاره‌ای به حدیث معروف "أنت و مالک لأبیک" باشد. تعلیل‌های مجازی در حدیث فراوان است، پس باید در آن تأمل نمود.}

$

[رقم الحدیث الکلی: 32472 - رقم الحدیث الباب: 6]

32472- 6- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی الرَّجُلِ یَمُوتُ وَ لَهُ أُمٌّ مَمْلُوکَةٌ وَ لَهُ مَالٌ أَنْ تُشْتَرَی أُمُّهُ مِنْ مَالِهِ ثُمَّ یُدْفَعَ إِلَیْهَا بَقِیَّةُ الْمَالِ إِذَا لَمْ یَکُنْ لَهُ ذَوُو قَرَابَةٍ لَهُمْ سَهْمٌ فِی الْکِتَابِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ⁽⁴⁾

وَ کَذَا الْحَدِیثَانِ قَبْلَهُ.

ترجمه:

$

از عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: امیرالمؤمنین (ع) در مورد مردی که فوت کرد و مادرش برده بود، در حالی که مال داشت، چنین حکم فرمودند که مادر او از مالش خریداری شود، سپس باقی‌مانده مال به او داده شود، به شرطی که متوفی هیچ خویشاوندی که سهم مشخصی در کتاب (قرآن) داشته باشد، نداشته باشد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32473 - رقم الحدیث الباب: 7]

32473- 7- ⁽⁵⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع

قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ فِی الرَّجُلِ الْحُرِّ یَمُوتُ وَ لَهُ أُمٌّ مَمْلُوکَةٌ قَالَ تُشْتَرَی مِنْ مَالِ ابْنِهَا ثُمَّ تُعْتَقُ ثُمَّ یُوَرِّثُهَا.

وَ

رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ نَحْوَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: وَ لَهُ امْرَأَةٌ مَمْلُوکَةٌ ⁽¹⁾.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَ الرِّوَایَةِ الْأُولَی ⁽²⁾

وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ مِثْلَ الرِّوَایَةِ الثَّانِیَةِ ⁽³⁾

أَقُولُ: الظَّاهِرُ تَعَدُّدُ الرِّوَایَةِ.

ترجمه:

$

از سلیمان بن خالد از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: امیرالمؤمنین (ع) درباره مردی آزاد که فوت می‌کند و مادرش برده است، چنین می‌فرمودند که مادر از مال پسرش خریداری شود، سپس آزاد گردد و پس از آن از او ارث ببرد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32474 - رقم الحدیث الباب: 8]

32474- 8- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنِ الْفَضْلِ عَنْ أَبِی ثَابِتٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: مَاتَ مَوْلًی لِعَلِیٍّ ع فَقَالَ انْظُرُوا هَلْ تَجِدُونَ لَهُ وَارِثاً فَقِیلَ لَهُ إِنَّ لَهُ ابْنَتَیْنِ بِالْیَمَامَةِ مَمْلُوکَتَیْنِ فَاشْتَرَاهُمَا مِنْ مَالِ الْمَیِّتِ ثُمَّ دَفَعَ إِلَیْهِمَا بَقِیَّةَ الْمِیرَاثِ ⁽⁵⁾.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی ثَابِتٍ ⁽⁸⁾

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ

عَنْ أَبِی ثَابِتٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

از اسحاق بن عمار روایت شده است که گفت: یکی از موالیان امیرالمؤمنین (ع) فوت کرد، پس ایشان فرمودند: ببینید آیا وارثی برای او پیدا می‌شود؟

به ایشان گفته شد که او دو دختر در منطقه یمامَه دارد که برده هستند. پس امیرالمؤمنین (ع) آن‌ها را از مال میت خریداری کردند، سپس باقی‌مانده ارث را به آن‌ها دادند.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32475 - رقم الحدیث الباب: 9]

32475- 9- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدٍ وَ أَحْمَدَ ابْنَیِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِمَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ وَ تَرَکَ أَبَاهُ وَ هُوَ مَمْلُوکٌ أَوْ أُمَّهُ وَ هِیَ مَمْلُوکَةٌ أَوْ أَخَاهُ أَوْ أُخْتَهُ وَ تَرَکَ مَالًا وَ الْمَیِّتُ حُرٌّ اشْتُرِیَ مِمَّا تَرَکَ أَبُوهُ أَوْ قَرَابَتُهُ وَ وُرِّثَ مَا بَقِیَ مِنَ الْمَالِ.

ترجمه:

$

از عبدالله بن بُکَیر، از برخی اصحاب ما، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: اگر مردی فوت کند و پدرش برده باشد، یا مادرش برده باشد، یا برادر یا خواهرش برده باشند و مال باقی بگذارد، در حالی که خود شخص متوفی آزاد بوده است، آن خویشاوندان از مال او خریداری می‌شوند، سپس باقی‌مانده اموال به آن‌ها به ارث می‌رسد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32476 - رقم الحدیث الباب: 10]

32476- 10- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَکَّارٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ مَاتَ وَ تَرَکَ ابْناً لَهُ مَمْلُوکاً وَ لَمْ یَتْرُکْ وَارِثاً غَیْرَهُ فَتَرَکَ مَالًا فَقَالَ یُشْتَرَی الِابْنُ وَ یُعْتَقُ وَ یُوَرَّثُ مَا بَقِیَ مِنَ الْمَالِ.

ترجمه:

$

از سلیمان بن خالد از امام صادق (ع) روایت شده است که درباره مردی که فوت کرده و تنها وارث او پسرش بوده، در حالی که آن پسر برده بوده و مال به جا گذاشته است، فرمودند که پسر از مال پدر خریداری شود، سپس آزاد گردد و بعد از آن، باقی‌مانده مال را به ارث ببرد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32477 - رقم الحدیث الباب: 11]

32477- 11- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ (ابْنِ ثَابِتٍ) ⁽⁵⁾وَ ابْنِ عَوْنٍ عَنِ السَّائِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ فِی رَجُلٍ تُوُفِّیَ وَ تَرَکَ مَالًا وَ لَهُ أُمٌّ مَمْلُوکَةٌ قَالَ تُشْتَرَی وَ تُعْتَقُ وَ یُدْفَعُ إِلَیْهَا بَعْدُ مَالُهُ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ عَصَبَةٌ فَإِنْ کَانَ لَهُ عَصَبَةٌ قُسِمَ الْمَالُ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ الْعَصَبَةِ.

قَالَ الشَّیْخُ هَذَا الْخَبَرُ غَیْرُ مَعْمُولٍ عَلَیْهِ بِالْإِجْمَاعِ لِأَنَّ مَعَ وُجُودِ الْعَصَبَةِ إِذَا کَانُوا أَحْرَاراً لَا یَجِبُ شِرَاءُ الْأُمِّ بَلِ الْمِیرَاثُ لَهُمْ وَ مَتَی صَارَتِ الْأُمُّ وَارِثَةً فَلَا مِیرَاثَ لِلْعَصَبَةِ انْتَهَی أَقُولُ: یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِ لَهُمْ وَ کَوْنِ رَاوِیهِ مِنْهُمْ

وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ بِالنِّسْبَةِ إِلَی الْعَصَبَةِ وَ عَلَی کَوْنِهِمْ مُبَعَّضِینَ.

ترجمه:

$

از سائی نقل شده است که گفت: از امام صادق (ع) شنیدم که درباره مردی که فوت کرده و مال باقی گذاشته، در حالی که مادرش برده بوده، فرمودند که مادر باید خریداری شود، آزاد گردد، و سپس مال او در صورتی که وارثی از بستگان عصبی نداشته باشد، به او داده شود. اما اگر وارثی از عصبه داشته باشد، مال میان او و عصبه تقسیم می‌شود.

شیخ (رحمه‌الله) درباره این روایت فرمودند که اجماع فقها بر عدم عمل به این خبر وجود دارد، زیرا در صورتی که عصبه وجود داشته باشند و آزاد باشند، خریدن مادر ضروری نیست، بلکه ارث به عصبه منتقل می‌شود. همچنین، اگر مادر وارث شود، دیگر عصبه سهمی از ارث نخواهند داشت.

در تحلیل این روایت، گفته شده که می‌توان آن را بر اساس تقیه حمل کرد، زیرا با نظر عامه مطابقت دارد و راوی آن نیز از میان آنان است. همچنین، احتمال دارد که روایت به عنوان یک توصیه مستحب در مورد عصبه و وضعیت خاص آنان مطرح شده باشد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32478 - رقم الحدیث الباب: 12]

32478- 12- ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ وَهْبِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ کَانَتْ لَهُ أُمُّ وَلَدٍ فَمَاتَ وَلَدُهَا مِنْهُ فَزَوَّجَهَا مِنْ رَجُلٍ فَأَوْلَدَهَا ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَ مَاتَ فَرَجَعَتْ إِلَی سَیِّدِهَا فَلَهُ أَنْ یَطَأَهَا قَبْلَ أَنْ یَتَزَوَّجَ بِهَا فَقَالَ لَا یَطَؤُهَا حَتَّی تَعْتَدَّ مِنَ الزَّوْجِ ⁽²⁾أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشَرَةَ أَیَّامٍ ثُمَّ یَطَؤُهَا بِالْمِلْکِ مِنْ غَیْرِ نِکَاحٍ قُلْتُ فَوَلَدُهَا مِنَ الزَّوْجِ قَالَ إِنْ کَانَ تَرَکَ مَالًا اشْتُرِیَ بِالْقِیمَةِ مِنْهُ فَأُعْتِقَ وَ وُرِّثَ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ یَدَعْ مَالًا قَالَ هُوَ مَعَ أُمِّهِ کَهَیْئَتِهَا.

ترجمه:

$

از وهب بن عبد ربه، از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: از ایشان درباره مردی که دارای کنیز بود و فرزند او از آن کنیز فوت کرد، سپس آن کنیز را به عقد مرد دیگری درآورد و او از او صاحب فرزند شد، و سپس آن مرد فوت کرد و کنیز دوباره به مالک اصلی‌اش بازگشت، پرسیدم که آیا مالک می‌تواند قبل از ازدواج دوباره با او همبستر شود؟

امام (ع) فرمودند: او نباید با او همبستر شود مگر بعد از آنکه مدت عده‌اش از شوهر قبلی به پایان برسد، که مدت آن چهار ماه و ده روز است. پس از پایان عده، مالک می‌تواند با او بر اساس مالکیت، بدون نیاز به عقد ازدواج، همبستر شود.

پرسیدم: فرزند او از شوهر دوم چه وضعیتی دارد؟ امام (ع) فرمودند: اگر آن شوهر مال باقی گذاشته باشد، فرزندش به قیمت خریداری شده و آزاد خواهد شد و سپس از پدرش ارث خواهد برد.

پرسیدم: اگر شوهر مال باقی نگذاشته باشد، چه وضعیتی دارد؟ امام (ع) فرمودند: او همراه با مادرش در همان وضعیت بردگی باقی خواهد ماند.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32479 - رقم الحدیث الباب: 13]

32479- 13- ⁽³⁾قَالَ الصَّدُوقُ جَاءَ هَذَا الْخَبَرُ هَکَذَا فَسُقْتُهُ لِقُوَّةِ إِسْنَادِهِ وَ الْأَصْلُ عِنْدَنَا أَنَّهُ إِذَا کَانَ أَحَدُ الْأَبَوَیْنِ حُرّاً فَالْوَلَدُ حُرٌّ وَ قَدْ یَصْدُرُ عَنِ الْإِمَامِ ع بِلَفْظِ الْإِخْبَارِ مَا یَکُونُ مَعْنَاهُ الْإِنْکَارَ وَ الْحِکَایَةَ عَنْ قَائِلِیهِ.

أَقُولُ: یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی کَوْنِ الزَّوْجِ مُبَعَّضاً وَ عَلَی اشْتِرَاطِ رِقِّیَّةِ الْوَلَدِ عَلَی مَا مَرَّ فِی النِّکَاحِ ⁽⁴⁾وَ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ بِالنِّسْبَةِ إِلَی مَنْ یَسْتَحِقُّ الْمَالَ وَ عَلَی کَوْنِ الْأَبِ رِقّاً عِنْدَ الْوِلَادَةِ حُرّاً عِنْدَ الْمَوْتِ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ فِی الْعِتْقِ ⁽⁵⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا ⁽⁶⁾وَ فِی الْحُدُودِ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

شیخ صدوق (رحمه‌الله) درباره این روایت می‌فرماید: این خبر به همین شکل نقل شده است و من آن را به دلیل قوت سند آن آورده‌ام. اما اصل نزد ما این است که اگر یکی از والدین آزاد باشد، فرزند نیز آزاد خواهد بود. همچنین، گاهی از امام (ع) با لفظی که به صورت خبر بیان می‌شود، سخنی صادر می‌گردد که معنای واقعی آن انکار یا حکایت از نظر دیگران است.

می گویم :

می‌توان این روایت را بر این اساس تفسیر کرد که شوهر ممکن است دارای وضعیت مبعض (نیمه‌آزاد) باشد، یا اینکه بردگی فرزند مشروط بر شرایط خاصی در ازدواج بوده است. همچنین، ممکن است روایت به عنوان یک توصیه مستحب برای کسی که استحقاق مال را دارد، مطرح شده باشد. همچنین، این احتمال وجود دارد که پدر هنگام ولادت برده بوده و هنگام وفات آزاد شده باشد. شواهدی نیز در احادیث گذشته وجود دارد که بر این تفسیر تأکید می‌کند.

$

21- بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوکاً وَ شَرَطَ عَلَیْهِ أَنَّ لَهُ مِیرَاثَ قَرَابَتِهِ أَوْ بَعْضَهُ أَوْ عَاهَدَ اللَّهَ الْمَمْلُوکَ عَلَیْهِ لَزِمَ‌

اشارة

⁽¹⁾21 بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوکاً وَ شَرَطَ عَلَیْهِ أَنَّ لَهُ مِیرَاثَ قَرَابَتِهِ أَوْ بَعْضَهُ أَوْ عَاهَدَ اللَّهَ الْمَمْلُوکَ عَلَیْهِ لَزِمَ

ترجمه:

$

باب اینکه اگر شخصی برده‌ای را آزاد کند و شرط نماید که ارث بستگان او یا بخشی از آن به وی تعلق گیرد، یا با خداوند عهد کند که برده ملزم به این شرط باشد، این شرط لازم خواهد بود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32480 - رقم الحدیث الباب: 1]

32480- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ رَجُلٍ کَانَتْ لَهُ أُمٌّ مَمْلُوکَةٌ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ انْطَلَقَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا فَاشْتَرَی أُمَّهُ وَ اشْتَرَطَ عَلَیْهَا أَنِّی أَشْتَرِیکِ وَ أُعْتِقُکِ فَإِذَا مَاتَ ابْنُکِ فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ فَوَرِثْتِیهِ أَعْطَیْتِنِی ⁽³⁾نِصْفَ مَا تَرِثِینَهُ عَلَی أَنْ تُعْطِیَنِی بِذَلِکِ عَهْدَ اللَّهِ وَ عَهْدَ رَسُولِهِ- فَرَضِیَتْ بِذَلِکَ وَ أَعْطَتْهُ عَهْدَ اللَّهِ وَ عَهْدَ رَسُولِهِ- لَتَفِینَ لَهُ بِذَلِکَ فَاشْتَرَاهَا الرَّجُلُ وَ أَعْتَقَهَا عَلَی ذَلِکَ الشَّرْطِ وَ مَاتَ ابْنُهَا بَعْدَ ذَلِکَ فَوَرِثَتْهُ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَارِثٌ غَیْرُهَا قَالَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَقَدْ أَحْسَنَ إِلَیْهَا وَ أُجِرَ فِیهَا إِنَّ هَذَا لَفَقِیهٌ وَ الْمُسْلِمُونَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ وَ عَلَیْهَا أَنْ تَفِیَ لَهُ بِمَا عَاهَدَتِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ عَلَیْهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁴⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْعِتْقِ ⁽⁵⁾وَ الْعَهْدِ ⁽⁶⁾وَ خِیَارِ الشَّرْطِ ⁽⁷⁾وَ غَیْرِهِ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

$

از محمد بن مسلم روایت شده است که گفت: از امام باقر (ع) درباره مردی که مادرش برده بود، پرسیدم. هنگامی که مرگ او نزدیک شد، یکی از یاران ما مادرش را خرید و شرط کرد که: "تو را می‌خرم و آزاد می‌کنم، اما اگر پسرت (فلان بن فلان) فوت کند و از او ارث ببری، نیمی از آنچه که به ارث می‌بری را به من بدهی، به شرط آنکه عهد خدا و پیامبرش را بر این امر بدهی."

او این شرط را پذیرفت و عهد خدا و پیامبر را بر آن داد. سپس آن مرد مادر را خرید و آزاد کرد بر اساس همین شرط. پس از آن، پسرش فوت کرد و مادر تنها وارث او شد.

امام باقر (ع) فرمودند: "او به مادر نیکی کرد و در این کار اجر دارد. این شخص فقیه است، و مسلمانان باید به شروط خود پایبند باشند. بر مادر است که به عهد خود با خدا و پیامبر وفا کند."

$

22- بَابُ أَنَّ مَنْ شَرَطَ عَلَی الْمُکَاتَبِ مِیرَاثَهُ بَطَلَ الشَّرْطُ

اشارة

⁽¹⁾22 بَابُ أَنَّ مَنْ شَرَطَ عَلَی الْمُکَاتَبِ مِیرَاثَهُ بَطَلَ الشَّرْطُ

ترجمه:

$

باب اینکه اگر شخصی شرط کند که مکاتب (برده‌ای که قرارداد آزادی دارد) ارثش را به او بدهد این شرط باطل خواهد بود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32481 - رقم الحدیث الباب: 1]

32481- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَمَّنْ کَاتَبَ مَمْلُوکاً وَ اشْتَرَطَ عَلَیْهِ أَنَّ مِیرَاثَهُ لَهُ قَالَ رُفِعَ ذَلِکَ إِلَی عَلِیٍّ ع فَأَبْطَلَ شَرْطَهُ وَ قَالَ شَرْطُ اللَّهِ قَبْلَ شَرْطِکَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْوَهُ ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْوَهُ ⁽⁴⁾وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ نَحْوَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

از جمیل روایت شده است که گفت: از امام صادق (ع) درباره کسی که با برده‌ای مکاتبه کرده و شرط کرده بود که ارث او به وی تعلق گیرد، پرسیدم. امام (ع) فرمودند: این مسأله نزد امیرالمؤمنین علی (ع) مطرح شد و ایشان آن شرط را باطل دانسته و فرمودند: "شرط خداوند مقدم بر شرط تو است."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32482 - رقم الحدیث الباب: 2]

32482- 2- ⁽⁶⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ رَجُلًا کَاتَبَ عَبْداً لَهُ وَ شَرَطَ عَلَیْهِ أَنَّ لَهُ مَالَهُ إِذَا مَاتَ فَسَعَی الْعَبْدُ فِی کِتَابَتِهِ حَتَّی عَتَقَ ثُمَّ مَاتَ فَرُفِعَ ذَلِکَ إِلَی عَلِیٍّ ع- وَ قَامَ أَقَارِبُ الْمُکَاتَبِ فَقَالَ لَهُ سَیِّدُ الْمُکَاتَبِ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَمَا یَنْفَعُنِی شَرْطِی فَقَالَ عَلِیٌّ ع شَرْطُ اللَّهِ قَبْلَ شَرْطِکَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

از ابی‌البختری، از جعفر بن محمد (ع)، از پدرش روایت شده است که فرمودند: مردی با برده‌اش مکاتبه کرد و شرط نمود که پس از مرگ برده، مال او به وی تعلق گیرد. برده برای آزادی خود تلاش کرد تا اینکه آزاد شد، سپس فوت کرد.

این مسأله نزد امیرالمؤمنین علی (ع) مطرح شد، و اقوام برده مکاتَب ادعای ارث کردند. در این میان، صاحب برده نزد امام علی (ع) آمد و گفت: "ای امیرالمؤمنین! پس شرط من چه فایده‌ای دارد؟"

امام علی (ع) فرمودند: "شرط خداوند مقدم بر شرط تو است."

$

23- بَابُ حُکْمِ مِیرَاثِ الْمُکَاتَبِ الْمُطْلَقِ وَ الْمَشْرُوطِ إِذَا مَاتَ وَ حُکْمِ وَلَدِهِ‌

اشارة

⁽¹⁾23 بَابُ حُکْمِ مِیرَاثِ الْمُکَاتَبِ الْمُطْلَقِ وَ الْمَشْرُوطِ إِذَا مَاتَ وَ حُکْمِ وَلَدِهِ

ترجمه:

$

باب احکام ارث مکاتَب، چه مکاتَب مطلق و چه مشروط، در صورت فوت او و همچنین احکام مربوط به فرزند او.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32483 - رقم الحدیث الباب: 1]

32483- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ مُکَاتَبٍ مَاتَ وَ لَمْ یُؤَدِّ مُکَاتَبَتَهُ وَ تَرَکَ مَالًا وَ وَلَداً قَالَ إِنْ کَانَ سَیِّدُهُ حِینَ کَاتَبَهُ اشْتَرَطَ عَلَیْهِ إِنْ عَجَزَ عَنْ نَجْمٍ مِنْ نُجُومِهِ فَهُوَ رَدٌّ فِی الرِّقِّ وَ کَانَ قَدْ عَجَزَ عَنْ نَجْمٍ فَمَا تَرَکَ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَهُوَ لِسَیِّدِهِ وَ ابْنُهُ رَدٌّ فِی الرِّقِّ إِنْ کَانَ ⁽³⁾وُلِدَ قَبْلَ الْمُکَاتَبَةِ وَ إِنْ کَانَ کَاتَبَهُ بَعْدُ وَ لَمْ یَشْتَرِطْ عَلَیْهِ فَإِنَّ ابْنَهُ حُرٌّ فَیُؤَدِّی عَنْ أَبِیهِ مَا بَقِیَ عَلَیْهِ مِمَّا تَرَکَ أَبُوهُ وَ لَیْسَ لِابْنِهِ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْمِیرَاثِ حَتَّی یُؤَدِّیَ مَا عَلَیْهِ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ أَبُوهُ تَرَکَ شَیْئاً فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَی ابْنِهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

$

از مالک بن عطیة روایت شده است که گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی مکاتَب که فوت کرده و هنوز مکاتَبَتش را به پایان نرسانده است، در حالی که مال و فرزند باقی گذاشته است، پرسیده شد.

امام (ع) فرمودند: اگر سید او هنگام مکاتَبَه شرط کرده باشد که در صورت ناتوانی از پرداخت یک قسط، او دوباره به بردگی بازگردد، و در اینجا ناتوان از پرداخت بوده است، هر آنچه از مال باقی گذاشته، متعلق به سید خواهد بود. همچنین، اگر فرزند او قبل از مکاتَبَت متولد شده باشد، او نیز به بردگی بازمی‌گردد.

اما اگر مکاتَبَت پس از تولد فرزند انجام شده باشد و شرط مذکور بر وی اعمال نشده باشد، فرزند آزاد خواهد بود و باید بدهی باقی‌مانده پدرش را از آنچه باقی مانده پرداخت کند. او سهمی از ارث نمی‌برد مگر پس از پرداخت بدهی پدرش. اگر پدرش مالی باقی نگذاشته باشد، چیزی برعهده فرزند نخواهد بود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32484 - رقم الحدیث الباب: 2]

32484- 2- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ مُکَاتَبٍ یَمُوتُ وَ قَدْ أَدَّی بَعْضَ مُکَاتَبَتِهِ وَ لَهُ ابْنٌ مِنْ جَارِیَتِهِ قَالَ إِنْ کَانَ اشْتُرِطَ عَلَیْهِ أَنَّهُ إِنْ عَجَزَ فَهُوَ مَمْلُوکٌ رَجَعَ إِلَیْهِ ابْنُهُ مَمْلُوکاً وَ الْجَارِیَةُ وَ إِنْ لَمْ یَکُنِ اشْتُرِطَ عَلَیْهِ ذَلِکَ أَدَّی ابْنُهُ مَا بَقِیَ مِنْ مُکَاتَبَةِ أَبِیهِ وَ وَرِثَ مَا بَقِیَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ⁽¹⁾

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ ⁽²⁾وَ غَیْرُهُ ⁽³⁾عَلَی أَنَّهُ إِذَا أَدَّی مَا بَقِیَ عَلَی أَبِیهِ مِنْ نَصِیبِهِ مِنَ الْإِرْثِ فَلَهُ بَقِیَّةُ نَصِیبِهِ وَ مَا زَادَ عَلَیْهِ لِلْمَوْلَی لِمَا تَقَدَّمَ هُنَا ⁽⁴⁾وَ فِی الْمُکَاتَبَةِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

از عبدالله بن سنان، از امام صادق (ع) روایت شده است که درباره مرد مکاتَبِی که فوت کرده و تنها بخشی از مکاتَبَتِ خود را پرداخت کرده، در حالی که فرزندی از یک کنیز دارد، پرسیده شد.

امام (ع) فرمودند: اگر شرط شده باشد که در صورت ناتوانی از پرداخت، او دوباره به بردگی بازگردد، در این صورت، فرزند و کنیز نیز به بردگی بازمی‌گردند. اما اگر چنین شرطی وجود نداشته باشد، فرزند باید بدهی باقی‌مانده پدرش را پرداخت کند و سپس هرچه باقی بماند را به ارث ببرد.

می گویم : شیخ (رحمه‌الله) و دیگر فقها آن را این‌گونه تفسیر کرده‌اند که اگر فرزند بتواند بدهی پدرش را از سهم خود در ارث بپردازد، باقی‌مانده سهم او متعلق به خود او خواهد بود. اما هر مقدار اضافه بر آن متعلق به مولی (مالک) خواهد بود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32485 - رقم الحدیث الباب: 3]

32485- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّنْ ⁽⁷⁾یُؤَدِّی بَعْضَ مُکَاتَبَتِهِ ثُمَّ یَمُوتُ وَ یَتْرُکُ ابْناً لَهُ مِنْ جَارِیَتِهِ قَالَ إِنْ کَانَ اشْتَرَطَ عَلَیْهِ صَارَ ابْنُهُ مَعَ أُمِّهِ مَمْلُوکَیْنِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنِ اشْتَرَطَ عَلَیْهِ صَارَ ابْنُهُ حُرّاً وَ أَدَّی إِلَی الْمَوْلَی بَقِیَّةَ الْمُکَاتَبَةِ وَ وَرِثَ ابْنُهُ مَا بَقِیَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

$

از محمد بن حمران، از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: از ایشان درباره مردی که بخشی از مکاتَبَت خود را پرداخت کرده، سپس فوت کرده و فرزندی از کنیزش باقی گذاشته است، پرسیدم.

امام (ع) فرمودند: اگر شرط شده باشد که در صورت ناتوانی از پرداخت، او دوباره به بردگی بازگردد، در این صورت، فرزندش نیز همراه با مادرش برده خواهند شد. اما اگر چنین شرطی وجود نداشته باشد، فرزند آزاد خواهد بود، باقی‌مانده بدهی پدرش را به مولای او پرداخت خواهد کرد، و هر آنچه از مال باقی‌مانده است را به ارث خواهد برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32486 - رقم الحدیث الباب: 4]

32486- 4- ⁽⁹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی مُکَاتَبٍ مَاتَ وَ قَدْ أَدَّی مِنْ مُکَاتَبَتِهِ شَیْئاً وَ تَرَکَ مَالًا وَ لَهُ وِلْدَانٌ أَحْرَارٌ فَقَالَ إِنَّ عَلِیّاً ع کَانَ یَقُولُ یُجْعَلُ مَالُهُ بَیْنَهُمْ بِالْحِصَصِ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽¹⁰⁾وَ

بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ

قَالَ إِنَّ عَلِیّاً ع کَانَ یَقُولُ- یُجْعَلُ مَالُهُ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مَوَالِیهِ بِالْحِصَصِ ⁽¹⁾.

أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

$

از محمد بن مسلم، از یکی از دو امام (امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام) روایت شده است که درباره مردی مکاتَب که فوت کرده، بخشی از مکاتَبَتِ خود را پرداخت کرده و مال به جا گذاشته، در حالی که دارای دو فرزند آزاد بوده است، پرسیده شد.

امام (ع) فرمودند: امیرالمؤمنین علی (ع) چنین می‌فرمودند که مال او میان فرزندانش به نسبت‌های تعیین‌شده تقسیم می‌شود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32487 - رقم الحدیث الباب: 5]

32487- 5- ⁽³⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ کَاتَبَ عَبْداً لَهُ عَلَی أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ لَمْ یَشْتَرِطْ عَلَیْهِ حِینَ کَاتَبَهُ إِنْ هُوَ عَجَزَ عَنْ مُکَاتَبَتِهِ فَهُوَ رَدٌّ فِی الرِّقِّ وَ أَنَّ الْمُکَاتَبَ أَدَّی إِلَی مَوْلَاهُ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ ثُمَّ مَاتَ الْمُکَاتَبُ (وَ تَرَکَ مَالًا) ⁽⁴⁾وَ تَرَکَ ابْناً لَهُ مُدْرِکاً قَالَ نِصْفُ مَا تَرَکَ الْمُکَاتَبُ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَإِنَّهُ لِمَوْلَاهُ الَّذِی کَاتَبَهُ وَ النِّصْفُ الْبَاقِی لِابْنِ الْمُکَاتَبِ لِأَنَّ الْمُکَاتَبَ مَاتَ وَ نِصْفُهُ حُرٌّ وَ نِصْفُهُ عَبْدٌ لِلَّذِی ⁽⁵⁾کَاتَبَ أَبَاهُ فَإِنْ أَدَّی إِلَی الَّذِی کَاتَبَ أَبَاهُ مَا بَقِیَ عَلَی أَبِیهِ فَهُوَ حُرٌّ لَا سَبِیلَ لِأَحَدٍ مِنَ النَّاسِ عَلَیْهِ.

ترجمه:

$

از برید عِجلی روایت شده است که گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی که برده‌اش را بر مبلغ هزار درهم مکاتَبَت کرده بود، پرسیدم، در حالی که هنگام مکاتَبَت شرط نکرده بود که در صورت ناتوانی از پرداخت، برده به بردگی بازگردد. آن برده موفق شد پانصد درهم به مالک خود پرداخت کند، اما سپس فوت کرد و مالی باقی گذاشت و همچنین فرزندی بالغ داشت.

امام (ع) فرمودند: نیمی از آنچه برده مکاتَب به جا گذاشته متعلق به مالک است، و نیم دیگر آن متعلق به فرزندش خواهد بود، زیرا برده مکاتَب در حالی فوت کرده که نیمی از او آزاد بوده و نیمی دیگر همچنان برده محسوب می‌شده است. اگر فرزندش باقی‌مانده بدهی پدرش را به مالک بپردازد، او آزاد خواهد شد و هیچ‌کس حقی بر او نخواهد داشت.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32488 - رقم الحدیث الباب: 6]

32488- 6- ⁽⁶⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی مُکَاتَبٍ یَمُوتُ وَ قَدْ أَدَّی بَعْضَ مُکَاتَبَتِهِ وَ لَهُ ابْنٌ مِنْ جَارِیَةٍ وَ تَرَکَ مَالًا قَالَ یُؤَدِّی ابْنُهُ بَقِیَّةَ مُکَاتَبَتِهِ وَ یُعْتَقُ وَ یَرِثُ مَا بَقِیَ.

أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

از جمیل بن درّاج، از امام صادق (ع) روایت شده است که درباره مرد مکاتَبِی که فوت کرده، بخشی از مکاتَبَتِ خود را پرداخت کرده، فرزندی از کنیزش دارد و مال باقی گذاشته، پرسیده شد.

امام (ع) فرمودند: فرزند او باید باقی‌مانده مبلغ مکاتَبَت پدرش را پرداخت کند، سپس آزاد خواهد شد و پس از آن، مال باقی‌مانده را به ارث خواهد برد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32489 - رقم الحدیث الباب: 7]

32489- 7- ⁽⁸⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ مِهْزَمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمُکَاتَبِ یَمُوتُ وَ لَهُ وُلْدٌ فَقَالَ إِنْ

کَانَ اشْتَرَطَ عَلَیْهِ فَوُلْدُهُ مَمَالِیکُ وَ إِنْ لَمْ یَکُنِ اشْتَرَطَ عَلَیْهِ سَعَی وُلْدُهُ فِی مُکَاتَبَةِ أَبِیهِمْ وَ عَتَقُوا إِذَا أَدَّوْا.

ترجمه:

$

از مهزم روایت شده است که گفت: از امام صادق (ع) درباره مرد مکاتَب که فوت کرده و دارای فرزند بوده، پرسیدم.

امام (ع) فرمودند: اگر شرط شده باشد که در صورت ناتوانی از پرداخت، او و فرزندانش به بردگی بازگردند، فرزندان نیز برده خواهند شد. اما اگر چنین شرطی وجود نداشته باشد، فرزندان باید تلاش کنند تا مکاتَبَتِ پدرشان را ادا کنند، و در صورت پرداخت بدهی، آزاد خواهند شد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32490 - رقم الحدیث الباب: 8]

32490- 8- ⁽¹⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: فِی الْمُکَاتَبِ یُکَاتِبُ فَیُؤَدِّی بَعْضَ مُکَاتَبَتِهِ ثُمَّ یَمُوتُ وَ یَتْرُکُ ابْناً وَ یَتْرُکُ مَالًا أَکْثَرَ مِمَّا عَلَیْهِ مِنَ الْمُکَاتَبَةِ قَالَ یُوَفَّی مَوَالِیهِ مَا بَقِیَ مِنْ مُکَاتَبَتِهِ وَ مَا بَقِیَ فَلِوَلَدِهِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ عَوَّاضٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

$

از محمد بن سماعه، از امام باقر (ع) روایت شده است که درباره مرد مکاتَب که مکاتَبَت کرده، بخشی از آن را پرداخت کرده، سپس فوت کرده و فرزندی و مالی بیشتر از بدهی مکاتَبَتِ خود باقی گذاشته، پرسیده شد.

امام (ع) فرمودند: ابتدا بدهی باقی‌مانده مکاتَبَتِ او به مولایانش پرداخت می‌شود، و سپس هر آنچه باقی بماند متعلق به فرزندش خواهد بود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32491 - رقم الحدیث الباب: 9]

32491- 9- ⁽³⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ مُکَاتَبٌ اشْتَرَی نَفْسَهُ وَ خَلَّفَ مَالًا قِیمَتُهُ مِائَةُ أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ لَا وَارِثَ لَهُ قَالَ یَرِثُهُ مَنْ یَلِی جَرِیرَتَهُ قَالَ قُلْتُ: لَهُ مَنِ الضَّامِنُ لِجَرِیرَتِهِ قَالَ الضَّامِنُ لِجَرَائِرِ الْمُسْلِمِینَ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ⁽⁴⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ⁽⁵⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ هُنَا ⁽⁶⁾وَ فِی الْمُکَاتَبَةِ ⁽⁷⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

$

از عبدالله بن سنان، از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: به امام (ع) عرض کردم: مکاتَبی که خود را خریده و آزادی خود را به دست آورده، فوت کرده و مالی به ارزش صد هزار درهم باقی گذاشته است، در حالی که هیچ وارثی ندارد. امام (ع) فرمودند: ارث او به کسی که مسئول جریره (تبعِ مسئولیت‌های مالی او) است، خواهد رسید.

پرسیدم: چه کسی ضامن جریره اوست؟ امام (ع) فرمودند: کسیکه ضامنِ جریره مسلمانان است .

$

24- بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَ إِذَا مَاتَ فَمَالُهُ لِمَوْلَاهُ وَ کَذَا نَصِیبُ الرِّقِّیَّةِ فِی الْمُبَعَّضِ‌

اشارة

⁽¹⁾24 بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَ إِذَا مَاتَ فَمَالُهُ لِمَوْلَاهُ وَ کَذَا نَصِیبُ الرِّقِّیَّةِ فِی الْمُبَعَّضِ

ترجمه:

$

باب اینکه اگر برده‌ای فوت کند، مال او به مولای او تعلق خواهد گرفت، و همچنین سهم بردگی در مورد کسی که وضعیت مبعّض دارد (نیمی آزاد و نیمی برده) نیز به مولای او خواهد رسید.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32492 - رقم الحدیث الباب: 1]

32492- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی مُکَاتَبَةٍ بَیْنَ شَرِیکَیْنِ یُعْتِقُ ⁽³⁾أَحَدُهُمَا نَصِیبَهُ کَیْفَ یُصْنَعُ بِالْخَادِمِ قَالَ تَخْدُمُ الْبَاقِیَ یَوْماً وَ تَخْدُمُ نَفْسَهَا یَوْماً قُلْتُ فَإِنْ مَاتَتْ وَ تَرَکَتْ مَالًا قَالَ الْمَالُ بَیْنَهُمَا نِصْفَیْنِ بَیْنَ الَّذِی أَعْتَقَ وَ بَیْنَ الَّذِی أَمْسَکَ.

ترجمه:

$

از عمار ساباطی، از امام صادق (ع) روایت شده است که درباره برده‌ای که میان دو شریک مکاتَب بوده و یکی از آن‌ها سهم خود را آزاد کرده، پرسیده شد که چگونه باید با این خادم رفتار کرد؟

امام (ع) فرمودند: او یک روز به خدمت شریک باقی‌مانده خواهد بود، و یک روز برای خود آزاد خواهد بود.

پرسیدم: اگر او فوت کند و مالی باقی بگذارد، مال به چه کسی خواهد رسید؟

امام (ع) فرمودند: مال او میان آن دو شریک به طور مساوی تقسیم خواهد شد—بین کسی که سهم خود را آزاد کرده و کسی که هنوز مالک باقی‌مانده سهم است.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32493 - رقم الحدیث الباب: 2]

32493- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ کَلُّوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ مُکَاتَباً أَتَی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع فَقَالَ إِنَّ سَیِّدِی کَاتَبَنِی وَ شَرَطَ عَلَیَّ نُجُوماً فِی ⁽⁵⁾سَنَةٍ فَجِئْتُهُ بِالْمَالِ کُلِّهِ ضَرْبَةً وَاحِدَةً فَسَأَلْتُهُ أَنْ یَأْخُذَهُ کُلَّهُ ضَرْبَةً ⁽⁶⁾وَ یُجِیزَ عِتْقِی فَأَبَی عَلَیَّ فَدَعَاهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فَقَالَ صَدَقَ فَقَالَ لَهُ مَا لَکَ لَا تَأْخُذُ الْمَالَ وَ تُمْضِیَ عِتْقَهُ فَقَالَ مَا آخُذُ إِلَّا النُّجُومَ الَّتِی شَرَطْتُ وَ أَتَعَرَّضُ مِنْ ذَلِکَ لِمِیرَاثِهِ فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فَأَنْتَ أَحَقُّ بِشَرْطِکَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

از اسحاق بن عمار، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: برده‌ای مکاتَب نزد امیرالمؤمنین علی (ع) آمد و گفت: "صاحب من با من مکاتَبَت کرد و شرط نمود که مبلغ مکاتَبَت را در طول یک سال، به صورت اقساط (نجوم) پرداخت کنم. اما من اکنون کل مبلغ را یکجا فراهم کرده‌ام و از او خواسته‌ام که آن را بپذیرد و آزادی من را تأیید کند، ولی او قبول نمی‌کند."

پس امیرالمؤمنین (ع) صاحب برده را فرا خواند و از او پرسید: "چرا مال را نمی‌گیری و آزادی او را به رسمیت نمی‌شناسی؟"

صاحب برده گفت: "من فقط همان اقساطی را که شرط کرده‌ام، قبول می‌کنم و نمی‌خواهم که این کار باعث از دست دادن ارث او شود."

امیرالمؤمنین (ع) به او فرمودند: "تو به شرط خود پایبند هستی و حق داری که بر اساس شرطی که تعیین کرده‌ای، عمل کنی."

َابْوَابُ مُوجِبَاتِ الْإِرْثِ‌

1- بَابُ أَنَّ الْمِیرَاثَ یَثْبُتُ بِالنَّسَبِ وَ السَّبَبِ وَ أَنَّ الْأَقْرَبَ مِنَ النَّسَبِ یَمْنَعُ الْأَبْعَدَ إِلَّا مَا اسْتُثْنِیَ وَ حُکْمِ الْإِخْوَةِ مِنَ الرَّضَاعِ وَ نَحْوِهِمْ وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِ الْمَوَارِیثِ وَ الْحَضَانَةِ

اشارة

⁽¹⁾1 بَابُ أَنَّ الْمِیرَاثَ یَثْبُتُ بِالنَّسَبِ وَ السَّبَبِ وَ أَنَّ الْأَقْرَبَ مِنَ النَّسَبِ یَمْنَعُ الْأَبْعَدَ إِلَّا مَا اسْتُثْنِیَ وَ حُکْمِ الْإِخْوَةِ مِنَ الرَّضَاعِ وَ نَحْوِهِمْ وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِ الْمَوَارِیثِ وَ الْحَضَانَةِ

ترجمه:

$

باب اینکه ارث از طریق نسب و سبب ثابت می‌شود، و اینکه فرد نزدیک‌تر از نظر نسب، فرد دورتر را از ارث بردن منع می‌کند، مگر موارد استثنا شده. همچنین احکام مربوط به ارث‌بردن از طریق شیرخوارگی (رضاع) و دیگر موارد مشابه، و مجموعه‌ای از احکام مربوط به ارث و حضانت.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32494 - رقم الحدیث الباب: 1]

32494- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ وَ لِکُلٍّ جَعَلْنا مَوالِیَ مِمَّا تَرَکَ الْوالِدانِ وَ الْأَقْرَبُونَ ⁽³⁾قَالَ إِنَّمَا عَنَی بِذَلِکَ أُولِی الْأَرْحَامِ فِی الْمَوَارِیثِ وَ لَمْ یَعْنِ أَوْلِیَاءَ النِّعْمَةِ فَأَوْلَاهُمْ بِالْمَیِّتِ أَقْرَبُهُمْ إِلَیْهِ مِنَ الرَّحِمِ الَّتِی تَجُرُّهُ إِلَیْهَا.

ترجمه:

$

از زرارة نقل شده است که گفت: از امام صادق (ع) شنیدم که فرمودند درباره آیه "وَ لِکُلٍّ جَعَلْنَا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَ الْأَقْرَبُونَ" (نساء، 33)، یعنی: "و برای هر کسی وارثانی قرار دادیم، از آنچه والدین و نزدیکان به جا گذاشتند."

امام (ع) فرمودند: در این آیه، منظور از "موالی" همان خویشاوندان نسبی در ارث است، نه کسانی که به واسطه نعمت و ولایت با فرد ارتباط دارند. بنابراین، نزدیک‌ترین خویشاوندان از نظر نسب، اولی‌تر از دیگران در ارث خواهند بود، زیرا پیوند خونی آنها فرد را به ارث متوفی متصل می‌سازد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32495 - رقم الحدیث الباب: 2]

32495- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ یَزِیدَ الْکُنَاسِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ

ع قَالَ: ابْنُکَ أَوْلَی بِکَ مِنِ ابْنِ ابْنِکَ وَ ابْنُ ابْنِکَ أَوْلَی بِکَ مِنْ أَخِیکَ قَالَ وَ أَخُوکَ لِأَبِیکَ وَ أُمِّکَ أَوْلَی بِکَ مِنْ أَخِیکَ لِأَبِیکَ وَ أَخُوکَ لِأَبِیکَ أَوْلَی بِکَ مِنْ أَخِیکَ لِأُمِّکَ قَالَ وَ ابْنُ أَخِیکَ لِأَبِیکَ وَ أُمِّکَ أَوْلَی بِکَ مِنِ ابْنِ أَخِیکَ لِأَبِیکَ قَالَ وَ ابْنُ أَخِیکَ مِنْ أَبِیکَ أَوْلَی بِکَ مِنْ عَمِّکَ قَالَ وَ عَمُّکَ أَخُو أَبِیکَ مِنْ أَبِیهِ وَ أُمِّهِ أَوْلَی بِکَ مِنْ عَمِّکَ أَخِی أَبِیکَ مِنْ أَبِیهِ قَالَ وَ عَمُّکَ أَخُو أَبِیکَ مِنْ أَبِیهِ أَوْلَی بِکَ مِنْ عَمِّکَ أَخِی أَبِیکَ لِأُمِّهِ قَالَ وَ ابْنُ عَمِّکَ أَخِی أَبِیکَ مِنْ أَبِیهِ وَ أُمِّهِ أَوْلَی بِکَ مِنِ ابْنِ عَمِّکَ أَخِی أَبِیکَ لِأَبِیهِ قَالَ وَ ابْنُ عَمِّکَ أَخِی أَبِیکَ مِنْ أَبِیهِ أَوْلَی بِکَ مِنِ ابْنِ عَمِّکَ أَخِی أَبِیکَ لِأُمِّهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ ⁽¹⁾أَقُولُ: أَوْلَوِیَّةُ الْمُتَقَرِّبِ بِالْأَبِ وَحْدَهُ عَلَی الْمُتَقَرِّبِ بِالْأُمِّ وَحْدَهَا مِنَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَعْمَامِ وَ أَوْلَادِهِمْ بِمَعْنَی زِیَادَةِ الْمِیرَاثِ وَ فِی غَیْرِهِمْ بِمَعْنَی الْحَجْبِ لِمَا یَأْتِی ⁽²⁾.

ترجمه:

$

از یزید کُناسی، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمودند:

پسر تو نسبت به تو اولی‌تر از پسر پسر تو است.

پسر پسر تو نسبت به تو اولی‌تر از برادرت است.

برادری که هم‌پدر و هم‌مادر است، نسبت به تو اولی‌تر از برادری است که فقط هم‌پدر است.

برادری که تنها هم‌پدر است، نسبت به تو اولی‌تر از برادری است که تنها هم‌مادر است.

پسر برادرت که هم‌پدر و هم‌مادر است، نسبت به تو اولی‌تر از پسر برادری است که فقط هم‌پدر است.

پسر برادری که تنها هم‌پدر است، نسبت به تو اولی‌تر از عموی تو است.

عموی تو که هم‌پدر و هم‌مادر با پدرت است، نسبت به عمویی که تنها هم‌پدر است، اولی‌تر است.

عمویی که تنها هم‌پدر است، نسبت به عمویی که تنها هم‌مادر است، اولی‌تر است.

پسر عمویی که هم‌پدر و هم‌مادر است، نسبت به پسر عمویی که تنها هم‌پدر است، اولی‌تر است.

پسر عمویی که تنها هم‌پدر است، نسبت به پسر عمویی که تنها هم‌مادر است، اولی‌تر است.

می گویم : نزدیکی نسبی از طریق پدر، در برادران، عموها و فرزندان آن‌ها، موجب افزایش سهم ارث است. در موارد دیگر، این ترتیب نسبی موجب محروم کردن فرد دورتر از ارث می‌شود.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32496 - رقم الحدیث الباب: 3]

32496- 3- ⁽³⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ (حُسَیْنٍ الرَّزَّازِ) ⁽⁴⁾قَالَ: أَمَرْتُ مَنْ یَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَالُ لِمَنْ هُوَ لِلْأَقْرَبِ أَوِ الْعَصَبَةِ فَقَالَ الْمَالُ لِلْأَقْرَبِ وَ الْعَصَبَةُ فِی فِیهِ التُّرَابُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

از حسین الرزّاز نقل شده است که گفت: کسی را فرستادم تا از امام صادق (ع) بپرسد که مال به چه کسی تعلق می‌گیرد—به نزدیک‌ترین خویشاوند یا به عصبه (وارثان از طرف پدر)؟

امام (ع) فرمودند: "مال متعلق به نزدیک‌ترین خویشاوند است، و عصبه چیزی نصیبشان نمی‌شود (دهانشان پر از خاک است)."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32497 - رقم الحدیث الباب: 4]

32497- 4- ⁽⁶⁾عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمُرْتَضَی فِی رِسَالَةِ الْمُحْکَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ

نَقْلًا مِنْ تَفْسِیرِ النُّعْمَانِیِّ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی ⁽¹⁾عَنْ عَلِیٍّ ع فِی بَیَانِ النَّاسِخِ وَ الْمَنْسُوخِ قَالَ إِنَّ النَّبِیَّ ص لَمَّا هَاجَرَ إِلَی الْمَدِینَةِ- آخَی بَیْنَ أَصْحَابِهِ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ- وَ جَعَلَ الْمَوَارِیثَ عَلَی الْأُخُوَّةِ فِی الدِّینِ لَا فِی مِیرَاثِ الْأَرْحَامِ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا ... فِی سَبِیلِ اللَّهِ ... أُولئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلایَتِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ حَتَّی یُهاجِرُوا ⁽²⁾فَأَخْرَجَ الْأَقَارِبَ مِنَ الْمِیرَاثِ وَ أَثْبَتَهُ لِأَهْلِ الْهِجْرَةِ وَ أَهْلِ الدِّینِ خَاصَّةً ⁽³⁾فَلَمَّا قَوِیَ الْإِسْلَامُ أَنْزَلَ اللَّهُ النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهاجِرِینَ- إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلی أَوْلِیائِکُمْ مَعْرُوفاً ⁽⁴⁾فَهَذَا مَعْنَی نَسْخِ الْمِیرَاثِ.

ترجمه:

$

علی بن الحسین المرتضی در رساله "المحکم و المتشابه" نقل می‌کند که تفسیر نعمانی از امیرالمؤمنین علی (ع) درباره ناسخ و منسوخ چنین است:

هنگامی که پیامبر (ص) به مدینه هجرت کرد، میان مهاجرین و انصار پیمان برادری برقرار کرد و ارث را بر اساس اخوت دینی قرار داد، نه بر اساس روابط خانوادگی. این امر مطابق با آیه:

"الَّذینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا ... فِی سَبِیلِ اللَّهِ ... أُولئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلایَتِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ حَتَّی یُهاجِرُوا" (سوره انفال، 72).

بدین ترتیب، نسب و خویشاوندی از ارث حذف شد، و ارث تنها به اهل هجرت و دین اختصاص یافت.

اما هنگامی که اسلام تقویت شد، خداوند در قرآن آیه‌ای نازل کرد که نظام ارث بر اساس نسب را مجدداً برقرار کرد:

"النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِیائِکُمْ مَعْرُوفاً" (سوره احزاب، 6).

به این ترتیب، حکم قبلی درباره ارث نسخ شد، و خویشاوندان بر مهاجران در اولویت ارث قرار گرفتند.اینست معنای نسخ درمیراث .

$

[رقم الحدیث الکلی: 32498 - رقم الحدیث الباب: 5]

32498- 5- ⁽⁵⁾الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عِنْدَ تَفْسِیرِ قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لَکُمْ نِصْفُ ما تَرَکَ أَزْواجُکُمْ ⁽⁶⁾قَالَ فِی هَاتَیْنِ الْآیَتَیْنِ دَلَالَةٌ عَلَی تَقْدِیرِ سِهَامِ الْمَوَارِیثِ وَ نَحْنُ نَذْکُرُ مِنْ ذَلِکَ جُمْلَةً مُوجَزَةً مَنْقُولَةً عَنْ أَهْلِ الْبَیْتِ ع دُونَ غَیْرِهِمْ اعْلَمْ أَنَّ الْإِرْثَ یُسْتَحَقُّ بِأَمْرَیْنِ نَسَبٍ وَ سَبَبٍ فَالسَّبَبُ الزَّوْجِیَّةُ وَ الْوَلَاءُ فَالْمِیرَاثُ بِالزَّوْجِیَّةِ یَثْبُتُ مَعَ کُلِّ نَسَبٍ وَ الْمِیرَاثُ بِالْوَلَاءِ لَا یَثْبُتُ إِلَّا مَعَ فَقْدِ کُلِّ نَسَبٍ

وَ أَمَّا النَّسَبُ فَعَلَی ضَرْبَیْنِ أَحَدُهُمَا أَبَوَا الْمَیِّتِ وَ مَنْ یَتَقَرَّبُ بِهِمَا وَ الْآخَرُ وَلَدُهُ وَ وَلَدُ وَلَدِهِ وَ إِنْ سَفَلَ وَ الْمَانِعُ مِنَ الْإِرْثِ بَعْدَ وُجُودِ سَبَبِ وُجُوبِهِ ثَلَاثَةٌ الْکُفْرُ وَ الرِّقُّ وَ قَتْلُ الْوَارِثِ مَنْ کَانَ یَرِثُهُ لَوْ لَا الْقَتْلُ وَ لَا یَمْنَعُ الْأَبَوَیْنِ وَ الْوَلَدَ وَ الزَّوْجَ وَ الزَّوْجَاتِ مِنْ أَصْلِ الْمِیرَاثِ مَانِعٌ ثُمَّ هُمْ عَلَی ثَلَاثَةِ أَضْرُبٍ الْأَوَّلُ الْوَلَدُ یَمْنَعُ مَنْ یَتَقَرَّبُ بِهِ وَ مَنْ یَجْرِی مَجْرَاهُ مِنْ وُلْدِ إِخْوَتِهِ وَ أَخَوَاتِهِ عَنْ أَصْلِ الْإِرْثِ وَ یَمْنَعُ مَنْ یَتَقَرَّبُ بِالْأَبَوَیْنِ وَ یَمْنَعُ الْأَبَوَیْنِ عَمَّا زَادَ عَلَی السُّدُسِ إِلَّا عَلَی سَبِیلِ الرَّدِّ عَلَی الْبِنْتِ أَوِ الْبَنَاتِ وَ الْأَبَوَانِ یَمْنَعَانِ مَنْ یَتَقَرَّبُ بِهِمَا أَوْ بِأَحَدِهِمَا وَ لَا یَتَعَدَّی مَنْعُهُمَا إِلَی غَیْرِ ذَلِکَ وَ الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ لَا حَظَّ لَهُمَا فِی الْمَنْعِ وَ وَلَدُ الْوَلَدِ وَ إِنْ سَفَلَ یَقُومُ مَقَامَ الْوَلَدِ الْأَدْنَی عِنْدَ فَقْدِهِ فِی الْإِرْثِ وَ الْمَنْعِ وَ یُرَتَّبُونَ الْأَقْرَبُ فَالْأَقْرَبُ وَ هَذِهِ سَبِیلُ وُلْدِ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ وَ إِنْ سَفَلَ عِنْدَ فَقْدِ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مَعَ الْأَجْدَادِ وَ الْجَدَّاتِ ثُمَّ إِنَّ الْمِیرَاثَ بِالنَّسَبِ یُسْتَحَقُّ عَلَی وَجْهَیْنِ بِالْفَرْضِ وَ الْقَرَابَةِ فَالْفَرْضُ مَا سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَی وَ لَا یَجْتَمِعُ فِی ذَلِکَ إِلَّا مَنْ کَانَتْ قَرَابَتُهُ مُتَسَاوِیَةً إِلَی الْمَیِّتِ مِثْلُ الْبِنْتِ أَوِ الْبَنَاتِ مَعَ الْأَبَوَیْنِ أَوْ أَحَدِهِمَا لِأَنَّ کُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ یَتَقَرَّبُ إِلَی الْمَیِّتِ بِنَفْسِهِ فَمَتَی انْفَرَدَ أَحَدُهُمْ بِالْمِیرَاثِ أَخَذَ الْمَالَ کُلَّهُ بَعْضَهُ بِالْفَرْضِ وَ الْبَاقِیَ بِالْقَرَابَةِ وَ عِنْدَ الِاجْتِمَاعِ یَأْخُذُ کُلٌّ مِنْهُمْ مَا سُمِّیَ لَهُ وَ الْبَاقِی یُرَدُّ عَلَیْهِمْ عَلَی قَدْرِ سِهَامِهِمْ فَإِنْ نَقَصَتِ التَّرِکَةُ عَنْ سِهَامِهِمْ لِمُزَاحَمَةِ الزَّوْجِ أَوِ الزَّوْجَةِ لَهُمْ کَانَ النَّقْصُ دَاخِلًا عَلَی الْبِنْتِ أَوِ الْبَنَاتِ دُونَ الْأَبَوَیْنِ أَوْ أَحَدِهِمَا وَ دُونَ الزَّوْجِ وَ الزَّوْجَةِ وَ یَصِحُّ اجْتِمَاعُ الْکَلَالَتَیْنِ مَعاً لِتَسَاوِی قَرَابَتَیْهِمَا وَ إِذَا فَضَلَتِ ⁽¹⁾التَّرِکَةُ عَنْ سِهَامِهِمْ یُرَدُّ الْفَاضِلُ عَلَی کَلَالَةِ الْأَبِ وَ الْأُمِّ أَوِ الْأَبِ دُونَ کَلَالَةِ الْأُمِّ وَ کَذَلِکَ إِذَا نَقَصَتْ عَنْ سِهَامِهِمْ لِمُزَاحَمَةِ الزَّوْجِ أَوِ الزَّوْجَةِ ⁽²⁾کَانَ النَّقْصُ دَاخِلًا عَلَیْهِمْ دُونَ کَلَالَةِ

الْأُمِّ (فَإِنَّ کَلَالَةَ الْأُمِّ) ⁽¹⁾وَ الزَّوْجِ وَ الزَّوْجَةِ لَا یَدْخُلُ عَلَیْهِمُ النُّقْصَانُ عَلَی حَالٍ فَعَلَی هَذَا إِذَا اجْتَمَعَ کَلَالَةُ الْأَبِ مَعَ کَلَالَةِ الْأُمِّ کَانَ لِکَلَالَةِ الْأُمِّ لِلْوَاحِدِ السُّدُسُ وَ لِلِاثْنَیْنِ فَصَاعِداً الثُّلُثُ لَا یُنْقَصُونَ مِنْهُ وَ الْبَاقِی لِکَلَالَةِ الْأَبِ وَ لَا یَرِثُ کَلَالَةُ الْأَبِ مَعَ کَلَالَةِ الْأَبِ وَ الْأُمِّ ذُکُوراً کَانُوا أَوْ إِنَاثاً فَأَمَّا مَنْ یَرِثُ بِالْقَرَابَةِ دُونَ الْفَرْضِ فَأَقْوَاهُمُ الْوَلَدُ لِلصُّلْبِ ثُمَّ وَلَدُ الْوَلَدِ یَقُومُ مَقَامَ الْوَلَدِ وَ یَأْخُذُ نَصِیبَ مَنْ یَتَقَرَّبُ بِهِ ذَکَراً کَانَ أَوْ أُنْثَی وَ الْبَطْنُ الْأَوَّلُ یَمْنَعُ مَنْ نَزَلَ عَنْهُ بِدَرَجَةٍ ثُمَّ الْأَبُ یَأْخُذُ جَمِیعَ الْمَالِ إِذَا انْفَرَدَ ثُمَّ مَنْ یَتَقَرَّبُ بِهِ إِمَّا وَلَدُهُ أَوْ وَالِدَاهُ وَ مَنْ یَتَقَرَّبُ بِهِمَا مِنْ عَمٍّ أَوْ عَمَّةٍ فَالْجَدُّ أَبُو الْأَبِ مَعَ الْأَخِ الَّذِی هُوَ وَلَدُهُ فِی دَرَجَةٍ وَ کَذَلِکَ الْجَدَّةُ مَعَ الْأُخْتِ فَهُمْ یَتَقَاسَمُونَ الْمَالَ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ وَ مَنْ لَهُ سَبَبَانِ یَمْنَعُ مَنْ لَهُ سَبَبٌ وَاحِدٌ وَ وُلْدُ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ یَقُومُونَ مَقَامَ آبَائِهِمْ وَ أُمَّهَاتِهِمْ فِی مُقَاسَمَةِ الْجَدِّ وَ الْجَدَّةِ کَمَا یَقُومُ وَلَدُ الْوَلَدِ مَقَامَ الْوَلَدِ لِلصُّلْبِ مَعَ الْأَبِ وَ کَذَلِکَ الْجَدُّ وَ الْجَدَّةُ وَ إِنْ عَلَیَا یُقَاسِمَانِ الْإِخْوَةَ وَ الْأَخَوَاتِ وَ أَوْلَادَهُمْ وَ إِنْ نَزَلُوا عَلَی حَدٍّ وَاحِدٍ وَ أَمَّا مَنْ یَرِثُ بِالْقَرَابَةِ مِمَّنْ یَتَقَرَّبُ بِالْأُمِّ فَهُمُ الْجَدُّ وَ الْجَدَّةُ مِنْ قِبَلِهَا أَوْ مَنْ یَتَقَرَّبُ بِهَا مِنَ الْخَالِ وَ الْخَالَةِ فَإِنَّ أَوْلَادَهُمْ یَرِثُونَ بِالْفَرْضِ ⁽²⁾دُونَ الْقَرَابَةِ فَالْجَدُّ وَ الْجَدَّةُ مِنْ قِبَلِهَا یُقَاسِمَانِ الْإِخْوَةَ وَ الْأَخَوَاتِ مِنْ قِبَلِهَا وَ مَتَی اجْتَمَعَ قَرَابَةُ الْأَبِ مَعَ قَرَابَةِ الْأُمِّ مَعَ اسْتِوَائِهِمْ فِی الدَّرْجِ کَانَ لِقَرَابَةِ الْأُمِّ الثُّلُثُ بَیْنَهُمْ بِالسَّوِیَّةِ وَ الْبَاقِی لِقَرَابَةِ الْأَبِ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ وَ مَتَی بَعُدَ إِحْدَی الْقَرَابَتَیْنِ بِدَرَجَةٍ سَقَطَتْ مَعَ الَّتِی هِیَ أَقْرَبُ سَوَاءٌ کَانَ الْأَقْرَبُ مِنْ قِبَلِ الْأَبِ أَوْ مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ إِلَّا فِی مَسْأَلَةٍ وَاحِدَةٍ وَ هِیَ ابْنُ عَمٍّ (لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ عَمٌّ لِأَبٍ) ⁽³⁾فَإِنَّ الْمَالَ کُلَّهُ لِابْنِ الْعَمِّ هَذِهِ أُصُولُ مَسَائِلِ الْفَرَائِضِ.

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی حُکْمِ الرَّضَاعِ فِی وَلَاءِ ضَمَانِ الْجَرِیرَةِ وَ الْإِمَامَةِ ⁽²⁾.

ترجمه:

$

فضل بن حسن طبرسی در کتاب "مجمع البیان" هنگام تفسیر آیه شریفه "وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ" (نساء، 12) توضیح می‌دهد که این دو آیه دلالت بر تعیین سهام ارث دارند.

او بیان می‌کند که ارث بر اساس دو عامل است:

نَسَب (خویشاوندی نسبی)

سَبَب (روابط سببی مانند زوجیت و ولایت)

ارث بر اساس زوجیت در همه موارد نسب برقرار است.

ارث بر اساس ولایت تنها در صورت فقدان همه روابط نسبی برقرار می‌شود.

در مورد نسب، دو دسته افراد وارث محسوب می‌شوند:

والدین متوفی و کسانی که از طریق آن‌ها به متوفی مرتبط هستند.

فرزندان متوفی و نسل بعدی آنان، هرچند که پایین‌تر بروند.

موانع ارث

سه عامل موجب محرومیت از ارث می‌شوند:

کفر (غیرمسلمان بودن وارث)

بردگی (وارثی که برده است ارث نمی‌برد)

قتل (اگر کسی وارث خود را عمداً بکشد، از ارث محروم می‌شود)

ترتیب ارث

فرزند، افراد مرتبط از طریق او را از ارث محروم می‌کند.

فرزند همچنین موجب محدودیت سهم ارث والدین (به کمتر از یک‌ششم) می‌شود، مگر در برخی موارد خاص مانند رد بر دختران.

والدین موجب محرومیت کسانی می‌شوند که از طریق آن‌ها به متوفی مرتبط هستند.

اما محرومیت والدین محدود به همین گروه است و بر دیگران تأثیر نمی‌گذارد. همسر (زوج و زوجه) از لحاظ منع ارث سهمی ندارند، و فرزند فرزند، هرچند پایین‌تر برود، در صورت نبود فرزند اصلی، جایگزین او در ارث و منع ارث خواهد شد. ترتیب ارث همیشه بر اساس "نزدیک‌تر بودن" برقرار است.

ترتیب ارث میان خویشاوندان

فرزند در نبود پدر و مادر، جایگزین اصلی است.

فرزندِ فرزند، در صورت نبود فرزند، سهم ارث را دریافت می‌کند.

فرزندانِ برادر و خواهر، اگر برادران و خواهران حضور نداشته باشند، جایگزین آن‌ها خواهند شد.

پدر و مادر فقط در شرایط خاص از یکدیگر ارث می‌برند.

تقسیم ارث بر اساس دو اصل: فرض و قرابت

فرض: سهمی که خداوند تعیین کرده، مانند نصف ارث برای همسر.

قرابت: سهمی که بر اساس خویشاوندی نزدیک‌تر تقسیم می‌شود.

در صورتی که ارث تنها به یک نفر تعلق گیرد، وی کل مال را دریافت خواهد کرد؛ بخشی به عنوان سهم فرض، و بخشی بر اساس قرابت. اما اگر چند نفر باشند، هر کس سهم تعیین‌شده خود را دریافت خواهد کرد، و باقی‌مانده میان آن‌ها بر اساس نسبت سهام‌شان تقسیم می‌شود.

محدودیت ارث و تأثیر مزاحمت وارث دیگر

اگر مقدار ارث کم باشد و با حضور همسر یا وارث دیگر کاهش یابد، این کاهش معمولاً از سهم فرزندان کم می‌شود، نه از سهم والدین یا همسر.

در صورتی که دو دسته از وارثان (کلالتین) با جایگاه مساوی در ارث حضور داشته باشند، مازاد ارث ابتدا بین وارثان از طرف پدر و مادر توزیع می‌شود، و اگر باقی بماند، به وارثان از طرف پدر بدون مادر تعلق می‌گیرد. زوج و زوجه هیچ‌گاه دچار کاهش سهم ارث نمی‌شوند.

تقسیم ارث میان کلالت پدری و مادری

اگر کلالت پدری و مادری با هم باشند:

کلالت مادری: برای یک نفر یک‌ششم، برای دو نفر یا بیشتر یک‌سوم، که از این مقدار هیچ کم نمی‌شود.

باقی‌مانده ارث به کلالت پدری تعلق می‌گیرد.

کلالت پدری در حضور کلالت پدر و مادر (مختلط)، ارث نمی‌برد.

ترتیب اولویت در ارث از طریق قرابت

فرزند صُلبی (مستقیم) اولی‌ترین وارث است.

فرزندِ فرزند، در نبود فرزند، جایگزین او خواهد شد و همان سهم را دریافت می‌کند.

نسل اول از ارث، نسل‌های پایین‌تر را از ارث محروم می‌کند.

پدر در صورت فقدان فرزند، تمام مال را دریافت خواهد کرد.

پس از پدر، بستگان نزدیک او (فرزند، والدین، عموها و عمه‌ها) وارث خواهند بود.

تقسیم ارث میان جد و فرزندان برادر و خواهر

جد (پدرِ پدر) در صورت حضور برادر، با او در یک درجه قرار دارد.

جدّه (مادرِ مادر) با خواهر در یک درجه است.

تقسیم ارث بین جد و برادر به نسبت "ذکر مثل حظّ الأنثیین" خواهد بود.

اگر کسی دو سبب برای ارث داشته باشد، موجب محرومیت فردی می‌شود که فقط یک سبب برای ارث دارد.

فرزندان برادر و خواهر جایگزین والدین خود شده و با جد و جدّه به رقابت می‌پردازند، همان‌گونه که فرزندِ فرزند جایگزین فرزند در ارث خواهد شد.

تقسیم ارث میان کلالت مادری

جد و جدّه از طرف مادر، همراه با خاله و دایی، ارث می‌برند.

در صورت وجود فرزندان خاله و دایی، ارث آنان بر اساس فرض مشخص شده است، نه قرابت.

تقسیم ارث میان قرابت پدری و مادری

اگر قرابت پدری و مادری در یک سطح باشند:

یک‌سوم ارث به قرابت مادری تعلق می‌گیرد و میان آنان به تساوی تقسیم می‌شود.

باقی‌مانده ارث متعلق به قرابت پدری است، به نسبت "ذکر مثل حظّ الأنثیین".

اگر یکی از قرابت‌ها نسبت به دیگری یک درجه پایین‌تر باشد، از ارث محروم می‌شود.

تنها استثنا: اگر یک فرد از طریق پدر و مادر با متوفی مرتبط باشد، اما فرد دیگر فقط از طریق پدر مرتبط باشد، تمام مال به فردی خواهد رسید که دارای نسبت کامل است.

$

2- بَابُ أَنَّ مَنْ تَقَرَّبَ بِغَیْرِهِ فَلَهُ نَصِیبُ مَنْ یَتَقَرَّبُ بِهِ إِذَا لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَقْرَبَ مِنْهُ وَ أَنَّ ذَا الْفَرِیضَةِ أَحَقُّ مِنْ غَیْرِهِ بِرَدِّ الْبَاقِی مَعَ عَدَمِ الْمُسَاوِی‌

اشارة

⁽³⁾2 بَابُ أَنَّ مَنْ تَقَرَّبَ بِغَیْرِهِ فَلَهُ نَصِیبُ مَنْ یَتَقَرَّبُ بِهِ إِذَا لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَقْرَبَ مِنْهُ وَ أَنَّ ذَا الْفَرِیضَةِ أَحَقُّ مِنْ غَیْرِهِ بِرَدِّ الْبَاقِی مَعَ عَدَمِ الْمُسَاوِی

ترجمه:

$

باب اینکه کسی که از طریق دیگری به متوفی مرتبط شده، نصیب همان فرد را خواهد داشت، اگر کسی که از او نزدیک‌تر باشد وجود نداشته باشد. همچنین، صاحب فریضه (وارثی که سهم مشخصی از ارث دارد) نسبت به دیگران اولویت دارد در دریافت باقی‌مانده ارث، در صورتی که فردی هم‌مرتبه با او وجود نداشته باشد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32499 - رقم الحدیث الباب: 1]

32499- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ ع أَنَّ کُلَّ ذِی رَحِمٍ بِمَنْزِلَةِ الرَّحِمِ الَّذِی یُجَرُّ بِهِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ وَارِثٌ أَقْرَبَ إِلَی الْمَیِّتِ مِنْهُ فَیَحْجُبَهُ.

ترجمه:

$

از ابی‌ایوب خزّاز، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: در کتاب امیرالمؤمنین علی (ع) آمده است که "هر خویشاوندی، از نظر ارث، مانند همان رابطه‌ای است که او را به متوفی متصل می‌کند؛ مگر اینکه وارثی نزدیک‌تر از او وجود داشته باشد که مانع ارث‌بری او شود."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32500 - رقم الحدیث الباب: 2]

32500- 2- ⁽⁵⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ حَمَّادٍ أَبِی یُوسُفَ الْخَزَّازِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ إِذَا کَانَ وَارِثٌ مِمَّنْ لَهُ فَرِیضَةٌ فَهُوَ أَحَقُّ بِالْمَالِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁶⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.

ترجمه:

$

از سلیمان بن خالد، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: امیرالمؤمنین علی (ع) می‌فرمودند: "اگر وارثی که دارای سهم مشخص از ارث (فریضه) باشد، او نسبت به دیگران به مال سزاوارتر است."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32501 - رقم الحدیث الباب: 3]

32501- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا الْتَقَتِ الْقَرَابَاتُ فَالسَّابِقُ أَحَقُّ بِمِیرَاثِ قَرِیبِهِ فَإِنِ اسْتَوَتْ قَامَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَقَامَ قَرِیبِهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ⁽²⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽³⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

$

از یونس، از مردی، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: "هرگاه خویشاوندان با یکدیگر برخورد کنند (در تعیین ارث)، آنکه از نظر قرابت پیش‌تر و نزدیک‌تر است، سزاوارتر به ارث خواهد بود. اما اگر در درجه نزدیکی برابر باشند، هر یک جایگاه همان فرد را که به او نزدیک بودند، خواهد گرفت."

$

3- بَابُ وُجُوبِ جَبْرِ الْوَالِی النَّاسَ عَلَی الْفَرَائِضِ الصَّحِیحَةِ

اشارة

⁽⁵⁾3 بَابُ وُجُوبِ جَبْرِ الْوَالِی النَّاسَ عَلَی الْفَرَائِضِ الصَّحِیحَةِ

ترجمه:

$

باب وجوب الزام والی (حاکم) بر مردم به رعایت فرائض صحیح

$

[رقم الحدیث الکلی: 32502 - رقم الحدیث الباب: 1]

32502- 1- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَسْتَقِیمُ النَّاسُ عَلَی الْفَرَائِضِ وَ الطَّلَاقِ إِلَّا بِالسَّیْفِ.

ترجمه:

$

از هشام بن سالم، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: "مردم بر فرائض و طلاق پایبند نخواهند شد، مگر با قدرت و قاطعیت (شمشیر)."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32503 - رقم الحدیث الباب: 2]

32503- 2- ⁽⁷⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا تَقُومُ الْفَرَائِضُ وَ الطَّلَاقُ إِلَّا بِالسَّیْفِ.

ترجمه:

$

از معمر بن یحیی، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمودند: "فرائض و طلاق بدون قدرت و قاطعیت (شمشیر) برپا نمی‌شوند."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32504 - رقم الحدیث الباب: 3]

32504- 3- ⁽⁸⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی ⁽⁹⁾عَنْ یَحْیَی

الْحَلَبِیِّ عَنْ شُعَیْبٍ الْحَدَّادِ عَنْ بُرَیْدٍ الصَّانِعِ ⁽¹⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ النِّسَاءِ هَلْ یَرِثْنَ رِبَاعاً ⁽²⁾فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ یَرِثْنَ قِیمَةَ الْبِنَاءِ قَالَ فَقُلْتُ فَإِنَّ النَّاسَ لَا یَرْضَوْنَ بِهَذَا قَالَ فَقَالَ إِذَا وُلِّینَا فَلَمْ یَرْضَ النَّاسُ بِذَلِکَ ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّوْطِ فَإِنْ لَمْ یَسْتَقِیمُوا ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّیْفِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً فِی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ ⁽³⁾.

ترجمه:

$

از برید صانع نقل شده است که گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم، "آیا زنان از ارث زمین‌های مسکونی (رباع) سهمی دارند؟"

امام (ع) فرمودند: "نه، اما آن‌ها ارزش ساختمان را به ارث می‌برند."

برید گفت: "اما مردم این را نمی‌پذیرند."

امام (ع) فرمودند: "اگر ما حاکم شویم و مردم این حکم را نپذیرند، ابتدا آن‌ها را با تازیانه وادار می‌کنیم، و اگر باز هم اصلاح نشوند، با شمشیر!"

$

4- بَابُ أَنَّهُ یَجُوزُ لِثِقَاتِ الْمُؤْمِنِینَ قِسْمَةُ الْمَوَارِیثِ بَیْنَ أَصْحَابِهَا وَ إِنْ لَمْ یَکُونُوا أَوْصِیَاءَ وَ إِنْ کَانَ الْوُرَّاثُ أَیْتَاماً

اشارة

⁽⁴⁾4 بَابُ أَنَّهُ یَجُوزُ لِثِقَاتِ الْمُؤْمِنِینَ قِسْمَةُ الْمَوَارِیثِ بَیْنَ أَصْحَابِهَا وَ إِنْ لَمْ یَکُونُوا أَوْصِیَاءَ وَ إِنْ کَانَ الْوُرَّاثُ أَیْتَاماً

ترجمه:

$

باب اینکه مؤمنان مورد اعتماد (ثقات) می‌توانند ارث را میان وارثان تقسیم کنند، حتی اگر وصی رسمی نباشند، و حتی اگر وارثان یتیم باشند.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32505 - رقم الحدیث الباب: 1]

32505- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ ⁽⁶⁾قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَاتَ وَ لَهُ بَنُونَ وَ بَنَاتٌ صِغَارٌ وَ کِبَارٌ مِنْ غَیْرِ وَصِیَّةٍ وَ لَهُ خَدَمٌ وَ مَمَالِیکُ وَ عُقَدٌ ⁽⁷⁾کَیْفَ یَصْنَعُ الْوَرَثَةُ بِقِسْمَةِ ذَلِکَ الْمِیرَاثِ قَالَ إِنْ قَامَ رَجُلٌ ثِقَةٌ قَاسَمَهُمْ ⁽⁸⁾ذَلِکَ کُلَّهُ فَلَا بَأْسَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْوَصَایَا ⁽⁹⁾وَ غَیْرِهَا ⁽¹⁰⁾وَ یَأْتِی مَا

یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

از زُرْعَة نقل شده است که گفت: از امام (ع) درباره مردی که فوت کرده و فرزندان خردسال و بزرگسال دارد، بدون اینکه وصیتی داشته باشد، و همچنین خدمه، بردگان و اموالی باقی گذاشته است، پرسیدم که وارثان چگونه باید این ارث را تقسیم کنند؟

امام (ع) فرمودند: اگر مردی مورد اعتماد (ثقه) تقسیم این میراث را بر عهده بگیرد، اشکالی ندارد.

$

5- بَابُ حُکْمِ مَا لَوْ حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَی وَ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینُ‌

اشارة

⁽²⁾5 بَابُ حُکْمِ مَا لَوْ حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَی وَ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینُ

ترجمه:

$

باب درباره حکم حضور خویشاوندان، یتیمان و نیازمندان در هنگام تقسیم ارث

$

[رقم الحدیث الکلی: 32506 - رقم الحدیث الباب: 1]

32506- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ ⁽⁴⁾قَالَ نَسَخَتْهَا آیَةُ الْفَرَائِضِ.

ترجمه:

$

از ابی بصیر، از امام صادق (ع) روایت شده است که درباره آیه شریفه "وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ" (نساء، 8) پرسیدم. امام (ع) فرمودند: "این آیه با آیه فرائض نسخ شده است."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32507 - رقم الحدیث الباب: 2]

32507- 2- ⁽⁵⁾وَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً ⁽⁶⁾قُلْتُ أَ مَنْسُوخَةٌ هِیَ قَالَ لَا إِذَا حَضَرُوکَ فَأَعْطِهِمْ.

ترجمه:

$

از ابی بصیر، از امام باقر (ع) روایت شده است که درباره آیه "وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً" (نساء، 8) پرسیدم: "آیا این آیه نسخ شده است؟"

امام (ع) فرمودند: "نه، بلکه اگر آنان در هنگام تقسیم ارث حضور داشته باشند، پس چیزی به آنان بده.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32508 - رقم الحدیث الباب: 3]

32508- 3- ⁽⁷⁾وَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبی ⁽⁸⁾قَالَ نَسَخَتْهَا آیَةُ الْفَرَائِضِ.

أَقُولُ: وَجْهُ الْجَمْعِ أَنَّ الْوُجُوبَ مَنْسُوخٌ بِقَرِینَةِ ذِکْرِ الْفَرَائِضِ وَ الِاسْتِحْبَابَ غَیْرُ مَنْسُوخٍ.

ترجمه:

$

از ابی بصیر، از امام باقر (ع) روایت شده است که درباره آیه "وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبی" (نساء، 8) پرسیدم. امام (ع) فرمودند: "این آیه توسط آیه فرائض نسخ شده است."

$

6- بَابُ بُطْلَانِ الْعَوْلِ وَ أَنَّهُ یَجُوزُ لِلْوَارِثِ الْمُؤْمِنِ أَنْ یَأْخُذَ بِهِ مَعَ التَّقِیَّةِ إِذَا حَکَمَ لَهُ بِهِ الْعَامَّةُ

اشارة

⁽¹⁾6 بَابُ بُطْلَانِ الْعَوْلِ وَ أَنَّهُ یَجُوزُ لِلْوَارِثِ الْمُؤْمِنِ أَنْ یَأْخُذَ بِهِ مَعَ التَّقِیَّةِ إِذَا حَکَمَ لَهُ بِهِ الْعَامَّةُ

ترجمه:

$

باب بطلان عَول (افزایش سهام ارث بدون تناسب) و اینکه وارث مؤمن می‌تواند بر اساس آن ارث دریافت کند، در صورتی که عامه بر اساس آن حکم کرده باشند، به شرط رعایت تقیه.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32509 - رقم الحدیث الباب: 1]

32509- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: السِّهَامُ لَا تَعُولُ.

ترجمه:

$

از محمد بن مسلم، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمودند: "سهام (ارث) افزایش نمی‌یابد

$

[رقم الحدیث الکلی: 32510 - رقم الحدیث الباب: 2]

32510- 2- ⁽³⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ ابْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ وَ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ وَ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: السِّهَامُ لَا تَعُولُ لَا ⁽⁴⁾تَکُونُ أَکْثَرَ مِنْ سِتَّةٍ.

وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ مِثْلَ ذَلِکَ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

$

از زرارة بن أعین، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمودند: "سهام (ارث) افزایش نمی‌یابد و بیش از شش سهم نخواهد بود."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32511 - رقم الحدیث الباب: 3]

32511- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ قَالَ قُلْتُ لِزُرَارَةَ إِنَّ بُکَیْرَ بْنَ أَعْیَنَ حَدَّثَنِی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّ السِّهَامَ لَا تَعُولُ وَ لَا تَکُونُ أَکْثَرَ مِنْ سِتَّةٍ فَقَالَ هَذَا مَا لَیْسَ فِیهِ اخْتِلَافٌ بَیْنَ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

$

[رقم الحدیث الکلی: 32512 - رقم الحدیث الباب: 4]

32512- 4- ⁽¹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: أَمَرَ أَبُو جَعْفَرٍ ع أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع- فَأَقْرَأَنِی صَحِیفَةَ الْفَرَائِضِ- فَرَأَیْتُ جُلَّ مَا فِیهَا عَلَی أَرْبَعَةِ أَسْهُمٍ.

ترجمه:

$

زرارة نقل می‌کند که امام باقر (ع) به امام صادق (ع) دستور دادند تا صحیفه فرائض را برای من بخواند. پس دیدم که بیشتر احکام موجود در آن بر اساس چهار سهم است.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32513 - رقم الحدیث الباب: 5]

32513- 5- ⁽²⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّ السِّهَامَ لَا تَکُونُ أَکْثَرَ مِنْ سِتَّةِ أَسْهُمٍ.

ترجمه:

$

از محمد بن مسلم، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمودند: "سهام (ارث) بیش از شش سهم نخواهد بود."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32514 - رقم الحدیث الباب: 6]

32514- 6- ⁽³⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَرَأَ عَلَیَّ ⁽⁴⁾فَرَائِضَ عَلِیٍّ ع- فَکَانَ أَکْثَرُهُنَّ مِنْ خَمْسَةِ (أَسْهُمٍ وَ مِنْ) ⁽⁵⁾أَرْبَعَةٍ وَ أَکْثَرُهُ مِنْ سِتَّةِ أَسْهُمٍ.

ترجمه:

$

از ابی بصیر، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: "فرائضی که علی (ع) خواند، بیشتر آن‌ها بر پایه پنج سهم، چهار سهم، و بیشتر آن‌ها بر اساس شش سهم بود."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32515 - رقم الحدیث الباب: 7]

32515- 7- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُعَلًّی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ الَّذِی یَعْلَمُ رَمْلَ عَالِجٍ لَیَعْلَمُ أَنَّ الْفَرَائِضَ لَا تَعُولُ عَلَی أَکْثَرَ مِنْ سِتَّةٍ.

ترجمه:

$

از ابی مریم انصاری، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمودند: "کسی که از شمارش شن‌های سرزمین عالج آگاه باشد، می‌داند که فرائض (احکام ارث) بیش از شش سهم نمی‌شوند."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32516 - رقم الحدیث الباب: 8]

32516- 8- ⁽⁷⁾وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ خُزَیْمَةَ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَصْلُ الْفَرَائِضِ مِنْ سِتَّةِ أَسْهُمٍ لَا تَزِیدُ عَلَی ذَلِکَ وَ لَا تَعُولُ عَلَیْهَا ثُمَّ الْمَالُ بَعْدَ ذَلِکَ لِأَهْلِ السِّهَامِ الَّذِینَ ذُکِرُوا فِی الْکِتَابِ.

ترجمه:

$

از بُکَیْر، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: "اصل فرائض (احکام ارث) از شش سهم تجاوز نمی‌کند و افزایش نمی‌یابد. پس از آن، مال متعلق به صاحبان سهام است که در کتاب (قرآن) ذکر شده‌اند."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32517 - رقم الحدیث الباب: 9]

32517- 9- ⁽¹⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ (أَبِیهِ وَ) ⁽²⁾مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع رُبَّمَا أُعِیلَ السِّهَامُ حَتَّی یَکُونَ عَلَی الْمِائَةِ أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَکْثَرَ فَقَالَ لَیْسَ تَجُوزُ سِتَّةً ثُمَّ قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ إِنَّ الَّذِی أَحْصَی رَمْلَ عَالِجٍ لَیَعْلَمُ أَنَّ السِّهَامَ لَا تَعُولُ عَلَی سِتَّةٍ لَوْ یُبْصِرُونَ وَجْهَهَا لَمْ تَجُزْ سِتَّةً.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ نَحْوَهُ ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ نَحْوَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

$

از ابی بصیر نقل شده است که گفت: به امام باقر (ع) عرض کردم، "گاهی سهم‌های ارث افزایش می‌یابند تا به صد برسند، کمتر یا بیشتر."

امام (ع) فرمودند: "بیش از شش سهم جایز نیست."

سپس امام (ع) افزودند: "امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمودند: کسی که تعداد شن‌های سرزمین عالج را حساب کرده باشد، می‌داند که سهام ارث بیش از شش نمی‌شود. اگر حقیقت آن را ببینند، بیش از شش سهم نخواهد بود."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32518 - رقم الحدیث الباب: 10]

32518- 10- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ وَ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ الْعِجْلِیِّ وَ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع إِنَّ السِّهَامَ لَا تَعُولُ.

ترجمه:

$

از زرارة بن أعین، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمودند: "سهام (ارث) افزایش نمی‌یابد

$

[رقم الحدیث الکلی: 32519 - رقم الحدیث الباب: 11]

32519- 11- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: أَقْرَأَنِی أَبُو جَعْفَرٍ ع صَحِیفَةَ کِتَابِ الْفَرَائِضِ- الَّتِی هِیَ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ص- وَ خَطُّ عَلِیٍّ ع بِیَدِهِ فَإِذَا فِیهَا إِنَّ السِّهَامَ لَا تَعُولُ.

ترجمه:

$

از محمد بن مسلم نقل شده است که گفت: امام باقر (ع) صحیفه کتاب فرائض را برای من خواند، که توسط پیامبر اکرم (ص) املا شده و به خط امیرالمؤمنین علی (ع) نوشته شده بود. در آن آمده است که "سهام ارث افزایش نمی‌یابد."

$

[رقم الحدیث الکلی: 17 - رقم الحدیث الباب: 32520]

17- 32520- 12- ⁽⁷⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ

ع قَالَ کَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَقُولُ إِنَّ الَّذِی یُحْصِی رَمْلَ عَالِجٍ لَیَعْلَمُ أَنَّ السِّهَامَ لَا تَعُولُ مِنْ سِتَّةٍ فَمَنْ شَاءَ لَاعَنْتُهُ عِنْدَ الْحَجَرِ- أَنَّ السِّهَامَ لَا تَعُولُ مِنْ سِتَّةٍ.

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ نَحْوَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

$

از ابوبکر حضرمی، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: "ابن عباس می‌گفت: کسی که(خدا) از تعداد شن‌های سرزمین عالج آگاه است ، می‌داند که سهام (ارث) بیش از شش سهم افزایش نمی‌یابد. هر کس بخواهد، من با او نزد حجر (کعبه) مباهله می‌کنم که سهام ارث بیش از شش نمی‌شود."

$

[رقم الحدیث الکلی: 32521 - رقم الحدیث الباب: 13]

32521- 13- ⁽²⁾وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سِهَامُ الْمَوَارِیثِ مِنْ سِتَّةِ أَسْهُمٍ لَا تَزِیدُ عَلَیْهَا فَقِیلَ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ لِمَ صَارَتْ سِتَّةَ أَسْهُمٍ قَالَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ مِنْ سِتَّةِ أَشْیَاءَ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِی قَرارٍ مَکِینٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ⁽³⁾.

وَ رَوَاهُ فِی الْفَقِیهِ مُرْسَلًا ⁽⁴⁾.

ترجمه:

$

از ابن ابی عمیر، از چند راوی، از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمودند: "سهام ارث از شش سهم تجاوز نمی‌کنند."

از امام (ع) پرسیدند: "ای فرزند رسول خدا، چرا سهام ارث شش عدد تعیین شده‌اند؟"

امام (ع) پاسخ دادند: "زیرا انسان از شش چیز آفریده شده است." سپس به آیه قرآن اشاره کردند: "وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ، ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَکِینٍ، ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً، فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً، فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَاماً، فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً." (المؤمنون، 12-14)

$

[رقم الحدیث الکلی: 32522 - رقم الحدیث الباب: 14]

32522- 14- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع کَانَ یَقُولُ إِنَّ الَّذِی أَحْصَی رَمْلَ عَالِجٍ یَعْلَمُ أَنَّ السِّهَامَ لَا تَعُولُ عَلَی سِتَّةٍ لَوْ یُبْصِرُونَ وُجُوهَهَا ⁽⁶⁾لَمْ تَجُزْ سِتَّةً.

ترجمه:

$

از ابی بصیر، از امام باقر (ع) روایت شده است که امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمودند: "کسی(خدای) که تعداد شن‌های سرزمین عالج را حساب کرده ، می‌داند که سهام (ارث) بیش از شش نمی‌شود. اگر حقیقت آن را ببینند، بیش از شش سهم نخواهد بود."

$

[رقم الحدیث الکلی: 17 - رقم الحدیث الباب: 32523]

17- 32523- 15- ⁽⁷⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ

نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ کَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَقُولُ إِنَّ الَّذِی یُحْصِی ⁽²⁾رَمْلَ عَالِجٍ یَعْلَمُ ⁽³⁾أَنَّ السِّهَامَ لَا تَعُولُ مِنْ سِتَّةٍ.

ترجمه:

$

از ابوبکر حضرمی، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: "ابن عباس می‌گفت: کسی(خدای) که تعداد شن‌های سرزمین عالج را حساب کرده ، می‌داند که سهام (ارث) بیش از شش سهم افزایش نمی‌یابد.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32524 - رقم الحدیث الباب: 16]

32524- 16- ⁽⁴⁾وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی ⁽⁵⁾عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی کِتَابِهِ إِلَی الْمَأْمُونِ قَالَ: وَ الْفَرَائِضُ عَلَی مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ وَ لَا عَوْلَ فِیهَا.

وَ رَوَاهُ صَاحِبُ کِتَابِ تُحَفِ الْعُقُولِ مُرْسَلًا ⁽⁶⁾

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁷⁾وَ عَلَی الْحُکْمِ الْأَخِیرِ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

$

از فضل بن شاذان، از امام رضا (ع) روایت شده است که در کتاب خود به مأمون نوشتند: "فرائض (احکام ارث) مطابق آنچه خداوند در کتابش نازل کرده است برقرار هستند و در آن‌ها عَول (افزایش سهام به شکل نامتناسب) وجود ندارد."

$

7- بَابُ کَیْفِیَّةِ إِلْقَاءِ الْعَوْلِ وَ مَنْ یَدْخُلُ عَلَیْهِ النَّقْصُ وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِ الْفَرَائِضِ‌

اشارة

⁽⁹⁾7 بَابُ کَیْفِیَّةِ إِلْقَاءِ الْعَوْلِ وَ مَنْ یَدْخُلُ عَلَیْهِ النَّقْصُ وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِ الْفَرَائِضِ

ترجمه:

$

باب چگونگی اعمال عول و کسانی که نقصان بر آنان وارد می‌شود، و مجموعه‌ای از احکام فرائض

$

[رقم الحدیث الکلی: 32525 - رقم الحدیث الباب: 1]

32525- 1- ⁽¹⁰⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ قَالَ: قَالَ زُرَارَةُ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تُلْقِیَ الْعَوْلَ فَإِنَّمَا یَدْخُلُ النُّقْصَانُ عَلَی الَّذِینَ لَهُمُ الزِّیَادَةُ مِنَ الْوُلْدِ وَ الْإِخْوَةِ مِنَ الْأَبِ وَ أَمَّا الزَّوْجُ وَ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ فَإِنَّهُمْ لَا یُنْقَصُونَ مِمَّا سُمِّیَ لَهُمْ شَیْئاً.

ترجمه:

$

از ابن اُذَیْنَة نقل شده که زراره گفت: «وقتی می‌خواهی عول را اعمال کنی، نقصان تنها بر کسانی وارد می‌شود که از فرزندان و برادران پدری دارای افزایش هستند، اما همسر و برادران مادری، از آنچه برای آنان تعیین شده، چیزی کم نمی‌شود.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32526 - رقم الحدیث الباب: 2]

32526- 2- ⁽¹⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ سَالِمٍ الْأَشَلِّ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ أَدْخَلَ الْوَالِدَیْنِ عَلَی جَمِیعِ أَهْلِ الْمَوَارِیثِ فَلَمْ یَنْقُصْهُمَا مِنَ السُّدُسِ وَ أَدْخَلَ الزَّوْجَ وَ الْمَرْأَةَ فَلَمْ یَنْقُصْهُمَا مِنَ الرُّبُعِ وَ الثُّمُنِ.

وَ رَوَاهُ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ سَالِمٍ الْأَشَلِّ ⁽²⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

$

سالم اشل نقل کرده که شنید ابا جعفر (ع) می‌فرمود: «بی‌تردید خداوند والدین را در میان تمام وارثان داخل کرده، و از سهم سدس آنان کم نکرده است؛ و همسر (زوج) و زن را داخل کرده، و از سهم ربع و ثمن آنان نیز کم نکرده است.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32527 - رقم الحدیث الباب: 3]

32527- 3- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَرْبَعَةٌ لَا یَدْخُلُ عَلَیْهِمْ ضَرَرٌ فِی الْمِیرَاثِ الْوَالِدَانِ وَ الزَّوْجُ وَ الْمَرْأَةُ.

ترجمه:

$

ابو بصیر از امام صادق (ع) نقل کرده که فرمود: «چهار نفر هستند که در میراث هیچ ضرری به آنان وارد نمی‌شود: پدر و مادر، همسر (زوج)، و زن.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32528 - رقم الحدیث الباب: 4]

32528- 4- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَدْخَلَ الْأَبَوَیْنِ عَلَی جَمِیعِ أَهْلِ الْفَرَائِضِ فَلَمْ یَنْقُصْهُمَا مِنَ السُّدُسِ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَ أَدْخَلَ الزَّوْجَ وَ الزَّوْجَةَ عَلَی جَمِیعِ أَهْلِ الْمَوَارِیثِ فَلَمْ یَنْقُصْهُمَا مِنَ الرُّبُعِ وَ الثُّمُنِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ وَ کَذَا الْأَوَّلُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

$

ابو مغراء از مردی نقل کرده که از امام باقر (ع) شنیده است که فرمود: «بی‌تردید خداوند پدر و مادر را در میان تمام صاحبان فرائض داخل کرده و از سهم سدس هر یک از آنان کم نکرده است؛ و همسر (زوج) و زن را نیز در میان تمام وارثان داخل کرده و از سهم ربع و ثمن آنان کم نکرده است.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32529 - رقم الحدیث الباب: 5]

32529- 5- ⁽⁷⁾وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ یَعْنِی الْعَاصِمِیَّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ

الْحَسَنِ التَّیْمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا مُقَدِّمَ لِمَا أَخَّرَ وَ لَا مُؤَخِّرَ لِمَا قَدَّمَ ثُمَّ ضَرَبَ بِإِحْدَی یَدَیْهِ عَلَی الْأُخْرَی ثُمَّ قَالَ یَا أَیَّتُهَا الْأُمَّةُ الْمُتَحَیِّرَةُ بَعْدَ نَبِیِّهَا لَوْ کُنْتُمْ قَدَّمْتُمْ مَنْ قَدَّمَ اللَّهُ وَ أَخَّرْتُمْ مَنْ أَخَّرَ اللَّهُ وَ جَعَلْتُمُ الْوِلَایَةَ وَ الْوِرَاثَةَ لِمَنْ ⁽¹⁾جَعَلَهَا اللَّهُ مَا عَالَ وَلِیُّ اللَّهِ وَ لَا طَاشَ ⁽²⁾سَهْمٌ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ وَ لَا اخْتَلَفَ اثْنَانِ فِی حُکْمِ اللَّهِ وَ لَا تَنَازَعَتِ الْأُمَّةُ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا (وَ عِنْدَ عَلِیٍّ) ⁽³⁾عِلْمُهُ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ فَذُوقُوا وَبَالَ أَمْرِکُمْ وَ مَا فَرَّطْتُمْ فَبِمَا ⁽⁴⁾قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ وَ مَا اللَّهُ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ ⁽⁵⁾.

وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع نَحْوَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

$

یونس بن یعقوب از امام صادق (ع) نقل کرده که فرمود: امیرالمؤمنین (ع) گفت: «سپاس خداوندی را که مقدم نمی‌کند آنچه را که به تأخیر انداخته، و مؤخر نمی‌کند آنچه را که مقدم کرده. سپس با یکی از دستان خود بر دست دیگر زد و فرمود: ای امتِ سرگردان پس از پیامبرش! اگر کسانی را که خداوند مقدم کرده، مقدم می‌داشتید و کسانی را که خداوند به تأخیر انداخته، به تأخیر می‌انداختید؛ و ولایت و میراث را به آن کسی می‌سپردید که خداوند برای آن تعیین کرده، هیچ‌گاه ولیّ خدا دچار عول نمی‌شد و هیچ سهمی از فرائض الهی از بین نمی‌رفت، و دو نفر در حکم خداوند اختلاف نمی‌کردند، و امت در هیچ‌یک از امور الهی دچار تنازع نمی‌شد مگر آنکه علی (ع) علم آن را از کتاب خدا داشت. پس مزه تلخی کار خود را بچشید و آنچه را ضایع کرده‌اید، به آنچه که دست‌هایتان پیش فرستاده است، و خداوند به بندگان ستمکار نیست.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32530 - رقم الحدیث الباب: 6]

32530- 6- ⁽⁷⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ (عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ) ⁽⁸⁾قَالَ: جَالَسْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَعَرَضَ ذِکْرُ الْفَرَائِضِ فِی الْمَوَارِیثِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِیمِ أَ تَرَوْنَ أَنَّ الَّذِی أَحْصَی رَمْلَ عَالِجٍ عَدَداً جَعَلَ فِی مَالٍ نِصْفاً وَ نِصْفاً وَ ثُلُثاً فَهَذَانِ النِّصْفَانِ قَدْ ذَهَبَا بِالْمَالِ فَأَیْنَ مَوْضِعُ الثُّلُثِ فَقَالَ لَهُ زُفَرُ بْنُ أَوْسٍ الْبَصْرِیُّ یَا أَبَا الْعَبَّاسِ- فَمَنْ أَوَّلُ مَنْ أَعَالَ الْفَرَائِضَ

فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لَمَّا الْتَقَتِ ⁽¹⁾الْفَرَائِضُ عِنْدَهُ وَ دَفَعَ بَعْضُهَا بَعْضاً فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِی أَیَّکُمْ قَدَّمَ اللَّهُ وَ أَیَّکُمْ أَخَّرَ وَ مَا أَجِدُ شَیْئاً هُوَ أَوْسَعُ مِنْ أَنْ أَقْسِمَ عَلَیْکُمْ هَذَا الْمَالَ بِالْحِصَصِ فَأُدْخِلَ عَلَی کُلِّ ذِی سَهْمٍ ⁽²⁾مَا دَخَلَ عَلَیْهِ مِنْ عَوْلِ (الْفَرَائِضِ وَ ایْمُ اللَّهِ) ⁽³⁾لَوْ قَدَّمَ مَنْ قَدَّمَ اللَّهُ وَ أَخَّرَ مَنْ أَخَّرَ اللَّهُ مَا عَالَتْ فَرِیضَةٌ فَقَالَ لَهُ زُفَرُ وَ أَیَّهَا قَدَّمَ وَ أَیَّهَا أَخَّرَ فَقَالَ کُلُّ فَرِیضَةٍ لَمْ یُهْبِطْهَا اللَّهُ عَنْ فَرِیضَةٍ إِلَّا إِلَی فَرِیضَةٍ فَهَذَا مَا قَدَّمَ اللَّهُ وَ أَمَّا مَا أَخَّرَ فَکُلُّ فَرِیضَةٍ إِذَا زَالَتْ عَنْ فَرْضِهَا (لَمْ یَبْقَ) ⁽⁴⁾لَهَا إِلَّا مَا بَقِیَ فَتِلْکَ الَّتِی أَخَّرَ فَأَمَّا الَّذِی قَدَّمَ فَالزَّوْجُ لَهُ النِّصْفُ فَإِذَا دَخَلَ عَلَیْهِ مَا یُزِیلُهُ عَنْهُ رَجَعَ إِلَی الرُّبُعِ لَا یُزِیلُهُ عَنْهُ شَیْ‌ءٌ وَ الزَّوْجَةُ لَهَا الرُّبُعُ فَإِذَا (دَخَلَ عَلَیْهَا مَا یُزِیلُهَا) ⁽⁵⁾عَنْهُ صَارَتْ إِلَی الثُّمُنِ لَا یُزِیلُهَا عَنْهُ شَیْ‌ءٌ وَ الْأُمُّ لَهَا الثُّلُثُ فَإِذَا زَالَتْ عَنْهُ صَارَتْ إِلَی السُّدُسِ وَ لَا یُزِیلُهَا عَنْهُ شَیْ‌ءٌ فَهَذِهِ الْفَرَائِضُ الَّتِی قَدَّمَ اللَّهُ وَ أَمَّا الَّتِی أَخَّرَ فَفَرِیْضَةُ الْبَنَاتِ وَ الْأَخَوَاتِ لَهَا النِّصْفُ وَ الثُّلُثَانِ فَإِذَا أَزَالَتْهُنَّ الْفَرَائِضُ عَنْ ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ ⁽⁶⁾إِلَّا مَا بَقِیَ فَتِلْکَ الَّتِی أَخَّرَ فَإِذَا اجْتَمَعَ مَا قَدَّمَ اللَّهُ وَ مَا أَخَّرَ بُدِئَ بِمَا قَدَّمَ اللَّهُ فَأُعْطِیَ حَقَّهُ کَامِلًا فَإِنْ بَقِیَ شَیْ‌ءٌ کَانَ لِمَنْ أَخَّرَ وَ إِنْ لَمْ یَبْقَ شَیْ‌ءٌ فَلَا شَیْ‌ءَ لَهُ الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی طَالِبٍ الْأَنْبَارِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هَوْذَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحُضَیْنِیِّ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَهُ ⁽⁷⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ ⁽¹⁾

وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

$

عبیدالله بن عبدالله بن عتبة نقل می‌کند که با ابن عباس همنشین بودم و بحث فرائض در میراث مطرح شد. ابن عباس گفت: «سبحان‌الله العظیم! آیا گمان می‌کنید که آنکه شمارش شن‌های "عالِج" را می‌داند، در میراث نصف، نصف و ثلث قرار داده، در حالی که دو نصف همه مال را گرفته‌اند؟ پس جایگاه ثلث کجاست؟»

زفر بن اوس بصری پرسید: «ای ابا العباس! پس چه کسی اول بار فرائض را به عول وارد کرد؟»

ابن عباس پاسخ داد که عمر بن خطاب، هنگامی که فرائض نزد او جمع شدند و برخی با برخی دیگر برخورد کردند، گفت: «به خدا سوگند! نمی‌دانم چه کسی را خدا مقدم داشته و چه کسی را خدا مؤخر کرده، و چیزی وسیع‌تر از اینکه مال را بر شما به حصه‌ها تقسیم کنم نمی‌یابم. بنابراین، هر صاحب سهمی، مقداری از عول فرائض را دریافت کند. به خدا سوگند! اگر آنچه را خدا مقدم کرده مقدم می‌داشتند و آنچه را خدا مؤخر کرده مؤخر می‌کردند، هیچ فریضه‌ای دچار عول نمی‌شد.»

سپس توضیح داد که فرائضی که خدا مقدم کرده شامل زوج که دارای نصف است، اما اگر سهم او کاهش یابد، به ربع می‌رسد و بیش از این کاهش نمی‌یابد. همچنین زن که دارای ربع است، و اگر سهمش کاهش یابد، به ثمن می‌رسد و بیش از این کاهش نمی‌یابد. و مادر که دارای ثلث است، اما اگر سهمش کاهش یابد، به سدس می‌رسد و بیش از این کاهش نمی‌یابد.

اما فرائضی که خدا مؤخر کرده شامل دختران و خواهران است که ابتدا نصف و ثلثین دارند، ولی اگر فرائض آن‌ها را کاهش دهد، فقط آنچه باقی مانده به آن‌ها می‌رسد.

در پایان، بیان شد که اگر آنچه را خدا مقدم کرده و آنچه را خدا مؤخر کرده، با هم جمع شود، ابتدا آنچه خدا مقدم کرده داده می‌شود، و اگر چیزی باقی ماند، به کسانی که خدا مؤخر کرده داده می‌شود، و اگر چیزی باقی نماند، به آن‌ها چیزی نمی‌رسد...

$

[رقم الحدیث الکلی: 32531 - رقم الحدیث الباب: 7]

32531- 7- ⁽³⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَرَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا یَرِثُ مَعَ الْأُمِّ وَ لَا مَعَ الْأَبِ وَ لَا مَعَ الِابْنِ وَ لَا مَعَ الِابْنَةِ إِلَّا الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ وَ إِنَّ الزَّوْجَ لَا یُنْقَصُ مِنَ النِّصْفِ شَیْئاً إِذَا لَمْ یَکُنْ وَلَدٌ وَ الزَّوْجَةُ لَا تُنْقَصُ مِنَ الرُّبُعِ شَیْئاً إِذَا لَمْ یَکُنْ وَلَدٌ فَإِذَا کَانَ مَعَهُمَا وَلَدٌ فَلِلزَّوْجِ الرُّبُعُ وَ لِلْمَرْأَةِ الثُّمُنُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

$

محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل کرده که فرمود: «هیچ‌کس با مادر، پدر، پسر و دختر در ارث شریک نمی‌شود، جز همسر (زوج) و زن (زوجة). و بی‌تردید، زوج از نصفِ سهم خود کم نمی‌شود، اگر فرزندی وجود نداشته باشد؛ و زن نیز از ربعِ سهم خود کم نمی‌شود، اگر فرزندی نباشد. اما اگر فرزندی همراه آنان باشد، سهم زوج یک‌چهارم (ربع) و سهم زن یک‌هشتم (ثمن) خواهد بود.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32532 - رقم الحدیث الباب: 8]

32532- 8- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: إِذَا تَرَکَ الرَّجُلُ أُمَّهُ أَوْ أَبَاهُ أَوِ ابْنَهُ أَوِ ابْنَتَهُ فَإِذَا تَرَکَ وَاحِداً مِنَ الْأَرْبَعَةِ فَلَیْسَ بِالَّذِی عَنَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ قُلِ اللَّهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلالَةِ ⁽⁶⁾وَ لَا یَرِثُ مَعَ الْأُمِّ وَ لَا مَعَ الْأَبِ وَ لَا مَعَ الِابْنِ وَ لَا مَعَ الِابْنَةِ أَحَدٌ خَلَقَهُ اللَّهُ غَیْرُ زَوْجٍ أَوْ زَوْجَةٍ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ

بْنِ أَبِی نَصْرٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾وَ رَوَاهُ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

$

زراره گفت: «اگر مردی تنها مادر، پدر، پسر یا دختر خود را به جا گذارد، او همان نیست که خداوند عز و جل در کتاب خود درباره‌اش فرموده: "بگو خداوند در مورد کلاله فتوا می‌دهد" (نساء، آیه 176). و هیچ‌کس با مادر، پدر، پسر و دختر در میراث شریک نمی‌شود، مگر همسر (زوج) و زن (زوجة).»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32533 - رقم الحدیث الباب: 9]

32533- 9- ⁽³⁾وَ رَوَاهُ أَیْضاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ وَ زَادَ وَ إِنَّ الزَّوْجَ لَا یُنْقَصُ مِنَ النِّصْفِ شَیْئاً إِذَا لَمْ یَکُنْ مَعَهُ وَلَدٌ وَ لَا تُنْقَصُ الزَّوْجَةُ مِنَ الرُّبُعِ شَیْئاً إِذَا لَمْ یَکُنْ ⁽⁴⁾وَلَدٌ.

ترجمه:

$

محمد بن مسلم از امام باقر (ع) حدیث مشابهی نقل کرده، و افزود: «همانا زوج از نصفِ سهم خود چیزی کم نمی‌شود، اگر فرزندی همراه او نباشد؛ و زن نیز از ربعِ سهم خود چیزی کم نمی‌شود، اگر فرزندی همراه او نباشد.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32534 - رقم الحدیث الباب: 10]

32534- 10- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَرْبَعَةٌ لَا یَدْخُلُ عَلَیْهِمْ ضَرَرٌ فِی الْمِیرَاثِ لِلْوَالِدَیْنِ السُّدُسَانِ أَوْ مَا فَوْقَ ذَلِکَ وَ لِلزَّوْجِ النِّصْفُ أَوِ الرُّبُعُ وَ لِلْمَرْأَةِ الرُّبُعُ أَوِ الثُّمُنُ.

ترجمه:

$

اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) نقل کرده که فرمود: «چهار نفر هستند که در میراث هیچ ضرری به آنان وارد نمی‌شود: پدر و مادر که سهم آنان سدس یا بیشتر است؛ زوج که سهمش نصف یا ربع است؛ و زن که سهمش ربع یا ثمن است.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32535 - رقم الحدیث الباب: 11]

32535- 11- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: أَرَانِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع صَحِیفَةَ الْفَرَائِضِ- فَإِذَا فِیهَا لَا یُنْقَصُ الْأَبَوَانِ مِنَ السُّدُسَیْنِ شَیْئاً.

ترجمه:

$

زراره گفت: «امام صادق (ع) صحیفه‌ای درباره فرائض به من نشان داد، و در آن نوشته شده بود که سهم پدر و مادر از دو سدس هیچ‌گاه کاهش نمی‌یابد.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32536 - رقم الحدیث الباب: 12]

32536- 12- ⁽⁷⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَلِیدِ الْعَدَنِیِّ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْکُوفِیِّ عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنْ لَیْثِ بْنِ أَبِی سُلَیْمَانَ ⁽⁸⁾عَنْ أَبِی عُمَرَ الْعَبْدِیِّ ⁽⁹⁾عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ

ع أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ الْفَرَائِضُ مِنْ سِتَّةِ أَسْهُمٍ الثُّلُثَانِ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَ النِّصْفُ ثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ وَ الثُّلُثُ سَهْمَانِ وَ الرُّبُعُ سَهْمٌ وَ نِصْفٌ وَ الثُّمُنُ ثَلَاثَةُ أَرْبَاعِ سَهْمٍ وَ لَا یَرِثُ مَعَ الْوَلَدِ إِلَّا الْأَبَوَانِ وَ الزَّوْجُ وَ الْمَرْأَةُ وَ لَا یَحْجُبُ الْأُمَّ عَنِ الثُّلُثِ إِلَّا الْوَلَدُ وَ الْإِخْوَةُ وَ لَا یُزَادُ الزَّوْجُ عَنِ ⁽¹⁾النِّصْفِ وَ لَا یُنْقَصُ مِنَ الرُّبُعِ وَ لَا تُزَادُ الْمَرْأَةُ عَلَی الرُّبُعِ وَ لَا تُنْقَصُ عَنِ ⁽²⁾الثُّمُنِ وَ إِنْ کُنَّ أَرْبَعاً أَوْ دُونَ ذَلِکَ فَهُنَّ فِیهِ سَوَاءٌ وَ لَا تُزَادُ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ عَلَی الثُّلُثِ وَ لَا یُنْقَصُونَ مِنَ السُّدُسِ وَ هُمْ فِیهِ سَوَاءٌ الذَّکَرُ وَ الْأُنْثَی وَ لَا یَحْجُبُهُمْ عَنِ الثُّلُثِ إِلَّا الْوَلَدُ وَ الْوَالِدُ وَ الدِّیَةُ تُقْسَمُ عَلَی مَنْ أَحْرَزَ الْمِیرَاثَ.

قَالَ الْفَضْلُ وَ هَذَا حَدِیثٌ صَحِیحٌ عَلَی مُوَافَقَةِ الْکِتَابِ وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ ⁽³⁾

وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ بِالسَّنَدِ السَّابِقِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

$

ابو عمر عبدی نقل کرده که امیرالمؤمنین علی (ع) فرمود: «فرائض از شش سهم تشکیل شده است: دو سوم برابر با چهار سهم، نصف برابر با سه سهم، یک سوم برابر با دو سهم، یک چهارم برابر با یک سهم و نیم، و یک هشتم برابر با سه‌چهارم سهم. و هیچ‌کس با فرزند ارث نمی‌برد، جز پدر و مادر، شوهر و زن. و مادر را از سهم یک‌سوم تنها فرزند و برادران محروم می‌کنند.

همسر (زوج) از نصف بیشتر نمی‌شود و کمتر از یک‌چهارم نمی‌گردد، زن نیز از یک‌چهارم بیشتر نمی‌شود و از یک‌هشتم کمتر نمی‌گردد، خواه تعداد آنان چهار نفر یا کمتر باشد، در این مورد برابرند.

برادران مادری از یک‌سوم بیشتر نمی‌شوند و از یک‌ششم کمتر نمی‌گردند، خواه مرد باشند یا زن، در این سهم برابرند، و تنها فرزند و والدین آنان را از یک‌سوم محروم می‌کنند.

و دیه بر اساس سهم‌بری از میراث تقسیم می‌شود.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32537 - رقم الحدیث الباب: 13]

32537- 13- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبِیدَةَ السَّلْمَانِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع حَیْثُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ مَاتَ وَ خَلَّفَ زَوْجَةً وَ أَبَوَیْنِ وَ ابْنَتَیْهِ فَقَالَ ع صَارَ ثُمُنُهَا تُسْعاً.

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الْإِنْکَارِ دُونَ الْإِخْبَارِ وَ جَوَّزَ حَمْلَهُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا مَضَی ⁽⁶⁾وَ یَأْتِی ⁽⁷⁾.

ترجمه:

$

عبیده سلمانی نقل کرده که امیرالمؤمنین (ع) هنگامی که درباره مردی که درگذشته و همسر، پدر و مادر، و دو دختر به جای گذاشته، سؤال شد، فرمود: «سهم یک‌هشتم او به یک‌نهم تبدیل شده است.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32538 - رقم الحدیث الباب: 14]

32538- 14- ⁽⁸⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی طَالِبٍ الْأَنْبَارِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِی شَیْبَةَ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی بَکْرٍ عَنْ شُعْبَةَ

عَنْ سِمَاکٍ عَنْ عَبِیدَةَ السَّلْمَانِیِّ قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ ع عَلَی الْمِنْبَرِ فَقَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ رَجُلٌ مَاتَ وَ تَرَکَ ابْنَتَیْهِ وَ أَبَوَیْهِ وَ زَوْجَةً فَقَالَ ع صَارَ ثُمُنُ الْمَرْأَةِ تُسْعاً قَالَ سِمَاکٌ فَقُلْتُ لِعَبِیدَةَ وَ کَیْفَ ذَلِکَ قَالَ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَقَعَتْ فِی إِمَارَتِهِ هَذِهِ الْفَرِیضَةُ فَلَمْ یَدْرِ مَا یَصْنَعُ وَ قَالَ لِلْبِنْتَیْنِ الثُّلُثَانِ وَ لِلْأَبَوَیْنِ السُّدُسَانِ وَ لِلزَّوْجَةِ الثُّمُنُ قَالَ هَذَا الثُّمُنُ بَاقِیاً بَعْدَ الْأَبَوَیْنِ وَ الْبِنْتَیْنِ فَقَالَ لَهُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ص أَعْطِ هَؤُلَاءِ فَرِیضَتَهُمْ لِلْأَبَوَیْنِ السُّدُسَانِ وَ لِلزَّوْجَةِ الثُّمُنُ وَ لِلْبِنْتَیْنِ مَا یَبْقَی فَقَالَ فَأَیْنَ فَرِیضَتُهُمَا الثُّلُثَانِ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ ع لَهُمَا مَا یَبْقَی فَأَبَی ذَلِکَ عَلَیْهِ عُمَرُ وَ ابْنُ مَسْعُودٍ- فَقَالَ عَلِیٌّ ع عَلَی مَا رَأَی عُمَرُ- قَالَ عَبِیدَةُ وَ أَخْبَرَنِی جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِ عَلِیٍّ ع بَعْدَ ذَلِکَ فِی مِثْلِهَا أَنَّهُ أَعْطَی الزَّوْجَ الرُّبُعَ مَعَ الِابْنَتَیْنِ وَ لِلْأَبَوَیْنِ السُّدُسَیْنِ وَ الْبَاقِیَ رَدَّ عَلَی الْبِنْتَیْنِ وَ ذَلِکَ هُوَ الْحَقُّ وَ إِنْ أَبَاهُ قَوْمُنَا.

ترجمه:

$

عبیده سلمانی نقل کرده که امیرالمؤمنین علی (ع) بر منبر بود، مردی برخاست و پرسید: «ای امیرالمؤمنین! مردی از دنیا رفته و دو دختر، پدر و مادر، و همسر باقی گذاشته است، تکلیف ارث چیست؟» امام علی (ع) پاسخ داد: «سهم یک‌هشتم زن به یک‌نهم تبدیل شده است.»

سمّاک می‌گوید: «از عبیده پرسیدم چگونه چنین شده است؟» عبیده پاسخ داد: «در زمان خلافت عمر بن خطاب، این مسئله مطرح شد و او نمی‌دانست چه کند. بنابراین، دو‌سوم را به دو دختر، یک‌ششم را به پدر و مادر، و یک‌هشتم را به همسر اختصاص داد. سپس، یاران پیامبر (ص) به او گفتند: "ابتدا سهم والدین (سدس) و سهم زن (ثمن) را بده، و آنچه باقی می‌ماند به دختران تعلق دارد." اما عمر و ابن مسعود نظر دیگری داشتند و از این تقسیم‌بندی سرباز زدند.

سپس، عبیده نقل کرد که گروهی از یاران امام علی (ع) بعدها گفتند که امام در شرایط مشابه، یک‌چهارم را به شوهر همراه دو دختر داده، یک‌ششم را به والدین، و باقی‌مانده را به دختران بازگردانده است، و این همان تقسیم صحیحی است، هرچند برخی از مردم آن را نپذیرفتند.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32539 - رقم الحدیث الباب: 15]

32539- 15- ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی کِتَابِهِ إِلَی الْمَأْمُونِ قَالَ: وَ لَا یَرِثُ مَعَ الْوَلَدِ وَ الْوَالِدَیْنِ أَحَدٌ إِلَّا الزَّوْجُ وَ الْمَرْأَةُ وَ ذُو السَّهْمِ أَحَقُّ مِمَّنْ لَا سَهْمَ لَهُ وَ لَیْسَتِ الْعَصَبَةُ مِنْ دِینِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

وَ رَوَاهُ صَاحِبُ کِتَابِ تُحَفِ الْعُقُولِ مُرْسَلًا ⁽²⁾.

ترجمه:

$

فضل بن شاذان از امام رضا (ع) نقل کرده که در نامه‌ای به مأمون نوشت: «هیچ‌کس همراه فرزند و والدین ارث نمی‌برد، مگر زوج و زن (همسر). و کسی که دارای سهم مشخص است، نسبت به کسی که سهمی ندارد، سزاوارتر است. و عصبیت (وراثت مبتنی بر خویشاوندی نسبی بدون سهم مشخص) از دین خداوند عز و جل نیست.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32540 - رقم الحدیث الباب: 16]

32540- 16- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْوَلَدُ وَ الْإِخْوَةُ هُمُ الَّذِینَ یُزَادُونَ وَ یُنْقَصُونَ.

ترجمه:

$

بُکَیر بن أعیَن از امام صادق (ع) نقل کرده که فرمود: «فرزندان و برادران کسانی هستند که افزایش و کاهش در سهم ارث به آنان وارد می‌شود.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32541 - رقم الحدیث الباب: 17]

32541- 17- ⁽⁴⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع

قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا تَقُولُ فِی امْرَأَةٍ ⁽¹⁾تَرَکَتْ زَوْجَهَا وَ إِخْوَتَهَا لِأُمِّهَا وَ إِخْوَةً وَ أَخَوَاتٍ لِأَبِیهَا قَالَ لِلزَّوْجِ النِّصْفُ ثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ وَ لِإِخْوَتِهَا مِنْ أُمِّهَا الثُّلُثُ سَهْمَانِ الذَّکَرُ وَ الْأُنْثَی فِیهِ سَوَاءٌ وَ بَقِیَ سَهْمٌ لِلْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ لِأَنَّ السِّهَامَ لَا تَعُولُ وَ لِأَنَّ الزَّوْجَ لَا یُنْقَصُ مِنَ النِّصْفِ وَ لَا الْإِخْوَةَ مِنَ الْأُمِّ مِنْ ثُلُثِهِمْ فَإِنْ کَانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ فَهُمْ شُرَکَاءُ فِی الثُّلُثِ وَ إِنْ کَانَ وَاحِدٌ فَلَهُ السُّدُسُ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

$

محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل کرده که پرسیدم: «درباره زنی که شوهر، برادران مادری و برادران و خواهران پدری را به‌جا گذاشته، چه می‌فرمایید؟» امام پاسخ داد: «سهم شوهر نصف (سه سهم) است؛ سهم برادران مادری یک‌سوم (دو سهم) است که مرد و زن در آن برابرند؛ و سهم باقی‌مانده برای برادران و خواهران پدری است که سهم مرد دو برابر زن خواهد بود، زیرا سهام دچار عول نمی‌شود و سهم زوج از نصف و سهم برادران مادری از یک‌سوم کم نمی‌گردد.

اگر تعداد برادران مادری بیش از این باشد، همگی در یک‌سوم شریک خواهند بود، و اگر تنها یک نفر باشد، سهم او یک‌ششم خواهد بود.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32542 - رقم الحدیث الباب: 18]

32542- 18- ⁽²⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللَّهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ ⁽³⁾إِنَّمَا عَنَی اللَّهُ الْأُخْتَ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ وَ الْأُخْتَ مِنَ الْأَبِ فَلَها نِصْفُ ما تَرَکَ وَ هُوَ یَرِثُها إِنْ لَمْ یَکُنْ لَها وَلَدٌ ... وَ إِنْ کانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَ نِساءً فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ⁽⁴⁾فَهَؤُلَاءِ الَّذِینَ یُزَادُونَ وَ یُنْقَصُونَ وَ کَذَلِکَ أَوْلَادُهُمْ یُزَادُونَ وَ یُنْقَصُونَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁵⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

$

محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل کرده که درباره این آیه "از تو فتوا می‌خواهند، بگو خداوند درباره کلاله فتوا می‌دهد: اگر کسی بمیرد و فرزندی نداشته باشد، و دارای خواهری باشد..." (نساء: 176) فرمود: «منظور خداوند از خواهر، خواهر پدری و مادری، و همچنین خواهر پدری است. پس او نصف میراث را دریافت می‌کند، و اگر فرزندی نداشته باشد، برادر او تمام میراث را به ارث می‌برد...

و اگر خواهران و برادران، هم مرد و هم زن باشند، سهم مرد دو برابر سهم زن خواهد بود.

پس این گروه از افراد، یعنی برادران و خواهران، دارای افزایش و کاهش در سهم ارث هستند، و همین قاعده در مورد فرزندان آنان نیز برقرار است.»

$

8- بَابُ بُطْلَانِ التَّعْصِیبِ وَ أَنَّ الْفَاضِلَ عَنِ السِّهَامِ یُرَدُّ عَلَی أَرْبَابِهَا وَ إِنْ کَانَ وَارِثٌ مُسَاوٍ لَا سَهْمَ لَهُ فَالْفَاضِلُ لَهُ وَ أَنَّ الْمِیرَاثَ لِلْأَقْرَبِ مِنْ ذَوِی النَّسَبِ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ أَنَّهُ

اشارة

⁽¹⁾8 بَابُ بُطْلَانِ التَّعْصِیبِ وَ أَنَّ الْفَاضِلَ عَنِ السِّهَامِ یُرَدُّ عَلَی أَرْبَابِهَا وَ إِنْ کَانَ وَارِثٌ مُسَاوٍ لَا سَهْمَ لَهُ فَالْفَاضِلُ لَهُ وَ أَنَّ الْمِیرَاثَ لِلْأَقْرَبِ مِنْ ذَوِی النَّسَبِ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ أَنَّهُ یَجُوزُ لِلْمُؤْمِنِ أَنْ یَأْخُذَ بِالتَّعْصِیبِ مَعَ التَّقِیَّةِ إِذَا حَکَمَ لَهُ بِهِ الْعَامَّةُ

ترجمه:

$

باب بطلان تعصیب و اینکه مقدار اضافی سهم‌ها به صاحبان آن بازگردانده می‌شود، و اگر وارثی برابر باشد اما سهمی نداشته باشد، مقدار اضافی به او تعلق می‌گیرد؛ همچنین ارث برای نزدیک‌ترین افراد از نسب، از مردان و زنان است. و اینکه برای مؤمن جایز است که با رعایت تقیه، حکم تعصیب را بپذیرد، اگر عموم مردم بر اساس آن حکم کرده باشند.

$

[رقم الحدیث الکلی: 32543 - رقم الحدیث الباب: 1]

32543- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ حُسَیْنٍ الرَّزَّازِ قَالَ: أَمَرْتُ مَنْ یَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَالُ لِمَنْ هُوَ لِلْأَقْرَبِ أَوِ الْعَصَبَةِ فَقَالَ الْمَالُ لِلْأَقْرَبِ وَ الْعَصَبَةُ فِی فِیهِ التُّرَابُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

$

حسین رزّاز گفت که کسی را فرستادم تا از امام صادق (ع) بپرسد: «مال متعلق به چه کسی است، به نزدیک‌ترین فرد یا به عصبۀ (وارث بر اساس خویشاوندی)؟» امام پاسخ داد: «مال متعلق به نزدیک‌ترین فرد است، و عصبۀ جز خاک در دهان خود ندارد.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32544 - رقم الحدیث الباب: 2]

32544- 2- ⁽⁴⁾قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ الشَّیْخُ وَ فِی کِتَابِ أَبِی نُعَیْمٍ الطَّحَّانِ رَوَاهُ عَنْ شَرِیکٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی خَالِدٍ عَنْ حَکِیمِ بْنِ جَابِرٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّهُ قَالَ: مِنْ قَضَاءِ الْجَاهِلِیَّةِ أَنْ یُوَرَّثَ الرِّجَالُ دُونَ النِّسَاءِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی حَدِیثِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ ⁽⁵⁾وَ غَیْرِهِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

$

زید بن ثابت نقل کرده که گفت: «از احکام دوران جاهلیت این بود که مردان ارث می‌بردند و زنان محروم می‌شدند.»

$

[رقم الحدیث الکلی: 32545 - رقم الحدیث الباب: 3]

32545- 3- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ السِّنْدِیِّ عَنْ