عزاداری رمز محبت جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه :صدری، مهدی، 1347 -

عنوان و نام پدیدآور : عزاداری رمز محبت/مهدی صدری.

مشخصات نشر : قم: دلیل ما، 1390 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : 160000 ریال: دوره:978-964-397-672-9 ؛ ج.1:978-964-397-673-6 ؛ ج.2:978-964-397-671-2

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : ج.2 (چاپ اول: 1390).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. فضیلت عزاداری سیدالشهدا علیه السلام در اخبار و آثار.- ج.2. پاسخ به شبهات و پرسش های عزاداری

موضوع : حسین بن علی (علیه السلام)، امام سوم، 4 - 61ق -- سوگواری ها -- فلسفه

موضوع : حسین بن علی(علیه السلام)، امام سوم، 4 - 61ق. -- سوگواری ها -- احادیث

موضوع : حسین بن علی (علیه السلام)، امام سوم، 4 - 61ق -- سوگواری ها -- پرسش ها و پاسخ ها

موضوع : گریه -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع : واقعه کربلا، 61ق. -- پرسش ها و پاسخ ها

رده بندی کنگره : BP260/3/ص4ع4 1390

رده بندی دیویی : 297/74

شماره کتابشناسی ملی : 2176515

عزاداری رمز محبت

جلد اول

فضائل گریه و عزاداری سیدالشهدا علیه السلام در اخبار و آثار

مهدی صدری

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: مریم محققیان

اشاره

بسم الله الرّحمن الرّحیم

اللهم صل علی محمّد و آل محمّد

امام حسین علیه السلام فرمود:

اَنَا قَتيلُ الْعَبرَةِ، لا يَذْكُرُني مُؤْمِنُ إِلَّا اسْتَعْبَرَ.من شهید اشک هستم هیچ مؤمنی مرا یاد نکند مگر آن که گریان شود.تقدیم به مادر داغدیده ای که سوز و گدازش دوست و دشمن را به گریه درآورد، مادر بزرگوار قمر بنی هاشم علیه السلام حضرت ام البنین علیها السلام

## فهرستبخش اول: فضیلت گریه و عزاداری...9بخش دوم: سیره فرشتگان، انبیا و اولیاء الهی...89بخش سوم: روایات و عزاداری عامه...273بخش چهارم: نکته ها و برخی از آمارهای عزاداری...325

بسم الله الرحمن الرحيمانسان با فطرت پاکش نسبت به هم نوعش احساس همدردی می کند و از مصیبت و رنج او ناراحت و غمگین می شود. این احساس شریف انسانی نسبت به سرگذشت پر درد و بلای پیشوایان دینی - که بزرگ ترین مصلحان و منادیان حق و عدالت هستند - البته بیش تر است به این جهت که آن ها تسخیر کنندگان قلوب و فرمانروایان بلامنازع اندیشه و عواطف بشرند.در این بین شهادت مظلومانه سیدالشهدا علیه السلام از همه دردناک تر و غم انگیزتر است و یاد آن صحنه اندوهی جان گداز و سرشکی سوزناک را به دنبال دارد. کاوش در نهان خانه روح شیعه ای که صمیمانه بر سیدالشهدا علیه السلام می گرید نشان می دهد سبب این گریه عوامل زیر است:

نخست، معرفتی است که نسبت به آن حضرت دارد و از ستمی که به ناحق بر وی رفته ناراحت و آزرده است.علاوه بر آن، محبتی که بر حسب تولّا نسبت به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و از جمله حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام دارد ایجاب می کند که به ذکر مصیبت و سرگذشت شهادت آن امام بپردازد و این تذکر و تجدید خاطره طبعاً اندوه زا و گریه آور است.علاوه بر این دو عامل درونی، احادیثی که در ترغیب به تشکیل مجالس سوگواری و گریه بر سیدالشهدا علیه السلام رسیده انگیزه ای برای گریستن بر مصائب آن حضرت است.پس انگیزه این گریه همان معرفت و محبت است. طبعاً ارزش معنوی و آثار روحی آن نیز به قدر شناخت و محبتی است که گریه کننده نسبت به آن حضرت دارا باشد. ⁽¹)## کتاب حاضرعزاداری سیدالشهدا علیه السلام و گریه بر مظلوم کربلا با گوشت و خون ملت شیعه عجین است، امّا اگر علم و آگاهی ما به احادیث معصومین علیهم السلام در این باره کامل شود، همه تشکیکات شبهه اندازان در این باره بی اثر خواهد شد.

بی اطلاعی یا کم اطلاعی نسل جدید باعث شده که عده ای با شبهات پیش پا افتاده سراغ جوانان رفته و به تخریب اذهان آنان بپردازند.با تجربه ای که در این زمینه داشتم، جوانانی را دیدم که با مختصر آگاهی از روایات گریه و عزاداری امام حسین علیه السلام با قلبی هم چون آینه در برابر شبهه افکنان ایستاده. و هر زنگاری که در دل داشتند یک باره برطرف شد.این امر موجب شد که تصمیم بگیرم مجموعه ای مشتمل بر روایات عزاداری از یک سو، و شامل پاسخ به شبهات مخالفان از سوی دیگر در دسترس عموم قرار دهم.بر این اساس کتاب حاضر در دو جلد تنظیم شده است:جلد اول: احادیث مربوط به عزاداری بر سیدالشهدا علیه السلام است که در چهار بخش تنظیم شده است:در بخش اول روایات فضیلت گریه و عزاداری گردآوری و ترجمه شده.بخش دوم حاکی از گریه و عزاداری فرشتگان، انبیا و اولیای الهی علیهم السلام و... بر سید الشهداء علیه السلام است.در بخش سوم به اختصار اشاره ای خواهیم داشت به روایات و عزاداری اهل تسنن برای اتمام حجت بر آنان.بخش چهارم نکته ها و آمارهایی درباره گریه و عزاداری است که جمع بندی فکری خوبی را به ما ارائه خواهد داد.

جلد دوم: پاسخ به شبهات و پرسش هاست که در سه بخش تنظیم شده است:بخش اول: شبهات مخالفان عزاداری و پاسخ آن هابخش دوم: پرسش های مربوط به جوانب گوناگون عزاداری و پاسخ آن.بخش سوم: یادآوری نکته هایی در حاشیه پاسخ به شبهات.اهتمام ما بر آن بود که متون احادیث و روایات بیش تر مورد توجه قرار گیرد؛ و در ترجمه نیز غالباً به قسمت مربوط به گریه و عزاداری اکتفا نموده ایم.در ذکر صلوات و تحیات نیز ملتزم به تبعیت مصادر نبوده ایم.با نگاهی ملتمسانه به قبّۀ آسمانی ابا عبدالله الحسین علیه السلام اشکی نثار آن بدن پاره پاره می نماییم، به امید روزی که با ظهور بزرگ عزادارش حضرت بقية الله الاعظم علیه السلام کنار ضریح شش گوشه اشکی بریزیم.محرم 1432، آذر 1389قم، مهدی صدری

## بخش اول: فضیلت گریه و عزاداری### اشاره

پیشوایان معصوم علیه السلام شهادت سیدالشهدا علیه السلام و یاران باوفایش را مصیبتی بس عظیم دانسته و از آن حضرت به «قتیل العَبرة» - یعنی «شهید اشک» - یاد نموده اند.به حزن و اندوه، گریستن، تشکیل مجالس عزا، عزاداری، مرثیه سرایی، نوحه خوانی و غیر آن سفارش نموده و آن را عبادت و تقرّب به پروردگار دانسته اند.برای کسانی که این فرمان را امتثال نمایند، طلب رحمت و آمرزش نموده، آن ها را تکریم و احترام کرده و آن ها را شریک غم خویش دانسته اند.گریه، شیون، فریاد، بی تابی، جزع، سوز و گداز بی پایان و عزاداری آن ها را ستوده و عطیه و کرامت الهی، علامت ایمان و همدردی با مادر حسین علیهماالسلام قلمداد کرده اند که موجب حضور فرشتگان در مجالس عزا، آمرزش، شادی

در حال احتضار، سُرور قیامت، جای گرفتن در بهشت و پاداش های بی حساب شده و آنان هیچ گاه جهنم را نخواهند دید.مطالب بخش «فضیلت گریه و عزاداری» در دو قسمت تقدیم می شود:1. روایات گریه و عزاداری.2. اعتبار روایات آن.

### 1.احادیث گریه و عزاداری#### اشک عطیه الهی1. عن أبي عبد الله علیه السلام:... وأسأل الله الذي أبكى عليك عيني... ⁽¹)در ضمن زیارتی که از امام صادق علیه السلام روایت شده خطاب به سیدالشهدا علیه السلام می گوییم: «از خدایی که دیده ام را بر تو گریان ساخت درخواست می نمایم».از این روایت استفاده می شود که اشک موهبتی است الهی.#### شیعیان برگزیده: محزون در حزن اهل بیت علیهم السلام2. ﴿وَ قَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: إِنَّ اَللَّهَ تَبارَک وَ تَعالی اِطَّلَعَ عَلَی اَلْأَرْضِ فَاخْتَارَنَا، وَ اِخْتَارَ لَنَا شِیعَهً یَنْصُرُونَنَا. وَ یَفْرَحُونَ لِفَرَحِنَا. وَ یَحْزَنُونَ لِحُزْنِنَا، وَ یَبْذُلُونَ أَمْوَالَهُمْ و أَنْفُسَهُمْ فِینَا أُولَئِکَ مِنَّا وَ إِلَیْنَا. ⁽²)امیرمؤمنان علی علیه السلام در حدیث اربعمأة -که چهارصد مطلب را در بر دارد - فرمود: خدای تبارک و تعالی به زمین توجهی فرمود و از آن میان ما را برگزید،

و برای ما شیعیانی انتخاب کرد که ما را یاری کنند، به شادی ما شاد و برای حزن و اندوه ما اندوهناک شوند، مال و جان خویش را برای ما بذل نمایند، آن ها از ما هستند و سرانجام نزد ما آیند.3. ﴿عَن مولانا أبي عبد الله اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: شِیعَتُنَا جُزْءٌ مِنَّا خُلِقُوا مِنْ فَضْلِ طِینَتِنَا، یَسُوؤُهُمْ مَا یَسُوؤُنَا، وَ یَسُرُّهُمْ مَا یَسُرُّنَا فَإِذَا أَرَادَنَا أَحَدٌ فَلْیَقْصِدْهُمْ فَإِنَّهُمُ الباب اَلَّذِی یُوصِلُ مِنْهُ إِلَیْنَا. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام فرمود: شیعیان ما جزئی از ما هستند، از زیادی گل ما آفریده شده اند. آن چه باعث ناراحتی ما باشد آن ها را ناراحت و آن چه ما را مسرور نماید آن ها را شاد می کند...

ثُمَّ قَالَ يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنَّ الْمُحَرَّمَ هُوَ الشَّهْرُ الَّذِي كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ فِيمَا مَضَى يُحَرِّمُونَ فِيهِ الظُّلْمَ وَ الْقِتَالَ لِحُرْمَتِهِ فَمَا عَرَفَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ حُرْمَةَ شَهْرِهَا وَ لَا حُرْمَةَ نَبِيِّهَا صلی الله علیه و آله،لَقَدْ قَتَلُوا فِي هَذَا الشَّهْرِ ذُرِّيَّتَهُ وَ سَبَوْا نِسَاءَهُ وَ انْتَهَبُوا ثَقَلَهُ فَلَا غَفَرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ أَبَداً.

يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ كُنْتَ بَاكِياً لِشَيْ ءٍ فَابْكِ لِلْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام فَإِنَّهُ ذُبِحَ كَمَا يُذْبَحُ الْكَبْشُ وَ قُتِلَ مَعَهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ رَجُلًا مَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ شَبِيهُونَ وَ لَقَدْ بَكَتِ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرَضُونَ لِقَتْلِهِ وَ لَقَدْ نَزَلَ إِلَى الْأَرْضِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَرْبَعَةُ آلَافٍ لِنَصْرِهِ فَوَجَدُوهُ قَدْ قُتِلَ، فَهُمْ عِنْدَ قَبْرِهِ شُعْثٌ غُبْرٌ إِلَى أَنْ يَقُومَ الْقَائِمُ علیه السلامفَيَكُونُونَ مِنْ أَنْصَارِهِ وَ شِعَارُهُمْ يَا «لَثَارَاتِ الْحُسَيْنِ.»

يَا ابْنَ شَبِيبٍ لَقَدْ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام، أَنَّهُ لَمَّا قُتِلَ الْحُسَيْنُ علیه السلام جَدِّي مَطَرَتِ السَّمَاءُ دَماً وَ تُرَاباً أَحْمَرَ.

يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ بَكَيْتَ عَلَى الْحُسَيْنِ علیه السلام حَتَّى تَصِيرَ دُمُوعُكَ عَلَى خَدَّيْكَ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ كُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتَهُ صَغِيراً كَانَ أَوْ كَبِيراً قَلِيلًا كَانَ أَوْ كَثِيراً.

يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ سَرَّكَ أَنْ تَلْقَى اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا ذَنْبَ عَلَيْكَ فَزُرِ الْحُسَيْنَ علیه السلام.

يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ سَرَّكَ أَنْ تَسْكُنَ الْغُرَفَ الْمَبْنِيَّةَ فِي الْجَنَّةِ مَعَ النَّبِيِّ صلی الله علیه و آله فَالْعَنْ قَتَلَةَ الْحُسَيْنِ علیه السلام.

يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ سَرَّكَ أَنْ تَكُونَ لَكَ مِنَ الثَّوَابِ مِثْلَ مَا لِمَنِ اسْتُشْهِدَ مَعَ الْحُسَيْنِ علیه السلام فَقُلْ مَتَى مَا ذَكَرْتَهُ: يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً.

يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ سَرَّكَ أَنْ تَكُونَ مَعَنَا فِي الدَّرَجَاتِ الْعُلَى مِنَ الْجِنَانِ، فَاحْزَنْ لِحُزْنِنَا وَ افْرَحْ لِفَرَحِنَا وَ عَلَيْكَ بِوَلَايَتِنَا، فَلَوْ أَنَّ رَجُلًا تَوَلَّى حَجَراً لَحَشَرَهُ اللَّهُ مَعَهُ يَوْمَ الْقِيَامَة. ⁽¹⁾

ریان بن شبیب گوید: روز اول محرم شرفیاب محضر حضرت ثامن الحجج علیه السلام شدم. حضرت پرسید: آیا روزه گرفته ای؟ عرض کردم: نه. فرمود: امروز روزی است که حضرت زکریا دعا کرد و از خداوند درخواست نسل پاکی نمود، خدا هم دعای او را مستجاب کرده، به فرشتگان دستور داد هنگامی که او در محراب عبادت به نماز ایستاده، او را به یحیی بشارت دهند. هر کس امروز را روزه بگیرد، خدا دعایش را مستجاب فرماید، همان گونه که دعای حضرت زکریا علیه السلام را مستجاب نمود.

پسر شبیب! مردمان جاهلیت به احترام ماه محرم. جنگ و ستم را در این ماه ممنوع می دانستند ولی این امت نه احترام ماه و نه احترام پیامبر صلی الله علیه و آله هیچ کدام را رعایت نکرد و ذریه آن حضرت را به شهادت رسانده، زنان خاندان رسالت را به اسارت گرفت و اموال آن ها را به یغما برد، خدا هیچ گاه آن ها را نیامرزد.

پسر شبیب! اگر برای چیزی گریان شدی برای حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام گریه کن که آن حضرت را مانند گوسفند سر بریدند!! و همراه آن حضرت هجده نفر از اهل بیت به شهادت رسیدند که در دنیا بی نظیر بودند.

آسمان های هفتگانه و تمام زمین ها در عزای آن حضرت گریستند.

چهار هزار فرشته برای یاری آن حضرت نازل شدند ولی هنگامی رسیدند که حضرت به شهادت رسیده بود، آن ها نزد قبر آن حضرت پریشان و گردآلود (با حالت عزا) هستند تا قیام حضرت مهدی علیه السلام، آن ها از یاران حضرت خواهند بود با شعار خونخواهی سیدالشهدا علیه السلام: «يَا لَثَارَاتِ الْحُسَيْنِ».

پسر شبیب! پدرم از پدرش از جدش علیهم السلام نقل فرمود که: پس از شهادت جدّم امام حسین علیه السلام آسمان خون و خاک قرمز بارید!

پسر شبیب! اگر بر امام حسین علیه السلام گریه کردی تا اشک بر گونه هایت جاری شد خدا همه گناهانت را - از کوچک و بزرگ، کم یا زیاد- خواهد آمرزید.

پسر شبیب! اگر دوست داری هنگام ملاقات خدای عزّ و جلّ هیچ گناهی بر تو نباشد، امام حسین علیه السلام را زیارت کن.

پسر شبیب! اگر دوست داری در غرفه های بهشتی همراه پیامبر صلی الله علیه و آله ساکن باشی، بر قاتلین سیدالشهدا علیه السلام لعن و نفرین نما.

پسر شبیب! اگر دوست داری ثوابی مانند شهدای کربلا داشته باشی، هرگاه از آن حضرت یاد نمودی بگو: يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً. يعنى ای کاش من هم با آنان بودم تا به فوزی عظیم نائل می گردیدم.

پسر شبیب! اگر دوست داری در درجات عالی بهشتی با ما باشی به جهت حزن ما محزون و اندوهناک باش و برای شادی ما شاد و ملازم ولایت ما باش؛ زیرا اگر کسی به سنگی محبت داشته (و به آن دل ببندد) خدا او را با همان سنگ محشور نماید.

شریک غم

امام صادق علیه السلام فرمود: رحمت خدا بر شیعیان ما. به خدا سوگند مؤمن (واقعی فقط) شیعیان ما هستند. به خدا قسم آن ها با حزن و اندوه همیشگی و حسرت در مصائب با ما شریک بوده اند.

سوز وگداز بی پایان

امام صادق علیه السلام فرمود: امام حسین علیه السلام به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله می رفت، حضرت او را گرفت و در دامان خویش نشاند و فرمود: برای شهادت حسین سوز و گدازی در دل اهل ایمان است که هیچ گاه به سردی نگراید.

سپس فرمود: پدرم فدای شهید هر اشکی!

از امام صادق علیه السلام پرسیدند: «شهید اشک» یعنی چه؟ حضرت فرمود: هیچ مؤمنی آن حضرت را یاد نکند مگر آن که گریان شود.

رحمت خدا بر این ناله ها

راوی گوید: محضر امام صادق علیه السلام عرض کردم: ما کنیزی داریم هنگامی که اشتباهی از او سر بزند و بخواهد (او را تنبیه نکنیم) قسم یاد نموده، گوید: نه، به حق کسی که وقتی از او یاد می کنید اشک می ریزید. حضرت فرمود: رحمت خدا بر شما خانواده!

امام عسکری علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود: رحمت خدا بر کسانی که از روی مهربانی و دلسوزی بر امام حسین علیه السلام اشک ریزان هستند و

دشمنان اهل بیت علیهم السلام را لعنت نموده و بغض و کینه دشمنان سر تا پای وجودشان را فرا گرفته است.

اشک هایی که در شهادت امام حسین علیه السلام جاری شود، توسط فرشتگان مقرّب به خازنان بهشت منتقل گردد، آن را با آب حیوان بهشت مخلوط کنند تا گوارایی و خوش بویی آن هزار برابر شود!

وَ ارحَم تِلکَ الخُدودَ الَّتی تَقَلَّبَت عَلی قَبرِ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السّلام، وَ ارحَم تِلکَ الأَعیُنَ الَّتی جَرَت دُموعُها رَحمَةً لَنا، وَارحَم تِلکَ القُلوبَ الّتی جَزِعَت وَاحتَرَقَت لَنا، وَارحَم تِلکَ الصَّرخَةَ الَّتی کانَت لَنا.اللّهُمَّ إنّی أستَودِعُکَ تِلکَ الأَنفُسَ و تِلکَ الأَبدانَ حَتّی تُرَوِّیَهُم مِنَ الحَوضِ یَومَ العَطَشِ. فَما زالَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ یَدعو بِهذَا الدُّعاءِ و هُوَ ساجِدٌ.... ⁽¹⁾ در ضمن دعای امام صادق علیه السلام بر زوار سیدالشهدا علیه السلام آمده:

بار الها!... ترحم نما بر این صورت هایی که بر قبر امام حسین علیه السلام نهاده شده، بر آن دیدگانی که اشکش - به جهت (محبت و) مهربانی که به ما دارند- جاری شده، بر آن دل هایی که بی تاب شده و برای ما سوخته و گداخته و بر آن فریاد (و شیون هایی) که برای ما بیا شده است.

خدایا من آن جان ها و آن بدن ها را به تو می سپارم تا آن که در (قیامت که) روز تشنگی (است) آن ها را از حوض کوثر سیراب نمایی.

عزاداری هر ساله

فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: یَا فَاطِمَهُ، إِنَّ نِسَاءَ أُمَّتِی یَبْکُونَ عَلَی نِسَاءِ أَهْلِ بَیْتِی، وَ رِجَالَهُمْ یَبْکُونَ عَلَی رِجَالِ أَهْلِ بَیْتِی، وَ یُجَدِّدُونَ الْعَزَاءَ جِیلاً بَعْدَ جِیلٍ فِی کُلِّ سَنَهٍ، فَإِذَا کَانَ [یوم] الْقِیَامَهُ تَشْفَعِینَ أَنْتِ لِلنِّسَاءِ وَ أَنَا أَشْفَعُ لِلرِّجَالِ، وَ کُلُّ مَنْ بَکَی مِنْهُمْ عَلَی مُصَابِ الحُسَیْن علیه السلام أَخَذْنَا بِیَدِهِ وَ أَدْخَلْنَاهُ الْجَنَّهَ...یَا فَاطِمَهُ کُلُّ عَیْنٍ بَاکِیَهٌ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ إِلاَّ عَیْنٌ بَکَتْ عَلَی مُصَابِ اَلْحُسَیْنِ فَإِنَّهَا ضاحِکَهٌ مُسْتَبْشِرَهٌ بِنَعِیمِ اَلْجَنَّهِ. ⁽¹⁾ پیامبر صلی الله علیه و آله، فاطمه زهرا علیها السلام را از شهادت امام حسین علیه السلام و مصائب او خبر داد. حضرت به شدت گریست سپس پرسید: پدر! کی این قصه اتفاق می افتد؟ فرمود: زمانی که من و تو و علی هیچ کدام نباشیم.

گریه حضرت زهرا علیها السلام شدیدتر شد و پرسید: پدر! پس چه کسی برای او گریه می کند؟ چه کسی برای او اقامه عزا خواهد نمود؟

حضرت فرمود: ای فاطمه! زنان امت من بر زنان خاندانم گریه کنند، و مردان امت بر مردان خاندانم و نسل بعد از نسل هر سال اقامه عزا نمایند، در قیامت تو از آن زنان شفاعت نمایی و من از مردان، و هر کسی که در مصیبت حسین علیه السلام اشک ریخته باشد دست او را گرفته وارد بهشت کنیم.

ای فاطمه! همه چشم ها در قیامت گریانند مگر چشمی که در عزای حسین علیه السلام اشک ریخته باشد که شاد و خوشحال است به نعمت های بهشتی.

اظهار همدردی با مادر حسین علیه السلام

فَبَكَيْتُ حِينَ قَالهَا، فَمَا قَدَرْتُ عَلى المَنْطِقِ، و مَا قَدَرَ عَلى كَلامِي مِنَ البُكَاءِ، ثُمَّ قَامَ إِلى المُصَلى يَدْعُو، و فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ عَلى تِلكَ الحَال فَمَا انْتَفَعْتُ بِطَعَامٍ، و مَا جَاءَنِي النَّوْمُ، و أَصْبَحْتُ صَائِماً وَجِلا، حَتَّى أَتَيْتُهُ، فَلمَّا رَأَيْتُهُ [قَدْ] سَكَنَ سَكَنْتُ، و حَمِدْتُ اللهَ حَيْثُ لمْ تَنْزِل بِي عُقُوبَةٌ. ⁽¹⁾ ابوبصیر گوید: با امام صادق علیه السلام مشغول صحبت بودم که فرزند آن حضرت وارد شد. حضرت به او خوش آمد گفت، او را در بغل گرفت و بوسید و پس از نفرین به دشمنان و قاتلان اهل بیت فرمود: گریه زنان (اهل بیت)، گریه پیامبران، صدّیقان، شهدا و فرشتگان آسمان بسی طولانی شد.

سپس حضرت به گریه افتاد و فرمود: ای ابوبصیر! هنگامی که فرزندان امام حسین علیه السلام را می بینم و مصائب آن حضرت و فرزندانش را به یاد می آورم بی اختیار اشک می ریزم.

ای ابوبصیر! فاطمه علیها السلام چنان برای فرزندش گریه می کند و فریاد می کشد که فریاد و ناله جهنم بلند می شود. اگر فرشتگان مانع نمی شدند جهنم (همه) اهل زمین را می سوزاند (و نابود می کرد) تا فاطمه آرام نگیرد جهنم آرام نخواهد شد! دریاها متلاطم شوند... فرشتگان از گریه آن حضرت گریان شوند....

سپس فرمود: ابو بصیر نمی خواهی از کسانی باشی که فاطمه علیها السلام را در گریستن یاری می نمایند؟

ابو بصیر گوید: با شنیدن این کلام اشکم جاری شد به نحوی که دیگر نمی توانستم حرف بزنم، حضرت به محل نماز خویش تشریف برد، من هم بیرون رفتم ولی دیگر میلی به غذا نداشتم و خواب از چشمانم ربوده شد....

حدیث طلایی

امام صادق علیه السلام فرمود: نَفَس کشیدن کسی که برای مظلومیت ما اندوهگین و غمناک است تسبیح، حزن و اندوه او برای ما عبادت، و کتمان اسرار ما جهاد در راه خداست.

سپس حضرت فرمود: باید این حدیث را با طلا نوشت.

شادی در حال احتضار

وَ عِنْدَنَا مَنْ يَتْبَعُ هَوَى هَذَا الْخَلِيفَةِ، وَ أَعْدَاؤُنَا كَثِيرَةٌ مِنْ أَهْلِ القَبَائِلِ مِنَ النُّصَّابِ وَ غَيْرِهِمْ، وَ لَسْتُ آمَنُهُمْ أَنْ يَرْفَعُوا عَلَيَّ حَالِي عِنْدَ وُلْدِ سُلَيْمَانَ فَيُمَثِّلُونَ عَلَيَّ.قَالَ لِي: أَفَمَا تَذْكُرُ مَا صُنِعَ بِهِ؟ قُلْتُ بَلَى قَالَ فَتَجْزَعُ؟ قُلْتُ: إِي وَاللَّهِ وَ أَسْتَعْبِرُ لِذَلِكَ حَتَّى يَرَى أَهْلِي أَثَرَ ذَلِكَ عَلَيَّ فَأَمْتَنِعُ مِنَ الطَّعَامِ حَتَّى يَسْتَبِينَ ذَلِكَ فِي وَجْهِي. قَالَ: رَحِمَ اللَّهُ دَمْعَتَكَ، أَمَا إِنَّكَ مِنَ الَّذِينَ يُعَدُّونَ فِي أَهْلِ الْجَزَعِ لَنَا، وَ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ لِفَرَحِنَا، وَ يَحْزَنُونَ لِحُزْنِنَا، وَ يَخَافُونَ لِخَوْفِنَا، وَ يَأْمَنُونَ إِذَا أَمِنَّا، أَمَا إِنَّكَ سَتَرَى عِنْدَ مَوْتِكَ حُضُورِ آبَائِي لَكَ وَ وَصِيَّتِهِمْ مَلَكَ الْمَوْتِ بِكَ وَ مَا يَلْقَوْنَكَ بِهِ مِنَ الْبِشَارَةِ ما تقرّ به عینک الموت، فَمَلَكُ الْمَوْتِ أَرَقُّ عَلَيْكَ وَ أَشَدُّ رَحْمَةً لَكَ مِنَ الْأُمِّ الشَّفِيقَةِ عَلَى وَلَدِهَا.قَالَ: ثُمَّ اسْتَعْبَرَ وَاسْتَعْبَرْتُ مَعَه، فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى خَلْقِهِ بِالرَّحْمَةِ وَ خَصَّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ بِالرَّحْمَةِ.يَا مِسْمَعُ إِنَّ الْأَرْضَ وَ السَّمَاءَ لَتَبْكِي مُنْذُ قُتِلَ أَمِيرُ الْمُوءْمِنِينَ عليه السلام رَحْمَةً لَنَا، وَ مَا بَكَى لَنَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَكْثَرُ، وَ مَا رَقَأَتْ دُمُوعُ الْمَلَائِكَةِ مُنْذُ قُتِلْنَا، وَ مَا بَكَى أَحَدٌ رَحْمَةً لَنَا وَ لِمَا لَقِينَا إِلَّا رَحِمَهُ اللَّهُ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ الدَّمْعَةُ مِنْ عَيْنِهِ، فَإِذَا سَالَتْ دُمُوعُهُ عَلَى خَدِّهِ [غفر الله ذنوبه و لو کانت مثل زبد البحر] فَلَوْ أَنَّ قَطْرَةً مِنْ دُمُوعِهِ سَقَطَتْ فِي جَهَنَّمَ لَأَطْفَأَتْ حَرَّهَا حَتَّى لَا يُوجَدَ لَهَا حَرٌّ، وَ إِنَّ الْمُوجَعَ لَنَا قَلْبُهُ لَيَفْرَحُ يَوْمَ يَرَانَا عِنْدَ مَوْتِهِ فَرْحَةً لَا تَزَالُ تِلْكَ الْفَرْحَةُ فِي قَلْبِهِ حَتَّى يَرِدَ عَلَيْنَا الْحَوْضَ.وَ إِنَّ الْكَوْثَرَ لَيَفْرَحُ بِمُحِبِّنَا إِذَا وَرَدَ عَلَيْهِ حَتَّى إِنَّهُ لَيُذِيقُهُ مِنْ ضُرُوبِ الطَّعَامِ مَالَا يَشْتَهِي أَنْ يَصْدُرَ عَنْهُ.

يَا مِسْمَعُ مَنْ شَرِبَ مِنْهُ شَرْبَةً لَمْ يَظْمَأْ بَعْدَهَا أَبَداً، وَ لَمْ يشقِ بَعْدَهَا أَبَداً، وَ هُوَ فِي بَرْدِ الْكَافُورِ وَ رِيحِ الْمِسْكِ، وَ طَعْمِ الزَّنْجَبِيلِ، أَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ، وَ أَلْيَنَ مِنَ الزُّبْدِ، وَ أَصْفَى مِنَ الدَّمْعِ، وَ أَذْكَى مِنَ الْعَنْبَرِ، يَخْرُجُ مِنْ تَسْنِيمٍ، وَ يَمُرُّ بِأَنْهَارِ الْجِنَانِ، يَجْرِي عَلَى رَضْرَاضِ الدُّرِّ وَ الْيَاقُوتِ، فِيهِ مِنَ الْقِدْحَانِ أَكْثَرُ مِنْ عَدَدِ نُجُومِ السَّمَاءِ يُوجَدُ رِيحُهُ مِنْ مَسِيرَةِ أَلْفِ عَامٍ، قِدْحَانُهُ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ أَلْوَانِ الْجَوْهَرِ، يَفُوحُ فِي وَجْهِ الشَّارِبِ مِنْهُ كُلُّ فَائِحَةٍ [حَتَّى] يَقُولَ الشَّارِبُ مِنْهُ: [يَا] لَيْتَنِي تُرِكْتُ هَاهُنَا لَا أَبْغِي بِهَذَا بَدَلًا وَ لَا عَنْهُ تَحْوِيلًا.أَمَا إِنَّكَ- يَا كِرْدِينٍ - مِمَّنْ تَرْوَى مِنْهُ، وَ مَا مِنْ عَيْنٍ بَكَتْ لَنَا إِلَّا نُعِّمَتْ بِالنَّظَرِ إِلَى الْكَوْثَرِ، وَ سُقِيَتْ مِنْهُ. وَ إِنَّ الشَّارِبَ مِنْهُ من احبنا، وَ إِنَّ الشَّارِبَ مِنْهُ لَيُعْطَى مِنَ اللَّذَّةِ وَ الطَّعْمِ وَ الشَّهْوَةِ لَهُ أَكْثَرَ مِمَّا يُعْطَاهُ مَنْ هُوَ دُونَهُ فِي حُبِّنَا. وَ إِنَّ عَلَى الْكَوْثَرِ أَمِيرَ الْمُوءْمِنِينَ عليه السلام وَ فِي يَدِهِ عَصًا مِنْ عَوْسَجٍ، يَحْطِمُ بِهَا أَعْدَاءَنَا فَيَقُولُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ: إِنِّي أَشْهَدُ الشَّهَادَتَيْنِ، فَيَقُولُ: انْطَلِقْ إِلَى إِمَامِكَ فُلَانٍ فَاسْأَلْهُ أَنْ يَشْفَعَ لَكَ، فَيَقُولُ تَبَرَّأَ مِنِّي إِمَامِيَ الَّذِي تَذْكُرُهُ، فَيَقُولُ: ارْجِعْ [إِلَى] وَرَائِكَ فَقُلْ لِلَّذِي كُنْتَ تَتَوَلَّاهُ وَ تُقَدِّمُهُ عَلَى الْخَلْقِ، فَاسْأَلْهُ إِذَا كَانَ خَيْرَ الْخَلْقِ عِنْدَكَ أَنْ يَشْفَعَ لَكَ، فَإِنَّ خَيْرَ الْخَلْقِ حَقِيقٌ أَنْ لَا يُرَدَّ إِذَا شَفَعَ، فَيَقُولُ: إِنِّي أَهْلِكُ عَطَشاً، فَيَقُولُ: لَهُ زَادَكَ اللَّهُ ظَمَأً وَ زَادَكَ اللَّهُ عَطَشاً.قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ كَيْفَ يَقْدِرُ عَلَى الدُّنُوِّ مِنَ الْحَوْضِ وَ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ غَيْرُهُ؟ قَالَ: وَرِعَ عَنْ أَشْيَاءَ قَبِيحَةٍ، وَ كَفَّ عَنْ شَتْمِنَا [أَهْلَ الْبَيْتِ] إِذَا ذُكِرْنَا، وَ تَرَكَ أَشْيَاءَ اجْتَرَى عَلَيْهَا غَيْرُهُ، وَ لَيْسَ ذَلِكَ لِحُبِّنَا وَ لَا لِهَوًى مِنْهُ [لَنَا] وَ لَكِنَّ ذَلِكَ لِشِدَّةِ اجْتِهَادِهِ فِي عِبَادَتِهِ وَ تَدَيُّنِهِ وَ لِمَا قَدْ شَغَلَ نَفْسَهُ بِهِ عَنْ ذِكْرِ النَّاسِ، فَأَمَّا قَلْبُهُ فَمُنَافِقٌ، وَ دِينُهُ النَّصْبُ، وَ اتِّبَاعُ أَهْلَ النَّصْبِ وَ وَلَايَةُ الْمَاضِينَ وَ تَقَدُّمُهُ لَهُمَا عَلَى كُلِّ أَحَدٍ. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام در ضمن کلامی از مِسمع پرسید: آیا رفتار ناپسندی را که با سیدالشهدا علیه السلام شد به یاد می آوری؟ مسمع گوید: عرض کردم: آری!

فرمود: بی تابی می کنی؟ عرض کردم: آری، به خدا سوگند اشکم جاری می شود، دگرگونی ام برای خانواده محسوس است، به نحوی بی تاب می شوم که نمی توانم غذا بخورم و آثار آن در چهره ام آشکار است.

حضرت فرمود: رحمت خدا بر اشک دیدگانت! تو از کسانی محسوب می شوی که در مصائب ما بی تابی می کنند. و به شادی ما مسرور و به جهت حزن و اندوه ما اندوهناک، و هنگام خوف ما خائف و هراسناک و هنگام امنیت (و آسایش) ما در امن و امانند.

بدان که هنگام جان دادن تو پدران من حاضر شوند، سفارش تو را به ملک الموت نموده و با بشارت به ملاقات تو آیند به نحوی که قبل از مردن چشم تو روشن گردد. ملک الموت از مادر مهربان به تو مهربان تر و دلسوزتر باشد.

پس از آن حضرت به گریه افتاد و من نیز گریستم. سپس فرمود:... ای مسمع از هنگام شهادت امیر مؤمنان علیه السلام زمین و آسمان از ترحم بر ما گریان است گرچه گریه فرشتگان بیش تر است.

از هنگامی که شهادت برای خاندان ما آغاز شده گریه فرشتگان قطع نشده است.

هر کس از روی دلسوزی در مصائب ما گریه کند، قبل از آن که اشک از چشم او بیرون آید مورد رحمت خدا واقع شود. هنگامی که اشک بر رخسارش جاری

شود خدا همه گناهان او را بیامرزد حتی اگر به اندازه کف (روی آب) دریا باشد. اگر قطره ای از آن اشک ها در آتش جهنم واقع شود تمام حرارت آن را بر طرف نماید.

کسی که برای ما قلبش داغدار شود هنگام جان دادن شاد گردد و این خوشحالی تا کنار حوض کوثر - که نزد ما آید - ادامه خواهد داشت....

هر چشمی که برای ما گریان شود، از نعمت نظر کردن به کوثر بهره مند شده و از آن خواهد نوشید، هر چه محبتش به ما بیش تر لذت او از آب کوثر بیش تر خواهد بود.

حوض کوثر در اختیار امیر مؤمنان علیه السلام است آن حضرت با عصایی از عوسج (درخت خاردار) دشمنان ما را از آن دور می نماید. یکی از آن ها به حضرت عرض می کند: من شهادتین را بر زبان جاری می کنم. حضرت می فرماید: نزد امام خویش فلانی (اولی) برو و از او درخواست شفاعت کن. او پاسخ می دهد: امام من از من بیزاری می جوید! حضرت می فرماید: برگرد، و از همان کسی که ولایتش را پذیرفته بودی و او را بر همه مقدّم می داشتی درخواست شفاعت کن، کسی که بهترین خلق است نباید شفاعتش ردّ شود! او می گوید: من از تشنگی هلاک می شوم. حضرت فرماید: خدا بر عطشت بيفزايد!....

راوی پرسید: چگونه به حوض کوثر نزدیک می شود و بقیه (مخالفین) نمی توانند؟ حضرت پاسخ داد: از کارهای زشت و دشنام به ما امتناع نموده، و

کارهای ناپسندی که دیگران بر آن جرأت داشتند، مرتکب نمی شده ولی نه از این جهت که ما را دوست داشته و هوای ما در سرش بوده، بلکه به جهت کوشش شدید او در عبادت در دین خودش و به این جهت که به خودش مشغول بوده نه به دیگران. اما دلش منافق است، دین او نصب (و عداوت اهل بیت علیهم السلام) است؛ چون پیروی از دشمنان ما نموده و ولایت اولی و دومی را پذیرفته و آن ها را بر همه مقدم می دارد.

همراه با پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام

امام باقر علیه السلام با قرائت آیه شریفه فوق - که ما فرستادگان خویش و کسانی را که ایمان آورند در دنیا و روز قیامت یاری می کنیم- فرمود: حسین بن علی علیه السلام از آن هاست، به خدا سوگند گریستن شما بر او، و بازگو کردن آن چه بر او پیش آمد و زیارت قبر او یاری شماست در دنیا. پس بشارت باد شما را که در جوار پیامبر صلی الله علیه و آله با او خواهید بود.

وَ مَنْ ذُکِّرَ بِمُصَابِنَا فَبکَی وَ أبْکَی لَمْ تَبْکِ عِینُهُ یَومَ تَبْکِی العیون. وَ مَن جَلَسَ مَجلِساً یُحیی فِیهِ اَمرُنَا لَم یَمُت قَلبُهُ یَومَ تَمُوتُ [فیه] القُلُوبُ ⁽¹⁾ امام رضا علیه السلام فرمود: کسی که مصائب ما را به یاد آورد، و به جهت رفتار ناپسندی که با ما شده گریان شود، در قیامت در درجات ما همراه ما باشد.

کسی که مصائب ما را ذکر نموده و بگرید و دیگران را بگریاند. روزی که چشم ها گریان هستند گریان نباشد.

کسی که در مجلسی شرکت کند که امر ما در آن احیا گردد، روزی که همه دل مرده (و افسرده) باشند دل مرده نباشد.

سُرور عزاداران در قیامت

لِبُکائِهِم کُلُّ مَن فِی الهَواءِ وَالسَّماءِ مِنَ المَلائِکَهِ. وَ لَقَدْ خَرَجَتْ نَفْسُهُ فزفرت جَهَنَّمُ زَفْرَةً كَادَتِ الْأَرْضِ تَنْشَقُّ لزفرتها،وَ لَقَدْ خَرَجْتُ نَفْسٍ عبید اللَّهِ بْنِ زِيَادٍ لَعَنَهُم اللَّهُ، فشهقت جَهَنَّمَ شَهْقَةً لَوْ لَا انَّ اللَّهِ حَبَسَهَا بخُزّانها لَا حُرْقَت مَنْ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مِنْ فَوْرِهَا، وَ لَوْ يُؤْذَنْ لَهَا مَا بَقِىَ شَيْ ءُ الَّا ابتلعته، وَ لَكِنَّهَا مَأْمُورَةُ مقصودة، وَ لَقَدْ عَتَتْ عَلَى الْخُزَّانِ غَيْرَ مَرَّةً حَتَّى أَتَاهَا جبرئیل علیه السلام فَضَرَبَهَا بِجَنَاحِهِ فَسَكَتَتْ، وَ إِنَّهَا لَتَبْكِيهِ وَ تَنْدُبُهُ، وَ إِنَّها لتتلظّى عَلَى قَاتِلَهُ، وَ لَولَا مَنْ عَلَى الْأَرْضِ مِنْ حُجَجِ اللَّهِ لَنَقَضَتِ الْأَرْضُ وَ أکفأت مَا عَلَيْهَا، وَ مَا تَكْثُرُ الزَّلَازِلُ الَّا عِنْدَ اقْتِرَابِ السَّاعَةَ.وَ مَا [من] عَيْنُ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ وَ لَا عَبْرَةُ مِنْ عَيْنٍ بَكَتْ وَ دَمَعَتْ عَلَيْهِ.وَ مَا مِنْ بَاكٍ یبكيه الَّا وَ قَدْ وَصَلَ فَاطِمَةَ وَ أَسْعَدَ هَا عَلَيْهِ، وَ وَصَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَدَّى حَقُّنَا.وَ مَا مِنْ عَبْدٍ يُحْشَرُ إِلَّا وَعَيْنَاهُ بَاكِيَةُ إِلَّا الْبَاكِينَ عَلَى [جدّی] الحسین علیه السلام و يُحْشَرُ وَ عَینهِ قَرِيرَةُ، وَ الْبِشَارَةُ تِلْقَاهُ وَ السُّرُورُ [بیّن] عَلَى وَجْهِهِ، وَ الْخَلَقِ فِي فَزِعَ وَ هُمْ آمِنُونَ، وَ الْخَلْقُ يُعْرَضُونَ [علی الحساب] وَ هُمْ حُدَّاثُ الْحُسَيْنِ علیه السلام تَحْتَ الْعَرْشِ، وَ فِى ظِلِّ الْعَرْشِ، لَا يَخَافُونَ سُوءَ [یوم] الْحِسابِ، يُقَالُ لَهُمْ: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فياتون، وَ يَخْتَارُونَ مَجْلِسَهُ وَ حَدِيثَهُ. وَ انَّ الْحُورِ لِتُرْسِلَ اليهم أَنَّا قَدِ اشْتَقْنَاكُمْ مَعَ الْوِلْدَانِ المخلّدون، فَمَا يَرْفَعُونَ رؤوسهم اليهم لِمَا یرون فِى مَجْلِسَهُمْ مِنَ السُّرُورِ وَ الْكَرَامَةِ.وَ انَّ أَعْدَائِهِمْ من بین مسحوب بناصبته الَىَّ النَّارِ، وَ مَنْ قَائِلُ ([ف]مَا لَنا مِنْ شافِعِينَ * وَ لَا صِدِّيقُ وَ لَا حَمِيمٍ. وَ أَنَّهُمْ ليرون مَنْزِلَتِهِمْ، وَ مَا يَقْدِرُونَ انَّ يُدْنَوْا إِلَيْهِمْ، وَ لَا يُصَلُّونَ إِلَيْهِمْ.)

و أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لتأتيهم بِالرِّسَالَةِ مِنْ أَزْواجَهُمْ وَ مَنْ خُزّانهم عَلَى مَا أَعْطُوا مِنَ الْكَرَامَةِ، فَيَقُولُونَ: نَأْتِيَكُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَيَرْجِعُونَ إِلَى أَزْواجَهُمْ بمقالاتهم، فيزدادون إِلَيْهِمْ شَوْقاً إِذَا هَمَّ خَبَّرُوهُمْ بِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْكَرَامَةِ وَ قَرَّبَهُمْ مِنَ الْحُسَيْنُ علیه السلام، فَيَقُولُونَ: الْحَمْدُ اللَّهِ الَّذِى كَفَانَا الْفَزَعِ الاكبر، وَ أَهْوَالِ الْقِيَامَةِ، وَ نَجَّانَا مِمَّا كُنَّا نَخَافُ، وَ يُؤْتُونَ بالمراكب وَ الرِّحَالُ عَلَى النَّجَائِبِ، فيستوون عَلَيْها وَ هُمْ فِي الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ الصلوة عَلَى مُحَمَّدٍ وَ عَلَى آلِهِ حَتَّى يَنْتَهُوا إِلَى مَنَازِلَهُمْ. ⁽¹⁾ حضرت صادق علیه السلام- پس از بیان گریه چهل روزۀ آسمان، زمین، خورشید و فرشتگان بر سیدالشهدا علیه السلام - فرمود: هیچ زنی از خاندان ما خضاب نکرد، روغن نمالید سرمه به چشم نکشید و موهای خویش را نیاراست تا آن زمان که سر ابن زیاد - که خدایش لعنت کند - نزد ما آورده شد.

از آن زمان به بعد نیز ما همیشه گریانیم.

جدّم (امام سجّاد علیه السلام) هنگامی که به یاد سیدالشهدا علیه السلام می افتاد چنان می گریست که محاسن مبارکش پر از اشک می شد و هر کس حالت حضرت را مشاهده می کرد، دلش می سوخت و به گریه می افتاد.

فرشتگان کنار قبر مطهّر آن حضرت چنان اشک می ریزند که همه فرشتگان آسمان از گریه آن ها به گریه می افتند....

جهنم هم برای آن حضرت اشک ریزد و مرثیه سرایی کند...

هیچ چشمی و اشکی نزد خدا محبوب تر نیست از اشکی و چشمی که برای آن حضرت گریان باشد.

گریه بر سیدالشهدا علیه السلام پیوند با فاطمه علیها السلام و یاری اوست، پیوند با پیامبر صلی الله علیه و آله و ادای حق ماست.

در محشر همه گریان هستند جز گریه کنندگان سید الشهدا علیه السلام که با چشمی روشن (و خوشحال) محشور شوند، آن ها را بشارت دهند، و سرور و شادی در چهره آن ها نمایان است. مردم بی تابند ولی آن ها در امن و امان، از مردم حساب کشند ولی آن ها در سایه عرش الهی با سیدالشهدا علیه السلام صحبت دارند و از حساب سخت قیامت بیمی ندارند.

به آن ها گویند: وارد بهشت شوید، ولی آن ها نمی پذیرند، ترجیح می دهند نزد حضرت باشند و کلامش را بشنوند.

حوریان بهشتی برای آن ها پیغام دهند که: ما با ولدان مخلّدین مشتاق دیدار شماییم ولی آن ها حتی سرشان را هم بالا نمی کنند (و به پیام حوریان توجهی ندارند) به جهت سرور و عزت و کرامتی که در مجلس سید الشهدا علیه السلام مشاهده می کنند و بالاخره آن ها را با مرکب های (بهشتی) با عزت تمام) با حمد و ثنای الهى و صلوات بر محمّد صلی الله علیه و آله و آل محمّد صلی الله علیه و علیهم به منازلشان می رسانند.

کرامت الهی

ساهِرَهٌ، إلّا عَینَ مَنِ اختَصَّهُ اللَّهُ بِکَرامَتِهِ و بَکی عَلی ما یُنتَهَکُمِنَ الحُسَینِ وآلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام صلوات الله وسلامه عليهم. ⁽¹⁾ امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: در قیامت هر چشمی گریان است، و آسایش و راحتی از هر چشمی گرفته شود مگر چشمی که خدا آن را به کرامت خویش اختصاص داده و بر رفتار ناپسندی که با حسین و آل محمّد - صلوات الله و سلامه عليهم - شد گریان شده باشد.

استغفار اهل بیت علیهم السلام

سیدالشهدا علیه السلام می فرماید: اگر زائر من می دانست خدا چه پاداشی برای او مهیا کرده است، خوشحالی و سرورش از بی تابی و جزعش بیش تر می شد.19. ﴿عن عبد الله بن بكير - في حديث - قال: حججت مع أبي عبدالله علیه السلام فقلت: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! لَوْ نُبِشَ قَبْرُ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام هَلْ کَانَ یُصَابُ فِی قَبْرِهِ شَیْءٌ؟ فَقَالَ یَا ابْنَ بَکیرٍ مَا أَعْظَمَ مَسَائِلَکَ! إِنَّ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام مَعَ أَبِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَخِیهِ فِی مَنْزِلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَعَهُ یُرْزَقُونَ وَ یُحْبَرُونَ، وَ إِنَّهُ لَعَنْ یَمِینِ الْعَرْشِ مُتَعَلِّقٌ بِهِ یَقُولُ: یَا رَبِّ أَنْجِزْ لِی مَا وَعَدْتَنِی.وَ إِنَّهُ لَیَنْظُرُ إِلَی زُوَّارِهِ فَهُوَ أَعْرَفُ بِهِمْ وَ بِأَسْمَائِهِمْ وَ أَسْمَاءِ آبَائِهِمْ وَ مَا فِی رَحَائِلِهِمْ مِنْ أَحَدِهِمْ بِوُلْدِهِ.وَ إِنَّهُ لَیَنْظُرُ إِلَی مَنْ یَبْکِیهِ فَیَسْتَغْفِرُ لَهُ، وَ یَسْأَلُ أَبَاهُ الِاسْتِغْفَارَ لَهُ، وَ یَقُولُ: أَیُّهَا الْبَاکِی! لَوْ عَلِمْتَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَکَ لَفَرِحْتَ أَکْثَرَ مِمَّا حَزِنْتَ، وَ إِنَّهُ لَیَسْتَغْفِرُ لَهُ مِنْ کُلِّ ذَنْبٍ وَ خَطِیئَهٍ. ⁽¹⁾ و بنابر روایت دیگر پس از عبارت گذشته فرماید: ای گریه کن! اگر می دانستی خدا چه پاداشی برایت مهیا کرده بیش از اندوهت، خوشحال می شدی. حضرت برای همه گناهان و خطاهای عزادار طلب آمرزش نماید.

آمرزش گناهان

قَالَ: نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاکَ.قَالَ: إِنَّ تِلْکَ اَلْمَجَالِسَ أُحِبُّهَا، فَأَحْیُوا أَمْرَنَا- یَا فُضَیْلُ- فَرَحِمَ اَللَّهُ مَنْ أَحْیَا أَمْرَنَا.یَا فُضَیْلُ مَنْ ذَکَرَنَا أَوْ ذُکِرْنَا عِنْدَهُ فَخَرَجَ مِنْ عَیْنِهِ مِثْلُ جَنَاحِ اَلذُّبَابِ غَفَرَ اَللَّهُ [لَهُ] ذُنُوبَهُ وَ لَوْ کَانَتْ أَکْثَرَ مِنْ زَبَدِ اَلْبَحْرِ. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام از فضیل پرسید: آیا با هم می نشینید و حديث بخوانید؟ عرض کرد: آری، فدایت شوم.

فرمود: من این مجالس را دوست دارم. ای فضیل امر ما را زنده بدارید. خدا رحمت کند کسی که امر ما را زنده بدارد.

ای فضیل کسی که ما را یاد کند، یا نزد او یادی از ما شود و به اندازه بال مگسی اشک از دیدگانش خارج شود خدا گناهانش را می آمرزد حتی اگر به اندازه کف)روی آب) دریا باشد.

امام باقر علیه السلام در ضمن حدیثی فرمود: هیچ بنده ای نیست که نامی از ما اهل بیت نزد او برده شود، و با یاد ما برای او رقّت قلبی حاصل شود مگر آن که فرشتگان او را نوازش نمایند، و گناهانش آمرزیده شود، مگر آن که گناهی مرتکب شود که از ایمان بیرون رود.

عزادار و جهنم؟! هرگز

امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که نزد او از ما یادی شود و از چشمانش اشک سرازیر گردد، خدا صورتش را بر آتش حرام نماید.

فقالوا: بلی یا ابن رسول الله، و إنا لنبكي عليه؟

فقال: طوبي لريحكم ورواحكم، ضمنت لكم الضمان بضمان الله و ضمان رسوله [صلی الله علیه و آله] وضمان علي بن أبي طالب [علیهما السلام] فأعينونا على تلك بورع. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام به اصحابش فرمود: شما مصائب ما اهل بیت را و حقوق از دست رفته ما را یاد می کنید؟ عرض کردند: آری ای پسر پیامبر! ما آن مصائب را یاد نموده و اشک می ریزیم.

حضرت فرمود:... من ضامن (نجات) شما هستم به ضمان خدا، پیامبر و امیرمؤمنان پس ما را با ورع (و خودداری از گناه) یاری نمایید.

مَا مِنْ رَجُلٍ ذَکَرَنَا أَوْ ذُکِرْنَا عِنْدَهُ یَخْرُجُ مِنْ عَیْنَیْهِ مَاءٌ وَ لَوْ مِثْلُ جَنَاحِ الْبَعُوضَهِ إِلَّا بَنَی اللَّهُ لَهُ بَیْتاً فِی الْجَنَّهِ، وَ جَعَلَ ذَلِکَ الدَّمْعَ حِجَاباً بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النَّارِ. ⁽¹⁾ یعنی: هر کس که ما را یاد کند، یا نزد او از ما یادی شود و از دیدگانش اشکی - حتی به اندازه بال مگس - خارج شود، خدا برای او خانه ای در بهشت بنا نماید، و آن اشک مانع است بین او و بین آتش.

وَ اعلَم أَنَّهُ مَن بَکَی عَلَیهِ أَو أَبکَی أَو تَبَاکَی حَرَّمتُ جَسَدَهُ عَلَی النَّار ⁽²⁾. ای موسی! بدان هر کس بر حسین بگرید یا دیگران را بگریاند یا حالت گریه به خود بگیرد بدنش را بر آتش جهنم حرام گردانم.

یا دِعبِلُ مَن بَکی و أَبکی عَلی مُصابِنا و لَو واحِدا کانَ أجرُهُ عَلَی اللّهِ.یا دِعبِلُ، مَن ذَرَفَت عَیناهُ عَلی مُصابِنا و بَکی لِما أصابَنا مِن أعدائِنا حَشَرَهُ اللّهُ مَعَنا فی زُمرَتِنا.

يا دِعْبِلُ مَنْ بَکَی عَلَی مُصَابِ جَدِّیَ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ غَفَرَ اَللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ اَلْبَتَّهَ. ⁽¹⁾ ای دعبل! هر کس در مصائب ما بگرید و بگریاند - حتی اگر یک نفر را - پاداش او بر خداست.

ای دعبل! هر چشمی که در مصائب ما اشک بریزد و بگرید بر آن چه از دشمنان بر سر ما آمده خدا او را با ما محشور کند.

ای دعبل! هر کس در مصائب جدّم حسین علیه السلام گریه نماید خدا حتماً گناهان او را بیامرزد.

مسکن بهشتی

در مصادر گذشته از احمد بن یحیی اودی - که راوی این حدیث است - نقل شده که گوید: امام حسین علیه السلام را در عالم رؤیا دیدم، این حدیث را عرضه داشته، گفتم: مخول بن ابراهیم از ربيع بن منذر از پدرش نقل کرده که شما چنین فرموده ای؟ فرمود: آری (من گفته ام).

3) كامل الزيارات 101، بحار 144 /292، وسائل 14/ 507، عوالم 17/ 526.

برای همیشه) در آن ساکن شود.

قریب به این روایت از حضرت زین العابدین علیه السلام نیز نقل شده است.

امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که برای ما اشکی بریزد به جهت خونی که از ما ریخته شده، یا حقی که از ما پایمال گردیده، یا بی احترامی که نسبت به ما یا یکی از شیعیان ما شده، خدای تعالی او را در بهشت جای دهد که زمانی طولانی (برای همیشه) در آن ساکن گردد.

وَ رَوَيْتُ الْفِقْرَةَ الْأُولَى مِنْهَا عَنْ مَوْلَانَا أَبِي جَعْفَرِ الْبَاقِرِ علیه السَّلَامُ. ⁽¹⁾

امام باقر از پدر بزرگوارش علیهما السلام نقل می کند که: هر مؤمنی که برای شهادت سیدالشهدا علیه السلام اشک ریزد تا بر گونه هایش جاری شود، خدا او را در غرفه های بهشتی جای دهد که زمانی طولانی (یعنی برای همیشه) در آن ساکن شود.

هر مؤمنی که اشک بر رخسارش جاری شود به جهت اذیت و آزاری که از دشمنان در دنیا به ما رسیده، خدا او را در جایگاه صدق بهشتی جای دهد...

جمله اول این روایت از امام باقر علیه السلام نیز نقل شده است.

پاداش بی حساب در بهشت

امام صادق علیه السلام فرمود: هر چیزی (و عبادتی) پاداشی (معلوم و مشخص) دارد جز اشک بر ما (که خدا بر آن پاداش بی حساب عنایت فرماید).

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس برای حسینم بگرید یا خود را شبیه گریه کنندگان نماید بهشت بر او واجب است.

از اهل بیت علیهم السلام روایت شده که: هر کس بگرید و صد نفر، پنجاه نفر، سی نفر، بیست نفر، ده نفر یا حتی یک نفر را بگریاند پاداش او بهشت است. (بلکه هر کس حالت گریه و عزا به خود بگیرد نیز پاداشش بهشت است.)30. ﴿عن أبي عمارة المنشد، عن أبي عبد الله علیه السلام، قال: قَالَ لِی: یَا أَبَا عُمَارَهَ أَنْشِدْنِی فِی اَلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام قَالَ: فَأَنْشَدْتُهُ فَبَکَی، ثمّ أَنْشَدْتُهُ فَبَکَی، قَالَ فَوَ اَللَّهِ مَا زِلْتُ أُنْشِدُهُ وَ یَبْکِی حَتَّی سَمِعْتُ اَلْبُکَاءَ مِنَ اَلدَّارِ.قَالَ: فَقَالَ: یَا ابَا عُمَارَهَ مَنْ أَنْشَدَ فِی اَلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام [شعرا] فَأَبْکَی خَمْسِینَ فَلَهُ اَلْجَنَّهُ، وَ مَنْ أَنْشَدَ فِی اَلْحُسَیْنِ علیه السلام شِعْراً فَأَبْکَی ثَلثِینَ فَلَهُ اَلْجَنَّهُ، وَ مَنْ أَنْشَدَ فِی اَلْحُسَیْنِ علیه السلام شِعْراً فَأَبْکَی عِشْرِینَ فَلَهُ اَلْجَنَّهُ، وَ مَنْ أَنْشَدَ فِی اَلْحُسَیْنِ علیه السلام شِعْراً فَأَبْکَی عَشَرَهً فَلَهُ اَلْجَنَّهُ، وَ مَنْ أَنْشَدَ فِي الْحُسَيْنِ علیه السلام شِعْراً فَأَبْكَى وَاحِداً فَلَهُ الْجَنَّةُ، وَ مَنْ أَنْشَدَ فِي الْحُسَيْنِ علیه السلام شِعْراً فَبَكَى فَلَهُ الْجَنَّةُ، وَ مَنْ أَنْشَدَ فِي الْحُسَيْنِ شِعْراً فَتَبَاكَى فَلَهُ الْجَنَّةُ. ⁽¹⁾ ابو عماره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: برایم شعری درباره امام حسین علیه السلام بخوان. شروع به شعر خواندن کردم و حضرت اشک می ریخت، آن قدر ادامه دادم تا صدای گریه از خانه حضرت بلند شد.

پس از آن حضرت فرمود: ای ابو عماره! هر کس شعری برای امام حسین علیه السلام بخواند و پنجاه نفر، سی نفر، بیست نفر، ده نفر، یا حتی یک نفر را بگریاند پاداش او بهشت است. هر کس شعری برای آن حضرت بخواند و گریه کند

پاداش او بهشت است. (بلکه) هر کس شعری بخواند و حالت گریه و عزا به خود بگیرد پاداش او بهشت است.

و عنه، عن آبائه علیهم السلام: قال أبو عبد الله الحسين علیه السلام: أَنَا قَتِیلُ اَلْعَبْرَهِ لاَ یَذْکُرُنِی مُؤْمِنٌ إِلاَّ اِسْتَعْبَرَ. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام از امام حسین علیهما السلام نقل می کند که فرمود: من شهید اشک هستم.

و از پدران بزرگوارش علیهم السلام نیز نقل می کند که اباعبدالله الحسین علیه السلام فرمود: من شهید اشک هستم، هیچ مؤمنی مرا یاد نکند مگر آن که گریان شود.

راوی گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودیم. از امام حسین علیه السلام یاد کردیم، حضرت گریست و ما نیز اشک ریختیم، سپس حضرت از سیدالشهدا نقل فرمود که: من كشته اشكم، هیچ مؤمنی مرا یاد ننماید مگر آن که بگرید.

و فرمود: امیرمؤمنان نگاهی به حسین علیه السلام انداخت و فرمود: ای سرشک اهل ایمان! (یعنی شما باعث گریستن مؤمنان هستی). سیدالشهدا علیه السلام پرسید: پدر! مرا می گویی؟! حضرت فرمود: آری پسرم.

ابو عماره منشد گوید: هر روزی که نام امام حسین علیه السلام نزد امام صادق علیه السلام برده می شد تا هنگام شب خندان دیده نمی شد. و می فرمود: حسین (باعث) اشک هر مؤمنی است.

شهید اشک بودن حضرت در ضمن زیارت اربعین از امام صادق علیه السلام و برخی از زیارات مطلقه آمده است، به عباراتی مانند:

37.اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا صَرِيعَ [صاحب] الدَّمْعَةِ الْعَبْرى[العبرة] السَّاكِبَةِ، اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يَا صَاحِبَ الْمُصيبَةِ الرَّاتِبَةِ. ⁽³⁾

قال العلامة المجلسي: قوله علیه السلام: يا صريع الدمعة الساكبة، الصريع هنا: القتيل المطروح على الأرض.

السكب: الصبّ و الانصباب، و المراد هنا الثاني، أي المقتول الذي تجري لأجله الدموع....

قوله: المصيبة الراتبة، أي الثابتة التي لا تزول إلى أن يطلب بثأره علیه السلام. (بحار 290/97)

و قال في موضع آخر: قوله: صريع الدمعة الساكبة، الإضافة من قبيل كريم البلد، و الصريع المطروح على الأرض، و مصارع الشهداء، مواضع شهادتهم، أي المصرع الذي تسكب عليه دموع الملائكة و الأنبياء و الأولياء.

و الراتبة: الثابتة المستمرة. (بحار 98/ 364)

قال العلامة المجلسي رحمه الله: قوله: قتيل العبرات، العبرة - بالفتح-: الدمعة، أو تردّد البكاء في الصدر، أي القتيل الذي تسكب عليه العبرات، كما قال صلوات الله عليه: أنا قتيل العبرة لا يذكرني مؤمن إلّا استعبر. (بحار 98/ 356).

2) بحار 98 /255 به نقل از کتاب عتیق غروی.

3) بحار 98 /236 (زیارت ناحیه به روایت سید مرتضی قدس سره).

4) امالی شیخ طوسی رحمه الله 162، بحار 44/ 280 و 45/ 313، وسائل 3/ 282 و 14/ 505، عوالم 533/17.

امام صادق علیه السلام فرمود: گریه و بی تابی امری ناپسند است مگر آن که بر سیدالشهدا علیه السلام باشد.

و بنابر روایتی دیگر این نکته را افزود که: دارای اجر هم خواهد بود.

مژگانی مجروح!

إِنَّ يَوْمَ الْحُسَيْنِ علیه السلام أَقْرَحَ جُفُونَنَا، وَأَسْبَلَ دُمُوعَنَا، وَ أَذَلَّ عَزِيزَنَا بِأَرْضِ كَرْبٍ وَ بَلَاءٍ، وَ أَوْرَثَتْنَا الْكَرْبَ وَ الْبَلَاءَ إِلَى يَوْمِ الِانْقِضَاءِ ⁽²⁾فَعَلَى مِثْلِ الْحُسَيْنِ فَلْيَبْكِ الْبَاكُونَ فَإِنَّ الْبُكَاءَ علیه يَحُطُّ الذُّنُوبَ الْعِظَامَ

ثُمَّ قَالَ عليه السلام: كَانَ أَبِي إِذَا دَخَلَ شَهْرُ الْمُحَرَّمِ لَا يُرَى ضَاحِكاً، وَ كَانَتِ الْكِآبَةُ تَغْلِبُ عَلَيْهِ حَتَّى يَمْضِيَ مِنْهُ عَشَرَةُ أَيَّامٍ، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْعَاشِرِ كَانَ ذَلِكَ الْيَوْمُ يَوْمَ مُصِيبَتِهِ وَ حُزْنِهِ وَ بُكَائِهِ، وَ يَقُولُ: هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي قُتِلَ فِيهِ الْحُسَيْنُ عليه السلام.﴾ ⁽³⁾

حضرت ثامن الحجج علیه السلام فرمود: محرم ماهی است که مردمان زمان جاهلیت هم به احترام آن جنگ و قتال را ممنوع می دانستند، ولی ریختن خون ما در آن حلال شمرده شد، (و امت ذریه پیامبر صلی الله علیه و آله را به شهادت رساندند) در این ماه حرمت ما را هتک نموده، فرزندان و زنان خاندان رسالت را به اسارت گرفتند، خیمه های ما را به آتش کشیده، و اموالی را که در آن بود به یغما بردند، و احترام پیامبر صلی الله علیه و آله را نسبت به ما خاندن رعایت نکردند.

روز (مصیبت) امام حسین علیه السلام پلک های چشم ما را زخم نمود، اشک ما را جاری ساخت، عزیزان ما در سرزمین کرب و بلا (گرفتاری و بلا) خوار نمود و برای ما گرفتاری و مصیبت ابدی به جای گذاشت.

اهل گریه باید برای مثل حسین علیه السلام گریه کنند که گناهان بزرگ را محو می کند. سپس فرمود: با ورود ماه محرم پدرم خندان دیده نمی شد و تا ده روز دلشکستگی و افسردگی بر آن حضرت غالب بود. اما روز دهم (یعنی روز عاشورا) که روز مصیبت، حزن اندوه و گریه ایشان بود.

عاشورا روز، غم، عزا، مصیبت و گریه

و مَنْ سَمَّى يَوْمَ عَاشُورَا: يَوْمَ بَرَكَةٍ، وادَّخَرَ فیه لِمَنْزِلِهِ شَيْئاً لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيمَا ادَّخَرَ، و حُشِرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ يَزِيدَ و عُبَيْدِالله بْنِ زِيَادٍ و عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ لَعَنَهُمُ اللَّهُ إِلَى أَسْفَلِ دَرْكٍ مِنَ النَّارِ. ⁽¹⁾ و فرمود: هر کس روز عاشورا دنبال کاری نرود، خدا امور دنیا و آخرت او را اصلاح فرماید.

هر کس روز عاشورا روز مصیبت، غم، اندوه و گریه اش باشد، خدای عزّوجلّ روز قیامت را روز شادی و سرورش قرار دهد، و در بهشت به ما خاندان چشمش روشن شود.

هرکس روز عاشورا را مبارک دانسته و در خانه اش چیزی ذخیره نماید، برکت از آن چیز برطرف شده و در قیامت با یزید و ابن زیاد و عمر بن سعد - که لعنت خدا بر آن ها باد - محشور و در پست ترین درکات جهنم عذاب شود. ⁽²⁾

و جالب آن که در محرم سال 1431 اسقف اعظم عراق اعلام کرد به جهت تصادف تولد حضرت مسیح علیه السلام با ایام عاشورا، امسال جشن کریسمس به احترام امام حسین علیه السلام تعطیل است.

قالَ موسی علیه السلام: و ما تِلکَ الخِصالُ الَّتی یَعمَلونَها حَتّی آمُرَ بَنی إسرائیلَ یَعمَلونَها؟ قالَ اللّهُ تَعالی: الصَّلاهُ وَ الزَّکاهُ، وَ الصَّومُ وَ الحَجُّ وَ الجِهادُ وَ الجُمُعَهُ وَ الجَماعَهُ وَ القُرآنُ وَ العِلمُ، وَ العاشوراءُ.قالَ موسی علیه السلام: یا رَبِّ! و مَا العاشوراءُ؟ قالَ: البُکاءُ وَ التَّباکی عَلی سِبطِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله، وَ المَرثِیَّهُ وَ العَزاءُ عَلی مُصیبَهِ وَلَدِ المُصطَفی.یا موسی، ما مِن عَبدٍ مِن عَبیدی فی ذلِکَ الزَّمانِ بَکی أو تَباکی و تَعَزّی عَلی وَلَدِ المُصطَفی، إلّا و کانَت لَهُ الجَنَّهُ ثابِتا فیها.و ما مِن عَبدٍ أنفَقَ مِن مالِهِ فی مَحَبَّهِ ابنِ بِنتِ نَبِیِّهِ طَعاما و غَیرَ ذلِکَ دِرهَما أو دینارا إلّا و بارَکتُ لَهُ فی دارِ الدُّنیا الدِّرهَمَ بِسَبعینَ، و کانَ مُعافا فِی الجَنَّهِ، و غَفَرتُ لَهُ ذُنوبَهُ.و عِزَّتی و جَلالی ما مِن رَجُلٍ أوِ امرَأَهٍ سالَ دَمعُ عَینَیهِ فی یَومِ عاشوراءَ و غَیرِهِ قَطرَهً واحِدَهً إلّا و کَتَبتُ لَهُ أجرَ مِائَهِ شَهیدٍ. ⁽¹⁾ در مناجات حضرت موسی علیه السلام با خدای تعالی آمده است: خدایا دلیل امتیاز امت حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و بر دیگران چیست؟ خداوند ده مطلب فرمود که آخرین آن مطالب «عاشورا» بود.

حضرت موسی علیه السلام پرسید: عاشورا دیگر چیست؟ خداوند فرمود: گریه، تباکی، مرثیه سرایی و عزاداری در مصیبت سبط پیامبر صلی الله علیه و آله.

ای موسی! هر بنده ای که در آن زمان گریه کند یا حالت گریه به خود گیرد و بر فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله عزاداری کند، پاداش او بهشت است.

هر بنده ای که در راه محبت پسر دختر پیامبر صلی الله علیه و آله از مال خویش درهمی انفاق کند - اطعام باشد یا در امور دیگر مربوط به عزاداری - من هفتاد برابر در مال او برکت قرار دهم، و از اهل بهشت باشد و گناهان او را بیامرزم.

به عزت و جلالم سوگند هر مرد و زنی که روز عاشورا یا ایام دیگر (در عزای آن حضرت) قطره ای اشک بریزد پاداش صد شهید خواهد داشت.

فَإِنِ استَطَعتَ أن لا تَنتَشِرَ یَومَکَ فی حاجَهٍ فَافعَل؛ فَإِنَّهُ یَومُ نَحسٍ لا تُقضی فیهِ حاجَهٌ، و إن قُضِیَت لَم یُبارَک لَهُ فیها و لَم یَرَ رُشدا، و لا تَدَّخِرَنَّ لِمَنزِلِکَ شَیئا؛ فَإِنَّهُ مَنِ ادَّخَرَ لِمَنزِلِهِ شَیئا فی ذلِکَ الیَومِ لَم یُبارَکَ لَهُ فیما یَدَّخِرُهُ و لا یُبارَکُ لَهُ فی أهلِه....﴾ ⁽¹⁾

از امام باقر علیه السلام - در ضمن اعمال روز عاشورا - آمده است: برای امام حسین علیه السلام نوحه سرایی و گریه نماید، به کسانی که در خانه او هستند (مانند خانواده اش) نیز دستور دهد که گریه کنند. در خانه اش عزا بپا کند و بر آن حضرت بی تابی نماید. با گریه به ملاقات یکدیگر روند، و عزای حضرت را به این عبارت تسلیت گویند:

خدا پاداشی عظیم به ما عنایت کند در عزای امام حسین علیه السلام برای داغدار بودن ما در مصیبت آن حضرت، خدا توفیق خونخواهی او را - همراه با منتقم آل محمّد علیهم السلام حضرت مهدی علیه السلام به ما و شما عنایت فرماید....

سعی کن روز عاشو را دنبال کاری نروی؛ زیرا روز نحسی است که کار مؤمن انجام نمی شود و اگر انجام شود، برکتی نخواهد داشت، برای خانه ات چیزی ذخیره نکن؛ زیرا کسی که روز عاشورا در خانه اش چیزی ذخیره نماید، برکت از آن چیز و خانواده اش برطرف شود.

راوی از امام صادق علیه السلام پرسید: ای پسر پیامبر! چرا عاشورا روز مصیبت، غم، بی تابی و گریه است و روز وفات پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نیست؟!

حضرت در ضمن پاسخ فرمود: روز شهادت امام حسین علیه السلام از همه ایام مصیبتش عظیم تر است....

پرسید: پس چرا عامه (و مخالفین) عاشورا را روزی مبارک می دانند؟ حضرت به گریه افتاد و در ضمن کلامی فرمود: شامیان برای تقرّب به یزید و گرفتن پاداش از او روایاتی جعل کردند که عاشورا روز برکت است تا مردم را از بی تابی، گریه، مصیبت، حزن و اندوه باز دارند. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام - یا از اهل بیت علیهم السلام - روایت شده که: روز عاشورا از خوردن غذای لذیذ اجتناب شود، روش و سنت عزاداران را بپا دارند و تا ظهر از خوردن و آشامیدن امساک نمایند. پس از آن هم غذاهایی که صاحبان عزا استفاده می کنند میل نمایند نه خوردنی و نوشیدنی خوشمزه و لذیذ.

امام صادق علیه السلام فرمود: به خدای کعبه سوگند! عاشورا روز روزه نیست، عاشورا هنگامه غم و اندوه و مصیبتی است که بر اهل آسمان و زمین و همه اهل ایمان وارد شده، و روز شادی پسر مرجانه و خاندان زیاد و شامیان است.

تسلیت به معصومین علیهم السلام در روز عاشورا

السَّلامُ عَلی ارْواحِ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ، الْأَحْیآءِ مِنْهُمْ وَ الْأَمْواتِ، وَ عَلَیْهِمُ السَّلامُ وَ رَحْمَهُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ، احْسَنَ اللَّهُ لَهُمُ الْعَزاءَ فی مَوْلاهُمُ الْحُسَیْنِ. ⁽¹⁾ و في زيارة مطلقة نقلها السيد ابن طاووس رحمه الله:

السَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُولَ اللَّهِ، احْسَنَ اللَّهُ لَکَ الْعَزاءَ فی وَلَدِکَ الْحُسَیْنِ.

السَّلَامُ عَلَيْكِ يَا فَاطِمَةُ، أَحْسَنَ اللَّهُ لَكَ الْعَزَاءَ فِي وَلَدِكَ الْحُسَيْنِ.

السَّلامُ عَلَیْکَ یا امیرَ الْمُؤْمِنینَ، احْسَنَ اللَّهُ لَکَ الْعَزاءَ فی وَلَدِکَ الْحُسَیْنِ.

السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَبَا مُحَمَّدِ الْحَسَنَ، أَحْسَنَ اللَّهُ لَكَ الْعَزَاءَ فِي أَخِيكَ الْحُسَيْنِ.﴾ ⁽²⁾

در تسلیت روز عاشورا خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله، امیر مؤمنان، حضرت زهرا و امام حسن علیهم السلام گوییم: «أحسن الله لك العزاء»، يعنى خداوند به شما صبر و بردباری نیکو عنایت کند.

همین مطلب در زیارتی دیگر - که سید ابن طاووس قدس سره نقل کرده و اختصاص به روز عاشورا ندارد- نیز آمده است.

قُلْتُ: یَا سَیِّدِی! فَمَا قَوْلُکَ فِی صَوْمِهِ؟ فَقَالَ لِی: صُمْهُ مِنْ غَیْرِ تَبْیِیت، وَ أَفْطِرْهُ مِنْ غَیْرِ تَشْمِیتٍ، وَ لاَ تَجْعَلْهُ یَوْمَ صَوْمٍ کَمَلاً، وَ لْیَکُنْ إِفْطَارُکَ بَعْدَ صَلاَهِ اَلْعَصْرِ بِسَاعَهٍ عَلَی شَرْبَهٍ مِنْ مَاءٍ؛ فَإِنَّهُ فِی مِثْلِ ذَلِکَ اَلْوَقْتِ مِنْ ذَلِکَ اَلْیَوْمِ تَجَلَّتِ اَلْهَیْجَاءُ عَنْ آلِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ اِنْکَشَفَتِ اَلْمَلْحَمَهُ عَنْهُمْ، وَ فِی اَلْأَرْضِ مِنْهُمْ ثَلاَثُونَ صَرِیعاً فِی مَوَالِیهِمْ یَعَزُّ عَلَی رَسُولِ اَللَّهُ صلی الله علیه و آله مَصْرَعُهُمْ، وَ لَوْ کَانَ فِی اَلدُّنْیَا یَوْمَئِذٍ حَیّاً لَکَانَ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ هُوَ اَلْمُعَزَّی بِهِمْ....قَالَ: وَ بَکَی أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ حَتَّی اِخْضَلَّتْ لِحْیَتُهُ بِدُمُوعِهِ.إلى أن قال: إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَأْتِی بِهِ فِی هَذَا الْیَوْمِ أَنْ تَعْمِدَ إِلَی ثِیَابٍ طَاهِرَهٍ فَتَلْبَسَهَا وتَتَسَلَّبَ. قُلْتُ: و مَا التَّسَلُّبُ؟ قَالَ: تُحَلِّلُ أَزْرَارَکَ، و تَکْشِفُ عَنْ ذِرَاعَیْکَ - کَهَیْئَهِ أَصْحَابِ المَصَائِبِ-... فَتُصَلِّيَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ... و لیَکُنْ عَلَیْکَ فِی ذَلِکَ الْکَآبَهُ و الحَزَنُ. ⁽¹⁾ عبدالله بن سنان گوید: روز عاشورا شرفیاب محضر مولایم امام صادق علیه السلام شدم، رنگ حضرت پریده، حزن و اندوه بر حضرت غالب و از چشمان حضرت مانند لؤلؤ اشک می بارید. عرض کردم: ای پسر پیامبر! چرا گریه می کنی؟! خدا نکند چشمانت گریان شود.

حضرت فرمود: آیا غافلی؟ نمی دانی که روز شهادت حسین بن علی علیهما السلام است؟!... اگر پیامبر صلی الله علیه و آله زنده بود بایستی به آن حضرت تسلیت گفته می شد....

سپس آن قدر گریست که محاسن مبارکش از اشک چشمانش پر شد.

در جوامع روایی، بخشی قرار داده شده با عنوان:

«باب استحباب البكاء لقتل الحسين و ما أصاب أهل البيت علیهم السلام و خصوصا يوم عاشوراء واتخاذه يوم مصيبة، و تحريم التبرك به». ⁽¹⁾

يا: «باب ان يوم عاشوراء يوم بكاء و حزن». ⁽²⁾

که حاکی از آن است که: «عاشورا روز گریه و اندوه» است.

تذكر

حضرمی شافعی به نقل از حافظ عامری گوید: مسلمانان با شهادت امام حسین علیه السلام مظلومیت و خفّت و خواری عظیمی را متحمل شدند به نحوی که گویا پیش از آن هیچ مصیبتی برای آنان پیش نیامده بود! این دو نویسنده سنی و همچنین خوارزمی حنفی و قرطبی گفته اند: سال شهادت امام حسین علیه السلام - سنه 61 هجری- «عام الحزن» یعنی: «سال اندوه و حزن» نام گذاری شد. ⁽³⁾

روزه گرفتن روز عاشورا

در روایتی- که اخیراً از امام صادق علیه السلام گذشت - آمده:

صُمْهُ مِنْ غَیْرِ تَبْیِیتٍ، وَ أَفْطِرْهُ مِنْ غَیْرِ تَشْمِیتٍ، وَ لاَ تَجْعَلْهُ یَوْمَ صَوْمٍ کَمَلاً، وَ لْیَکُنْ إِفْطَارُکَ بَعْدَ صَلاَهِ اَلْعَصْرِ بِسَاعَهٍ عَلَی شَرْبَهٍ مِنْ مَاءٍ. ⁽⁴⁾

بدون این که نیت روزه داشته باشی امساک کن ⁽¹⁾و بدون اظهار شماتت و خوشحالی افطار نما (به این معنا که) آن روز را کاملاً امساک نداشته باش بلکه مدتی بعد از نماز عصر (که با مدتی فاصله پس از نماز ظهر خوانده می شده) قدری آب بنوش.

بسیاری از علمای شیعه قائل به کراهت روزه گرفتن روز عاشورا هستند ولی بعضی به حرمت آن فتوا داده و برخی دیگر نیز تمایل به حرمت آن دارند روایات متعددی هم بر آن دلالت دارد. ⁽²⁾

اختلف الفقهاء في حكم صوم عاشورا على أقوال: فبعضهم قال بالحرمة، كما عن صاحب الحدائق المحدث البحراني [الحدائق 3/ 375]، و صاحب مرآة العقول المجلسي [مرآة العقول 16/ 360 و الشيخ الأستاذ [الوحيد] الخراساني، ويميل إليه الخونساري في جامع المدارك [226/2] و النراقي في المستند [492/10].

و عن جمع آخر القول بالكراهة، و هو رأى أكثر المعاصرين من فقهائنا كالسيد اليزدي و البروجردي و الحكيم و غالب المعلّقين على العروة الوثقى... دليل القول بالتحريم:

فالمجموع من هذه الأدلة على سبيل منع الخلو يكون دليل القول بالحرمة.

(صوم عاشوراء بين السنّة النبوية و البدعة الأموية 83- 85).

اندوه امام علیه السلام و تکریم عزاداران

ثُمَّ قالَ: بَلَغَنی أنَّ قَوماً یَأتونَهُ مِن نَواحِی الکوفَهِ و ناسا مِن غَیرِهِم و نِساءً یَندُبنَهُ، و ذلِکَ فِی النِّصفِ مِن شَعبانَ، فَمِن بَینِ قارِئٍ یَقرَء، وقاصٍّ یَقُصُّ، و نادِبٍ یَندُبُ، و قائِلٍ یَقولُ المَراثِیَ؟فَقُلتُ لَهُ: نَعَم، جُعِلتُ فِداکَ، قَد شَهِدتُ بَعضَ ما تَصِفُ.فَقالَ: الحَمدُ للّهِِ الَّذی جَعَلَ فِی النّاسِ مَن یَفِدُ إلَینا، و یَمدَحُنا، و یَرثی لَنا، و جَعَلَ عَدُوَّنا مَن یَطعُنُ عَلَیهِم - مِن قَرابَتِنا و غَیرِهِم - یَهذونَهُم [یهدّدونهم]، و یُقَبِّحونَ ما یَصنَعونَ. ⁽¹⁾ عبدالله بن حماد گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: نزد شما - یا نزدیک شما - فضیلتی وجود دارد که به هیچ کس داده نشده، فکر نمی کنم بتوانید به کنه آن پی ببرید و معرفت پیدا کنید و بر آن مواظبت نموده آن را بپا دارید!

آن فضیلت را خدا - به رحمت و رأفتش - به عده ای اختصاص داده، سعادتی است الهی که حول و قوه خودشان در آن مدخلیتی ندارد....

عرض کردم: فدایت شوم، آن فضیلت چیست؟!

حضرت فرمود: زیارت جدّ غریبم حسین علیه السلام که در سرزمین غربت (مدفون) است. هر کس به زیارت او برود برایش اشک می ریزد. کسانی هم که به زیارت نروند برای آن حضرت محزون هستند و می سوزند.

هر کس چشم بر قبر فرزندش پایین پای آن حضرت اندازد، در آن بیابان که هیچ قوم و خویشی کنار آن ها نیست، بر آن حضرت ترحم می کند (و دلش می سوزد)....

سپس فرمود: شنیده ام از کوفه و غیره در نیمه شعبان به زیارت آن حضرت می آیند، زنان می گریند و نوحه سرایی و مرثیه سرایی می کنند. مردم (با اعمال مختلف ابراز علاقه می کنند) برخی قرآن می خوانند، بعضی داستان (کربلا را) بازگو می کنند، برخی گریه و نوحه سرایی کرده و گروهی مرثیه سرایی می نمایند. عرض کردم: آری، فدایت شوم من از نزدیک شاهد برخی از آن صحنه ها بوده ام.

حضرت فرمود: سپاس خدای را که بین مردمان کسانی را قرار داده که به سوی ما بار سفر بسته، ما را مدح و ستایش نموده، بر ما مرثیه سرایی می کنند. و دشمن ما را - از نزدیکان ما و دیگران - چنین قرار داد که بر آن ها (یعنی زائرین و مدح کنندگان و مرثیه سرایان) طعن نموده و خرده گیری کنند، [و آن ها را تهدید نمایند] و رفتار آن ها را ناپسند دانند. ⁽¹⁾

دستور عزا از گلوی بریده

فَقَامَتْ مَرْعُوبَهً قَدْ قَرِحَتْ مَآقِیهَا ⁽¹وَ هِیَ تَلْطِمُ عَلَی خَدَّیْهَا. ⁽²⁾)سکینه دختر امام حسین علیه السلام گوید: پس از شهادت پدرم، جسد او را در آغوش گرفته و از هوش رفتم، شنیدم می فرمود:ای شیعیان من! هر گاه که آب گوارا بنوشید از من (لب تشنه یاد کنید.)اگر شنیدید کسی غریب است یا شهید شده برای من گریه و ندبه نمایید.سکینه خاتون هراسناک از جای خویش بلند شد، در حالی که گونه هایش مجروح شده بود و بر صورت خویش لطمه می زد.#### زیارت هم با سوز و گداز54. ﴿عن مولانا أبي عبد الله علیه السلام، قال: إِذَا کَانَ یَوْمُ اَلْقِیَامَهِ نَادَی مُنَادٍ: أَیْنَ زُوَّارُ اَلْحُسَیْنِ بن علی، فَیَقُومُ عُنُقٌ مِنَ اَلنَّاسِ لَا یُحصِیهِم إِلَّا اللَّهُ تَعَالَی، فَیَقُولُ لَهُم: مَا أَرَدتُم بِزِیَارَهِ قَبرِ الحُسَینِ علیه السلام؟ فَیَقُولُونَ: یَا رَبِّ! أَتَینَاهُ حُبّاً لِرَسُولِ اللَّهِ وَ حُبّاً لِعَلِیٍّ وَ فَاطِمَهَ [علیهم السلام] وَ رَحمَهً لَهُ مِمَّا ارتُکِبَ مِنهُ. فَیُقَالُ لَهُم: هَذَا مُحَمَّدٌ وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَهُ وَ الحَسَنُ وَ الحُسَینُ [علیهم السلام] فَالحَقُوا بِهِم، فَأَنتُم مَعَهُم فِی دَرَجَتِهِم، الحَقُوا بِلِوَاءِ رَسُولِ اللَّهِ [صلی الله علیه و آله].... ⁽³⁾ امام صادق علیه السلام فرمود: روز قیامت منادی ندا دهد: زوار امام حسین علیه السلام کجا هستند؟ گروه بی شماری بلند شوند.

از آن ها پرسند: برای چه به زیارت او رفتید؟ گویند: به جهت محبت به پیامبر و امیرمؤمنان و فاطمه [علیهم السلام] و برای دل سوزی و ترحم نسبت به او به جهت رفتار ناپسندی که با او شد.

به آن ها خطاب شود: این محمّد و علی و فاطمه و حسن و حسین [علیهم السلام] هستند شما همه به آن ها ملحق شوید، در درجات آن ها همراهشان باشید و به لوای پیامبر صلی الله علیه و آله بپیوندید.

آن حضرت در ضمن آداب زیارت سیدالشهدا علیه السلام می فرماید: با خضوع و خشوع و چشمی گریان (به طرف مرقد مطهرش) حرکت کن.

سرورم! به زیارت تو آمدم... تقرب به خدا می جویم به گریه ام بر تو، به شیون و ناله ام، به حسرت و تأسف و اشكم....

به روایت شیخ مفید و دیگران در ضمن زیارت حضرت گویی:

به سوی تو سفر کردم، اشکم، فریادم، افسوسم، سوز و ناله ام همه برای توست، درود و سلامم بر تو باد.

شیخ مفید و دیگران چنین نقل کرده اند که: از آداب زیارت آن است که هنگامی که از زیارت فارغ شدی و خواستی از حرم بیرون روی، خود را بر قبر مطهر انداخته آن را ببوس و هنگام بیرون رفتن پشت به قبر مکن، و بسیار استرجاع (که علامت عزادار بودن است) بگو: إِنَّا للهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ.

امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که به زیارت امام حسین علیه السلام می روی با حزن، اندوه، غم و غصه، و پریشان و گرد آلود و گرسنه و تشنه باش که سیدالشهدا علیه السلام به همین حالت به شهادت رسید.

به روایت سید ابن طاووس در زیارت حضرت گوییم:

مصیبت تو بر ما (بس) عظیم بود درود خدا بر تو ای پیشوای من و ای فرزند پیشوایم. این منظره در برابر دیدگانم مجسم است که در عرصه کربلا ندا می کنی پاسخت ندهند، طلب یاری نمایی و به فریادت نرسند، پناه طلبی و پناهت ندهند. ای کاش با تو بودم تا به فوزی عظیم نائل و رستگار می شدم.

گریه، شیون فریاد و...

فَقُتِلَ مَنْ قُتِلَ، وَ سُبِيَ مَنْ سُبِيَ، وَ أُقْصِيَ مَنْ أُقْصِيَ... فَعَلَی الْأَطَائِبِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ مُحَمَّد وَ عَلِیّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمَا وَ آلِهِمَا- فَلْیَبْکِ الْبَاکُونَ، وَ إِیَّاهُمْ فَلْیَنْدُبِ النَّادِبُونَ، وَ لِمِثْلِهِمْ فلتدر [فَلْتُذَرفِ] الدُّمُوعُ، وَ لْیَصْرُخِ الصَّارِخُونَ، وَ یَضِجَّ الْضَاجُّونَ، وَ یَعِجَّ الْعَاجُّونَ.أَیْنَ الْحَسَنُ أَیْنَ الْحُسَیْنُ؟ أَیْنَ أَبْنَاءُ الْحُسَیْنِ؟ صَالِحٌ بَعْدَ صَالِح، وَ صَادِقٌ بَعْدَ صَادِق. ⁽²)

بر بهترین ها از خاندان پیامبر و امیرمؤمنان صلوات الله عليهما و آلهما بایستی اهل گریه بگریند، مرثیه سرایان مرثیه سرایی نمایند، اشک فشانی شود، فریاد و ضجّه، شیون و ناله و جیغ و داد عزاداران بلند شود! کجایند (و چه شدند امام حسن، امام حسین و فرزندان صالح و شایسته و صادق آن ها؟!)#### مصیبتی عظیمعبارات «جلّت المصيبة»، «عظمت المصيبة» و مانند آن که در زیارت عاشورا و دیگر زیارات آمده حاکی از بزرگی این اندوه است.62. ﴿عن مولانا الصادق علیه السلام أنه قال في زيارة جدّه الحسين علیه السلام: السلام عليك يا أبا عبد الله، ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، مَا أَعْظَمَ مُصِيبَتَكَ عِنْدَ أَبِيكَ رَسُولِ اللّهِ، وَ مَا أَعْظَمَ مُصِيبَتَكَ عِنْدَ مَنْ عَرَفَ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ، وَ أَجَلَّ مُصِيبَتَكَ عِنْدَ الْمَلاَءِ الْأَعْلَى وَ عِنْدَ الْأَعْلَى، وَ عِنْدَ أَنْبِياءِ اللّهِ وَ عِنْدَ رُسُلِ اللّهِ، السَّلامُ مِنِّي إِلَيْكَ وَ التَّحِيَّةُ مَعَ عَظِيمِ الرَّزِيَّةِ....﴾ ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام در زیارت سیدالشهدا علیه السلام فرماید: مصیبت تو بس عظیم بود نزد پدرت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، نزد هر خداشناسی، (بلکه) در ملا اعلی و نزد همه پیامبران و رسولان الهی.

سلام و درودم بر تو باد، همراه با مصیبت زدگی عظیمی (که در غم شما دارم).

این مطلب در زیارات دیگر نیز آمده است، مانند زیارتی که شیخ مفید و دیگران روایت کرده اند:

و در زیارت حضرت علی اکبر علیه السلام:

السَّلامُ عَلَیْکَ یا وَلِیَّ اللَّهِ وَ ابْنَ وَلِیِّهِ، لَقَدْ عَظُمَتِ الْمُصیبَهُ، وَ جَلَّتِ الرَّزِیَّهُ بِکَ عَلَیْنا وَ عَلی جَمیعِ الْمُسْلِمینَ.... ⁽²⁾ در زیارت اول رجب و نیمه شعبان به نقل شیخ مفید و دیگران گوییم:

أَشْهَدُ لَقَدِ اقْشَعَرَّتْ لِدِمائِكُمْ أَظِلَّةُ الْعَرْشِ مَعَ أَظِلَّةِ الْخَلائِقِ، وَ بَكَتْكُمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ سُكَّانُ الْجِنانِ وَ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ....﴾ ⁽¹⁾

در زیارت عرفه به روایت شیخ مفید و سید ابن طاووس و شهید قدس سره آمده:

علامت ایمان

ابن عباس گوید: امیر مؤمنان علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید: شما عقیل را دوست داری؟ فرمود: آری به خدا سوگند به دو جهت، هم خودش را دوست دارم، هم به جهت این که ابوطالب او را دوست داشت.

فرزند عقیل (حضرت مسلم علیه السلام) در راه محبت فرزند تو به شهادت خواهد رسید، اهل ایمان بر او خواهند گریست، و فرشتگان مقرّب بر او درود خواهند فرستاد.

پس از آن پیامبر صلی الله علیه و آله گریست تا آن که اشک بر سینه مبارکش جاری شد، سپس فرمود: به خدا شکایت می برم از مصائبی که خاندانم پس از من با آن روبرو شوند.

شعر و شعرا

اشاره

امامان معصوم - که درود خدا بر آنان باد - هنگامی که شاعران و مرثیه سرایان خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله به حضورشان شرفیاب می شدند آنان را مورد تشویق و دلجویی قرار داده، عمل آن ها را نوعی دفاع از مکتب اهل بیت علیهم السلام تلقی کرده، ⁽¹⁾

(الغدیر 2/ 187) به نقل از مسعودی در مروج الذهب 2/ 195).

1.حضور فرشتگان مقرب

راوی گوید: با جماعتی از اهل کوفه محضر امام صادق علیه السلام مشرف شدیم، شخصی به نام جعفر بن عفان بر آن حضرت وارد شد، حضرت او را نزدیک خویش جای داد و سپس از او پرسید: شنیده ام در (رثای) امام حسین نیکو شعر می سرایی؟ عرض کرد: آری، خدا مرا فدایت گرداند! فرمود: بخوان. او شروع به خواندن کرد، ⁽²⁾حضرت و حاضرین همه گریستند، صورت و محاسن مبارک حضرت پر از اشک شده بود.

پس از آن فرمود: ای جعفر! به خدا سوگند فرشتگان مقرّب خدا این جا حاضر شدند، کلام تو را دربارۀ امام حسین علیه السلام شنیدند و مانند ما بلکه بیش تر اشک ریختند.

خدای تعالی الان بهشت را به تمامی بر تو واجب گردانید و تو را آمرزید.

سپس فرمود: آیا بیش از این نگویم؟ ⁽¹⁾جعفر عرض کرد: آری، سرورم. فرمود: هر کس در (رثای) امام حسین علیه السلام شعری گوید و گریه کند و دیگران را با آن بگریاند خدا بهشت را بر او واجب نماید و او را بیامرزد.

2.پاداش بهشت

و في رواية أُخرى:

مَنْ أَنْشَدَ فِی اَلْحُسَیْنِ علیه السلام شِعْراً فَبَکَی وَ أَبْکَی عَشَرَهً کُتِبَتْ لَهُمُ اَلْجَنَّهُ.

وَ مَنْ أَنْشَدَ فِی اَلْحُسَیْنِ علیه السلام شِعْراً فَبَکَی وَ أَبْکَی خَمْسَهً کُتِبَتْ لَهُمُ اَلْجَنَّهُ.وَ مَنْ أَنْشَدَ فِی اَلْحُسَیْنِ علیه السلام شِعْراً فَبَکَی وَ أَبْکَی وَاحِداً کُتِبَتْ لَهُمَا اَلْجَنَّهُ.وَ مَنْ ذُکِرَ اَلْحُسَیْنُ علیه السلام عِنْدَهُ فَخَرَجَ مِنْ عَیْنِهِ مِنَ اَلدَّمْعِ مِقْدَارُ جَنَاحِ ذُبَابٍ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی اَللَّهِ عزّوجلّ، وَ لَمْ یَرْضَ لَهُ بِدُونِ اَلْجَنَّهِ. ⁽¹⁾ ابوهارون مکفوف گوید: امام صادق علیه السلام از من خواست که در (رثای) امام حسین علیه السلام شعر بخوانم. من (با حال عادی) شروع به شعر خواندن کردم فرمود: نه همان طوری که خودتان می خوانید، به همان کیفیتی که کنار قبر مطهر آن حضرت مرثیه سرایی می کنید - و بنابر روایتی: مقصود حضرت این بود که اشعار با سوز و گداز خوانده شود - ابو هارون گوید: من شروع کردم به خواندن این اشعار که:

بر مزار حسین گذر کن. با آن استخوان های پاک بگو....

حضرت اشک می ریخت، من از خواندن دست کشیدم، فرمود: ادامه بده، من این قسمت را خواندم:

... بر پا خیز، بر مولایت ندبه کن و اشک بریز.

با گریه هایت بر حسین، کمک کن.

حضرت اشک می ریخت، ولوله ای در بین زنان (اهل بیت) بپا شد (و صدای ناله و شیون آنان بلند شد) پس از آن که صدای گریه زنان خاموش شد فرمود:

ای ابوهارون هر کس در رثای امام حسین علیه السلام شعر بخواند و ده نفر را بگریاند يا... حتی یک نفر را پاداش هر دوی آن ها (مرثیه خوان و شنونده) بهشت است.

هر کس امام حسین علیه السلام را یاد کند و بگرید پاداش او بهشت است.

و بنابر نقلی: و به اندازه بال پشه ای اشک بریزد پاداش او بر خداست و خدا به کمتر از بهشت راضی نخواهد شد.

3.شیون بانوان

عبدالله بن غالب گوید: شرفیاب محضر مبارک امام صادق علیه السلام شده و در عزای سیدالشهدا علیه السلام مرثیه سرایی نمودم، هنگامی که به بیت گذشته رسیدم، شیون و ناله بانویی که گریه می کرد از پشت پرده بلند شد: (آه) ای پدر!

4.دستور به مرثیه سرایی اهل بیت علیهم السلام

-. قَالَ: فَكَتَبَ إِلَیَّ: انْدُبْنِی وَ انْدُبْ أَبِی. ⁽¹⁾ عبدالله بن صلت گوید: به حضرت جواد الائمه علیه السلام نامه ای نوشته و از آن حضرت رخصت طلبیدم که برای پدر بزرگوارش مرثیه سرایی کنم. حضرت در پاسخ نوشت: برای من و پدرم نوحه سرایی (و مرثیه سرایی) کن.

خلف بن حماد از امام رضا علیه السلام پرسید: شیعیان از پدران شما علیهم السلام روایت می کنند که شب و روز جمعه، ماه مبارک رمضان، و شب ها (مطلقاً) شعر خواندن کراهت دارد، و من تصمیم گرفته ام که برای امام کاظم علیه السلام مرثیه سرایی کنم با این که [شب جمعه و] ماه رمضان است. حضرت فرمود: مرثیه سرایی کن برای آن حضرت در شب جمعه، در ماه مبارک رمضان و بقیه ایام که خدا تو را پاداش خواهد داد.

5.قدمت و سابقه شعر عاشورایی

با وجود رعب و وحشتی که در زمان خلفای جور و حاکمان ستمگر بنی امیه و بنی عباس بر جامعه حکم فرما بوده و امکان آن که شاعران بتوانند آزادانه در رثای سیدالشهدا علیه السلام شعر بسرایند و بخوانند ⁽¹⁾وجود نداشته، ولی باز اشعار بسیاری در رثای حضرت سروده شده که بخشی از آن به صورت ميراث مكتوب به ما رسیده است.

برخی بر آن هستند که اولین رثایی که برای سیدالشهدا علیه السلام سروده شده، از عقبة بن عمرو سهمی است که با این بیت شروع می شود:

إذا العين قرّت في الحياة و أنتم *** تخافون في الدنيا فأظلم نورها ⁽²⁾

اما در شعر فارسی شاید ابوالحسن مجدالدّین کسائی مَروزی (قرن چهارم یا پنجم هجری) نخستین شاعر فارسی زبان شیعی باشد که سوگ سروده او در مراثی حضرت سيّد الشّهدا و اصحاب وفادار آن حضرت در پیشینه شعر مکتوب عاشورا به ثبت رسیده و از این روی او را آغازگر این حرکت در شعر مکتوب آیینی در زبان فارسی می دانند.

به چند بیت از مرثیه منظوم او - که از قصیده پنجاه بیتی او در تقارن نوروز با محرم انتخاب شده است - توجّه کنید:

باد صبا درآمد فردوس گشت، صحرا *** آراست بوستان را، نیسان به فرش دیبا

دست از جهان بشویم، عزّ و شرف نجویم *** مدح و غزل نگویم، مقتل کنم تقاضا

میراث مصطفی را، فرزند مرتضی را ** مقتول کربلا را، تازه کنم تولّا

آن میر سر بریده، در خاک خوابُنیده *** از آب ناچشیده، گشته اسیر غوغا

بر مقتل ای کسائی! برهان همی نمایی *** گر هم برین بپایی، بی خار گشت خرما

تا زنده ای چنین کن، دل های ما حزین کن *** پیوسته آفرین کن بر اهل بیت زهرا ⁽¹⁾

حکیم ناصر خسرو (قرن پنجم هجری) شاعر دیگری است که درباره حادثه عاشورا چنین سروده:

من ز خون حسین پر غم و دردم *** شاد چگونه کند خون رزانم

لعنت کنم بر آن بست کو کرد و شیعت او *** حلق حسین تشنه از خون خضاب و رنگین ⁽²⁾

عمعق بخارائی (متوفی 543)، ⁽¹⁾امیر معزّی (قرن ششم) ⁽²⁾و قوامی رازی (قرن ششم) را نیز از شعرای عاشورا نام برده اند. ⁽³⁾

سنائی غزنوی (543 - 612) نیز از جمله شعرایی است که در رثای سیدالشهدا علیه السلام اشعاری سروده که با این بیت شروع می شود:

پسر مرتضی امیر حسین *** که چون اویی نبود در کونین

سپس درباره یزید ملعون می گوید:

شرم و آزرم جملگی بگذاشت *** جمعی از دشمنان بر او بگماشت

تا مر او را به نامه و به حیل *** از مدینه کشند در منهل

کربلا چون مقام و منزل ساخت *** ناگه آل زیاد بر وی تاخت

راه آب فرات بر بستند *** دل او زان عناد غم خستند

برکشیدند تیغ بی آزرم *** نه ز خدا و نه ز مردم شرم

سرش از تیغ ببریدند *** و اندر آن فصل سود می دیدند ⁽⁴⁾

کمال الدین اصفهانی (متوفی 635) گوید:

چون محرم رسید و عاشورا *** خنده بر لب حرام باید کرد

وز پی ماتم حسين على *** گریه از ابر، وام باید کرد

لعنت دشمنانش باید گفت *** دوستداری، تمام باید کرد ⁽¹⁾

اوحدالدین مراغه ای (متوفی 738) خواجوی کرمانی (متوفی 753)، شاه داعی شیرازی (متوفی 870)، محمّد بن حسام خوسفی (متوفی 875)، بابا فغانی شیرازی (متوفی (925)، اهلی شیرازی (متوفی 942)، فضولی بغدادی (متوفی 970)، و وحشی بافقی (متوفی991) را نیز از جمله شعرایی نام برده اند که در این زمینه سروده هایی داشته اند. ⁽²⁾

از شاعران اهل تسنن نیز کمال الدین اسماعیل (قرن هفتم) شمس طبسی (متوفی 624)، عطار نیشابوری (متوفی 627 یا 618)، سلمان ساوجی (متوفی 778)، ⁽³⁾سيف الدين ابو حامد محمّد فرغانی (متوفی 705)، در زمره قدیمی ترین شاعران و سخنورانی هستند که در مرثیه شهیدان کربلا شعر گفته و خلق را به اقامه مراسم تعزیه «کشته (کربلا» و «گوهر مرتضی» و «فرزند رسول» و زاری و ندبه «در این عزا» دعوت نموده اند. ⁽⁴⁾

و از متأخرین آن ها می توان از افراد زیر نام برد: رضا طالبانی کرکوکی، عبدالله علیه السلامسنندجی ملقب به رونق، جوهری سنندجی، ملک الکلام مجدی سقزی، مولوی تایجوزی، قانع مریوانی، نالی مریوانی، نالی شهرزوری،

شیخ عبدالقادر در هموند، سید احمد نقیب، مولوی محوی، مولوی وفایی. ⁽¹⁾

از بهترین سوگ سروده های فارسی، اشعار شاعر شهیر شیعه محتشم کاشانی رحمه الله (متوفی 996) است که به جهت شهرتی که دارد نیازی به ذکر آن دیده نمی شود. ⁽²⁾

بعضی از مراثی امام حسین علیه السلام که به زبان عربی سروده شده در تألیفاتی چون بحارالانوار، عوالم، اعيان الشيعة، زفرات الثقلين، أدب الطف أو شعراء الحسین علیه السلام آمده و در زبان فارسی نیز کتب فراوانی به این موضوع اختصاص داده شده است.⁽³⁾

در همین زمینه به اشعار اهل سنت در بخش سوم کتاب رجوع شود.

اعتبار روایات

تواتر روایات عزاداری و اعتبار آن

روایات فضیلت گریه و عزاداری سیدالشهدا علیه السلام آن قدر زیاد است که جای هیچ شبهه ای در صدور آن نیست و از مسلّمات مکتب شیعه به شمار می رود. علما و دانشمندان در همه قرون و اعصار بر آن اعتماد نموده و سیرۀ همۀ آنان بر پذیرفتن و عمل به آن روایات بوده است. ⁽¹⁾

به تعبیر صاحب جواهر رحمه الله این موضوع نیازمند تألیف کتب متعدد است، ایشان - پس از گلچین نکاتی از روایات زیارت سیدالشهدا علیه السلام- می فرماید:

فضلاً عن النصوص المتضمنة للبكاء عليه و للشعر فيه انشاء و انشاداً و ما في تربته الشريفة.... فإن ذلك يحتاج إلى كتب متعددة...⁽²⁾

یعنی: گذشته از روایاتی که درباره گریه بر آن حضرت و شعر سرودن و شعر خواندن در مصیبت آن حضرت و تربت شریف و... وارد شده است که نیازمند تألیف کتب متعدد است.

در جلد دوم نیز خواهد آمد که حتی بعضی از مخالفین عزاداری گفته اند: روایات وارده در یاد سیدالشهدا علیه السلام، گریه، زیارت، مرثیه سرایی، شعر سرودن و... برای حضرت به حدّی زیاد است که به مرتبه تواتر می رسد و جای هیچ مناقشه سندی و یا اشکال در دلالت آن نیست. ⁽¹⁾

در این قسمت توجه شما را به سخنی چند از نویسندگان و معاریف در این زمینه جلب می نماییم:

اخبار متواتره وارد شده در استحباب بكاء بر سيد الشهدا علیه السلام و تذکر مصاب او و ابکاء [یعنی گریاندن] بلکه تباکی یعنی گریه به خود بستن و به جهت اظهار حزن به صورت باکی در آمدن، نه چنان که بعض قاصرین تو هم کرده اند که مراد ریای در گریه است، چه بالضروره بکاء بر سید الشهدا علیه السلام عبادت است و ریا در عبادات مثل قیاس در ادله و ربا در معاملات به هیچ وجه جایز نیست.

و علاوه بر این اخبار کثیره وارد است در احیای امر ائمه علیهم السلام و فضل جلوس در مجالسی که احیای امر ایشان در آن مجالس می شود.

و همچنین در اخبار متعدده وارد شده که جزع بر همه چیز مکروه است جز جزع بر سید الشهدا علیه السلام.

و در اخبار وارد شده که ایام عاشو را ایام مصیبت و حزن اهل بیت علیهم السلام است. و هم وارد شده که به حزن ما محزون شوید و به سرور.

و حثّ (یعنی تشویق و ترغیب) بر تجدید عزای آن امام غریب و اقامه مراسم عزاداری نیز وارد شده، و تجویز لطم خدود و شقّ ثياب هم آمده. ⁽¹⁾

مخفی نماند که آن چه متعارف است - بحمد الله - در بلاد شیعه از اقامه تعزیه و ماتم جناب سیدالشهدا علیه السلام علیه آلاف التحیة و الثناء و اجتماع در مجالس و نشر اعلام و نصب خیام و تعطیل اسواق در روز عاشورا و راه افتادن دسته و نوحه گری کردن و مرثیه خواندن و بكاء و ابکاء و غیر این ها - از آن چه در شرع مطهر نهی از آن نشده و محذوری ندارد- از عبادات مشروعه و راجحه است و برای آن ثواب های جلیله و اجرهای جمیله است، و این مطلب از غایت وضوح محتاج به دلیل نیست.

و بر متتبع خبیر و ناقد بصیر مکشوف است که اخبار متواتره وارد شده بر استحباب بكاء بر آن حضرت و تذکر مصائب او و ابكاء - یعنی گریانیدن - و تباکی یعنی گریه بر خود بستن و به صورت و هیئت باکی درآمدن. ⁽²⁾

گذشته از آن نزد عامه پیروی از اهل بیت علیهم السلام متوقف بر عصمت نیست، همین که آن ها را امام در فتوی بدانند کافی است؛ زیرا آنان از فقهای اربعه عامه کمتر نیستند!

آری روشن است که اگر این عزاداری ها از فتوای ابوحنیفه و امثال او ثابت بود، آن ها در انجام آن پیش قدم می شدند و تمام عمر بدان می پرداختند!

پس ای اهل انصاف چرا با وجود آن که عزاداری امری مسلّم در مکتب اهل بیت علیهم السلام است، برخی آن را انکار می کنند؟!

مترجم گوید: این احادیث که در فضیلت گریه بر آن مظلوم بگذشت حجتی است روشن بر آن ها که نور خدا را خاموش خواهند وَ يَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَن يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ. ⁽¹⁾

و راستی چنان است که هر کس بگرید و بگریاند یا خویش را گریان نماید بهشت او را واجب شود، که گریه نشانۀ محبت است و محبت ناشی از ایمان و معرفت، و هیچ عمل آن پایه ندارد که ایمان، که جای ایمان دل است و مصدر اعمال جوارح، و ایمان و محبت اصل است و اعمال دیگر فرع آن، و عمل بی ایمان و محبت چون پیکر بی روح است.

و در حدیث دوم بگذشت که امام صادق علیه السلام فرمود: «بخوان آن طور که نزد قبر او می خوانید» یعنی با لحن سوزناک.

و بیاید که در آن زمان هم مردم دم می گرفتند و آواز در یک دیگر می انداختند و نوحه می کردند.

و هم نپنداری که گریه مستحب است و مستحبات را نباید این اندازه متوجه شد که عزاداری از شعائر امامت است و ملحق به اصول دین مانند اذان، که همه طوایف اسلام گفتند اگر از مردم شهر اسلامی بانگ اذان شنیده نشود امام با آن مردم قتال کند تا صدا به اذان بلند کنند، با آن که اذان مستحب است، اما از شعائر نبوت است.

پس دوستان را باید فریب دشمنان نخورند و دست از ولای این خاندان برندارند. و مؤمن را خردمند باید بود، ملاحده و زنادقه و پیروان آنان در این باب وسوسه می کنند و شبهات می افکنند و میان مردم منتشر می سازند و بدین وسیله خواهند رسم عزاداری را از میان شیعیان براندازند و کسی یاد خاندان رسول نکند و احکام دین نسخ گردد و سنت اسلام که رسم تازیان است برافتد و رسم مجوس تازه گردد.

هيهات! خذلهم الله، و لعنهم لعناً وبيلاً، و عذّبهم عذاباً اليماً، وحشرهم مع الكفار و الملحدين و قتلة النبيين که مرد با آن کس محشور شود که او را دوست دارد و هر کس آتش پرستان را دوست دارد حشر او با مجوسان است و هر کس احیای سنت ملاحده خواهد حشر او با آن گروه و هر کس خاندان رسول را دوست دارد با رسول و آل او باشد.

وفّقنا الله وإياكم لاتباعهم وإحياء ملّتهم إن شاء الله. ⁽¹⁾

این ها روایاتی است که (از زمان اهل بیت علیهم السلام تا حال) راویان مورد اطمینان و رجال علم حدیث در همه قرن ها، نسلی پس از نسل دیگر همه آن را نقل کرده اند. این روایات از حد تواتر هم افزون است، گذشته از آن که از طریق اهل تسنن نیز نقل شده است.

پیدا نخواهی کرد در عبادات مستحبی و عملی که رجحان شرعی داشته باشد، هیچ عبادتی را که این قدر پاداش بر آن ذکر شده باشد از نوحه سرایی و گریه بر سیدالشهدا علیه السلام، زیارت قبر مطهر آن حضرت و آن چه به احیای امر آن

حضرت مربوط است مانند یادآوری عطش حضرت هنگام آب نوشیدن و یادآوری و ذکر مصیبت او هنگام مصیبت ها. کسی که این امور را انکار نماید مانند منکر خورشید در وسط روز است. ⁽¹⁾

بخش دوم: سیره فرشتگان انبیا و اولیاء الهی علیهم السلام

اشاره

السَّلامُ عَلَيْكَ يَا وَارِثَ الأَنْبِيَاءِ...

بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي،

مَا أجَلَّ مُصِيبَتَكَ وَ أَعْظَمَهَا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى،

وَ مَا أَجَلَّ مُصِيبَتَكَ وَ أَعْظَمَهَا عِنْدَ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله

[وَ مَا أَجَلَّ مُصِيبَتَكَ وَ أَعْظَمَهَا عِنْدَ أَبيكَ،

وَ مَا أجَلَّ مُصِيبَتَكَ وَ أعْظَمَهَا عِنْدَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ،]

وَ مَا أَجَلَّ مُصِيبَتَكَ وَ أَعْظَمَهَا عِنْدَ الْمَلَا الْأَعْلَى،

وَ مَا أَجَلَّ مُصِيبَتَكَ وَ أَعْظَمَهَا عِنْدَ شِيعَتِكَ خَاصَّةً.... ⁽¹⁾

ظاهر نقل علامه مجلسی از شیخ مفید و مؤلف قدس سره مزار آن است که این زیارت از زیارات مأثوره است ؛ زیرا - پس از نقل زیارت شماره 32 از امام صادق علیه السلام در ابتدای سند این زیارت (شماره 33) - می فرماید: قال المفيد و مؤلف المزار - رحمهما الله -: زيارة أخرى له علیه السلام برواية أخرى غير مقيّدة بوقت من الأوقات. (بحار 26/98).

سلام بر تو ای وارث پیامبران...

پدر و مادرم فدایت،

چقدر مصیبت تو نزد خدای تعالی، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله، [نزد پدرت، نزد پیامبران الهی]، نزد ساکنان عالم بالا و به خصوص نزد شیعیانت بزرگ و عظیم است!

ای ز داغ تو روان خون دل از دیده حور *** بی تو عالم همه ماتمکده تا نفخه صور

دیده ها گو همه دریا شو و دریا همه خون *** که پس از قتل تو منسوخ شد آئين سرور

جان فدای تو که از حالت جانبازی تو *** در طف ماریه از یاد بشد شور نشور

قدسیان سر به گریبان به حجاب ملکوت *** حوریان دست به گیسوی پریشان ز قصور

غرق دریای تحیر ز لب خشک تو نوح *** دست حسرت به دل از صبر تو ایوب صبور

مرتضی با دل افروخته لا حول کنان *** مصطفی با جگر سوخته حیران و حسور

گریه و عزاداری در سیره

1.گریه و عزاداری سیره همه خوبان

ذکر مصائب خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و گریه و عزاداری برای آنان سابقه ای به درازای تاریخ دارد، خدای تعالی خود یا توسط جبرئیل برای پیامبران علیهم السلام و آن را بیان نموده و آنان از شنیدن آن وقایع جان سوز متأثر و محزون شده و گریسته اند.

از هنگامی که برای پذیرفته شدن توبه حضرت آدم علیه السلام اسامی پنج وجود مقدس علیهم السلام به او یاد داده شد تا شب معراج که خود خدای تعالی مصیبت های آنان را برای پیامبر صلی الله علیه و آله بازگو نمود.

پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از ولادت سیدالشهدا علیه السلام، هنگام ولادت و پس از آن در مجالس متعدد و به مناسبت های مختلف از شهادت او یاد می کرد و می گریست و دیگران نیز متأثر شده اشک می ریختند.

این سیره و سنت در میان همۀ خاندان عصمت و طهارت و پیروان آن ها ادامه داشته و تا هنگام ظهور حضرت مهدی علیه السلام و پس از آن نیز پایدار خواهد بود.

یکی از دلائل رجحان گریه و عزاداری سید مظلومان همین سیره عملی است که مورد استناد عزاداران و دانشوران شیعه و سنی قرار گرفته و بدان استدلال نموده اند.

ذكر مقتل و روضه خوانی پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام و حزن و اندوه، گریه و عزاداری، جزع و بی تابی همه خوبان عالم ⁽¹⁾

خلاصه آن که: پیامبر صلی الله علیه و آله (در شب معراج) وارد بهشت شده، داخل قصر سیدالشهدا علیه السلام گردید، حوریه ای زیبا چشم دید، پرسید: تو از آن کیستی؟ آن حوریه (ابتدا) گریست، سپس پاسخ داد: از آن فرزندت حسین.

از اهمیت ویژه آن است. بلکه در این مصیبت همه کائنات و موجودات گریسته و به نحوی به سوگواری پرداخته اند!

2.روضه خوانی در شب معراج

و أمَّا ابنُهَا الآخَرُ فَتَدعوهُ امَّتُکَ لِلجِهادِ، ثُمَّ یَقتُلونَهُ صَبراً، و یَقتُلونَ وُلدَهُ وَ مَنْ مَعَهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ، ثُمَّ يَسْلُبُونَ حَرَمَهُ، فَيَسْتَعِينُ بِي، وَ قَدْ مَضَى الْقَضَاءُ مِنِّي فِيهِ بِالشَّهَادَةِ لَهُ وَ لِمَنْ مَعَهُ، وَ يَكُونُ قَتْلُهُ حُجَّةً عَلَى مَنْ

بَینَ قُطرَیهَا، فَتَبکِیهِ أَهلُ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرَضیِنَ جَزَعاً عَلَیهِ، وَ تَبکِیهِ مَلَائِکَهٌ لَم یُدرِکُوا نُصرَتَهُ ... . ⁽¹⁾

در روایت مفصلی - از روایات شب معراج - آمده است: خداوند عزّ وجلّ به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود که او را در اموری امتحان می کند، و حضرت تسلیم شده، همه را پذیرفت. از آن جمله مصائبی بود که برای خاندان حضرت پیش خواهد آمد - پس از اشاره به مصائب امیر مؤمنان علیه السلام - به حضرت گفته شد:

دخترت ستمدیده و محروم شود، حق او - که تو برایش قرار داده ای- از او غصب شود، در حالی که باردار است او را کتک زنند. بدون اجازه وارد خانه اش شوند. او را خوار نمایند. از شدّت آن ضربت جنین خود را سقط نموده و بالاخره به سبب همان ضربت خواهد مُرد.

حضرت فرمود: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ پروردگارا پذیرفتم و تسلیم هستم، توفیق و صبر از جانب توست... .

و پس از اشاره به مصائب امام مجتبی علیه السلام به حضرت گفته شد: امت تو فرزند دیگر او را به جهاد دعوت نمایند، او را به همراه فرزندان و خاندانش به قتل رسانند سپس حرمش را نیز غارت نمایند، او از من یاری طلبد. من برای او و همراهانش به شهادت حکم کرده ام. کشته شدن او حجت است برای همه خلائق. تمام اهل آسمان ها و زمین ها از روی جزع و بی تابی بر او خواهند گریست و فرشتگانی که موفق به یاری او نشدند نیز بر او گریان شوند....

3.الگودهی برای عزاداری

نکته مهم آن است که پیشوایان معصوم علیهم السلام علاوه به دستور عزاداری با تعیین هزینه برای عزاداری و پرداختن به ذکر مصائب عملاً به ما آموخته اند که از این سنت حسنه پیروی نماییم. یعنی گذشته از تأکیدی که در گفتار بر گریه و عزاداری داشته اند، به «فعل» و «تقرير» نیز در ترویج آن کوشیده و هنگام دعا و زیارت و غیر آن نیز به آن پرداخته اند.

نا گفته پیداست که به لحاظ «اسوه» بودن آن عزیزان و الگوپذیری شیعیان و دوستان از رفتار عملی آن ها، ارائه نمونه هایی از سیره عملی آن ها تأثیر بسزایی دارد که در این بخش به ذکر آن می پردازیم.

نقل المحقق البحراني قدس سره عن الشهيد في الذكرى رحمه الله: المراد بذلك تنبيه الناس على فضائله و اظهارها ليقتدي بها، و يعلم ما كان عليه أهل هذا البيت ليقتفي آثارهم لزوال التقية بعد الموت. (الحدائق الناضرة 4/ 165).

امام صادق علیه السلام می فرماید: پدرم به من فرمود: از مال من فلان مقدار وقف کن تا ایام مناسک منی، در منی برایم سوگواری برگزار شود.

در این روایت اهمیت اختصاص بودجه برای عزاداری را به ما فهمانده اند و به شیعیان - برای اختصاص بودجه جهت عزاداری و هزینه کردن در این راه بسیار مهم - الگو داده اند.

از کلمات بزرگان - که در تعلیقه روایت نقل شد - استفاده می شود که حضرت زمان و مکان مهمّی را که جمعیت بی شماری از مسلمانان در آن حاضر می شوند برای اقامه مراسم عزاداری انتخاب نمودند تا با یادآوری فضایل و آثار حضرت در ترویج و تقویت حبّ و بغض و ولایت و برائت بکوشند و اساس عزاداری ها نیز همین است.

حضرت ثامن الحجج علیه السلام فرمود: هنگامی که خواستند مرا از مدینه خارج کنند (و به اجبار به طوس ببرند) اهل و عیال خویش را جمع کرده و به آنان

گفتم: برای من گریه کنید تا بشنوم... سپس گفتم که: من دیگر نزد آن ها باز نمی گردم (و در این سفر به شهادت می رسم).

در زیارت جامعه ائمه مؤمنین - که از معصومین علیهم السلام روایت شده - آمده:

الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ لِلنَّكَالِ وَ السَّوْرَةِ وَ أَلْبَسَتْهُنَّ ثَوْبَ الْعَارِ وَ الْفَضِيحَةِ وَ رَخَّصَتْ لِأَهْلِ الشُّبْهَةِ فِي قَتْلِ أَهْلِ بَيْتِ الصَّفْوَةِ وَ إِبَادَةِ نَسْلِهِ وَ اسْتِيصَالِ شَأْفَتِهِ وَ سَبْيِ حَرَمِهِ وَ قَتْلِ أَنْصَارِهِ وَ كَسْرِ مِنْبَرِهِ وَ قَلْبِ مَفْخَرِهِ وَ إِخْفَاءِ دِينِهِ وَ قَطْعِ ذِكْرِهِ.يَا مَوَالِيَّ فَلَوْ عَايَنَكُمُ الْمُصْطَفَى وَ سِهَامُ الْأُمَّةِ مُعْرِقَةٌ[مُغْرَقَةٌ] فِي أَكْبَادِكُمْ وَ رِمَاحُهُمْ مُشْرَعَةٌ فِي نُحُورِكُمْ وَ سُيُوفُهَا مُولَعَةٌ فِي دِمَائِكُمْ يَشْفِي أَبْنَاءُ الْعَوَاهِرِ غَلِيلَ الْفِسْقِ مِنْ وَرَعِكُمْ وَ غَيْظَ الْكُفْرِ مِنْ إِيمَانِكُمْ وَ أَنْتُمْ بَيْنَ صَرِيعٍ في الْمِحْرَابِ قَدْ فَلَقَ السَّيْفُ هَامَتَهُ وَ شَهِيدٍ فَوْقَ الْجَنَازَةِ قَدْ شُكَّتْ أَكْفَانُهُ بِالسِّهَامِ وَ قَتِيلٍ بِالْعَرَاءِ قَدْ رُفِعَ فَوْقَ الْقَنَاةِ رَأْسُهُ وَ مُكَبَّلٍ فِي السِّجْنِ قَدْ رُضَّتْ بِالْحَدِيدِ أَعْضَاؤُهُ وَ مَسْمُومٍ قَدْ قُطِّعَتْ بِجُرَعِ السَّمِّ أَمْعَاؤُهُ وَ شَمْلُكُمْ عَبَادِيدُ تُفْنِيهِمُ الْعَبِيدُ وَ أَبْنَاءُ الْعَبِيدِ.فَهَلِ الْمِحَنُ يَا سَادَتِي إِلاَّ الَّتِي لَزِمَتْكُمْ وَ الْمَصَائِبُ إِلاَّ الَّتِي عَمَّتْكُمْ وَ الْفَجَائِعُ إِلاَّ الَّتِي خَصَّتْكُمْ وَ الْقَوَارِعُ إِلاَّ الَّتِي طَرَقَتْكُمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْكُمْ وَ عَلَى أَرْوَاحِكُمْ وَ أَجْسَادِكُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ...بِأَبِي وَأُمِّي يَا آلَ الْمُصْطَفَى! إِنَّا لاَ نَمْلِكُ إِلاَّ أَنْ نَطُوفَ حَوْلَ مَشَاهِدِكُمْ وَ نُعَزِّيَ فِيهَا أَرْوَاحَكُمْ عَلَى هَذِهِ الْمَصَائِبِ الْعَظِيمَةِ الْحَالَّةِ بِفِنَائِكُمْ وَ الرَّزَايَا الْجَلِيلَةِ النَّازِلَةِ بِسَاحَتِكُمُ الَّتِي أَثْبَتَتْ فِي قُلُوبِ شِيعَتِكُمُ الْقُرُوحَ وَ أَوْرَثَتْ أَكْبَادَهُمُ الْجُرُوحَ وَ زَرَعَتْ فِي صُدُورِهِمُ الْغُصَصَ....⁽¹⁾ در این زیارت - که از معصومین علیهم السلام روایت شده است - پس از اشاره به مصائب هجوم به خانه حضرت زهرا علیها السلام اذیت و آزار آن،حضرت، اخراج

امیرمؤمنان علیه السلام از خانه، اجبار آن حضرت بر بیعت و ذکر نتائج شوم سقیفه به تفصیل، اجمالاً به شهادت معصومین از امیر مؤمنان، امام مجتبی، سیدالشهدا علیه السلام و دیگران اشاره شده و سپس به امامان معصوم عرض می کنیم: تنها چیزی که در توان ماست آن است که اطراف مشاهد مشرّفه شما بگردیم و به شما عرض تسلیت نماییم مصیبت های عظیم و جگر خراشی را که قلوب شیعیان شما را به درد آورده و سینه هایشان را آکنده از غم و غصه نموده است.

بنابر نقل سید ابن طاووس قدس سره پس از زیارت امام کاظم علیه السلام گوییم:

### گریه فرشتگاندر زیارت جامعه ائمه مؤمنین علیهم السلام - که قسمتی از آن اخیراً گذشت - می خوانیم:78. ﴿ بَل یَتَقَرَّبُ أهلُ السَّماءِ بِحُبِّکُم، و بِالبَراءَهِ مِن أعدائِکُم، و تَواتُرِ البُکاءِ عَلی مُصابِکُم. ⁽¹⁾ یعنی: اهل آسمان به حبّ و دوستی شما، به بیزاری از دشمنان شما، و به گریه پیوسته در مصائب شما به درگاه خداوند تقرّب می جویند.

صفوان جمال گوید: از مدینه به مکه می رفتیم، به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ای پسر پیامبر! چرا افسرده، محزون و دلشکسته هستی؟!

فرمود: اگر آن چه من می شنوم می شنیدی چنین سؤالی نمی کردی؟

عرض کردم: مگر چه می شنوی؟

فرمود: تضرّع فرشتگان به درگاه خداوند در لعن و نفرین بر قاتلین امیر مؤمنان علیه السلام و قاتلان امام حسین علیه السلام و نوحه سرایی جنیان بر آن دو، و گریه و شدّت حزن و اندوه فرشتگانی که در اطراف آن ها هستند. با این حال چگونه آب و غذا و خواب بر انسان گوارا می شود؟

امام صادق علیه السلام در ضمن روایتی فرمود: ای ابان! پس از شهادت سیدالشهدا علیه السلام هفتاد هزار فرشته کنار قبر آن حضرت نازل شدند، پریشان و گرد آلود، گریه و نوحه سرایی می نمایند تا روز قیامت.

در ضمن دعایی - که امام صادق علیه السلام پس از زیارت سیدالشهدا علیه السلام تعليم فرمود- آمده است: خدایا من فرزند حبیبت را نزد تو شفیع قرار می دهم، فرشتگانی را نزد تو شفیع قرار می دهم که دائماً بدون هیچ خستگی اطراف

حائر حسینی در عزای آن حضرت ضجّه می زنند، گریه می کنند، فریاد می کشند ناله می نمایند... آقای آن ها می بیند که چه برنامه ای دارند، چسان دگرگون گشته، اشک دیده آن ها پیوسته جاری است، همیشه در سوز و گدازند، آرام نمی گیرند و خاموش نمی شوند.

شخصی به امام جعفر صادق علیه السلام عرض کرد: فدایت گردم، با این که مردم نیازمند به شما هستند، چقدر عمر شما اهل بیت کوتاه است و به سرعت یکی پس از دیگری از دنیا می روید!

حضرت در پاسخ فرمود: برای هر یک از ما (معصومین) صحیفه ای است که برنامه مدت عمر او در آن نوشته شده، هنگامی که آن دستورها به پایان رسد، می فهمد که اجل او رسیده و پیامبر صلی الله علیه و آله خبر وفاتش را به او رسانده و از آن چه نزد خدا دارد (از مقام و رتبه و پاداش) به او خبر دهد.

امام حسین علیه السلام (نیز) صحیفۀ خویش را خواند، برای او تفسیر شد که چه کند و چه چیز باقی می ماند، از امور باقیمانده آن بود که فرشتگان از خدا اجازه گرفتند که به یاری حضرت روند، خداوند به آن ها اجازه داد آن ها خود را مهیّای جنگ و مبارزه کرده و فرود آمدند ولی هنگامی رسیدند که حضرت به شهادت رسیده بود، به درگاه خدا عرض کردند: خدایا به ما اجازه فرود دادی ولی هنگامی رسیدیم که او را قبض روح نموده ای؟!

خداوند به آن ها وحی نمود: ملازم آن قبۀ مبارکه باشید تا هنگامی که خروج کند، او را یاری نمایید. بر او اشک بریزید، و برای این که یاری او از شما فوت شد بگریید. شما به یاری او و گریه بر او اختصاص داده شدید.

فرشتگان از غصه و اندوه - و بنابر نسخه های دیگر: برای تسلیت یا تقرّب به خدا - و بی تابی از این که نتوانستند او را یاری کنند گریستند، هنگامی که آن حضرت (در رجعت) خروج نماید از یاران آن حضرت خواهند بود.

امام صادق علیه السلام به سدیر فرمود: مگر نمی دانی که خداوند هزار هزار فرشته پریشان و غبار آلود دارد که گریه کنان به زیارت امام حسین علیه السلام مشرّف می شوند و هیچ گاه خسته و سست نمی شوند؟!

در روایات بسیار زیادی از امام صادق علیه السلام نقل شده که: چهار هزار فرشته ژولیده، گرد آلود و پریشان حال (مانند صاحبان عزا) همیشه نزد قبر امام حسین علیه السلام هستند که تا روز قیامت برای آن حضرت می گریند.

لَقَدْ عَظُمَتْ وَ خُصَّتْ وَ جَلَّتْ وَ عَمَّتْ مُصِیبَتُکُمْ، إِنِّی بِکُمْ لَجَزِعٌ، وَ إِنِّی بِکُمْ لَمُوجَعٌ مَحْزُونٌ، وَ إِنَّا بِکُمْ لَمُصَابٌ مَلْهُوفٌ.هَنِیئاً لَکُمْ مَا أُعْطِیتُمْ، وَ هَنِیئاً لَکُمْ مَا بِهِ حُبِیتُمْ، وَ لَقَدْ بَکَتْکُمُ اَلْمَلاَئِکَهُ، وَ حَفَّتْ بِکُمْ، وَ سَکَنَتْ مُعَسْکَرَکُمْ، وَ حَلَّتْ مَصَارِعَکُمْ وَ قَدَّسَتْ وَ صَفَتْ بِأَجْنِحَتِهَا عَلَیْکُمْ، لَیْسَ عَلَیْهَا عَنْکُمْ فِرَاقٌ إِلَی یَوْمِ اَلتَّلاَقِ... ⁽¹⁾ در زیارتی از امام صادق علیه السلام خطاب به شهدای کربلا چنین آمده:

ای یاران دین پیامبر! سلام من بر شما تا زنده ام، و سلام بر شما همیشه و (حتی) زمانی که بمیرم و بپوسم.

دریغ و افسوسم بر شماست، چه مصیبتی بر تمام دوستان اهل بیت رسید؟! مصيبت شما مصیبتی بس عظیم و بزرگ، ویژه، و فراگیر بود.

من در مصیبت شما بی تابم، داغدار و اندوهناک شما هستم.

گوارایتان باد عطا و هدیه پرودگار، فرشتگان برای شما گریه کرده، و شما را در میان گرفتند و در لشکرگاه شما مسکن گزیده و مکان شهادت شما را مسکن خویش قرار دادند. به شما احترام کرده و بال های خویش را بر شما گسترانیدند، و تا قیامت از شما جدا نخواهند شد.

امام باقر علیه السلام فرمود: هنگامی که جدّم سیدالشهدا علیه السلام کشته شد صدای شیون و گریه فرشتگان به درگاه خداوند بلند شد.

و في رواية: لمّا ولد الحسين علیه السلام هبط ملك من ملائكة الفردوس الأعلى، و نزل إلى البحر الأعظم و نادى في أقطار السماوات و الأرض: يا عباد الله البسوا ثياب الأحزان، و أظهروا التفجع و الأشجان؛ فإن فرخ محمّد صلی الله علیه و آله مذبوح مظلوم مقهور. (مدينة المعاجز 3/ 438).

2) بحار 44/ 242، عوالم 17/ 501.

فلما ذكر الحسين سالت دموعه، وانخشع قلبه، و قال: يا أخي جبرئيل! في ذكر الخامس ينكسر قلبي، و تسيل عبرتي!

قال جبرئيل: ولدك هذا يصاب بمصيبة تصغر عندها المصائب!

فقال: يا أخي! و ما هي؟!

قال: يقتل عطشاناً غريباً وحيداً فريداً، ليس له ناصر ولا معين. و لو تراه - يا آدم - و هو يقول: واعطشاه! واقلّة ناصراه! حتى يحول العطش بينه و بين السماء كالدخان، فلم يجبه أحد إلّا بالسيوف، و شرب الحتوف، فيذبح ذبح الشاة من قفاه، و ينهب رحله أعداؤه، و تشهر رؤوسهم هو و أنصاره في البلدان و معهم النسوان، كذلك سبق في علم الواحد المنان. فبكى آدم و جبرئيل بكاء الثكلى. ⁽²⁾

در تفسیر آیه مبارکه فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمات آمده است: حضرت آدم علیه السلام نام مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام را بر ساق عرش دید (هنگامی که خدا می خواست توبه او را بپذیرد) جبرئیل به او چنین تلقین نمود که بگو: یا حمید بحقّ محمّد، یا عالى بحق على، يا فاطر بحق فاطمة، يا محسن بحق الحسن و الحسين و منك الإحسان.

هنگامی که حضرت آدم نام امام حسین علیه السلام را بر زبان جاری کرد، دلش شکست و اشکش جاری شد، گفت برادر، جبرئیل! (چرا) هنگام یاد از پنجمین آن ها دلم شکسته و اشکم جاری می شود؟!

جبرئیل گفت: این فرزندت دچار مصائبی می شود که مصائب دیگر نزد آن هیچ است! حضرت آدم علیه السلام توضیح بیش تری خواست، جبرئیل چنین شرح داد:

او را لب تشنه و غریبانه یکه و تنها در حالی که هیچ یار و یاوری ندارد می کشند. ای آدم اگر او را می دیدی که می گوید: وای از عطش! وای از بی یاوری!

تشنگی چنان بر او فشار می آورد که زمین و آسمان در نظرش تیره و تار گردد، کسی او را پاسخ ندهد مگر با شمشیر و پاسخی مرگبار و هلاک کننده.

او را مانند گوسفند از پشت سر ذبح کنند، دشمنان خیام او را غارت نمایند، سر او و یارانش را همراه با زنان (خاندان رسالت) در شهرها بگردانند.

خداوند منان می داند - به علم سابقش - که چنین خواهد شد. سپس حضرت آدم و جبرئیل هر دو مانند زن جوانمرده گریستند.

هنگامی که کشتی حضرت نوح علیه السلام از کربلا می گذشت، زمین آن را گرفته (و به شدت به طرف خود جذب کرد به طوری که نزدیک بود غرق شود)، و خوف و وحشت، او (و سرنشینان کشتی) را فرا گرفت. حضرت نوح عرض کرد: خدایا هیچ جای دنیا برای من چنین ترس و وحشتی پیش نیامد!

بر او وحی آمد که: این جا محل شهادت امام حسین علیه السلام است.

هنگام عبور حضرت ابراهیم علیه السلام از کربلا، مرکب آن حضرت لغزیده بر زمین افتاد و سر مبارکش شکست و خون از آن جاری شد.

بر او نیز وحی آمد که: برای همراهی با خونی که از امام حسین علیه السلام در این جا ریخته می شود، این قضیه پیش آمد.

فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَیْهِ: یَا إِبْرَاهِیمُ مَنْ أَحَبُّ خَلْقِی إِلَیْکَ؟فَقَالَ: یَا رَبِّ! مَا خَلَقْتَ خَلْقاً هُوَأَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ حَبِیبِکَ مُحَمَّدٍ.فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ: أَفَهُوَ أَحَبُّ إِلَیْکَ أَمْ نَفْسُکَ؟قَالَ: بَلْ هُوَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ نَفْسِی.قَالَ: فَوَلَدُهُ أَحَبُّ إِلَیْکَ أَمْ وَلَدُکَ؟قَالَ: بَلْ وَلَدُهُ.قَالَ: فَذَبْحُ وَلَدِهِ ظُلْماً عَلَی أَیْدِی أَعْدَائِهِ أَوْجَعُ لِقَلْبِکَ أَوْ ذَبْحُ وَلَدِکَ بِیَدِکَ فِی طَاعَتِی؟قَالَ: یَا رَبِّ! بَلْ ذَبْحُهُ عَلَی أَیْدِی أَعْدَائِهِ أَوْجَعُ لِقَلْبِی.قَالَ یَا إِبْرَاهِیمُ! فَإِنَّ طَائِفَهً تَزْعُمُ أَنَّهَا مِنْ أُمَّهِ مُحَمَّدٍ سَتَقْتُلُ الْحُسَیْنَ ابْنَهُ مِنْ بَعْدِهِ ظُلْماً وَ عُدْوَاناً کَمَا یُذْبَحُ الْکَبْشُ، وَ یَسْتَوْجِبُونَ بِذَلِکَ سَخَطِی.فَجَزِعَ إِبْرَاهِیمُ لِذَلِکَ، وَ تَوَجَّعَ قَلْبُهُ، وَ أَقْبَلَ یَبْکِی، فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: یَا إِبْرَاهِیمُ قَدْ فَدَیْتُ جَزَعَکَ عَلَی ابْنِکَ إِسْمَاعِیلَ - لَوْ ذَبَحْتَهُ بِیَدِکَ- بِجَزَعِکَ عَلَی الْحُسَیْنِ وَ قَتْلِهِ، وَ أَوْجَبْتُ لَکَ أَرْفَعَ دَرَجَاتِ أَهْلِ الثَّوَابِ عَلَی الْمَصَائِبِ. وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ». ⁽¹)حضرت ثامن الحجج علیه السلام فرمود: هنگامی که خدای عزّوجلّ به حضرت ابراهیم علیه السلام دستور داد که به جای اسماعیل قوچ بهشتی را قربانی کند، حضرت ابراهیم آرزو می کرد که ای کاش اسماعیل را ذبح کرده بود نه قوچ را تا قلبش در عزای عزیزترین فرزندش داغدار می شد و به بالاترین درجات پاداش مصیبت زدگان نائل می گشت.

خداوند به او وحی کرد: محبوب ترین خلق من نزد تو کیست؟عرض کرد: خدايا حبيب تو محمّد صلی الله علیه و آله.- او را بیش تر دوست داری یا خودت را؟- او را از خود بیش تر دوست دارم.- فرزند او را بیش تر دوست داری یا فرزند خودت را؟- فرزند او را.- اگر فرزند او به دست دشمنان مظلومانه کشته شود، بیش تر قلب تو را به درد می آورد، یا این که با دست خود فرزندت را به جهت اطاعت من ذبح کنی؟- پروردگارا! کشته شدن فرزند او بر دست دشمنان بیش تر قلب مرا به درد می آورد.- ای ابراهیم گروهی که خود را از امت محمّد صلی الله علیه و آله می دانند پس از او فرزندش حسین را از روی ستم و دشمنی مانند گوسفند به قتل می رسانند، و مستوجب خشم و غضب من خواهند گشت.حضرت ابراهیم علیه السلام از شنیدن این خبر بی تاب شد. قلبش به درد آمد و شروع به گریه نمود.خدای عزّوجلّ به او وحی فرمود: بی تابی و جزع تو را در عزای امام حسین علیه السلام به جای بی تابی در کشته شدن فرزندت اسماعیل - اگر او را با دست خود قربانی می کردی - پذیرفتم و بالاترین درجات پاداش مصیبت زدگان را بر تو واجب نمودم.

93. ﴿وَ رُوِیَ: أَنَّ إِسْمَاعِیلَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ کَانَتْ أَغْنَامُهُ تَرْعَی بِشَطِّ اَلْفُرَاتِ، فَأَخْبَرَهُ اَلرَّاعِی: أَنَّهَا لاَ تَشْرَبُ اَلْمَاءَ مِنْ هَذِهِ اَلْمَشْرَعَهِ مُنْذُ کَذَا یَوْماً، فَسَأَلَ رَبَّهُ عَنْ سَبَبِ ذَلِکَ، فَنَزَلَ جَبْرَئِیلُ وَ قَالَ: یَا إِسْمَاعِیلُ! سَلْ غَنَمَکَ فَإِنَّهَا تُجِیبُکَ عَنْ سَبَبِ ذَلِکَ، فَقَالَ لَهَا: لِمَ لاَ تَشْرَبِینَ مِنْ هَذَا اَلْمَاءِ؟! فَقَالَتْ - بِلِسَانٍ فَصِیحٍ-: قَدْ بَلَغَنَا أَنَّ وَلَدَکَ اَلْحُسَیْنَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ - سِبْطَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله- یُقْتَلُ هُنَا عَطْشَاناً فَنَحْنُ لاَ نَشْرَبُ مِنْ هَذِهِ اَلْمَشْرَعَهِ حَزَناً عَلَیْهِ... . ⁽¹⁾ حضرت اسماعیل علیه السلام هنگامی که گوسفندان خویش را برای چرا فرستاده بود، چوپان به ایشان خبر داد که گوسفندان مدتی است از آب فرات نمی آشامند. حضرت علت آن را از خداوند جویا شد، جبرئیل بر آن حضرت نازل شده و گفت: از گوسفندان بپرس تا تو را پاسخ دهند، هنگامی که حضرت از آن ها پرسید، گوسفندان به زبان فصیح عرض کردند: فرزندت حسین علیه السلام با لب تشنه در این جا کشته می شود و ما چون از این قضیه محزون هستیم از نوشیدن آب صرف نظر نموده ایم.

وَ تُحَمْحِمُ وَ تَصْهِلُ وَ تَقُولُ - فِی صَهِیلِهَا-: اَلظَّلِیمَهَ اَلظَّلِیمَهَ مِنْ أُمَّهٍ قَتَلَتْ اِبْنَ بِنْتِ نَبِیِّهَا، فَیَبْقَی مُلْقًی عَلَی اَلرِّمَالِ مِنْ غَیْرِ غُسْلٍ وَ لاَ کَفَنٍ، وَ یُنْهَبُ رَحْلُهُ، وَ یُسْبَی نِسَاؤُهُ فِی اَلْبُلْدَانِ، وَ یُقْتَلُ نَاصِرُهُ، وَ تُشْهَرُ رُءُوسُهُمْ مَعَ رَأْسِهِ عَلَی أَطْرَافِ اَلرِّمَاحِ.یَا مُوسَی! صَغِیرُهُمْ یُمِیتُهُ اَلْعَطَشُ، وَ کَبِیرُهُمْ جِلْدُهُ مُنْکَمِشٌ، یَسْتَغِیثُونَ وَ لاَ نَاصِرَ وَ یَسْتَجِیرُونَ وَ لاَ خَافِرَ.قَالَ فَبَکَی مُوسَی عَلَیْهِ السَّلاَمُ ... فقَالَ سبحانه: یَا مُوسَی کَتَبْتُ رَحْمَهً لِتَابِعِیهِ مِن عِبَادِی، وَ اِعْلَمْ أَنَّهُ مَنْ بَکَی عَلَیْهِ أَوْ أَبْکَی أَوْ تَبَاکَی حَرَّمْتُ جَسَدَهُ عَلَی اَلنَّارِ. ⁽¹⁾ حضرت موسی علیه السلام هنگام مناجات با خداوند درخواست عفو و بخشش برای گنهکاری از بنی اسرائیل نمود، از مصدر جلال خطاب آمد: هر کس از من آمرزش بخواهد از او درگذرم مگر قاتل حسین.

بدن او بر رمل بیابان بی غسل و کفن بماند، خیامش غارت شود، حرمش اسیر و در شهرها گردانده شوند، یارانش به قتل رسند، و سرهایشان را با سر او

بر نیزه زده و در شهرها بگردانند.

ای موسی کودکانشان از تشنگی هلاک شوند، بزرگانشان (از شدّت عطش) پوست آن ها منقبض و به هم جمع شود. هر چه استغاثه کنند کسی آن ها را یاری نکند، و پناه جویند و کسی پناهشان ندهد... .

ای موسی! هر کس از حسین پیروی نماید، رحمتم بر او لازم شود.

بدان هر کس بر او بگرید یا دیگران را بگریاند یا حالت گریه به خود بگیرد بدنش را بر آتش جهنم حرام گردانم.

حضرت موسی با وصی خویش یوشع علیه السلام از کربلا می گذشتند. بند کفش آن حضرت پاره شده و خار در پای مبارکش رفته و خون جاری شد، و سپس برایشان نیز خطاب آمد که این جا امام حسین علیه السلام به شهادت می رسد و به جهت همراهی با خون او پایت خون افتاد.

آلِ مُحَمَّدٍ [علیهم السلام] وَ عَنْ بَلاَئِهِمْ وَ عَمَّا یُصِیبُهُمْ، حَتَّی اِشْتَدَّ بُکَاؤُهُمَا، وَ ذَکَرَ لَهُ فَضْلَ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَهَ وَ اَلْحَسَنِ وَ اَلْحُسَیْنِ [علیهم السلام]، وَ مَا أُعْطُوا، وَ مَا اُبْتُلُوا بِهِ، فَجَعَلَ یَقُولُ: یَا لَیْتَنِی مِنْ أُمَّهِ مُحَمَّدٍ [صلی الله علیه و آله].... ⁽¹⁾ در حدیث ابوبصیر از امام باقر یا امام صادق علیهما السلام آمده است: هنگامی که حضرت موسی علیه السلام به دیدار حضرت خضر علیه السلام رفت تا نزد او تعلّم و تلمذ نماید، حضرت خضر علیه السلام فرمود: به من اموری واگذار شده که تو طاقت تحمل آن را نداری.

سپس فضائل و مناقب اهل بیت علیهم السلام و مصائب و ابتلا و گرفتاری آنان را بیان نمود، پس از آن هر دو به گریه افتاده و به شدت گریستند.

حضرت موسی علیه السلام آرزو می کرد که ای کاش من از امت حضرت محمّد صلی الله علیه و آله بودم.

حضرت سلیمان علیه السلام بر فرش مخصوص (که نزد ما به قالیچه سلیمان معروف است) نشسته بود و باد آن را به حرکت در می آورد، به کربلا رسید. در این جا باد سه مرتبه به شدت آن فرش را به دور خود چرخانید و نزدیک بود سقوط کند. سپس آرام شده و در کربلا فرود آمد و خبر شهادت امام حسین علیه السلام را در آن سرزمین به آن حضرت اعلام نمود.

ثُمَّ کَانَ یَقُولُ: إِلَلهم اُرْزُقْنِی وَلَداً تَقَرُّبِهِ عَیْنِی عَلَی اَلْکِبَرِ، وَاجْعَلْهُ وارِثاً وَصِیّاً، وَاجْعَلْ مَحَلَّهُ مِنِّی مَحَلَّ الحُسَینِ، فَإِذَا رَزَقْتَنِیهِ فَافْتِنِّی بِحُبِّهِ ثُمَّ اِفْجَعْنِی بِهِ کَمَا تَفْجَعُ مُحَمَّداً حَبِیبَکَ بِوَلَدِهِ.فَرَزَقَهُ اَللَّهُ یَحْیَی علیه السلام وَ فَجَعَهُ بِهِ، وَ کَانَ حَمْلُ یَحْیَی سِتَّهَ أَشْهُرٍ، وَ حَمْلُ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ کَذَلِکَ و له قصة طويلة. ⁽¹⁾ سعد بن عبدالله اشعری - که از فقیهان و عالمان بزرگ شیعه است - می گوید: خدمت امام حسن عسکری علیه السلام شرفیاب شده عرض کردم: سؤال هایی دارم. فرمود: از نور دیده ام سؤال کن.

از امام زمان علیه السلام سؤال کردم که تأویل (كهيعص) ⁽²⁾چیست؟ حضرت چنین پاسخ داد: این حروف از اخبار غیبی است که خداوند بنده خویش زکریا علیه السلام را از آن با خبر کرد، و سپس داستان آن را برای پیامبر گرامی اسلام حضرت محمّد صلی الله علیه و آله بازگو نمود.

قضیه از این قرار بود که حضرت زکریا علیه السلام از خدای عزوجل درخواست کرد که اسامی مبارک پنج وجود مقدس علیهم السلام را به او تعلیم نماید، خداوند جبرئیل را فرستاد و آن اسامی را به وی یاد داد.

از آن پس وقتی نام های حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و حضرت علی و حضرت فاطمه و حضرت امام حسن علیهم السلام را بر زبان جاری می کرد، اندوه و ناراحتی او زایل می شد، ولی هرگاه نام مبارک امام حسین علیه السلام را بر لب می آورد گریه اش می گرفت و (از فرط غم و غصه) نفس او به شماره می افتاد.

روزی به درگاه حق تعالی عرض کرد: بار الها! چرا با نام آن چهار نفر اندوهم تسکین می یابد، ولی هنگامی که نام حسین علیه السلام را بر زبان می آورم اشکم جاری شده و آه از نهادم بر می آید؟ خدای تبارک و تعالی او را از قضیه امام حسین علیه السلام با خبر کرد و فرمود: (کهیعص) که «كاف» اسم کربلا، «هاء» هلاک شدن ⁽¹⁾و شهادت عترت طاهره علیهم السلام (ياء) یزید که به امام حسین علیه السلام ستم می کند، «عین» عطش امام حسین علیه السلام و «صاد» صبر آن حضرت است.

حضرت زکریا از شنیدن این مطلب تا سه روز ملازم مسجد و عبادتگاه خویش شده و کسی را به آن جا راه نداد و مشغول گریه و ناله با صدای بلند و مرثیه سرایی برای امام حسین علیه السلام شد.

حضرت زکریا در گریه و ندبه اش می گفت:

بارالها! آیا بهترین همۀ خلائق را داغدار فرزندش می کنی؟!

(خدایا) آیا چنین بلا و مصیبتی را بر او وارد می سازی؟!

پروردگارا! آیا جامۀ چنین مصیبتی را بر اندام علی و فاطمه علیهما السلام می پوشانی؟!

خدایا آیا اندوه چنین داغی بر آن دو وارد می شود؟!

سپس می گفت: خدایا در پیری به من فرزندی عنایت کن، تا چشمم به او روشن شود و مرا مفتون محبت او ساز سپس مرا به داغ او مبتلا کن همان گونه که حبیبت محمّد صلی الله علیه و آله را به فرزندش داغدار می کنی.

خدا حضرت یحیی را به او عنایت فرموده، او را در عزایش داغدار گردانید، و مدت حمل او نیز مانند امام حسین علیه السلام شش ماه بود.

جالب توجه است که مرحوم شیخ صدوق از علمای قرن چهارم و مرحوم قطب راوندی از علمای قرن ششم و سید علی نیلی نجفی از علمای قرن هشتم قدس سره می فرمایند: جای بسی تعجب است که مخالفان ما این روایت را در ضمن احادیثی از مشایخ خویش در تألیفاتشان آورده اند. (كمال الدین 531، خرائج 1143، منتخب الأنوار المضيئه 91).

خلاصه آن که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هنگامی که حضرت عیسی علیه السلام با حواریون از کربلا می گذشتند، آهوانی دیدند که اجتماع کرده و گریه می کنند. آن ها هم نشسته و گریه سردادند. هنگامی که علت آن را از حضرت عیسی علیه السلام سؤال کردند، در جواب فرمود: در این سرزمین میوه دل پیامبر- حضرت احمد صلی الله علیه و آله- فرزند حضرت بتول طاهره علیها السلام که شبیه مادر من است، کشته خواهد شد. در این جا طینتی به خاک سپرده می شود از مشک خوشبوتر، چون طینت زاده پیامبر صلی الله علیه و آله است که به شهادت می رسد.

سپس فرمود: این آهوان می گویند: ما به اشتیاق تربت مبارک امام حسین علیه السلام این جا به چرا آمده ایم و در این سرزمین در امن و امانیم.

هم چنین رجوع شود به روایات اهل تسنن در گریه انبیا صلی الله علیه و آله در بخش سوم.

اشک و بی تابی پیامبر صلی الله علیه و آله

1.روضه خوانی و بیتابی در مصائب عزیزان

فَقَالَ: يَا أَبَه! لَقَدْ دَخَلْتَ بَيْتَنَا فَمَا سُرِرْنَا بِشَيْءٍ كَسُرُورِنَا بِدُخُولِكَ، ثُمَّ بَكَيْتَ بُكَاءً غَمَّنَا، فَمَا أَبْكَاكَ؟!... .و في رواية: وَ صَلَّى، وَ خَرَّ سَاجِداً فَبَكَى، وَ أَطَالَ الْبُكَاءَ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ، فَمَا اجْتَرَأَ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ أَحَدٌ يَسْأَلُهُ عَنْ شَيْءٍ، فَقَامَ الْحُسَيْنُ عليه السلام يَدْرُجُ حَتَّى صَعِدَ عَلَى فَخِذَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَخَذَ بِرَأْسِهِ إِلَى صَدْرِهِ، وَ وَضَعَ ذَقَنَهُ عَلَى رَأْسِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله، ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَه مَا يُبْكِيكَ؟! فَقَالَ لَهُ: يَا بُنَيَّ إِنِّي نَظَرْتُ إِلَيْكُمُ يَا بُنَيَّ إِنِّي نَظَرْتُ إِلَيْكُمُ الْيَوْمَ فَسُرِرْتُ بِكُمْ سُرُوراً لَمْ أُسَرَّ بِكُمْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ قطّ فَهَبَطَ إِلَيَّ جَبْرَئِيلُ فَأَخْبَرَنِي أَنَّكُمْ قَتْلَى، وَ أَنَّ مَصَارِعَكُمْ شَتَّى فَحَمِدْتُ اللَّهَ عَلَى ذَلِكَ وَ سَأَلْتُ لَكُمُ الْخِيَرَةَ... . ⁽¹⁾ امام باقر علیه السلام از امیر مؤمنان علیه السلام نقل فرمود که: پیامبر صلی الله علیه و آله به دیدن ما آمد، ام ایمن برای ما غذایی تهیه کرده بود، حضرت میل فرمود و پس از آن گوشه ای مشغول نماز شد، در آخرین سجده حضرت به شدت می گ ریست، ما به احترام حضرت چیزی نپرسیدیم، امام حسین علیه السلام (که در آن زمان خردسال بود) در دامان جدّش نشست و پرسید: پدر! به خانه ما آمدی بسیار خوشحال شدیم ولی چنان گریستی که ما غمناک شدیم چرا؟

حضرت در ضمن پاسخ فرمود: به شما نظر کردم و بسیار مسرور شدم، تا حال از دیدن شما چنین خوشحال نشده بودم، ولی جبرئیل نزد من آمده گفت: شما کشته می شوید، هر یک در سرزمینی جداگانه... .

ذَلِيلَةً بَعْدَ أَنْ كَانَتْ فِي أَيَّامِ أَبِيهَا عَزِيزَةً... فَتَقُولُ عِنْدَ ذَلِكَ: يَا رَبِّ إِنِّي سَئِمْتُ الْحَيَاةَ، وَ تَبَرَّمْتُ بِأَهْلِ الدُّنْيَا، فَأَلْحِقْنِي بِأَبِي، فَيَلْحَقُهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِي، فَتَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يَلْحَقُنِي مِنْ أَهْلِ بَيْتِي، فَتَقْدَمُ عَلَيَّ مَحْزُونَةً مَكْرُوبَةً، مَغْمُومَةً مَغْصُوبَةً مَقْتُولَةً، فَأَقُولُ عِنْدَ ذَلِكَ: اللَّهُمَّ الْعَنْ من ظَلَمَهَا، وَ عَاقِبْ مَنْ غَصَبَهَا، وَ ذَلِّلْ مَنْ أَذَلَّهَا، وَ خَلِّدْ فِي نَارِكَ مَنْ ضَرَبَ جَنْبَهَا حَتَّى أَلْقَتْ وَلَدَهَا، فَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ عِنْدَ ذَلِكَ: آمِينَ.وَ أَمَّا الْحَسَنُ علیه السلام فَإِنَّهُ ابْنِي... وَ إِنِّي لَمَّا نَظَرْتُ إِلَيْهِ تَذَكَّرْتُ مَا يَجْرِي عَلَيْهِ مِنَ الذُّلِّ بَعْدِي، فَلَا يَزَالُ الْأَمْرُ بِهِ حَتَّى يُقْتَلَ بِالسَّمِّ ظُلْماً وَ عُدْوَاناً، فَعِنْدَ ذَلِكَ تَبْكِي الْمَلَائِكَةُ وَ السَّبْعُ الشِّدَادُ لِمَوْتِهِ، وَ يَبْكِيهِ كُلُّ شَيْ ءٍ حَتَّى الطَّيْرُ فِي جَوِّ السَّمَاءِ وَ الْحِيتَانُ فِي جَوْفِ الْمَاءِ، فَمَنْ بَكَاهُ لَمْ تَعْمَ عَيْنُهُ يَوْمَ تَعْمَى الْعُيُونُ، وَ مَنْ حَزِنَ عَلَيْهِ لَمْ یَحْزَنْ قَلْبُهُ يَوْمَ تَحْزَنُ الْقُلُوبُ، وَ مَنْ زَارَهُ فِي بَقِيعِهِ ثَبَتَتْ قَدَمُهُ عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيهِ الْأَقْدَامُ.وَ أَمَّا الْحُسَيْنُ علیه السلام فَإِنَّهُ مِنِّي، وَ هُوَ ابْنِي، وَ وَلَدِي، وَ خَيْرُ الْخَلْقِ بَعْدَ أَخِيهِ، أَخِيهِ، وَ هُوَ إِمَامُ الْمُسْلِمِينَ، وَ مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَ خَلِيفَةُ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَ غِيَاثُ الْمُسْتَغِيثِينَ، وَ كَهْفُ الْمُسْتَجِيرِينَ، وَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ أَجْمَعِينَ، وَ هَذَا سَيِّدُ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَ بَابُ نَجَاةِ الْأُمَّةِ، أَمْرُهُ أَمْرِي، وَ طَاعَتُهُ طَاعَتِي، مَنْ تَبِعَهُ فَإِنَّهُ مِنِّي، وَ مَنْ عَصَاهُ فَلَيْسَ مِنِّي.وَ إِنِّي لَمَّا رَأَيْتُهُ تَذَكَّرْتُ مَا يُصْنَعُ بِهِ، كَأَنِّي بِهِ و قَدِ اسْتَجَارَ بِحَرَمِي و قُربی فَلَا يُجَارُ، فَأَضُمُّهُ فِي مَنَامِی إِلَى صَدْرِي، وَ آمُرُهُ بِالرَّحْلَةِ عَنْ دَارِ هِجْرَتِي، وَ أُبَشِّرُهُ بِالشَّهَادَةِ، فَيَرْتَحِلُ عَنْهَا إِلَى أَرْضِ مَقْتَلِهِ، وَ مَوْضِعِ مَصْرَعِهِ، أَرْضِ كَرْبٍ وَ بَلَاءٍ وَ قَتلٍ وَ فَنَاءٍ، تَنْصُرُهُ عِصَابَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، أُولَئِكَ مِنْ سادةِ شُهَدَاءِ أُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ وَ قَدْ رُمِيَ بِسَهْمٍ فَخَرَّ عَن فَرَسِه صَرِيعاً، ثُمَّ يُذْبَحُ كَمَا يُذْبَحُ الْكَبْشُ مَظْلُوما.

ثمَّ بَكَى رَسُولُ اللَّهِ صلّی الله علیه و آله وَ بَكَى مَنْ حَوْلَهُ وَ ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمْ بِالضَّجِيجِ. ثُمَّ قَالَ صلّی الله علیه و آله وَ هُوَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَشْكُو إِلَيْكَ مَا يَلْقَى أَهْلُ بَيْتِي بَعْدِي....⁽¹⁾ خلاصه آن که: ابن عباس گوید: روزی پیامبر صلی الله علیه و آله (در جمع اصحاب) نشسته بود، امام حسن علیه السلام نزد حضرت آمد، پیامبر صلی الله علیه و آله با گریه فرمود: بیا نزد من، بیا فرزندم! و او را بر زانوی راست خود نشانید، پس از آن امام حسین علیه السلام آمد، باز با گریه فرمود: بیا نزد من، بیا فرزندم! و او را بر زانوی چپ نشانید، حضرت زهرا و امیر مؤمنان علیهما السلام نیز آمدند و حضرت آن ها را با گریه نزد خود خوانده، فاطمه علیها السلام را در برابر و امیر مؤمنان علیه السلام را در جانب راست نشانید.

اصحاب علت گریه را جویا شدند، حضرت قسم یاد نمود که: من و اینان عزیزترین خلق نزد خداییم. هیچ کس نزد من از آن ها محبوب تر نیست.

امّا على بن ابيطالب، او برادر من است... هنگامی که او را دیدم به گریه افتادم، زیرا به یاد آوردم که امت من با او تزویر کرده و او را از جایگاه من- که خدا به وی اختصاص داده - کنار زنند، مظلومیت او تا آن جا است که در بهترین ماه ضربتی بر فرق او زنند که محاسنش از خون سرش خضاب شود... .

اما دخترم فاطمه علیها السلام... هنگامی که چشمم به او افتاد. بد رفتاری ها که پس از من با او خواهد شد، در نظرم آمد؛ گویی می بینم ذلّت و خواری در خانه اش راه یافته، مردم حرمت او را نگاه نداشته، حقش را برده اند. او را از میراثش

محروم نموده، پهلویش را شکسته، طفلی را که در شکم دارد می کشند و او فریاد می کند: یا محمّداه! لیکن کسی او را اجابت نمی کند و هر چند یاری طلبد، به فریادش نرسند.

او پس از من پیوسته غمناک و گریان خواهد بود. گاه بر قطع شدن وحی الهی از خانه خود می گرید و گاه از فراق من می نالد. چون شب فرا رسد، وحشت سراپای وجودش را فراگیرد، زیرا زمزمه قرآن در عبادت شب هایم را نمی شنود. او پس از آن همه عزت و سربلندی در زمان پدر، خود را خوار و ذلیل می یابد... پس از آن گوید: پروردگارا! از زندگانی به ستوه آمده و از مردم دنیا ملول گردیدم، مرا به پدرم ملحق ساز.

خدای عزّوجلّ او را به من ملحق خواهد نمود. از خاندان من او اولین کسی است که نزد من خواهد آمد؛ در حالی که اندوهگین و غمناک از حق غصب شده خود است و او را به شهادت رسانده اند، بر من وارد خواهد شد.

من هنگام مشاهده این حالت به درگاه خداوند عرض خواهم نمود: خدایا! لعنت نما کسی را که بر فاطمه ستم نمود، مجازات کن کسی را که حقش ربود، خوار و ذلیل ساز کسی را که او را خوار کرد و در دوزخ جاوید گردان کسی را که بر پهلویش زد و فرزندش را کشت. آن گاه فرشتگان آمین خواهند گفت.

اما حسن، او فرزند من است... هنگامی که او را دیدم به یاد آوردم که پس از من او را خوار نمایند تا جایی که از روی ستم و دشمنی او را مسموم نمایند، در مصیبت او فرشتگان هفت آسمان خواهند گریست. هر چیزی بر او گریان

شود حتی پرندگان آسمان و ماهیان دریا. کسی که برای او بگرید، در (قیامت) روزی که چشم ها نابینا باشد، نابینا نگردد. هر کس بر او اندوهناک شود در (قیامت) روزی که دل ها مملو از حزن و اندوه است، محزون نباشد.

اما حسین، او از من است، پسر من، فرزند من و بهترین خلائق پس از برادرش (حسن)، او پیشوای مسلمانان، سرپرست مؤمنان و خلیفه پروردگار عالمیان. فریادرس بیچارگان، پناه درماندگان و حجت خدا بر همه آفریدگان است. او سرور جوانان بهشتی و باب نجات امت است. دستور او دستور من و اطاعت او اطاعت من است. هر کس از او پیروی نماید از من است و کسی که نافرمانی او کند با من هیچ حسابی ندارد.

هنگامی که چشمم به او افتاد، بدرفتاری که پس از من با او شود را به خاطر آوردم، گویا می بینم که به حرم و قرب من پناه آورد ولی در امان نباشد، در عالم رؤیا او را در آغوش گرفته، فرمانش دهم که از محل هجرت من - يعنى مدينه - کوچ نماید و او را به شهادت بشارت دهم. او از مدینه کوچ کند و به سرزمینی که محل کشته شدن و شهادت اوست سرزمین کرب و بلا و قتل و فنا روی آورد. گروهی از مسلمانان او را یاری نمایند آن ها در قیامت سرور و آقای شهدای امت من خواهند بود. گویا می بینم که تیری به سوی او پرتاب شود، او از اسب سرنگون گردد، سپس او را مانند گوسفند مظلومانه سر برند.

پس از آن پیامبر صلی الله علیه و آله به گریه افتاد و اطرافیان حضرت نیز گریستند و ناله آن ها بلند شد. حضرت از جا برخاست و می گفت: خدایا به تو شکایت می کنم از بلاهایی که پس از من بر سر خاندانم آید.

امیرمؤمنان علیه السلام فرماید: من و فاطمه و حسن و حسین نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بودیم، حضرت التفاتی به ما فرموده و گریست، عرض کردم: یا رسول الله چرا گریه می کنی؟ فرمود: گریه ام برای رفتاری است که با شما می شود:

ضربتی بر فرق تو خواهند زد، به صورت فاطمه سیلی نواخته شود، ران حسنم را زخمی کنند و او را مسموم سازند، و حسین را خواهند کشت.

همه اهل بیت به گریه افتادند. من گفتم: یا رسول الله خدا ما را فقط برای بلا آفریده است! فرمود یا علی تو را بشارت باد که عهد خدا با من چنین است که جز مؤمن تو را دوست ندارد و جز منافق بغض و کینه تو را به دل ندارد.

وَ الْحُسَيْنُ علیه السلام فَلَمَّا أَكَلُوا سَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَطَالَ سُجُودَهُ ثُمَّ بَكَى ثُمَّ ضَحِكَ، وَ جَلَسَ، وَ كَانَ أَجْرَأَهُمْ فِي الْكَلَامِ عَلِيٌّ علیه السلام فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ رَأَيْنَا منكَ الْيَوْمَ مَا لَمْ نَرَهُ قَبْلَ ذَلِكَ! فَقَالَ صلی الله علیه و آله إِنِّي لَمَّا أَكَلْتُ مَعَكُمْ فَرِحْتُ وَ سُرِرْتُ بِسَلَامَتِكُمْ و اجتماعكم فَسَجَدْتُ لِلَّهِ تَعَالَى شُكْراً فَهَبَطَ جَبْرَئِيلُ علیه السلام يَقُولُ: سَجَدْتَ شُكْراً لِفَرَحِكَ بِأَهْلِكَ؟ فَقُلْتُ: نَعَمْ: فَقَالَ: أَلَا أُخْبِرُكَ بِمَا يَجْرِي عَلَيْهِمْ بَعْدَكَ؟ فَقُلْتُ: بَلَى يَا أَخِي جَبْرَئِيلُ!فَقَالَ: أَمَّا ابْنَتُكَ فَهِيَ أَوَّلُ أَهْلِكَ لُحُوقاً بِكَ بَعْدَ أَنْ تُظْلَمَ، وَ يُؤْخَذَ حَقُّهَا، وَ تُمْنَعَ إِرْثَهَا، وَ يُظْلَمَ بَعْلُهَا، وَ يُكْسَرَ ضِلْعُهَا.وَ أَمَّا ابْنُ عَمِّكَ فَيُظْلَمُ، وَ يُمْنَعُ حَقَّهُ، وَ يُقْتَلُ.وَ أَمَّا الْحَسَنُ فَإِنَّهُ يُظْلَمُ، وَ يُمْنَعُ حَقَّهُ، وَ يُقْتَلُ بِالسَّمِّ.وَ أَمَّا الْحُسَيْنُ فَإِنَّهُ يُظْلَمُ، وَ يُمْنَعُ حَقَّهُ، وَ تُقْتَلُ عِتْرَتُهُ، وَ تَطَؤُهُ الْخُيُولُ، وَ يُنْهَبُ رَحْلُهُ، وَ تُسْبَى نِسَاؤُهُ وَ ذَرَارِيُّهُ، وَ يُدْفَنُ مُرَمَّلًا بِدَمِهِ، وَ يَدْفِنُهُ الْغُرَبَاءُ، فَبَكَيْتُ.... ⁽¹⁾ روزی پیامبر صلی الله علیه و آله به دیدن فاطمه علیها السلام رفت، حضرت زهرا غذایی تهیه نموده و پنج وجود مقدس علیهم السلام از آن تناول فرمودند، پس از آن پیامبر صلی الله علیه و آله به سجده افتاد و سجده ای طولانی به جای آورد، سپس گریست و پس از آن تبسمی فرموده و نشست.

امیرمؤمنان علیه السلام که از رفتار حضرت شگفت زده شده بود، سبب آن را پرسید. حضرت فرمود: هنگامی که با شما غذا خوردم خوشحال و مسرور شدم لذا به

شکرانه آن به درگاه الهی سجده کردم، جبرئیل نازل شده و گفت: به جهت شادی نسبت به خاندانت به سجده افتادی؟ گفتم: آری، گفت: تو را خبر ندهم که پس از تو برای آن ها چه پیش می آید؟ گفتم: آری، برادر جبرئیل بگو.

گفت: دخترت اولین کسی است که به تو ملحق شود پس از آن که به او ستم شده، حقش را از او بگیرند و غصب نمایند او را از میراثش منع کرده، به شوهرش ستم روا دارند و پهلویش را بشکنند.

پسر عمویت مظلوم و از حق خویش محروم گردد تا آن که او را به قتل رسانند.

به حسن (نیز) ستم شود و حق (مسلّم) او را از او دریغ دارند و با زهر جفا او را به قتل رسانند.

حسين (نیز) مورد ظلم و ستم واقع شده، او را از حقش منع نموده، خاندانش را به شهادت رسانده، بر بدنش اسب رانده، خیامش را غارت نموده، بانوان و نسل و ذریه اش را به اسارت گرفته و با بدنی آغشته به خون، غریبان او را به خاک سپارند.

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من از شنیدن این خبرها به گریه افتادم.

2. اشک پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام شنیدن خبر شهادت سیدالشهدا علیه السلام

رَسولُ رَبِّ العالَمینَ - فَقالَ لَهُما : رَبُّکُما یُقرِئُکُمَا السَّلامَ، و یَقولُ: قَد عَزَمتُ عَلَیکُما لَمّا صَبَرتُما، قالَ: فَصَبَرا. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که جبرئیل خبر شهادت سیدالشهدا علیه السلام را به پیامبر صلی الله علیه و آله داد، حضرت دست امیر مؤمنان علیه السلام را گرفته و تا مدتی از روز گذشته با او در خلوت صحبت می نمود، گریه بر هر دوی آن ها غالب شد، هنوز از هم جدا نشده بودند که جبرئیل - فرستاده پروردگار - پیغام آورد: خداوند به شما سلام می رساند و می فرماید: دستور الهی آن است که شما صبر و بردباری پیشه سازید. امام صادق علیه السلام فرمود: آن دو (بزرگوار پذیرفتند و) صبر نمودند.

خلاصه آن که امام صادق علیه السلام فرمود: پس از آن که جبرئیل از شهادت سيدالشهدا علیه السلام به دست امت به پیامبر صلی الله علیه و آله خبر داد حضرت جزع و بی تابی نمود. جبرئیل عرض کرد: می خواهی تربت سرزمینی را که در آن به شهادت می رسد به شما نشان دهم؟ سپس به اعجاز قدری از تربت کربلا را همان

لحظه گرفته و در فاصله ای کمتر از یک چشم بر هم زدن تقدیم حضرت نمود و بیرون رفت در حالی که می فرمود: خوشا به حال تو ای تربت و خوشا به حال کسانی که اطراف تو کشته شوند.

ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و سلم: فَهَذَا أَبْكَانِي وَأَحْزَنَنِي... .⁽²⁾

ثم نقل عن أمير المؤمنين علیه السلام: و لقد قالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله - حِينَ أَخْبَرَنَا بِهَذَا الْخَبَرِ- : إِنَّ إِبْلِيسَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ يَطِيرُ فَرَحاً، فيجول الْأَرْضِ کلها فِي شَيَاطِينِهِ و عفاريته، فَيَقُولُ: يا مَعْشَرَ الشَّيَاطِينِ! قَدْ أَدْرَكْنَا مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ الطَّلَبِ، وَ بَلَغَنَا فِي هَلَاكَهُمْ الْغَايَةِ، وَ أورثناهم النَّارِ إِلاَّ مَنْ اعْتَصَمَ بِهَذِهِ الْعِصَابَةِ فَاجْعَلُوا شغلکم بتشکيک النَّاسُ فِيهِمْ وَ حَمَلَهُمْ عَلَى عَدَاوَتِهِمْ، وَ إغرائهم بِهِمْ وَ أَوْلِيَائِهِمْ، حَتَّى تستحکموا ضَلَالَةِ الْخَلْقِ وَ كُفْرِهِمْ وَ لَا يَنْجُو مِنْهُمْ نَاجٍ ... .﴾ ⁽³⁾

امام سجّاد علیه السلام - در ضمن حدیثی طولانی به نقل از حضرت زینب کبری علیها السلام از أُمّ ايمن - فرمود: جبرئیل به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: این سبط تو- اشاره به امام

حسین علیه السلام - به همراه گروهی از نسل و خاندانت و نیکان امت تو در ساحل فرات و سرزمین کربلا به شهادت می رسد، در روزی که اندوه، سختی و حسرت آن هیچ گاه پایان نخواهد پذیرفت.

پس از آن پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: این بود که مرا محزون ساخت و به گریستن وادار نمود.

سپس حضرت به نقل از امیر مؤمنان علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: پس از شهادت امام حسین علیه السلام، ابلیس از خوشحالی به جولان درآید و به همراهی بقیه شیاطین و عفریت ها تمام زمین را دور زده و به آن ها گوید: ما انتقام خویش را از بنی آدم گرفتیم، آن ها را به آخرین حدّ گمراهی و هلاکت رسانده و جهنمی کردیم مگر کسانی که متمسک به اهل بیت باشند. پس وظیفه شما این است که مردم را درباره آن ها به شک و شبهه انداخته و بذر عداوت و دشمنی آن ها و دوستانشان را در دل مردم بکارید تا گمراهی و کفر آن ها محکم گردد و کسی نجات پیدا نکند.

و رجوع شود به: مسند أحمد 1/ 85، مجمع الزوائد 9/ 187 (او گفته: راویان سند ثقه و مورد اطمینان هستند)، المصنف ابن ابى شيبة كوفى 632/8، الآحاد و المثاني 308/1، تاريخ الاسلام سير أعلام النبلاء 3 / 288، تهذيب التهذيب 300/2، تذهيب التهذيب ذهبی 102/5، المعجم الکبیر طبرانی 105/3، مسند أبي يعلى 1 / 298، تهذیب الکمال 407/6، تاريخ مدينة دمشق 14/ 187- 189 (ترجمة الإمام الحسين علیه السلام من تاريخ ابن عساکر 236 - 237)، بغية الطلب في تاريخ الحلب 2596/6، کنز العمال 137/12 و 655/13، الاکمال 45، امتاع الاسماع 236/12 و 144/14، جواهر المطالب 290/2، سبل الهدى و الرشاد 74/11، ترجمة الإمام الحسين علیه السلام من طبقات ابن سعد 48، البداية و النهاية 217/8، الصواعق المحرقة 115، ينابيع المودة 12/3، عبرات المصطفين 206/1، 207، 208، ملحقات احقاق الحق مجلدات 8، 11، 19، 27.

راوی گوید: در جنگ صفین هنگامی که به نینوا رسیدیم، امیر مؤمنان (فرزندش حسین علیه السلام را خطاب نموده) فرمود: صبر کن ای اباعبدالله! و بنابر نقلی این مطلب را تکرار نمود.

سپس فرمود: نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفتم از دیدگان مبارکش اشک می بارید، عرض کردم: پدر و مادرم فدایت، چرا گریه می کنی؟! کسی شما را ناراحت کرده؟! فرمود: نه، جبرئیل مرا خبر داد که حسینم در کنار فرات کشته شود.

جبرئیل گفت: می خواهی تربتش را به تو دهم تا ببویی؟ گفتم: آری. مُشتی از آن خاک را به من داد بی اختیار گریستم. نام آن سرزمین کربلاست.

إِنَّهُ سَیُقْتَلُ، قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: وَ مَنْ یَقْتُلُهُ؟ قَالَ: أُمَّتُکَ، قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أُمَّتِی تَقْتُلُهُ؟! قَالَ: نَعَمْ، وَ إِنْ شِئْتَ أَخْبَرْتُکَ بِالْأَرْضِ اَلَّتِی یُقْتَلُ فِیهَا.فَأَشَارَ جَبْرَئِیلُ إِلَی اَلطَّفِّ بِالْعِرَاقِ، وَ أَخَذَ عَنْهُ تُرْبَهً حَمْرَاءَ، فَأَرَاهُ إِیَّاهَا، فَقَالَ: هَذِهِ مِنْ تُرْبَهِ مَصْرَعِهِ، فَبَکَی رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ: لاَ تَبْکِ فَسَوْفَ یَنْتَقِمُ اَللَّهُ مِنْهُمْ بِقَائِمِکُمْ أَهْلَ اَلْبَیْتِ... . ⁽¹⁾ خلاصه آن که عایشه گوید: جبرئیل نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بود و بنابر دستور حضرت نمی گذاشتیم کسی نزد ایشان رود، غفلت کردیم و حسین علیه السلام بر آن ها وارد شد، جبرئیل به پیامبر گفت که: امت تو او را خواهند کشت، اگر بخواهی مکان شهادت او را نیز به تو خبر دهم، سپس - با اشاره به سرزمین طف عراق (کربلا) - مقداری از تربت گلرنگ آن جا را برداشته و به حضرت نشان داد و گفت: این از خاک قتلگاه اوست!

پیامبر صلی الله علیه و آله شروع به گریه نمود، جبرئیل گفت: گریه نکن، خدا به واسطه قائم شما از آن ها انتقام می گیرد.

امّ سلمه گوید: روزی امام حسین علیه السلام در دامان پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بود، ناگهان چشمان حضرت پر از اشک شد پرسیدم: یا رسول الله فدایت شوم چرا گریه می کنی؟! فرمود جبرئیل نزد من آمد و شهادت حسین علیه السلامم را به من تسلیت گفت و خبر داد که گروهی از امتم او را خواهند کشت، خدا شفاعت مرا شامل حال آن ها نکند.

3. هنگام خبر دادن از شهادت سیدالشهدا علیه السلام

امام صادق علیه السلام فرمود: فاطمه زهرا علیها السلام نزد پدر رفت دید اشک از چشمان مبارک حضرت جاری است، علت را پرسید، حضرت پاسخ داد: جبرئیل به من خبر داد که امتم حسین را خواهند کشت. حضرت زهرا علیها السلام بی تاب گشت و این مطلب بر او گران آمد، سپس پیامبر صلی الله علیه و آله از فرزندان او که سر کار آیند (و امر امامت را به عهده گیرند) خبر داد تا آن که فاطمه خوشحال شد و آرام گرفت.

قالَ : یا أبَه و اُقتَلُ؟ قالَ: إی وَاللّهِ، و أبوکَ و أخوکَ و أنتَ... . ⁽¹⁾ امام باقر علیه السلام فرمود: هنگامی که سیدالشهدا علیه السلام نزد پیامبر صلی الله علیه و آله می رفت، حضرت به امیرمؤمنان علیه السلام می فرمود: او را بگیر، سپس حضرت خود را روی حسین می انداخت، او را می بوسید و گریه می کرد.

امام حسین علیه السلام می پرسید: پدر! چرا گریه می کنی؟! می فرمود: پسرم! جای شمشیرها را بر بدنت می بوسم و می گریم.

حضرت می پرسید: پدر! من کشته می شوم؟! پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمود: آری به خدا سوگند پدرت، برادرت و تو همگی کشته خواهید شد.

أَسْوَدَ فَهُوَ مُعَاوِیَهُ مَفْتُونٌ فَاسِقٌ جَاحِدٌ لِلَّهِ وَ تِلْکَ اَلظُّلْمَهُ اَلَّتِی زَعَمَتْ، وَ رَأَتْ کَوْکَباً یَخْرُجُ مِنَ اَلْقَمَرِ أَسْوَدَ فَشُدَّ عَلَی شَمْسٍ خَرَجَتْ مِنَ اَلشَّمْسِ أَصْغَرَ مِنَ اَلشَّمْسِ فَابْتَلَعَهَا فَاسْوَدَّتْ فَذَلِکَ اِبْنِیَ اَلْحُسَیْنُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَقْتُلُهُ اِبْنُ مُعَاوِیَهَ فَتَسْوَدُّ اَلشَّمْسُ، وَ یَظْلِمُ اَلْأُفُقُ، وَ أَمَّا اَلْکَوَاکِبُ اَلسُّودُ فِی اَلْأَرْضِ أَحَاطَتْ بِالْأَرْضِ مِنْ کُلِّ مَکَانٍ فَتِلْکَ بَنُو أُمَیَّهَ. ⁽¹⁾ ابن عباس گوید: هند از عایشه خواست تا پیامبر صلی الله علیه و آله خواب او را تعبیر نماید، حضرت فرمود: خواب خویش را بیان کند.

هند گفت: دیدم گویی خورشید بالای سر من طلوع نموده، ماه از پایین من بیرون آمده، و گویا ستاره ای سیاه از ماه جدا و بر خورشید کوچکی - که از خورشید اول جدا شده بود - حمله کرد و آن را بلعید، سپس افق تاریک شد، آن گاه دیدم ستارگانی چند در آسمان ظاهر شدند و ستارگان سیاه دیگری در زمین هستند که همه آفاق زمین را فرا گرفته اند.

چشمان پیامبر صلی الله علیه و آله پر از اشک شد و دوبار فرمود: ای هند بیرون برو، ای دشمن خدا، غم و اندوه مرا (در یادآوری مصائب خاندانم) تازه کردی و پیغام آور مرگ عزیزانم بودی!

چون بیرون رفت، گفت: خدایا لعنت کن او را و نسل او را!

از تعبیر خواب او پرسیدند، فرمود: خورشید طالع علی بن ابی طالب علیه السلام و ستاره ای که مانند ماه سیاه بود معاویه مفتون فاسق که منکر خدای تعالی است.

و آن تاریکی و ستاره ای که دید از آن ماه سیاه جدا شده و بر آن خورشید کوچک - که از خورشید اول جدا شده بود - حمله کرد و آن را فرو برد و تاریک و سیاه شد، تعبیرش آن است که پسر معاویه، پسرم حسین علیه السلام را می کشد پس از آن خورشید سیاه و افق تاریک گردد. و آن ستاره های سیاه که بر زمین احاطه کرده اند، بني اميه هستند.

4.هنگام ولادت سیدالشهدا علیه السلام

ابن عباس گوید: هنگامی که امام حسین علیه السلام به دنیا آمد، قابله او صفیه بود، پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: عمه فرزندم را بده؛ عرض کردم: پدران و مادران فدایت، هنوز او را نشسته ام. حضرت فرمود: سوگند به خدایی که جان محمّد به دست اوست، خدا از بالای عرش او را تطهیر کرده است، سپس حضرت

دست مبارک را دراز کرد من قنداقه حسین را به دست او دادم، حضرت خم شد و گونه های او را بوسه داد و زبان او را می مکید. سپس زمانی طولانی گریست و پس از آرام شدن فرمود: خدا بکشد کسانی که تو را به شهادت برسانند.

صفیه پرسید: ای حبیب من! چه کسی خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله را می کشد؟ فرمود: عمه! گروه تجاوزگر بنی امیه او را خواهند کشت.

و بنابر روایتی دیگر اسماء گوید: یک سال پس از ولادت امام حسن، امام حسین علیه السلام به دنیا آمد، پیامبر صلی الله علیه و آله فرزندش را گرفته در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه گفت و او را در دامن خویش گذاشته و می گریست.

پرسیدم: پدر و مادرم فدایت چرا گریه می کنی؟ فرمود: بر این فرزندم. عرض کردم: او که الآن متولد شده است! فرمود: گروه تجاوزگر (بنی امیه) پس از من او را خواهد کشت، خدا شفاعت مرا شامل حال آن ها نکند.

5. روزهای پس از ولادت

در روایات متعدد از ام فضل - همسر عباس عموی پیامبر صلی الله علیه و آله - آمده است: نزد حضرت رفتم او را گریان یافتم، پرسیدم: یا رسول الله چرا گریه می‌کنی؟! فرمود: جبرئیل نزد من آمد و خبر داد که امتم این فرزندم را خواهند کشت.

6.یک سال پس از ولادت

راویان حدیث گویند: یک سال پس از ولادت سیدالشهدا علیه السلام، دوازده فرشته با چشمی گریان و صورت‌هایی سرخ (از شدّت ناراحتی) در حالی که بال‌های خویش را گسترده بودند، بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شدند و از شهادت فرزندش حسین علیه السلام خبر دادند؛ مانند هابیل که به دست قابیل کشته شد... در آسمان‌ها هیچ فرشته مقرّبی نبود مگر آن که بر حضرت نازل شده و پس از عرض سلام، شهادت امام حسین علیه السلام را تسلیت گفت.

پیامبر صلی الله علیه و آله می‌گریست و خاذلین و قاتلان سیدالشهدا علیه السلام را نفرین می‌نمود.

7. دو سال پس از ولادت

دو سال از ولادت امام حسین علیه السلام گذشته بود. پیامبر صلی الله علیه و آله در سفر بود. دیدند حضرت از حرکت باز ایستاده و مشغول گریه است. سبب آن را پرسیدند. فرمود: «این جبرئیل است، از سرزمینی کنار رود فرات به نام کربلا خبر می‌دهد که فرزندم حسین علیه السلام را در آن به شهادت می‌رسانند. گویا می‌بینم او را و محل شهادت و دفنش را. گویا می‌بینم اسیران از خاندانم را سوار بر مرکب، همراه با سر فرزندم حسین علیه السلام که نزد یزید - خدایش لعنت کند - برده می‌شود... .

حضرت از آن سفر با غم و غصه و حزن و اندوه بازگشت... .

8.اشک پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام دیدن جوانان بنی هاشم

شیعه و سنی با اسناد متعدد نقل کرده‌اند: چشم پیامبر صلی الله علیه و آله به گروهی از جوانان بنی هاشم افتاد، رنگ رخسارش دگرگون گشته و اشک در چشمان مبارکش حلقه زد.

سپس فرمود: خدا در مورد ما خاندان، آخرت را بر دنیا ترجیح داده است. خاندانم پس از من بلا و رنج (بسیار) خواهند دید. از وطن خویش آواره و دور شده، (و در بلاد سرگردان) و پراکنده خواهند شد.

9.اشک پیامبر صلی الله علیه و آله در حال احتضار

وَ يَشْمَانِي، وَ أَتَزَوَّدُ مِنهُما، وَ يَتَزَوَّدَانِ مِني، أَمَا إِنَّهُما سَيُظْلَمانِ بَعْدِي وَ يُقْتَلانِ ظُلْمًا، فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى مَن يَظْلِمُهُما، يَقُولُ ذلِكَ ثَلاثًا. ⁽¹⁾ 120. و في روايةٍ: قالَ أَمِيرُ المُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ: ثُمَّ دَعا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ الحَسَنَ وَ الحُسَيْنَ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ فَقَبَّلَهُما [وَ شَمَّهما] وَ جَعَلَ يَتَرَشَّفُهُما وَ عَيْنَاهُ تَهْمِلَانِ. ⁽²⁾

ابن عباس گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله بی هوش گشت. امام حسن و امام حسین علیهما السلام فریادکنان و گریه‌کنان آمدند و خود را به روی آن حضرت انداختند. امیرمؤمنان علیه السلام خواست آن‌ها را از روی بدن حضرت بردارد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «یا علی! بگذار من آن‌ها را بوییده و آن‌ها مرا ببویند. من از آن‌ها توشه گرفته و آن‌ها از من توشه بگیرند. پس از من آن‌ها را به ظلم و ستم، از روی کینه و دشمنی، به شهادت رسانند. لعنت خدا بر کسی که به این دو ظلم و ستم نماید. حضرت سه مرتبه این کلام را تکرار نمود.

در روایتی از امیرمؤمنان علیه السلام نقل شده که: پیامبر صلی الله علیه و آله، امام حسن و امام حسین علیهما السلام را خواست. آن دو را می‌بوسید و می‌بویید و به شدّت می‌مکید و اشک می‌بارید.

ثُمَّ غُشِيَ عَلَيْهِ طَوِيلًا، وَ أَفَاقَ، وَ جَعَلَ يُقَبِّلُ الْحُسَيْنَ، وَ عَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ، وَ يَقُولُ: أَمَا إِنَّ لِي وَ لِقَاتِلِكَ مَقَامًا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ. ⁽¹⁾ ابن عباس گوید: بیماری پیامبر صلی الله علیه و آله در حال احتضار شدت گرفته بود. امام حسین علیه السلام را به سینه چسبانده بود و عرق آن حضرت بر سیدالشهدا علیه السلام می‌ریخت. در حال جان دادن فرمود: «مرا با یزید چکار؟! خداوند (خلافت را) بر او مبارک نگرداند. خدایا لعنت کن یزید را!»

آن گاه تا زمانی طولانی غشوه بر آن حضرت عارض شد، سپس به هوش آمد و حسین علیه السلام را می‌بوسید و از هر دو دیده اشک می‌ریخت و می‌فرمود: «البته من نزد خدای عزوجل با قاتل تو (برای محاکمه) به یکدیگر می‌رسیم (و شکایت او را نزد خدای منتقم خواهم نمود).

10.اشک و عزاداری پیامبر صلی الله علیه و آله و معصومین علیهم السلام روز عاشورا

آن گاه تا زمانی طولانی غشوه بر آن حضرت عارض شد، سپس به هوش آمد و حسین علیه السلام را می‌بوسید و از هر دو دیده‌اش اشک می‌ریخت و می‌فرمود: «البته من نزد خدای عزوجل با قاتل تو برای محاکمه به یکدیگر می‌رسیم و شکایت او را نزد خدای منتقم خواهم نمود.

*وَ مِمَّا خَرَجَ مِنَ النَّاحِيَةِ الْمُقَدَّسَةِ علیه السلام إِلَى أَحَدِ الْأَبْوَابِ فِي زِيَارَةِ يَوْمِ عَاشُورَاء - كَمَا يَأْتِي مُفَصَّلًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ ⁽²-:)فَانْزَعَجَ الرَّسُولُ، وَ بَكَى قَلْبُهُ الْمَهُولُ، وَ عَزَّاهُ بِكَ الْمَلَائِكَةُ وَ الْأَنْبِيَاءُ، وَ فَجَعَتْ بِكَ أُمُّكَ الزهراء، وَاخْتَلَفَتْ جُنُودُ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ، تَعَزِّي أَبَاكَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ أُقِيمَتْ لَكَ الْمَآتِمُ فِي أَعْلَى عَلِيِّينَ، وَ لَطَمَتْ عَلَيْكَ الْحُورُ الْعِينُ، وَ بَكَتِ السَّمَاءُ وَ سُكَّانُهَا، وَ الْجَنَّانُ وَ خُزَّانُهَا، وَ الْهَضَابُ وَ أَقْطَارُهَا.

وَ الْأَرْضِ وَ أَقْطَارِهَا ، وَ الْبِحَارِ وَ حيتانُها ، وَ مَكَّةَ وَ بُنيانها ، وَ الْجِنَانِ ، وَ وِلْدَانُهَا ، وَ الْبَيْتِ وَ الْمَقَامِ ، وَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ ، وَ الْحِلِّ وَ الْإِحْرَامِ﴾. ⁽¹⁾

در زیارت ناحیه مقدسه آمده است: پیامبر صلی الله علیه و آله آشفته گردید، با دلی هراسان بر تو گریست. فرشتگان و پیامبران عزای تو را به آن حضرت تسلیت گفتند. مادرت زهرا علیها السلام داغدار تو گردید. فرشتگان مقرب نزد پدرت امیرمؤمنان علیه السلام آمده و به او تسلیت گفتند. برای تو در اعلی علیین مجلس عزا بر پا شد. حورالعین در عزای تو لطمه به صورت زدند.

آسمان‌ها و ساکنانش، بهشت و خازنانش، دریاها و ماهیانش، مکه و ساختمانش، بهشت و ولدان بهشتی، خانه خدا و مقام، مشعر الحرام، (بلکه همۀ سرزمین‌ها اعم از) حل و حرم، همه بر تو گریستند.

11.اشک پیامبر صلی الله علیه و آله در رجعت

وَ يَأْتِي مُحْسِنٌ تَحْمِلُهُ خَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ، وَ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَسَدٍ أُمُّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَ هُنَّ صَارِخَاتٌ، وَ أُمُّهُ فَاطِمَةُ تَقُولُ: (هَذَا يَوْمُكُمْ الَّذِي كُنتُمْ تُوعَدُونَ، ⁽¹⁾الْيَوْمَ (تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَ مَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا). ⁽²⁾)قَالَ: فَبَكَى الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ حَتَّى اخْضَلَّتْ لِحْيَتُهُ بِالدُّموعِ، ثُمَّ قَالَ: لَا قَرَّتْ عَيْنٌ لَا تَبْكِي عِندَ هَذَا الذِّكْرِ، قَالَ: وَ بَكَى الْمُفَضَّلُ بُكاءً طَوِيلًا، ثُمَّ قَالَ: يَا مَوْلَايَ مَا فِي ٱلدُّمُوعِ؟... فَقَالَ: مَا لَا يُحْصَى إِذَا كَانَ مِنْ مُحِقٍّ.. ⁽³⁾ مُفَضَّل روایتی طولانی از امام صادق علیه‌السلام در مورد رجعت نقل کرده که در ضمن آن آمده است: امام حسین علیه‌السلام در حالی که به خون خویش خضاب نموده، به همراهی همه شهدای کربلا حاضر شود. هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله او را ببیند، به گریه افتد و همه اهل آسمان و زمین از گریه حضرت گریان شوند. فاطمه زهرا علیها‌السلام (از دیدن او) چنان فریادی کشد که زمین و آن چه بر آن است به لرزه در آید.

امیرمؤمنان و امام حسن علیه السلام از جانب راست و فاطمه زهرا علیها‌السلام در جانب چپ پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گیرند.

امام حسین علیه‌السلام به سوی پیامبر صلی‌الله علیه و آله آید، حضرت او را در بر گرفته فرماید: حسین! فدایت شوم، چشمانت روشن و دیدگان من نیز به تو روشن شود. جناب حمزه شیر خدا در طرف راست سیدالشهدا و جناب جعفر طیار در جانب چپ آن حضرت قرار گیرند.

پس از آن حضرت خدیجه محسن را در آغوش گرفته به همراه فاطمه بنت اسد - مادر امیر مؤمنان علیه السلام- با شیون و ناله و فریاد بیاورند. مادرش فاطمه زهرا علیها السلام با قرائت آیه های گذشته به آن ها فرماید که امروز سزای ظلم و ستمی که به ما نمودید، خواهید دید.

مفضل گوید: امام صادق علیه السلام آن قدر گریست که محاسن مبارکش از اشک پر شده بود. سپس فرمود: روشن مباد دیده ای که هنگام ذکر این مطلب نگرید.

مفضل هم تا مدتی طولانی گریه می کرد، سپس گفت: مولای من در مورد اشک چه می فرمایی؟ حضرت فرمود: پاداشی بی شمار دارد اگر از مُحِق باشد.⁽¹⁾

تذکر: گریه پیامبر صلی الله علیه و آله به نقل مصادر اهل تسنن در بخش سوم خواهد آمد.

گریه و روضه خوانی امیر مؤمنان علیه السلام

فَلَمّا أن قَرَأَ کَیفَ یُقتَلُ الحُسَینُ و مَن یَقتُلُهُ أکثَرَ البُکاءَ، ثُمَّ أدرَجَ الصَّحیفَهَ ، و قَد بَقِیَ ما یَکونُ إلی یَومِ القِیامَهِ. ⁽¹⁾ خلاصه آن که ابن عباس گوید: در ذی قار محضر مبارک امیر مؤمنان علیه السلام مشرّف شدم. صحیفه‌ای به خط مبارک خود حضرت و املای پیامبر صلی الله علیه و آله در دست داشت که شروع به خواندن فرمود. جریاناتی که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله اتفاق افتاد تا مقتل امام حسین علیه السلام، کیفیت شهادت، قاتل، یاران و شهدای کربلا، همه (به تفصیل) در آن صحیفه آمده بود. (حضرت خواند) و سپس به شدت گریست و مرا نیز گریاند.

از جمله مطالبی که حضرت برای من خواند، رفتار ناپسندی بود که امت با او داشت. کیفیت شهادت حضرت فاطمه علیها السلام، کیفیت شهادت امام حسن علیه السلام و چگونگی نیرنگ امت با او بود. هنگامی که حضرت مقتل سیدالشهدا علیه السلام می‌خواند و قاتلین آن حضرت را نام می‌برد، بسیار گریست. سپس آن صحیفه را بست و در هم پیچید و بقیه اتفاقاتی که تا قیامت واقع می‌شود، باقی ماند (و آن را برای من نخواند).

امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام با جمعی از یارانش از کربلا می‌گذشت، اشک از دیدگان مبارکش جاری شد و فرمود: «این‌جا محل پیاده شدن آن‌هاست، این‌جا محل بار انداختن آن‌هاست و این‌جا خون آن‌ها ریخته خواهد شد.» (سپس به خاک کربلا خطاب فرمود:) خوشا به حال تو ای تربت که خون دوستان بر تو ریخته می‌شود.

ابن عباس می‌گوید: در جنگ صفین، هنگامی که به نینوا رسیدیم، امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: «می دانی این جا کجاست؟» عرض کردم: «نمی‌دانم.» فرمود: «اگر می‌دانستی، از این جا نمی‌گذشتی مگر آن که مانند من می‌گریستی!»

سپس حضرت گریه بسیار نمود به نحوی که محاسن مبارک او تر شده بود و اشک از آن به سینه حضرت سرازیر بود. ما هم به گریه افتادیم. امیر مؤمنان علیه السلام در ناله‌اش می‌فرمود: «آه، آه! مرا با خاندان ابو سفیان چه کار؟! مرا با خاندان حرب، - حزب شیطان و اولیاء کفر- چه کار؟!»

دنباله روایت آمده است که: حضرت نماز بسیار به جای آورد و پس از آن به خواب رفت. در عالم رؤیا امام حسین علیه السلام را دید که در آن سرزمین غرق دریای خون است.

سپس قضیه‌ای مفصل از حضرت عیسی علیه السلام در خبر شهادت عزیزش نقل کرد و آن قدر گریست که غش کرد و مدتی طولانی بر زمین افتاده بود.

در کتابی معتبر از عبدالله بن قیس روایت شده که گفت: من در صفین در رکاب حضرت امیر عیله السلام بودم. ابوایوب سلّمی شریعه را گرفته و آب را بر مردم بسته بود مسلمین از تشنگی به آن حضرت شکایت کردند، آن بزرگوار چند نفر سواره را برای گرفتن شریعه فرستاد ولی کاری از پیش نبرده، بازگشتند،

حضرت به شدّت ناراحت شد. امام حسین علیه السلام عرض کرد: «پدر جان! اجازه می‌دهی من به دنبال این مأموریت بروم؟» فرمود: برو فرزندم! سیدالشهدا علیه السلام با صد نفر سوار به راه افتاد، ابو ایوب را (شکست داد و) از شریعه خارج کرد، سپس کنار شریعه خیمه زده، سربازان را مستقر نمود و نزد حضرت بازگشت و مطلب را گزارش داد. امیر مؤمنان علیه السلام به گریه افتاد. پرسیدند: «برای چه گریان شدی این اولین پیروزی است که به دست امام حسین علیه السلام انجام گرفت!»

فرمود: «به یاد آوردم که حسینم با لب تشنه در کربلا شهید شود، اسبش رم کرده، همهمه نماید و گوید: فریاد از ظلم و ستم امتی که پسر دختر پیامبرشان را کشتند!»

اشک حضرت فاطمه علیها السلام

اشاره

در ضمن روایت شب زفاف امیر مؤمنان علیه السلام به نقل از آن حضرت آمده است: اواخر سحر بود، متوجه آمدن پیامبر صلی الله علیه و آله شدم، خواستم (به احترام حضرت) بلند شوم، حضرت مانع شد.

پس از لحظاتی دیدم فاطمه علیها السلام بیدار شده و با پیامبر صلی الله علیه و آله گریه می کند، من هم به گریه افتادم، حضرت فرمود: یا علی چرا گریه می کنی؟ عرض کردم: پدر و مادرم فدایت، دیدم شما و فاطمه گریه می کنید، گریه ام گرفت. فرمود: آری، جبرئیل نزد من آمد و مرا بشارت داد به دو نوزاد از نسل تو، سپس مرا به یکی از آن ها تسلیت گفتند که دانستم غریبانه با لب تشنه کشته خواهد شد، صدای فاطمه زهرا علیها السلام به گریه بلند شد، عرض کرد: پدر! چرا او را می کشند در حالی که شما پدر بزرگ او، علی پدر او و من مادر او هستم؟! فرمود: دخترم برای ریاست طلبی و رسیدن به پادشاهی بدان شمشیری بر آن ها غالب شود که جز با ظهور فرزندت مهدی در غلاف نگردد.

ابن عباس در ضمن خبر ولادت سیدالشهدا علیه السلام گوید:

پیامبر صلی الله علیه و آله نزد دخترش فاطمه علیها السلام آمد. ولادت عزیزش را تبریک و تهنیت و

شهادتش را تسلیت گفت. حضرت فاطمه علیها السلام به گریه افتاد و عرض کرد: ای کاش او را نزاییده بودم.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: او کشته نشود تا از او امامی به دنیا آید که از نسل اوست امامان هدایت پس از او.

حضرت زهرا علیها السلام با شنیدن این خبر آرام گرفت.

قالتْ: يَا أَبَتِ فَيُقْتَلُ؟ قالَ: نَعَمْ يَا بِنْتَاهُ وَ مَا قُتِلَ قَتْلَتَهُ أَحَدٌ كَانَ قَبْلَهُ، وَ يَبْكِيهِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُونَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ الْوَحْشُ وَ النَّبَاتَاتُ وَ الْبِحَارُ وَ الْجِبَالُ... فَقالَتْ فاطِمَةُ الزَّهْرَاءُ عَلَيْهَا السَّلاَمُ: يَا أَبَة! (إِنَّا لِلَّهِ...، وَ بَكَتْ...،) ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام فرمود: امام حسین علیه السلام در آغوش فاطمه علیها السلام بود، پیامبر صلی الله علیه و آله او را گرفت و فرمود خدا لعنت کند قاتل تو را خدا لعنت کند کسی که لباس های تو را از تن بیرون کند...

فاطمه زهرا علیها السلام عرض کرد: پدر چه می گویی؟!

فرمود: دخترم! به یاد آوردم مصائبی را که پس از من و تو بر او پیش آید از اذیت، ستم، نیرنگ و تعدّی که بر او روا دارند، در بین گروهی که گویا ستارگان آسمان اند آن ها برای کشته شدن از یک دیگر سبقت می گیرند، ⁽²⁾گویا لشکرگاه، محل بار انداختن و تربت (محل دفن) آن ها را می بینم.

پدر! حسینم کشته می شود؟

حضرت زهرا علیها السلام گفت: پدر! إِنَّا للهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ و گریه سر داد.

در ضمن روایتی آمده است که حضرت زهرا علیها السلام در رؤیا دید امام حسن و امام حسین علیهما السلام از دنیا رفته اند. حضرت بی تابی می کرد، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آیا از این که ببینی مرده اند بی تابی می کنی؟ پس چه حالی داری اگر بینی فرزند بزرگت به زهر جفا مسموم شود و فرزند کوچک تو در خون خویش غوطه ور است...؟!

با شنیدن این خبر فاطمه، امیر مؤمنان، امام حسن و امام حسین علیهم السلام به گریه افتادند. حضرت زهرا علیها السلام پرسید: پدر! آیا کفار دست به چنین کاری می زنند یا منافقین؟! حضرت فرمود: منافقین این امت که خود را مؤمن می دانند... .

1. عزاداری انبیا علیهم السلام و فرشتگان با مادر

امام صادق علیه السلام فرمود: هنگام زیارت سیدالشهدا علیه السلام ساکت باشید و جز سخن نیک نگویید... فرشتگان حفظه نزد فرشتگان حرم سیدالشهدا علیه السلام حاضر می شوند و با آن ها مصافحه می کنند، ولی آن ها از شدّت گریه و زاری، پاسخ نمی دهند و به عزاداری مشغول هستند فقط هنگام ظهر و طلوع فجر آرام می گیرند... اما در بقیه اوقات اصلاً حرف نمی زنند و از گریه و دعا باز نمی ایستند... فقط حرف زدن شماست که آن ها را مشغول می کند.

حضرت فاطمه علیها السلام هنگامی که به آن ها نظر می کند - همراه با هزار پیامبر، هزار صدّیق هزار شهید، و یک میلیون از فرشتگان کروبیین که او را در گریه یاری می کنند (و به عزاداری همراه با آن حضرت مفتخرند) - او چنان ناله و فریاد کشد که تمام فرشتگان آسمان از روی دل سوزی به گریه افتند، حضرت آرام نگیرد تا پیامبر صلی الله علیه و آله نزد او آید و فرماید: دخترم! اهل آسمان را به گریه درآوردی، آن ها را از تسبیح و تقدیس باز داشتی، بس کن، بگذار به تقدیس خداوند مشغول باشند....

فاطمه زهرا علیها السلام به زائرین سیدالشهدا علیه السلام نظر نموده، از خداوند برای آن ها از هر خیری درخواست می نماید، مبادا در زیارت او بی رغبت شوید که آثار و فوائد (دنیوی و اخروی) آن قابل شمارش نیست.

2.سفارش به گریه

ابكني إن بكيت يا خير هادي وأسبل الدمع فهو يوم الفراق ابكني وابك لليتامى ولا تنس قتيل العدى بطف العراق. ⁽¹⁾

حضرت زهرا علیها السلام در آخرین لحظات عمرش اشعاری سرود که:

ای بهترین رهنما اگر خواهی گریه کنی، برای من گریه کن و اشک بریز که روز جدایی فرا رسیده است. برای من گریه کن، برای یتیمانم اشک بریز. فراموش نکن کشته دشمنان در طف (کربلاء) عراق را.

3.گریه در محشر

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: روز قیامت قبه ای نورانی برای فاطمه علیها السلام نصب شود، چشم او به حسین افتد که سر خویش را در دست گرفته و می آید، او ناله و فریادی کشد که همه فرشتگان مقرب و انبیای مرسل و بندگان مؤمن از ناله او به گریه افتند.

و فرمود: فاطمه علیها السلام در میان جماعتی از بانوان وارد صحرای محشر شود، به او گویند: وارد بهشت شو. او گوید: به بهشت نمی‌روم تا ببینم پس از من با فرزندم چگونه رفتار نموده‌اند. به او خطاب شود که به قلب محشر نگاه کن. او نگاه کند که سیدالشهدا علیه السلام ایستاده و سر در بدن ندارد. فریادی کشد که ناله و فریاد من (پیامبر صلی الله علیه و آله) از شنیدن آن بلند شود و فرشتگان نیز از شنیدن شیون ما و بنابر نقلی شیون او - ناله و فریاد کنند.

پیامبر صلی الله علیه و آله، فاطمه علیها السلام را از شهادت و مصائب حسینش خبر داد. حضرت به شدت گریست، سپس پرسید: پدر! کی این قصه اتفاق افتد؟ فرمود: زمانی که من و تو و علی هیچ کدام نباشیم. گریه حضرت زهرا علیها السلام شدیدتر شد.

162 – عزاداری رمز محبت / ج

يا أَبَا بَصِيرٍ إِنَّ فَاطِمَةَ لَتَبْكِيهِ وَ تَشْهَقُ، فَتَزْفِرُ جَهَنَّمُ زَفْرَةً... فَلَا تَزَالُ المَلائِكَةُ مُشْفِقِينَ يَبْكُونَ لِبُكَائِهَا... .يَا أَبَا بَصِيرٍ أَمَا تَحِبُّ أَنْ تَكُونَ فِيمَنْ يُسْعِدُ فَاطِمَةَ؟! ⁽¹⁾ ای ابوبصیر! فاطمه علیها السلام چنان برای فرزندش گریه می کند و فریاد می کشد که فریاد و ناله جهنم بلند می شود.... فرشتگان از گریه آن حضرت گریان شوند... .

سپس فرمود: ای ابوبصیر نمی خواهی از کسانی باشی که فاطمه علیها السلام را در گریه یاری می کنند؟

هر کس برای سیدالشهدا علیه السلام گریه کند به فاطمه علیها السلام نیکی نموده و آن حضرت را در گریه یاری کرده است.

و در ضمن وقائع رجعت فرمود: امام حسین علیه السلام در حالی که به خون خویش خضاب نموده حاضر شود... پیامبر صلی الله علیه و آله با دیدن او به گریه افتد ... فاطمه زهرا علیها السلام چنان فریادی کشد که زمین و آن چه بر آن است به لرزه در آید.

حزن و اندوه امام حسن مجتبی علیه السلام

امام صادق به نقل از پدر بزرگوارش از جدش علیهم السلام می فرماید: روزی امام حسین نزد امام حسن علیهما السلام رفت، هنگامی که نگاهش به برادر افتاد اشک از چشمان مبارکش جاری شد.

امام حسن علیه السلام علت گریه را پرسید، سیدالشهدا علیه السلام فرمود: برای رفتاری (ناپسند) که با شما می شود.

امام حسن علیه السلام فرمود: آن چه برای من پیش آید، سمّی است که از روی نیرنگ به من داده شود و مرا خواهد کشت، ولی لا يوم كيومك يا أبا عبدالله! هیچ روزی مانند روز شما نیست.

سی هزار نفر از کسانی که ادعا می‌کنند از امت جدّ ما و مسلمان هستند به سوی شما آیند و بر ریختن خون و هتک حرمت شما و اسارت زنان و فرزندان و غارت اموال شما اتفاق نمایند. پس لعنت بر بنی‌امیه روا شود. آسمان خون و خاکستر ببارد و هر چیزی بر شما گریه نماید، حتی حيوانات وحشى بیابان و ماهيان دریا.

گریه‌های سیدالشهدا علیه السلام

اشاره

*گریه‌های سیدالشهدا علیه السلام ⁽¹⁾

با مروری به موارد گریه سیدالشهدا علیه السلام و خاندان رسالت در طول سفر کربلا روشن می‌شود که گریه عاطفی، از روی دلسوزی و ترحم، به جهت فقدان عزیزان نیز ارزشمند است و سیره عملی اهل بیت علیهم السلام آن را تأیید می‌نماید.

گرچه حضرت وظیفۀ خویش را از جانب خدا دریافت نموده و درباره آن هیچ تردیدی به خود راه نمی‌دهد و از سوی دیگر آینده را - مانند گذشته - به روشنی می‌بیند و از آن چه اتفاق می‌افتد، بلکه از رجعت خویش و ماجراهای پس از آن نیز آگاه است و خبر می‌دهد. غم و غصه برای دنیا و حزن و اندوه برای از دست دادن آن و نرسیدن به آن و اضطراب و نگرانی در مورد آینده، هیچ کدام از این ها درباره سیدالشهدا علیه السلام معنا ندارد، ولی عواطف عالی بشری -

در سر حدّ کمال - در آن حضرت وجود دارد، از فقدان عزیزانش می سوزد و بر غربت و بی کسی حرمش آه می کشد.

قبل از ذکر نمونه هایی از گریه و عزاداری آن حضرت به بیانی از شیخ جعفر شوشتری قدس سره توجه فرمایید:

در زیارت آن حضرت آمده است که: «و لقد عجبت من صبرك ملائكة السماوات» از شکیبایی تو در برابر رخدادهای عظیم و مصائب بزرگ، فرشتگان آسمان ها شگفت زده شدند... اما در کربلا در چند مورد سیل اشک امانش نداد و دلایل آن هم روشن است:

آری امام حسین علیه السلام نیز در چند مورد به این مرحله رسید و به موجب همین طبیعت بشری بود که طوفان اندوه و سیلاب اشک امانش نداد.

خدایا! کاش می توانستم بدانم که در آن شرایط سخت و شکننده باز هم ممکن بود مانع از سوز دل و سیلاب اشک شود؟!

در شرایطی که پس از شهادت انبوه یاران و برادران و فرزندان، به خاطر دفاع از ارزش های آسماني سخت مظلوم واقع شده و تنها مانده بود و زمین با آن گستردگی اش بر او تنگ شده و از هر جهت در محاصره قرار گرفته و در میان خیمه هایش جز زنان و کودکان و بزرگ مردی بیمار و بی دفاع کسی نمانده بود خویشتن را این گونه تنها می نگریست و مردان خاندانش را به خون طپیده و زنان و کودکان را در امواج گرفتاری و مصائب که برخی را تشنگی از پا درآورده و برخی در آستانه مرگ بودند. در همان شرایط امام حسین علیه السلام آهنگ ترک دیار و شتافتن به سوی یار را داشت و به آنان می فرمود:

«برای اسارت آماده شوید و به شکیبایی قهرمانانه کمر بندید» و می کوشید تا آنان را از گریه و ضجّه و شیون دلخراش آرام سازد.

به راستی آیا در این شرایط طوفان زا می توانست از شعله ور شدن دل و جریان اشک جلوگیری کند؟

آن گاه که می خواست از آنان جدا شود، دخت خردسال و گرانمایه اش - که سخت به او مهر می ورزید - با فریادی دردآلود و سر برهنه خود را به پدر رسانید و دامانش را گرفت و گفت:

«آهسته تر! آهسته تر... پدر جان! اینک شکیبا باش! تا از تماشای چهره ملکوتی ات آخرین زاد و توشه را برگیریم، چرا که احساس می کنم اینک

آخرین وداع و آخرین دیدار است و دیگر ملاقاتی در دنیا نخواهد بود».

آن گاه بر دست و پای پدر افتاد و بوسه باران کرد، امام حسین علیه السلام بی اختیار به روی خاک نشست و دختر در دانه اش را بر دامان خود نشاند.

و این جا بود که گریه ای سخت و بسیار شدید به او دست داد و سیلاب اشک فرو بارید، به گونه ای که با آستین پاک می نمود و زمزمه می کرد که:

سيطول بعدي يا سكينة فاعلمي *** منك البكاء اذ الحمام دهاني

«دختر (دردانه)ام! سکینه! بدان که پس از مرگ پدر، گریه ات بس طولانی خواهد بود.»

آری! آیا می توان قلبی را یافت که در این شرایط غمبار و شکننده شعله ور نگردد و چشمی را تصور کرد که این صحنه هاي حزن انگیز و دلخراش را بنگرد و نگرید؟ ⁽¹⁾

1. عزاداری برای حضرت مسلم بن عقیل علیه السلام

بعضی از مورخین نقل کرده اند که: در منزلگاه ثعلبیه حضرت به سوی خیمه بانوان رفته، متوجه دختر حضرت مسلم علیه السلام شد و دست بر سر او می کشید، گویا او متوجه قضیه شده پرسید: چه بر سر پدرم آمده؟! حضرت فرمود: دخترکم، من پدرت هستم. این را گفت و به گریه افتاد، دختر یتیم و زنان داغدار نیز شروع به گریستن نمودند.

سید ابن طاووس می نویسد: هنگام رسیدن خبر شهادت حضرت مسلم علیه السلام صدای گریه و شیون در فضا پیچید و اشک ها از هر سو جاری گشت... سیدالشهدا علیه السلام در حال حرکت بود که فرزدق به محضر آن گرامی رسیده، پس از عرض سلام گفت: ای پسر پیامبر! چگونه به کوفیان تمایل (و اعتماد) داری؟! آنان همان کسانی هستند که پسر عمویت مسلم و پیروانش را کشتند! اشک حضرت جاری شد و به گریه افتاد سپس فرمود: خدا مسلم را رحمت نماید، او به روح و ریحان و تحیت و رضوان الهی رسید، او وظیفۀ خویش را انجام داد و وظیفۀ ما مانده (و بایستی انجام دهیم.)

2. هنگام شنیدن خبر شهادت قیس

هنگام رسیدن خبر شهادت قیس، حضرت به گریه افتاده و به درگاه الهی عرض نمود: خدایا برای ما و شیعیان ما نزد خویش جایگاه کریمانه قرار ده و بین ما و آن ها در محل استقرار رحمت خود جمع نما که تو بر هر کاری توانایی.

3.گریه بر مظلومیت خاندان رسالت

در روایتی دیگر آمده است که: حضرت پس از شنیدن خبر شهادت قیس، فرزندان، برادران و خاندانش را جمع کرده، نگاهی به آنان انداخت و تا مدتی مشغول به گریه بود، سپس گفت: خدایا ما خاندان پیامبرت هستیم، ما را از حرم جدّمان بیرون رانده، عرصه را بر ما تنگ و آرامش ما را سلب نمودند. بنی امیه بر ما تعدّی کردند. خدایا حق ما را بگیر و ما را بر ستمگران یاری نما.

4.هنگام شنیدن نام کربلا

زهیر به حضرت عرض کرد: حرکت کنیم و کربلا کنار ساحل فرات بار بیندازیم و پیاده شویم... (با شنیدن نام کربلا) اشک از چشمان امام حسین علیه السلام سرازیر شد، سپس گفت: خدایا پناه می برم به تو از کرب و بلا.

5.مرثیه سرایی بر جناب حرّ

فَيَا رَبِّّي، أَضِفْهُ فِي جَنَّان *** وَ زَوِّجْهُ مَعَ الحُورِ المِلَاحِ ⁽¹⁾ هنگامی که جناب حرّ به شهادت رسید، حضرت بالای سر او آمد، خون از بدن او جاری بود، حضرت دست به صورت او کشیده و فرمود: تو آزادمردی چنان که مادرت نامیده.

و بنابر روایتی فرمود: به بهای حرّ! چنان که نامت را نهاده اند تو در دنیا و آخرت حرّ هستی.

سپس شعر مذکور را سرود.

بعضی این مرثیه سرایی را از حضرت علی بن الحسین علیهما السلام و بعضی دیگر آن را از اصحاب حضرت می دانند.

6.کنار جسد غلام ترک

غلام ترک حضرت - که قاری قرآن بود - به میدان آمد و میجنگید و رجز می خواند، جماعتی از لشکر دشمن را هلاک نموده و سپس (در اثر ضربات دشمن) به زمین افتاد. سیدالشهدا علیه السلام کنار جسد او حاضر شد و در حالی که گریه می کرد صورتش را به صورت او گذاشت. غلام چشمانش را باز کرد، هنگامی که حضرت را دید تبسمی نمود و به دیدار پروردگار شتافت.

7.هنگام میدان رفتن حضرت علی اکبر علیه السلام

اصحاب همگی به شهادت رسیدند و کسی جز خاندانش باقی نمانده بود، حضرت علی اکبر علیه السلام - که از زیباترین و خوش خُلق ترین مردم بود - نزد پدر آمده و اجازه جنگیدن گرفت، حضرت به او اجازه داد، سپس با نا امیدی نگاهی به او انداخت و به گریه افتاد.

پس از آن فرمود: خدایا شاهد باش جوانی به میدان جنگ رفت که شبیه ترین مردم بود در خلقت، خُلق و خوی، و گفتار به پیامبرت صلی الله علیه و آله، ما هرگاه مشتاق دیدار پیامبرت می شدیم به او نگاه می کردیم.

سپس فریاد کشید: پسر سعد خدا رَحِم تو را قطع نماید که رَحِم مرا قطع کردی.

8.گریه بر عطش حضرت علی اکبر علیه السلام

حضرت علی اکبر علیه السلام به جنگ دشمن رفت، مبارزه سختی نمود و بسیاری از آنان را کشت سپس با بدنی پر از زخم و جراحت نزد پدر برگشت و گفت: پدر، تشنگی مرا هلاک کرده و سنگینی آهن (زره یا اسلحه) مرا به زحمت انداخته، آیا ممکن است آبی فراهم شود تا قدرت مبارزه با دشمن داشته باشم؟

امام حسین علیه السلام به گریه افتاده فرمود: پسرم بر پیامبر صلی الله علیه و آله، بر امیرمؤمنان علیه السلام و بر من سخت است که درخواستی نمایی و بدون پاسخ بمانی و به آن ها استغاثه

نمایی و به فریادت نرسند. پسرم زبانت را بیاور، حضرت زبان او را در دهان گرفته و مکید و انگشتر خویش را به او داد و فرمود: آن را در دهانت بگذار.

بنابر روایت دیگر فرمود: فرزندم کمی (دیگر) مبارزه کن، زود است که جدّت پیامبر صلی الله علیه و آله را ملاقات نموده و تو را سیراب نماید چنان که دیگر احساس تشنگی نکنی.

9.عزاداری کنار نعش حضرت علی اکبر علیه السلام

146.... فَرَجَعَ إِلَى مَوْقِفِ النِّزَالِ، وَقَاتَلَ أَعْظَمَ الْقِتَالِ فَرَمَاهُ مُنْقِذُ بْنُ مُرَّةَ الْعَبْدِيُّ لَعَنَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِسَهْمٍ فَصَرَعَهُ، فَنَادَى: "يَا أَبَتَاهُ عَلَيْكَ السَّلَامُ، هَذَا جَدِّي يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَيَقُولُ لَكَ: عَجِّلِ الْقُدُومَ عَلَيْنَا". ثُمَّ شَهِقَ شَهْقَةً فَمَاتَ.فَجَاءَ الْحُسَيْنُ عَلَيْهِ السَّلَامُ حَتَّى وَقَفَ عَلَيْهِ - وَفِي رِوَايَةٍ: وَاسْتَهَلَّتْ عَيْنَاهُ بِالدُّمُوعِ وَوَضَعَ خَدَّهُ عَلَى خَدَّهِ، وَقَالَ: "قَتَلَ اللَّهُ قَوْمًا قَتَلُوكَ، مَا أَجْرَأَهُمْ عَلَى اللَّهِ وَعَلَى انْتِهَاكِ حُرْمَةِ الرَّسُولِ، عَلَى الدُّنْيَا بَعْدَكَ الْعَفَاءُ".قَالَ الرَّاوِي: وَخَرَجَتْ زَيْنَبُ بِنْتُ عَلِيٍّ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ [مُسْرِعَةً] تَنَادِي: "يَا حَبِيبَاهُ يَا ابْنَ أَخَاهُ! [يَا أَخَاهُ وَابْنَ أَخَاهُ] وَجَاءَتْ فَأَكَبَّتْ عَلَيْهِ فَجَاءَ الْحُسَيْنُ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَأَخَذَهَا وَرَدَّهَا إِلَى النِّسَاءِ [الْفِسْطَاطِ]. ⁽¹⁾

حضرت علی اکبر علیه السلام به میدان برگشت و مبارزه عظیمی نمود، منقذ ملعون تیری به سوی او پرتاب کرد که در اثر آن بر زمین افتاد و ندا داد: پدر؛ خداحافظ، جدّم به شما سلام می رساند و می فرماید: زود نزد ما بیا. سپس

فریادی کشید و جان داد. سیدالشهدا علیه السلام بر سر بالین فرزندش آمد، اشک از چشمان حضرت سرازیر شده بود، صورت به صورت او نهاد و فرمود: خدا بکشد کسانی که تو را کشتند، چقدر جری بودند بر خدا و بر بی احترامی به پیامبر صلی الله علیه و آله، پس از تو خاک بر سر دنیا.

راوی گوید: زینب کبری علیها السلام با سرعت آمد و ندا می داد: ای حبیبم! برادر زاده ام... و خود را به روی جنازه علی اکبر علیه السلام انداخت. امام حسین علیه السلام او را بلند کرد و به (خیمه) زنان برگرداند.

همین مطلب در زیارتی که از امام عسکری علیه السلام نقل شده و زیارت اول رجب و نیمه شعبان - به روایت سید ابن طاووس - نیز آمده است که خطاب به حضرت علی اکبر علیه السلام گوییم:

سلام بر اولین شهید از نسل بهترین فرزند از سلاله حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام درود خدا بر تو و بر پدرت باد که درباره تو فرمود: خدا بکشد کسانی که تو را کشتند، پسرم چقدر جری بودند بر خدا و بر بی احترامی به پیامبر صلی الله علیه و آله، پس از تو خاک بر سر دنیا.

10.گریه حضرت و قاسم بن الحسن علیهما السلام

حضرت قاسم بن حسن - که نوجوانی نابالغ بود - بیرون آمد (و مهیای مبارزه شد)، هنگامی که چشم سیدالشهدا علیه السلام به او افتاد، مدتی طولانی او را در بغل گرفت و آن قدر گریستند تا هر دو غش کردند.

پس از آن اجازه مبارزه گرفت، حضرت از اجازه دادن امتناع می نمود، حضرت قاسم به دست و پای حضرت افتاد و می بوسید (و التماس می کرد) تا آن که حضرت به او اجازه داد.

او به میدان آمد در حالی که هنوز اشک بر صورتش جاری بود.

11. هنگام میدان رفتن حضرت عباس علیه السلام

حضرت عباس علیه السلام هنگامی که تنهایی برادرش را دید، عرض کرد: برادر به من اجازه می دهی که به میدان جنگ بروم؟ امام حسین علیه السلام گریه سختی نمود، سپس فرمود: ای برادر، تو پرچمدار منی.

12.هنگام شهادت حضرت عباس علیه السلام

در کیفیت شهادت قمر بنی هاشم علیه السلام آمده است تیری به مشک آب اصابت کرد و آب بر زمین ریخت، سپس تیر دیگری سینۀ حضرت را شکافت، او از روی اسب افتاد و فریادی کشید و برادرش را صدا زد که: مرا دریاب. هنگامی که سیدالشهدا علیه السلام جنازه برادر را کنار فرات دید به گریه افتاد.

امام حسین علیه السلام پس از شهادت حضرت عباس علیه السلام فرمود: الان کمرم شکست و بی چاره شدم.

أحقّ الناس ان يبكي عليه *** فتى أبكى الحسين بكربلاء

بین امام حسین علیه السلام و حضرت قمر بنی هاشم علیه السلام فاصله انداختند و آن ها را از یک دیگر جدا کردند، اطراف قمر بنی هاشم علیه السلام حلقه زدند تا این که او را به شهادت رساندند... امام حسین علیه السلام در شهادت او به شدّت گریست.

13.هنگام شهادت طفل رضيع علیه السلام

ابن جوزی می نویسد: سیدالشهدا علیه السلام به آن ها گفت: ای مردم! اگر به من رحم

نمی کنید به این کودک رحم کنید. یکی از آن ها تیری به سویش پرتاب کرد که باعث شد کودک را ذبح و گلویش را پاره نماید. حضرت می گریست و می گفت: بارالها بین ما و بین این مردم حکم کن که ما را دعوت کردند تا ما را یاری کنند ولی دست به قتل و کشتار ما زدند.

پس از آن از جانب آسمان ندایی آمد: که ای حسین، او را رها کن (تا نزد ما بیاید) زیرا او را دایه و شیر دهنده ای در بهشت هست.

14.بزرگداشت و مرثیه سرایی شهدای کربلا در کلام سیدالشهدا علیه السلام

وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَإِنَّهُ لَمَّا قُتِلَ رَمَى بِدَمِهِ نَحْوَ السَّمَاءِ، وَ قَالَ: اللَّهُمَّ لَا يَكُنْ أَهْوَنُ عَلَيْكَ مِنْ دَمِ فَصِيلٍ... إِلَى آخِرِ كَلاَمِهِ.وَ مُسْلِمٌ بْنُ عَوْسَجَةِ، فَإِنَّهُ لَمَّا قُتِلَ وَقَفَ عَلَيْهِ، وَ قَالَ: رَحِمَكَ اللَّهُ يَا مُسْلِمُ وَ تَلَا:...﴿فَمِنْهُم مَّن قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلاً ⁽¹⁾ وَ حُبَيْبٌ بْنُ مُظَاهِرٍ، فَإِنَّهُ لَمَّا قُتِلَ وَقَفَ عَلَيْهِ، وَ قَالَ: عِندَ اللَّهِ أَحْتَسِبُ نَفْسِي وَ حُمَاةَ أَصْحَابِي.

وَ الْحُرُّ بْنُ يَزِيدِ الرِّياحِيِّ، فَإِنَّهُ لَمَّا قُتِلَ وَقَفَ عَلَيْهِ، وَ قَالَ: أَنْتَ - كَمَا سَمَّتْكَ أُمُّكَ - حُرٌّ فِي الدُّنْيَا، وَ سَعِيدٌ فِي الْآخِرَةِ.

وَ زُهَيْرٌ بْنُ الْقَيْنِ، فَإِنَّهُ لَمَّا قُتِلَ وَقَفَ عَلَيْهِ، وَ قَالَ: لَا يَبْعُدَنَّكَ اللَّهُ - يَا زُهَيْرُ - مِنْ رَحْمَتِهِ، وَ لَعَنَ اللَّهُ قَاتِلَيْكَ لَعْنَ الَّذِينَ مَسَخُوا قُرَدَةً وَ خَنَازِيرَ.

وَ جُوْنٌ مَوْلَى أَبِي ذَرٍّ، فَإِنَّهُ لَمَّا قُتِلَ وَقَفَ عَلَيْهِ، وَ قَالَ: اللَّهُمَّ بَيِّضْ وَجْهَهُ، وَطَيِّبْ رِيحَهُ، وَ عَرِّفْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ.

وَ ابْنَ نَفَرَيْنِ بِغَيْرِ الطُّفِّ وَ هُمَا مُسْلِمٌ بْنُ عَقِيلٍ وَ هَانِئٌ بْنُ عُرْوَةٍ، فَإِنَّهُمَا لَمَّا قُتِلَا فِي الْكُوفَةِ وَ بَلَغَهُ خَبَرُهُمَا بِالثَّعَلَبِيَّةِ قَالَ: رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا، وَ جَعَلَ يُكَرِّرُ ذَلِكَ..﴾ ⁽²⁾

شیخ محمّد سماوی می نویسد: امام حسین علیه السلام برای ده نفر از دوستان و یارانش بزرگداشت و مرثیه سرایی نمود:

حضرت علی اکبر علیه السلام، حضرت پس از شهادت او بالای جنازه اش ایستاد و فرمود: خدا بکشد کسانی که تو را کشتند، چقدر جری بودند بر خدا و بر خدا و بر

بی احترامی به پیامبر صلی الله علیه و آله پس از تو خاک بر سر دنیا.

حضرت عباس علیه السلام، پس از شهادت او کنار جسدش فرمود: الان کمرم شکست، بی چاره شدم و دشمن شاد گشتم.

حضرت قاسم علیه السلام، هنگامی که او کشته شد حضرت بالای سرش ایستاد و فرمود: از رحمت خدا دور باشند کسانی که تو را کشتند، (در قیامت) پیامبر صلی الله علیه و آله خدا با آن ها ستیز خواهد نمود، سپس فرمود: برای عمویت سخت است که او را صدا بزنی ولی پاسخت ندهد... .

حضرت عبد الله بن حسن علیه السلام، هنگامی که کشته شد حضرت او را در بر گرفته فرمود: برادر زاده بر آن چه پیش آمد صبر کن، آن را به حساب رضایت خدا بگذار، که خدا تو را به پدران صالح و شایسته ات ملحق خواهد نمود.

حضرت عبد الله بن حسین علیه السلام (طفل شیر خوار)، حضرت پس از شهادتش خون او را به سوی آسمان پاشید و به درگاه خداوند عرض نمود: بار الها ارزش خون او نزد تو از خون فصیل (بچه شتر ناقه حضرت صالح علیه السلام) کمتر نباشد... .

جناب مسلم بن عوسجه رحمه الله، حضرت پس از شهادتش بالای جنازه اش فرمود: خدایت رحمت کند ای مسلم، و آیه شریفه: فَمِنْهُم مَّن قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلاً را قرائت نمود.

جناب حبیب بن مظاهر رحمه الله، حضرت پس از شهادت بالای جنازه اش فرمود: به حساب رضای الهی می گذارم آن چه بر سر خودم و اصحاب حامی و مدافعم

پیش آید.

جناب حرّ بن یزید ریاحی رحمه الله، حضرت پس از شهادت بالای جنازه اش فرمود: چنان که که مادرت نامید، تو آزاد مردی در دنیا و خوشبختی در آخرت.

جناب زهیر بن قین رحمه الله، حضرت پس از شهادت بالای جنازه اش فرمود: خدا تو را از رحمت خویش دور ننماید، خدا لعنت کند کسانی که تو را به قتل رساندند (مانند) لعنتی که بر مسخ شدگان به میمون و خوک نازل نمود.

جناب جون رحمه الله غلام ابوذر، حضرت پس از شهادت بالای جنازه اش به درگاه الهی عرضه داشت: خدایا او را رو سفید کن، خوش بو نما، و او را آشنای پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندانش قرار بده.

و برای دو نفر از اصحاب بزرگداشت و مرثیه سرایی در غیر کربلا داشت و آن دو حضرت مسلم بن عقیل علیه السلام و جناب هانی بن عروه رحمه الله بودند که خبر شهادت آن ها در کوفه در منزلگاه ثعلبیه به آن حضرت رسید، حضرت مکرر برای آن ها طلب رحمت نمود.

15.هنگام وداع با اهل حرم

وَإِذَا قُتِلْتُ فَأَنْتِ أَوْلَى بِالَّذِي *** تَأْتِينَهِ يَا خَيْرَةَ النِّسَاءِ ⁽¹)علامه ابن شهر آشوب مازندرانی می نویسد: هنگام وداع حضرت با بانوان، سكينه صیحه و فریاد می زد، حضرت او را در آغوش گرفت و اشعار گذشته را سرود.یعنی: دخترم! سکینه! بدان که پس از مرگ پدر، گریه ای بس طولانی خواهی داشت!دانه های اشک تو آتش به دل پدر می زند، مادامی که روح در بدن دارم مرا با اشکت آتش مزن!هنگامی که من کشته شدم آن وقت تو سزاواری به گریه کردن (هر چه خواستی گریه کن ای بانوی برگزیده.)155. ﴿وَ رَوَاهَا السَّيِّدُ عَبْدُ الحُسَيْنِ شَرَفُ الدِّينِ قُدِّسَ سِرُّهُ هَكَذَا: فَقَالَتْ - أَيِ سُكَيْنَةُ-: يَا أَبَتَاهُ، قِفْ لِي هَنِيئَةً لِأَتَزَوَّدَ مِنْكَ، فَهَذَا وَدَاعٌ لَا تَلَاقِي بَعْدَهُ وَانْكَبَّتْ عَلَى يَدَيْهِ وَ رِجْلَيْهِ تُقَبِّلُهُمَا وَ تَبْكِي، فَبَكَى الحُسَيْنُ عَلَيْهِ السَّلَامُ رَحْمَةً لَهَا، ثُمَّ مَسَحَ دُمُوعَهَا بِكُمِّهِ، وَ أَخَذَهَا فَتَرَكَها فِي حُجْرِهِ، وَ مَسَحَ دُمُوعَهَا بِكَفِّهِ، وَ أَنْشَأَ مُخَاطِبًا لَهَا: سَيَطُولُ بَعْدِي... إِلَى آخِرِ الأشْعَارِ المَاضِيَةِ. ⁽²⁾ بنابر نقل سید عبدالحسین شرف الدین سکینه گفت: ای پدر، کمی صبر کن تا (تو را خوب ببینم و) از تو توشه ای بگیرم که این آخرین دیدار ماست،

سپس به دست و پای پدر افتاده می بوسید و گریه می کرد. امام حسین علیه السلام از روی دلسوزی و مهربانی به گریه افتاد اشک های دخترش را با آستین پاک می کرد، او را در دامن خویش نشاند و با دست به صورت او می کشید و اشک هایش را پاک می نمود و سپس خطاب به او اشعار گذشته را سرود.

گریه و عزاداری امام سجّاد علیه السلام

اشاره

در میان پیشوایان معصوم علیهم السلام حضرت سجّاد علیه السلام به کثرت عبادت و لقب زین العابدین معروف است. بدون شک آن حضرت یکی از بکّائین عالم به شمار می رود و گریه آن حضرت در عزای پدر و خاندانش شهره آفاق است.

آیا جز آن می توان گفت که گریه آن حضرت از برترین عبادات آن زینت عبادت کنندگان بوده است؟! ⁽¹⁾و چنان که در روایات آمده آن اشک هم اشک عزا و ماتم بوده است.

1.بی تابی حضرت هنگام خروج از کربلا

بِنتُ عَلِيٍّ الكُبْرَى عَلَيْهِمَا السَّلَامُ فَقالَتْ: مَا لِي أَرَاكَ تَجُودُ بِنَفْسِكَ يَا بَقِيَّةَ جَدِّي وَ أَبِي وَ إِخْوَتِي؟! فَقُلتُ: وَ كَيْفَ لا أَجْزَعُ وَ أَهْلَعُ، وَ قَدْ أَرَى سَيِّدِي وَ إِخْوَتِي وَ عَمُّومَتِي وَ وَلَدَ عَمِّي وَ أَهْلِي مُضَرَّجِينَ بِدِمَائِهِمْ مَرْمَلِينَ بِالْعَرَاءِ مُسَلَّبِينَ، لَا يُكَفَّنُونَ وَ لَا يُوَارَوْنَ، وَ لَا يَعْرِجُ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ وَ لَا يُقْرَبُهُمْ بَشَرٌ كَأَنَّهُمْ أَهْلُ بَيْتٍ مِنَ الدَّيْلَمِ وَ الْخَزَرِ!!فَقَالَتْ: لَا يَجْزَ عَنّكَ مَا تَرَى فَوَاللَّهِ إِنَّ ذَلِكَ لَعَهْدٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِلَى جَدِّكَ وَ أَبِيكَ وَ عَمِّكَ..... ⁽¹⁾ از امام سجّاد علیه السلام نقل شده که - در ضمن روایتی طولانی - فرمود: هنگامی که ما در کربلا دچار آن مصائب شدیم و پدرم و همراهیانش - از فرزندان و برادران و بقیۀ خاندان - به شهادت رسیدند و اهل بیت و بانوان را سوار بر مرکب نموده تا به کوفه بروند، من بر اجساد آنان - که (برهنه و عریان) روی خاک افتاده و دفن نشده بود - نظر نمودم، برایم بسیار سخت و سنگین بود. شدیداً مضطرب شده و آرامش خویش را از دست دادم، نزدیک بود قالب تهی کنم! عمه ام زینب کبری علیها السلام متوجه شد، فرمود: ای یادگار گذشتگان چرا خود را هلاک می نمایی؟! گفتم: چگونه جزع و بی تابی نکنم در حالی که می بینم سرورم، برادرانم، عموهایم، پسر عموهایم و (سایر) اهل بیتم در خون طپیده، برهنه و عریان، جامه هایشان به غارت رفته، بدون کفن (روی زمین افتاده اند و) به خاک سپرده نشده اند، کسی به آن ها توجهی ننموده و نزدیک شان نمی رود، گویا آن ها اهل دیلم و خزر بوده اند (نه مسلمان تا چه رسد که از

خاندان رسالت)!!

حضرت زینب علیها السلام فرمود: از دیدن این منظره (دلخراش) بی تابی مکن، به خدا سوگند این پیش آمد عهدی است از پیامبر صلی الله علیه و آله با جدّ و پدر و عموی تو (امام حسن مجتبی علیهم السلام)... .

2.روضه خوانی در خطبه مسجد جامع دمشق

... منم پسر حسین کشته شده به کربلا، منم پسر علی مرتضی، منم پسر محمّد مصطفی، منم پسر فاطمه زهرا، منم پسر خدیجه کبری، منم پسر سدرة المنتهى، منم پسر شجره طوبی، منم پسر آغشته به خون ها، منم پسر آن کس که بگریست بر او جنیان در ظلمات، منم پسر آن کس که نوحه کردند بر او مرغان هوا.چون سخن بدین جا رسانید غریو از خلق برآمد و مردم در گریه افتادند. یزید ملعون بر خود ترسید و بانگ بر مؤذن زد که: بانگ نماز بگو... .چون مؤذن گفت: «أشهد أن محمّد أن رسول الله [صلی الله علیه و آله]»، امام عمامه از سر برگرفت و گفت: به حق این محمّد که ساعتی خاموش باش. و روی به یزید کرد و گفت: ای یزید این رسول عزیز کریم جدّ من بوده است یا جدّ تو؟ اگر گویی که جدّ تو بوده است عالمیان دانند که دروغ می گویی و اگر گویی که جدّ من بوده چرا پدر مرا بی گناه شهید کردی و مال او را به تاراج دادی و عورات او را به بردگی آوردی؟!این بگفت و دست زد و جامه بدرید و در گریه افتاد و گفت: به خدا که اگر در دنیا کسی هست که رسول جدّ او باشد به غیر از من نباشدّ پس چرا این مرد پدر مرا به ظلم بکشت و ما را چنان که اسیران روم آورند آورد... . ⁽¹)#### 3.هنگام بازگشت به مدینه158. ﴿كانَ عَلِيُّ بْنُ الحُسَيْنِ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ مَعَهُ خَرْقَةٌ يَمْسَحُ بِهَا دُمُوعَهُ، وَ خَلْفَهُ خَادِمٌ مَعَهُ.

كُرْسِيٍّ، فَوَضَعَهُ لَهُ، وَ جَلَسَ عَلَيْهِ، وَ هُوَ لَا يَتَمَالَكُ مِنَ العَبْرَةِ، وَارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُ النَّاسِ بِالْبُكاءِ وَحَنِينِ الجَوَارِي وَ النِّسَاءِ، وَ النَّاسُ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ يُعَزُّونَهُ، فَضَجَّتْ تِلْكَ البُقْعَةُ ضَجَّةً شَدِيدَةً، فَأَوْمَأَ بِيَدِهِ أَنْ اسْكُتُّوا، فَسَكَنَتْ فَوْرَتُهُمْ، فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ، بَارِئُ الخَلَائِقِ أَجْمَعِينَ، الَّذِي بَعُدَ فَارْتَفَعَ فِي السَّمَاوَاتِ العُلَى، وَ قَرُبَ فَشَهِدَ النَّجْوَى، نَحْمَدُهُ عَلَى عَظَائِمِ الأُمُورِ، وَ فَجَائِعِ الدُّهُورِ، وَ أَلَمِ الفَجَائِعِ، وَ مُضَاضَةِ اللَّوَاذِعِ، وَ جَلِيلِ الرَّزْءِ، وَ عَظِيمِ المَصَائِبِ الفَاضِعَةِ الكَاظَةِ الفَادِحَةِ الجَائِحَةِ.أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ - وَ لَهُ الحَمْدُ - ابْتَلَانَا بِمَصَائِبَ جَلِيلَةٍ، وَ ثُلْمَةٍ فِي الإِسْلَامِ عَظِيمَةٍ، قُتِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَ عِتْرَتُهُ، وَ سُبِيَ نِسَاؤُهُ وَ صَبِيَّتُهُ، وَ دَارُوا بِرَأْسِهِ فِي البِلَادِ مِنْ فَوْقِ عَامِلِ السَّنَانِ، وَ هَذِهِ الرَّزِيَّةُ الَّتِي لَا مِثْلَ لَهَا رَزِيَّةٌ.أَيُّهَا النَّاسُ فَأَيُّ رِجَالَاتٍ مِنْكُمْ يَسُرُّونَ بَعْدَ قَتْلِهِ؟! أَمْ أَيَّةُ عَيْنٍ مِنْكُمْ تَحْبِسُ دُمُوعَهَا وَتَضِنُّ عَنْ إِنْهِمَالِهَا؟!فَلَقَدْ بَكَتِ السَّبُعُ الشِّدَادُ لِقَتْلِهِ، وَ بَكَتِ البِحَارُ بِأَمْوَاجِهَا، وَ السَّمَاوَاتُ بِأَرْكَانِهَا، وَ الْأَرْضُ بِأَرْجَائِهَا، وَ الْأَشْجَارُ بِأَغْصَانِهَا، وَ الحِيتَانُ وَ لُجَجُ البِحَارِ، وَ المَلَائِكَةُ المُقَرَّبُونَ، وَ أَهْلُ السَّمَاوَاتِ أَجْمَعُونَ.أَيُّهَا النَّاسُ أَيُّ قَلْبٍ لَا يَنْصَدِعُ لِقَتْلِهِ؟! أَمْ أَيُّ فُؤَادٍ لَا يَحْنُّ إِلَيْهِ؟! أَمْ أَيُّ سَمْعٍ يَسْمَعُ هَذِهِ الثُّلْمَةَ الَّتِي ثُلِمَتْ فِي الإِسْلَامِ؟!أَيُّهَا النَّاسُ أَصْبَحْنَا مُطَرَّدِينَ، مُشَرَّدِينَ، مَذْوُودِينَ، شَاسِعِينَ عَنْ الأَمْصَارِ، كَانَا أَوْلَادُ تَرْكٍ وَ كَابُلٍ، مِنْ غَيْرِ جُرْمٍ اجْتَرَحْنَا، وَ لَا مَكْرُوهٍ ارْتَكَبْنَاهُ، وَ لَا ثُلْمَةٍ فِي الإِسْلَامِ ثُلِمْنَاهَا، مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الأَوَّلِينَ إِنَّ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ.وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ تَقَدَّمَ إِلَيْهِمْ فِي قِتَالِنَا كَمَا تَقَدَّمَ إِلَيْهِمْ فِي الوَصَاءَةِ بِنَا

لَمَّا ازْدَادُوا عَلَى مَا فَعَلُوا بِنا! فَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ مِنْ مُصِيبَةٍ مَا أَعْظَمَهَا وَ أَوْجَعَهَا وَ أَفْجَعَهَا وَ أَكْظَهَا وَ أَفْظَهَا وَ أَمَرَّهَا وَ أَفْدَحَهَا! فَعِندَ اللَّهِ نَحْتَسِبُ فِيمَا أَصَابَنَا وَ مَا بَلَغَ بِنا إِنَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ.... ⁽¹⁾ امام سجّاد علیه السلام با پارچه ای اشک خود را پاک می کرد، خادم حضرت چهارپایه ای گذاشت، حضرت بر آن نشست و بی اختیار می گریست، صدای گریه و شیون و فریاد زنان و دختران بلند شده بود، مردم از هر سو به حضرت تسلیت می گفتند، آن جا یک پارچه تبدیل به ضجّه و ناله و عزا شده بود. حضرت به مردم اشاره کرد که ساکت شوند، همین که آرام شدند فرمود:

حمد و سپاس مخصوص پروردگار جهانیان است، فرمانروای روز جزا و آفریننده همه مخلوقات... خدا را سپاس بر اموری (از گرفتاری ها و سختی های) بزرگ، داغ های روزگار، دردهای جانگداز... .

ای مردم! خدا - که او را سپاس - ما را با مصیبت های بزرگ و شکاف بزرگی که در اسلام واقع شد. امتحان کرد. همانا ابی عبدالله و خاندانش کشته شدند، زنان و دخترانش اسیر گشته و سر مقدس او را بر نیزه در شهرها گردانیدند و این مصیبتی است که نظیر و مانندی ندارد.

ای مردم! کدام یک از شما پس از این مصیبت شاد خواهد بود؟ کدام چشمی است که از اشک ریختن خودداری نماید؟ در حالی که هفت آسمان در شهادت او گریستند (در عزای او همۀ کائنات عزادار گشته، به خروش

آمده، نالیدند:) دریاها به امواجش، آسمان ها به ارکانش، زمین به اطرافش، درختان به شاخه هایش، ماهیان، آب های دریاها، فرشتگان مقرّب و همۀ اهل آسمان گریستند.

ای مردم! کدام قلبی است که از کشته شدن سیدالشهدا پاره پاره نگشت؟ کدام دلی است که بر او محزون نشد و نسوخت؟! کدامین گوش است که از شنیدن این مصیبت بزرگ بر اسلام کر نگردید؟!

ای مردم! دشمن ما را طرد نموده، پراکنده ساخت، و از شهرهای خود دور (و بیرون) نمود. گویا ما از فرزندان ترکان و کابلیان (غیر مسلمان) هستیم! بی آن که مرتکب جرم و خلافی شده باشیم... به خدا سوگند اگر پیامبر صلی الله علیه و آله به جای سفارش ما، فرمان به جنگ با ما داده بود، بیش از این با ما بدرفتاری نمی شد. إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، چه مصیبت بزرگ، دردناک، جانگداز، سخت، فظیع، دشوار، تلخ و سنگینی!

ما این مصائب و سختی ها را به حساب خدا می گذاریم، زیرا که صاحب عزت (و قدرت) و انتقام گیرنده است.

4.گریه همیشگی

جَعَلَتْ فِدَاكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ، قَالَ: ﴿إِنَّمَا أَشْكُوا بَنِّي وَحُزْنِي إِلَى اللهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ،⁽¹⁾إني لم أذكر مصرع بني فاطمة إلّا خنقتني لذلك عبرة.﴾ ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: کسانی که بسیار گریستند پنج نفر بودند... اما پنجمین (آن ها حضرت علی بن الحسین علیه السلام که بیست سال - یا چهل سال - ⁽³⁾در عزای پدرش گریست، و هرگاه غذایی نزد آن حضرت نهاده می شد، می گریست.

یکی از غلامان عرض کرد: ترس آن دارم که خود را هلاک کنید! حضرت فرمود: من غم و اندوه شدید خویش را فقط نزد خدا گفته و به او شکوه می کنم، من از خدا چیزی می دانم که شما نمی دانید، نشد که من به خون غلطیدن فرزندان فاطمه علیها السلام را به یاد آورم، مگر آن که گریه گلویم را می گیرد.

أَهْلِ بَيْتِي مُقَتَّلِينَ حَوْلِي، فَكَيْفَ يَنْقَضِي حُزْنِي؟! ⁽¹⁾ شیعه و سنی نقل کرده اند که کسی از حضرت پرسید: آیا زمان آن نرسیده که اندوه شما پایان پذیرد؟! حضرت در پاسخ فرمود: وای بر تو! یعقوب پیامبر صلی الله علیه و آله یکی از دوازده فرزندش غائب شد، چنان گریست که چشمانش سفید شد (و بینایی اش را از دست داد) و پشت او از شدّت غم و اندوه خم گشت با این که فرزندش زنده بود. ولی من پدر، برادر، عمو و هفده نفر از خاندانم را کشته در کنار خود دیده ام، چگونه اندوهم پایان پذیرد؟!

و بنابر نقلی فرمود: حضرت یعقوب علیه السلام در مصیبتی کمتر از آن چه بر سر من آمد نزد خدا شکوه و گلایه سر داد و گفت: يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ، با این که فقط یک پسر از او مفقود شده بود، ولی من پدر و جمعی از خاندانم را در اطراف خود دیدم که آن ها را سر می بریدند!

فَقَدْ سُبْطَيْنِ مِنْ وَلَدِهِ، فَبَكَى حَتَّى ابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ، وَ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُ مَاتَ، وَ نَظَرْتُ أَنَا إِلَى أَرْبَعَةَ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَيْتِي، ذُبِحُوا فِي غَدَاةٍ وَاحِدَةٍ، فَتَرَوْنَ حُزْنَهُمْ يَذْهَبُ مِنْ قَلْبِي أَبَدًا؟! ⁽¹⁾ این روایت نیز به معنای دو روایت قبل است که جمعی از عامه آن را از امام جعفر صادق علیه السلام نقل کرده اند.

گویند: آن حضرت آنقدر گریست که ترسیدند دیدگانش آسیب ببیند (و نابینا گردد).

آن حضرت هنگام آب نوشیدن چنان اشک می ریخت که ظرف پر از اشک می شد، از حضرت علت آن را جویا می شدند می فرمود: چگونه گریه نکنم که پدرم را از آبی که برای درندگان و حیوانات وحشی مباح بود، منع کردند؟

امام صادق علیه السلام فرمود: حضرت زین العابدین علیه السلام چهل سال روزها روزه می گرفت و شب ها به نماز (و عبادت) مشغول بود و همواره در عزای پدر می گریست، هنگام افطار غلام حضرت آب و غذا فراهم نموده، عرض می کرد: بفرمایید.

حضرت می فرمود: قُتِلَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ جَائِعًا، قُتِلَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ عَطْشَانًا.. يعنى: پسر پیامبر را در حالی که گرسنه بود شهید کردند، پسر پیامبر را در حالی که تشنه بود کشتند.

این کلام را تکرار می کرد و اشک می ریخت تا آب و غذای حضرت با اشک دیدگانش آمیخته می شد و این برنامه حضرت تا آخر عمر ادامه داشت.

وَ كَانَ جَدِّي إِذَا ذُكِرَهُ بَكَى حَتَّى تَمْلَأَ عَيْنَاهُ لِحْيَتَهُ، وَ حَتَّى يَبْكِي لِبُكَائِهِ.

رَحْمَةً لَهُ مَن رَآهُ. ⁽¹⁾ یعنی: جدّم (امام سجّاد علیه السلام) هنگامی که به یاد سیدالشهدا علیه السلام می افتاد چنان می گریست که محاسن مبارکش پر از اشک می شد و هر کس حالت حضرت را مشاهده می کرد، دلش می سوخت و به گریه می افتاد.

راوی گوید: حضرت زین العابدین علیه السلام نگاهی به پسر عمویش - فرزند حضرت عباس علیه السلام- انداخته و اشکش جاری شد، سپس فرمود: بر پیامبر صلی الله علیه و آله صلی الله علیه و آله روزی سخت تر از روز اُحد نبود که عمویش حضرت حمزه - شیر خدا و شیر پیامبر - کشته شد و پس از آن، روز مؤته که پسر عمویش جعفر طیار به

شهادت رسید.

پس از آن فرمود ولی هیچ روزی مثل روز (عاشورای) حسین نیست. سی هزار نفر که ادعا می کردند از امت اسلام هستند علیه او اجتماع کردند و همه به ریختن خون او (ادعای) تقرب به خدا داشتند. او آن ها را به یاد خدا انداخت ولی فایده ای نبخشید تا آن که از روی ستم و دشمنی او را به شهادت رساندند.

سپس فرمود: رحمت خدا بر عباس که ایثار کرد و امتحان خوبی داد، خود را فدای برادر کرد تا جایی که دست هایش از تن جدا شد. خدا به جای آن، دو بال به او عنایت فرموده - مانند حضرت جعفر طیار - که در بهشت با فرشتگان پرواز نماید.

برای (عمویم) عباس نزد خدا منزلتی است که همه شهدا در قیامت به آن رشک برند.

اشک امام پنجم علیه السلام

کمیت به مدینه آمد، از جانب امام باقر علیه السلام اجازه یافت که شب هنگام نزد حضرت رود، او اشعار خویش را نزد آن گرامی قرائت نمود، هنگامی که به این بیت از میمیه اش رسید که: و شهید کربلا از آن هاست که بین گروهی فرومایه به او خیانت شد (و به شهادت رسید).

حضرت باقر العلوم علیه السلام به گریه افتاد، سپس فرمود: ای کمیت! اگر نزد ما مالی بود به تو می دادیم ولی پاداش تو همان باشد که پیامبر صلی الله علیه و آله به حسان فرمود: همیشه از جانب روح القدس مؤید باشی مادامی که از ما اهل بیت دفاع نمایی.

فَبَكَى، ثُمَّ قَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا مِنْ رَجُلٍ ذُكِرْنَا أَوْ ذُكِرْنَا عِندَهُ يَخْرُجُ مِنْ عَيْنَيْهِ مَاءً - وَ لَوْ مِثْلَ جَنَاحِ الْبَعُوضَةِ - إِلَّا بَنَى اللَّ-هُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ، وَ جَعَلَ ذَلِكَ الدَّمْعَ حِجَابًا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ النَّارِ. ⁽¹⁾ کمیت گوید: شرفیاب محضر مولایم امام باقر علیه السلام گردیدم، عرض کردم: اشعاری دربارۀ شما سروده ام، اجازه می دهید بخوانم؟ فرمود: در ایام البیض (می خواهی شعر بخوانی؟!) ⁽²⁾گفتم: اختصاص به شما دارد. فرمود: بخوان. خواندم، امام باقر و امام صادق علیهما السلام هر دو به گریه افتادند، و صدای گریه دختری از پشت پرده بلند شد، هنگامی که قسمت دوم اشعارم را خواندم، باز امام باقر علیه السلام گریست و فرمود: هر کس که ما را یاد کند، یا نزد او از ما یادی شود و از دیدگانش اشکی - حتی به اندازه بال مگس - خارج شود، خدا برای او خانه ای در بهشت بنا نماید، و آن اشک مانع است بین او و آتش.

اندوه امام صادق علیه السلام

اشاره

الحسين علیه السلام ناصر، ولا يمده أهل العراق، بأبى المستضعف الغريب... . ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام - هنگامی که درباره روز تاسوعا و مظلومیت سیدالشهدا علیه السلام صحبت می کرد - فرمود: تاسوعا روزی است که امام حسین علیه السلام و یارانش در كربلا محاصره شدند و لشکر شام از هر سو گرد آن ها را گرفت (و همه راه ها را بر آن ها بست). پسر مرجانه و عمر بن سعد از کثرت و فراوانی لشکریان شاد و خوشحال گشتند و سیدالشهدا علیه السلام و اصحابش را ضعیف شمردند و مطمئن شدند که کسی به یاری آن ها نمی آید و اهل عراق نیز آن حضرت را کمک نخواهند کرد. و در آخر فرمود: پدرم فدای غریبی که او را ضعیف شمردند.

جمله اخیر در کلام آن حضرت و امثال آن در احادیث معصومین علیهم السلام دلالت بر حزن و اندوه و بی تاب شدن از مصائب دارد.

وَ زَادَ فِي بَعْضِ الْمَصَادِرِ: فَمَا أَنْغَصَ ذِكْرَ الْحُسَيْنِ لِلْعَيْشِ! إِنِّي مَا شَرِبْتُ مَاءً بَارِدًا إِلَّا وَذَكَرْتُ الْحُسَيْنَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ.. ⁽³⁾ داود رقّی گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم، آب طلب کرد و نوشید و شروع به گریه نمود، چشمان حضرت پر از اشک شده بود، سپس فرمود: ای داود!

لعنت خدا بر قاتل امام حسین علیه السلام.

در بعض مصادر اضافه شده: یاد امام حسین علیه السلام عیش انسان را مکدّر می کند، نمی شود که من آب سردی بنوشم و امام حسین علیه السلام را یاد نکنم!

راوی گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم، سید اسماعیل حمیری رخصت یافته، نزد حضرت آمد، حضرت فرمود تا بانوان پشت پرده بنشینند، و از او خواست تا اشعارش را بخواند، او شروع کرد به خواندن، اشک حضرت بر صورت مبارکش جاری بود، و صدای شیون و گریه از خانه حضرت بلند شد... .

1.دعای امام علیه السلام

کُمِیت در ایام تشریق ⁽²⁾شرفیاب محضر مبارک امام صادق علیه السلام شد، اجازه گرفت تا اشعارش را بخواند، حضرت اشاره به عظمت ایام تشریق فرمود، او عرض کرد که اشعارم مربوط به شماست، ابیات گذشته را قرائت کرد، صدای

گریه حاضرین بلند شد و بسیار اشک ریختند هنگامی که چهار بیت اخیر را درباره سیدالشهدا علیه السلام خواند، امام صادق علیه السلام دست های مبارک را بلند کرده و دعا نمود: خدایا گناهان گذشته و آینده، مخفی و آشکار كُمِيْت را بیامرز، آن قدر به او عطا کن تا راضی و خشنود گردد.

سپس حضرت هزار سکه طلا و لباس هایی به او عنایت فرمود.

كُمِيْت سوگند یاد نمود که: من برای دنیا به شما محبت نمی ورزم و گرنه نزد اهل دنیا (یعنی خلفا) می رفتم. من شما را برای (خدا و) آخرت دوست دارم، لباس هایی که به بدن (پاک و طاهر) شما اصابت کرده برای تبرک می پذیرم ولی مال (و سکه های طلا) را نه.

قالَ الشَّيْخُ المَازَنْدَرَانِيُّ فِي شَرْحِ قَوْلِهِ: (عَنْ سُفْيَانَ): شَاعِرٌ كُوفِيٌّ مِنْ أَصْحَابِ الصَّادِقِ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ فِي رِوَايَةٍ قَالَ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قُلْ شِعْرًا تَنُوحُ بِهِ النِّسَاءُ. ﴾ ⁽²⁾

و في أُخْرَى قَالَ: يَا مَعْشَرَ الشِّيْعَةِ! عَلِّمُوا أَوْلَادَكُمْ شِعْرَ العَبْدِيِّ.⁽¹⁾

سفیان گوید: نزد امام صادق علیه السلام رفتم، حضرت فرمود: به ام فروه - دختر حضرت - بگویید بیاید تا بشنود چه بر سر جدّش آمده است. او آمد و پشت پرده نشست، حضرت به من فرمود: بخوان، شروع کردم به خواندن اشعارم، ناله ام فروه بلند شد و فریادی کشید، صیحه بانوان دیگر نیز به گوش می رسید، مردم مدینه از شنیدن صدای شیون و ناله (تعجب کرده سراسیمه) درب خانه حضرت اجتماع کردند، حضرت بلافاصله دستور داد که به آن ها گفته شود: کودکی از ما غش کرد، زنان بر او شیون نمودند.

در شرح کافی آمده: سفیان عبدی شاعری است از اهل کوفه، در روایت آمده که امام صادق علیه السلام به او فرمود: شعری بگو تا زنان با آن نوحه سرایی نمایند.

در حدیث دیگر نقل شده که فرمود: ای شیعیان! اشعار عبدی را به فرزندانتان بیاموزید.

2.روضه خوانی امام صادق علیه السلام در زیارت

صوتُكَ فلم يُجبْكَ... ⁽¹)ثم صَرَ إلى قَبْرِ عَلِيِّ بنِ الحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقُلْ...بِأَبِي أَنتَ وَ أُمِّي مَنْ ذَبُوحٌ وَ مَقْتُولٌ مِنْ غَيْرِ جُرْمٍ، وَ بِأَبِي أَنتَ وَ أُمِّي دَمُكَ الْمُرْتَقَى بِهِ إِلَى حَبِيبِ اللَّهِ، وَ بِأَبِي أَنتَ وَ أُمِّي مَنْ مُقَدَّمٌ بَيْنَ يَدَيْ أَبِيكَ، يَحْتَسِبُكَ وَ يَبْكِي عَلَيْكَ، مُحْرِقًا عَلَيْكَ قَلْبَهُ، يَرْفَعُ دَمَكَ بِكَفِّهِ إِلَى أَعْنَانِ السَّمَاءِ، لَا تَرْجِعُ مَنْهُ قَطْرَةً، وَ لَا تَسْكُنُ عَلَيْكَ مِنْ أَبِيكَ زَفْرَةً، وَ دَّعَكَ لِلْفِرَاقِ... ⁽²⁾ در زیارتی که از امام صادق علیه السلام نقل شده بسیاری از مصائب سیدالشهدا علیه السلام را متذکر شده و خطاب به جدّش می فرماید:

خدا لعن و نفرین نماید هر کس که به تو تیراندازی نمود نیزه ای پرتاب کرد، سرت را از تن جدا نمود، سرت را حمل نمود، با چوب دستی دندان های ثنایای تو را آزرد بانوان حرمت را گریاند فرزندانت را یتیم نمود، (برای مبارزه) به سوی تو حرکت کرد، تو را از نوشیدن آب فرات منع کرد، به تو نیرنگ زده و تو را به حال خود رها کرد و صدایت را شنید و یاریت نکرد.

و در ضمن زیارت حضرت علی اکبر علیه السلام و ذکر مصیبت او چنین فرمود:

پدر و مادرم فدایت ای ذبیح و شهیدی که بدون جرم کشته شدی... پیشاپیش پدر روانه میدان شدی پدر تو را در راه خدا فدا کرد، او با قلبی سوزان بر تو اشک می ریخت، با دستان خویش خون تو را به آسمان پاشید و قطره ای از آن بر زمین باز نگشت، سوز پدر بر تو بی پایان بود و برای جدایی با نو وداع نمود... .

3.روایات گذشته امام صادق علیه السلام

*قبلاً گذشت که ابو بصیر گفت: ثُمَّ بَكَى، وَقَالَ: يَا أَبَا بَصِيرٍ إِذَا نَظَرْتُ إِلَى وَلَدِ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَتَانِي مَا لَا أَمْلِكُهُ بِمَا أُتِيَ إِلَى أَبِيهِمْ وَ إِلَيْهِمْ..﴾ ⁽¹⁾

سپس امام صادق علیه السلام به گریه افتاد و فرمود: ای ابو بصیر! هنگامی که فرزندان امام حسین علیه السلام را می بینم و مصائب آن حضرت و فرزندانش را به یاد می آورم بی اختیار اشک می ریزم.

و از امام صادق علیه السلام گذشت که فرمود:

يَا أَبَا عَمَارَةَ أَنْشِدْنِي فِي الحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ، قَالَ: فَأَنْشَدْتُهُ فَبَكَى، ثُمَّ أَنْشَدْتُهُ فَبَكَى، قَالَ: فَوَاللَّهِ مَا زِلْتُ أُنشِدُهُ وَيَبْكِي حَتَّى سَمِعْتُ البُكَاءَ مِنَ الدَّارِ. ⁽²⁾ ابو عماره! برایم شعری درباره امام حسین علیه السلام بخوان.

ابو عماره گوید: شروع به شعر خواندن کردم و حضرت اشک می ریخت، آن قدر ادامه دادم تا صدای گریه از خانه حضرت بلند شد.

یعنی: هر روزی که نام امام حسین علیه السلام نزد امام صادق علیه السلام برده می شد تا هنگام شب خندان دیده نمی شد.

كُنَّا عِندَهُ فَذُكِرَ الحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَبَكَى أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَ بَكَيْنَا. ⁽¹⁾ یعنی: نزد امام صادق علیه السلام بودیم، از امام حسین علیه السلام یاد کردیم، حضرت گریست و ما نیز اشک ریختیم.

و عبدالله بن سنان گفت:

دَخَلْتُ عَلَى سَيِّدِي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فِي يَوْمِ عَاشُورَاءَ فَأَلْفَيْتُهُ كَاسِفَ الْوَجْهِ، ظَاهِرَ الْحُزْنِ وَ دُمُوعُهُ تَنْحَدِرُ مِنْ عَيْنَيْهِ كَاللُّؤْلُؤِ الْمَتَسَاقِطِ... وَ بَكَى أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ حَتَّى اخْضَلَّتْ لِحْيَتُهُ بِدُمُوعِهِ. ⁽²⁾ روز عاشورا شرفیاب محضر امام صادق علیه السلام شدم، دیدم رنگ حضرت پریده، حزن و اندوه بر حضرت غالب شده، از چشمان حضرت مانند لؤلؤ اشک می بارید. آن قدر گریست که محاسن مبارکش از اشک چشمانش پر شد.

بَلَغَنِي أَنَّكَ تَقُولُ الشِّعْرَ فِي الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَ تُجِيدُ؟ فَقَالَ لَهُ: نَعَمْ، جَعَلَنِي الله فِدَاكَ، قَالَ: قُلْ، فَأَنْشَدَهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ، فَبَكَى وَ مَنْ حَوْلَهُ حَتَّى صَارَتِ الدُّمُوعُ عَلَى وَجْهِهِ وَلِحْيَتِهِ.﴾ ⁽³⁾

حضرت به جعفر بن عفان فرمود: شنیده ام در (رثای) امام حسین علیه السلام نیکو ام شعر می سرایی؟ عرض کرد: آری، خدا مرا فدایت گرداند! فرمود: بخوان. او شروع به خواندن کرد، حضرت و حاضرین همه گریستند به نحوی که صورت و محاسن مبارک حضرت پر از اشک شد.

عزاداری امام کاظم علیه السلام

كَانَ أَبِي إِذَا دَخَلَ شَهْرُ الْمُحَرَّمِ لَا يَرَى ضَاحِكًا، وَ كَانَتِ الْكَآبَةُ تَغْلِبُ عَلَيْهِ حَتَّى يَمْضِيَ مِنْهُ عَشَرَةُ أَيَّامٍ، فَإِذَا كَانَ يَوْمَ الْعَاشِرِ كَانَ ذَلِكَ الْيَوْمَ يَوْمَ مُصِيبَتِهِ وَحَزْنِهِ وَ بُكَائِهِ، وَ يَقُولُ: هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي قُتِلَ فِيهِ الْحُسَيْنُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ.. ⁽¹⁾ یعنی: با ورود ماه محرم پدرم خندان دیده نمی شد و تا ده روز دل شکستگی و افسردگی بر آن حضرت غالب بود، اما روز دهم (یعنی روز عاشورا) که روز مصیبت، حزن، اندوه و گریه ایشان بود.

اقامه مجلس عزا توسط امام هشتم علیه السلام

بِالنَّاصِرِنا بِيَدِهِ وَ لِسَانِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ وَسَّعَ لِي فِي مَجْلِسِهِ وَ أَجْلَسَنِي إِلَى جَانِبِهِ، ثُمَّ قَالَ لِي: يَا دَعْبَلُ أَحِبُّ أَنْ تَنشدنَا شِعْرًا، فَإِنَّ هَذِهِ الْأَيَّامِ أَيَّامُ حُزْنٍ كَانَتْ عَلَيْنَا أَهْلَ الْبَيْتِ، وَ أَيَّامُ سُرُورٍ كَانَتْ عَلَى أَعْدَائِنَا خُصُوصًا بَنِي أُمَيَّةِ.

يَا دَعْبَلُ مَنْ بَكَى وَ أَبْكَى عَلَى مَصَابِنَا وَ لَوْ وَاحِدًا كَانَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ.

يَا دَعْبَلُ مَنْ ذَرَفَتْ عَيْنَاهُ عَلَى مَصَابِنَا وَ بَكَى لِمَا أَصَابَنَا مِنْ أَعْدَائِنَا حَشَرَهُ اللَّهُ مَعَنَا فِي زُمَرَتِنَا.

يَا دَعْبَلُ مَنْ بَكَى عَلَى مَصَابِ جَدِّي الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ بِالْبَتَّةِ.

ثُمَّ إِنَّهُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ نَهَضَ، وَ ضَرَبَ سِتْرًا بَيْنَنَا وَ بَيْنَ حَرَمِهِ، وَ أَجْلَسَ أَهْلَ بَيْتِهِ مِنْ وَرَاءِ السِّتْرِ لِيَبْكُوا عَلَى مَصَابِ جَدِّهِمْ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ، ثُمَّ اَلتَفَتَ إِلَيَّ وَ قَالَ لِي: يَا دَعْبَلُ اَرْثِ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَأَنْتَ نَاصِرُنَا وَ مَادِحُنَا - مَا دُمْتَ حَيًّا، فَلَا تَقْصُرْ عَنْ نَصْرِنَا مَا اسْتَطَعْتَ.

قال دعبل: فاستعبرتُ، و سالتْ عبرتي، و أنشأت أقول:

أَفَاطِمْ لَوْ خِلْتِ الْحُسَيْنَ مُجَدَّلاً *** وَ قَدْ مَاتَ عَطْشَانَا بِشَطْ فُرَاتٍ

إِذا لَلَطَمْتِ الْخَدَّ فَاطِمْ عِنْدَهُ *** وَ أَجْرَيْتِ دَمَّعَ الْعَيْنِ فِي الْوَجَنَاتِ

أَفَاطِمُ قُومِي يَا ابْنَةَ الْخَيْرِ وَ انْدُبِي *** نُجُومَ سَمَاوَاتٍ بِأَرْضِ فَلاةٍ ⁽¹⁾

دعبل خزاعی گوید: مثل این ایام - ظاهراً محرّم بوده - نزد سرور و مولایم حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام رفتم، حضرت در جمع اصحاب محزون و اندوهناک نشسته بود به من خوش آمد گفت و فرمود: مرحبا به یاور ما که با دست و زبان ما را یاری می کند. مرا در کنار خویش نشاند و فرمود: دوست

دارم برایم شعری بخوانی که ایام حزن ما اهل بیت و سرور دشمنان ما - به خصوص بنی امیه - است.

ای دعبل! هر کس در مصائب ما بگرید و بگریاند - حتی اگر یک نفر را - پاداش او بر خداست.

ای دعبل! هر چشمی که در مصائب ما اشک بریزد و بگرید بر آن چه از دشمنان بر سر ما آمده خدا او را با ما محشور کند.

ای دعبل! هر کس در مصائب جدّم حسین علیه السلام بگرید خدا حتماً گناهان او را بیامرزد.

پس از آن حضرت بلند شد و با دست مبارک پرده ای زد تا خانواده اش پشت آن قرار گیرند و بگریند. سپس فرمود: ای دعبل برای امام حسین علیه السلام مرثیه سرایی کن - که تو یاور و مادح ما هستی - تا جان در تن داری، تا می توانی در یاری ما از هیچ کوششی دریغ مدار و کوتاهی مکن.

دعبل گوید: گریه ام گرفت، اشک از دیدگانم جاری شد و شروع کردم به خواندن اشعار (گذشته که ترجمه اش این است):

ای فاطمه آیا هیچ فکر می کردی کشته حسینت به روی زمین افتاده باشد؟! و با لب تشنه در کنار نهر فرات جان سپارد؟! اگر آن حالت را می دیدی به صورت خویش لطمه می زدی! اشک بر رخسارت جاری می ساختی.

ای فاطمه بپا خیز، ای دختر خیرالبشر، نوحه سرایی کن و اشک بریز. ستارگان آسمان (تو) همه در بیابان بر زمین ریخته اند...

ابو بکار گوید: قدری از خاک سرخ رنگ بالای سر امام حسین علیه السلام برداشته و هنگامی که شرفیاب حضور حضرت ثامن الحجج على بن موسى الرضا علیه السلام شدم خدمت آن گرامی عرضه کردم.

حضرت آن را در دست گرفته و می بویید و می گریست، سپس فرمود: (آری) این تربت جدّ من است.

إِنَّ يَوْمَ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَقْرَحَ جُفُونَنَا، وَ أَسْبَلَ دُمُوعَنَا، وَ أَذَلَّ عَزِيزَنَا بِأَرْضِ كَرْبٍ وَ بَلَاءٍ، وَ أَوْرَثَنَا الْكَرْبَ وَ الْبَلَاءَ إِلَى يَوْمِ الْانْقِضَاءِ. ⁽²⁾ یعنی: روز (مصیبت) امام حسین علیه السلام پلک چشم ما را زخم کرد، اشک ما را جاری ساخت، عزیزان ما در سرزمین کرب و بلا (گرفتاری و بلا) خوار نمود و برای ما گرفتاری و مصیبت ابدی به جای گذاشت.

عزاداری امام هادی علیه السلام

در ضمن زیارتی از آن حضرت چنین آمده است:

لازم به تذکر است که تعبیر «ناحیه مقدسه» - که در سند روایت گذشته آمده - با توجه به تاریخی که در روایت ذکر شده - سنه 252 هجری - با صدور آن از ناحیه امام هادی علیه السلام مناسبت دارد.

عزاداری امام عسکری علیه السلام

امام عسکری علیه السلام در ضمن صلواتی بر جدّش سیدالشهدا علیه السلام می فرماید:

خدایا درود فرست بر حسین بن علی مظلوم شهید که به دست کافران به شهادت رسید و فاجران (بدن) او را (برهنه و عریان در بیابان) انداختند... .

لعنت بر کسی که تو را به قتل رساند،

لعنت بر کسی که از یاریت دست کشید،

لعنت بر کسی که ندایت [ناله استغاثه ات] را شنید و پاسخ نداد و یاریت نکرد و لعنت بر کسانی که بانوانت را اسیر کردند.

عزاداری امام زمان علیه السلام

1. زيارت ناحيه مقدسه

الشُّهَدَاءُ، السَّلاَمُ عَلَى قَتِيلِ الأَدْعِيَاءِ، السَّلاَمُ عَلَى سَاكِنِ كَرْبَلَاءَ، السَّلاَمُ عَلَى مَن بَكَتْهُ مَلَائِكَةُ السَّمَاءِ، السَّلاَمُ عَلَى مَن ذُرِّيَّتُهُ الأَزْكِيَاءُ، السَّلاَمُ عَلَى يَعْسُوبِ الدِّينِ، السَّلاَمُ عَلَى مَنَازِلِ البَرَاهِينَ، السَّلاَمُ عَلَى الأَئِمَّةِ السَّادَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الجُيُوبِ المَضَرَّجَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الشِّفَاهِ الذَّابِلَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى النُّفُوسِ المُصْطَلَمَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الأَرْوَاحِ المُخْتَلَسَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الأَجْسَادِ العَارِيَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الجُسُومِ الشَّاحِبَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الدِّمَاءِ السَّائِلَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الأَعْضَاءِ المَقْطُوعَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الرُّؤُوسِ المُشَالَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى النِّسْوَةِ البَارِزَاتِ.السَّلاَمُ عَلَى حُجَّةِ رَبِّ العَالَمِينَ، السَّلاَمُ عَلَيْكَ وَعَلَى آبَائِكَ الطَّاهِرِينَ، السَّلاَمُ عَلَيْكَ وَعَلَى أَبْنَائِكَ المُسْتَشْهِدِينَ، السَّلاَمُ عَلَيْكَ وَ عَلَى ذُرِّيَّتِكَ النَّاصِرِينَ، السَّلاَمُ عَلَيْكَ وَ عَلَى المَلَائِكَةِ المُضَاجِعِينَ.السَّلاَمُ عَلَى القَتِيلِ المَظْلُومِ، السَّلاَمُ عَلَى أَخِيهِ المَسْمُومِ، السَّلاَمُ عَلَى عَلِيِّ الكَبِيرِ، السَّلاَمُ عَلَى الرَّضِيعِ الصَّغِيرِ، السَّلاَمُ عَلَى الأَبْدَانِ السَّلِيبَةِ، السَّلاَمُ عَلَى العِتْرَةِ القَرِيبَةِ الغَرِيبَةِ، السَّلاَمُ عَلَى المَجْدَلِينَ فِي الفَلْوَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى النَّازِحِينَ عَنِ الأَوْطَانِ، السَّلاَمُ عَلَى المَدْفُونِينَ بِلَا أَكْفَانٍ، السَّلاَمُ عَلَى الرُّؤُوسِ المُفَرَّقَةِ عَنْ الأَبْدَانِ.السَّلاَمُ عَلَى المُحْتَسِبِ الصَّابِرِ، السَّلاَمُ عَلَى المَظْلُومِ بِلَا نَاصِرٍالسَّلاَمُ عَلَى سَاكِنِ التُّربةِ الزَّاكِيَةِ، السَّلاَمُ عَلَى صَاحِبِ القُبَّةِ السَّامِيَةِ.السَّلاَمُ عَلَى مَن طَهَّرَهُ الجَلِيلُ، السَّلاَمُ عَلَى مَن افْتَخَرَ بِهِ جَبْرَائِيلُ، السَّلاَمُ عَلَى مَن نَاغَاهُ فِي المَهْدِ مِيكَائِيلُ.السَّلاَمُ عَلَى مَن نَكثَتْ ذِمَّتُهُ، السَّلاَمُ عَلَى مَن هَتَكَتْ حُرْمَتُهُ، السَّلاَمُ عَلَى مَن أُرِيقَ بِالظُّلْمِ دَمُهُ.

السَّلاَمُ عَلَى المَغْسِلِ بِدَمِ الجِرَاحِ، السَّلاَمُ عَلَى المُجَرِّعِ بِكَأْسَاتِ الرِّمَاحِ، السَّلاَمُ عَلَى المَضَامِّ المُسْتَبَاحِ.السَّلاَمُ عَلَى المَنْحُورِ فِي الوَرَى، السَّلاَمُ عَلَى مَن دَفَنَهُ أَهْلُ القُرَى.السَّلاَمُ عَلَى المَقْطُوعِ الوَتِينَ، السَّلاَمُ عَلَى المُحَامِي بِلَا مَعِينٍ.السَّلاَمُ عَلَى الشَّيْبِ الخَضِيبِ، السَّلاَمُ عَلَى الخَدِّ التَّرِيبِ، السَّلاَمُ عَلَى البَدَنِ السَّلِيبِ، السَّلاَمُ عَلَى الثَّغْرِ المَقْرُوعِ بِالقَضِيبِ، السَّلاَمُ عَلَى الرَّأْسِ المَرْفُوعِ.السَّلاَمُ عَلَى الأَجْسَامِ العَارِيَةِ فِي الفَلْوَاتِ تَنَهَشُهَا الذِّئَابُ العَادِيَاتُ، وَ تَخْتَلِفُ إِلَيْهَا السِّبَاعُ الضَّارِيَاتُ.السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا مَوْلَايَ وَ عَلَى المَلَائِكَةِ المَرْفُوفِينَ حَوْلَ قُبَّتِكَ، الحَافِّينَ بِتُرْبَتِكَ، الطَّائِفِينَ بِعَرْصَتِكَ، الوَارِدِينَ لِزِيَارَتِكَ.السَّلاَمُ عَلَيْكَ فَإِنِّي قَصَدْتُ إِلَيْكَ، وَ رَجَوْتُ الفَوْزَ لَدَيْكَ.السَّلاَمُ عَلَيْكَ سَلاَمُ العَارِفِ بِحُرْمَتِكَ، المُخْلِصِ فِي وَلَايَتِكَ، المُتَقَرِّبِ إِلَى اللَّهِ بِمُحَبَّتِكَ، البَرِيءِ مِنْ أَعْدَائِكَ، سَلاَمٌ مِّنْ قَلْبِهِ بِمُصَابِكَ مَقْرُوحٌ، وَ دَمْعِهِ عِندَ ذِكْرِكَ مَسْفُوحٌ، سَلاَمُ المُفْجُوعِ الحَزِينِ الوَالِهِ المُسْتَكِينِ...⁽¹)فَلَئِنْ أَخَّرَتْنِي الدُّهُورُ، وَ عَاقَنِي عَنْ نَصْرِكَ المَقْدُورُ، وَ لَمْ أَكُنْ لِمَنْ حَارَبَكَ مُحَارِبًا، وَ لِمَنْ نَصَبَ لَكَ العَدَاوَةَ مَنَاصِبًا، فَلَأَنْدُبَنَّكَ صَبَاحًا وَ مَسَاءً، وَ لَأَبْكِيَنَّ عَلَيْكَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَمًا، حَسْرَةً عَلَيْكَ، وَ تَأَسُّفًا وَ تَحَسُّرًا عَلَى مَا دَهَاكَ وَ تَلَهُّفًا حَتَّى أَمُوتَ بِالْوَعْدِ الْمُصَابِ وَ غَصَّةِ الاكْتِيَابِ... . ⁽²)

فَجَاهَدْتُهُمْ بَعْدَ الإِيْعَازِ لَهُمْ، وَ تَأْكِيدِ الحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، فَنَكَثُوا ذِمَامَكَ وَ بَيْعَتَكَ، وَ أَسْخَطُوا رَبَّكَ وَجَدَّكَ، وَ بَدَؤُوكَ بِالْحَرْبِ فَثَبَتْتَ لِلطَّعْنِ وَ الضَّرْبِ، وَ طَحَنَتْ جُنُودُ الفُجَّارِ، وَاقْتَحَمْتَ قِسْطَلَ الغُبَارِ، مُجَاهِدًا بِذِي الفُقَّارِ كَأَنَّكَ عَلِيٌّ الْمُخْتَارِ، فَلَمَّا رَأَوْكَ ثَابِتَ الجَأْشِ غَيْرَ خَائِفٍ وَ لا خَاشٍ، نَصَبُوا لَكَ غَوَائِلَ مَكْرِهِمْ، وَ قَاتَلُوكَ بِكَيْدِهِمْ وَ شَرِّهِمْ، وَ أَمَرَ اللَّعِينُ جُنُودَهُ، فَمَنَعُوكَ المَاءَ وَ وُرُودَهُ، ⁽¹وَ نَاجَزُوكَ القِتَالَ، وَ عَاجَلُوكَ النِّزَالَ، وَ رَشَقُوكَ بِالْسِّهَامِ وَ النِّبَالِ، وَ بَسَطُوا إِلَيْكَ أَكُفَّ الاصْطِلاَمِ، وَ لَمْ يَرْعَوْا لَكَ ذِمَامًا، وَ لا رَاقَبُوا فِيكَ إِثْمًا فِي قَتْلِهِمْ أَوْ وَنَهْبِهِمْ رَحَالَكَ - وَ أَنْتَ مُقَدِّمٌ فِي الهَبَوَاتِ، وَ مُحْتَمِلٌ لِلْأَذِيَّاتِ، قَدْ عَجِبَتْ مِنْ صَبْرِكَ مَلَائِكَةُ السَّمَاوَاتِ - فَأَحْدَقُوا بِكَ مِنْ كُلِّ الجِهَاتِ، وَ أَثْخَنُوكَ بِالْجِرَاحِ، وَ حَالُوا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ الرَّوَاحِ، وَ لَمْ يَبْقَ لَكَ نَاصِرٌ، وَ أَنْتَ مُحْتَسِبٌ صَابِرٌ، تَذُبُّ عَنْ نِسْوَتِكَ وَ أَوْلَادِكَ حَتَّى نَكَّسُوكَ عَنْ جَوَادِهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ، فَهَوَيْتَ إِلَى الأَرْضِ جَرِيحًا، تَطَؤُكِ الْخُيُولُ بِحَوَافِرِهَا، أَوْ تَعْلُوكِ الطُّغَاةُ بِبَوَاتِرِهَا، قَدْ رَشَّحَ لِلْمَوْتِ جَبِينُكَ، وَاخْتَلَفَتْ بِالْإِنْقِبَاضِ وَ الْإِنْبِسَاطِ شِمَالُكَ وَ يَمِينُكَ، تَدِيرُ طَرْفًا خَفِيًّا إِلَى رَحْلِكَ وَ بَيْتِكَ، وَ قَدْ شَغَلْتَ بِنَفْسِكَ عَنْ وَلَدِكَ وَ أَهَالِيكَ، وَ أَسْرَعَ فَرَسُكَ شَارِدًا، إِلَى خِيَامِكَ قَاصِدًا، مُحَمْحِمًا، بَاكِيًا، فَلَمَّا رَأَيْنَ النِّسَاءُ جَوَادَكَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ مُخْزِيًا، وَ نَظَرْنَ سُرَجَكَ)

عَلَيْهِ مَلْوِيَّا، بَرَزَنٌ مِنَ الْخُدُورِ، نَاشِرَاتٌ الشَّعُورِ، عَلَى الْخُدُودِ الْأَطْمَاتِ، الْوُجُوهُ سَافِرَاتٌ، وَ بِالْعَوِيلِ دَاعِيَاتٌ، وَ بَعْدَ الْعِزِّ مُذَلَّاتٌ، وَ إِلَى مَصْرَعِكَ مُبَادِرَاتٌ، وَ الشِّمْرُ جَالِسٌ عَلَى صَدْرِكَ، وَ مُولِغٌ سَيْفَهُ عَلَى نَحْرِكَ، قَابِضٌ عَلَى شِيبَتِكَ بِيَدِهِ، ذَابِحٌ لَكَ بِمُهَنِّدِهِ، قَدْ سَكَنَتْ حَوَاسُكَ، وَ خَفِيَتْ أَنْفَاسُكَ، وَ رُفِعَ عَلَى الْقَنَاةِ رَأْسُكَ، وَ سَبَتْ أَهْلُكَ كَالْعَبِيدِ، وَ صُفِّدُوا فِي الْحَدِيدِ فَوْقَ أَقْتَابِ الْمَطِيَّاتِ، تَلْفَحُ وُجُوهَهُمْ حَرُّ الْهَاجِرَاتِ، يُسَاقُونَ فِي الْبَرَارِي وَ الْفَلَاوَاتِ، أَيْدِيهِمْ مَغْلُولَةٌ إِلَى الْأَعْنَاقِ، يُطَافُ بِهِمْ فِي الْأَسْوَاقِ... ⁽¹)فَقَامَ نَاعِيكَ عِندَ قَبْرِ جَدِّكَ الرَّسُولِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، فَنَعَاكَ إِلَيْهِ بِالدَّمْعِ الهَطُولِ، قَائِلاً: يَا رَسُولَ اللَّهِ قُتِلَ سَبْطُكَ وَ فَتَاكَ، وَاسْتُبِيحَ أَهْلُكَ وَ حِمَاكَ، وَ سُبِيتَ بَعْدَكَ ذُرِّيَّاتُكَ، وَ وَقَعَ الْمَحْذُورُ بِعِتْرَتِكَ وَ ذُوَيْكَ، فَانْزَعَجَ الرَّسُولُ، وَ بَكَى قَلْبُهُ الْمَهُولُ، وَ عَزَّاهُ بِكَ الْمَلَائِكَةُ وَ الْأَنْبِيَاءُ، وَ فَجِعَتْ بِكَ أُمُّكَ الزَّهْرَاءُ عَلَيْهَا السَّلاَمُ، وَاخْتَلَفَ جُنُودُ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ لِتُعَزِّيَ أَبَاكَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ أُقِيمَتْ لَكَ الْمَأْتَمُ فِي أَعْلَى عَلِيِّينَ، وَ لَطَمَتْ عَلَيْكَ الْحُورُ الْعِينُ، وَ بَكَتِ السَّمَاءُ وَسُكَّانُهَا، وَ الْجَنَّاتُ وَ الْجِبَالُ وَ خُزَّانُهَا، وَ الْهِضَابُ وَ أَقْطَارُهَا، وَ الْبِحَارُ وَ حِيتَانُهَا، وَ الْجَنَّاتُ، وَ وِلْدَانُهَا، وَ الْبَيْتُ وَ الْمَقَامُ، وَ الْمِشْعَرُ الْحَرَامُ، وَ الْحَلُّ وَ الْإِحْرَامُ... ⁽²⁾ این زیارت از عالم بزرگ شیعه سید مرتضی علم الهدی قدس سره - با قدری اختلاف به کیفیت ذیل - روایت شده است:

بَعِيدًا عنِ الأهلِ وَ الإخوانِ، مَسْلوبَ الثِّيَابِ، مُعَفَّرًا في التُّرَابِ، قَدْ نَحَرَ نَحْرَكَ، وَ خَسَفَ صَدْرَكَ، وَاسْتُبِيحَ حَرِيمُكَ، وَ ذُبِحَ فَطِيمُكَ، وَ سُبِيَ أَهْلُكَ، وَانْتُهِبَ رَحْلُكَ، تَقَلَّبْتَ يَمِينًا وَ شِمَالًا، وَ تَتَجَرَّعْتَ مِنَ الغُصَصِ أَهْوَالًا. لَهْفِي عَلَيْكَ وَ أَنْتَ لَهْفَانُ، وَ أَنْتَ مُجَدَّلٌ عَلَى الرَّمْضاءِ ظَمْآنُ، لَا تَسْتَطِيعُ خِطَابًا وَ لَا تَرُدُّ جَوَابًا، قَدْ فَجَعَتْ بِكَ نِسْوَانُكَ وَ وَلَدُكَ، وَاجْتَزَّ رَأْسَكَ مِنْ جَسَدِكَ، لَقَدْ صُرِعَ بِمِصْرَعِكَ الإِسْلاَمُ، وَ تَعَطَّلَتِ الحُدُودُ وَ الأَحْكَامُ، وَ أَظْلَمَتِ الأَيَّامُ، وَ انْكَسَفَتِ الشَّمْسُ، وَ أَظْلَمَ القَمَرُ، وَاحْتَبَسَ الغَيْثُ وَ المَطَرُ، وَاهْتَزَّ العَرْشُ وَ السَّمَاءُ، وَ اقْشَعَرَّتِ الأَرْضُ وَ البَطْحَاءُ، وَ شَمِلَ البَلَاءُ، وَاخْتَلَفَتِ الأَهْوَاءُ، وَ فَجَعَ بِكَ الرَّسُولُ، وَ أَزْعَجَتِ البَتُولُ، وَ طَاشَتِ العُقُولُ... ⁽¹)السَّلاَمُ عَلَى المَرْمَلِ بِالدِّمَاءِ، السَّلاَمُ عَلَى المُهْتُوكِ الخِبَاءِ، السَّلاَمُ عَلَى خَامِسِ أَصْحَابِ أَهْلِ الكِسَاءِ، السَّلاَمُ عَلَى غَرِيبِ الغُرَبَاءِ، السَّلاَمُ عَلَى شَهِيدِ الشُّهَدَاءِ، السَّلاَمُ عَلَى قَتِيلِ الأَدْعِيَاءِ، السَّلاَمُ عَلَى سَاكِنِ كَرْبَلَاءِ، السَّلاَمُ عَلَى مَن بَكَتْهُ مَلَائِكَةُ السَّمَاءِ، السَّلاَمُ عَلَى مَن ذُرِّيَّتِهِ الأَزْكِيَاءِ، السَّلاَمُ عَلَى يَعْسُوبِ الدِّينِ.السَّلاَمُ عَلَى مَنَازِلِ البَرَاهِينِ، السَّلاَمُ عَلَى الأَئِمَّةِ السَّادَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الجُيُوبِ المُضَرَّجَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الشِّفَاهِ الذَّابِلَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى النُّفُوسِ المَصْطَلِمَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الأَرْوَاحِ المُخْتَلَسَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الأَجْسَادِ العَارِيَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الجُسُومِ الشَّاحِبَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الدِّمَاءِ السَّائِلَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الأَعْضَاءِ المَقْطُوعَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى الرُّؤُوسِ المُشَالَاتِ، السَّلاَمُ عَلَى النِّسَاءِ البَارِزَاتِ.

السَّلامُ عَلَى حُجَّةِ رَبِّ العَالَمِينَ، السَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلَى آبَائِكَ الطَّاهِرِينَ، السَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلَى أَبْنَائِكَ المُسْتَشْهَدِينَ، السَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلَى ذُرِّيَّتِكَ النَّاصِرِينَ، السَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلَى المَلائِكَةِ المُضَاجِعِينَ.السَّلامُ عَلَى القَتِيلِ المَظْلُومِ، السَّلامُ عَلَى أَخِيهِ المَسْمُومِ، السَّلامُ عَلَى عَلِيٍّ الكَبِيرِ، السَّلامُ عَلَى الرَّضِيعِ الصَّغِيرِ، السَّلامُ عَلَى الأَبْدَانِ السَّلِيبَةِ، السَّلامُ عَلَى العِتْرَةِ الغَرِيبَةِ، السَّلامُ عَلَى الأَئِمَّةِ السَّادَاتِ، السَّلامُ عَلَى المَجْدَلِينَ فِي الفَلَوَاتِ، السَّلامُ عَلَى النَّازِحِينَ عَنْ الأَوْطَانِ، السَّلامُ عَلَى المَدْفُونِينَ بِلَا أَكْفَانٍ، السَّلامُ عَلَى الرُّؤُوسِ المُفَرَّقَةِ عَنْ الأَبْدَانِ.السَّلامُ عَلَى المُحْتَسِبِ الصَّابِرِ، السَّلامُ عَلَى المَظْلُومِ بِلَا نَاصِرٍ.السَّلامُ عَلَى سَاكِنِ التُّرْبَةِ الزَّاكِيَةِ، السَّلامُ عَلَى صَاحِبِ القُبَّةِ السَّامِيَةِ. السَّلامُ عَلَى مَنْ طَهَّرَهُ الجَلِيلُ، السَّلامُ عَلَى مَنْ افْتَخَرَ بِهِ جِبْرِيلُ، السَّلامُ عَلَى مَنْ نَاغَاهُ فِي المَهْدِ مِيكَائِيلُ.السَّلامُ عَلَى مَنْ نَكَثَتْ ذِمَّتَهُ وَذِمَّةَ حُرْمَتِهِ، السَّلامُ عَلَى مَنْ انْتُهِكَتْ حُرْمَةُ الإِسْلَامِ فِي إِرَاقَةِ دَمِهِ.السَّلامُ عَلَى المَغَسَّلِ بِدَمِ الجِرَاحِ، السَّلامُ عَلَى المُجَرِّعِ بِكَأْسَاتِ مَرَارَاتِ الرِّمَاحِ، السَّلامُ عَلَى المُسْتَضَامِ المُسْتَباحِ.السَّلامُ عَلَى المَهْجُورِ فِي الوَرَى، السَّلامُ عَلَى المُنفَرِدِ بِالْعَرَاءِ، السَّلامُ عَلَى مَنْ تَوَلَّى دَفْنَهُ أَهْلُ القُرَى.السَّلامُ عَلَى المَقْطُوعِ الوَتِينِ، السَّلامُ عَلَى المُحَامِي بِلَا مَعِينٍ.السَّلامُ عَلَى الشَّيْبِ الخَضِيبِ، السَّلامُ عَلَى الخَدِّ التَّرِيبِ، السَّلامُ عَلَى البَدَنِ السَّلِيبِ، السَّلامُ عَلَى المَقْرُوعِ بِالقَضِيبِ.السَّلامُ عَلَى الوُدْجِ المَقْطُوعِ، السَّلامُ عَلَى الرَّأْسِ المَرْفُوعِ، السَّلامُ عَلَى الشَّلُوِّ المَوْضُوعِ، السَّلامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ.... ⁽¹)

السلامُ عَلَيْكَ يا مَنْ بَكَتْ فِي مَصَابِهِ السَّمَاوَاتُ العُلا، السلامُ عَلَيْكَ يا مَنْ بَكَتْ لِفَقْدِهِ الأرضُونَ السَّفْلَى... السلامُ عَلَيْكَ يا صَرِيعَ الدَّمْعَةِ العَبْرِي، السلامُ عَلَيْكَ يا مُذِيبَ الكَبِدِ الحَرَّى... السلامُ عَلَى المَقْتُولِ المَظْلُومِ، السلامُ عَلَى المَمْنُوعِ مِنْ مَاءِ الفُرَاتِ... أَشْهَدُ لَقَدْ طَيَّبَ اللَّهُ بِكَ التُّرَابَ، وَ أَوْضَحَ بِكَ الكِتَابَ، وَ أَعْظَمَ بِكَ المُصَابَ... . ⁽¹)السلامُ عَلَيْكَ يا أبا عَبْدِ اللَّهِ... سَلاَمٌ مِنْ قَلْبِهِ بِمُصَابِكَ مَقْرُوحٌ، وَ دَمْعِهِ عِندَ ذِكْرِكَ مَسْفُوحٌ، سَلاَمُ المُفْجُوعِ الحَزِينِ الوَالِهِ المِسْكِينِ، سَلاَمٌ مَنْ لَوْ كَانَ مَعَكَ بِالطُّفُوفِ لَوَقَّاكَ بِنَفْسِهِ مِنْ حَدِّ السُّيُوفِ، وَ بَذَلَ حَشَاشَتَهُ دُونَكَ لِلْحُتُوفِ، وَ جَاهَدَ بَيْنَ يَدَيْكَ، وَ نَصَرَكَ عَلَى مَنْ بَغَى عَلَيْكَ، وَفَادَكَ بِرُوحِهِ وَ جَسَدِهِ وَ مَالِهِ وَ وَلَدِهِ، وَ رُوحُهُ لِرُوحِكَ الفِدَاءُ، وَ أَهْلُهُ لِأَهْلِكَ الوِقَاءُ، فَلَئِنْ أَخَّرَتْنِي الدُّهُورُ، وَ عَاقَنِي عَنْ نَصْرَتِكَ المَقْدُورُ، وَ لَمْ أَكُنْ لِمَنْ حَارَبَكَ مُحَارِبًا، وَ لِمَنْ نَصَبَ لَكَ العَدَاوَةَ مَنَاصِبًا، فَلَأَنْدُبَنَّكَ صَبَاحًا وَ مَسَاءً، وَ لَأَبْكِيَنَّ عَلَيْكَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَمًا، حَسْرَةً عَلَيْكَ، وَ تَأَسُّفًا وَ تَحَسُّرًا عَلَى مَا دَهَاكَ وَ تَلَهُّفًا حَتَّى أَمُوتَ بِالْوَعْدِ المَصَابِ وَ غَصَّةِ الإِكْتِيَابِ... . ⁽²)فَثَبَتْتَ لِلطَّعْنِ وَ الضَّرْبِ، وَ طَحْطَحَتْ جُنُودُ الكُفَّارِ، وَ شَرَّدَتْ جُيُوشُ الأَشْرَارِ، وَاقْتَحَمْتَ قِسْطَلَ الغُبَارِ، مُجَاهِدًا بِذِي الفَقَارِ كَأَنَّكَ عَلِيٌّ المُخْتَارِ، فَلَمَّا رَأَوْكَ ثَابِتَ الجَأْشِ، غَيْرَ خَائِفٍ وَ لَا خَاشٍ، نَصَبُوا لَكَ غَوَائِلَ مَكْرِهِمْ، وَ قَاتَلُوكَ بِكَيْدِهِمْ وَ شَرِّهِمْ، وَأَجْلَبَ اللَّعِينُ عَلَيْكَ جُنُودَهُ، وَ مَنَعُوكَ المَاءَ وَ وُرُودَهُ، وَ نَاجَزُوكَ القِتَالَ، وَ عَاجَلُوكَ النِّزَالَ، وَ رَشَقُوكَ بِالْسَّهَامِ، وَ بَسَطُوا إِلَيْكَ الأَكُفَّ لِلِاصْطِلاَمِ، وَ لَمْ يَرْعَوْا لَكَ الذِّمَامَ، وَ لَا رَاقَبُوا فِيكَ الأَنَامَ وَ فِي قَتْلِهِمْ أَوْلِيَاءَكَ، وَ نَهْبِهِمْ رَحَالَكَ - وَ أَنْتَ مُقَدَّمٌ فِي الهَبَوَاتِ، مُحْتَمِلٌ

لِلْأَذِيَّاتِ، وَ قَدْ عَجِبْتُ مِنْ صَبْرِكَ مَلَائِكَةُ السَّمَاوَاتِ - وَ أَحْدَقُوا بِكَ مِنْ كُلِّ الجِهَاتِ، وَ أَثْخَنُوكَ بِالجِرَاحِ، وَ حَالُوا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ مَاءِ الفُرَاتِ. وَ لَمْ يَبْقَ لَكَ نَاصِرٌ، وَ أَنْتَ مُحْتَسِبٌ صَابِرٌ، تَذُبُّ عَنْ نِسَائِكَ وَ أَوْلَادِكَ، فَهَوَيْتَ إِلَى الأَرْضِ طَرِيحًا، ظَمْآنَ جَرِيحًا، تَطَوَّكَ الخُيُولُ بِحَوَافِرِهَا، وَ تَعْلُوكَ الطُّغَاةُ بِوَيَاتِرِهَا، قَدْ رَشَحَ لِلْمَوْتِ جَبِينُكَ، وَاخْتَلَفَتْ بِالِانْبِسَاطِ وَ الانْقِبَاضِ شِمَالُكَ وَ يَمِينُكَ، تَدِيرُ طَرَفًا مُنكَسِرًا إِلَى رَحْلِكَ، وَ قَدْ شَغَلْتَ بِنَفْسِكَ عَنْ وَلَدِكَ وَ أَهْلِكَ. وَ أَسْرَعَ فَرَسُكَ شَارِدًا وَ إِلَى خِيَامِكَ قَاصِدًا مُحَمَّمًا بَاكِيًا، فَلَمَّا رَأَتْ النِّسَاءُ جَوَادَكَ مَخْزِيًا، وَ أَبْصَرْنَ سَرَجَكَ مَلْوِيًا، بَرَزْنَ مِنَ الخُدُورِ لِشُعُورِهِنَّ نَاشِرَاتٍ، وَلِلْخُدُودِ لَاطِمَاتٍ، وَ لِلْوُجُوهِ سَافِرَاتٍ، وَ بِالْعَوِيلِ دَاعِيَاتٍ، وَ بَعْدَ العِزِّ مُذِلَّاتٍ، وَ إِلَى مَصْرَعِكَ مُبَادِرَاتٍ، وَ شَمِرٌ جَالِسٌ عَلَى صَدْرِكَ، مُلْغٍ سَيْفَهُ فِي نَحْرِكَ، قَابِضٌ شَيْبَتَكَ بِيَدِهِ، ذَابِحٌ لَكَ بِمَهْنِدِهِ، وَ قَدْ سَكَنَتْ حَوَاسُكَ، وَ خَمَدَتْ أَنْفَاسُكَ، وَ وَرَدَ عَلَى القَنَاةِ رَأْسُكَ، وَ سَبَتْ أَهْلَكَ كَالْعَبِيدِ، وَ صُفِّدُوا فِي الحَدِيدِ فَوْقَ أَقْتَابِ المُطَيَّاتِ، تَلْفَحُ وُجُوهَهُمْ حَرُّ الهَاجِرَاتِ، يُسَاقُونَ فِي الفَلَوَاتِ، أَيْدِيهِمْ مَغْلُولَةٌ إِلَى الأَعْنَاقِ، يُطَافُ بِهِمْ فِي الأَسْوَاقِ... . ⁽¹)وَ قَامَ نَاعِيكَ عِندَ قَبْرِ جَدِّكَ الرَّسُولِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، فَنَعَاكَ إِلَيْهِ بِالدَّمْعِ الهَطُّولِ، قَائِلًا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! قُتِلَ سِبْطُكَ وَفَتَاكَ، وَاسْتُبِيحَ أَهْلُكَ وَ حِمَاكَ، وَ سُبِيَ بَعْدَكَ ذُرَّارِيكَ، وَ وَقَعَ المَحْذُورُ بِعِتْرَتِكَ وَ بَنِيكَ، فَنَزَعَ الرَّسُولُ الرِّدَاءَ، وَ عَزَّاهُ بِكَ المَلَائِكَةُ وَ الأَنْبِيَاءُ، وَ فَجِعَتْ بِكَ أُمُّكَ فَاطِمَةُ الزَّهْرَاءِ ، وَاخْتَلَفَتْ جُنُودُ المَلَائِكَةِ المَقْرَّبِينَ تُعَزِّي أَبَاكَ أَمِيرَ المُؤْمِنِينَ، وَ أُقِيمَتْ عَلَيْكَ المَأْتَمَ فِي أَعْلَى عَلِيِّينَ، تَلْطِمُ عَلَيْكَ فِيهَا الحُورُ العِينُ، وَ تَبْكِيكَ السَّمَاوَاتُ وَ سُكَّانُهَا، وَ الجِبَالُ وَ خَزَّانُهَا، وَ السَّحَابُ وَ أَقْطَارُهَا، وَ الأَرْضُ وَ قِيعَانُهَا، وَ البِحَارُ...

وَ حِيَاتَانِهَا، وَ مَكَّةُ وَ بُنْيَانُهَا، وَ الجَنَّان وَ وِلْدَانُهَا، وَ البَيْتُ وَ المَقَامُ، وَ المَشْعَرُ الحَرَامُ، وَ الحَطِيمُ وَ زَمْزَمُ، وَ المِنْبَرُ المُعَظَّمُ، وَ النُّجُومُ الطَّوَارِعُ، وَ البُرُوقُ اللَّوَامِعُ، وَ الرُّعُودُ القَعَاقِعُ، وَ الرِّيَاحُ الزَّعَازِعُ، وَ الأَفْلَاكُ الرَّوَافِعُ... . ⁽¹⁾ امام زمان علیه السلام در این زیارت - ضمن سلام - به ذکر مصائب سیدالشهدا علیه السلام و خاندان و یارانش پرداخته و می فرماید:

سلام بر (عزیز) در خون طبیده...

سلام بر آن که حرمت خیمه اش شکسته شد ...

سلام بر آن که فرشتگان آسمان بر او گریستند...

سلام بر گریبان های دریده... لبان خشکیده... بدن های برهنه... خون های جاری... اعضای قطعه قطعه... سرهای بالای نیزه... مدفونین بی کفن... سرهای جدا شده از بدن...

سلام بر مظلوم بی یاور... کسی که به ستم خونش ریخته شد... محاسن به خون خضاب شده... گونۀ خاکی... بدنی که لباسش به غارت رفته... دندانی که با چوب خیزران بر آن زده شد... .

سپس حزن و تأسف و عزاداری دائمی خویش را بیان نموده، می فرماید: اگر روزگار (عمر) مرا به تأخیر انداخت، و از آن چه در توانم بود - از یاری تو - مرا بازداشت و نبودم تا با دشمنانت جنگ و پیکار نمایم، اکنون برای تو هر صبح

و شام گریه می کنم و به جای اشک برایت خون خواهم گریست از حسرت تو و تأسف و غصه بر مصائبی که برایت پیش آمد تا آن که از بی قراری و بی تابی در مصیبت تو و اندوه و غصه جانکاه جان سپارم.

و پس از آن رسماً به عزاداری و روضه خوانی پرداخته برخی از مصائب را یادآور می شود، مانند:

لحظات آخر مبارزۀ سیدالشهدا علیه السلام و افتادن از مرکب

بازگشت اسب بی صاحب به خیمه ها

اقدام شمر به بریدن سر مبارک حضرت

قرار گرفتن سر مبارک بر روی نیزه

عزاداری بانوان، لطمه به صورت زدن مو پریشان نمودن و حرکت به سوی قتلگاه.

در غل و زنجیر کردن اهل بیت و اسارت آن ها.

رسیدن خبر شهادت و اسارت به پیامبر صلی الله علیه و آله داغدار و عزادار شدن پیامبر صلی الله علیه و آله، تسلیت فرشتگان و انبیا علیهم السلام به حضرت، عزادار شدن حضرت زهرا علیها السلام، تسلیت فرشتگان به امیر مؤمنان علیه السلام.

اقامه مجلس عزا در اعلی علیین، لطمه زدن حورالعین، گریه فرشتگان، گریه آسمان و زمین، گریه ساکنان آسمان، کوه ها، ابرها، دریاها، ماهی ها، مکه، بهشت، ولدان، مکان های مقدس مکه: مقام، مشعر، حطیم، زمزم، منبر، ستارگان، رعد و برق، بادها، افلاک.

2.عزاداری حضرت پس از ظهور

یزدی حائری نقل می کند که: امام زمان علیه السلام پس از ظهور، بین رکن و مقام ایستاده و پنج مطلب را با ندای بلند اعلام خواهد نمود:

گریه بانوان خاندان رسالت

1.قبل از سفر کربلا

سیدالشهدا علیه السلام کنار قبر جدش آمد، شروع به گریه کرد، صبح بود که سر مبارک را بر تربت جدش گذاشت و به خواب رفت در عالم رؤیا پیامبر صلی الله علیه و آله را دید که فرشتگان گرد او را گرفته اند، حضرت او را در بر گرفت و به سینه چسبانید و پیشانی او را بوسه داد و فرمود: حسین عزیزم! گویا می بینم که به زودی به خون خویش آغشته و در سرزمین کرب و بلا در میان گروهی از امتم به شهادت رسی در حالی که عطشان و بسیار تشنه باشی ولی کسی به تو آب ندهد و سیراب نشوی. (شگفت آن که) آن ها با ارتکاب این جنایت عظیم باز امید شفاعت مرا دارند! خدا در قیامت شفاعت مرا شامل حال آن ها نکند.

حسین عزیزم! پدر و مادر و برادرت نزد من آمده، مشتاق دیدار تو هستند. تو را در بهشت مقامی است که جز با شهادت به آن نرسی.

سیدالشهدا علیه السلام در عالم رؤیا به جدّش عرض نمود: یا جدّاه! مرا نیازی به بازگشت به دنیا نیست، مرا بگیر و نزد خویش ببر. حضرت در پاسخ فرمود: باید به دنیا برگردی تا توفیق شهادت یابی و پاداش عظیمی که خدا برای تو نوشته، نصیبت گردد. تو با پدر و برادرت، عمویت (حضرت جعفر) و عموی پدرت (حضرت حمزه) همگی در یک دسته و گروه محشور شده و وارد بهشت خواهید شد.

سیدالشهدا علیه السلام هراسناک از خواب بیدار شد، رؤیای خویش را برای خاندانش و فرزندان حضرت عبدالمطلب علیه السلام بازگو کرد. آن روز در شرق و غرب عالم هیچ کس غمناک تر و گریان تر از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله نبود.

2.قبل از شهادت حضرت

در روایت دیگر آمده که حضرت عصر تاسوعا فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله را در خواب دیدم فرمود: تو نزد ما خواهی آمد. حضرت زینب با لطمه به صورت زده و می گفت: وای بر من! حضرت به او فرمود نه وای بر تو مباد، خواهرم ساکت باش، خدایت رحمت کند.

بنابر روایت سید ابن طاووس حضرت فرمود: خواهرم! من همین الآن جدّم پیامبر صلی الله علیه و آله، پدرم علیّ مادرم فاطمه و برادرم حسن علیهم السلام را در عالم رؤیا دیدم که به من فرمودند: ای حسین! تو به زودی- و به روایتی فردا - نزد ما خواهی آمد. حضرت زینب علیها السلام با لطمه بر صورت خویش نواخته، و صیحه ای زد و شروع به گریه نمود. حضرت فرمود: آرام باش! ما را دشمن شاد مکن!

امام سجّاد علیه السلام در ضمن روایتی فرماید: شب عاشورا عمه ام زینب علیها السلام از من پرستاری می نمود، پدرم اشعار فوق را می خواند و تکرار می کرد. من فهمیدم که مقصودش چیست، گریه راه گلویم را گرفت ولی جلوی خود را گرفته و سکوت نمودم، فهمیدم که بلا نازل شده است. ولی عمه ام طاقت نیاورد و بی تابی نمود سیدالشهدا علیه السلام او را به بردباری سفارش می نمود ولی چشمان خود

حضرت پر از اشک بود، در این جا طاقت عمه ام تمام شد به صورت خویش لطمه زده، گریبان چاک زد و افتاد و غش کرد.

هنگامی که سیدالشهدا علیه السلام عزیزانش را از دست داد و از خاندان و فرزندان جز بانوان و کودکانش کسی نمانده بود ندای غربتش بلند شد که:

آیا کسی هست که از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله دفاع نماید؟!

آیا خدا پرستی هست که از خدا بترسد و به یاری ما بیاید؟!

آیا فریادرسی پیدا می شود که به خاطر خدا به فریاد ما رسد؟!

صدای شیون و ناله بانوان - با شنیدن صدای غربت حضرت - بلند شد.

سَكَّتَهُنَّ فَلَعُمْرِي لَيَكْثُرَنَّ بُكَاؤُهُنَّ. ⁽¹⁾ سیدالشهدا علیه السلام خطبه ای خواند ⁽²⁾و خود را به لشکر دشمن معرفی کرد، پاسخ دادند: ما همۀ آن چه گفتی خوب می دانیم ولی تو را رها نمی کنیم تا تشنه لب جان سپاری!

با شنیدن این خطبه (و جواب دشمن) دختران حضرت و خواهرش زینب گریه و زاری سر داده و به صورت خویش می زدند و ناله و فریادشان بلند شد.

سیدالشهدا علیه السلام برادرش حضرت عباس و حضرت علی اکبر علیهما السلام را نزد آن ها فرستاد تا آن ها را ساکت کنند و فرمود: به جان خودم سوگند از این پس گریه آن ها بسیار خواهد شد.

حضرت نگاهی بر اجساد هفتاد و دو تن از یارانش که بر زمین افتاده بود - انداخت، التفاتی به جانب خیمه بانوان کرد و ندا داد سکینه، فاطمه، زینب، امّ كلثوم خدا حافظ.

سكينه خاتون عرض کرد: پدر! خود را تسلیم مرگ کرده ای؟!

فرمود کسی که یار و یاوری ندارد چگونه تسلیم مرگ نشود؟

گفت پدر ما را به حرم جدّمان (مدینه) برگردان.

حضرت فرمود: هیهات (چنین چیزی امکان ندارد) اگر صیادان پرنده قطا را به حال خویش رها می کردند (استراحت می کرد و) می خوابید (کنایه از این که دشمن دست از سر من برنمی دارد).

صدای ناله و فریاد زنان بلند شد، حضرت آن ها را آرام کرد و به دشمن حمله ور شد.

3.هنگام شهادت امام علیه السلام

حضرت از اسب افتاد و با گونه راست بر زمین آمد. فرمود به نام خدا، به (یاری) خدا، بر دین پیامبر خدا صلی الله علیه و آله

حضرت زینب از خیمه بیرون آمد فریاد می زد: وای برادرم! وای سرورم! وای خاندانم! ای کاش آسمان بر زمین می آمد. ای کاش کوه ها از هم می پاشید. شمر بر سر یارانش فریاد کشید: منتظر چه هستید؟! کار او را تمام کنید. آن ها از هر طرف به سوی حضرت حمله ور شدند.

فَلَمَّا نَظَرَتْ أَخَوَاتُ الحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَ بَنَاتُهُ وَ أَهْلُهُ إِلَى الفَرَسِ لَيْسَ عَلَيْهِ أَحَدٌ رَفَعْنَ أَصْوَاتَهُنَّ بِالْبُكاءِ وَ الْعَوِيلِ.

وَ وَضَعَتْ أُمُّ كُلْثُومٍ يَدَهَا عَلَى أُمِّ رَأْسِهَا وَ نَادَتْ:

وَا مُحَمَّدَاهُ! واجِدَّاهُ! وَا نَبِيَّاهُ! وا أَبَا القَاسِمَاهُ! وَا عَلِيَّاهُ! وَا جَعْفَرَاهُ!

وَا حَمْزَتَاهُ! وَا حْسِينَاهُ! هَذَا حُسَيْنٌ بِالْعَرَاءِ صَرِيعٌ بِكَرْبَلَا، مَجْزُوزُ الرَّأْسِ مِنَ القَفَاءِ، مَسْلُوبُ العِمَامَةِ وَ الرِّدَاءِ ثُمَّ غَشِيَ عَلَيْهَا.﴾ ⁽²⁾

اسب حضرت از دست لشکر فرار کرد به سوی جسد سیدالشهدا علیه السلام آمده، پیشانی خودش را به خون حضرت آغشته نمود و به سرعت به سوی خیمه زنان روان شد، شیهه می کشید و سرش را کنار خیمه بر زمین می زد تا جان سپرد.

هنگامی که چشم خواهران و دختران سیدالشهدا علیه السلام و دیگر افراد خاندانش به اسب افتاد که بدون سوار آمده، صدای شیون و گریه آن ها بلند شد.

ام کلثوم دست بر سر نهاد و فریاد می زد:

وا محمّداه وا جدّاه! وا نبياه! وا أبا القاسماه! و اعلياه! وا جعفراه! وا حمزتاه! واحسناه! این حسین است که در میدان کربلا بر زمین افتاده، سرش از قفا بریده، ردا و عمامه اش به غارت رفته است.

ام کلثوم پس از این نوحه سرایی و عزاداری غش کرد و بر زمین افتاد.

در زیارت ناحیه مقدسه آمده: هنگامی که بانوان حرم اسب تو را با حالتی خوار دیدند که زینش واژگون گشته بود، از خیمه ها خارج شدند موپریشان، لطمه زنان، شیون کنان به سوی مقتل تو شتافتند.

4.گریه بانوان و سوگواری حضرت زینب علیها السلام پس از شهادت

ثُمَّ أَخْرَجُوا النِّسَاءَ مِنَ الْخَيْمَةِ، وَأَشْعَلُوا فِيهَا النَّارَ، فَخَرَجْنَ حَواسِرَ مَسْلُوبَاتٍ حَافِيَاتٍ بَاكِياتٍ، يَمْشِينَ سَبَايَا فِي أَسْرِ الذُّلَّةِ، وَ قُلْنَ: بِحَقِّ اللَّهِ إِلَّا مَرَرْتُمْ بِنَا عَلَى مِصْرَعِ الحُسَيْنِ علیه السلام، فَلَمَّا نَظَرَتِ النِّسَاءُ إِلَى القَتْلَى، صَحَتْ وَ ضَرَبْنَ وُ جُوهَهُنَّ.قَالَ الرَّاوِي: فَوَاللَّهِ لَا أَنْسَى زَيْنَبَ بِنْتَ عَلِيٍّ وَ هِيَ تَندُبُ الحُسَيْنَ علیه السلام، وَ تُنَادِي بِصَوْتٍ حَزِينٍ وَقَلْبٍ كَئِيبٍ: وَا مُحَمَّدَاهُ! صَلَّى عَلَيْكَ مَلِيكُ السَّمَاءِ، هَذَا حُسَيْنٌ مُرَمَّلٌ بِالدِّمَاءِ، مَقْطَعُ الأَعْضَاءِ، وَ بَنَاتُكَ سَبَايَا.إِلَى اللَّهِ المُشْتَكَى، وَ إِلَى مُحَمَّدٍ المُصْطَفَى، وَ إِلَى عَلِيٍّ المُرْتَضَى، [وَ إِلَى فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ] ، وَ إِلَى حَمْزَةَ سَيِّدِ الشُّهَدَاءِ.وَا مُحَمَّدَاهُ! هَذَا حُسَيْنٌ بِالْعَرَاءِ، يَسْفِي عَلَيْهِ [رِيحُ] الصَّبَا، قَتِيلُ أَوْلَادِ البَغَايَا، يَا حَزْنَاهُ! يَا كَرْبَاهُ! اليَوْمَ مَاتَ جَدِّي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، يَا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍاه! هَؤُلَاءِ ذُرِّيَّةُ المُصْطَفَى، يُسَاقُونَ سُوقَ السَّبَايَا.وَ فِي رِوَايَةٍ: يَا مُحَمَّدُاه، بَنَاتُكَ سَبَايَا، وَ ذُرِّيَّتُكَ مَقْتُلَةٌ، تَسْفِي عَلَيْهِمْ رِيحُ الصَّبَا، وَ هَذَا حُسَيْنٌ مَجْزُوزُ الرَّأْسِ مِنَ القَفَا، مَسْلُوبُ العِمَامَةِ وَ الرِّدَاءِ.بِأَبِي مَنْ [أَضْحَى] عِسْكَرُهُ فِي يَوْمِ الإثْنَيْنِ نَهْبًا، بِأَبِي مَنْ فِسْطَاطُهُ مَقْطَعُ العُرَى، بِأَبِي مَنْ لَا هُوَ غَائِبٌ فَيُرْجَى، وَ لَا جَرِيجٌ فَيُدَاوَى، بِأَبِي مَنْ نَفْسِي لَهُ الفِدَاءُ، بِأَبِي المَهْمُومِ حَتَّى قَضَى، بِأَبِي العَطْشَانِ حَتَّى مَضَى، بِأَبِي مَنْ شِيبَتُهُ تَقْطُرُ بِالدِّمَاءِ، بِأَبِي مَنْ جَدَّهُ رَسُولُ إِلَهِ السَّمَاءِ، بِأَبِي مَنْ هُوَ سَبْطُ نَبِيِّ الهُدَى، بِأَبِي مُحَمَّدٍ مصْطَفَى، بِأَبِي خَدِيجَةَ الكُبْرَى، بِأَبِي عَلِيٍّ المُرْتَضَى، بِأَبِي فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ سَيِّدَةَ النِّسَاءِ، بِأَبِي مَنْ رُدَّتْ لَهُ الشَّمْسُ حَتَّى صَلَّى.قَالَ: فَأَبَكَتْ - وَ اللَّهِ - كُلَّ عَدُوٍّ وَ صَدِيقٍ. ⁽¹⁾

خلاصه آن که: دختران پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل حرم (از خیمه ها) بیرون شدند و همگی به گریه و مرثیه سرایی بر عزیزانشان پرداختند...

پس از آن (بقیه) زنان را از خیمه ها بیرون کرده و خیمه ها را به آتش کشیدند زنان (داغدار و عزادار) اسیر شده، با پای برهنه، گریه کنان به راه افتادند.

آن ها گفتند شما را به خدا ما را از قتلگاه عبور دهید هنگامی که چشم آن ها به ابدان شهدا افتاد، فریاد کنان به صورت خویش می زدند.

راوی گوید: به خدا سوگند فراموش نمی کنم زینب دختر علی علیها السلام را که با قلبی سوزان و داغدار و صدایی محزون و غمناک برای برادرش چنین مرثیه سرایی کرد: وای ای پیامبر! درود فرشتگان آسمان بر تو باد! این حسین توست به خون آغشته، اعضای بدنش قطعه قطعه، دخترانت اسیر، شکایت خویش را نزد خدا، پیامبر، على مرتضى، فاطمه زهرا و حمزه سیدالشهدا بازگو می کنم.

و ای ای پیامبر! این حسین است که در این میدان (و فضا) افتاده، باد صبا بر او می وزد، به دست حرامزادگان کشته شده.

آه از غم و غصه! آه از گرفتاری! امروز جدّم از دنیا رفت. ای اصحاب پیامبر اینان نسل و ذریه پیامبرند که مانند بردگان به اسارت می روند.

و بنابر برخی روایات فرمود: ای پیامبر! دخترانت را اسیر کردند، نسل و ذریه ات را به قتل رساندند، باد صبا بر آن ها می وزد، این حسین علیه السلام است که سرش را از قفا بریده اند، عمامه و ردای او را به غارت برده اند.

پدرم فدای کسی که لشکر او را روز دوشنبه [اشاره به سقیفه] غارت کردند.

پدرم فدای کسی که طناب های خیمه هایش را بریده اند.

پدرم فدای کسی که مسافر نیست تا امید بازگشت او را داشته باشم و مجروح نیست تا به بهبودی او امیدوار باشم.

پدرم فدای کسی که من قربانش گردم.

پدرم فدای کسی که تا هنگام جان دادن مهموم و محزون و غمناک بود.

پدرم فدای کسی که تا آخرین لحظات لب تشنه بود.

پدرم فدای کسی که از محاسن او قطرات خون بر زمین می چکید!

پدرم فدای کسی که جدّش فرستاده خدای آسمان بود.

پدرم فدای کسی که سبط پیامبر هدایت بود.

پدرم فدای محمّد مصطفی، پدرم فدای خدیجه کبری، پدرم فدای علی مرتضی، پدرم فدای فاطمه زهرا سرور زنان عالمیان، پدرم فدای کسی که خورشید بر او بازگشت تا نماز گزارد.

راوی گوید: به خدا او با این مرثیه سرایی دوست و دشمن را به گریه انداخت.

وَ عَلَى مِثْلِهِ تَلْطِمُ الخُدُودُ وَ تَشُقُّ الجُيُوبُ. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: فاطمیات - دختران حضرت زهرا علیها السلام - در عزای امام حسین علیه السلام گریبان چاک زده و به صورتشان لطمه زدند، در مثل چنین مصیبتی به صورت ها لطمه زده شود و گریبان ها چاک شود.

5.گریه حضرت سجّاد علیه السلام و اسرا بر یکدیگر

فاطمه صغری علیها السلام در نقل وقایع عصر عاشورا فرماید: هنگامی که به خیمه برگشتیم دیدیم برادرم امام سجّاد علیه السلام به صورت بر زمین افتاده. او از شدّت بیماری و گرسنگی و تشنگی توان نشستن نداشت. او بر ما می گریست و ما بر او.

6.عزاداری پس از شهادت روز یازدهم

قَالَ قُرَّةُ بْنُ قَيْسٍ التَّمِيمِيُّ: نَظَرْتُ إِلَى النِّسَاءِ لَمَّا مَرَرْنَ بِالْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ صَحَتْ، وَ لَطَمْنَ خُدُودَهُنَّ. ⁽¹⁾

و جعلت زينب بنت على تقول: يا محمّداه! صلى عليك مليك السماء، هذا حسين بالعرا، مرمّل بالدما، مقطع الأعضا. يا محمّداه! و بناتك سبايا، و ذريتك مقتلة، تسفى عليها الصبا. فأبكت كلّ عدو و ولي.

(عبرات المصطفين 221/2، و رجوع شود به تذکرة الخواص 230 -231).

در مصادر خاصه و عامه آمده است: روز یازدهم محرم که کاروان اسرا به همراهی حضرت سجّاد علیه السلام از کربلا به راه افتاد، هنگامی که بانوان را از کنار جسد مطهر حضرت سیدالشهدا علیه السلام عبور دادند، صدای شیون و ناله آن ها بلند شد و به صورت خویش لطمه می زدند.

8.گریه حضرت زینب علیها السلام در کوفه

ابن زیاد ملعون به حضرت زینب علیها السلام گفت: خدا دلم را شفا داد که از طاغوت شما و عاصیان خاندانت انتقام گرفتم.

حضرت زینب علیها السلام با دلی سوخته به گریه افتاد و گفت: آقایم را کشتی، خاندانم را نابود کردی، اصل و فرعم را زدی و قطع کردی، اگر این کار دل تو را (خنک می کند و) شفا می دهد، باشد.

9.حزن و گریه حضرت زینب علیها السلام در شام

وَ فِي بَعْضِ الْمَصَادِرِ بَعْدَ مَا مَرَّ: ثُمَّ جَعَلَتْ امْرَأَةٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ فِي دَارِ يَزِيدٍ تَنْدُبُ عَلَى الحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَ تُنَادِي:وَا حَبِيبَاهُ! يَا سَيِّدَ أَهْلِ بَيْتَاهُ! يَا ابْنَ مُحَمَّدٍ! يَا رَبِيعَ الأَرَامِلِ وَالْيَتَامَى! يَا قَتِيلَ أَوْلَادِ الْأَدْعِيَاءِ! قَالَ: فَأَبْكَتْ كُلَّ مَنْ سَمِعَهَا. ⁽¹⁾ هنگامی که امام سجّاد علیه السلام و حرم حسینی بر یزید وارد شدند، سر مقدس سیدالشهدا علیه السلام در طشتی برابر او نهاده شد، او با چوب دستی به دندان های ثنایای حضرت می زد و اشعار کفر آمیز فوق را می خواند.

حضرت زینب کبری علیها السلام با دیدن این منظره دست برد و گریبان چاک زد. آن گاه با ناله ای جانسوز که دل ها را تکان می داد گفت:

حسینم! عزیز پیامبر! ای زاده مکه و منی! ای پسر فاطمه سرور زنان... .

راوی گوید: به خدا سوگند او همه حاضرین را به گریه انداخت ولی یزید سکوت کرده (واکنشی نشان نداد، بلکه از این که آن ها غمناک و عزادار بودند) شاد بود.

در پاره ای از مصادر آمده است: پس از آن زنی از بنی هاشم از خانه یزید شروع به نوحه سرایی بر امام حسین علیه السلام کرد و چنین می گفت:

حبیبم! ای سرور خاندان ای زاده پیامبر! ای فریادرس بیوه زنان و ایتام!

ای کشته ای که به دست حرام زادگان شهید شدی!

(با شنیدن نوحه سرایی او نیز) همه اهل مجلس گریه سر دادند.

حضرت زینب علیها السلام - در خطبه ای که در مجلس یزید خواند، پس از کوچک شمردن یزید و مهم دانستن چوب زدن او به دندان های سیدالشهدا علیه السلام - فرمود: تو با رفتارت باعث شدی دیده مسلمانان اشکبار، و سینه هایشان هنگام یاد حسین علیه السلام سوزان گردد.

10.عزاداری همسر

رباب در شام سر مبارک را گرفت و بوسید و در دامن گذاشت و گفت: وای حسینم! من هیچ گاه حسین را فراموش نخواهم کرد.

سرنیزه های دشمن او را هدف قرار داد.

بدن او را در سرزمین کربلا (بدون تجهیز) رها کردند.

خدا آن سرزمین را سیراب نکند.

این اشعار را به عاتکه - یکی دیگر از همسران حضرت - نیز نسبت داده اند.

حاصل روایات گذشته آن است که: هنگام شهادت سیدالشهدا علیه السلام رباب در کربلا حضور داشت، همراه با اسرا به شام برده شد. بنابر نقلی او به مدینه برگشت و به روایت دیگر تا یک سال کنار قبر مطهر حضرت به عزاداری پرداخت. او زیر سایبان نمی رفت، حزن و اندوه شدید بر او غالب بود و تن به ازدواج نداد. او تا آخر عمر شدیداً اندوهگین بود تا آن که از غصه جان داد. گویند: او پس از شهادت حضرت عمر چندانی نکرد و خیلی زود از دنیا رفت.

11.عزاداری زنان بنی هاشم در شام

یزید - که لعنت خدا بر او باد- از اسرای کربلا پرسید: دوست دارید نزد من بمانید یا به مدینه برگردید؟!... گفتند: دوست داریم اول بر سیدالشهدا علیه السلام نوحه سرایی و عزاداری کنیم. او اجازه داد و منازل و حجره هایی را در اختیار آن ها قرار داد همۀ بانوان بنی هاشم و قریش جامۀ سیاه بر تن کرده و تا هفت روز بر امام حسین علیه السلام گریستند و عزا گرفتند.

هفت روز آن جا تعزیت داشتند، هر روز چندان زن بر ایشان جمع می شدند که از حصر و احصا بیرون بود. ⁽¹⁾

12.عزاداری اربعین

سید ابن طاووس روایت کرده: هنگامی که اسرای کربلا از شام باز گشتند و به عراق رسیدند، به راهنمای کاروان گفتند: ما را از راه کربلا عبور ده، هنگامی که به محل شهادت حضرت رسیدند، جابر بن عبدالله انصاری و گروهی از بنی هاشم و مردانی از آل پیامبر صلی الله علیه و آله برای زیارت آمده بودند .

و همزمان به کربلا رسیدند، با گریه حزن و اندوه و در حالی که لطمه به صورت می زدند به ملاقات یکدیگر شتافتند.

ماتم جانسوز و جگر خراشی بر پا داشتند، زنان بادیه نشین نیز به آنان پیوسته و چند روزی عزاداری نمودند.

13.قبل از رسیدن به مدینه

هنگامی که کاروان اسرا به سوی مدینه به راه افتاد، حضرت ام کلثوم در حالی که می گریست اشعاری سرود که در ضمن آن می گفت:

ای شهر مدینه ما را به خود راه نده.

ما با حزن و حسرت آمدیم... .

فاطمه (مادر!) چقدر از دست دشمن مصیبت کشیدی؟!

ولی ذره ای از بلاها و جفاهایی که ما دیدیم ندیدی.

(مادر!) اگر زنده بودی تا قیامت برای ما اشک می ریختی!

ماییم دختران و زنان بی سرپرست و ستمدیده.

ماییم نوحه سرایان بر برادر.

ما دختران یس و طه هستیم که بر پدر اشک ریزانیم.

این بود قصه و شرح حال ما،

ای شنوندگان به حال ما گریه کنید.

14.گریه حضرت زینب علیها السلام که در مدینه

راوی گوید: زینب کبری علیها السلام دست در چارچوب درب مسجد زده آن را گرفت (و مقابل قبر پیامبر صلی الله علیه و آله ایستاد) و گفت: یا جدّاه! خبر شهادت حسین علیه السلام را برای تو آورده ام!

او پیوسته اشک می ریخت و ناله می کرد ؛ هنگامی که چشمش به امام سجّاد علیه السلام می افتاد، حزن و اندوهش تازه می شد و غم و غصه اش فراوان.

عزاداری بازماندگان در مدینه

1.گریه و عزاداری هنگام رسیدن خبر شهادت حضرت

فناديت، فلم أسمع - والله - واعية قطّ مثل واعية بني هاشم في دورهم على الحسين بن علي حين سمعوا النداء بقتله.

ثم دخلتُ على عمرو بن سعيد، فلما رآني تبسم إليّ ضاحكاً، ثم أنشأ - متمثلاً بقول عمرو بن معدي كرب-:

عجّت نساء بني زياد عجّة *** كعجيج نسوتنا غداة الأرنب

ثم قال عمرو: هذه واعية بواعية عثمان! ⁽¹⁾

و قال ابن كثير: فلما سمع نساء بني هاشم ارتفعت أصواتهن بالبكاء والنوح... .

و لمّا بلغ أهل المدينة مقتل الحسين [ علیه السلام] بكى عليه نساء بني هاشم و نحن عليه. (البداية و النهاية 213/8). در کشف الغمة 2/ 280 روایت دیگری در بکاء و رثاء آن ها نقل کرده است.

عبدالملک گوید: هنگامی که خبر را به مردم رساندم شیون از خانه های بنی هاشم بلند شد، به خدا من تا به حال چنین شیون و فریادی نشنیده بودم.

هنگامی که نزد حاکم مدینه برگشتم با خوشحالی و خنده شعر فوق را خوانده و گفت: این شیون به تلافی شیونی که در مرگ عثمان برپا شد!

نعب الغراب فقلتُ من *** تنعاه ويلك يا غراب

قال الامام فقلت من؟ *** قال الموفق للصواب

ان الحسين بكربلاء *** بين الأسنة والضراب

فابكي الحسين بعبرة *** ترجي الإله مع الثواب

قلتُ الحسين؟ فقال لي *** حقّاً لقد سكن التراب

ثم استقلّ به الجناح *** فلم يُطق ردّ الجواب

فبكيت مما حلّ بي *** بعد الدعاء المستجاب ⁽¹⁾

یعنی: امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش از حضرت سجّاد علیه السلام روایت می کند که: هنگامی که سیدالشهدا علیه السلام شهید شد، کلاغی خود را به خون حضرت آغشته نمود و به سوی مدینه طیبه پرواز کرد و بر سر دیوار خانه فاطمه صغرا دختر امام حسین علیه السلام نشست، وقتی او سرش را بلند کرد و چشمش به آن کلاغ افتاد، گریه شدیدی نمود و شروع به سرودن اشعار فوق کرد که:

کلاغ برایم خبر مرگ آورد. گفتم: ای کلاغ، وای بر تو! خبر مرگ چه کسی را آورده ای؟

گفت: خبر مرگ امام را آورده ام، گفتم: کدام امام؟ گفت: آن امامی که در رفتار صحیح از جانب خدا موفق بود.

حسین در کربلا بین نیزه و شمشیر شهید شد.

بر حسین گریه کن، به نحوی اشک بریز که امید ثواب از خدا داشته باشی.

گفتم: حسین؟! گفت: (آری) حقا که او در خاک جای گرفت.

سپس آن کلاغ از جای برخاست، او دیگر طاقت جواب نداشت. پس من از این مصیبت - بعد از دعای مستجاب - به گریه افتادم.

2.گریه و عزاداری امّ سلمه

امام صادق علیه السلام فرمود: روزی أُمّ سلمه - همسر پیامبر صلی الله علیه و آله - گریه سر داد، از او سبب پرسیدند، پاسخ داد: فرزندم حسین کشته شده چون شب گذشته در

عالم رؤیا پیامبر صلی الله علیه و آله را دگرگون و ناراحت و محزون دیدم، علتش را پرسیدم فرمود: برای حسین و یارانش مشغول تهیه قبر بودم!

ابن عباس گوید: در منزلم خوابیده بودم، ناگهان صدای ناله و فریاد عظیمی از خانه امّ سلمه بلند شد. من به همراهی اهل مدینه به سوی خانه او راه افتادیم. از او پرسیدم: ای مادر مؤمنان! چرا فریاد و شیون می کنی؟!... او به من پاسخی نداد و رو به زنان هاشمی کرده و گفت: مرا یاری کنید! با من بگریید! به خدا سوگند آقای شما، سرور جوانان بهشت کشته شده، به خدا سبط پیامبر، گل پیامبر، حسین به شهادت رسیده است.

از او پرسیدم: ای مادر مؤمنان! تو از کجا می دانی؟ گفت: لحظاتی قبل پیامبر صلی الله علیه و آله را در رؤیا پریشان و هراسناک دیدم، سبب پرسیدم، فرمود: فرزندم حسین و خاندانش امروز به شهادت رسیدند... .

ام سلمه گوید: از خواب بلند شدم در حالی که هوش از سرم پریده بود، به تربتی که جبرئیل از کربلا آورده بود و در شیشه ای گذاشته بودم، نظر کردم، دیدم تبدیل به خون سیاه شده در حال جوشش و فَوَران بود.

ام سلمه از آن خون گرفت و به صورتش مالید، آن روز روز عزا و نوحه سرایی بر امام حسین علیه السلام گردید، بعدها مسافران خبر آوردند که همان روز حضرت به شهادت رسیده است.

او در روایتی دیگر افزوده: فعلى النحيب و الصراخ و قام النياح فصار ذلك اليوم كيوم مات فيه رسول الله صلی الله علیه و آله، و سعين إلى قبره، مشققات الجيوب.... (مدينة المعاجز 4/ 196).

شيون بقیه بانوان نیز بلند شد به نحوی که مدینه را به لرزه درآورد، منظره ای که هیچ گاه در مدینه سابقه نداشت.

در مصادر عامه آمده: اُمّ سلمه پس از شنیدن خبر شهادت سیدالشهدا علیه السلام [شیون و فریادش بلند شد و] گفت: آخر کار خود را کردند؟! خدا دل هایشان، خانه هایشان و قبرهایشان را پر از آتش کند سپس آن قدر گریست که غش کرد.

گریه و عزاداری اُمّ سلمه در مصادر متعدد عامه منعکس شده است. ⁽²⁾

3.عزاداری بانوان خاندان رسالت در مدینه پس از بازگشت اسرا

در قسمت مربوط به گریه های امام سجّاد علیه السلام تحت عنوان «بازگشت به مدینه» روایتی در این زمینه گذشت و در عزاداری صحابه تحت عنوان «عزاداری مردم مدینه» نیز روایتی خواهد آمد، ⁽³⁾

ماذا تقولون إن قال النبي لكم *** ماذا فعلتم وأنتم آخر الأمم

بأهل بيتي و أولادي أما لكم *** عهد؟ أما أنتم توفون بالذمم

ذريتي و بنو عمي بمضيعة *** منهم أسارى و قتلى ضرجوا بدم

ما كان هذا جزائي إذ نصحت لكم *** أن تخلفوني بسوء في ذوي رحمى

قالت فاطمة بنت عقيل بن أبي طالب ترثيه:

عيني ابكي بعبرة و عويل *** واندبي إن ندبت آل الرسول

تسعة كلهم لصلب علي *** قد أصيبوا و خمسة لعقيل

و أوردهما ابن عبد البر في الاستيعاب.

(جواهر العقدين 2 /389، ينابيع المودة 3 /47- 48

و رجوع شود به: تهذیب التهذیب 305/2، تذهیب التهذيب ذهبی 344/2، المنتظم 342/5 - 343، تذكرة الخواص 239- 240، جواهر العقدين،350/2، انساب الاشراف 417/3)

أُولَئِكَ قَوْمٌ لَّمْ يَشِيمُوا سُيُوفَهُمْ *** وَقَدْ نَكَأَتْ أَعْدَاءَهُمْ حِينَ سُلَّتْوَ إِنَّ قَتِيلَ الطُّفِّ مِنْ آلِ هَاشِمٍ *** أَذَلَّ رِقَابًا مِنْ قُرَيْشٍ فَذَلَّتْفَقَالَتْ فَاطِمَةُ: يَا أَبَا الرَّمِيحِ هَكَذَا تَقُولُ؟ قَالَ: فَكَيْفَ أَقُولُ؟ فَقَالَتْ: (قَدْ أَذَلَّ رِقَابَ الْمُسْلِمِينَ فَذَلَّتْ، فَقَالَ: لَا أُنْشِدُهَا بَعْدَ الْيَوْمِ إِلَّا هَكَذَا.) ⁽¹⁾ ابوالرميح (متوفای حدود سنه 100 هجری) اشعار بسیاری در رثای سیدالشهدا علیه السلام سروده، گفته اند: او به دیدار خاندان رسالت می رفت، آن ها جمع می شدند و او مرثیه های سیدالشهدا علیه السلام را بر آن ها قرائت می نمود. برخی اشعار گذشته را از او دانسته اند که نزد فاطمه بنت الحسین علیها السلام قرائت کرده است.

امام صادق علیه السلام در ضمن روایتی فرمود: هنگامی که امام حسین علیه السلام به شهادت رسید، یکی از همسران آن حضرت مجلس عزا بر پا داشت و او و زنان و کنیزان آن قدر گریستند که اشک چشمشان خشکید و تمام شد!

در ادامه روایت آمده است: برای او پرندگانی هدیه آوردند تا در عزاداری طبخ کنند او نپذیرفت و گفت: ما مجلس جشن عروسی نگرفته ایم (تا غذای لذیذ مصرف نماییم) این ها را از خانه بیرون برید!

یکی از فرزندان امام سجّاد علیه السلام گوید: پس از شهادت امام حسین علیه السلام زنان بنی هاشم جامه سیاه و مسوح ⁽²⁾

از آثار چنین معلوم می شود که کسانی که بی رغبت به دنیا بوده اند آن را می پوشیده اند.

امام سجّاد علیه السلام برای مجلس عزای آن ها غذا تهیه می نمود.

هیچ زنی از خاندان ما خضاب نکرد، روغن نمالید، سرمه به چشم نکشید، و موهای خویش را نیاراست تا آن که سر ابن زیاد - که خدایش لعنت کند - نزد ما آورده شد. از آن زمان به بعد نیز ما همیشه گریانیم.

فاطمه - یکی از دختران امیرمؤمنان علیه السلام گوید: هیچ یک از زنان خاندان ما حنا نبست، سرمه به چشم نکشید، آرایش نکرد تا آن که مختار سر ابن زیاد را نزد ما فرستاد.

4.مرثیه سرایی حضرت ام البنین علیها السلام

از امام صادق علیه السلام روایت شده که: حضرت ام البنین به قبرستان بقیع می رفت. در عزای فرزندانش سوزناک ترین و اندوه بارترین ناله ها، گریه ها و مرثیه سرایی ها را داشت. مردم اطراف او جمع می شدند و (از ناله او می گریستند). مروان (با آن همه دشمنی و قساوت) نیز می آمد و نوحه سرایی او را می شنید و می گریست.

گریه و عزاداری اصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله

1.عزاداری ابن عباس

سلیم گوید: ابن عباس پس از شهادت امام حسین علیه السلام به شدت گریست و گفت: این امت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله چه کشید؟!

2.گریه و عزاداری زید بن ارقم

وَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي طَابِبٍ: ثُمَّ رَفَعَ زَيْدٌ صَوْتَهُ يَبْكِي وَ خَرَجَ. ⁽¹⁾ شیخ مفید می فرماید: ابن زیاد سر مقدس سیدالشهدا علیه السلام را در برابر خویش گذاشته، به آن نگاه می کرد و می خندید و با چوب دستی بر دندان ثنایای حضرت می زد.

زید بن ارقم که از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و پیرمردی کهنسال بود گفت: چوب دستی ات را از این لبان بردار، سوگند به خدایی که جز او خدایی نیست، بارها دیدم که لبان پیامبر صلی الله علیه و آله بر این لب ها قرار گرفته و آن را می بوسید.

این را گفت و شروع به گریه کرد.

ابن زیاد گفت: خدا تو را بگریاند برای پیروزی الهی اشک می ریزی؟! به خدا اگر جز آن بود که پیری خرفت و بی عقل شده ای، گردنت را می زدم.

زید بلند شد و به نقلی: صدایش را به گریه بلند کرد و از مجلس بیرون رفت.

3.گریه انس بن مالک

ابن جوزی و دیگران گریه انس را نیز در مجلس ابن زیاد روایت کرده اند. ⁽²⁾

(رجوع شود به: تذکرة الخواص 231، الصواعق المحرقة 118 ينابيع المودة 25/3).

4.عزاداری و روضه خوانی جابر

عطیه گوید: هنگامی که جابر نزدیک قبر سیدالشهدا علیه السلام رسید به من گفت: مرا به قبر نزدیک کن تا آن را لمس و احساس نمایم، پذیرفتم او خود را روی قبر انداخت و غش کرد، قدری آب به صورتش زدم تا به هوش آمد، سه مرتبه (از سوز دل ناله زد و) گفت: یا حسین!

سپس گفت: دوست پاسخ دوستش را نمی دهد؟!

پس از آن (شروع به روضه خوانی نمود و) گفت: چگونه جواب دهی در حالی که رگ های گردنت بر سر شانه ات افتاده، سر از بدنت جدا!

5.مجالس عزاداری مهاجرین و انصار

عِندَ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِي مَنزِلِ أُمِّ سَلْمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، وَ فِي دُورِ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ، قَالَ: فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ صَارِخًا مِنْ دَارِهِ، لَاطِمًا وَجْهَهُ، شَاقًّا جَيْبَهُ... ⁽¹⁾ علامه مجلسی قدس سره به نقل از طبری امامی رحمه الله (از علمای قرن پنجم هجری) می نویسد: سعید بن مسیب نقل کرد: هنگامی که خبر شهادت امام حسین علیه السلام به مدینه رسید و خبردار شدند که: سر حضرت را از تن جدا کرده، نزد یزید برده اند هجده نفر از خاندانش و پنجاه و سه تن از پیروانش را شهید کرده اند. علی اصغر او را برابرش با تیر کشته و نسل و ذریه اش را به اسارت برده اند؛ مجالس عزا با حضور همسران پیامبر صلی الله علیه و آله در خانه امّ سلمه تشکیل و مهاجرین و انصار نیز در خانه هایشان مجالس عزا بر پا داشتند. تا جایی که عبدالله پسر عمر با شیون و فریاد از خانه اش بیرون آمده، با لطمه به صورت خویش می زد، گریبان خویش را چاک زد... .

6.عزاداری مردم مدینه

يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مَقَامَ لَكُمْ بِهَا *** قُتِلَ الحُسَيْنُ فَأَدْمَعِي مَدَرَارُالْجَسَدُ مِنهُ بِكَرْبَلَاءَ مُدَرَّجٌ *** وَ الرَّأْسُ مِنهُ عَلَى الْقَنَاةِ يُدَارُثُمَّ قُلتُ: هَذَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ مَعَ عَمَّاتِهِ وَ أَخَوَاتِهِ قَدْ حَلُّوا بِسَاحَتِكُمْ وَ نَزَلُوا بِفِنَائِكُمْ، وَ أَنَا رَسُولُهُ إِلَيْكُمْ أُعَرِّفُكُمْ مَكَانَهُ.فَمَا بَقِيَتْ فِي الْمَدِينَةِ مُخَدَّرَةٌ وَ لَا مُحَجَّبَةٌ إِلَّا بَرَزْنَ مِنْ خُدُورِهِنَّ، مَكْشُوفَةٌ شُعُورُهُنَّ، مُخَمَّشَةٌ وُجُوهُهُنَّ، ضَارِبَاتٌ خُدُودَهُنَّ، يَدْعُونَ بِالْوَيْلِ وَ الثَّبُورِ، فَمَا رَأَيْتُ بَاكِيًا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَ لَا يَوْمًا أَمَرَّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنهُ. ⁽¹⁾ بشیر گوید: کاروان حسین علیه السلامی نزدیک مدینه رسید، امام سجّاد علیه السلام بیرون مدینه بار انداخت و خیمه ای بر پا نموده سپس به من فرمود: خدا پدرت را بیامرزد، او شاعر بود، تو هم توانایی شعر گفتن داری؟ عرض کردم: آری، من هم شاعرم. فرمود: وارد مدینه شو و خبر شهادت سیدالشهدا علیه السلام را به مردم برسان.

بشیر گوید: سوار بر مرکب شده وارد شهر شدم هنگامی که به مسجد النبی صلی الله علیه و آله رسیدم، صدایم را به گریه بلند کردم و این اشعار را سرودم:

ای اهل شهر دیگر در مدینه نمانید.

حسین کشته شد که من برایش اشک می بارم.

جسم او در کربلا غرقه به خون،

و سرش بر نیزه در شهرها گردانده شد.

سپس به آن ها گفتم: حضرت سجّاد علیه السلام با عمه ها و خواهرانش نزد شما باز گشته اند تمام مخدّرات... در حالی که صورت های خویش را می خراشیدند و لطمه به صورت می زدند با آه و ناله بیرون آمدند. من روزی تلخ تر از آن روز - که آن قدر مردم گریان باشند - سراغ ندارم.

7.استمرار مجالس عزای صحابه

قاضی نعمان مصری جای دیگر نوشته: این عزاداری توسط زنان بنی عبدالمطلب و در حضور حضرت زین العابدین برگزار می شد.### گریه اصحاب امام حسین علیه السلام#### اشارهمناسب است پس از عزاداری صحابه، اشاره ای داشته باشیم به گریه حضرت مسلم بن عقیل علیه السلام و دو تن از اصحاب سیدالشهدا علیه السلام.#### 1.گريه حضرت مسلم علیه السلام بر غربت خاندان رسالت225. ﴿قَالَ الرَّاوِي: وَاجْتَمَعُوا حَوْلَهُ وَنَزَعُوا سَيْفَهُ، وَ كَأَنَّهُ عِندَ ذَلِكَ يَئِسَ مِنْ نَفْسِهِ، فَدَمِعَتْ عَيْنَاهُ، ثُمَّ قَالَ: هَذَا أَوَّلُ الْغَدْرِ، فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ بْنُ الْأَشْعَثِ: أَرْجُو أَنْ لَا يَكُونَ عَلَيْكَ بَأْسٌ، قَالَ: وَ مَا هُوَ إِلَّا الرَّجَاءُ؟ أَيْنَ أَمَانُكُمْ؟ (إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، وَ بَكَى، فَقَالَ لَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ: إِنَّ مَنْ يَطْلُبُ مِثْلَ الَّذِي طَلَبْتَ إِذَا يَنزِلُ بِهِ مِثْلُ مَا نَزَلَ بِكَ لَمْ يَبْكِ، قَالَ: وَ اللَّهِ إِنِّي مَا لِنَفْسِي بَكَيْتُ، وَ لَا لَهَا مِنَ الْقَتْلِ أَرْثِي، وَ إِنْ كُنتُ لَمْ أُحِبُّ لَهَا طَرْفَةَ عَيْنٍ تَلَفًا، وَ لَكِنِّي أَبْكِي لِأَهْلِي الْمُقْبِلِينَ، إِنِّي أَبْكِي لِلْحُسَيْنِ وَ آلِ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِمْ السَّلَامُ.) ⁽¹⁾ دشمنان اطراف حضرت مسلم علیه السلام جمع شده شمشیرش را گرفتند، اشک در چشمانش حلقه زده فرمود: این اولین نیرنگ شماست.... حضرت إِنَّا للهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ گفته و می گریست.

کسی به او گفت: کسی مانند تو نباید در چنین شرایطی گریه کند. حضرت مسلم فرمود: به خدا سوگند برای خودم گریه نمی کنم... گریه می کنم برای خاندانم که الآن به سوی ما در حرکت هستند. گریه ام برای حسین و خاندان حسین علیه السلام است.

2.گریه برخی از اصحاب بر غربت حضرت در روز عاشورا

دو تن از اصحاب سیدالشهدا علیه السلام به نام عبدالله غفاری و عبدالرحمان غفاری نزد حضرت آمدند تا اجازه گرفته به میدان روند، آن ها اشک می ریختند.

حضرت پرسید: چرا گریه می کنید؟ به خدا سوگند امیدوارم که تا لحظاتی دیگر چشم شما (به شهادت) روشن شود.

هر دو عرض کردند خدا ما را فدایت گرداند، به خدا سوگند ما بر خویش گریه نمی کنیم، بر آن می گرییم که دشمن اطراف شما را گرفته و نمی توانیم کاری کنیم.

حضرت فرمود: خدا به شما بهترین جزای پرهیزکاران را عنایت نماید در برابر دل سوزی شما و مواسات شما با من.

نظیر همین مطلب درباره سیف جابری و مالک جابری نقل شده است.⁽¹⁾

سوگواری طبیعت

و رجوع کنید به: «فهرست موضوعی روایات» در بخش چهارم، عزاداران، صفحه: 371 -372.

امام صادق علیه السلام فرمود: در زیارت سیدالشهدا علیه السلام گویی:

پدر و مادرم فدایت! از راه دور به سوی تو سفر کردم، برای تو اشکم جاری است. افسوسم، شیونم، افغان و زاریم، آه و فریاد و سوز و گدازم برای توست. برای تو آمدم....

پدر و مادرم فدایت ای آقای من.

برایت گریستم... و سزاوار است که برایت گریه کنم.

آسمان ها، زمین ها، کوه ها و دریاها برایت گریستند، من چه عذری دارم اگر برایت اشک نریزم؟!

حبیب خدا (پیامبر صلی الله علیه و آله) امامان معصوم علیهم السلام و همه از (افلاكيان) سدرة المنتهى گرفته تا خاکیان برای تو بی تاب گشته، گریستند و اشک ریختند.

در دعای سوم شعبان از ناحیه مقدسه آمده است:

خدایا به حق مولود امروز که پیش از ولادتش وعده شهادت او داده شده بود و آسمان و آسمانیان، زمین و زمینیان و آن چه بین زمین و آسمان است، بر او گریستند، شهید اشک...

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: پدر و مادرم فدای حسین شهید...

به خدا سوگند گویا می بینم که انواع حیوانات وحشی بر قبر او گردن کشیده و از شب تا صبح بر او می گریند و مرثیه سرایی می کنند. مبادا در آن زمان شما در حق او جفا کنید (و در زیارت و یا گریه و عزاداری برای آن حضرت کوتاهی نمایید).

میثم تمار گوید: امیر مؤمنان علیه السلام از پیش به من خبر داده بود که: تمامی اشیاء بر حسین او خواهند گریست حتی حیوانات بیابان، ماهیان دریا، پرندگان آسمان، خورشید، ماه، آسمان و زمین، مؤمنان از آدمیان و جنیان، همه فرشتگان آسمان ها و زمین ها، رضوان (مسئول بهشت)، مالک (مسئول جهنم) و حاملان عرش. آسمان (در عزای او) خون و خاکستر خواهد بارید.

امام صادق علیه السلام فرمود: در شهادت سید الشهدا علیه السلام آسمان های هفت گانه، زمین های هفت گانه، آن چه در آن ها و بین آن هاست، آن چه در بهشت و دوزخ است از آفریده های پروردگار و آن چه دیده شود و دیده نشود گریستند.

در یکی از زیارات آن حضرت - که به فرمایش شیخ صدوق رحمه الله صحیح ترین زیارات آن حضرت است- از امام صادق علیه السلام نقل شده که:

گواهی می دهم که خون تو در خُلد برین جای گرفت، اظله ⁽²⁾عرش الهی به لرزه درآمد، در شهادت تو همۀ خلائق گریستند، آسمان های هفت گانه، زمین های هفت گانه آن چه در آن ها و بین آن هاست آن چه در بهشت و دوزخ است از آفریده های پروردگار، و آن چه دیده می شود و دیده نمی شود.

حضرت زینب علیها السلام - در خطبه کوفه - فرمود: آیا شگفت زده شدید که آسمان خون بارید؟! عذاب آخرت خواری بیش تری را به دنبال خواهد داشت.

در مصادر افزوده شده: «و بكاؤها أن تطلع حمراء و تغيب حمراء. و قيل: أي بكى أهل السماء و هم الملائکة» یعنی گریۀ خورشید طلوع و غروبی خونین و قرمز بود.

2) كامل الزيارات 74، بحار 219/45.

هنگامی که عثمان ابوذر را به ربذه تبعید کرد، مردم او را دلداری می دادند، ابوذر گفت: این که چیزی نیست، سپس از شهادت امام حسین علیه السلام خبر داد و گفت: چه حالی خواهید داشت هنگامی که حسین بن علی علیه السلام به کیفیت فجیعی کشته شود؟ اگر می دانستید با شهادت او چه بر سر اهل دریا و ساکنان کوه ها، جنگل ها، تپه ها و اهل آسمان می آید چنان گریه می کردید تا جان دهید.

روح سیدالشهدا علیه السلام بر هر آسمانی که بگذرد، هفتاد هزار فرشته هراسناک (به احترام حضرت) بلند شده و بایستند و تا قیامت می لرزند!

هیچ ابری نیست که صدای رعد و برق آن شنیده شود مگر این که قاتل حضرت را لعنت کند.

عزاداری جنیان

مرثیه سرایی و نوحه جنیان در مصادر خاصه و عامه به نقل مسلم آمده است ⁽¹⁾و در این جا به ذکر یک روایت اکتفا می کنیم.

امام باقر علیه السلام فرمود: در عزای سیدالشهدا علیه السلام آدمیان، جنیان، پرندگان و حیوانات آن قدر گریستند که اشک از دیدگانشان جاری گشت.