میراث ماندگار نسخه های خطی در جهان اسلام جلد 3

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : میراث ماندگار/ زیرنظر محمود مرعشی نجفی .

مشخصات نشر : قم : کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله عظمی مرعشی نجفی . گنجینه جهانی مخطوطات اسلامی ، 1424ق . = 2003م . =1382 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره: 964-8179-09-3 ؛ ج.1: 964-8179-10-7 ؛ ج.2: 964-8179-11-5 ؛ ج.3978-964-8179-96-5: ؛ :ج.4978-964-8179-97-2:

یادداشت : فارسی-عربی.

یادداشت : ج.2 (چاپ اول: 1382).

یادداشت : ج.3و 4(چاپ اول : 1388).

یادداشت : کتابنامه .

موضوع : اسلام -- مقاله ها و خطابه ها

موضوع : نسخه های خطی عربی -- ایران -- قم

موضوع : نسخه های خطی فارسی -- ایران -- قم

شناسه افزوده : مرعشی ،سید محمود، 1320 -

شناسه افزوده : کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی. گنجینه جهانی مخطوطات اسلامی

رده بندی کنگره : BP10/م9 1382

رده بندی دیویی : 297/08

شماره کتابشناسی ملی : م 82-31421

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: مریم محققیان

اشاره

میراث ماندگار/ زیر نظر سیّد محمود مرعشی نجفی - قم: کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی رحمه الله- گنجینه جهانی مخطوطات اسلامی-، 1424ق. = 2004م. = 1382ش.

528 ص. (دوره) 3 - 09 - 8179 - 964 ISBN

ج 3. 1431ق. = 2010م. = 1388ش. (ج.3) 5-96-8179-964-978

فهرست نویسی بر اساس اطلاعات فیپا.

1.اسلام -- مقاله ها و خطابه ها. 2. نسخه های خطی عربی -- ایران -- قم. 3. نسخه های خطی فارسی -- ایران -- قم. الف. مرعشی نجفی، سيّد محمود، 1320ش. -، زیر نظر. ب. کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی.- گنجینه جهانی مخطوطات اسلامی-. ج. عنوان.

9 م/ BP10

297/08

کتابخانه ملی ایران 31421 - 82م

میراث ماندگار (جلد سوم)

زیر نظر د. سیّد محمود مرعشی نجفی

ناشر: کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله مرعشی نجفی رحمه الله

نوبت چاپ: اوّل، 1388 ش/ 1431 ق / 2010 م

حروف زنی و صفحه آرایی: فَرانَشر

لیتوگرافی: تیزهوش - قم

چاپ: ستاره- قم

شمارگان: هزار نسخه

ناظر چاپ: علی حاجی باقریان

شابک دوره: 3 - 09 - 8179-964

شابک جلد سوم: 5- 96 - 8179-964- 978

AYATOLLAH MAR'ASHI NAJAFI ST.,Qom 37157, I.R. IRAN

TEL: + 98 251 7741970-78; FAX: + 98 251 7743637

http:// www.marashilibrary.com

http:// www.marashilibrary.net

http:// www.marashilibrary.org

E-mail: info@marashilibrary.org

بسم الله الرحمن الرحیم

تصویر

^jpg.4

فهرست مطالب

کتابچه پرسش و پاسخ یا استنطاق از میرزا رضا کرمانی

به کوشش سیّد محمود مرعشی نجفی...7

نظامنامه اساسی آستان قدس رضوی به پیوست نظامنامه داخلی کشیکی

تنظیم و تحریر مصباح السلطنه محمّد ولی خان اسدی

به اهتمام عبدالله غفرانی...47

تاریخ امکنه شریفه و رجال برجسته

تألیف آیت الله شهید میرزا علی آقا ثقة الاسلام تبریزی

تحقیق و تعلیق محمّد الوانساز خویی...77

الدرر الثواقب من أشعار محمّد بن أبي طالب

تدوین و تحقیق فارس حسّون کریم...133

گزارش های مأمور اداره مالیه در اواخر دوره قاجار

به کوشش محمّد برکت...213

سفرنامه خواف

حاتم خان بن حسن بن محمّد خان خوبی

تصحیح و مقدّمة علی صدرایی خویی...265

قواعد نشان مقدّسه علویه

از حاجی ترخان یوسف تبریزی

به کوشش سیّد محمّد حسين حكيم...315

رجال استرآباد (مشاهیر گرگان)

اثر شیخ محمّد صالح استرآبادی

تصحيح و اضافات میر محمود موسوی...337

مصابيح المستخير و مفاتيح المستشير

تأليف سيّد محمود بن محمّد علوی فاطمی حسینی حافظ تبریزی...433

تصحیح میر محمود موسوی...433

سماوریه

تألیف میرزا مسکین خراسانی

تصحیح و تحقیق حسین رفیعی...457

الفصول النصيرية في الأصول الدينيّة

تألیف خواجه نصیر الدّین طوسی

تصحیح محمّد رضا انصاری قمی...481

أنس الوحيد في تفسير آية العدل و التوحيد

تأليف الشهيد القاضي السيّد نور الله التُستري المرعشي

تحقيق السيّد عبدالكريم الموسوي...501

1. کتابچه پرسش و پاسخ، یا استنطاق از میرزا رضا کرمانی

اشاره

به کوشش سیّد محمود مرعشی نجفی

این کتابچه در برگیرندۀ بازجویی از میرزا رضا کرمانی، فرزند شیخ حسین عقدائی است که پس از دستگیری وی، به علّت قتل ناصرالدّین شاه قاجار، در ذی الحجه سال 1313 با حضور میرزا ابوتراب نظم الدوله و حاج حسین علی خان - رئیس قراولان عمارت همایونی - انجام شده است. وی در این گزارش، متّهم است که شدیداً تحت تأثیر افکار تند و انقلابی سيّد جمال الدّین اسد آبادی قرار گرفته، و به درخواست وی، ناصرالدّین شاه را در یکی از روزهایی که به زیارت حرم حضرت عبدالعظیم حسنی - علیه السّلام - رهسپار شده بود، با یک اسلحه کمری، به قتل برساند.

آن گونه که از متن این رساله بر می آید، این بازجویی نخستین است که با فشار و شکنجه های رقّت بار انجام نشده و پس از این مرحله، مراحل بعدی با شکنجه همراه بوده است. به جز میرزا رضا کرمانی، افراد دیگری نیز مورد بازجویی قرار گرفته اند، از جمله: میرزا تقی بن میرزا محمّدرضا همسر میرزا رضا کرمانی، قاتل شاه؛ ملّا حسين فرزند میرزا محمّدعلی متولّی مقبرۀ سرورالسلطنه، در صحن مطهّر حضرت عبدالعظیم؛ شيخ محمّد اندرمانی، که در منزل ناظم التولیه، انجام شده است؛ شیخ حسین دائی زاده؛ گزارش فرّاش باشی حضرت عبدالعظیم؛ گزارش ملّا حبیب از خادمان حرم مطهّر حضرت عبدالعظیم و گزارش مشهدی غلامحسین فرّاش آستانه مقدّسه.

گرچه گزارش بازجویی از میرزا رضا کرمانی - قاتل شاه قاجار - در منابع تاریخی، به ویژه تاریخ عصر قاجار آمده است؛ لیکن این کتابچه که نایاب و پیش تر منتشر نشده است، برخی مطالب جالب دارد، که برای تاریخ نگاران و جامعه شناسان معاصر، قابل استفاده می باشد.

نسخه خطّی این کتابچه، به شمارۀ «14396» در گنجینۀ جهانی مخطوطات اسلامی کتابخانه بزرگ پدر بزرگوارم، آیت الله العظمی مرعشی نجفی رحمه الله موجود می باشد. همان گونه که بارها یادآوری نموده ام، این گونه رساله ها، به علّت حجم اندک خود، هیچ گاه، جداگانه و مستقل، چاپ و منتشر نمی گردد. خداوند بزرگ را سپاس که تاکنون، افزون بر یک صد و پنجاه رسالۀ کوچک فارسی و اندکی عربی را در قالب فروست های گوناگون، منتشر نموده ایم.

نخستین بار تعدادی بالغ بر یک صد و اندی رساله، در موضوعات مختلف، در مجموعۀ «میراث اسلامی ایران»؛ مرحلۀ بعدی به عنوان «میراث ماندگار» که دو جلد آن تا کنون منتشر شده، و سه جلد نیز در حال انتشار می باشد، و مجموعاً بالغ بر پنجاه رسالۀ کوچک، نگاشته شده است. امیدوارم به یاری خداوند سبحان، روزی شاهد انتشار یک هزارمین رساله از این مجموعه باشیم.

به روان پاک و مطهّر آن پیر روشن ضمیر و آگاه که از دیر باز در اندیشه گردآوری میراث مکتوب و کهن شیعی بوده و با مشقّات بسیار آن ها را فراچنگ آورد و سرانجام، تمام آن ها را بدون کم و کاست، در طبق اخلاص نهاد و به رایگان به جامعه اسلامی هدیه نمود، درود می فرستیم و از آن مرجع راحل و بزرگ و فرهنگبان میراث اسلامی خواهانم، تا این جانب و مجموعۀ کارکنان کتابخانه بزرگ را که به نام بزرگوارش مزیّن است، از عنایات خویش بهره مند، سازند، و ما را از دعای خیر، فراموش نفرمایند.

بسم الله الرّحمن الرّحيم

صورت استنطاقات با میرزا رضای کرمانی، پسر شیخ حسین عقدائی که عجالتاً بدون صدمه و اذیّت با زبان خوش تا آن قدر تقریرات کرده است و مسلّم است [که] بعد از صدمات لازمه، ممکن است مکتومات ضمیر خود را بروز بدهد.

س) شما از اسلامبول چه وقت حرکت کردید؟

ج) روز 26 ماه رجب حرکت کردم.

س) به حضرت عبدالعظیم کی وارد شدید؟

ج) روز دویم شوّال.

س) در راه کجاها توقّف کردید؟

ج) در بارفروش ⁽¹⁾در کاروانسرای حاجی سیّد حسین چهل و یک روز به واسطۀ بند بودن راه، توقّف کردم.

س) از اسلامبول چند نفر بودید که حرکت کردید؟

ج) من بودن و ابوالقاسم.

س) این ابوالقاسم کیست؟

ج) برادر شیخ احمد روحی، اهل کرمان به سن هیجده سال، شغلش خیّاطی است

س) او به چه خیال با شما حرکت کرد؟

ج) برای این که برود به کرمان. بعد از آن که برادرش را با دو نفر دیگر که میرزا آقاخان و حاجی حسن خان هستند، در اسلامبول گرفتند که به ایران بیاورند، در طرابزون ⁽²⁾توقّف دادند و نمی دانم حالا آن جا هستند یا نه.

س) بعد از گرفتاری برادرش او وحشت کرد آمد؟

ج) نخیر! برادرش را که گرفتند، به خیال برادر دیگرش که وطنش آن جا است، به سمت وطنش حرکت کرد؛ برادرش شیخ مهدی، پسر آخوند ملا محمّدجعفر ته باغ کله ای.

س) این سه نفر را شما در اسلامبول بودید، به چه جرم و به چه نسبت گرفتند؟

ج) علاء الملک ⁽³⁾سفیر، از قراری که معلوم شد، غرضی با این سه نفر داشت، به جهت این که به او اعتنا نمی کردند. چون این ها دو نفرشان مدرّس هستند چهار زبان می دانند، در خانه مسلمان و ارامنه و فرنگی، برای معلّمی، مراوده می کنند؛ هر کس بخواهد تحصیل کند، این ها خانه او می روند. این ها خبرچینی می کنند در ایران، مفسد بودند، به این جهات این ها را متّهم

کردند و گرفتند. این تقصیر این دو نفر بود، ولی حاج میرزا حسن خان به واسطۀ کاغذهایی که گفتند به ملّاهای نجف و کاظمین نوشته است، و هم چو گفتند که این کاغذها به دست صدر السلطنه ⁽¹⁾آمده بود که آن ها را به مقام خلافت جلب نموده بود، به توسط آقا سیّد جمال الدّین و دستور العمل ایشان غرض سفیر این بوده است که سبب شد گرفتاری آن ها را.

س) این جا بعضی اطلاعات رسید که شما در موقع حرکت، غیر از ابوالقاسم، همسفر دیگر هم داشتید و بعضی دستورالعمل ها هم از طرف آقا سیّد جمال الدّین به شما داده شده بود. تفصیل این چه چیز است؟

ج) غیر از ابوالقاسم، کسی با من نبوده است. شاهد بر این مطلب غلامرضا، آدم کاشف السلطنه ⁽²⁾است، در قهوه خانه حاجی محمّدرضا که در باطوم ⁽³⁾است و جمعی ایرانی ها آن جا هستند. غلام رضا قبل از آمدن ما تقریباً بیست الی بیست و پنج روز، کم تر یا بیش تر، از اسلامبول حرکت کرد. چون [از] باطوم به بادکوبه ⁽⁴⁾، چند پل خراب شده بود، در قهوه خانه توقّف کرده، مشغول خیّاطی بود که ما رسیدیم و در بین راه، از تفلیس ⁽⁵⁾به این طرف، جوانی ارومیه ای برادری [ داشت] صاحب منصب بود و اسم خودش امیرخان است [و] می گفت: برادرم درب خانه علاءالدّوله منزل دارد. در راه آهن به ما برخورد. بودیم تا بادکوبه. ابوالقاسم با کشتی پشت وائی از سمت اوزون اوده رفت که به عشق آباد می رود و از خراسان به کرمان. من با غلامرضا و آن دو نفر ایرانی، دیگر، که امیرخان و برادرش باشند، از بادکوبه به مشهد سر ⁽⁶⁾و از آن جا به بار فروش وارد شدیم. بعد از رسیدن توی

کاروان سرا و گرفتن بار، غلامرضا منزل انتظام الدوله ⁽¹⁾رفت و مراجعت کرده، اسبابش را هم برداشت و رفت به باغ شاه، منزل انتظام الدوله. سه روز یا چهار روز بعد آمد، در حالتی که لباس سفرش را پوشیده با من مصافحه کرده روانه تهران شد و من در کاروانسرای حاجی سیّد حسین منزل کردم و امیرخان هم به فاصله یک شب در بارفروش ماند و روانه تهران شد. والسلام.

س) دستورالعملی که می گویند از آن جا داشتید، نگفتید.

ج) دستورالعمل مخصوص نداشتم ،الّا این که حالِ سیّد واضح است که از چه قبیل گفتگو می کند. پروایی ندارد [و] می گوید: ظالم هستند، عادل نیستند. این قبیل حرف ها می زند.

س) پس شما از کجا به خیال قتل شاه افتادید؟

ج) از کجا نمی خواهد. از کنده ها و بلاهایی که به ناحق کشیدم. چوب ها که خوردم، شکم خودم را پاره کردم، مصیبت هایی که از خانه نایب السلطنه ⁽²⁾در امیریّه و در قزوین و در انبار و باز در انبار به سرم آمد. چهار سال و چهار ماه در زیر کنده و زنجیر بودم و حال آن که به خیال خودم، خیر دولت را خواستم؛ خدمت کردم. قبل از وقوع شورش تنباکو ⁽³⁾، نه این که فضولی کرده باشم، اطلاعات خودم را دادم بعد از آن که احضارم کردند.

س) کسی که با شما غرض و عداوت شخصی نداشت. در صورتی که این طوری که می گویید خدمت کرده باشید، و از شما در آن وقت علامت فتنه جویی و فسادی دیده نشده باشد، جهتی نداشت که در ازای خدمت، به شما این طور صدمات زده باشند. پس معلوم می شود، همان وقت هم در شما بعضی آثار فتنه و فساد دیده بودند.

ج) الحال هم حاضرم بعد از این مدّت که طرف مقابل حاضر شده، آدم بی غرضی تحقیق نماید که من عرایض صادقانه خودم را محض حبّ وطن و ملت و دولت به عرض رساندم، و ارباب غرض، محض حسن خدمت و تحصیل مناصب و درجات و مواجب و نشان و حمایل و غیره و غیره، و غیره به عکس به عرض رساندند. الحال هم حاضرم برای تحقیق.

س) این ارباب غرض کی ها بودند؟

ج) شخص پست فطرت نانجیب بی اصل رذل غیر لایق، که قابل هیچ یک از این مراتب نبود، خود آقای وکیل الدوله ⁽¹⁾و كثرت محبّت حضرت والا آقای نایب السلطنه به او.

س) وکیل الدوله که می گوید، همان وقت با اسناد و کاغذجات مفسدانه که همه کس معلوم شد، تو را گرفته است! و اگر آن وقت شما را نگرفته بود، به موجب استنطاقی که همان وقت به عمل آورده اند، این خیال را همان وقت شما داشتید، و شاید همان وقت این کار را کرده بودید!

ج) پس در حضور وکیل الدوله معلوم خواهد شد.

س) در صورتی که شما اقرار می کنید که تمام این صدمات را وکیل الدوله برای تحصیل شئونات و نایب السلطنه برای حبّ به او به شما وارد آورده اند، شاه شهید چه تقصیر داشت؟ شما بایستی این تلافی و انتقام را از آن ها بکنید که سبب ابتلای شما شده بودند، و یک مملکتی را یتیم نمی کردید!

ج) پادشاهی که پنجاه سال سلطنت کرده باشد، و هنوز امور را به اشتباه کاری به عرض او برسانند، و تحقیق نفرمایند و بعد از چندین سال سلطنت، ثمر این درخت، وکیل الدوله،

آقای عزیز السطان ⁽¹⁾آقای امین الخاقان ⁽²⁾و این اراذل و اوباش و بی پدر و مادرهایی که ثمر این شجره شدهاند و بلای جان عموم مسلمین شده اند، باشند، باید چنین شجره ای را قطع کرد که دیگر این نوع ثمر ندهد. ماهی از سر گنده گردد نی زدم. اگر ظلمی می شد، از بالا می شد.

س) در صورتی که به قول شما این طور هم باشد، درباره شخص شما، وكيل الدوله و نایب السلطنه تقصیرشان بیشتر بود. شاه شهید که معصوم نبود، و از مغیبات خبر نداشت. یک آدمی مثل نایب السلطنه که هم پسرش و هم [خودش] نوکر بزرگ دولت [بود] مطلبی را به عرض می رساند، خاصّه با اسنادی که از شما به دست آورده و به نظر مبارک شاه شهید رسانده بود، برای شاه شهید تردیدی باقی نمی ماند. آن ها که اسباب بودند، بایستی طرف انتقام شما واقع شوند. این دلیل صحیحی نبود که ذکر کردید. شما فرد منطقی و حکیم مشربی هستید؛ جواب را با برهان باید ادا کنید.

ج) اسناد از من به دست نیامد، الّا این که در خانه وکیل الدوله با سه پایه و داغی در حضور دو نفر دیگر که یکی والی بود و یکی هم سیّدی که یک وقتی محض تعرّض به صدر اعظم، عمامه خود را برداشته بود و آن شب آن جا افطار میهمان بود، شاهد واقعۀ آن شب است که سند را به قهر و جبر، قلمدان آوردند، از من گرفتند. شب قبل هم مر مرا پیش نایب السلطنه بردند.

س) شما که آدم عاقلی هستید، می دانستید نباید همچو سندی داد، به چه عنوان از شما سند گرفتند و چه گفتند؟

ج) عنوان سند این بود که بعد از آن که من به آن ها اطلاع دادم که در میان تمام طبقات مردم حرف و همهمه است، بلوا و شورش خواهند کرد برای مسئله تنباکو. قبل از وقت علاجی بکنید! و به نایب السلطنه هم گفتم: تو دلسوز پادشاهی! تو پسر پادشاهی! تو

وارث سلطنتی! کشتی به سنگ خواهد خورد! این سقف بر تو پایین خواهد آمد! دور نیست خطری به سلطنت چندین ساله ایران وارد شود! یک دفعه این امّت اسلامیّه از میان خواهد رفت! آن وقت قسم خورد که من غرضی ندارم؛ مقصودم اصلاح است. تو یک کاغذی به این مضمون بنویس: ای مؤمنین! ای مسلمین! امتیاز تنباکو ⁽¹⁾داده شد، بانک ایجاد شد، تراموا در مقابل مسلمین راه افتاد، امتیاز راه اهواز داده شد، معادن داده شد، قندسازی و کبریت سازی داده شد، ما مسلمان ها به دست اجنبی خواهیم افتاد، رفته - رفته دین از میان خواهد رفت، حالا که شاه ما به فکر ما نیست، خودتان غیرت کنید! همّت کنید! اتّفاق و اتّحاد نمائید! در صدد مدافعه برآیید! تقريباً، مضمون کاغذ همین است. چنین کاغذی به من دستورالعمل داد و گفت: همین مطالب را بنویس! ما به شاه نشان خواهیم داد و می گوییم در مسجد شاه افتاده بود، پیدا کردیم تا [در] صدد اصلاح برآییم و نایب السلطنه قسم خورد که از نوشتن این کاغذ برای تو خطری نخواهد بود و بلکه قرض دولت است که در حقّ تو مواجب برقرار کند و التفات کند. آن وقت از حضور نایب السلطنه که رفتیم به خانۀ وکیل الدوله، آن جا نوشته را باز به قهر و جبر و تهدید نوشتم. وقتی که نوشته را از من گرفتند، مثل این بود که دنیا را خدا به ایشان داده است. قلمدان را جمع کردند، اسباب داغ و شکنجه به میان آوردند. سه پایۀ سربازی حاضر کردند که مرا لخت کنند، به سه پایه ببندند که رفقایت را بگو، مجلستان کجا است؟ و رفقایت کی هستند! هر چه گفتم چه مجلسی، چه رفیقی، من با همه مردم راه دارم؛ از همۀ افواه شنیدم؛ حالا کدام مسلمان را گیر بدهم؛ مجبورم کردند. من دیدم حالا دیگر وقت جان بازی و موقع آن است که جانم را فدای عرض و ناموس و جان مسلمانان. بکنم. چاقو و مقراض را که از شدّت خوشی و سرور فراموش کرده بودند که توی قلمدان بگذارند، در میان اطاق افتاده بود. نگاه به چاقو کردم، رجب علی

خان ملتفت شد. چاقو را برداشت. مقراض پای بخاری افتاده بود. والی که رو به قبله نشسته بود، دعا می خواند، گفتم: شما را به حقّ این قبله و به حقّ همین دعایی که می خوانید، غرضتان چه چیز است؟ در این بین کاغذی هم از نایب السلطنه به آن ها رسیده بود؛ کاغذ را خواندند و پشت و رو گذاشتند. والی گفت: در این کاغذ نوشته است که حکم شاه است که مجلس و رفقای خود را حکماً بگویی و الّا این اسباب داغ و درفش حاضر است و تازیانه! من چون مقراض را پای بخاری دیدم، به قصد این که خودم را به مقراض برسانم، گفتم: بفرمایید بالای مقطّع تا تفصیل را به شما عرض کنم؛ داغ و درفش لازم نیست. و دست والی را گرفتم کشیدم به طرف بخاری. خودم را به مقراض رساندم و شکم خودم را پاره کردم؛ خون سرازیر شد؛ در بین جریان خون، بنای فحّاشی را گذاشتم پس از آن، حضرات مضطرب شده، بنای معالجه مرا گذاردند، زخم را بخیه زدند. دنباله همان مجلس است که چهار سال و نیم من بیچاره بی گناه که به خیال خودم خدمت به دولت کرده ام، از این حبس به این محبس، از تهران به قزوین، از قزوین به انبار، در زیر زنجیر مبتلا بودم. در چهار سال و نیم، دو سه مرتبه، مرخّص شدم، ولی در همه جهت در ظرف این مدّت، بیش تر از چهل روز آزاد نبودم. هر وقت که نایب السلطنه یک امتیاز نگرفته داشت، مرا می گرفت! هر وقت وکیل الدوله اضافه مواجب و منصب می خواست مرا می گرفت! عیالم طلاق گرفت. پسر هشت - نه ساله ام به خانه شاگردی رفت. بچّه شیر خواره ام به سر راه افتاد. دفعۀ اوّل بعد از تقریباً دو سال حبس که از قزوین ما را مراجعت دادند، ده نفر ما را مرخّص کردند؛ دو نفر از آن میان که بابی بودند، یکی حاجی ملّا علی اکبر و یکی حاجی امین بود. قرار شد به انبار بروند [ولی] چون یکی از آن بابی ها مایه دار بود، پولی خدمت حضرت والا تقدیم کرد، او را مرخّص کردند و مرا به جای آن بابی، باز به انبار فرستادند.

واضح است انسان از جان سیر می شود و بعد از گذشتن از جان، هر چه می خواهد، می کند. وقتی که به اسلامبول رفتم و در مجمع انسان های عالم در حضور مردمان بزرگ، شرح حال خودم را گفتم، و به من ملامت کردند که با وجود این همه ظلم و بی عدالتی، چرا باید من دست از جان نشسته و دنیا را از دست این ظالمین خلاص نکرده باشم.

س) تمام این تفصیلات که شما می گویید، به سؤال اوّل من قوّت می دهد. از خود شما انصاف می خواهم! اگر شما به جای شاه شهید می شدید، نایب السلطنه و وكيل الدوله یک نوشته، به آن ترتیب، پیش شما می آوردند و آن تفصیلات را به شما گفتند، شما جز این که مقاومت کنید، چاره داشتید یا خیر؟ پس در این صورت، مقصّر این دو نفر بودند و به قتل، اولویّت داشتند. چه شد که به خیال قتل آن ها نیفتادید و دست به این کار بزرگ زدید؟

ج) تکلیف بی غرضی او این بود که یک محقّق ثالث بی غرضی بفرستد میان من و آن ها [تا] حقیقت مسئله را کشف کند. چون نکرد، او مقصّر بود و سال ها است که به این منوال، سیلاب ظلم بر عامّۀ رعیّت جاری است. مگر این سیّد جمال الدّین، این ذریّه رسول - صلی الله علیه و آله - این مرد بزرگ، چه کرده بود که به آن افتضاح، او را از حرم حضرت عبدالعظیم کشیدند، زیر جامه اش را پاره کردند، آن همه افتضاحات به سرش آوردند؟ او غیر از حرف حق چه می گفت؟ این آخوند چلاق شیرازی که از جانب آقا سیّد علی اکبر فال عصیری ⁽¹⁾، قوام فلان فلان شده را تکفیر کرد، چه قابل بود که بیایند توی انبار، اوّل خفه اش کنند، بعد سرش را ببرند؟ من خودم آن وقت در انبار بودم؛ دیدم با او چه کردند. آیا این ها را خدا بر می دارد؟ این ها ظلم نیست؟ این ها تعدّی نیست؟ اگر دیدۀ بصیرت باشد، ملتفت می شود که در همان نقطه که سیّد را کشیدند، در همان نقطه، گلوله به شاه خورد مگر این مردم بیچاره و این یک مشت رعیّت ایران، ودایع خداوند نیستند؟ قدری پایتان را از خاک ایران بیرون بگذارید، در عراق عرب ⁽²⁾و بلاد قفقاز و در عشق آباد ⁽³⁾و اوایل خاک روسیه، هزار - هزار رعایای بیچاره ایران را می بینید که از وطن عزیز خود، از دست ظلم و تعدّی فرار کرده، کثیف ترین کسب و شغل ها را از ناچاری پیش گرفته اند. هر چه حمّال و کنّاس و الاغ چی و مزدور در در آن نقاط می بینید، ایرانی هستند. آخر این گلّه های گوسفند شما، مرتع لازم دارد که چرا کنند، شیرشان زیاد شود، هم به بچّه های خود بدهند و هم شما بدوشید؛ نه این که متّصل

تا شیر دارند، بدوشید و شیر که ندارند، گوشت بدنش را بدوشید. گوسفندهای شما همه رفته و متفرق شدند. نتیجه ظلم همین است که می بینید! ظلم و تعدّی بی حدّ و حساب چیست و کدام است؟ و از این بالاتر چه می شود که گوشت بدن رعیت را می کَنند، به خورد چند جوجه باز شکاری خود می دهند؟ صد هزار تومان از فلان بی مروّت می گیرند و قباله ملکیّت جان و مال و عرض و ناموس یک شهر یا مملکتی را به او می دهند. رعیّت فقیر و اسیر و بیچاره را در زیر بار تعدّیات مجبور می کنند که یک زن منحصر بفرد خود را از اضطرار طلاق می دهد و خودشان صد تا صد تا زن می گیرند و سالی یک کرور پولی که به این خونخواری و بی رحمی از مردم می گیرند، خرج عزیز السلطان، که نه برای دولت مصرف دارد و نه برای ملّت و نه برای حظ نفس شخصی می کنند و غیره و غیره. و غیره آن چیزهایی که همه اهل این شهر می دانند و جرأت نمی کنند بلند بگویند، حالا که این اتفاق بزرگ به حکم قضا و قدر به دست من جاری شد، یک بار سنگینی از تمام قلوب برداشته شد، مردم سبک شدند. دل ها همه منتظرند که پادشاه حالیه، حضرت ولیعهد چه خواهند کرد؛ [آیا] به عدالت و رأفت و درستی، جبر قلوب شکسته را خواهند کرد یا خیر؟ اگر ایشانچنان چه [چنان که] مردم منتظرند، یک آسایش و گشایشی به مردم عنایت بفرمایند، اسباب رفاه رعیّت می شود. [اگر] بنای سلطنت را بر عدل و انصاف قرار بدهند البتّه تمام خلق، فدوى ایشان می شوند و سلطنتشان قوام خواهد گرفت و نام نیکشان در صفحه روزگار باقی خواهد بود و اسباب طول عمر و صحّت مزاج خواهد شد. امّا اگر ایشان همان مسلک و شیوه را پیش بگیرند. این بار کج است و به منزل نخواهد رسید. حالا وقتی است به محض تشریف آوردن بفرمایند و اعلام کنند که: ای مردم! حقیقتاً در این مدّت به شماها بد گذشته است، کار بر شما سخت بوده؛ آن اوضاع بر چیده شد، حالا بساط عدل گسترده است و بنای ما بر معدلت است. رعیّت متفرق شده را جمع کنند، امیدواری بدهند، قرار صحیحی برای وصول مالیات به اطّلاع ریش سفیدان و رعایا بدهند که رعیّت تکلیف خود را بداند، در موعد مخصوص، خودش مالیات خودش را بیاورد، بدهد؛ پی محصّل نرود که یک تومان اصل را ده تومان فرع بگیرند و غیره و غیره.

س) خوب در صورتی که واقعاً خیال شما خیر عامّه بود و برای رفع ظلم از تمام ملت، این کار را کردید، پس باید تصدیق بکنید با این که اگر این مقاصد بدون خونریزی به عمل بیاید و این مقصود حاصل شود، البته بهتر است. حالا ما می خواهیم بعد از این، در صدد اصلاح این مفاسد برآییم، باید خیال ما از بعضی جهات آسوده باشد که از روی اطمینان مشغول ترتیبات تازه شویم. در این صورت، باید بدانیم که اشخاصی که با شما متّفق هستند، که هستند و خیالشان چیست و این را هم شما بدانید که غیر از شخص شما که مرتکب جنایت یا کشته می شوید، یا شاید چون خیالت خیر عامّه بوده است نجات بیابی، امروز دولت متعرّض احدی نخواهد شد، برای این که صلاح دولت نیست. فقط می خواهم بشناسم اشخاصی را که با شما هم عقیده هستند که در اصلاح امورات شاید یک وقتی به مشاوره آن ها محتاج شویم.

ج) صحیح نکته می فرمایید، من چنان چه [ چنانکه] به شما قول داده ام و قسم خورده ام، به شرافت و ناموس انسانیّت خودم قسم می خورم که به شما دروغ نخواهم گفت. هم عقیده من در این شهر و مملکت بسیار هستند؛ در میان علما بسیار، در میان وزرا بسیار، در میان امراء بسیار، در میان تجّار و کسبه بسیار؛ در جميع طبقات هستند. شما می دانید وقتی که سیّد جمال الدّین به این شهر آمد، تمام مردم از هر دسته و طبقه، چه در تهران و چه در حضرت عبدالعظیم، به زیارت و ملاقات او رفتند. مقالات او را شنیدند و چون هر چه می گفت لله و محض خیر عامّه مردم بود، همه کس مستفید و شیفته مقالات او شدند. تخم این خیالات بلند را در مزارع قلوب پاشید. مردم بیدار بودند، هشیار شدند و حالا همه کس با من هم عقیده است. ولی به خدای قادر متعال که خالق سیّد جمال الدّین و من و همۀ مردم است، قسم است، از این خيال من و نیّت کشتن شاه، احدی غیر از خودم و سیّد اطلاع نداشت. سیّد هم که در اسلامبول است؛ هر کاری که می توانید و از دستتان بر می آید بکنید. دلیلش هم واضح است که اگر همچو خیال بزرگی را من به احدی می گفتم، مسلّماً نشر می کرد و مقصود باطل می شد. وانگهی تجربه کرده بودم که این مردم، چه قدر سست عنصرند و حبّ جاه و حیات دارند. در آن اوقاتی که گفتگوی تنباکو و غیره در میان بود که مقصود فقط اصلاح اوضاع بود و ابداً خیال کشتن شاه و کسی در میان نبود، چه قدر از این ملک ها

و دولت ها و سلطنت ها که با قلم و قدم و درم، هم عهد شده بودند و می گفتند تا همه جا حاضریم، همین که دیدند برای ما گرفتاری پیدا شد، همه خود را کنار کشیدند. من هم با آن همه گرفتاری، اسم احدی را نگفتم. چنان چه به جهت همین کتمان سرّ، اگر بعد از خلاصی یک دور می زدم، مبالغی می توانستم از آن ها پول بگیرم؛ ولی چون دیدم نامرد هستند، گرسنگی خوردم، ذلّت کشیدم، دست پیش احدی دراز نکردم.

س) در میان اشخاصی که دفعه اوّل به اسم هم خیالی و همدستی شما گرفتار شدند، گویا حاجی سیّاح ⁽¹⁾از همه پرماده تر باشد؟

ج) خیر! حاجی سیّاح مردیکه مذبذب خود پرستی است! ابداً به مقصود ما کمک و خدمتی نمی کرد؛ او ضمناً آب گل می کرد که برای ظلّ السلطان ⁽²⁾ماهی بگیرد. خیالش این بود که بلكه ظلّ السلطان شاه بشود و امین الدوله ⁽³⁾، صدر اعظم و خودش، مکنتی پیدا کند؛ چنان چه قریب شانزده هزار تومان، در محلّات ملک دارد. همان اوقات، سه هزار تومان از ظلّ السلطان به اسم سیّد جمال الدّین گرفت، نهصد تومان به سیّد داد، باقی را خودش خورد.

س) شما قبل از این که اقدام به این کار بکنید، ممکن بود بعد از خلاصی که دسترس داشتید که خودتان را به یک ثالثی ببندید، مثلاً مثل صدرات عظمی، چنان چه معمول اهل ایران ماست [که] در وقت تعدّی به بست می روند، متحصّن می شوند ⁽⁴⁾و حرف حساب خود را عاقبت می گویند و رفع تعدّی از خود می کنند. شما هم می خواستید این کار را بکنید. اگر از این اقدامات شما نتیجه حاصل نمی شد، آن وقت دست به این کار می زدید. کشتن یک پادشاه بزرگ که کار شوخی نیست.

ج) بلی انصاف نیست از برای گوینده کلام! به توهّم این که دفعه ثانی من رفته بودم عرض حال خود را به صدرات عظمی بکنم، باز نایب السلطنه مرا گرفت و گفت: چرا به منزل صدر اعظم رفتی؟ وانگهی، شما همه می دانید همین که در یک مسئله پای نایب السلطنه به میان می آمد، صدر اعظم و دیگران ملاحظه می کردند، جرأت نمی کردند حرف بزنند. اگر هم حرف می زدند، شاه اعتنا نمی کرد.

س) این تپانچه، شش لول بود که داشتی؟

ج) پنج لول روسی بود.

س) از کجا تحصیل کردید؟

ج) در بار فروش، از شخص میوه خری که برای بادکوبه میوه حمل می کرد، سه تومان و دو هزار به انضمام بیست و پنج فشنگ خریدم.

س) آن وقتی که خریدید، به همین نیّت خریدید؟

ج) خیر! برای مدافعه خریدم و در خیال نایب السلطنه هم بودم.

س) در اسلامبول آن وقتی که در خدمت سیّد شرح حال خود را می گفتید، ایشان چه جوابی به شما دادند؟

ج) جواب فرمودند: با این ظلم ها که تو نقل می کنی به تو وارد شده است، خوب بود نایب السلطنه را کشته باشی! چه جان سختی بودی و حبّ حیات داشتی! به این درجه ظالمی که ظلم کند کشتنی است.

س) با وجود این امر مصرّح سیّد، پس شما چرا او را نکشتید و شاه را شهید کردید؟

ج) هم چون خیال کردم که اگر او را بکشم، ناصرالدّین شاه با این قدرت، هزاران نفر را خواهد کشت؛ پس باید قطع اصل شجر ظلم را باید کرد، نه شاخ و برگ را. این است که به تصوّر آمده است و اقدام کردم.

س) من شنیدم که گفته بودی که در شب چراغان شهر که هنگام جشن شاه شهید خواهد بود و شاه شهید به گردش می آمده است، این کار را می خواستی بکنی؟

ج) خير! من هم چنین اراده نداشتم و این حرف حرف من نیست و نمی دانستم که شاه به گردش شهر خواهد آمد و این قوّه را هم در خودم نمی دیدم. روز پنج شنبه شنیدم که شاه به حضرت عبدالعظیم می آید. در خیال دادن عریضه به صدرات عظمی بودم که امنیّت

بخواهم عریضه را هم نوشته، حاضر در بغل داشتم و رفتم توی بازار، منتظر صدر اعظم بودم. خیالم از دادن عریضه منصرف شد و یک مرتبه به این خیال افتادم. رفتم منزل، تپانچه را برداشته، آمدم از درب امامزاده حمزه، رفتم توی حرم قبل از آمدن شاه، تا این که شاه وارد شد، آمد توی حرم زیارتنامه مختصری خوانده، به طرف امامزاده حمزه خواست بیاید. دم در یک قدم مانده بود که داخل حرم امامزاده حمزه شود، تپانچه را آتش دادم.

س) شاه شهید به طرف شما مستقبل می آمد؟ شما را می دید یا خیر؟

ج) بلی! مرا دید و تکانی خورد و تپانچه خالی شد. دیگر من نفهمیدم.

س) حقیقتاً اطلاع ندارید که تپانچه چه شد؟ می گویند در آن میان شما زنی بود، تپانچه را ربود و برد؟

ج) خیر زنی در میان نبود و این ها مزخرفات است. پس ایران ما یک باره نهلیست شده اند که این طور زنان شیردل میان آن ها پیدا می شود!

س) من شنیدم و شهرتی دارد که همان وقتی که سیّد شما را مأمور به این کار کرد، زیارتنامه ای برای شما انشا می کرد و به شما گفت: شما شهید خواهید شد و مزار و مرقد شما زیارتگاه رندان جهان خواهد بود.

ج) سيّد اصلاً پرستش مصنوعات را کفر می داند و می گوید: باید صانع را پرستید و سجده به صانع نمود، نه به مصنوعات طلا و نقره. به مزار و مرقد معتقد نیست و جان آدم را برای کار خیر، حقیقتاً چیزی نمی داند و وقعی نمی گذارد. با این که همه این بلیّات و صدمات را برای او کشیدم، صدای چوب ها را که به من می زدند، می شنید. هر وقت که من حرف زدم و ذکر مصائب خود را می کردم، می گفت: خفه شو! روضه خوانی نکن! مگر پدرت روضه خوان بوده؟ چرا عبوسی می کنی؟ با کمال بشاشت و شرافت حکایت کن، چنان که فرنگی ها بلیّاتی که برای راه خیر می کشند، همین طور باکمال بشاشت ذکر می کنند!

س) در حضرت عبدالعظیم که بودید، شیخ محمّد اندرمانی ⁽¹⁾، مثل آن سفر سابق، پیش شما می آمد، شما را می دید، حرفی می زد یا خیر؟

ج) نه والله بلکه حضراتی که آن جا بودند او را مذمّت می کردند که نه به من سلام کرد و نه آشنایی داد؛ و همچنین سایر اهالی حضرت عبدالعظیم، نه اظهار آشنایی با من کردند و نه حرفی زدند.

س) شیخ حسین، پسر دایی شیخ محمّد، خودش می گفت، دو مجلس در صحن با شما صحبت کرده بود؟

ج) بلی، راست است!

س) ملّا حسین، پسر میرزا محمّد علی، برای شما چه قسم خدمات می کرد؟ چون خودش می گفت، مدّتی برای او خدمت کرده، چیزی به من نداد.

ج) چه خدمتی؟! سه عریضه و دو اعلان که برای جرّاحی خودم نوشته بودم، برای من نوشت؛ دوایی که علاج سالک و کچلی را می کند می دانستم اعلان کردم.

س) آن روزی که همین شیخ با شما به تفرّج آمده بود، کاهو و سرکه شیره ⁽¹⁾خورده بودید. در ضمن صحبت، شما چه بودید که او این شعر را خوانده بود: «دنیا نیرزد آن که پریشان کنی دلی»؟

ج) خیلی عجب است! من به یک هم چو آدم ضعیف العقلی بعضی صحبت ها بکنم که او به مناسبت، یک شعری خوانده باشد.

س) همان روزی که بعد از خوردن کاهو و سرکه شیره، مراجعت کردید او می گفت: سه نفر شما رسیدند؛ یک سیّد، یک آخوند، یک مکلّا با شما کنار کشیدند، به قدر سه ربع ساعت، نجوایی با هم کردید، بعد آن ها رفتند، و شما به منزلتان آمدید. حاجی سیّد جعفر هم می گفت: من درب خانه نشسته بودم، دیدم که آن ها می آیند، برخاستم رفتم تو. آن سه نفر کی ها بودند؟

ج) حاجی میرزا جواد کرمانی با یک سیّد که هیچ نمی شناختم. با صد دینار که توی عمامه اش گذاشته بود، سفر کردند و رفتند.

س) کجا رفتند؟ شما اطلاع دارید؟ می گویند به سوی همدان رفتند.

ج) خير والله! هیچ نمی دانم که به کدام سمت رفتند. همین قدر می دانم، در سر دو راه، استخاره کردند که به کدام طرف بروند، استخاره شان به طرف بالای کهریزک حرکت کردن راه داد، و رفتند.

س) از این حرکت متوكلاً على الله آن ها، همچو معلوم می شود که از قصد شما چیز دانسته اند و برای آن که به آشنایی شما مسبوق بوده اند، و از ترس این که مبادا شما حرکتی بکنید و آن ها گرفتار بشوند، رفته اند؟

ج) شبهه نباشد که حاجی میرزا احمد را من آدم سفیهی می دانم؛ مثل من آدمی که یک هم چو حرکت بزرگی را می خواهد بکند، به مثل حاجی میرزا احمد آدمی، نیّت خودش را بروز نمی دهد.

س) شنیدم شما مکرّر به بعضی از دوستان خود گفته بودید که من صدر اعظم را خواهم کشت. با صدر اعظم چه عداوت داشتید؟

ج) خیر! این مقالات دروغ است؛ بلی در اوائل امر که سیّد را اذیّت و نفی کردند، خدشه ای برایش حاصل شده بود که حضرت صدارت سبب ابتلا و افتضاح و نفی او شدند؛ ولی بعد در اسلامبول، به تواتر برای او ثابت شد که صدر اعظم دخیل این کار نبودف و نایب السلطنه سبب شده بود. من هم به خیال کشتن ایشان نبودم.

س) در این مدّت که شما از اسلامبول آمده در حضرت عبدالعظیم منزل کردید، هیچ به شهر نیامدید؟

ج) چرا! یک مرتبه آمدم! مستقیماً به منزل آقا شیخ هادی ⁽¹⁾رفتم. دو شب هم مهمان ایشان بودم، از من پذیرایی کردند. یک تومان خرجی از ایشان گرفته، مجدداً همین طوری که مخفی به شهر آمدم، به حضرت عبدالعظیم مراجعت کردم.

س) دیگر به شهر نیامدید و با کسی ملاقات نکردید؟

ج) خیر! ابداً به شهر نیامدم.

س) پس پسرت را کجا ملاقات کردید؟

ج) پیغام فرستادم، پسرم را آوردند حضرت عبدالعظیم. چند شب او را نگه داشتم.

س) همراه پسرت که آمد به حضرت عبدالعظیم؟

ج) مادرش که مدّتی است مطلّقه است. پسرم را آورد و مراجعت کرد. بعد از چند روز باز آمد، پسرم را برگردانید.

س) شما از کجا در تمام این شهر، آقا شیخ هادی را انتخاب کردید و به منزل او آمدید؟ مگر سابقه آشنایی و اختصاصی با او داشتید؟

ج) اگر سابقه اختصاصی نداشتم که از من مهمانداری نمی کرد. آقا شیخ هادی به احدی اعتنا ندارد؛ تمام مردم را در کوچه روی خاک پذیرایی می کند.

س) مگر آقا شیخ هادی با شما هم عقیده و هم خیال است؟

ج) اگر هم خیال و هم عقیده نبود که منزلش نمی رفتم.

س) پس یقین است از نیّت خودت، در شهادت شاه شهید، به ایشان هم اظهار کردی؟

ج) خیر! لازم نبود به ایشان اظهاری بکنم.

س) از طرف سیّد جمال الدّین برای ایشان پیغام و مکتوبی داشتید؟

ج) مگر پستخانه و وسائل دیگر قحط است، که به توسّط من که همه جا متّهم و معروف هستم، مکتوب برای کسی برسد؟! وانگهی شما پی چه می گردید؟ مگر آقای شیخ هادی تنها است، که با من هم خیال باشد؟ عرض کردم اغلب مردم با من هم خیال هستند؛ مردم انسان شده اند؛ چشم و گوششان باز شده است.

س) اگر مردم همه با شما هم خیال هستند، پس چرا آحاد و افراد مردم از بزرگ و کوچک، زن و مرد، در این واقعه مثل آدم فرزند مرده گریه و زاری می کنند؟ در خانه ای نیست که عزا برپا نباشد.

ج) این ترتیبات عزاداری ناچار مؤثر است؛ اسباب رقّت می شود. امّا بروید در بیرون ها، حالت فلاکت رعیّت را تماشا کنید! حالا واقعاً به من بگویید ببینم، بعد از این واقعه، بی نظمی در مملکت پیدا نشده است؟ طرق و شوارع مغشوش نیست؟ به جهت این که

این فقره خیلی اسباب غصّه و اندوه من است که در انظار فرنگی ها و خارجه، به وحشی گری و بی تربیتی معروف نشویم، و نگویند هنوز ایرانی ها وحشی هستند!

س) شما که آنقدر غصّه مملکت را می خورید، و در خیال حفظ آبروی مملکت هستید، اوّل چرا این خیال را نکردید؟ مگر نمی دانستید کار به این بزرگی، البتّه اسباب بی نظمی و اغتشاش می شود؟ اگر حالا نشده باشد، خواست خدا و اقبال بادشاه است.

ج) بلی راست است! امّا به تواریخ فرنگ نگاه کنید! برای اجرای مقاصد بزرگ، تا خونریزی ها نشده است، مقصود به عمل نیامده است!

س) آن روزی که امام جمعه، به حضرت عبدالعظیم آمده بود، تو رفتی دستش را بوسیدی! به او چه گفتی، و او به تو چه گفت؟

ج) امام جمعه با پسرهایش و معتمدالشریعه آمدند. من توی صحن رفتم، دستش را بوسیدم، به من اظهار لطف و مهربانی فرمودند، و گفتند: کی آمدی؟ آمدی چه کنی؟ گفتم: آمدم بلکه یک طوری امنیّت پیدا کنم بروم شهر. و مخصوصاً از ایشان خواهش کردم، خدمت صدر اعظم توسّط کنند، کار مرا اصلاح نمایند که من از شرّ نایب السلطنه و وکیل الدوله آسوده بشوم. ولی پسرهای امام به من گفتند: شهر آمدن ندارد! این روزها در شهر به واسطۀ نان و گوشت و پول سیاه بر هم خواهد خورد و بلوایی می شود. خود امام هم به من امیدواری و اطمینان داد.

س) با معتمدالشریعه چه می گفتید و چه نجوا می کردید؟

ج) همین را می گفتم که خدمت آقای امام، شرح حال مرا بگوید؛ آقا را وادارد که از من توسّط کند.

س) ملّا صادق کوسج، محرّر آقا سیّد علی اکبر با تو چه کار داشت؟ شنیدم چند مرتبه در حضرت عبدالعظیم به منزل تو آمده بود.

ج) خود آقا سیّد علی اکبر هم آمده بود حضرت عبدالعظیم؛ من به قدر نیم ساعت با او حرف زدم، التماس کردم که یک طوری برای من تحصیل امنیّت کند، که از شرّ حضرات در امان باشم بیایم شهر. آقا سیّد علی اکبر گفت: من کاری به این کارها ندارم! ملّا صادق محرّرش هم، یکی دو مرتبه آمد از این مقول صحبت می کردیم.

از آقا شیخ هادی هم، آن دو شبی که آمدم منزلش، همین خواهش را کردم. او گفت: این مردم قابل این نیستند که من از آن ها خواهش کنم! ابداً از آن ها خواهش نمی کنم!

س) چه طور شد، که تو با این همه وحشت که از آمدن به شهر داشتی، و هیچ جا هم غیر از منزل آقا شیخ هادی نرفتی؟ واقعاً راست بگو، شاید کاغذ و پیغامی برای او داشتی؟

ج) خیر! کاغذ و پیغامی نداشتم؛ مگر این که آقا شیخ هادی را از سایر مردم انسان تر می دانم. با او می شود دو کلام صحبت کرد.

س) مثلاً از چه قبیل صحبت کردید؟

ج والله، مشرب آقا شیخ هادی معلوم است که چه قسم صحبت می کند! او روزها که در کنار خیابان روی خاک ها نشسته است، متصل، مشغول آدم سازی است، و تا به حال اقلاً بیست هزار نفر آدم درست کرده است، که پرده از پیش چشمشان برداشته، و هم بیدار شده، مطلب فهمیده اند.

س) با سیّد جمال الدّین هم خصوصیّت و ارسال و مرسولی دارد؟

ج) چه عرض کنم؟! درست نمی دانم که ارسال و مرسول دارد، امّا از معتقدین سیّد است، و او را مرد بزرگی می داند. هر کس که اندک بصیرتی داشته باشد، می داند که سیّد دخلی به مردم روزگار ندارد. حقایق اشیا جميعاً پیش سیّد مكشوف است. تمام فیلسوف ها و حکمای بزرگ فرنگ و همۀ روی زمین، در خدمت سیّد، گردنشان کج است، و هیچ کس از دانشمندان روزگار، قابل نوکری و شاگردی سیّد نیست. واضح است امّا شیخ هادی هم شعور دارد. دولت ایران قدر سیّد را نشناخت، و نتوانست از وجود محترم او فواید و منافع ببرد. به آن خفّت و افتضاح او را نفی کردند. بروید حالا ببینید سلطان عثمانی، چه طور قدر او را می داند! وقتی که سیّد از ایران رفت به لندن، سلطان چندین تلگراف به او کرد، که حیف از وجود مبارک تو است که دور از حوزه ⁽¹⁾اسلامیّت به سر ببری، و مسلمین از وجود تو منتفع نشوند! بیا در مجمع، اسلام، اذان مسلمان به گوشت

بخورد با هم زندگی کنیم! ابتدا سیّد قبول نمی کرد، آخر ملکم خان ⁽¹⁾و بعضی ها به او گفتند: همچو پادشاهی آن قدر به تو اصرار می کند، البته صلاح در رفتن است! سیّد آمد به اسلامبول. سلطان فوراً خانه عالی به او داد. ماهی دویست لیره مخارج برایش معین کرد. شام و نهار از مطبخ خاصّه سلطانی برایش می رسید. اسب و کالسکه سلطانی، متصل، در حکم و اراده اش هست. در آن روزی که سلطان او را در یلدز دعوت کرد، و در کشتی بخار که توی دریاچه باغش کار می کند، نشسته، صورت سیّد را بوسید و در آن جا بعضی صحبت ها کردند، سیّد تعهّد کرد عن قريب، تمام دول اسلامیّه را متّحد کند، و همه را به طرف خلافت جلب نماید، و سلطان را امیرالمؤمنین کل مسلمین قرار بدهد. این بود که به تمام علمای شیعه کربلا و نجف و تمام بلاد ایران، باب مکاتبه را باز کرد، به وعده و نوید و استدلالات عقلیّه، بر آن ها مدلّل کرد که ملل اسلامیّه، اگر متّحد بشوند، تمام دول روی زمین نمی توانند به آن ها دست بیابند. اختلاف لفظ علی و عمر را باید کنار گذاشت، به طرف خلافت نظر افکند! چنین کرد و چنان کرد. در همان اوقات فتنه سامره و نزاع بستگان مرحوم میرزای شیرازی با اهل سامره و سنّی ها بر پا بر پا شد. سلطان عثمانی تصوّر کرد که این فتنه را خصوصاً پادشاه ایران محرّک شده است، که بلاد عثمانی را مغشوش کند. با سیّد در این خصوص مذاکرات و مشورت ها کرد و گفته بود، ناصرالدّین شاه به واسطۀ طول مدّت سلطنت و شیخوخیّت، یک اقتدار و رعبی پیدا کرده است، که فقط به واسطه صلابت او، علمای شیعه و ایران جرأت نمی کنند، با خیال ما همراهی کنند، و مقاصد ما به عمل نخواهد آمد. درباره شخص او باید یک فکری کرد، و به سیّد گفت: تو در حقّ او هر چه بتوانی بکن و از هیچ چیز اندیشه مدار!

س) تو که در مجلس صحبت سلطان و سیّد حاضر نبودی، از کجا این تفصیلات را می دانی؟!

ج) سیّد از من محرم تری نداشت. چیزی را از من پنهان نمی کرد. من در اسلامبول که بودم، از بس که سیّد به من احترام می کرد، در انظار مردم تالی خود سیّد به قلم رفته بودم. بعد از سیّد، هیچ کس به احترام من نبود. تمام این ها را خود سیّد برای من نقل کرد. خیلی صحبت ها از این قبیل سیّد برای من کرد، ولی خاطرم نیست. سیّد وقتی که به نطق می افتاد، مثل ساعتی که فنرش در رفته باشد، مسلسل می گرفت! مگر می شد همه را حفظ کرد؟

س) خوب، در صورتی که شما در اسلامبول به آن احترام بودید، دیگر به ایران آمدی چه کنی که آن قدر به این و به آن التماس کنی، برای تو امنیّت حاصل کنند؟

ج) مقدّر این طور بود که بیایم، و این کار به دست من جاری شود. تحصیل امنیّت را هم برای اجرای خیال خود می خواستم بکنم.

س) خوب! از مطلب دور افتادیم! بعد چه شد؟ سیّد به علمای شیعه و ایران کاغذهایی که نوشته بود، اثری هم کرد؟

ج بلی! تمام جواب نوشته و اظهار عبودیّت کردند. خلاصه، بعد از آن که تدبیرات سیّد، گل کرد و بنای نتیجه بخشیدن گذاشت، چند نفر از نزدیکان سلطان، و مذبذبين منافق که دور و بر او بودند، مثل ابوالهدی و غیره، به میان افتاده، خواستند خدمات سیّد را به اسم خودشان جلوه بدهند، سلطان را در حق سیّد، بدگمان کردند، و به واسطۀ مقالاتی که سیّد از تو مأیوس شده است، می خواهد خدیو را خلیفه کند. سلطان هم که مالیخولیا و جنون دارد، متصل، خیال می کند که الآن زن هاش می آیند و می کشندش، به سوءظن افتاد. پلیس های مخفیّه به سیّد گماشت. اسب و کالسکه هم که به اختیار سیّد بود، از او منع کرد. سیّد هم رنجش حاصل کرد، اصرار کرد که می خواهم بروم لندن. این بود که دوباره اصلاح کردند، پلیس های مخفیّه را از دور او برداشتند، دوباره اسب و کالسکه اش را دادند. بعد از اصلاح، سیّد می گفت: حیف که این مرد دیوانه است، و مالیخولیا دارد، و الّا تمام ملل اسلامیّه را بر او مسلِم می کردم! ولی باز هم چون اسم سلطان روم در اذهان بزرگ است، باید به اسم او این کار کرد. هر کس سیّد را دیده است، می داند که او چه شوری در سر دارد. ابداً

در خیال خودش نیست! نه طالب پول است، نه طالب شئونات است، نه طالب امتیاز! زاهدترین مردم است. فقط می خواهد اسلام را بزرگ بکند. حالا هم [اگر] اعلی حضرت مظفّرالدّین شاه به این نکته ملهم بشود، سیّد را بخواهد استمالت کند، این کار را به نام نامی ایشان خواهد کرد.

س) یعنی سیّد بعد از این تفصیلات که ذکر کردید، مطمئن می شود که به ایران بیاید؟

ج) بلی! من سیّد را می شناسم. همین قدر که یکی از دولت های خارجه را ضامن بدهند که جان او در امان باشد، او دیگر در بند هیچ چیز نیست، خواهد آمد. شاید بتواند خدمتی به اسلامیّت بکند. وانگهی او یقین می داند که خون او، کار آسانی نیست و تا قیامت خشک نخواهد شد.

هو العليم

این کتابچه سؤال و جواب و استنطاقی است که در مجالس عدیده، در حضور این غلام خانه زاد ابوتراب ⁽¹⁾و جناب حاج حسین علی خان - رئيس قراولان عمارت مبارکه همایونی - عجالتاً به طور ملایمت و زبان خوش از میرزا محمّد رضای... به عمل آمد، ولیکن مسلّم است، در زیر شکنجه و صدمات لازمه استنطاق، بهتر از این مطالب و مكتومات بروز خواهد داد، اما عجالتاً از این چند مجلس سؤال و جوابی که این غلام خانه زاد با این... کرده است، چیزی که بر، غلام، معلوم و یقین شود، این است که او به طوری که خودش در همه جا می گوید، ابداً در خیال صلاح مردم و خیر عامّه نبود، و تمام این مهملات و مزخرفات را از سیّد جمال الدّين... شنیده، فقط از شدّت حمق و نادانی، شیفته و فدایی آن سیّد... شده، محض تلافی صدماتی که به سیّد وارد آمد، به دستور العمل سیّد آمده، این کار را کرده است. حالا اگر سیّد خیالاتش به جایی دیگر مربوط بوده باشد، مسئله علی حدّه است. و در خصوص آن مهملاتی که مبنی بر خیر خواهی عامّه اظهار می کند، دور نیست در میان مردم، بعضی ها هم عقیده داشته باشد؛ امّا در این خیال شومی که داشت، گویا هم دستی نداشته است. اگر قبل از وقت از

خیال خود کسی را مطلع کرده باشد، این فقره را در زیر شکنجه و صدمات دیگر معلوم خواهد شد.

نظم الدوله، غلام جان نثار ابوتراب، ذی حجّه 1313

صورت استنطاق با میرزا تقی پسر میرزا محمّد رضا...

س) چند وقت است پدرت از اسلامبول برگشته؟

ج) والله می گفت پیش از عید آمده!

س) تو کی رفتی پیش او؟

ج) بعد از سیزده عید.

س) به کی پیغام داد که بیا؟

ج) شخصی آمده بود پشت درب حیاط به مادرم گفت. من نمی دانم کی بود.

س) تو با کی رفتی پیش او؟

ج) با مادرم

س) مادرت هم آن جا ماند؟

ج) خیر! آن روز تنها آمده بود، شب آن جا نماند، مرا آن جا گذاشت و خودش برگشت.

س) تو چند شب پیش پدرت ماندی؟

ج) یک هفته ماندم.

س) در آن مدّتی که تو آن جا بودی، کی آمد و رفت می کرد؟

ج) دو برادر بودند: یک پیرمرد و یکی جاهل؛ آن جوان که به او نایب غلامحسین می گفتند،او بیش تر می آمد.

س) چه صحبت می کردند؟

ج) والله صحبت خیلی می کردند، اما بعضی اوقات که می خواستند گفتگویی بکنند، به من می گفتند: برخیز آب قلیان را بریز!

س) ذکر سفر خودش را که به طرف اسلامبول رفته بود، نمی کرد؟

ج) من آنچه شنیدم این بود که می گفت: اهل اسلامبول مثل مردم این جا بی غیرت نیستند! من آن جا که رسیدم، فلج شده بودم؛ برای من طبیب آوردند، تا من معالجه شدم.

س) از سیّد جمال الدّین، آن ها صحبت نمی کردند؟

ج) گاهی که صحبت او به میان می آمد، من که عرض کردم، می گفت: برخیز آب قلیان را بریز!

س) پدر تو هم [به] خانه نایب غلام حسین می رفت؟

ج) یک روز نایب آمد آن جا، گفت: من می خواهم شما ناهار تشریف بیاورید این جا! وقت ظهر من و او رفتیم خانه نایب. یک دوری شبت پلو ⁽¹⁾و یک دوری چلو با خورش قرمه سبزی و مخلّفات دیگر حاضر کرده بود. تا عصر آن جا بودیم. یک قدری هم شیرینی پیش از ناهار آوردند. چایی هم خوردیم آمدیم.

س) در آن جا صحبت می کردند؟

ج) همان صحبت فلج شدنش را می کرد. بعد از ناهار به من گفت: برخیز برو در صحن برای خودت گردش کن! من هم آمدم بیرون، قدری گردش کردم، وقت چای باز به آن جا رفتم. یک شب هم من از او پرسیدم: رفتی اسلامبول آقا را دیدی؟ شب اوّلی از من بدش آمد. شب بعد اصرار کردم، گفت: بلی! آقا را دیدم. پرسیدم: چیزی هم به شما داد؟ گفت: بلی! به من خیلی محبّت کرد.

س) تو با کی مراجعت به شهر کردی؟

ج) با والده ام.

س) والده ات آن جا بود؟

ج) خیر! آن جا نمانده بود. یک روز پیش، آمد عقب من؛ شب آن جا ماند، صبح با هم برگشتیم.

س) آن جا که بودی، به تو گفت من که آمدم به شهر، به خانه کی ماندم؟

ج) خیر! به من حرفی نزد.

صورت سؤال وجواب با عیال میرزا رضا

س) شما کی شنیدید که شوهرتان از اسلامبول آمده است؟

ج) من تا آن روزی که فرستاد که تقی بیاید، من او را ببینم، نفهمیده بودم. بعد من خودم تقی را بردم. چون آن روزها را تنها بودم و مرا هم طلاق داده بود، پیش از رفتن خودش،

شب را نماندم، برگشتم؛ ولی وقتی که رفتم تقی را بیاورم، با مادرم رفتم، شب را هم ماندم، صبح آمدم شهر و تقی را هم آوردم.

س) در کجای حضرت عبدالعظیم ماندی؟ با تو چه صحبت کرد؟

ج) صحبت که صحبت باشد، به میان نیامد. همین قدر حرفی که با من زد، می گفت: در این مدّت چه خوردید و چه کردید؟ از این قبیل صحبت ها بود. مخصوصاً کار و اسرار خودش را از ما پنهان می کرد. مکرّر بعضی کاغذجات خودش را قبل از گرفتاری، چه بعد از گرفتاری و رفتنش، چون من کمی سواد دارم، از من پنهان می کرد. من نمی دانم شما در عقب چه هستید؛ هر چه به این مرد کرد، سیّد کرد و به دوستی او کرد. من نمی دانم این عاشق سیّد بود، چه بود که از همان وقتی هم که سیّد را بردند، شب و روز گریه می کرد، و مثل دیوانه ها شده بود! تحقیق کنید، ببینید هرگاه غیر از این است، یا اگر بیش از این اطلاع داشته باشم، باید سر مرا برید!

صورت استنطاق با ملّاحسین پسر میرزا محمّد علی، متولّى مقبره سرورالسلطنه

س) اول که میرزا محمّدرضا وارد شد، کجا مسکن کرد؟

ج) در گوشواره بالاخانه، به سمت غربی صحن منزل کرد و در این مدّت، یک دفعه من با او گردش رفتم. در باغی که در این نزدیکی است. و مشهور به باغ طوطی است، رفتیم کاهو خوردیم. و یکی دو مرتبه یکی از تجّار مهمّ تهران نزد او آمده، با هم چای می خوردند، و من از مقبره مقابل، آن ها را دیدم، ولی نزد آن ها نرفتم. و یک روز هم از همان باغی که با هم رفته بودیم، بر می گشتیم، در بین راه شخص لبّاده پوشیده ای، به او برخورد، به من گفت که تو برو! من رفتم و او ایستاد به صحبت کردن. چند ساعتی با هم حرف زدند. روزی که من به بالاخانه اش رفتم که عریضه بنویسم که به حضرت صدارت بدهد، نوشتم، و یک عریضه هم به شاه نوشت؛ خرجی خواست که به عتبات برود. یک روز هم در ضمن صحبت، یعنی همان روز تفرّج، من شعر سعدی را خواندم که: «دنیا نیرزد آن که پریشان کنی دلی».

من که این شعر را خواندم، گفت که تو غلط کردی این شعر را خواندی! هیچ می دانی که من چه در دل و ضمیر دارم؟ خلاصه، پدر من مرا ملامت می کرد که چرا تو با او راه

می روی؟ یک روز هم کتاب روضة الصفا می خواندم، دید و گفت: بارک الله! تاریخ هم که می خوانی! امشب کتاب را بیاور منزل من، با هم بخوانیم! پدر من اذن نداد، گفت: کتاب به شخص ناشناس مده! چون سابقاً که سیّد جمال را اخراج کردند، این شخص در آن روز داد و فریاد می زد و وا محمّدا و وا شریعتا می گفت، من دیدم. در این دفعه، از او پرسیدم که شما همان شخص نیستید؟ گفت: بلی. با شیخ هم جز در حرم ملاقات نکرد؛ اگر کرده، من ندیدم. خودم هم بیش از یک دفعه با او به گردش نرفتم، و آن روز هم اتفاقاً سرکه شیره که برای کاهو آورده بودیم، ظرفش نفتی بود و بعد از آن، روز پیش بچه خدّام ها نشسته بود، گفت: ملّا حسین به به ما یک کاهویی داد که سرکه شیره اش نفتی بود!

س) باغ طوطی که جنب صحن حضرت است. و تو سمت مغرب آبادی را نشان می دهی! در صورتی که تو اهل این جا هستی؟

ج) نمی دانم. این باغ همین جاست که می گویند باغ طوطی. به آقا ملّا حبیب که تعریف کردم که در نزدیکی پل، جنب مقبرۀ مرحوم آقا سیّد صادق، یک نفر به میرزا محمّد رضا برخورد و با هم به این شکل و تفصیل صحبت کردند، گفت: این از رفقای سیّد جمال است مثلاً، باید این فضول العرفا باشد؟ کلاه بر سر داشت و ریش کمی داشت. یک روز هم گفت: من نمک اهل حضرت عبدالعظیم را نچشیده ام، مگر یک شب، که خانه مشهدی غلام حسین برادر مشهدی ابوالقاسم با پسرم به سبزی پلو میهمان بودیم.

صورت استنطاق با شیخ محمّد در منزل ناظم التولیه

س) این دفعه میرزا محمّدرضا کی آمد به حضرت عبدالعظیم و به کی وارد شد؟

ج) بالله، این دفعه هیچ اطلاع از آمدن او ندارم!

س) در سابق بر این، چه نوع بود خصوصیّت شما با او؟

ج) چه وقت را می فرمایید؟ والله بالله من خصوصیّت با او ندارم.

س) شما آن قدر قسم نخورید و مطلبی را که سؤال می شود بگویید! دروغ چه فایده دارد؟ می خواهی از رقّت و اندوهی که در وقت وداع با او داشتی، نشان بدهم که چه طور گریه می کردید؟!

ج) از وقتی که از پیش مختارخان، که آمد آن جا، قدری اسباب داشت منزل شیخ حسین، برداشت و مسافرت نمود.

س) در وقت حرکت میرزا محمّدرضا چه اشخاصی پیش او حاضر بودند؟

ج) من و شیخ حسین حاضر بودیم.

س) وقتی که سیّد جمال را بنا شد نفی بلد کنند، چه اشخاص پیش او مراوده می کردند؟

ج) سيد عبدالرحیم، اجزای حاجی محمّدحسن، خصوصیّت داشت. و کلیتاً با سیّد جمال الدّین کسی جز میرزا محمّدرضا رفیق و انیس. نبود همیشه شب ها و روزها با هم بودند، و قبل از آن که بنای اخراج او شود، از ایران همه کس، از اهالی حضرت عبدالعظیم و تهران مراوده می کردند.

س) شما چه اوقاتی با او بودید؟

ج) گاهی که حاجی محمّدحسن کمپانی می آمد منزل سیّد در حضرت عبدالعظیم، ماها هم بودیم.

س) در این دفعه که میرزا محمّدرضا آمد، شما چه طور فهمیدید؟

ج) مردم می گفتند، فهمیدم.

س) ورود میرزا محمّدرضا را که در اذان فریاد نمی زدند، کی اوّل به شما گفت؟

ج) شیخ حسین که پسری است و با من در امام زاده اندرمان ⁽¹⁾بود آمد و گفت.

س) چند روز قبل از این سانحه، شیخ حسین ورود او را به شما گفت؟

ج) دو - سه روز؛ دو سه روز قبل از این حادثه، شیخ حسین آمد به من گفت که این مرد آمده؛ در اندرمان بودم که گفت.

س) شیخ حسین خودش دیده بود، یا آمدنش را شنیده بود؟

ج) چه عرض کنم؟ نمی دانم دیده یا شنیده بود. من در بالاخانه صحن که او منزل داشت، هیچ وقت قدم نگذاشته ام و ندیده ام که این بالاخانه چه قسم است و با او خصوصیّت نداشتم.

س) شما صریح می گویید که در این دفعه با او مراوده نکردید؟

ج) بلی؛ هیچ مراوده نکردم و اظهار آشنایی نکردم. کلیّتاً من کم تر به صحن می آمدم؛ مگر شب ها که گاهی از دور او را ملاقات می کردم و به واسطۀ این که متّهم بود، میل به صحبت و خصوصیّت او نمی کردم.

س) چند روز قبل از واقعه، شیخ حسین به شما گفت که او آمد؟

ج) چه عرض کنم؛ گویا پنج - شش روز قبل.

س) با چه لباسی او آمد و سبب تحاشی شما چه بود؟

ج) به واسطۀ مسئلۀ سابق که او را قزوین، به تقصیرات و تفصیلات ناشایسته از او، برده بودند، تحاشی داشتم و این دفعه با لبّاده و کلاه آمده بود، بر خلاف سابق که معمّم بود.

س) شما که می گویید به سابقه اعمال میرزا محمّدرضا مسبوق بودم، و از او تحاشی نمودم، و با او آشنایی ندارم! مع هذا، او را با لباس تبدیل دیدید، چرا به ناظم التولیه نگفتید؟

ج) این گفتگوها را مربوط به خودم نشمردم، و می گفتم که او را همه می شناسند که چه کاره است و معروف است؛ در این صورت گفتم که به من چه ربطی دارد.

س) سابقاً که میرزا محمّدرضا در حضرت عبدالعظیم بود، عیال و اطفالش هم بودند؟

ج) خیر در شهر بودند و او می رفت، دو شب و سه شب شهر می ماند، و بر می گشت.

س) میرزا محمّدرضا آیا به شما عداوتی دارد؟

ج) شاید داشته باشد، به جهت این که هیچ قسم عالمی در میان نبوده که دوستی یا دشمنی با من داشته باشد.

استنطاق با شیخ حسین پسر دایی شیخ محمّد

س) چه نسبتی با شیخ محمّد داری؟

ج) پسر عمّه شیخ محمّد هستم و منزلم در حضرت عبدالعظیم است. روزها را درس می خوانم بعد می روم به امام زاده اندرمان که تولیتش با پسر عمّه است، و از جانب ایشان من آن جا هستم. در اوایل ورود میرزا محمّدرضا من او را دیدم؛ یعنی هم سنّ و سال های من صحبت می کردند، و احوالات او را نقل می کردند. ملّا حسین پسر میرزا محمّد علی از حال میرزا محمّدرضا تعریف می کرد و می گفت با او آشنا هستم و از او

صحبت می کرد. خود میرزا محمّدرضا هم از بالاخانۀ صحن بیرون نمی آید. شیخ محمّد هم از این بدش می آید و من وقتی که گفتم آن میرزا محمّدرضا آمده، اظهار کراهت کرد. و کلیتاً حرف هایی که از او شنیده شده بود، از این قبیل بود که یک روز خودش آمد، در صحن ما نشسته بودیم، پهلوی من نشست و مخصوصاً از بعضی وضع ها بد می گفت؛ مثل این که مذمّت می کرد که مردم بی غیرت هستند؛ آن هایی که غیرتی دارند، تریاک استعمال می کنند، و از هر قبیل صحبت می کرد که سابقاً چگونه به ظلم و زحمت محبوسش کرده بودند. اغلب رفقا هم که می آمدند، او را می دیدند، پهلوی من می نشستند، حرف های او را می شنیدند. یک روز در بین عبور و مرور به امام زاده اندرمان، این میرزا محمّدرضا را دیدم او سلام کرد و شیخ محمّد جواب گفت. دیگر هیچ جواب و سؤالی در میانشان نشد. وقتی که میرزا محمّدرضا در صحن گردش می کرد، و می خواست با کسی صحبت کند، غالباً با من صحبت می کرد یا با این حسین پسر میرزا محمّدعلی؛ و حرف او از این قبیل بود که سیّد می خواست بعضی کارها را بکند، نگذاشتند و من بر سر این مقدّمه، یک مرتبه شکم خودم را پاره کردم، و همه را زحمت کشیدیم که خیر به مردم برسانیم و صدر اعظم او را بیرون کرد؛ در صورتی که سیّد می خواست پدری دربارۀ مردم بکند، و مردم مغایرت کردند. من گفتم که شما هم مثل سایر مردم هستید؛ چرا پس این حرف ها را می زنند. مع هذا، مذمّت می کرد از صدراعظم و نایب السلطنه.

تقریرات فراش باشی حضرت عبدالعظیم

س) این مردی که را، که در صحن حضرت عبدالعظیم مسکن داد؟

ج) به واسطۀ این حادثه از هر کس از فراش های حضرت تحقیق کردم که کی این.... را این جا جا داده است، همه از ترس منکر شدند. من هم به واسطۀ ناخوشی و کسالت، بیش تر اوقات منزل بودم. درب بالاخانه هم که این... منزل داشت، روی پشت بام است و درب پشت بام در دالان. از آن صحن مدرسه هم اگر آیند و روند کنند، من مطلع نمی شوم. در میان فرّاش ها هم کسی که [حرفش] برش دارد، مشهدی ابوالقاسم است که اختیار چهار نفر فرّاش دیگر در دست او است.

تقریر ملّا حبیب خادم آستانه

س) فضول العرفا كيست؟

ج) میرزا حیدر علی پسر میرزا یحیی زر دوز است که در گرفتاری میرزا محمّدرضا... با او همدست بود و گرفتار شد. و این لقب را مرحوم آقا سیّد اسماعیل از قندی به او داده بود با حاجی میرزا احمد کرمانی و یک سیّدی که نشناختم، به طرف امام زاده ابوالحسن می رفتند، در بین راه، این میرزا محمّدرضا را دیدم، با آن میرزا حیدر علی کنار کشید و قریب سه ربع ساعت حرف زدند. حاجی سیّد جعفر خادم می گوید: من درب خانه نشسته بودم، این ها آمدند. من رفتم توی دالان، از پشت در گوش به صحبت آن ها می داد؛ همین قدر شنیدم که آن ها می گفتند یک دِه، در دو فرسخی باید پیدا کرد و آن جا رفت. دیگر چیزی نشنیدم.

تقریر مشهدی غلام حسین، فرّاش آستانه

روز اوّل که این میرزا محمّدرضا وارد شد، در کاروانسرای حاجی ملّا على مسكن کرد. چند روز بعد در صحن به بنده گفت که جایی در این صحن، من لازم دارم. گفتم: در این حجرات مقابر ممکن است مسکن کنی؟ بنده به فرّاش باشی اطلاع دادم که یک بستی ⁽¹⁾پناهنده آمده و منزل می خواهد. او هم گفت: چه؟ عیبی ندارد! در بالاخانه منزلش بدهید! عریضه اش را هم بدهد، من می دهم فرّاش ببرد شهر، خدمت صدر اعظم. کارش را صورت می دهم. کسانی که او را ملاقات کردند، از جمله امام جمعه بود، وقتی که به دیدن آقا سيّد هبة الله بروجردی آمده بود. معتمدالشریعه در صحن به آقا عرض کرد که میرزا محمّدرضا است. او هم دست آقا را بوسید. آقا هم خیلی اظهار التفات و محبّت کرد. قبل از وقت هم به معتمدالشریعه در صحن صحبت می کرد، که واسطه بشوید [تا] آقا اسباب امنیّت و کاسبی مرا فراهم کند! شاید بتوانم بیایم به تهران که به سر کاسبی خود بروم و هم چنین ملا محمّد صادق کوسج، محرّر آقا سیّد علی اکبر، به صحن آمده بود، میرزا محمّدرضا با او صحبت می کرد. یک مرتبه هم ملّا محمّد صادق به بالاخانه

منزل او آمد، و یک روز هم چون میرزا محمّدرضا اعلان کرده بود، کچلی و سالک چاق می کند و دختر بنده هم سالک داشت، بنده او را در خانۀ خود دعوت کردم. پسرش هم همراه بود. ناهار هم سبزی پلوی شب مانده داشتیم. دو مرتبه هم بنده وقت چای به حجره او رفتم، چای خوردم. اشتغالی که داشت، این بود که تنها نشسته بود، متصل سیگار می کشید. گاهی هم اول چراغ ⁽¹⁾، در صحن نزد اعتماد التولیه ⁽²⁾با آقا شیخ جواد و بعضی دیگر می نشستند، صحبت می کردند. بعضی از اوقات هم می دیدم شب ها چراغ منزلش روشن نیست؛ مثل این که در منزل نباشد. دیگر نمی دانم آخر شب می آمد یا خیر؟ بعد از آن که امام جمعه، آمد و مردم دیدند که با او خیلی اظهار التفات کرد، همه از او خاطر جمع شدند. آن روز هم که حضرت صدارت به صفائیه تشریف آورده بودند، مکرّر به او گفتم: اگر واقعاً عریضه می خواهی به صدراعظم بدهی، امروز موقع است و تا صفائیه هم راهی نیست! عریضه ات را ببر بده! گفت: خیر؛ حالا موقع نیست!

صورت تقریرات میرزا محمّدرضا.... است که عصر روز سه شنبه غرّه ربیع الاوّل هزار و سیصد و چهارده، در باغ گلستان، با حضور حضرت مستطاب اجلّ اشرف امجد اکرم، آقای صدراعظم - مدّ ظلّه - و حضرت مستطاب اشرف والا، شاه زاده ملک آرا - دامت شوكته- و نوّابان مستطاب اشرف والا، شاهزاده امیر تومان و فرمانفرما و جنابان مخبر الدوله - وزیر علوم - و مشیرالدوله - وزیر عدلیّه و تجارت - و سردار کل و نظم الدوله و امین همایون و حاجی حسینعلی خان امیر تومان کرده است.

پدر من ملّاحسین عقدائی است، و معروف بود به ملّا حسین پدر. خود من در اوایل کار از تعدّیات محمّد اسماعیل خان وكيل الملک، که ملک مرا گرفت و به ملّا ابوجعفر داد، از کرمان به یزد رفته، مدّتی طلبه بودم، و تحصیل می کردم. بعد به تهران آمدم. پس از چندی، به شغل دست فروشی مشغول شدم. پنج شش سال قبل از آن گرفتاری اوّل، قریب هزار و صد تومان شال و خز، نایب السلطنه از من خرید. مدّت ها برای پولش دویدم، آخر رفتم

بنای فضاحی گذاردم، تا قریب سیصد تومان از پولم کم کردم، بعد از کتک و پشت گردنی زیاد که خوردم، پولم را گرفتم. دیگر پیش نایب السلطنه نرفتم، تا پنج - شش سال پیش که همهمه رژی ⁽¹⁾در میان مردم افتاد. وکیل الدوله فرستاد عقب من، گفت: بیا حضرت والا می خواهد تو را ملاقات کند! رفتم. اوّل از من پرسید: من شاه می شوم؟ گفتم: اگر جذب قلوب بکنی، شاه می شوی! گفت: وزرای خارجه این جا هستند، قبول نمی کنند. گفتم: وقتی که ملّت کاری را کرد، وزرای خارجه چه می توانند بگویند؟

س) پس شنیدیم تو به آقا وعدۀ سلطنت داده بودی، و گفته بودی اگر تو جلو بیفتی، من هفتاد هزار نفر دور تو جمع می کنم، شاه می شوی؟

ج) آخر وکیل الدوله به من گفت: آقا این تالار بزرگ صف سلام را ساخته است. خیال سلطنت دارد. از این حرف ها بزن خوشش می آید! من هم گفتم. بعد آقا گفت: شنیدیم تو بعضی اطلاعات داری؛ خدمت به دولت است و ملّت؟ من گفتم: بلی؛ در میان طبقات مردم، از وزرا، ملّاها، تجّار و غیره این گفتگو هست؛ باید فکری کرد؛ جلوگیری کرد. بعد از وعده و قسم های زیاد که حضرت والا مرا مطمئن کردند مرا بردند خانه وكيل الدوله، عبدالله خان والی آن جا بود با آن سیّدی که یک وقتی به حضرت اجل تعرّض کرده بود، عمامه اش را برداشته بود. به من گفتند: تو یک کاغذ بنویس به این مضمون که: ای مؤمنین! ای مسلمین! امتیاز تنباکو رفت، رود کارون رفت، قندسازی رفت، راه اهواز رفت، بانک آمد، راه تراموا آمد، مملکت به دست اجنبی افتاد؛ حالا که شاه در فکر نیست، خودمان چاره کنیم!

س) این ها هم که اسباب ترقّی بود! شماها اگر طالب ترقّی ملّت هستید، چه جای شکایت بود؟

ج) بلی! اگر به دست خودمان می شد، اسباب ترقّی بود، نه به دست خارجه. خلاصه گفتند: این نوشته را بنویس؛ ما می دهیم به شاه، می گوییم در مسجد شاه افتاده بود، پیدا کردیم. آن وقت اصلاحی خواهند کرد. من نمی نوشتم؛ اصرار کردند، من هم نوشتم تمام هم نکرده بودم که از دست من گرفته، مثل این که گنج پیدا کردند، قلمدان را زود جمع

کردند. از شدّت خوشحالی چاقو و مقراض را فراموش کردند. بعد، بنای تهدیدات را گذاردند که رفقایت را بگو! داغی آوردند! هر چه گفتم رفقای من کسی نیستند، میان همه مردم این حرف ها هست، من حالا که را گیر بدهم، هر بیچاره ای که یک روزی با من سلام علیک کرده است، حالا گیر بدهم نشد. من دیدم حالا وقت جان فدا کردن است. به چاقو نظر انداختم، رجبعلی خان ملتفت شد، چاقو را برداشت. نگاه کردم، مقراض را پای بخاری دیدم. به عبدالله خان گفتم: تو را به این قبله که [رو به آن] نشسته [ای] مقصود چی است؟ گفت: مقصود این است رفقایت را بگویی. گفتم: تشریف بیاورید تا به شما بگویم! او را کشیدم به طرف بخاری، آن وقت مقراض را برداشته، شکم خود را پاره کردم. خون سرازیر شد که آمدند، جرّاح آوردند، بخیه کردند. من ابداً در مجمع آن اشخاص که کاغذ نویسی و کاغذ پرانی می کردند، نبودم. آقا سیّد جمال الدّین که به این جا آمده بود بعضی ها تقریرات او را می شنیدند؛ مثل میرزا عبدالله طبیب، میرزا نصر الله میرزا فرج الله گرم می شدند می رفتند. بعضی کاغذها نوشتند به ولایات میفرستادند که از خارج تمبر پست می خورد بر می گشت. مجمع آن ها را میرزا حسن خان، نوادۀ صاحب دیوان گرم نگاه می داشت؛ به جهت این که سیّد را دیده، کلماتش را شنیده بود. بعضی از رفقاشان هم مشغول کلاه درست کردن بودند، مثل حاجی سیّاح که می خواست ظلّ السلطان را شاه، کند، و یکی دیگر را صدر اعظم. خلاصه بعد که این ها را گرفتند، یک روز آمدند گفتند: شما بیایید امیریّه! توی آن تالار بزرگ همه را جمع کردند، یک مرتبه دیدیم سربازهای گارد وارد شدند، به یک حالتی که همه ماها متوحّش شدیم؛ میرزا نصر الله و میرزا فرج الله بنا کردند همدیگر را وداع کردن. یک اوضاعی برپا شد بعد ما را نشاندند توی کالسکه، با سوار دستگاه بردند قزوین. نه ساعته به قزوین رساندند. آن جا سعدالسلطنه ⁽¹⁾اگر چه خیلی سخت بود، ولی ترتیب زندگی ما فراهم بود در آن مدّتی که ما آن جا بودیم، شورش رژی برپا شد. بعد از شانزده ماه آمدند مژده دادند که مرخّص شدید. خیّاط آمد، به اندازه هر یک لباسی دوختند، ما را فرستادند تهران. یک راست رفتیم امیریّه. در آن جا بعضی که پول

داشتند، برای آقا چیزی از آن ها گرفتند. دو نفر هم بابی میان ما بود؛ یکی از آن ها هم پول داشت، داد و مرخّص شد. سایرین هم مرخّص شدند. باز من بدبخت را با یک نفر دیگر بردند انبار/ چهارده ماه در انبار بودیم. یک روز توی انبار بنای داد و فریاد را گذاردم که اگر کشتنی هستم، بکشند! اگر بخشیدنی هستم، ببخشند! این چه مسلمانی است؟! حاجب الدوله ⁽¹⁾با یک دسته میر غضب آمدند، عوض استمالت، ما را بستند به چوب، یک چوب کاملی به من زدند، تا آن که از انبار خلاص شدم. هر چه فکر کردم، عقلم به این جا رسید که بروم خود را به امام جمعه ببندم؛ او هم رئیس ملّت است، هم اجزای دولت است. در همان جا در منزل آقای امام، خدمت حضرت اجل رسیدم، عریضه دادم. بعد از چند روز، دیدم نایب محمود، فرستاد پیش فرّاش باشی، به امام جمعه گفت: میرزا محمّدرضا را بگویید بیاید، آقا می خواهد پولش بدهد! م-ن ت-حاشی کردم از رفتن. امام گفت: برو! ضرری ندارد! آمدم خدمت آقا، اوّل به من گفت: تو به منزل صدر اعظم چرا رفتی؟ گفتم: نرفتم، بعد نایب محمود گفت: بیا دم صندوق خانه پول بگیر! رفتم آن جا، دیدم حسین خان صندوق دار، یک چیزی به گوش نایب محمودخان گفت. او هم گفت: بیا برویم کاروانسرای وزیر نظام حواله کنم از تاجر بگیر، ما رفتیم. دیدم باز مرا بردند انبار. خلاصه چهار سال و نیم، بی جهت و تقصیر، من گاهی در انبار، گاهی در قزوین، زیر کند و زنجیر بودم. چه صدمات کشیدم. دیگر زندگی را انسان برای چه می خواهد؟ این دفعه آخر بعد از مرخصی، ده تومان آقا دادند، پانزده تومان هم وکیل الدوله، رفتم به طرف اسلامبول. آن جا سیّد شرح حالت مرا شنید، گفت: چه قدر جان سخت بودی؟ چرا برنگشتی؟ در مراجعت آمدم بارفروش، در کاروانسرای حاجی سیّد حسین، از یک میوه فروش، تپانچه پنج لول روسی با بیست و پنج فشنگ خریدم، سه تومان و دو هزار و به خیال نایب السلطنه بودم تا دو روز قبل از تحویل، به حضرت عبدالعظیم آمدم. در این مدّت هم غیر از دو شب که شهر آمدم، منزل آقا شیخ هادی ماندم و از ایشان سفارش نامه خواستم و گفتم: شنیده ام امین همایون مرد است، از من نگاهداری خواهد کرد. سفارش به او بنویسید! آقا شیخ هادی گفت: من اطمینان

ندارم و نمی نویسم. دوباره مراجعت کردم. دیگر ابداً به جایی نرفتم. رفتن به سرخه حصار و زرگنده و هم باغ نصر السلطنه ⁽¹⁾، همه دورغ. است. در حضرت عبدالعظیم هم بودم، به همۀ آقایان و علماء ملتجی شدم و به آقای امام، به آقای آقا سیّد علی اکبر و دیگران ملتجی شدم که برای من تحصیل امنیّت کنید. هیچ کدام اعتنایی به حرف من نکردند. یک روز هم حضرت اجل تشریف آوردند به صفائیه، عریضه عرض کرده بودم که بدهم؛ به حضرت عبدالعظیم تشریف نیاوردند.

س) راست است که این کاخی های اندرون، با تو متّحد بودند، به تو خبر می دادند؟

ج) این ها چه حرفی است؟ آن ها چه قابل هستند که به من خبری بدهند؟ روز پنج شنبه در حضرت عبدالعظیم شهرت کرد که فردا شاه به زیارت خواهد آمد، آب و جاروب می کردند. من هم صبح شنیدم حضرت اجل قبل از شاه تشریف می آورند. عریضه نوشته بودم، آمدم توی بازار که عریضه بدهم. نمی دانم چه طور شد آن جا به این خیال افتادم؛ گفتم: میرزا محمّدرضا برگرد! شاید امروز اصل مقصود حاصل شود! رفتم تپانچه را برداشتم، از درب امامزاده حمزه رفتم توی حرم ایستادم، تا شاه وارد شد. وقع ما وقع، واقع شد آن چه واقع شد. من قدری هستم و مؤمن به قَدَر و معتقدم که بی حکم قَدَر، برگ از درخت نمی افتد. حالا هم به خیال خودم یک خدمتی به تمام خلایق و ملّت و دولت کرده ام، و این تخم را من آبیاری کرده ام و سبز شد. مردم هم خواب بودند و بیدار شدند. یک درخت خشک بی ثمری را [که] زیرش همه قسم حیوانات موذی درّنده جمع شده بودند، از بیخ انداختم، و آن جانورها را متفرّق کردم. حالا از پهلوی آن درخت، یک جوانه بالا زده است مثل مظفّر الدّین شاه، سبز و خرّم و شاداب، امید همه قسم ثمر به او می رود. حالا شما هم فکر رعیّتتان باشید! همه رفتند. همه تمام شدند. من قدری از خارجه را دیدم. ببینید دیگران چه کردند، شما هم بکنید! لازم نیست حالا قانون بنویسید. قانون نویسی حالا در ایران مثل این است که یک لقمۀ نان و کباب به حلق طفل تازه متولّد شده، بتپانند؛ البته خفه می شود! ولی با رعیّت مشورت کنید؛ مثلاً به فلان کدخدای فلان دیه و قریه بگویید: به چه قسم از تو مالیات

گرفته شود و با تو رفتار کنند، راضی خواهی بود؟ هر طور که او بگوید، با او رفتار کنید! هم کارتان منظّم می شود، و هم ظلم از میان می رود.

س) تو که قَدَری هستی، باید بدانی، حکم قدّر نیست که هنوز این کارها در این جا واقع شود؟

ج) همچو نیست؛ پس شماها خانه خود را جاروب نکنید که حکم قَدَر نشده است.

س) در این مدّت هیچ به خیال کشتن حضرت اجل بودید؟

ج) خیر؛ در این خیال نبودم. حالا که من این کار را کرده ام، امید حیات هم ندارم به جهت این که یک بزرگی لازم است، مثل بزرگی خدا یک پرده پایین تر، که مرا عفو کند.

س) در خصوص دستور العمل سيّد جمال الدّین و صحبت های سلطان با سیّد جمال بگویید؟

ج) وقتی که فتنه سامره برپا شد، و میان شیعه های اتباع مرحوم میرزای شیرازی و اهل سامره گفتگو و جنگ به میان آمده بود، سلطان [که] همه را از تحریکات شاه می دانست، به سیّد گفته بود: در حق ناصرالدّین شاه هر چه از دستت می آید، بکن و خاطر جمع باش! وقتی که من شرح مصیبت ها و صدمات و حبس ها و عذاب های خود را برای سیّد می گفتم، به من گفت که چه قدر تو بی غیرت بودی و حبّ حیات داشتی؟! ظالم را بایست کشت! چرا نکشتی؟ و ظالم در این میان غیر از شاه و نایب السلطنه کسی نبود. اگر چه در خیال نایب السلطنه هم بودم، دیگر آن روز خیالم در حقّ شاه مصمّم شد. گفتم: شجر ظلم را از بیخ باید انداخت! شاخ و برگ بالطبع خشک می شود!

س) روز سیزده عید اعتمادالسلطنه ⁽¹⁾را در حضرت عبدالعظیم ملاقات کردی یا خیر؟

ج) بلی با شمس العلماء ⁽²⁾او را دیدم، ولی حرف نزدم او آدم مزوّری بود. به سیّد خیلی اظهار ارادت می کرد، ولی سیّد می گفت: آدم بد ذاتی است، از او نباید ایمن بود!

س) کس و کار چه داری؟

ج) یک زن دارم که همشیره خواهر میرزا است با دو طفل. و یک خواهر پیری در کرمان دارم که پسر او را که مشهدی علی نام دارد، پیش حاجی سیّد خلف گذارده ام.

س) جهت مناسبت و آشنایی تو با سیّد جمال الدّین چه بود؟

ج) من پیش حاجی محمّد حسن بودم، وقتی که سیّد آمد به تهران و در منزل حاجی منزل کرد. من میهمان دار او بودم، از آن جا آشنا شدم.

س) مشهور است که تو یک خواهر را در کرمان کشتی؟

ج) خدا کشت، امّا مرا متّهم کردند و گفتند تو کشتی.

2. نظامنامه اساسی آستان قدس رضوی به پیوست نظامنامه داخلی کشیکی

اشاره

تنظیم و تحریر مصباح السلطنه محمّد ولی خان اسدی معدوم در 1314 خورشیدی: به اهتمام عبدالله غفرانی

متن حاضر، ویراست دو سند کهن و قدیمی است دربارۀ دربار ولایتمدار امام همام على بن موسى الرضا - صلوات الله و سلامه علیه - که ساختار مدیریّت های گوناگون این آستان مقدّس را شناسانده و به شکل تفصیلی، شیوۀ عملکرد هر کدام را بر رسیده است.

سند نخست نظامنامۀ اساسی آستان قدس است که نائب التولیه محمّد ولی خان اسدی، ملقّب به مصباح السلطنه در بیست و هفت مادّه تنظیم، و صورت مدوّن آن را در شانزدهم مرداد 1305 خورشیدی، به تصویب پادشاه تبهکار ایران رضا پهلوی رسانده است. در این سند، آستان قدس رضوی به شانزده بخش اداری تقسیم گردیده است.

سند دوم هم نظامنامه داخلی کشیکی است که در چهار بخش تحریر شده و وظایف سرکشیک، خادم باشی و خادمان، فرّاش باشی و فرّاشان، دربان باشی و دربانان، اذان گویان و کفشداران را معیّن کرده است. همچنین به گزارش روش خدمتگزاری این دسته ها پرداخته، در انجام نیز جایگاهشان را در قسمت های مختلف آستانه مشخص نموده است. در این سند، نامی از محرّر آن به میان نیامده، امّا همین قدر که در روزگار تولیت اسدی نگارش یافته، با استناد به یک رنگی نثر دو سند و نیز به خاطر آن چه در ضمن مادّه سوم از سند نخستین آمده، مبنی بر این که «تهیّه نظامنامه های جداگانه، برای هر یک از مؤسّسات و نظارت و اهتمام در اجرای آن» بر گردن نائب التولیه وقت هست، می توان نگارش این سند را هم از اسدی دانست.

دربارۀ محمّد ولی خان اسدی که روزگاری سمت نیابت تولیت را داشته، ولی در پی جریان خونبار مسجد گوهرشاد با سعایت بدخواهانش به خشم ملوکانه گرفتار و سپس به ناحقّ تیرباران می گردد نوشته ها و داوری هایی به قلم آمده است.

استاد گرامی و متخصّص تاریخ معاصر ایران، دکتر باقر عاقلی، شرح حال وی را به طور فشرده چنین نوشته است:

محمّد ولی خان اسدی، ملقّب به «مصباح دیوان» و «مصباح السلطنه»، فرزند میرزا علی اکبر بیرجندی، در 1257 ⁽¹⁾تولد یافت و تحصیلات خود را در حدّ متعارف انجام داد و وارد دستگاه امیر شوکت الملک علم، امیر قائنات شد. تدریجاً به پیشکاری و ادارۀ املاک او منصوب گردید و در دستگاه او شخص اوّل بود و صاحب ثروت نسبی هم شد. امیر قائنات در دورۀ چهارم او را به عنوان نماینده مجلس، از طرف مردم بیرجند به تهران فرستاد. اسدی توانست خیلی زود در تهران شهرتی به هم بزند با تیمورتاش و داور طرح دوستی ریخت و برای انقراض نظام قاجاری و تثبیت سلطنت پهلوی به تلاش افتاد. در دوره پنجم و ششم مجلس وکالت داشت و جزء متولّیان بود، بسیاری از امور مملکت در منزل او حلّ و فصل می شد. در دورۀ هفتم، فرزند ارشدش سلمان اسدی را که تازه از دانشگاه کمبریج لندن فارغ التحصیل شده بود، به مجلس فرستاد و خود از طرف رضاشاه با کمک تیمورتاش متولّی باشی آستان قدس رضوی گردید. مقام و موقعیّت خاصی یافت، خدماتش فوق العاده مورد رضایت بود، به طوری که در 1313 که رضا شاه برای جشن هزاره فردوسی به مشهد رفت، صحبت از ازدواج دو تن از پسران اسدی با دختران شاه به میان آمده بود، ولی در آن هنگام محمّد علی فروغی که رئیس الوزراء بود، دو تن از دختران خود را عروس اسدی کرد.

در 1314 که مسأله تغییر کلاه و کشف حجاب پیش آمد، رضا شاه نظر اسدی را خواست. او معتقد بود که موضوع کشف حجاب و تغییر کلاه فعلاً در مشهد مطرح نشود، زیرا اجرای آن ممکن است خشم مردم را برانگیزد و ناهنجاری هایی به بار بیاورد. در عوض، فتح الله پاکروان استاندار و پاسیار محمّد رفیع نوایی رئیس نظمیه و سرتیپ ایرج مطبوعی فرمانده لشکر، به عکس آن نظر داشتند. در هر حال، استاندار اجرای امر را قبول کرد و شهربانی مأمور اجرای آن شد. مردم مشهد در مقابل این تصمیم دولت سر سر تسلیم فرود نیاوردند و در مسجد گوهرشاد اجتماع نمودند، شیخ

بهلول ⁽¹⁾برای آنان سخن گفت و مردم در مقام مقابله برآمدند، قوای انتظامی مداخله کرد، از لشکر کمک خواستند و فرمانده لشکر یک هنگ پیاده را به فرماندهی سرهنگ قادری ⁽²⁾مأمور سرکوبی مردم نمود، مردم را در مسجد گوهرشاد به گلوله بستند، تعداد تلفات شاید از دو هزار نفر تجاوز کرد. شاهدان عینی حکایت می کردند که خون مردم در صحن گوهرشاد به نیم متر رسیده بود! به هر نحوی که بود مردم را متفرق ساختند و گزارشی به تهران ارسال و کاسه و کوزه را بر سر اسدی شکستند، چون قبلاً اسدی چنین پیش بینی کرده بود، گفتند برای اجرای نظر خود در این امر مداخله داشته است و ذهن رضا شاه را نسبت به او مشوب نمودند. برای رسیدگی و محاکمه و مجازات اسدی، هیئتی از تهران سریعاً به مشهد رفت.

در روز حادثه مسجد گوهرشاد، اسدی در شهر نبود و برای سرکشی به املاک آستانه در خارج از مشهد به سر می برد. شامگاهان در وکیل آباد از موضوع با خبر شد و محکم به سر خود کوفت، از پیش اختلافات شدیدی میان او و استاندار و فرمانده لشکر وجود داشت، استاندار وجود اسدی را مانع کارهای خود می دانست و در هر فرصت منتظر پرونده سازی بود. و اکنون بهترین موقعیت پیش آمده بود، اسدی به این امر آگاه بود و می دانست استاندار دامن او را در این کار آلوده خواهد کرد، پیش بینی او درست بود. از همان شب زیر نظر قرار گرفت تا هیئت اعزامی از تهران به مشهد رسید، ریاست این هیئت را یکی از جلّادان ارتش آن روز به نام سرتیپ عباس البرز به عهده داشت و سرهنگ آقاخان خلعتبری، بازجویی توسط همین هیئت انجام گرفت و از او اقاریری به زور گرفتند. دادگاه تشکیل دادند و او را به اتفاق آراء به اعدام محکوم ساختند و مراتب را به تهران گزارش نمودند، هیئت دیگری به ریاست فضل الله زاهدی که در آن وقت سرتیپ بود، امر تجدید نظر را انجام داد و حکم اعدام را تأیید نمود. فرزندان وی در تهران به کمک محمّد علی فروغی اقداماتی کردند، ولی فروغی نیز به علّت

خویشاوندی با اسدی مغضوب و از کار برکنار و خانه نشین شد. با این همه، تلگرافی به مشهد مخابره شد که فعلاً از اجرای حکم خودداری شود، تلگراف را پنهان نموده و حکم را به اجرا گذاشتند و به تهران گزارش دادند که تلگراف پس از اجرای حکم به دست ما رسیده است!

یک ساعت قبل از تیرباران شدن در دفتر زندان، در حالی که فقط کریم زندی پیشکارش حضور داشت، اسدی وصیت نامه ای نوشت که از نظر خط و انشاء و سياق عبارات قابل تحسین است، سپس مهر خود را شکست و آمادگی اش را برای اجرای حکم اعلام نمود. سه سرباز مأمور اجرای حکم شدند و حکم را در خارج شهر به مرحله اجرا در آوردند، ولی به سربازان دستور داده بودند گلوله ها را به قلب او نشانه روی نکنند، بلکه به جایی شلیک کنند که زجرکش بشود. تمام گلوله ها به ران و پای او اصابت کرد و اسدی تا مدّتی فریاد می کشید خلاصم کنید، ولی از زدن تیر خلاص جلوگیری می کردند، قریب یک ساعت با وضع ناگواری جان داد، سرانجام جسدش را در گورستان عمومی به خاک سپرده و هرگونه آثاری از قبر او را از بین بردند. پس از اعدام اسدی، خانواده اش زیر فشار قرار گرفتند، عدّه ای را به محبس بردند و عدّه ای دیگر را تبعید نموده و کلّیه اموالشان را تصاحب کردند و روزگار بسیار سختی برای خانواده او پیش آمد.

بعد از شهریور 1320 فرزندان اسدی موضوع بیگناهی پدر خود را مطرح و دستور رسیدگی مجدّد صادر شد، دادگاه غیاباً او را از اتهامات منتسبه تبرئه نمود، امّا در وقتی که فقط از استخوان های او چند قطعه بیشتر باقی نمانده بود! بازماندگان، جسد اسدی را از گورستان عمومی خارج ساختند و با تشریفات نظامی به مقبره اختصاصی آن مرحوم، واقع در جوار حضرت رضا علیه السلام دفن کردند.

اسدی مردی با هوش، زرنگ، با سواد، بردبار، لجوج و خوش خطّ و ربط بود. در تمام مدّت گرفتاری بر اعصاب خویش تسلط داشت، وصیتنامه او در حقیقت لایحه دفاعیه است، چند لحظه قبل از اعدام آن را با حوصله تحریر نموده، بدون این که دستش لرزشی داشته باشد، پیش از اعدام شهادتین را کاملاً ادا کرده و برای مسبّبین این واقعه آرزوی کیفر نموده بود.

کسانی که در واقعۀ قتل اسدی مداخله داشتند، به سرنوشت های شومی دچار شدند. فتح الله پاکروان استاندار آن روز، بعد از 1320 تحت تعقیب قرار گرفت و مدّتی در زندان به سر برد. سرتیپ عباس البرز، زندانی و محکوم به حبس ابد گردید. سرهنگ نوایی رئیس شهربانی مشهد، به زندان رفت و سرلشکر مطبوعی نیز بعد از انقلاب اسلامی اعدام شد. ⁽¹⁾

سند نخست، در بیست و سوم مرداد 1305 خورشیدی در مطبعه طوس مشهد مقدّس - که ظاهراً از آن میر مرتضی بوده - جهت آگاهی عموم مردم، در شانزده صفحه به اندازۀ رقعی، و طبعاً در شمارگان اندکی به چاپ رسیده است. یک نسخه اش در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با شمارۀ ثبت 231289 موجود، و کپی آن در این ویراست مورد استفاده ام بوده است.

در ویرایش سند دوم نیز، از عکس دستنوشت ارزشمندی که در مخزن مخطوطات کتابخانه بزرگ عمومی آیت الله العظمی مرعشی نجفی شهر قم، به شمارۀ 6997 نگهداری می شود و به خطّ نستعلیق شکسته فرد ناشناخته ای کتابت گردیده، بهره برده ام. این عکس، دارای هشت برگ است و مهر بیضوی آن مرحوم، همراه با امضای «شهاب الدين الحسيني المرعشی» در گوشۀ اوّلین و آخرین صفحه به چشم می خورد.

در انجام، به عنوان پیشکشی کوچک، امّا بسی ارزنده، نقل کرامت نادری از آستان ملایک پاسبان رضوی - علی صاحبها السلام - را به روان پاک پیر کتاب دوست و مایه افتخار دانشیان شیعه، آیت الله العظمی مرعشی نجفى - رحمة الله عليه - تقدیم می دارم: ⁽²⁾

حكى أبو عبدالله البيّع الحافظ، أنّه قال: أعقبت ليلة من الليالي في المشهد بطوس، فرأيت ملكين نزلا من السماء و كتبا على جدار المسجد هذين البيتين:

من سرّه أن يرى قبراً برؤيته *** يفرّج الله عمّن زاره كربه

فليأت طوساً فإنّ الله أسكنها *** سلالة من رسول الله منتجبه

[سند نخست]

بسم الله الرحمن الرحيم

نظامنامه اساسی آستان قدس

دستخطّ جهان مطاع مبارک اعلی حضرت اقدس همایون شاهنشاه رضا شاه پهلوی - خلّد الله ملكه -: ⁽¹⁾

نائب التولیه آستان قدس!

نظامنامه اساسی آستانه مقدّسه را که تصویب نموده ایم، باید مدلول آن را بلا تأخیر به موقع اجرا گذارده و بر طبق مقرّرات آن، بودجه جدید آستانه مقدّسه را مدوّن و برای تصویب ما تقدیم نمایید.

16/ مرداد/ 1305 (محلّ صحّة مبارك)

مادّه 1: نظر به تولیت شرعيّه سلطان عصر در آستان قدس رضوی، کلیّه امور آستانۀ مقدّسه در تحت نظارت عالیه شخص شخیص اعلی حضرت همایون شاهنشاهی - ارواحنا فداه - و به توسّط نائب التولیه که از طرف قرين الشرف معیّن می گردد اداره می شود.

مادّه 2: آستانه مقدّسه به تقسیمات ذیل منقسم می شود:

مادّه 3: وظايف نائب التولیه به شرح ذیل است:

مادّه 4: وظایف ادارۀ محاسبات به شرح ذیل است:

تبصره : هیچ نوع حواله ای نباید خارج از حدود اعتبارات مصوّبه صادر شود، و الّا آن حواله باطل و صادر کننده مورد تعقیب و مجازات واقع خواهد شد.

مادّه 5: وظایف اداره وصول و ایصال به شرح ذیل است:

مادّه 6: وظایف دایرۀ ملزومات به شرح ذیل است:

تبصره: تهیّه ملزومات کارخانجات خدّام و زواری و مدرسه و چراغخانه و تعمیرات ابنيه آستانه مقدّسه و احتیاجات دار الشفاء و کتابخانه و آبدارخانه و قهوه خانه و سایر ادارات و دوایری که احتیاجات جنسی دارند، بر عهدۀ دایره ملزومات است.

مادّه 7: وظایف خزانه یا تحویل خانه به شرح ذیل است:

مادّه 8: دایرۀ مهندسی و نقشه برداری، وظایف ذیل را [به عهده ] دارد:

مادّه 9: وظایف ناظر کلّ، مهردار، کلیددار، خدمت گزاران ضریح مطهّر، خدّام فرّاش ها. دربانان و سایر مستخدمین دوایر استانه مقدّسه، بر طبق نظامنامه جداگانه معیّن خواهد شد.

مادّه 10: کلّیه مستخدمین آستانه مقدّسه، به سه قسمت تقسیم می شوند:

مادّه 11: در خارج از حدود بودجه و اعتبارات اضافی مصوّبه، هیچ نوع حقوق و مخارجی نباید تأدیه شود و هیچ نوع خرجی به هیچ عنوانی نباید به عمل آید و الّا مرتکب علاوه بر مجازات مالاً، نیز مسؤول وجوه تأدیه شده خواهد بود.

مادّه 12: بعد از فوت وظیفه گیرندگان آستانه مقدّسه، مطابق قانون وظایف مملکتی نسبت به وظیفۀ آن ها رفتار خواهد شد.

مادّه 13: مناصب موروثی و مشاغلی که در این نظامنامه منظور نشده اند و کلّیه سوابق موجوده که برخلاف این نظامنامه باشد - از این به بعد - و کلّیه القاب منسوخ می باشند.

مادّه 14: ناظر کلّ موقوفات و رؤسای ادارات محاسبات و وصول و ایصال و دوایر ملزومات و فرّاش خانه و دربانی و رؤسای پنج کشیک و پنج نفر خادم باشی و رئیس کتابخانه و رئیس دار الشفاء و رئیس خزانه و رئیس تحویل خانه و مهردار و کلیددار، بر حسب پیشنهاد نائب التولیه و فرمان همایونی منصوب شده و انفصال آن ها نیز منوط به اجازه از طرف قریب الشرف ملوکانه است. انتصاب و انفصال سایر رؤسا و اعضا و اجزای آستانه مقدّسه، برحسب حکم نائب التولیه خواهد بود.

مادّه 15: هیچ یک از اجزا و اعضای آستانه مقدّسه، نمی توانند بیش از یک حقوق دریافت دارند، و هم چنین هیچ یک از اعضا و اجزای آستانه مقدّسه، نمی توانند موظّفاً در ادارات رسمی خدمت کنند و الّا از خدمات آستانه منفصل خواهند بود.

مادّه 16: کلّیه اعضا و اجزای موظّف آستانه مقدّسه که دارای مشاغل معیّنی می باشند، باید برای انجام خدمات اداری خود حاضر باشند و در موقع غیبت، باید از نائب التولیه اجازه حاصل نمایند.

مادّه 17: آستانه مقدّسه دارای بودجه سالیانه خواهد بود که در آن، تمام عوائد نقدی و جنسی و تمام مخارج و مصارف مطابق وقفنامه ها و حقوق و وظایف و اعتبارات لازمه برای بهره برداری املاک وقف و تعمیرات لازمه و اعتبار برای تهیّه ملزومات و امثال آن منظور خواهد شد، و بودجه مزبوره در آخر هر سال باید برای سال بعد تهیّه شده و یک ماه به آخر سال ماندهّ برای تصویب و صدور اجازه از پیشگاه ملوکانه تقدیم شود. تأدیه هر نوع وجهی در خارج از حدود بودجه ممنوع، و مرتکب مورد مجازات واقع خواهد شد.

تبصره: در صورت پیش آمدن مخارج فوق العاده پیش بینی نشده در بودجه سالیانه در هر موقع، باید اجازه مخصوص از پیشگاه همایونی صادر شود.

مادّه 18: کلّیه حقوقاتی که تأدیه می شود، باید به خودِ حقوق بگیرها داده شده و از آن ها قبض رسیّد دریافت شود. و همچنین در مقابل کلّیه مخارجی که باید در حدود بودجۀ مصوّبه به عمل آید، باید اسناد مثبته تهیّه گردد.

مادّه 19: در ظرف شش ماه اوّل سال جاری، لایحه تفریغ بودجه سال گذشته که عبارت از تعیین تمام عوائد حقیقی و مصارف واقعی آن سنه باشد، با اسناد مثبته و مدارک آن ها و تعیین بقایا، باید برای تقدیم نمودن به پیشگاه ملوکانه تهیّه و ارسال شود.

مادّه 20: اقامه دعاوی که بر ضدّ رقبات آستانه مقدّسه یا دفاع از تخطّیات و کلّیه تصرّفاتی که در حدود موقوفات به عمل می آید، باید به اجازۀ مخصوص اعلی حضرت همایونی باشد.

مادّه 21: کلّیه تخفیفات آستانه مقدّسه در هر موقع، باید به اجازه اعلی حضرت همایون شاهنشاهی باشد.

مادّه 22: طرز اداره کردن کلّیه املاک آستانه مقدّسه اعمّ از اجاره یا امانی، باید برحسب اجازه مخصوص همایونی باشد.

مادّه 23: اجاره املاک آستانه مقدّسه در هر مورد باید به طور مزایده و خرید ملزومات آستانه مقدّسه، باید به طور مناقصه صورت گیرد و نتیجه نیز به عرض پیشگاه همایونی برسد.

مادّه 24: پس از انقضای مدّت اجارات حالیه و یا مهیّا شدن موجبات فسخ اجارات فعلی، اجاره دادن املاک و مستقلّات آستان قدس به اعضا و اجزای آستانه به کلّی ممنوع بوده، و آن اجاره از درجه اعتبار ساقط، و مرتکبین از خدمات خود منفصل خواهند شد.

مادّه 25: مدّت اجاره هیچ یک از مستقلّات آستانه نباید بیش از پنج سال، و مدّت اجاره املاک دایر نباید بیش از ده سال باشد، حدّاکثر مدّت اجاره قنوات بایره و اراضی که برای ساختمان داده می شود، نباید بیش از بیست و پنج سال باشد.

مادّه 26: کلّیه مستأجرین آستانه مقدّسه باید بدهی خود را به اقساط معیّنه در اجاره نامه ها بپردازند، و در صورت تأخیر یک قسط به قسط دیگر، آن اجاره منفسخ شده و مستأجرين حقّ مطالبه هیچ نوع خسارات و مخارجی را ندارند.

تبصره: در صورت تأخیر قسط به واسطۀ آفتی که مورد تصدیق دایره ممیّزی آستانه مقدّسه باشد، تعیین تکلیف بدهی مستأجرین منوط به قرارداد مخصوص است.

مادّه 27: مسائل مربوطه به امور آستانه مقدّسه، به توسّط وزارت دربار به عرض پیشگاه همایونی خواهد رسید، و در وزارت دربار ادارۀ مخصوصی برای امور آستانه مقدّسه تأسیس خواهد شد.

نظامنامه اساسی آستان قدس، موشّح به صحّه و امضای مبارک بندگان اعلی حضرت اقدس شاهنشاهی - ارواحنا فداه - مطابق با اصلی است که در کتابخانه مبارکه ضبط، و برای اطلّاع عموم طبع و منتشر می شود.

23 / مرداد / 1305

نیابت تولیت آستان قد: محمّد ولی اسدی

[سند دوم]

بسم الله الرحمن الرحيم

نظامنامه داخلی کشیکی

تحت توجه حضرت سلطان سرير ارتضا، على بن موسى الرضا - عليه آلاف التحيّة والثناء نظر به مادّه نهم نظامنامه محترم اساسی آستان قدس ⁽¹⁾، موشّح به دست خطّ جهان مطاع بندگان اعلی حضرت اقدس شهریاری - خلّد الله ملکه و سلطانه این نظامنامه تنظیم می شود:

مقدّمه

برای انتظام حرم محترم و بیوتات مقدّسه و رواقات مبارکه و عمارات و صحنین مقدّسین و چهار بست، پنج کشیک مقرّر است که مدّت هر یک بیست و چهار ساعت کامل خواهد بود. و هر کشیک دارای یک نفر سرکشیک، یک نفر خادم باشی، یک نفر فراش باشی، یک نفر دربان باشی، هشتاد نفر خادم، چهل نفر فرّاش، شصت نفر دربان، سه نفر کفشبان، چهار نفر مؤذّن خواهد بود.

تبصره: یک نفر کشیک نویس و یک نفر مشرف بیوتات، برای مجموع کشیک ها مقرّر است.

قسمت اوّل: وظایف سرکشیک و خادم باشی و فرّاش باشی و دربان باشی هر کشیک

وظایف سرکشیک:

مادّه 1: سرکشیک مکلّف است یک ساعت از آفتاب گذشته، بدواً برای عتبه بوسی مشرّف، پس از اعمال زیارت و طواف مرقد مطهّر، به اتفاق صاحب منصبان و مشتغلين کشیک خود مجتمعاً به دار الحفّاظ مشرّف و در طرف معبر کشیک خانه قرار بگیرند. و در طرف دیگر سرکشیک و مشتغلین کشیک قبلی قرار بگیرند، به طوری که مندرج خواهد شد، با نهایت احترام قیام نموده، خادم باشی کشیک قبلی خطبۀ معمولی را با کمال فصاحت و وقار که در خور آن آستان عرش بنیان است قرائت، پس از ختم خطبه و ادای تقبیل سرکشیک، با کمال مراقبت اشیاء و اثاثیه آستان قدس را از کشیک قبلی تحویل گرفته و تحویل دهندگان مرخص می شوند.

[مادّة] 2: بلافاصله سرکشیک به اطاق رسمی خود می رود، خادم باشی و فراش باشی و دربان باشی کشیک، هر یک ملتزمین خود را معرّفی می نمایند، پس از تصویب سرکشیک آن ها را در محل های معیّنۀ منضمّه به نظامنامه می گمارند.

[مادّه] 3: در موقع تحویل باید کشیک نویس حضور داشته، صورت حاضرین و غایبین کشیک آن روز را معیّن و پس از امضای سرکشیک به مقام تولیت تقدیم بدارد. و در صورت غیبت کشیک نویس، سرکشیک به دیگری امر می دهد.

[مادّه] 4: سرکشیک دو نفر خادم برای مطبخ خدّام معیّن می کند، اجناسی که برای خرج از طرف ملزومات مطابق قراردادِ تولیت معیّن شده، تفتیش نمایند که حیف و میل نشود، و در تنظیف ظروف و خوبی طبخ و تعدیل تقسیم مراقبت نمایند.

[مادّه] 5: سرکشیک دو نفر خادم برای تنظیف جارها ⁽¹⁾و جمع آوری شموع و عمل روشنایی، و دو نفر فرّاش برای تحویل گرفتن کلّیه اشیای آستان قدس و تحویلداران به کشیک بعد، معیّن نماید.

[مادّه] 6: هر یک از صاحب منصبان و افراد کشیک، با داشتن عذر موجّه و مشروع برای غیبت کمتر از یک کشیک، شفاهاً از سرکشیک تحصیل اجازه می نمایند. و برای غیبت یک کشیک الی دو کشیک، به وسیلۀ تقاضای کتبی اجازه می گیرند. و برای زیاده از دو کشیک، به وسیلۀ اجازه رسمی مصدّق به تصدیق سرکشیک، از مقام تولیت جلیله اذن می گیرند.

[مادّه] 7: سرکشیک در غیبت کمتر از کشیک با داشتن شغل لازم، خادم باشی را به جای خود گذاشته، خارج می شود. و برای یک کشیک و علاوه [بر آن] محتاج به اجازه از مقام تولیت است.

[مادّة ] 8: سرکشیک در مدّت بیست و چهار ساعت کشیک، کشیک لا اقلّ چهار مرتبه تمام قسمت های ملتزمین حرم محترم و رواقات مبارکه و صحنین و بست ها را تفتیش می نماید.

[مادّه ] 9: دستخط های مقام تولیت راجع به اجرائیّات درباری مطلقاً خطاب به سرکشیک است، و سرکشیک مکلّف است فوراً اجرا نماید.

[مادّه] 10: حفظ انتظام کلّیّه دربار ولایتمدار از حرم محترم و رواق ها و صحنين و بست ها، به عهده سرکشیک است و در مقام تولیت سرکشیک مسؤول خواهد بود.

[مادّه] 11: سرکشیک باید مراقبت کامل در تنظیف و تنظیم کلّیه دربار داشته و از الفاظ ركيكة مُستهجنه و لغو و كذب و نزاع و فساد و جلافت، به وسیلۀ خدمه جلوگیری نموده، و اگر وقایعی اتفاق افتد، فوراً قطع و فصل می نماید. و در صورت اهمیّت، به مقام تولیت راپُرت می دهد.

[مادّة ] 12: اگر نزاعی ما بین اهالی کشیک یا زیارتنامه خوان ها واقع شود یا الفاظ رکیکه به یکدیگر تکلّم نمایند، فوراً سرکشیک مرتکب را از آستانه خارج و مراتب را به مقام تولیت اطّلاع می دهد.

[مادّه] 13: در هر موقع از کشیک، سرکشیک می تواند کلّیه ملتزمین کشیک را حاضر و غایب نماید و غیر ملتزم را در موقع خدمت.

[مادّه] 14: خدمات فوق ضریح مطهّر که سرکشیک به اتّفاق خادم باشی انجام می دهد:

تبصره: هر دو ماه یک مرتبه، سرکشیکان باید خدّام و فرّاش و دربان را به تنظیف و غبارگیری حرم محترم و عمارات مبارکات و صحنین و ایوان ها امر بنمایند. ممکن است این خدمت را به نوبۀ کشیکی یا تجزیه قرار دهند، یا پنج کشیک دفعةً واحده اقدام نمایند.

وظایف خادم باشی:

[مادّه] 1: خادم باشی نیز در یک ساعت از آفتاب گذشته روز کشیک خود، برای عتبه بوسی مشرّف، پس از انجام مراسم زیارت و طواف به اتّفاق سرکشیک و خدّام کشیک خود به دار الحفّاظ برای خطبۀ معمولی مشرّف می شوند.

[مادّة] 2: خادم باشی بلافاصله پس از خطبه مزبوره، ملتزمین قسمت خود را نزد سرکشیک معرّفی نموده، پس از تصویب سرکشیک هر یک را به محلّ خود می گمارد.

[مادّه] 3: اگر در مدّت کشیک نزاع یا خلافِ نظمی مابین خدّام یا در حدود التزامی آن ها واقع شود، فوراً خادم باشی مراتب را به سرکشیک راپرت داده، مطابق دستور سرکشیک رفتار می کند.

[مادّه] 4: خادم باشی موظّف است در موقع تحویل کشیک به کشیک بعد، راپُرت جامع مفصّلی از خدّام و غذای آن ها و ترتیبات و تنظیمات خدمت ملتزمین و غیر ملتزمین و خروج و دخول آن ها و ترتیب روشنایی و چراغ های حرم محترم به سرکشیک بدهد.

[مادّه] 5: خادم باشی در موقع صرف غذا نصف ملتزمین خدّام را به کشیک خانه احضار، بعد از صرف غذا آن ها را به حرم محترم فرستاده، بقیّه را برای غذا اجازه می دهد.

[مادّه] 6: خطب معمولۀ بعد از خدمت که در محلّ خود ذکر می شود، از وظایف خاصّه خادم باشی است.

[مادّة ]: خادم باشی هر کشیک نسبت به سرکشیک خود سمت معاونت را داراست، و در غیبت موقّت سرکشیک به سمت کفالت شناخته شده، وظایف او را انجام می دهد.

وظایف فرّاش باشی و دربان باشی کشیک: مطابق پنج مادّة اوّل وظایف خادم باشی است.

تبصره: رؤسای حفّاظ در هر کشیکی مسؤول سرکشیک، و دستور او را در حدود وظیفه حفّاظ مجری دارند.

قسمت دوم: وظایف افراد کشیکی

وظایف خدّام:

[مادّه] 1: هشتاد نفر خادم که در هر کشیک مقرّر است، به چهار دسته قسمت می شوند که هر دستهای بیست نفر را حایز و محلّ مسؤولیّت هر یک در موادّ منضمّه به نظامنامه درج می شود.

[مادّه] 2: هر یک از چهار دسته، به نوبت خود باید در هر چهار کشیک یک مرتبه از موقع تحویل کشیک قبل، تا تحویل دادن به کشیک بعد مشرّف بوده و از آستانه خارج نشوند.

[مادّة] 3: وظیفه ملتزمین که در حرم مطهّر هستند. منع از تکدّی و مراقبت حال زوّار و منع از هیاهو و زیاد بلند خواندن زیارتنامه خوان ها و جلوگیری از بی نظمی آن ها و حفظ اسباب و اشیای آستان قدس که در حدود التزامی هر یک از آن هاست، مخصوصاً ملتزمین درها مراقب حفظ طلا و نقرۀ آن ها باشند، تا موقعی که به کشیک بعد تحویل داده شود.

[مادّه] 4: اگر نزاع یا خلافِ نظمی در حدود التزام آن ها واقع شود، فوراً مراتب را به سرکشیک و خادم باشی اطلاع داده، مرتکب را به حضور سرکشیک می رساند.

[مادّه] 5: دو نفر ملتزم مأمور روشنایی تنظیف جارها و دیوارکوب ها و پاکیزه ساختن لاله های فوق ضریح مقدّس و شمع زدن آن ها، در موقعی که از فوق ضریح برچیده شده و خدّام به کشیک خانه برده باشند، به عهده دو نفر مزبور است. و افروختن جارها و دیوار كوب ها را مباشر می شوند.

[مادّه] 6: دو نفر مأمور کار خانه خدّام در خوب و بد و وزن اجناس خرج و طبخ و تنظیف ظروف مراقبت کرده، به سرکشیک کتباً راپُرت دهند.

[مادّه] 7: غير ملتزمین خدّام در شش موقع، برای خطبۀ صبح کشیک یک ساعت از آفتاب گذشته، و خدمت جاروب دو ساعت به ظهر مانده و خدمت چراغ ها در یک ساعت به غروب و بستن درها در چهار از شب، و گشودن آن ها در دو ساعت به صبح، و برچیدن چراغ ها در یک ساعت از آفتاب گذشته، به ترتیبی که در موادّ منضمّه درج می شود، مشرّف شوند.

[مادّة] 8: خدمتی را که سرکشیک راجع به حفظ انتظام درباری به خدّام ملتزم و غیر ملتزم امر می نماید، باید اطاعت نمایند. اوامر خادم باشی را در خدماتی که وظیفه آن هاست، با ملاحظه عدم تنافی با دستورات سرکشیک اطاعت نمایند.

وظایف فرّاشان:

[مادّه] 1: فرّاشان به دو دسته بیست نفری قسمت، هر دسته در یک کشیک ملتزم خواهند بود.

[مادّه] 2: رئیس قسمت فرّاشان فرّاش باشی، و حدود آن ها نسبت به او، مثل حدود خدّام است نسبت به خادم باشی.

[مادّه] 3: گذاشتن رحل ها ⁽¹⁾و برداشتن آن ها در موقع شروع و ختم حفّاظ از وظایف فرّاشان ملتزم بیت است. تنظیف و تطهیر بیوتات مقدّسه و حاضر ساختن لوازم تطهير و تنظیف برای خدّام در حرم محترم، به عهده فرّاشان است.

[مادّۀ] 4: تنظیم صفۀ خدّام در اوّل شب و صبح و حاضر ساختن کرسی برای سرکشیک و خادم باشی، وظیفۀ تمامی فرّاشان است

[مادّۀ] 5: دو نفر از ملتزمین فرّاشان، برای حمل کرسی جهت یک نفر خادم مباشر سوخت معیّن می شود و حمل و نقل جارها برای تنظیف، به عهده سه نفر مزبور است.

[مادّۀ] 6: سایر وظایف فرّاشان موافق مادّه 3 و 4 و 7 و 8 و 9 خدّام است.

وظایف دربانان:

[مادّۀ] 1: چهل نفر از دربانان برای التزامی تعیین می شوند، و بیست نفر باقی خدمات متفرّقه به عهده آن هاست. و بعد از هر سه ماه یک مرتبه عدّه مزبوره جزء ملتزمين شده، بیست نفر دیگر خارج می شوند.

[مادّۀ] 2: رئیس قسمت دربانان دربان باشی کشیک و وظیفه آن ها نسبت به او، مثل وظیفۀ خدّام است نسبت به خادم باشی.

[مادّة] 3: مأمورين درب بست ها و صحنین از دخول دوابّ و حمل اشیای کثیفه مانع شوند، و [از] بی نظمی در حدود التزامی خود جلوگیری نمایند.

[مادّۀ] 4: مأمورین میان بست ها و صحنین، از تنازع و فساد و حرکات جلف و معرکه گیری درویشان و فالگیران و بساط انداختن دست فروشان و راه رفتن آن ها، جهت بیع و شراء و از هر گونه بی نظمی جلوگیری نمایند.

[مادّه] 5: غیر ملتزمین برای خدمت جاروب و آوردن شام و نهار خدمه و جمع آوری ظروف آن ها، مشرّف می شوند.

[مادّۀ] 6: مقصّرین از طرف مقام تولیت جلیله و سرکشیک، کشیک به آن ها سپرده می شود در کشیک خانه خود نگهداری کنند. و اشخاصی که به آستان قدس پناهنده می شوند، در کمال مراقبت حفاظت نموده، نگذارند بدون اجازه تولیت کسی آن ها را از بست خارج نماید.

[مادّۀ] 7: سایر وظایف دربانان موافق مادۀ 3 و 4 و 8 و 9 خدّام است.

تبصره 1: در هر کشیک، برف اندازی بام حرم محترم به عهده خدّام آن کشیک است، و رواقات مقدّسه به عهده فرّاشان و بام حجرات صحنین و جمع کردن برف سطح آن ها، به عهده دربانان پنج کشیک است.

تمامی حفّاظ که عدّه آن ها هشتاد و دو نفر است، همه روزه از طلوع آفتاب الی یک

ساعت بعد، و نیم بعد از غروب الی یک ساعت، برای تلاوت کلام الله مجید و قرائت فقرات [دعای] مرحوم خواجه نصیرالدّین ⁽¹⁾- رضوان الله عليه - مشرّف، و در محل های معيّنه خود مشغول انجام وظیفه می شوند.

تبصره 2: هر یک، صبح یک جزء و، و شام یک جزء از کلام الله مجید تلاوت، و حفّاظ رواقات مبارکه به ترتیب فقرات [دعای] مرحوم خواجه نصیر الدّین را قرائت نمایند.

[تبصره] 3: ایّام ماه مبارک رمضان از چهار به غروب الی یک ساعت به غروب، برای تلاوت کلام الله مجید در ایوان طلای صحن مقدّس عتیق مشرّف شوند.

[تبصره] 4: در لیله عاشورا و لیلۀ سلخ شهر صفر که موقع سوگواری برای حضرت ولی نعمت - ارواحنا فداه - است در صحن عتیق حاضر شده، در موقع شروع خطبه با شموع در دست، اطراف صحن مقدّس را با تذکر کلمات مصیبت عبور بنمایند.

وظايف مؤذنان:

[مادّۀ] 1: در لیلۀ کشیک دو ساعت به صبح، برای مناجات در گلدسته های صحن عتیق می روند، تا طلوع صبح مشغول دعا و مناجات بوده باشند، پس از طلوع صبح صادق اذان را به صورت بلند ادا نمایند.

[مادّۀ] 2: در اوّل زوال و مغرب شرعی به گلدسته ها مشرّف شده، پس از ادای اذان اعلانی، به دعای دوام دولت اعلی حضرت اقدس شهریار اسلام قیام نمایند.

وظایف کفشبانان:

[مادّۀ] 1: هر یک روز کشیک، یک ساعت از آفتاب گذشته، در محلّ خود حاضر شوند و تا موقع تحویل به کشیک بعد خارج نشوند، و کفشبانان همیشگی همیشه حاضر باشند، مگر به قدر ضرورت که شخص امینی به اجازه رئیس کشیک به جای خود گذاشته، خارج شوند. و از کفش های زایرین که در نزد آن ها می گذارند، حفاظت نمایند و از احدی مطالبه وجه ننمایند.

[مادّۀ] 2 : اگر کفش یا امانت کسی مفقود شود، در صورتی که در حفاظت کوتاهی کرده باشند، از عهده برآیند.

تبصره 1: غير ملتزمین و ملتزمین خدّام و فرّاش و دربان و کفشبان و مؤذّن، تماماً در لیله کشیک باید در آستانه بیتوته نمایند، و غذا برای همه آن ها فرستاده می شود.

تبصره :2 حفّاظ و مؤذّنان و کفشبانان باید در حدود انتظامات خود، به دستور سرکشیک کشیک خود رفتار نمایند.

قسمت سوم: توضیحات و تنظیمات خدمت کشیکی

تبصره 1: برای خطبۀ تحویل، در یک ساعت از آفتاب گذشته، اهالی کشیک قبل و بعد از سرکشیک و خادّم باشی و خدّام و فرّاش باشی و فرّاش در دار الحفّاظ مبارک حاضر می شوند، سرکشیک کشیک بعد، در پهلوی درب حرم سمت معبر کشیک خانه می ایستد و خادم باشی در طرف یسار سرکشیک ایستاده و خدّام از پهلوی خادم باشی به سمت صفۀ خدّام به ترتیب صف قیام می نمایند انتهای صف خدّام فرّاش باشی کشیک ایستاده و از پهلوی او تا آخر دار الحفّاظ فرّاشان صف خود را [مستقیم] ⁽¹⁾می نمایند و سرکشیک کشیک قبل در طرف دیگر درب حرم می ایستد و عدّه کشیک او به همین ترتیب قیام می نمایند، دو نفر تحویل بین کشیک قبل و بعد هر یک مقابل درب حرم جلو سرکشیک خود با آستین های کشیده می ایستد، خادم باشی کشیک قبل خطبه را با کمال فصاحت به نام مبارک حضرت ولی نعمت اعظم - ارواحنا فداه - قرائت می نماید، در موقع ختم خطبه تماماً زمین ادب می بوسند، سرکشیک کشیک قبل به طرف کشیک خود ابتدا با خادم باشی شروع به مصافحه نموده و از عقب او خادم باشی و سایرین هریک به نوبت خود ملحق می شوند و مصافحه را به سرکشیک کشیک بعد ختم می نمایند.

تبصره 2: در دو ساعت به ظهر، تمامی خدّام و فرّاش برای جاروب حرم محترم و بیوتات مقدّسه حاضر می شوند، سرکشیک فرّاش باشی را به حاضر ساختن جاروب امر

می نماید و بعد سرکشیک به اتّفاق خادم باشی و خدّام به حرم محترم مشرّف می شوند، ابتدا فرّاش باشی صفۀ بالا سر مبارک را خلوت می نماید، دو نفر فرّاش دو گوشوار ضریح مقدّس و دو نفر سمت مسجد بالاسر ایستاده که عبور زایرین مزاحمت نکنند، فرّاش باشی دو جاروب مخصوص را خود حاضر ساخته با کمال ادب می بوسد به خادم باشی می دهد و خادم باشی ابتدا یک را با کمال ادب بوسیده تسلیم سرکشیک می نماید و دیگر را خود به دست گرفته با کمال توقیر صفۀ مقدّسه را جاروب می نماید. و بعد سینی جاروب را حاضر ساخته، خدام هر یک جاروب ها را بوسیده مشغول جاروب حرم محترم و مسجد بالاسر و سر مزار حاج مجتهد می شوند. و فرّاشان کرسی برای سرکشیک در بالاسر حاضر ساخته و در پشت سر برای خادم باشی، هر یک دو طرف پوش مقدّس را غبار کیمیا آثار می روبند، پس از جمع آوری غبار کیمیا، آثار سرکشیک در زاویه پیش روی مبارک ایستاده و خادم باشی در سمت یمین او و خدّام تا پهلوی درب پایین پای مبارک به طور ردیف می ایستند و فرّاش باشی پشت به دیوار طرف بالاسر می ایستد و خادم باشی خطبه را با کمال فصاحت به نام مبارک قرائت می نماید، پس از ختم خطبه همگی زمین ادب بوسیده، غیر ملتزمین مرخص می شوند، فرّاشان از دار الحفّاظ مبارک شروع و به ترتیب بیوتات مقدّسه را جاروب می نمایند.

تبصره 3: یک ساعت به غروب، تمامی خدّام و فرّاش برای خدمت چراغ حاضر می شوند، پس از اجازه سرکشیک فرّاشان کرسی برای خدمت فوق ضریح مقدّس حاضر و خدّام لاله های فوق ضریح مقدّس را افروخته، مجتمعاً در دار الحفّاظ حاضر می سازند، پس از اذن دخول با آستین های کشیده مشرّف شده، ابتدا سرکشیک و خادم باشی چراغ های فوق ضریح را هر یک در قسمت خود خدمت می نمایند، بعد خدّام از پشت سر مبارک تا در دار الحفّاظ صف بسته و فرّاشان نیز از بیرون در به سمت صفۀ دار السيادة تا پهلوی صفه، پس از افروختن شمعدان های حرم که در مقابل صفۀ مزبوره چیده شده است، فرّاش باشی که در انتهای فرّاشان ایستاده شمعدان ها را با کمال توقیر برداشته به فرّاش پهلوی خود می دهد، به همین ترتیب تا به خادم باشی داده شود و سرکشیک که در اوّل صف واقع شده است برسد و به ترتیب معمول توزیع می نماید، برای خدمت دار الحفّاظ شمعدانرها را در دار السيادة می گذارند، ابتدا فرّاش باشی و فرّاشان و بعد خدّام و خادم باشی در اوّل صف

سرکشیک می ایستد و شمعدان ها را به ترتیب معمول توزیع می نماید، بعد از آن صفه بالاسر و توحید خانه و دار السعاده مبارکه را به ترتیب - به طور مندرج - خدمت می نمایند.

در موقعی که سرکشیک از خدمت حرم فارغ شده، به دار الحفّاظ برای خدمت می آید، فرّاشان ملتزم آن جا لاله افروخته، به رسم دلیل حاضر می سازند. و در موقع خروج از دار الحفّاظ به ملتزمین دار السيادة می دهند، به همین ترتیب ملتزمین توحيد خانه و دار السعادة معمول می دارند، پس از فراغ از خدمت شمعدان ها سرکشیک و خادم باشی و خدّام برای خطبه به حرم مشرّف می شوند. ابتدا فرّاش باشی دو شمع افروخته حاضر نماید، اوّل یکی را به سرکشیک و دیگری را به خادم باشی تسلیم نماید و فرّاشان نیز شموع افروخته به خدّام می دهند و به طریقی که در تبصره جاروب درج شد ایستاده و خادم باشی خطبه را به نام مبارک قرائت و پس از اتمام تماماً زمین ادب بوسیده، ابتدا سرکشیک و خادم باشی شمع خود را به فرّاش باشی می دهند و بعد فرّاشان شموع را به احترام گرفته، غير ملتزمین متفرّق می شوند.

پس از ادای فریضۀ مغرب و عشاء در یک ساعت از شب گذشته، جمعی از فضلا و محترمین خدّام در صفۀ دار الحفّاظ مؤدّباً جلوس می نمایند و فرّاشان قالیچه و چراغ حاضر ساخته و سرکشیک و خادم باشی در محلّ خود جلوس می نمایند، و بقیه خدّام در وسط دار الحفّاظ مقابل درب حرم می نشینند. و فرّاشان موظّفند صفّه را از غیر خدّام خلوت نموده و عبور از دو طرف را جلوگیری نمایند و با آستین های کشیده ایستاده باشند، پس از آن که خطیب باشی ادای خطبه نمود تماماً قیام نموده، خادم باشی مقابل درب حرم قرائت نماید.

تبصره 4: در سه ساعت و نیم از شب گذشته، مؤذّن باشی کشیک، پس از تحصیل اجازه از طرف سرکشیک در رواقات مقدّسه، موقع بسته شدن درب حرم محترم را، با کلمات مناسب اعلان می نماید. در ساعت چهار، سرکشیک به اتّفاق خادم باشی و خدّام مشرّف، سرکشیک و خادم باشی شموع فوق ضریح مطهّر را تجدید و هشت عدد - که تا سحر باید بسوزد - روشن بگذارند. در این موقع به طوری که درج شد، خدّام حرم محترم را جاروب می نمایند. فرّاش و خدّام به طوری که در تبصره سه درج شد ایستاده، جعبه مخصوص را که قفل ها در او گذاشته شده است با سینی و شمعدان از وسط دار الحفّاظ دست به دست بوسیده تا درب پایین پای مبارک به خادم باشی می رسد و او با کمال احترام جعبه را گشوده، قفل را به سرکشیک تسلیم می نماید و سرکشیک با کمال ادب در را مقفل

می نماید. در این موقع فرّاش باشی با تحویل بین که شمعدان کوچک - که موسوم به دلیل است - افروخته، در سمت مقابل سرکشیک نزدیک در نگاه می دارند، بعد ضمام جعبه را به ترتیب به درب پشت سر رسانیده، به همین قسم درب پشت سر مبارک را مقفل می نمایند، پس خدّام و فرّاش به ترتیب جعبه را عود داده، در دار الحفّاظ می گذارند.

فرّاش باشی به طوری که در تبصره دو ذکر شد، صفه بالا را خلوت و سرکشیک و خادم باشی در آن جا می ایستند، فرّاش باشی با چند نفر از فرّاشان با کمال ملایمت و آرامی از مسجد بالاسر به سمت پس پشت شروع به خلوت کردن می نماید [که] در پیش روی مبارک ختم می شود. در این موقع فرّاش باشی سرکشیک را مطّلع نماید، و بعد از بیرون شدن سرکشیک درب پیش روی مبارک را با رعایت ترتیب مرقوم مقفل نمایند. در این موقع خادم باشی ادای خطبه می نماید و تحویلبین جعبه را در خزانه دار الحفّاظ گذاشته، کلید آن را به سرکشیک تقدیم و همگی زمین ادب بوسیده به کشیک خانه می روند، ملتزمین فرّاشان در بیوتات بیتوته می نمایند.

تبصره 5: در دو ساعت به صبح مانده، فرّاش باشی سرکشیک را مطّلع ساخته، به اتّفاق خادم باشی و خدّام و فرّاش، با وضو به دار الحفّاظ مشرّف شوند. در این موقع سرکشیک کلید را به تحویل بین داده و او جعبه را از خزانه بیرون آورده، فرّاش و خدّام به ترتیب بوسیده، به شخص پهلوي خود می دهد، تا نزد سرکشیک و خادم باشی برسد. و سرکشیک با رعایت مراسمی که مرقوم شد در را می گشاید، ابتدا سرکشیک و خادم باشی با کمال توقیر مشرّف شده، پیش روی مبارک مشغول مراسم زیارت می شوند. فرّاش باشی با تحویل بین با دلیل های خود، حرم و اطراف حرم را تفتیش می نمایند و سرکشیک را مطّلع می سازند. در این موقع خدّام مشرّف شده و سرکشیک با رعایت مراسم، درب پایین پا و پشت سر مبارک را مفتوح می نماید و به اتّفاق خادم باشی هر یک در قسمت خود شموع فوق ضریح مقدّس را روشن می کنند.

تبصره 6: در نیم ساعت از آفتاب گذشته، سرکشیک و خادّم باشی و خدام - به ترتیبی که در تبصره سه درج شد- برای استماع قرائت در صفۀ دار الحفّاظ حاضر می شوند، پس از خطبه خادم باشی [...] ⁽¹⁾از دار السعادة شروع به برچیدن شمعدان ها نمایند و در حرم

محترم ختم کنند. سرکشیک شمعدان را از زمین برداشته به خادم باشی می دهد، تا به ترتیب در انتهای صف به فرّاش باشی رسیده، بر زمین می گذارد. و چراغ های فوق ضریح را سرکشیک و خادم باشی هر یک در قسمت خود برچیده، به خدام می دهند و آن ها در محلّی که باید تنظیف شود می رسانند و مراسم خطبۀ تحویل را به طور مندرج در تبصره یک انجام می دهد. غير ملتزمین مرخص شده و ملتزمین خدّام و فرّاش و دربان و کفشبان، بعد از تحویل به ملتزمین کشیک بعد، مرخص می شوند.

تذکره: فضلا و محترمین خدّام، در صفوف خدمت سمت سرکشیک و خادم باشی و سایرین بعد از آن ها قیام نمایند.

تبصره 7: دربانان هر کشیک در دو موقع قبل از ظهر و عصر، صحنین را جاروب می نمایند. و آوردن شام و نهار اهالی کشیک و جمع آوری ظروف، به عهده آن هاست. و هر امری که از طرف تولیت جلیله به آن ها بشود، یا از طرف سرکشیک راجع به تنظیمات درباری اطاعت نمایند.

قسمت چهارم

اشاره

محلّ ملتزمین اهالی کشیک به قراری است که ذیلاً درج می شود:

محلّ ملتزمين خدّام والا مقام حرم محترم

بالا سر مبارک دو نفر، پیش روی مبارک دو نفر، درب طلا پیش روی مبارک دو نفر، پایین پای مبارک دو نفر، درب طلا پایین پای مبارک دو نفر، پشت سر مبارک دو نفر، درب مسجد ریاض دو نفر، سر مقبره حاج مجتهد دو نفر، مباشر روشنایی دو نفر، مباشر نظارت کارخانه دو نفر.

محلّ ملتزمين فرّاشان

دار الحفّاظ مبارکه چهار نفر، دار السیادۀ مبارکه چهار نفر، توحید خانه مبارک چهار نفر، دار السعاده مبارکه چهار نفر، کرسی کش ضابط روشنایی یک نفر، مستحفظ تحویل خانه دو نفر، راهر و کشیک خانه یک نفر.

محلّ ملتزمین دربانان

صحن مقدّس عتیق: ایوان طلای مبارک دو نفر، درب بازار بزرگ دو نفر، درب صحن خیابان علیا دو نفر، درب بازار حجّاران دو نفر، درب صحن خیابان سفلی دو نفر، مأمور میان صحن مقدّس دو نفر، مستحفظ کشیک خانه دو نفر.

صحن مقدّس جدید: ایوان طلای مبارک دو نفر، درب شیخ بهایی دو نفر، درب صحن طرف خیابان دو نفر، مأمور میان صحن دو نفر، مستحفظ کشیک خانه دو نفر، درب بست خیابان علیا سمت یمین نهر دو نفر، درب بست مزبور سمت يَسار نهر دو نفر، مأمور میان بست دو نفر، مأمور میان بازار بزرگ دو نفر، درب بست خیابان سفلی سمت یمین نهر دو نفر، درب بست مزبور سمت يَسار نهر دو نفر، مأمور میان بست دو نفر، مأمور میان بازار حجّاران دو نفر.

محلّ کفش بانان کشیک

که عدّه آن ها پانزده نفر است، صحن عتیق: کفشداری بزرگ داخل و خارج دو نفر، کفشداری کوچک جنب ایوان طلا یک نفر.

محلّ کفش بانان همیشگی

صحن عتیق : کفشداری کوچک دو نفر.

صحن جدید: کفشداری هندی یک نفر، کفشداری قاینی یک نفر.

محلّ حفّاظ حرم محترم

پیش روی مبارک چهارده نفر، بالا سر مبارک نه نفر، صفّه شاه تهماسب هفت نفر.

رواقات متبرّکه

دار الحفّاظ مباركه هفده نفر، دار السعادۀ مبارکه هفده نفر، توحید خانه مبارک پانزده نفر، سلطان القرّاء - خطيب باشی کشیک نویس سه نفر.

3. تاریخ امکنه شریفه و رجال برجسته

اشاره

تألیف آیت الله شهید میرزا علی آقا ثقة الاسلام تبریزی

تحقیق و تعلیق محمّد الوانساز خویی

درآمد

سخن از مشاهیر علم و ادب و امامزادگان بلند مرتبه و لزوم تحقیق وافی در شرح حال آن ها و این که آنان چه کسانی بوده و در کجا نشو و نمو یافته و اندیشه های علمی، سیاسی و اجتماعی آن ها چه بوده، همواره ذهن پُرتکاپوی فرهیختگان جامعه را به خود معطوف داشته که حاصل آن خلق آثار زیادی در این زمینه است.

کتابی که هم اکنون فرا روی شماست، یکی از آثار ماندگار در این خصوص بوده که از رشحات قلم آیت الله شهید مرحوم میرزا علی آقا ثقة الاسلام تبریزی جاری شده، و خود را در ردیف کتاب های مهم تاریخی و رجالی قرار داده است.

شهيد ثقة الاسلام تبریزی در کتاب حاضر به بررسی سه مورد از اماکن مقدّس شهر تبریز، یعنی امامزاده والامقام حضرت سیّد حمزه علیه السلام، امامزاده عون بن علی و زید بن علی و مقام صاحب الأمر - عجل الله تعالى فرجه الشريف - پرداخته، و با همّتی عالی و ذهنی نقّاد و نکته سنج به داوری بین اقوال بزرگان علم و دانش نشسته، و نکات ضعف و قوّت آن ها را بیان نموده است.

قبل از پرداختن به متن کتاب، شرح حال کوتاهی از مؤلّف محترم کتاب آورده می شود:

ولادت و تحصیلات

فقیه متفکّر، آیت الله شهید میرزا علی آقا ثقة الاسلام تبریزی، معروف به ثقة الاسلام، در شب جمعه هفتم ماه رجب سال 1277 ه-.ق در یک خانواده اصیل و مذهبی، در شهرستان تبریز دیده به جهان گشود. پدرش میرزا موسی، فرزند میرزا محمّد شفیع، فرزند میرزا محمّد جعفر، فرزند میرزا محمّد رفیع، فرزند میرزا محمّد شفیع خراسانی تبریزی است.

ایّام کودکی را در خانه پدری سپری نمود و آنگاه خواندن و نوشتن و علوم مقدّماتی را در تبریز فراگرفت و در اواخر سده سیزدهم هجری قمری راهی عتبات عالیات گردید و در محافل علمی شیخ علی یزدی، شیخ زین العابدین مازندرانی، میرزا حبیب الله رشتی، آخوند ملّا حسین فاضل اردکانی و شیخ علی بفرویی حاضر گردید. و پس از تحکیم پایه های علمی، در سال 1308 ه-.ق به تبریز مراجعت نمود و ریاست شیخیه و امور مذهبی شیخیان تبریز را عهده دار گردید.

آثار علمی

آن چه از شهید زنده یاد، ثقة الاسلام تبریزی، بر صفحه روزگار به یادگار مانده بدین ترتیب است:

شهادت

بی شک آیت الله شهید میرزا علی آقا ثقة الاسلام تبریزی از مردان نامی و از سیاستمداران

باهوش زمان خویش بود. او در طول عمر با برکتش، هیچ گاه به زیر سلطه بیگانگان نرفت و در همه حال از خاک پاک وطنش دفاع نمود و سختی های این راه را بر جان خرید، و سرانجام در این راه شربت شیرین شهادت را نوشید و در جوار حضرت دوست آرام گرفت.

در سال 1324 ه- ق قشون متجاوز روسیّه، به خاک ایران حمله کرد و قسمت های وسیعی از خاک آن را در اختیار گرفت و شروع به کشتار مردم بی گناه نمود.

مردم شهرهای آذربایجان نیز از آزار و اذیّت متجاوزان مستثنی نبوده، و هر روز شاهد فاجعه ای تازه از جانب سربازان روسی بودند. در این میان علمای شیعه و مردم شجاع آذربایجان، به مخالفت با میهمان ناخوانده متجاوز پرداخته که نقش آیت الله شهید میرزا علی آقا ثقة الاسلام تبریزی و همرزمانش، پُر رنگ تر از نقش دیگران است. ثقة الاسلام با انتقاد شدید و بیزاری جستن از بیگانگان اشغالگر، زیر بار ظلم و ستم نرفت و تسلیم خواسته های پلید اشغالگران روسی نشد.

آری آن بزرگ مرد تاریخ، در مقابل وعده های آن ها که خواسته بودند با آنان همکاری کند، چنین گفت:

«این نوع وعده و نوید شما، مثل دلداری به یک طفل کوچکی است که با نقل و شیرینی گول زده و مشغول می کنند.»

محمّد علی صفوت در خصوص ورود سربازان متجاوز روسی به خاک آذربایجان و شهادت آیت الله شهید میرزا علی آقا ثقة الاسلام تبریزی می نویسد:

«هنگامی که نظامیان دولت آجنبی به تبریز آمدند، بیشتر متنفّذین وقت و ثروتمندان، نه تنها جرأت نفس کشیدن نداشتند، بلکه متظاهر به حسن قبول و متمایل نزدیکی به آن ها بودند، تا بدان وسیله منافع خود را تأمین کنند. لیکن ثقة الاسلام به امضاء صریح خود به مناسبت نزدیکی عید نوروز، مقاله ای در روزنامه نوشته، از این لحاظ که بیگانگان به خاک ایران تجاوز کرده اند، مردم را به ترک عید و رعایت سوگواری دعوت و بدین شعر تأثّرات خود را آشکار ساخت:

عید آمد و افزود را د غمم را غم دیگر *** ماتم زده را عید بود ماتم دیگر» ⁽¹⁾

از آن جا که روس ها ثقة الاسلام و یارانش را مخالف سیاست های خویش دیدند، او را با چهار فقره جُرم به اعدام محکوم کردند. آن چهار فقره بنا به نقل برادرش، حاج ميرزا محمّد آقا چنین است:

آقا در جواب این قدر فرموده اند، اگر در محکمۀ تحقیق این سؤالات را از من می کردید، جواب های کافی می دادم، امّا در محکمه نظامی این سؤالات را جوابی نیست.

خلاصه روز عاشورا، آیت الله را از باغ شمال به میدان عشق به پای دار آوردند، میرزا علی اکبر خان، منشی قُنسولگری آن جا حاضر بوده، حکم اعدام آقا را که مبتنی بر همان چهار فقره بوده خوانده، در آن موقع آقا آب خواسته، وضو گرفته، بعد دو رکعت نماز خوانده اند و بعد از نماز آقا را به دار آویخته اند. ⁽¹⁾

روس ها برای این که خواسته های پلید و شیطانی خویش را در ایران عملی سازند، ثقة الاسلام و یارانش را در عصر روز عاشورای سال 1330 ه-.ق، در سرباز خانه قدیم تبریز که اکنون به جای آن دانشسرا ساخته شده است، به دار زدند. و عجیب این که جای نصب چوبه دار، سالن سخنرانی و جایگاه تریبون (منبر خطابه) واقع شده است.

در زمینی کاندر آن احرار آذربایجان *** بر فراز چوب دار دشمنان دادند جان

از پی آموزش اولاد آن آزادگان *** این چنین دانشسراها سرکشد بر آسمان ⁽²⁾

پیکر مطهر این عالم مجاهد، در غروب یازدهم محرم سال 1330 ه-.ق، از بالای چوبه دار پایین آورده و پس از تغسیل و تکفین، در جوار مرقد ملکوتی امامزاده حضرت سیّد حمزه علیه السلام به خاک سپرده شد. به دنبال توسعه اطراف حرم مطهر امامزاده سیّد حمزه علیه السلام و مقبرة الشعرا، هم اکنون آرامگاه وی در قسمت جنوب شرقی مقبرة الشعرا واقع شده، و هر روز شاهد حضور آزاد مردان و عدالت جویان اسلامی است بر روی تربت وی، سنگ مرمرین بزرگی قرار دارد و عبارت زیر بر روی آن حک شده است:

هُوَ الحَيُّ الذِي لا يَمُوت وَ لا تَحسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلوُا فِي سَبيلِ اللهِ اَمواتاً بَل اَحياءُ عِندَ رَبّهم يُرزَقون. ⁽¹⁾ مرقد شریف حضرت عمادالملة والدين، قطب الموحدين، المتحلى بالحكمة والسياسة، علم الأعلام، حجة الاسلام على بن موسى ثقة الاسلام - اعلى الله مقامه - محض حفظ بیضه اسلام و استقلال کشور ایران و امتناع از قبول مقاصد خائنانه بیگانه، روز عاشورای هزار و سیصد و سی هجری، برابر دهم دی ماه هزار و دویست و نود شمسی، در تبریز به دست قشون روسیه تزاری شهید و به رحمت الهی پیوسته [است].

در حواشی سنگ قبر وی سه بیت زیرین درج شده است:

إنَّ الفواد لهذا الرزءِ ملهوب *** والدمع في ذلك المفجوع مسكوب

كيف السلو عن الخطب الفضيح و قد *** اشجى القلوب ومنها الصبر مسلوب

إِنَّ الرضائي اذاً بالحزن حَرَّر في *** تاريخه ثقة الاسلام مصلوب ⁽²⁾

محقق برجسته، حاج حسین نخجوانی در تاریخ شهادت وی می گوید:

سال هجرت هزار و سیصد و سی *** گشت تبریز روس را مغلوب

در محرّم على بن موسى *** همچو عیسی به دار شد مصلوب ⁽³⁾

همچنین میرزا اسدالله ضمیری چنین گفته است: ⁽⁴⁾

قتیل روز عاشورا محرم 1330 ه ق به شمسی سال شد آلوده در غم 1290 ه- ش ⁽¹⁾

روش تحقیق

تحقیق کتاب حاضر به علت عدم دسترسی به نسخه خطی آن، بر اساس چاپ 1373ه ق صورت گرفته است. در تحقیق کتاب، روایات احادیث و اشعار استخراج شده، و مطالبی را که مؤلّف از مصادر متعدد مانند: روضات الجنان و جنّات الجنان حافظ حسین کربلایی، تاریخ اولاد اطهار سیّد محمّدرضا طباطبایی، روضه اطهار ملّا محمّد امین حشري، رياض الجنّة سيّد محمّد حسن زنوزی خوبی، تاریخ عالم آرای عبّاسی اسکندر بیگ ترکمان، تاریخ حبیب السیر حمدالله مستوفی و.... نقل نموده، استخراج و توضیحات لازم در خصوص شخصیت ها و کتاب های مهم در پاورقی آمده است.

در پایان لازم می دانم از دانشمند فرهیخته و تولیت محترم کتابخانه بزرگ آیت الله العظمی مرعشی نجفی، جناب آقای دکتر سیّد محمود مرعشی نجفی که نشر این اثر را در دستور کار کتابخانه قرار دادند. و هم چنین از نویسنده و محقّق فرزانه آقای محمّد اسفندیاری که زمینه نشر این کتاب را فراهم ساختند، کمال تشکر و سپاسگزاری را دارم.

[مقدمة مؤلّف]

[كتاب حاضر] تفصیلی است که در خصوص بقعه سیّد حمزه و بقعۀ عین علی وزین علی و مقام صاحب الأمر بر حسب خواهش و استعلام حضرت اجل اکرم حسین قلی خان نظام السّلطنه پیشکار آذربایجان ⁽¹⁾در شهر شعبان 1324 هجری قمری نوشته شده [است].

اثر قلم بنده حقیر:

على بن موسى بن محمّد شفیع بن محمّد جعفر بن محمّد رفيع بن محمّد شفيع الخراساني التبريزى.

فصل اوّل: در ذکر بقعه سیّد حمزه علیه السلام

[امامزاده سیّد حمزه علیه السلام] ⁽¹⁾

درویش حسین کربلایی که در اواخر سنه هزار هجری بود، در کتاب روضات الجنان که مبنای آن بر ذکر مقابر اولیا مدفونین در تبریز و نواحی است می نویسد:

مرقد و مزار آن مجتنب از هُمَزه و لُمَزه، حضرت سیّد حمزه در درآمد سرخاب معین و مشهور است؛ مدرسه و مسجدی و مقبره ای به سیّد مشارالیه بنا کرده و مصحفی بر سر قبر وی هست. می گویند که: خط حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام است و مردم به واسطۀ آن توجه تامی به آن جا دارند و خلق را که احتیاج به قسم باشد به آن جا می برند. وی وزیر بوده و صاحب منصب، در اصل از خراسان است از اعمال خواف. ⁽²⁾و مصنّف كتاب عمدة الطّالب في انساب آل أبي طالب ⁽³⁾وی را در کتاب خود به این طرز یاد کرده: و مِن وُلدِ محمّد بن القاسم بن حمزة بن الكاظم علیه السلام صدر الدّين حمزة الدفتر دار

زَمَن السلطان اولجايتو،⁽¹⁾سملت عينه في واقعة الوزير سعدالدين الساوى.

چون او را این واقعه روی نموده باشد، یقین که از عمل منکر وزارت استعفا نموده و استغفار کرده، رو به راه حق آورده خواهد بود، چون نسب عالی داشته آن نیز ممدکار او شده و از جملۀ اخیار طبقه ابرار گشته، خواهد بود. نسب وی به حضرت امام موسی علیه السلام می رسد؛ به این نهج که: ابوالحسن حمزة بن سيّد حسن بن سيّد محمّد بن حمزة بن سيّد اميركا بن سيّد على بن سيّد محمّد بن سيّد محمّد بن سيّد على بن سيّد حسين بن سیّد محمّد بن سیّد عبدالله بن سیّد محمّد بن القاسم بن حمزة بن الامام الهمام موسى الكاظم - علیه و علی آبائه الف تحية وسلام- ⁽²⁾

ز ظلّ آل علی جوی فرّ دولت شاهی *** کزین مقام یافتند همه دولت خود را» ⁽³⁾

انتهی كلام صاحب روضات [الجنان].

نگارنده گوید: آن چه از کتاب عمدة الطّالب نقل کرده، مطابق است با آن چه در آن کتاب مسطور است. ⁽⁴⁾

در تذکره حشری ⁽⁵⁾

عقل در این روضه به هر سو شتافت *** از پی تاریخ همین «روضه» یافت

«تذکرۀ ملّا حشری» در سال 1304 ه-.ق در تبریز به چاپ رسیده، و برای بار دوم در سال 1371ه. ش به تصحیح و اهتمام دانشمند گران قدر آقای عزیز دولت آبادی از سوی انتشارات ستوده در تبریز به زیور چاپ آراسته گردید. وفات ملّا حشری در تبریز اتّفاق افتاده، و از تاریخ رحلت و محل قبرش اطّلاعی در دست نیست. (سخنوران آذربایجان 309/1-310؛ مقدّمه روضة اطهار ص 5-6 تذکره نصر آبادی، ص 280، شمع انجمن، ص 125؛ دانشمندان آذربايجان، ص 118-117؛ ريحانة الأدب، 327/1-328؛ نشریه دانشکده ادبیات تبریز، س 18، ص 133-151).

روضات الجنان است، در ترجمه سیّد حمزه می نویسد:

«گنبد و عمارت او از کمال ارتفاع با آفتاب برابر می نماید، تا گوید که: به شانزده واسطه به حضرت امام موسی الکاظم علیه السلام می رسد و نسبش با حضرت رسول صلى الله عليه و آله و سلم بر عمارتش نوشته اند. مولد شریفش از خواف است و سلطان غازان به صحبت لازم البهجة ایشان میل تمام داشته [اند] و اکثر سفرها ایشان را با خود می برده اند. وفاتش در سنۀ اربع عشر و سبعمئه [=714] واقع شده، و آن عمارت را پسرش سیّد حسین ⁽¹⁾ساخته [است]». ⁽²⁾

بعد، ذكر مصحف مبارک ⁽³⁾را قریب به نحوی که در روضات [الجنان] ذکر شده، نقل نموده [است]. ⁽⁴⁾

در تاریخ وصّاف ⁽⁵⁾و حبیب السیر⁽⁶⁾

خواند میر تألیفات سودمند دیگری نیز دارد که عبارتند از: 1. اخبار الأخبار؛ 2. تاريخ الوزراء؛ 3. جواهر الأخبار؛ 4. خلاصة الأخبار تلخيص كتاب روضة الصفا؛ 5. دستور الوزراء، در سال 1317 ه.ش در تهران چاپ شده است؛. 6. غرائب الأسرار ؛ 7. مآثر الملوك. 8. منتخب تاريخ وصّاف؛ 10. مكارم الأخلاق؛ 11. قانون همايوني.

وی در سال 941 ه- ق یا 942 هق وفات و در دهلی به خاک سپرده شد. (ریحانة الأدب، 186/1-187، الذریعه، 244/6)

در تاریخ شهر شوّال هفتصد و یازده [ =711] می نویسد و اسمی از سیّد حمزه نمی برند. ⁽¹⁾

بلى سيّد عمادالدّین سمنانی را مکحول می شمارند و صاحب وصّاف او را به لقب عمادالملکی نیز یاد می نمایند و این که این دو مورّخ، کامل خصوص صاحب وصّاف که به عصر اولجایتو است اسمی از سیّد حمزه نبرده اند، دلیل این است که اهمیت تاریخی نداشته است والله اعلم.

ولى قول صاحب عمدة الطّالب مسلم و مقبول و به جهت عهدش بیّنه بلا خارج است. تاريخ وفات صاحب بقعه على التحقیق همان است که نوشته شد. ⁽²⁾آن چه چند سال قبل در تعمیر و سفیدکاری بقعه در کتیبه ها نوشته و دور بقعه نصب کرده و تاریخ وفات را در ششصد و هفده نوشته اند، سهو محض و منافی است با معاصر بودن صاحب قبر با غازان خان، که وفاتش در هفتصد و سه واقع شده، عجب این که معاصرت او با غازان خان در آن کتیبه ها مندرج است! ⁽³⁾

[ابنای بقعه امامزاده سیّد حمزه علیه السلام]

عمارت بقعه سیّد حمزه عبارت از یک صحن ⁽¹⁾است که مقبره در سمت جنوبی آن واقع و سمت مشرق و شمال آن حُجُرات و مَدرَس است که فعلاً مُندرس و مطموس است، اگر چه خراب نشده و پا بر جاست!

سمت جنوبی که مقبره در آن سمت است، کلّیاتش عبارت است از یک کفش کن محقر که داخل می شود به یک دهلیز قریب مربع الشکل که تقریباً چهار ذرع طول و عرض دارد و از دهلیز مزبور داخل می شود به گنبدی که به مناسبت صورت محرابی که در آن هست، مظنون است که مسجد بوده باشد. و مؤیّد این است قول صاحب روضات [الجنان] که مسجد و مقبره و مدرسه یاد کرده، چنان چه گذشت.

و مقبره در سمت غربی همین گنبد و فاصلۀ فیمابینش شُبّاک چوبی است، از سمت شمالی همین شُبّاک دری هست که از آن جا داخل مقبره می شود، قبر سیّد حمزه قریب به دیوار جنوبی و روی قبر صندوقی از چوب منصوب است. ⁽²⁾طاق گنبد آن آیینه کاری و دور آن کتیبه ها، چنان که یاد کردیم چند سال است که نوشته اند. ⁽³⁾

اصل بقعه مقبره کوچکی [است که ] تقریباً چهار ذرع طول و سه ذرع عرض دارد و طول آن از مغرب به مشرق است، حجره جداگانه [ای] در سمت غربی آن بود که فیمابین مقبره و آن حجره دیواری فاصله بود، چند سال قبل آن دیوار را بر داشته و آن حجره فعلاً از منضمّات اصل مقبره است.

در سمت شمالی اصل مقبره اطاق کوچکی است مشرف به صحن که از آن جا نیز مدخلی بر این مقبره است، ولی آن مدخل نیز احداثی است و در تعمیر چند سال قبل باز کرده اند.

بقعه سیّد حمزه بر حسب اتّفاق ملجأ ملهوفين و بست عامّه و و مرجع اموات و احیاء شهر

است و تمامی حجرات آن امانتگاه اموات است! و بقعه [ای] که قبر سیّد حمزه در آن جاست با گنبدی که ماگمان مسجد بودن در حقّ او کردیم، بیشتر از سایر حجرات ملجایت دارد که از اعزه و اجله هر کس وفات نماید، در بقاع به امانت گذاشته می شود! ⁽¹⁾

تمامی حجرات و مدارس که تأسیس آن برای تحصیل علوم دینیه و اقامت طلاب است، بر خلاف نیّت بانی در تحت تصرّف عساکر منهزمه از دار دنیاست و کسی را مجال گفتگو نیست.

[مدرسه علمیه ظهیریه]

و سمت غربی این صحن باز و مشرف است بر صحن مدرسه که عرضاً و طولاً وسیع تر از صحن این مدرسه است. طرف شمالی و جنوبی این مدرسه نیز، وقتی مسکن طلاب بوده، ⁽²⁾حالا بر شکل مدرسه سابقه است که تمامی حجرات یا پُر از خس و خاک و کثافات است یا مدفن موقتّی اموات ⁽³⁾، ولی افسوس که اغلب امواتی که در این مدرسه به اسم امانت گذاشته شده، رحل اقامت افکنده و ترک عزیمت مسافرت نموده اند! کسان و اقربا بی انصاف، اموات مردگان عزیز خود را آورده و به اسم امانت گذاشته و گذشته اند! سال ها بود که استخوان سر استخوان و لاشه سر لاشه، ریخته، کسی را پروای ایشان نبود، تا این که دو سال قبل متولّی، مقبره، از اموات آنچه در معرض عمومی بود جمع کرده، در جایی دفن نمود و تا یک درجه اجساد آن بیچارگان و آوارگان را از ذلّت هتک حرمت مستخلص نمود، بگذریم از این مرحلۀ جگرسوز!

[مسجد قزللو يا مسجد ظهيريّه]

سمت غربی این صحن مسجدی است عالی که در السنه عوام به قزللو مسجد معروف است. ⁽¹⁾دَرِ عمومی آن از سمت غربی اتفاق افتاده، و باز می شود به بازارچه [ای] که مشهور است به بازارچه سیّد حمزه. ⁽²⁾شكل مسجد مستطیل و بیستون و طرح مساجد قدیمه است، طول آن از جنوب به شمال کشیده و مخارجه هم از جانب غربی دارد. تمامی ازاره های مسجد مرمرهای بلند منصوب و طرف فوقانی آن ها بالتمام آیات قرآنیه مکتوب و منقور است. ⁽³⁾افسوس که پاره الواح قدیمۀ آن تبدیل و مرمرهای ساده بی کتابت عوض آن گذاشته، و به این واسطه آیات قرآنیه در پاره [ای] جاها از ترتیب افتاده [است]. ⁽⁴⁾

و وجه تسمیه آن به قزللو مسجد مظنّه از این وجه است که روی خطوط مُذَهَّب بوده است. ⁽⁵⁾در خصوصی این مسجد قدیماً از سمت قبله بوده که از دالان مستطیل مستقیماً به کفش کن مسجد می رسد. این دالان را فعلاً از وسط دیواری کشیده و مکتب خانه اطفال است و جای پنجرۀ آن که به خارج مشرف است، به همان هیأت خانه قدیمه که طاق است، باقی است.

در بزرگ که رو به مغرب باز می شود، مظنّه در تمامی مسجد و رواقات و شبستان و سایر متعلّقات از قبیل دارالشّفا و غیره بوده است.

مدخل مدرسه رو به قبله، و باز می شود به عرصه وسیعی که از در مدرسه به سمت مغرب عرصه خالی و مصلّای اموات است، و سمت شرقی آن قبرستان عمومی است. و ذیل این عرصه و قبرستان باز منتهی می شود به قبرستان عمومی و هر دو مدرسه دو در دارد.

[بانی مدرسه و بقعه امامزاده سیّد حمزه علیه السلام]

بانی مدرسه و بقعۀ خصوصی سیّد حمزه، چنان چه از تذکره حشری نقل شده، سیّد حسین پسر سیّد حمزه ⁽¹⁾است. و بانی مدرسۀ دوّم که در وقت دخول مقدّم است و از آن جا گذشته به بقعۀ سیّد حمزه می رسد و بانی قزللو مسجد و سایر اضافات همه، ظهیر الدّین میرزا ابراهیم ⁽²⁾پسر صدر الدّين محمّد وزیر آذربایجان است که بقعه و مدرسۀ سیّد حمزه را تعمیر کرده، و مدرسه و مسجد و متعلّقات آن را احداث نموده، و موقوفات زیادی معیّن کرده [است].

مشارالیه از وزرای عهد شاه سلیمان صفوی ⁽³⁾است و بنای مسجد چنانچه در کتیبه بالای در نوشته شده، سنه هزار و هشتاد و هفت [ = 1087] است و مناسب است که صورت کتیبه را که در بالای در عمومی مسجد، در سنگ های مرمر حک کرده اند مرقوم داریم. ⁽⁴⁾

کتیبه [یاد شده] در سه سطر نوشته شده، سطر نوشته شده، لوح آخری مفقود گشته و عوض آن سنگی ساده گذاشته اند. و به این علّت آخر سطور سه گانه خالی مانده و ما عوض کلمات ناقصه را، در این صورت نقطه خواهیم گذاشت. و الصورة هذه:

بسم الله الرحمن الرحيم

«لله الحمد تبارک و تعالی که به میامن توفیقات جناب اقدس رب العزّة و حسن توجّهات اشراق آیات، نواب کامیاب، اعلی حضرت، سپهر منزلت، کیوان رفعت، برجیس سیرت، بهرام صولت، خورشید سریرت، ناهید بهجت، عطارد فطرت، قمر طلعت، ثمره شجره رسالت، نور حدیقه، ولایت، پادشاه جم جاه، ستاره سپاه، فلک بارگاه، عدالت دستگاه، خليفة، الرّحمن، ظل الله في العصر و الزّمان، المختص بعنایات الله الملک المنّان، السلطان بن السلطان بن السلطان، الخاقان بن الخاقان بن الخاقان، ابو المؤيّد و المظفّر و المنصور. .. کمترین بندگان درگاه جهان پناهشان، مخلص بر جاده عبودیت مستقیم، میرزا محمّد ابراهیم وزیر، دربان و خادم مزار کثیر الانوار، نواب خاقان خلد آشیان صاحب قرآن در عشر تاسع بعد الف از هجرت حضرت خير البريه سيّد المرسلين و خاتم النبيّين، محمّد المصطفى - عليه و على آله الطيبين و اصحابه المنتجبين و اخوانه من النبيين والصديقين والشهداء و الصالحين صنوف الصلوات و التسليمات من الله ربّ العالمین - به بنای این بقعه مبارکه و تعمیر روضه مقدسه امامزاده واجب التعظيم و التكريم موفّق گردیده، به معماری و سرکاری. .. امید که به بقاء لیل و نهار و تعاقب ادوار و اکوار سپهر دوّار و سیّار و آثار فرخنده اطوارش، خصوصاً در اوقات برکات صلات و جمعات و لیالی طاعات و عقیب دعوات و ختمات کتاب معجز آیات و اوان مذاکره و مباحثه فنون علمیات از عقلیّات و زمان مراقبه و مشاهدۀ اهل الذکر و ارباب حالات و مقامات بر صفحات روزگار اَبَد مَدارِ شهریار کامکار گردون وقار، خدایگان جهان، مظهر امن و امان، قبله و خلاصه عالم عالمیان عاید...» انتهى. ⁽¹⁾

و در وقف نامه ⁽¹⁾این عبارت مذکور است:

«پس از آن که به تعمیر آستانۀ منوّره مقدّسه امامزاده واجب التّعظيم و التكريم ابو القاسم سلطان سيّد حمزه ابن الإمام الهمام موسى الكاظم علیه السلام واقعه در محلّه سرخاب دار السّلطنه تبریز موفق شده، در جنب آن آستان فردوس نشان، به قصد آن که جمعی از خدمه و طلبه و حفاظ و سایر ارباب استحقاق و استعداد ساکن گشته، فاتحه و خاتمه صلوات و دعوات و اذکار و اورادشان معنون و مقرون به دعای دوام عمر و دولت روزافزون، ابد مقرون، نواب کامیاب، ممالک رقاب، اشرف اقدس، ارفع، امجد اعلای شاهی، ظل اللّهی گردد، مسجد رفیع و مدرس وسیع مشتمل به رواق و خانقاه و شبستان و دارالشّفاء و اسطبل و بیوتات تحتانی و فوقانی و داخلی و خارجی بنا فرموده بودند.» انتهی. ⁽²⁾

تاریخ وقف نامه هزار و نود است [= 1090] و بعد از آن تاریخ باز موقوفاتی معیّن کرده که حاجتی به ذکر آن نیست.

موقوفاتی که معین نموده، در خود شهر تبریز و محالات آذربایجان و عراق و اشتهارد و غیره است که ارزش آن به قیمت حالیه از دو کرور تومان زیاده است. و این موقوفات معروف است به موقوفات ظهیریّه و اولادش نیز از آن بهره دارند، اکنون غالب آن موقوفات پامالِ تغلّب و عدوان و از مستملکات قوی پنجگان و متسلطان است. ⁽³⁾چیزی که بر واقف مانده، همان نیّت خیر است که: «نيَّة المَرء خَيرٌ مِن عَمَلِه» ⁽⁴⁾و گرنه وضع مدرسه همان است وکیفیت املاک همین، یکی دستخوش لشکر مغلوب مردگان است و دیگری فرسود جند غالب زندگان و چیزی که از آن ابنیه باقی است، مسجد و مدرسه است و پاره [ای] خرابه ها

در پشت مدرسه باقی است، مظنه که اسطبل و دارالشفاء و مطبخ آن جاها بوده و فعلاً معینی محل است که آن را مطبخ نامند.

[مزار میرزا ابراهیم وزیر آذربایجان]

قبر میرزا ابراهیم وزیر مرحوم، ⁽¹⁾در دهلیز بقعۀ سیّد حمزه است که زیر آن دهلیز سرداب و اسم آن مرحوم در چنین دری که به گنبد داخل می شود و ما آن گنبد را مسجد تصور کردیم، نوشته شده [است]. و در سنه هزار و دویست و هفتاد و نه [=1279] از جانب شاه شهید ناصر الدّين شاه - طيب الله مضجعه - حکم بر تعمیر بقعه سیّد حمزه و مدرسه شرف صدور یافت و مبلغی وافی برای مصارف آن معین شد، ولی متصدّیان عمل، عمارت بيوت احياء را فرض تر از عمارت قبور اموات دانسته، مشوبات اقتناء ذهب و فضه منقوده را بیشتر از صرف بر قصد علی حده انگاشتند. و آن چه ساخته اند پاره ای جرزهاست که روی حجرات تحتانی مدرسه ظهیریّه بالا برده و تصور داشته اند که طبقات علیا را نیز حجرات سازند، ولی به همان پایه ها قناعت کرده و ناتمام گذاشته اند!

[علت رغبت مردم به امامزاده سیّد حمزه علیه السلام]

و علّت این رغبت و ازدحام و التجاء خواص و همّت بر تعمیر بقعه و مدرسه و اضافت مدرسۀ دیگر و غیرها، گذشته از فضیلت خدمت بر ذُريّه طاهره حضرت رسالت پناهی، همانا مبنی بر حُسن ظن است که در اغلب مقامات مهیج خواطر و مبنای هر عمل حقیر و خطیر می شود. و این خود رسمی است معمول که خانه و یا مقبره شخصی که خود و یا اولادش صاحب نفاذ و قدرت و سلطنت باشند، مظلومین و متظلّمین در حال حیات به خانه و بعد از ممات به مقبره اش پناهنده و بالایجاب حمایت و رعایت بینند، تا این که این امر حكم طبیعت ثانیه گیرد و اساس اصلی از خاطره ها برود و آن محل ها قبله حقیقی و ملجأ طبیعی شود و منکرانش از جمله ملحدین به شمار می رود؛ نظیر مقبره آقا مير يعقوب

خویی ⁽¹⁾

سیّد بعد از تکمیل تحصیلات بنا می گذارد که مقیم نجف اشرف گردد، لکن استادش بحر العلوم امر می کند که باید به خوی بروی و در آن جا انجام وظیفه بکنی، وی طبق امر استادش به خوی مراجعت و مشغول قضاوت می شود و با کمال زهد و تقوا و احتیاط، عمر خود را به آخر می رساند وفات آن مرحوم در سال 1254 ه.ق در خوی اتّفاق افتاد. ارادتمندان می خواستند وی را در نجف اشرف دفن کنند، ولی مرحوم شیخ علی اصغر خوبی عالم برجسته شهر مانع شده و می گوید: «همان طوری که سیّد در زمان حیاتش ملجأ ما بوده، بعد از مردن هم باید ملجأ ما باشد. لذا وی را در منزل مسکونی خود دفن می کنند و گنبد و بارگاهی بر روی آن می سازند که تا به امروز مورد احترام اهالی می باشد و همه روزه از دور و نزدیک برای کسب فیض به سویش می شتابند و به جهت برآورده شدن حوایجشان، برای سیّد احسان و قربانی نذر می کنند، و گاهی کرامت هایی هم از آن مزار متبرک مشاهده می شود. در گذشته در این بقعه محلّی به نام «بست» برای فرار مجرمان از مجازات بود، از سیّد در زمان حیاتش و بعد از فوتش کرامات متعدّدی نقل شده که قسمتی از آن ها در کتابچه ای چاپ و منتشر شده است. (سیمای خوی، ص161-164؛ میراث اسلامی ایران، 388/8 -392؛ ایران امروز، ص 86-85؛ تاریخ خوی، مهدی آقاسی، ص 562-564؛ تاریخ خوی، محمّدامین ریاحی، ص 231؛ مزارات خوی، خطی).

نزد اهل بصیرت مایۀ شرف و اعزاز و علّت اعتبار و امتیاز است، علاوه بر شرافت نسب، ورع و زهد و تقواست، نه زخارف دنیا و قرب درگاه ایزد سبحان است، نه وزارت سلطان، مانند شاهزاده عبد العظیم ⁽¹⁾مدفون در ری و شاه چراغ ⁽²⁾مدفون در شیراز، و امثال ایشان.

بالجمله، التجاء و انقطاع بر این بقعه از اقتضائات زمان است، نه از مقتضیات مکان عادات دنیویه است، نه افتخار معنویه. و لیکن این اعتبار و امتیاز را باز سرّی است غیبی که خداوند منّان محض رأفت و مرحمت بر بندگان خود پاره ای اماکن را وقعی در قلوب اندازد و احترامی بر او مرتب فرماید که ضعفاء را پناه و بی دست و پایان را آرامگاه باشد، تا بتوانند خود را به آن حصن حصین رسانیده، با زبانی آزاد بث شکوی نماید، چنان چه در بیابان های قفر پاره ای درختها را عزّتی بخشوده و افراد ناس را در حق آن ها اعتقادی راسخ شده که آن درخت ها را به اسم پیر یا شخصی یاد کرده، محترمش شمارند و آسیبش نرسانند. این خود طلسمی است که بر آن درخت ها بسته شده، تا به این بهانه از تطاول ناس آسوده مانده، حیوانات ضعیف از صدمات طیور جوارح بر شاخۀ آن بپناهند و در آن آشیانه سازند و واماندگان مسافرین در سایه اش آرام گیرند و غیر آن که اسرار آن بر ما مجهول است.

بلی! وقتی که انوار معدلت بر اقطار جهان بتابد و گرگ و میش از یک آبشخور آب بخورد، آن اماکن بالطبیعه از ملجأ و ملاذ بودن معزول خواهد شد و همۀ طبقات در سایۀ رایت عدل از ملجأ و مأمن بودن مستغنی خواهد گردید.

فصل دوم: امامزاده عون بن علی و زید بن علی

[بقعه امامزاده عون بن علی و زید بن علی]

در ذکر بقعه عين بن علی و زین بن علی ⁽¹⁾که در قلّه کوه سرخاب است، آن چه در اَلسِنِه و افواه مشهور و مذکور است که مدفونین در قلّه کوه، عون بن علی و زید بن علی است که از تحریف عوام، عین علی و زین علی گفته می شود. و معتقد عوام این است که این [عون بن علی و زید بن علی]، هر دو فرزند بلاواسطۀ حضرت امیر المؤمنين علیه السلام است.

[نظر ملّاحشری در مورد امامزاده عون بن علی و زید بن علی]

و صاحب تذکره حشری در این مقام دعوای قطع نموده و می گوید:

«در این که ایشان فرزندان بی واسطۀ حضرت شاه ولایت پناهند، اصلاً شکّ و شبهه نیست و در کتب معتبر مثل بحر الأنساب و تواریخ سلف و غیره نسبت فرزندی ایشان به آن حضرت و شهادت و مدفن شریف ایشان، به تفصیل

مسطور است. والده ماجدۀ ایشان اسماء بنت عمیس ⁽¹⁾است».

تا این که گوید:

«تاریخ فتح آذربایجان در دو جلد به نظر رسید، یکی احوال اسامة بن فرقه که مرتبه اوّل در زمان خلافت عمر بدین دیار آمد و مدّت ها غزا نمود، بعد از فتح چند قلعه با جمع کثیری از صحابه و تابعین به درجه شهادت رسید و عون بن علی با وی شهادت یافت، در همان مکان که قبر وی است. و زید بن علی در ثانی [الحال] به حضرت محمّد بن حنفیّه و عبد الله بن عمر بدین دیار به غزای کفّار آمده و در دهخوارقان در قلعۀ خرّم آباد که آتشکده ای قدیم و به غایت نزد کفّار معتبر بود، شربت شهادت نوش کرد.

حضرت محمّد حنفیّه جسد مبارک وی را از رزمگاه به کوه سرخاب برده، نزد برادرش دفن نموده، ⁽²⁾الی آخر ما ذكرهُ و نقلهُ من امور يقرب من الخرافات».

[ردّ نظر ملّاحشری]

نگارنده گوید: کتاب بحر الأنساب ⁽³⁾مجهول و مؤلّفش غير معلوم است و عدّه اولاد امجاد حضرت ولایت مآب معیّن و اسامی شریفۀ ایشان در کتب اخبار و انساب معتبره که کسی را مجال ردّ و انکار در آن نیست، بحذافیر هم مضبوط است. و بر متتبّع ماهر پوشیده نخواهد بود که نسبت عون و زید مدفون در قلّه کوه سرخاب به حضرت ولایت مآب علیه السلام امری است از حلیه صدق عاری و شاهدی بر این مدّعی نیست. قول صاحب تذکره [حشری]

كه والده عون و زید را اسماء بنت عمیس می داند و شهادت آن دو بزرگوار را از وقایع زمان خلافت خلیفۀ ثانی می شمارد، دلیل نهایت بی اطّلاعی صاحب تذکره [حشری] است بر سیَر و تواریخ.

اسماء بنت عمیس، اوّل در حباله نکاح خلیفۀ اوّل [ابوبکر بن ابی قحافه] بوده، بعد از رحلتش داخل پرده کیان حریم عصمت و جلالت حضرت مولای متّقیان شد.

رحلت خلیفۀ اوّل در ماه جمادی الآخر از سال سیزدهم هجری است و فتح آذربایجان در سال بیست و دوّم هجرت، و ما بین این دو تاریخ، نه سال است.

ولادت عون از اسماء که زوجۀ خلیفۀ اوّل بوده، لا محاله تقریباً به چهارده ماه بعد از رحلت خلیفۀ اوّل خواهد کشید. و اعزام طفل هفت - هشت ساله را به جهاد علّتی نیست. ⁽¹⁾

و از اولاد حضرت امیرالمؤمنین دو تن مادرشان اسماء بنت عمیس است، یکی عون و دیگری یحیی. ⁽²⁾

عون در کربلا شهید شده، ⁽³⁾و به همین نسق است بودن محمّد بن حنفیّه در فتح آذربایجان که عمر آن جناب نیز در آن اوقات قریب نُه خواهد بود، چرا که تزويج والده او بعد از رحلت حضرت صدّیقه کبری است. و شهرت محمّد بن حنفيّه در صفحات آذربایجان که نسبت حضور در زمان فتح دهند و مساجدی چند به اسم آن جناب ذکر نمایند که از جمله مسجد قریه سیس ارونق ⁽⁴⁾و مسجد قريه

بارنج ⁽¹⁾نزدیکی شهر است همه از مجعولات، و به عقیدۀ نگارنده از مخترعات کِیسانیّه ⁽²⁾است که آن حضرت را امام دانند.

[انظر حافظ حسین در مورد امامزاده عون بن علی و زید بن علی]

صاحب روضات الجنان گوید:

«مرقد و مزار آن پیروان نبی و طالبان طریق ولی، عین علی و زین علی - رحمهما الله تعالى - بر بالای کوه سرخاب مشخّص و معیّن است. تکیه ای است که جماعت درویشان از سلسلۀ رفیعۀ حضرت شاه نور الدّین نعمت الله ولی - قدس الله تعالی سره - در آن جا ساکنند و مدعای ایشان آن که این جا مزار دو پسر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام است؛ مُسمّیان به عون علی و زید علی». ⁽³⁾

بعد شروع کرده به ذکر اولاد امجاد حضرت امیر المؤمنین علیه السلام و تعداد زوجات طاهرات آن بزرگوار که منحصرند به اشخاصی که مدفونین تبریز از ایشان نیست. و با وجود آن بیانات تاریخیّه باز نتوانسته تکذیب قصّۀ مدفونین سرخاب را نماید، بعد از فراغ از تعداد اولاد و ازواج آن حضرت گوید:

«از حضرت مخدومی - ادام الله بركاته - مقصودش سیّد عبد الله لاله ای است، به تاریخ نهصد و پنجاه و چند وفات کرده، پیرو مرشد صاحب روضات الجنان

است) چنین استماع افتاد که دو برادر بوده اند آن جا که به امر جولاهی اشتغال داشته اند و خالی از حالی نبوده اند، والله اعلم. و در افواه و السنه مردم این چنین است که آن دو برادر جولاه بوده که یکی از آن دو به بازار می آمده و به ریسمان خریدن، اگر در ریسمان را تردد می داشته است که نیک است یا بد، از بازار دست دراز کرده و ریسمان به برادر می رسانده و به لا و نعم از وی جواب می شنید، هو الله اعلم بحقيقة الحال. انتهى كلام صاحب الروضات». ⁽¹⁾

[ردّ نظر حافظ حسین کربلایی]

نگارنده گوید که: به موجب اسناد صحیحه از کتب اخبار و تواریخ و کتب انساب این دو نفر مدفون در کوه سرخاب را نمی توان از اولاد بلاواسطه حضرت شاه ولایت علیه السلام شمرد، و لا شبهة في ذلك و نسبت مزبور یا از ساده لوحی است یا از سیاه کاسکی، و کرامتی که صاحب روضات [الجنان] از دو نفر جولاه و از السنه و افواه نقل کرده، همان بهتر که از السنه و افواه بیفتد و جزء خُزعبلات و ترّهات شمرده شود.

[نظر ثقة الاسلام در مورد بقعه امامزاده عون بن علی و زید بن علی]

بالجمله، مدفونین قلّه کوه سرخاب نزد نگارنده مجهول و قضیه انتساب به حضرت ولایت مآب مجعول است ⁽²⁾که بخت و اتفاق و خلوص عقیدت عوام آن ها را رتبه سامیّه سیادت داده و برای پاره[ای] اشخاص مفتاح باب الرزق گردیده و امثال این نسبت ها فراوان است.

و عقیدۀ عوام این است که: هر قبری که از پردۀ استتار بیرون آید و پاره ای علامات از قبیل چراغ سفالی یا آجر پاره های کاشی از قبر او ظاهر شود، صاحب قبر امامزاده و پیر

و اُجاق است، چنان چه بیست و چند سال قبل در پایین دامنه کوه سرخاب قبر کهنه [ای] را تعمیر کرده، اسمش را امامزاده گذاشتند. و اگر در لوح مزار لفظ میر یا باشد، سند قوی است بر این که صاحب قبر یا از سادات است و یا از مرشدین و اولیاء الله، چنان چه بعضی از متسيّدين مستحدثه هستند که نسب خود را به صاحب قبری رسانند که در لوح مزارش میر قلنج نوشته شده و او را جد خود دانند. و چنان پندارند که قلنج اسم جدّ مرحومشان بوده و میر نیز از القاب خاصّۀ سیادت است و ساده لوحان نیز این دعوی را تصدیق نمایند، غافل از این که میرقلنجی رتبه ای بوده در میان امراء اتراک و لفظ میر ⁽¹⁾در میر قلنج، همان لفظ است در میرشکار و میرآب و امثال آن. و لفظ پیر هم در اسامی قدیمه متداول و از اجزاء اعلام است، مانند: پیر بوداق و امثال آن که اکثر من أن يحصى است.

فصل سوم: در ذکر بقعه ای که معروف به مقام صاحب الأمر است

[بقعه مقام صاحب الأمر - عجل الله تعالى فرجه الشريف -]

این بقعه در سمت شرقی مدرسه ای است موسوم به اکبریّه ⁽¹⁾

حاج فتحعلی خان صاحب دیوان شیرازی، نیز هنگام اقامت در تبریز آب انبار بزرگی در حیاط این مدرسه، جلو «مقام صاحب الأمر - عجل الله تعالى فرجه الشریف -» ساخته بود که ماه ها آب مورد نیاز طلّاب و مردم آن حوالی را تأمین می کرد. این صحن و مدرسه در سال 1345 ه. ش، بدون توجه به اهمّیّت و حیثیّت تاریخی آن، در نتیجه امتداد یافتن خیابان دارایی سابق و خیابان شهید آیت الله مدنی فعلی تخریب شد، ... و یک بار نیز در سال 1326 ه.ش، از محلّ عطایای شاهانه تعمیراتی در قسمت هایی از آن مدرسه به عمل آمد، امّا افسوس که عدم توجه شهرداری، این بنا را نیز مانند چند بنای جالب دیگر شهر از بین برد. (آثار باستانی آذربایجان، 92/1، 209؛ تاریخ و جغرافی دار السّلطنة تبريز، ص 153).

نامیده نمی شود و مطلقاً صحن صاحب الأمر خوانند. ⁽¹⁾

بالجمله، این صحن سابقاً جزء میدان صاحب آباد بوده، و فعلاً به میدان صاحب الأمر معروف است. و مقام نیز چنانچه ذکر شد، در [جانب] شرقی صحن و به همان قیاس در شرق میدان است. این بقعه که فعلاً مقام صاحب الأمر شهرت دارد، یکی از ابنیه عالیه است، بی شبهه مسجد و آثار محراب و غیره که در آن هست بر آن گواه است.

و میرزا حسن زنوزی صاحب ریاض الجنّة ⁽²⁾

روضه اوّل: در حالات ذوات شریفه و اماکن متبرّکه در 28 قسمت.

روضه دوّم: در حالات ذوات خبیثه و درکات جهنّم در 7 قسمت.

روضه سوّم: در احوال جميع جميع كائنات و عوالم در 25 قسمت.

روضه چهارم: در حالات علمای عامّه و خاصّه (اخیراً از سوی کتابخانه مرحوم آیت الله مرعشی نجفی قسم اوّل از روضۀ چهارم در 2 جلد به زیور طبع آراسته گردیده است.)

روضۀ پنجم: در حالات شعراء اعم از عرب، فارس و ترک.

روضه ششم: در حالات سلاطین و ملوک قبل از اسلام و بعد از آن.

روضه هفتم: در حالات وزراء و کُتّاب.

روضه هشتم: در نوادر حکایات غریبه. (سیمای خوی، ص 153 - 156؛ تاریخ خوی، محمّد امین ریاحی، ص 235 - 238؛ تاریخ خوی، مهدی آقاسی، ص 499-503).

و تاریخ آن زلزله، شب سلخ ذیحجه 1193 هجری است ⁽¹⁾

شب شنبه کآن سلخ ذيحجه بود *** گذشته از شب ساعتی در حساب

ز قهر خداوند جبّار حقّ *** فتاده به نبض زمین اضطراب

به شدّت به لرزه در آمد چنان *** که شد شهر تبریز همچون سراب

به زیر زمین رفته در دم فرو *** اساس بناهای عالی قباب

نه آثار گنج از گجل باز ماند *** نه از شنب غازان نشان تراب

به یک جنبش آن شهر دیرینه رفت *** باد فنا چون بنای حباب

به تخمين مستوفیان صد هزار *** در این رجفه ضایع شد از شیخ و شاب

دل از محنت این غم آمد به جان *** جگر زآتش این بلا شد کباب

نه تنها کسان را فرو برده خاک *** بسا جمع را برده از گریه آب

به «قدسی» چنین گفت پیر خرد *** که تاریخ آن گشته «قصر خراب»(1193 ه.ق)

(زمین لرزه های تبریز، ص 93؛ رياض الجنّة، خطّی؛ مواد التّواريخ، ص 451).

معروف، ⁽¹⁾

از دیگر کارهای احمدخان تعمیر و نوسازی مشاهد متبرکه شیعیان در سامره است. در سال 1198 ه.ق میرزا محمّد رفیع ثقة الإسلام را که برادر همسرش بود، با معماران و کارگران لازم برای ساختن صحن عسکریّین علیهما السلام به سامره فرستاد و دوازده هزار تومان مخارج ساختمانی را به او داد که عمارت سُرَمَن رای را از بیخ و بن بردارند و آن را از نو به طرح مجموعه نجف بسازند. چون کارهای ساختمانی بعد از یک سال با مرگ احمدخان ناتمام مانده بود، پسرش حسینقلی خان توسّط وزیرش میرزا جعفر با خرج دوازده هزار تومان در سال 1207 ه-ق، کارهای تعمیر عمارت عسکریین علیهما السلام را به پایان برد.

از دیگر کارهای احمدخان تعمیر «مسجد جامع تبریز» یا «جمعه مسجدی» و «مدرسة مباركة طالبيّه» است که متأسّفانه قبل از تکمیل به سرای باقی شتافت. سرانجام زندگانی احمد خان در روز یکشنبه 14 ربيع الأوّل 1200 ه.ق به دست پسران برادرش، شهبازخان پایان یافت و در جوار عسکریّین علیهما السلام در سُرَّمَن رای به خاک سپرده شد. (تاریخ خوی، ریاحی، ص 198-149؛ تاریخ خوی، آقاسی، ص 197-200؛ سیمای خوی، ص 86-84؛ رياض الجنّة، خطى).

جهان عزّ وشأن جعفر قلی خان *** که حکمش را قضا گردیده منقاد

ز جودش حاتم طایی به ناله *** ز قهرش رستم دستان به فریاد

نبندد حق به رویش در که الحق *** در طاعت به روی خلق بگشاید

چو آبادان شد این مسجد به تبریز *** از آن نیکو نهاد نیک بنیاد

رقم زد کلک مونس بهر تاریخ *** «ز حکم خان بشد این مسجد آباد» (1208 ه- ق)

(مواد التواريخ، ص 532 )

صاحب ناسخ التواریخ ⁽¹⁾در جلد قاجاریّه، این بنا را از بناهای جعفر قلی خان می شمارد. ⁽²⁾چنان چه از قول صاحب ریاض الجنّة که معاصر و هم بلد او بوده ⁽³⁾- به شرحی که [در] سابق ذکر شد - معلوم می شود که این مسجد قبل از جعفر قلی خان بوده است.

و عقیده نگارنده این است که این بقعه همان مسجدی است که شاه طهماسب اوّل، ⁽⁴⁾المتوفّى فى سنه 984 ق بنا نموده و در تاریخ عالم آرای عبّاسی اشاره بر آن هست، ⁽⁵⁾

صحیفۀ اوّل: عبارت است از سلسله نسب خاندان صفوی و شرح پادشاهی سلاطین پیش از شاه عبّاس.

صحيفة دوّم: شامل وقایع 30 سال نخستین پادشاهی شاه عبّاس و مطابق با سال تألیف (1025 ه-.ق) این کتاب است.

صحیفۀ سوّم: به مرگ شاه عبّاس خاتمه می یابد.

تاریخ عالم آرا، از مهم ترین و مشهورترین متون تاریخی در زمینه شناسایی حوادث دوران پادشاهی سلاطین صفوی تا پایان سلطنت شاه عبّاس است.

مسجدی در صاحب آباد دار السّلطنه تبریز که به لطافت و خوبی شهرۀ عالم است. ⁽¹⁾

و در میدان صاحب آباد تبریز که فعلاً به میدان صاحب الأمر معروف است، جز مسجد ⁽²⁾

در آن روزی که قالی های مسجد جامع را می اندازند دعوت عظیم می کنند، قریب به پانصد گوسفند آن روز به اطعام سادات و قضات و علما و زهاد و عباد و فقرا و جميع خواص و عوام صرف می نمایند. پادشاه آن روز خلعت های نفیس که از حسن پادشاه مانده بود، از سر تا پای به وی می پوشاند و نوازش بسیار نسبت به وی به جای می آورد.» هم اکنون از مسجد حسن پادشاه یک مسجد کوچک به جای مانده و مورد استفاده قرار می گیرد. (روضات الجنان، 90/1-91؛ آثار باستانی آذربایجان، 327/1-340).

میدان است، مسجد دیگر [ی] نیست.

و از جمله مؤیّدات این که، این مسجد همان مسجد بنا کرده شاه طهماسب است. دو طاق مرمر است که در مدخل دهلیز و مسجد به کار برده اند، چنان چه شرح آن داده می شود. ⁽¹⁾

اصل بقعه عبارت از یک کفش کن و یک دهلیز و یک مخزن است، مدخل دهلیز را به اتاق مُقرنس از مرمر مُنَبَّت [کاری شده] ساخته اند که عرض و طول آن تقریباً دو ذرع وضخامتش قرب یک چارک ذرع شاه است، طاق مقرنس کوچک تر از آن هم از مرمر در مدخل خود بقعه با مسجد به کار برده اند که در کتیبه آن آیه شریفه وأَنَّهُ لَمّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ [يَدْعُوهُ] كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً ⁽²⁾. ⁽³⁾

بلندی طاق مرمری مدخل بقعه 3 متر و عرض آن 180 سانتیمتر است. این طاق نیز سه پارچه است، دو پایه و یک طاق، بلندی پایه ها 150 و عرض آن ها 30 سانتیمتر است که قسمت اصلی طاق بر روی آن ها استوار شده و بر بالای آن عبارات: «قال الله تبارک و تعالی: وَ اَنَّ المَساجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللهِ أَحَداً وَ أَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً كتبه علاء الدّین» نوشته شده است. (آثار باستانی آذربایجان، 95/1-97).

و دیگر لوحه ای است در یکی از طاق های مسجد جامع تبریز که در تاریخ 972 ه.ق، مشتمل بر رؤیای شاه طهماسب می باشد که در اثر آن تمام رسومات تمغا را معاف فرموده اند. و از جمله دست خط های وی قرآنی است که در سنه 950 ه-.ق برای شاه طهماسب نوشته است. (دانشمندان آذربایجان، ص 276؛ آثار باستانی آذربایجان، 277/1؛ روضات الجنان، 370/1-583)

خطّاطان معروف عهد شاه طهماسب صفوی و در سنۀ 957 ق وفات کرده است. عظمت این دو قطعه سنگ و خصوص کتیبه مذکوره کاشف از این است که قدرت سلطنت را در حمل و نقل آن از معدن مرمر مدخلیّتی بوده است.

[نظر ثقة الاسلام در مورد مقام صاحب الأمر - عجل الله تعالى فرجه الشريف -]

باز به اعتقاد نگارنده، این بقعه معروف به مسجد صاحب آباد بوده، از تاریخی که میدان به اسم صاحب الأمر يا صاحب الزّمان معروف شده، این مسجد به تبعیّت آن، مسجد صاحب الزّمان نامیده شده و مبدأ تاریخ آن نزد نگارنده مجهول است.

و در عهد میرزا ابراهیم وزیر - چنان چه در وقف نامه مورّخ سنه هزار و نود [1090 ه.ق) مندرج است - اسم میدان به همان اسم قدیمی، یعنی میدان صاحب آباد مذکور است، ولی در ریاض الجنّة که تألیف آن مقارن با هزار و دویست و اند ⁽¹⁾است، به اسم میدان صاحب الزّمان یاد می نماید.

[علّت تبرک مقام صاحب الأمر - عجل الله تعالى فرجه الشريف -]

و علّت این که این بقعه را صاحب الأمر خوانند، مجهول و سبب بر آن معلوم نیست، جز آن چه در السنه و افواه معروف است که حضرت صاحب الزّمان - عجّل الله فرجه - در خواب یا بیداری به شخصی نمودار شده [است]. و عامّه را اعتقاد آن است که طلوع نیّر هدایت در خواب یا بیداری، در محراب این بقعه اتّفاق افتاده که فعلاً محراب مزبور جلویش با پنجره و اروسی مسدود، و علاوه نردۀ بلندی نیز از جلوی پنجره ها گذاشته اند و احدی را

حق دخول در این محراب نیست. ⁽¹⁾

واقعه [ای] که بر احترام این مسجد افزوده و عقیده مردم را راسخ تر کرده، همانا قضیه فرار کردن گاو از دست قصّاب و پناهیدن آن [گاو] به آن مسجد و محراب است که در جمادی الاولی سنه 1266ق اتّفاق افتاده و هنوز آثار خیر و برکت آن باقی است. ⁽²⁾

بالجمله مقام صاحب الأمر و به عبارت صحیحه مسجد صاحب آباد، از مواضع متبرکه شهر تبریز و محل اعتنا و اعتماد عوام و خواص است، چنان چه در لیالی جمعه و سایر لیالی ایّام متبرکه تردد و ازدحام می شود و نذورات آورند و در ایّام محرم و صفر که بهار ایّام عزاداری است، کافه دسته ها و سینه زنان و خونین کفنان در صحن آن اجتماع نمایند و نوحه خوانند. و در روز عاشورا ازدحامی فوق العاده شود و تمامی دسته ها تا ظهر در صحن مسجد بالمناوبة حاضر شوند، و اهالی شهر از وضیع و شریف در صحن و حجرات و پشت بام ها جمع شوند و در نوحه و گریه با سینه زنان مشارکت نمایند. و صورت ضریح

مقدس حضرت سیّدالشّهدا علیه السلام در این بقعه گذاشته اند که مطاف ناس است و روزهای اربعین آن ضریح را اهالی محلۀ شتربان برداشته، زینت دستۀ سینه زنی خود نمایند. این مسجد امامی معیّن ندارد و اقامت نماز به جماعت در آن نمی شود!

بلی، مرحوم مغفور خلد آشیان، حاجی میرزا شفیع آقای ثقة الاسلام - اعلى الله مقامه - قبل از تاریخ 1265 ق، در آن جا اقامت جماعت می کرده اند. در تاریخ مزبور مسجدی هم در پشت مقام که لصیق مقام است تأسیس کرده اند و فعلاً موجود است.

فصل چهارم: حوادث و وقایع تبریز

[حوادث تبریز]

ایضاً پاره [ای] یادداشت و اثرات قلمی حضرت علّیّین رتبت، آقای ثقة الاسلام شهید - اعلی الله مقامه - است. محض استحضار بعضی از دانشمندان و صاحبان علاقه بر تاریخ، جزء این رساله درج و طبع می شود.

پاره [ای] منقولات از کتاب ریاض الجنة، در ترجمه تبریز نوشته که به طور تلخیص و اجمال، بعد از حذف عبارات منشیانه ذکر می شود:

در ذکر زلازل واقعه در تبریز می گوید، کاتب الحروف گوید که:

«سه سال پیش از استیلاء رومیّه [ترکان عثمانی] به دارالسّلطنه تبریز، بیست و هشتم شهر جمادی الثانیه، یوم یکشنبه یک ساعت و نیم از روز گذشته، سنه هزار و صد و سی و سه هجری زلزله عظیمی در تبریز اتّفاق افتاده، جمعی کثیر از ذکور و اناث هلاک شدند. و به اکثر ابنیه عالیه از مساجد و مدارس و مقابر شکست فاحش راه یافت، نهایت بالمرة منهدم نگردید!» ⁽¹⁾

و ايضاً [گوید]:

«در سنه هزار و صد و نود و دو تا اوایل سنه هزار و صد و نود و سه، سه

مرتبه در این اثناء رجوعاً و استقامةً قران نحسین در برج عقرب واقع شد. ⁽¹⁾و مقارن آن مقارن ها اموری چند اتّفاق افتاد که از جمله زلزله تبریز که شب شنبه سلخ ذیحجّة الحرام سنه هزار و صد و نود و سه تامّه هجری، تخمیناً دو ساعت از شب مزبور گذشته اتّفاق افتاد و همه ابنیه عالیه با آثار مستحکمه از مدارس و مساجد و مقابر و معابد و عمارات و رباطات بالمرة خراب گردید. از آن جمله شنب غازان ⁽²⁾و مسجد صاحب الأمر و مسجد جهانشاه ⁽³⁾

درباره خصوصیّات و صفات بنای مجلّل مسجد کبود تبریز بنگرید به منابع زیر: (تاریخ و جغرافی دار السّلطنة تبريز، ص 118- 108؛ روضات الجنان، 524/1؛ دانشمندان آذربایجان، ص 121؛ چهل مقاله، ص 3؛ تاریخ منجّم باشی، 152/3؛ آثار باستانی آذربایجان، 281/1-319؛ سیاحت نامه، 405/2 نقش ها و نگاشته های مسجد کبود تبریز؛ فرهنگ جغرافیای آذربایجان شرقی، ص 292-293)

طالبیّه ⁽¹⁾بود. بی اغراق دیواری به بلندی یک نماند و تخمیناً دوازده فرسخ از اطراف به تبعیّت شهر انهدام یافت و از ثقات بلده استماع شد که از اطفال و نساء و رجال و غریب و بومی در این حادثه متجاوز از دویست هزار نفر تلف شد[ند]. و در آن شب تا صبح تخمیناً چهل مرتبه، چنان زلزله شد که هر گاه عمارت و آبادی می بود در هر دفعه از دفعه اوّل بیشتر خراب می شد. و از مشاهیر شهر که در زیر نقاب تراب محتجب شدند، علامة العلماء ملّا ابوعلی مراغه ای [؟] و قدوة الفضلاء ميرزا بابا [؟] و ملّا اسماعیل و میرزا فضل الله طبيب [؟] و عمدة الأمراء فضلعلی بیگ ⁽²⁾، خلف نجف قلی خان دنبلی بیگلربیگی دار السّلطنه بود. از اوّل زلزله تا ششم شهر صفر آن سال، هر شبانه روزی تخمیناً سی - چهل مرتبه [زلزله] می شد، نهایت درجه مخرب بود. امّا در روز شنبه ششم شهر مزبور، سه ساعت تخمیناً از شب گذشته، زلزله شدیدی واقع شده که کمتر از اوّل ⁽³⁾نبود».

و بعضی از نکته سنجان در تاریخ آن گفته اند:

در فکر همین که یابم از روی صواب *** باعث چه و هم کی شده تبریز خراب

ناگاه ز دیوانه دل جغد خیال *** (از زلزله شد خراب) ⁽¹⁾گفتا چه جواب

و در همان سال - بیگلربیگی سابق الذّکر - نجفقلی خان، به امداد شهریار شهید فردوس مکان، احمدخان دنبلی به طالع اسد، باروی بزرگی به دور شهر در کمال استحکام کشیده و به عمارت شهر مشغول شدند.

و از امور اتّفاقیّه که دو سال کشری قبل از وقوع زلزله تبریز اتّفاق افتاد آن بود که: شیخ قاسم نامی، از قریه بادامیار ⁽²⁾من اعمال قصبۀ دهخوارقان ⁽³⁾

این شهر از قدیم الایّام خاستگاه مردان بزرگی چون: آیت الله سیّد مرتضی دهخوارقانی، آیت الله شیخ محمّد شفیع دهخوارقانی، آیت الله شهید حاج سیّد اسدالله مدنی و آیت الله شهید حاج شیخ حسین غفّاری - رضوان الله علیهم اجمعین - می باشد.

و مشارالیه مردی بود بی فهم و [بی] معرفت و از ارازل ناس آن قریه محسوب می شد و به امر شبانی اشتغال داشت، گله و گوسفند را در کوه بی صاحب گذاشته، مردم آن دیار بی مطالبه بینه و برهان، حرف او را اعتبار و زیارت او را اختیار کردند.

و این خبر به اطراف منتشر شده و از اطراف و اکناف ممالک آذربایجان و عراق، عامه ناس به زیارتش شتافتند و کثرت [جمعیّت] به جایی رسیّد که هر روز تخمیناً بیست هزار نفر با تُحَف وافره وارد او می شدند و همۀ ارباب معاصی تضرّع کنان به دربار شیخ عالی مقدار شتافته، توبه و انابه می کردند.

و بعد از پنج و شش ماه بلا منشأ باز مردم متفرّق، شده ترک زیارتش کردند. و هر

جا که مریدی داشت، مرتد شد و اگر لوای سلطنت بر میافراشت در کمال آرامش پیش می برد، نهایت قابل این قسم امور نبود.

باز مؤلّف رياض الجنة در ضمن حالات تبریز، بعد از ذکر مساجد آن می گوید، کاتب الحروف گوید:

«اکنون همۀ آن آثار قدیمه خراب است و شهریار شهید احمدخان دنبلی، به عمارت مسجد جامع بزرگ مشغول بودند تمام نشده، به روضه رضوان شتافتند و حالا هم ناتمام است. و نیز در این اوقات، بندگان جعفر قلی خان دنبلی، خلف ارشد شاه شهید به عمارت مسجد صاحب الزّمان اشتغال دارند، نزدیک است به اتمام برسد، بسیار سنگین تر و رنگین تر از اوّل می شود. و متعلّقات چندی هم به عمارت اوّل افزودند و سه هزار تومان تخمیناً، صرف آن اساس فیض کریاس می شود. و بعضی از نکته سنجان تاریخ عمارت آن را به این نحو یافتند: از حکم خان بشد این مسجد آباد -1208 ق». ⁽¹⁾

نویسنده گوید که: این عمارت مشهور به مقام صاحب الأمر است و به اسم مسجد نامیده می شود و هر چه تتبع و تفحّص کرده ام، اصل تاریخ بنا و وجه تسمیه آن را نفهمیده ام. و آن جا متولی دارد که از بنی اعمام است، می دانی که فعلاً به میدان صاحب الأمر معروف است. و در پیشگاه مدرسۀ حسن پادشاه و مقام در سمت شرقی آن است، میدانی است که در قدیم به اسم میدان صاحب آباد معروف و در تواریخ به همین اسم مذکور است، چنان چه در تاریخ عالم آراء و تواریخ دیگر از تواریخ صفویّه و غیر هم هر جا اسمی برده شده، به اسم صاحب آباد یاد کرده، ⁽²⁾و موقع آن را همین موقع حالیه معیّن کرده اند.

و در تاریخ عالم آراء، در احوال شاه طهماسب اوّل می نویسد که:

«شاه مزبور در مقابل مسجد حسن پادشاه مسجدی بنا نمود ⁽³⁾و در ریاض الجنّة

از نزهة القلوب، ⁽¹⁾در اعداد مساجد تبریز ⁽²⁾، مسجد شاه طهماسب را ذکر کرده بدون تعیین محل».

بعد می گوید که :

«رومیّه آن را خراب کرده اند که بعد از خراب کردن رومیّه، آن را دوباره تجدید کرده اند و مرا گمان آن است که این مسجد، یعنی مقام، همان مسجدی است که شاه طهماسب اوّل بنا نموده [است] ».

بلی، در سمت شمالی مقام، جای مسجدی بوده که معمّرین وجود آن را نقل می کنند ⁽³⁾که ایوانی بود بی سقف که حضرت جدّ امجد حاجى ميرزا محمّد شفيع ثقة الاسلام - اعلى الله مقامه - در تاریخ هزار و دویست و شصت و پنج، همان جا را تعمیر کرده و مبالغی بر آن افزوده اند و فعلاً مسجد عالی است. و بنا به گفتۀ معمّرین عادل، جای دو گنبد از طرف غربی همان مسجد، سابقاً محلّ مسجد بوده که بعد جدّ مرحوم از جانب شرقی و شمالی به آن افزوده است.

بعد در تاریخ هزار و دویست و نود و یک، از طرف [جانب] شرقی مسجد عمارت جدید کرده و یک طاق نیز افزودند. و مسجد زمستانی دیگر در شرقی مسجد احداث کردند، بعد ذلک در سال هزار و سیصد و ده هجری که سال و بایی عام [؟] بود، حضرت والد حاجی میرزا موسی آقای ثقة الاسلام - اعلی الله درجته - به واسطۀ شکست فاحشی که در آن طاق های جدید الاحداث و مسجد زمستانی واقع شده بود، مجدداً یک جرگه طاق احداثی را با مسجد زمستانی برداشته، به وسعت مسجد افزودند و به مسجد زمستانی معروف شد. و فعلاً مسجدی است [که دارای] چهار ستون سنگی عرض و شش ستون طول و طول آن به قبله افتاده و مقام نیز در قبلۀ همین مسجد است. و مابین این مسجد و مقام رواق مقام است که از متعلّقات مقام و در حکم دهلیز اصل مقام است.

و بالجمله عقیده نگارنده در خصوص مقام این است که: آن مسجد نیز مسجد صاحب آباد بوده و به مرور زمان، چنان چه اصل میدان تغییر اسم کرد و میدان صاحب الأمر مشهور شده، مسجد نیز این حکم را گرفته [است]. و علاوه بر آن، عنوان «مسجد» نیز متروک و به اسم «مقام» شهرت یافته و فعلاً در طرف قبلۀ همین مقام مقصوره ای است که پنجره مخصوص گذاشته اند. و خارج از مقام و کسی را حقّ دخول بر آن موضع نیست و اصل مقام و موضع متبرک همان مکان را دانند.

و چنان چه گویند که: آن جا خانه پیرزنی بوده و حضرت حجّت عصر - عجل الله فرجه- در آن مکان برای شخصی ظاهر شده اند، ولی همۀ این اعتقادات دلیلی ظاهر ندارد و مبنی بر حسن ظنّ است. و همین مقصوره مسلّماً و بلا شبهه محراب مسجد است.

بلی، چیزی که هست این است که: فرو رفتگی مقصوره رو به جنوب کمی زیاده افتاده که تقریباً یک ذرع و نیم عرض دارد، ولی سطحاً مساوی با سطح مسجد است. و علّت آن اقتضاء معماری است که پایه های اطراف مسجد را برای مقاومت قوّت گنبد عریض برداشته اند و در جهات اربعه شاه نشین ها اتّفاق افتاده [است]. دیوار قبله سه قسمت است؛ دو قسمت جنبین کم عرض تر از قسمت وسط است و عجیب تر این که در این مقصوره فعلاً علامت محراب موجود است. و این مسأله جای اشکال نیست و مشاهده در تصدیق این مقال کافی است.

نهایت این است که مبنی بر پاره ای عقاید یا وقوع ظهور امام علیه السلام، در همان محراب

آن محل محترم شده و پنجره و محجری گذاشته و فعلاً مانع از دخول و عبور و مرور مردم هستند.

و مخفی نماند که جد امجد نگارنده، قبل از تأسیس مسجد حالیه در اوایل امر، در مقام اقامه نماز جماعت می فرمودند و به این مناسبت در زاویۀ شرقی دیوار قبله مقام، جای محرابی ساخته اند. و این محراب از مستحدّثات جدّ مرحوم است، و قرینه مقابل آن در زاویه غربی سکّوست.

و بالجمله مسجد و یا مقام صاحب [الأمر]، قبل از زلزله سنۀ 1193 ه- ق وجود داشته که در زلزله خراب شده است. و جعفر قلی خان پسر احمدخان آن را تعمیر کرده، امّا آن که بانی اوّل آن کیست و در چه عهدی بودهّ هنوز بر نگارنده مجهول است.

اهالی این بقعه را متبرّک می دانند و پاره ای خوارق عادات نیز نسبت [می] دهند، چنان چه در ماه جمادی الاولی سنۀ 1266، ق، گاوی از دست قصّاب فرار کرد و به آن بقعه رفت، اجماع عام شد و پناه بردن گاو را از روی تبرّک محلّ دانستند نه حکم ملجائیّت طبیعی، از اطراف و جوانب هجوم عام شد، نذورات آوردند و تبرّک ها کردند و هنوز هم تاریخ آن در خاطرهاست. ⁽¹⁾

و این مقدّمه اگرچه مقدّم بر ولادت نگارنده است، ولی هنوز حاضرین واقعه زنده هستند و در السنه و افواه هوام معروف است، از آن تاریخ به بعد بر اعتقاد مردم افزوده و بقعه را بست دانند و در ایّام و لیالی متبرّکه تردد و ازدحام دارند. و الطريق الى الخبر بعدد انفس الخلائق.

و مخفی نماند که مدخل دهلیز مقام را با مرمرهای عالی منبّت کاری ساخته اند، و دو طرف مدخل از دو پارچه مرمر منبّت کار [شده] و بالای آن، دو ستون صفحه ای که پایین آن به شکل طاق و بالای آن مربّع مستطیل است، از یک پارچه سنگ مرمر منبّت [کاری شده] است.

دهنه آن مدخل یک ذرع شاه است تقریباً و سنگ با عظمتی است، و مدخل مسجد نیز به همین ترتیب است، الّا این که مدخل آن کوچک تر از مدخل دهلیز است. و آن نیز سه

پارچه است: پارچه فوقانی که در حکم طاق است، از یک پارچه سنگ مرمر است و در کتیبه آن بالای طاق آیه شریفه: وَ أَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً ⁽¹⁾نوشته و به اسم علاء الدّین تبریزی رقم کرده. و این علاءالدّین از خطّاطان معروف عهد شاه طهماسب است، و چنان چه در روضات الجنان نوشته، به تاریخ 957 [ه. ق) وفات کرده. ⁽²⁾و از این کتیبه و لوح گمان این که این مسجد یا، مقام، همان مسجدی است که شاه طهماسب اوّل بنا کرده، بیشتر می شود.

مرمرهای منبّت مدخل دهلیز و طاق نقرنس منبّت کاری و هم چنان آن چه در مدخل اصل مسجد واقع شده، دلیل عظمت و قدرت بانی اوست. و نشانه این است که بانی آن از سلاطین با اقتدار بوده و چون خطّ کتیبه خطّ علاءالدّین تبریزی، معاصر شاه طهماسب است، لهذا می توان جزم کرد که بانی آن شاه طهماسب است.

به علاوه اقوال مورّخین سلف که نسبت بنای مسجدی به شاه طهماسب داده و محلّ آن را در حوالی مسجد حسن پادشاه ذکر کرده اند.

فایده در بنا باغ شمال تبریز

[بنا باغ شمال]

*[بنا باغ شمال] ⁽¹⁾

و آن باغی است در جنوب شرقی قلعۀ تبریز، فعلاً بی حصار است، ولی آثار قلعه پیداست و داخل و خارج قلعه معلوم است.

و آن چه از تاریخ حسن بیگ روملو احسن التّواریخ ⁽²⁾

جلد یازدهم احسن التّواریخ مشتمل بر حوادث تاریخی ایران از مرگ تیمور (سال 807 تا 900 ه.ق)، متضمّن شرح احوال شاهرخ و دیگر گورکانیان و سلاطین قراقویونلو و آق قویونلوست که به وسیله دکتر عبدالحسین نوایی، در سال 1349 هش از سوی سلسله انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب به چاپ رسیده است.

جلو دوازدهم احسن التّواریخ مشتمل بر حوادث بین سال های 900 تا 985 ه.ق است. مطالب این جلد، مشهودات نویسنده با مسموعات وی از افراد موثّق است. این کتاب برای اوّلین بار در سال 1931 میلادی در بارودا، در کشور هند با توضیحات سی. ان. سدون به چاپ رسید. چاپ دوّم این کتاب در سال 1357 ه.ش، از طرف انتشارات بابک و با کوشش دکتر عبدالحسین نوایی صورت گرفت. (مقدّمة احسن التّواريخ، ص 25).

بن حسن پادشاه ترکمان در تبریز از جمله عمارات و بساتین که تعمیر کرده، یکی عمارت هشت بهشت ⁽¹⁾

کاخ هشت بهشت در اکثر کتب تاریخی با توصیف عالی وصف شده و تاریخ بنای آن 888 یا 889 ه. ق می باشد (روضات الجنان، 598/1-600؛ تاریخ و جغرافی دار السّلطنه تبریز، ص 237-238؛ تاریخ منجّم باشی، 557/3)

و وفات سلطان یعقوب در سنۀ 896 ق اتّفاق افتاده، ⁽³⁾و هم در کتاب مزبور در جملۀ وقایع متنوّعه سنه 962 ه. ق می نویسد:

«شاه دین پناه (مقصود، شاه طهماسب اوّل است) از قراباغ کوچ کرده و در دارالسّلطنه تبریز نزول فرموده، در باغ شمال که از اعتدال هوا مثل: جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَار ⁽⁴⁾است، جشن ملوکانه ترتیب داده، ⁽⁵⁾انتهى ملخصاً».

[وجه تسمیه باغ شمال]

و آن چه نگارنده را در وجه تسمیه باغ مزبور به باغ شمال [به نظر] می رسد، یکی آن که: به مناسبت این که در مهب باد شمال که صفای هوای تبریز موقوف به ورزیدن آن است، واقع شده و به این مناسبت باغ شمال نامیده اند. و اعتراض به این که باد شمال در همه نقاط تبریز می وزد و تخصیص به باغ مزبور بی وجه است و جهتی ندارد، چرا که در وقت تسمیه مناسبتی به خاطر می آید که کفایت در تسمیه می نماید. و وضع اسامی از امور واقعیّه نیست که دقّت و تحقیق در او برود، بلکه از امور اقتراحیّه و دل بخواه است و نظیر آن اکثر من آن يُحصى است.

ممکن است که وقتی برای سلطان در آن مکان وقت خوش و باد شمال در اهتزاز بوده، به این مناسبت به جهت یادداشت آن وقت هم [اسم] باغ را [باغ] شمال گذارند.

وجه دیگر آن که: این باغ را به معارضۀ باغ شمال هرات احداث کرده باشند، چراکه در هرات ایّام سلطان حسین ⁽¹⁾باغی بوده در قُرب مسجد گوهر شاد بیگم، معروف به باغ شمال که قتل یادگار محمّد ⁽²⁾به دست سلطان حسین میرزا، در همان باغ اتّفاق افتاده، در سنه خمس و سبعین و ثمانمئه [875 ه. ق) چنان چه در تاریخ حبيب السّير ⁽³⁾واحسن التّواريخ ⁽⁴⁾مفصلاً ذکر شده [است].

پس احتمال می رود که سلطان یعقوب به متابعت باغِ شمالِ هرات، احداث باغ شمال تبریز را کرده باشد. و احتمال ضعیف می رود که دولت خانه، یعنی عمارات سلطانی در قبلۀ این باغ اتّفاق افتاده بوده که این باغ را به آن مناسبت باغ شمال نامیده اند. ولی آن چه از تذکره حشری بر می آید این است که: عمارات سلطانی در محلّه ششگلان ⁽¹⁾که در باغ شمال است ⁽²⁾بوده، والله اعلم.

و عرصه سمت جنوب عمارت وسط که معروف به عمارت کلاه فرنگی [؟] است، مرحوم آقا میر فتّاح ⁽³⁾به نایب السّلطنه عبّاس میرزا ⁽⁴⁾تقدیم کرده [است].

منابع ومآخذ

4. الدرر الثواقب من أشعار محمّد بن أبي طالب

اشاره

تدوین و تحقیق فارس حسّون كريم

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ربّ العالمين، و صلاته و سلامه على حبيبه محمّد و على آله النجباء البررة.

و بعد: إنّ الله تعالى اختار له مكاناً هو البيت الحرام، و كتاباً هو القرآن الكريم، و جعل أهل بيت نبيّه صلی الله علیه و آله مصباح هدى لكلّ الناس، أي أنّهم لم يكونوا مجرّد رقم في زمن معيّن، بل نبراس على مرّ العصور و الأزمان... قرون انصرمت و لا زال ذكرهم علیهم السلام خالداً سيّما على ألسن المؤمنين في كلّ يوم، و حين كلّ صلاة على أقلّ التقادير.

و حينما نستعرض الطريقة الّتي فارق غالبيّتهم فيها الحياة، إمّا بالسمّ أو القتل بمختلف فنونه نستعبر و نبكي، و إن لم يمكننا ذلك نتباكي لا من أجل الثواب فحسب. و إنّما لكي نعقد اتّصالاً عاطفيّاً و روحيّاً و نفسيّاً بيننا و بينهم، لعلّه يدفعنا إلى الطريق الصحيح و السعي الحثيث وراء منهاجهم في الحياة.

و تأتي في طليعة أدوار أئمّة أهل البيت علیهم السلام النهضة الحسينيّة الّتي استأثرت على التاريخ باهتمام بالغ نثراً و شعراً، سواء من قبل أهل لغة الضاد أو غيرها من اللغات كالأردو و الفارسيّة و التركيّة و غيرها.

و شاعرنا الّذي نحن بصدد استعراض ما جادت به قريحته الشعريّة هو الآخر خصّ أهل البيت علیهم السلام في نثره و شعره، و أولى قضيّة الحسين علیه السلام القسط الأكبر من أدبه.

ترجمة الناظم

اسمه و نسبه الشريف: السيّد محمّد بن أبي طالب بن أحمد بن محمّد المشهور بن طاهر بن يحيى بن ناصر بن أبي العزّ الحسيني الموسوي الحائري الكركي.

مولده ونشأته: ولد رحمه الله في مدينة دمشق، و حينما شبّ و ترعرع و عرف الحياة، أدرك أنّ مجتمعه ممّن ملىء بغضاً لأهل البيت علیهم السلام، فقرّر ترك مدينته الّتي ولد فيها «دمشق» و الرحيل إلى كربلاء المقدّسة «الحائر»، حيث إنّ مرقد سيّد الشهداء علیه السلام هناك، و ليكمل باقي عمره الشريف بجواره.

ما قيل في الإطراء عليه: كتب أحد تلامذته رحمه الله على ظهر نسخة مقتله الكبير تسلية المجالس و زينة المجالس، تأليف السيّد الحسيب النسيب، العالم الفاضل الكامل، خلاصة البلغاء، زبدة الخطباء النصحاء الألبّاء، أنموذج سلفه الطاهرين، و صفوة الفضلاء البارعين، فخر الملّة و الشريعة و الدين، محمّد بن أبي طالب. .. - أدام الله أوصاله -.

و قال المجلسي رحمه الله: السيّد النجيب العالم محمّد بن أبي طالب ⁽¹⁾.

و قال في موضع آخر :... من سادة الأفاضل المتأخّرين ⁽²⁾.

و قال السّيد إعجاز حسين النيسابوري الكنتوري: السيّد النجيب العالم محمّد بن أبي طالب. ⁽³⁾

و قال الميرزا الخوانساري - ضمن كلامه عن الفقيه محمّد بن أبي طالب الأسترآبادي - :

ثمّ ليعلم أنّ هذا الرجل غير محمّد بن أبي طالب الحسيني الحائري، الّذي كان هو أيضاً كما في رجال النيسابوري ⁽¹⁾من جملة المشايخ. ⁽²⁾

و قال السيّد محسن الأمين: في رسالة نزهة أهل الحرمين ⁽³⁾وصفه بالعالم الجليل و السيّد الجليل. ⁽⁴⁾

أولاده: لم يعلم كم له رحمه الله من الأولاد، غير ولده طاهر المذكور في تسلية المجالس.

فترة عمره الشريف: من الصعب تحديد فترة عمره الشريف سيّما وأنّا لم نعرف تاريخ ولادته و وفاته، إلّا أنّه ذكر رحمه الله في مقتله تسلية المجالس بعض التواريخ، الّتي توضّح لنا أنّه عاش أواخر القرن التاسع و النصف الأوّل من القرن العاشر، و ذلك كالتالي:

1- حصل على كتاب تذكرة الفقهاء، للعلّامة الحلّي، و ذلك سنة 900 ه.

2- أشاد بالسلطان شاه إسماعيل الصفوي،⁽⁵⁾الّذي تسلّم السلطة سنة 906 ه، و توفّي سنة 930 ه.

3- زار مرقد أمير المؤمنين علیه السلام، سنة 921 ه.

4- ألّف كتابه السجع النفيس، سنة 955 ه.

5- صرّح في بعض قصائده، بأنّ عمره كان 70 سنة.

منهج العمل: لقد ترك لنا السيّد رحمه الله كتابه تسلية المجالس و زينة المجالس المسمّى ب-مقتل الإمام الحسين علیه السلام و من خلاله قد علمنا الشيء الكثير عن حياته قدس سره كمولده و سيرته... .

و قد نظم بين صفحات كتابه هذا قصائد عديدة - حوت ما يزيد على 1100 بيت - جلّها رثاء الإمام أبي عبد الله الحسين بن علي بن أبي طالب وأهل بيته علیهم السلام، فكان ذلك هو الأساس في عملي، و من ثمّ قمت بما يلي:

1- انتخبت من الأبيات هذا العدد الّذي بين يديك - عزيزي القارىء-، و هو الأكثر الغالب، و رتّبته حسب القافية، مع الإشارة إلى وزن القصيدة، و محلّها من تسلية المجالس.

2- قمت بإعراب الأبيات إعراباً تامّاً - قدر الوسع-.

3- شرحت و أوضحت الكلمات المبهمة و الّتي تحتاج إلى بيان و توضيح. و ذلك بالاستعانة بالمصادر اللغويّة ؛ كلسان العرب و المعجم الوسيط، و مجمع البحرين، و غيرها.

و في الختام أرجو أن أكون قد وفّقت في عملي هذا، خدمة لتراثنا الأدبي، و إحياء لذكر أحد روّاده محمّد بن أبي طالب، الّذي بخلت - و مع كلّ أسف - كتبنا و مصادرنا الرجاليّة بالتعريف به و بحياته بالتفصيل. و الحمد لله ربّ العالمين.

«قافية الألف»

-اْ-

في رثاء الإمام الحسين بن علي و أهل بيته علیهم السلام:

1- يا مُصابَ السَّبْطِ أَوْرَثْتَ البُكا *** أعْیُناً و القَلْبَ وَجْداً ⁽¹⁾وَعَنا

2- وَ عَلَى عَيْنَيَّ حَرَّمْتَ الْكَرِى *** وَ مَزَجْتَ الدَّمْعَ منّى بالدّما

3- لا تَلُمنى أيُّهَا العاذِلُ ⁽²⁾إن *** نُحْتُ بِالتَّرْجِيعِ ⁽³⁾مِنْ فَرْطِ الجَوَى ⁽⁴⁾

4- وَ جَرى دَمْعِي دَماً مِمَّا عَلَى *** سِبْطِ خَيْرِ الرُّسُلِ فِي الطَّفٌ جَرَى

5- وَ عَلَى الأَبْرارِ مِنْ أُسْرَتِهِ *** أهْلِ بَيْتٍ وَ مَقامِ وَ صَفا

6- صُرِّعُوا فِيهِ ظُماةً قَدْ سُقُوا *** بِكُؤوسِ المَوْتِ مِنْ بَعْدِ الظُّما

7- صاعَدَتْ نِيرانُ أَحْشائِى الحَشا *** مَدْمَعاً قانٍ ⁽⁵⁾عَلى خَدِّي جَرَى

8- خَيْرُ أَهْلِ الْأَرْضِ أَضْحَوْا صُرَّعاً *** بِشَبَا البَيْضِ وَ أطْرافِ القَنا ⁽⁶⁾

9- سادَةُ الخَلْق أولى الأثر الألى *** مَدْحُهُمْ حَقاً أتى في هَلْ أتى ⁽⁷⁾

10- بَكَتِ الأَرْضُ دَماً مُذْ صُرِّعُوا *** فَرْقَها ⁽⁸⁾حَزْناً وَ أطْباقُ العُلا

11- كَرْبَلا مِنْكِ فُؤادِي مِلْؤُهُ *** مِنْ عَظيمِ الوَجْدِ كَرْبُ وَبَلا

12- كَمْ شُموسٍ غَرُبَتْ فيكِ وَ كَمْ *** مِنْ بُدورٍ أَفَلَتْ ⁽¹⁾بَعْدَ الضّيا؟

13- وَوُجوه لبَناتِ المُصْطَفى *** هُتِكَتْ مِنْ بَعْدِ صَوْنٍ ⁽²⁾وَحَيا

14- وَ جُسومٍ غَيَّرَتْ أَوْصافَهَا *** مِنْهُمُ البَوْعَاءُ ⁽³⁾مِنْ بَعْدِ السّنَا ⁽⁴⁾

15- وَ قُلوبِ ظامياتٍ لَمْ تَرَ *** غَيْرَ وِرْدِ المَوْتِ مِنْ كَفِّ الرَّدى ⁽⁵⁾

16- كَمْ عَلَتْ فَوْقَ العوالي ⁽⁶⁾مِنْهُمُ *** طَلَعَتْ أنْوارُها تَجْلُو الدُّجى ⁽⁷⁾

17- وَ أُبِينَتْ ⁽⁸⁾عَضُدٌ مَعَ ساعدٍ *** وَ أكُفَّ كَبُحورٍ فِي النَّدَى ⁽⁹⁾

18- وَ يَرَى النَّاظِرُ مِنْ أَوْجُهِهِمْ *** تَفَنَاتٍ ⁽¹⁰⁾كَنُجُومٍ فِي السَّرا ⁽¹¹⁾

19- یا عُيوني إِنْ تَضِنِّي بِالبُكا *** لَهُمُ لا نِلْتِ فِي الدُّنْيَا المُنى

20- وَ كَذا يا حُرْقَتِي إِنْ سَكَنَتْ *** مِنْكِ أَحْشائِي أَوْ طَرْفِي غَفا

21 - أيُّهَا الرّاكِبُ وَ جُناءَ ⁽¹²⁾*** أثرٌ فِي الخَدِّ مِنْ جَذْبِ البُرا ⁽¹³⁾

22- تَقْطَعُ الآلَ كَرَال ⁽¹⁴⁾نافِرٍ *** لَيْسَ يُثْنِيها كَلالٌ وَ وَجا ⁽¹⁵⁾

23- لا تَهابُ السَّيْرَ في جُنْحِ الدُّجى *** و كذا لا تختشي حَرَّ الضُّحى

24- عُج بِأَرْضِ حَلَّ فيها سَيِّدُ *** مجدُهُ أرْفَعُ قَدْراً من ذكا ⁽¹⁾

25- خَيْرُ مَنْ جَاهَدَ فِي اللَّهِ وَ مَنْ *** في سَبيلِ اللهِ بِالنَّفْسِ سَخا

26- تَرَكوهُ في العَرا مُنْجَدِلاً ⁽²⁾*** ذَا فُؤادٍ يَشتكي حَرَّ الصَّدى ⁽³⁾

27- بَدْرُ تمٍّ صارَ مِنْ بَعْدِ التّرا *** وَ عُلُوِّ المَجْدِ ضَمناً في الثَّرى ⁽⁴⁾

28- كَرْبَلا مُذْ أَشْرَقَتْ مِنْ دَمِهِ *** أظْلَمَتْ فِي الخَلْقِ أَعْلامُ الهُدَى

29- یا شَريكَ الذِّكْرِ مَنْ ذِكْرُكَ في *** مُهْجَتي مِنْ حَرِّ أشجاني لظى ⁽⁵⁾

30- وَ بِخَدِّي لَحْمَةٌ مِنْ أَدْمُعي *** فَيْضُهَا أَرْبى عَلَى بَحْرِ طَما ⁽⁶⁾

31- ما دروا كَمْ فُرِيَتْ ⁽⁷⁾مِنْ بَغْيِهِمْ *** کَبِدٍ للْمُصْطَفَى وَ المُرْتَضى

32- یا مُصاباً أهْلُهُ فاطِمَةُ *** و أبوها وَ عَليّ ذُو العلا

33 - أيُّهَا القَاصِدُ بَيْتَ اللهِ بِال- *** -عجِّ وَ الثَّجَّ ⁽⁸⁾إِذا نِلْتَ المُنى

34- مِنْ تَمَامِ الحَجِّ وَ العُمْرَةِ عُجّ *** بضريحٍ ضَمَّ خَيْرَ الأنبيا

35- أبلَغَتْهُ مِنْ سَلامي ما زَكا *** من فُوَّادٍ ضِمْنُهُ صِدْقَ الوَلا

36- ُثمَّ قُلْ يَا خَيْرَ مَبْعُوتٍ بِهِ *** كَشَفَ اللهُ عَنِ الخَلْقِ العَمى

37- لَوْ تَرى سِبْطَكَ فَرْداً ما لَهُ *** ناصِرٌ يَفْدِيهِ مِنْ جُهْدِ البلا

38- وَ بَناتٍ لَكَ قَدْ أَثخَنَهُنَّ *** منْ مَديدِ السَّيْرِ إفْراطُ العنا ⁽⁹⁾

39- وَ أكُفّاً بُريَتْ مِنْ ساعِدٍ *** كان في راحاتِها بَحْرَ النَّدى

40- وَ وُجوهاً كالمصابيح لها *** في ظلامِ اللَّيْلِ نُورٌ يُسْتَضا

41- کَمْ تَجافَتْ عَنْ وَثِيرِ الفَرْش ⁽¹⁾أج- *** سادُها تُخْلِصُ اللهِ الدُّعا

42- أصْبَحَتْ في كَرْبَلا مُخَضَباً *** شَيْبُها بِالدَّمِ مِنْ حَدِّ الضُّبا ⁽²⁾

43۔ یا بَنِي الزَّهْراءِ مِمّا نالَكُمْ *** مَدْمَعِي مِنْ فَرْطِ حُزني ما رَقا ⁽³⁾

44- وَ كَذا نارُ الأسى ⁽⁴⁾في كَبِدي *** حَرُّها يُذْكَي رَسِيساً ⁽⁵⁾فِي الحَشا

45- وَ بِقَلْبِي لَوْعَةٌ ما إن لَها *** فيكُمُ حَتَّى مماتي مُنْتَهى

46 - أنتُم سُفنُ نَجاتى لا أرى *** غَيْرَكُمْ يُنْقِذُ إِنْ خَطَّبٌ عَرا ⁽⁶⁾

47- وَ بِكُمْ أَرْجُو إِذا ما نُشِرَتْ *** صُحُفُ الأَعْمالِ في يَوْمِ القَضا

48- أنْ يَراني اللهُ رِقّاً خالصاً *** لعُلا مَجْدِكُمُ العالي البنا

49- آهٍ مِنْ نِسْوَتِكُمْ يُسْرا بها *** حُسَّراً يَمْشُونَ في ذُلّ السّبا

50- بَيْنَ أَرْجَاسٍ لَهُمْ أَفْئِدَةٌ *** ملِئَتْ حِقْداً كَجَلْمُودٍ قَسا

51- فَوْقَ أَقْتَابٍ ⁽⁷⁾بِها يُشرى إلى ال- *** -رِّجْسَ نَجْلِ ابْنِ زِيادٍ ذِي الشّقا

52- قَدْ مَزَجْتُ الدَّمْعَ فِيكُمْ بدَم *** وَ عَلَى عَيْنِي إِذْ نَفْتُ البُكا

53- وَ بِقَلْبِي حُرْقَةٌ مِنْ هَضْمِكُمْ ⁽⁸⁾*** حَرُّها مُنْذُ وُجودي ما خَبا

54- كَمْ مَرَاتٍ فِيكُمُ أَرْسَلْتُها *** نَظْمُها يُنْبِيءُ عَنْ صِدْقِ الولا

55 - يَزْدَرِيها ⁽⁹⁾حَاسِدِي مِنْ غَيْظِهِ *** حِينَ يَطويها وَ لُبِّي بِالثَّنا

56- و يُرى لِلْبُغْضِ مِنْهُ وِجْهَةٌ *** ذا أمتناع لاحَ ما فِيهِ خَفى

57- يُظهِرُ النُّصْحَ وَ في أَحْشائِهِ *** من نظامي حَرَّ نارٍ تُصْطَلَى

58- وَ يَراني ضاحكاً مُبْتَسِماً *** بِمَديحٍ وَ ثَناءٍ وَ دُعا

59- و إذا ما غِبْتُ عَنْهُ سَلَّ مِنْ *** بَغْيِهِ عَضْباً به عرضی بری ⁽¹⁾

60- يَخْتِلُ الأغمارَ ⁽²⁾بِالزُّهْدِ وَفي *** قَلبِهِ الفاسِدِ مَكْرُ ودها

61- وَ تَرَى فِي فَرْضِ عِرْضي جاهِداً *** مُعْلِنَا كَالنّارِ في جَزْلِ الغضى

62- فَإِذا فَكَّرْتُ فيما نالَكُمْ *** هان ما أَلْقَاهُ مِنْ فَرْطِ الأسى

63- وَأرَى الصَّبْرَ جَميلاً غِبُهُ ⁽³⁾*** فأسلّى القلبَ مِنِّي بالأسى

64- یا عِياذي وَ مَلاذي إِنْ عَرَتْ *** غُصَّةٌ تَعْرِضُ فِي الحَلْقِ شَجا

65- كُل عام ينقضي أقضي مِنْ *** حَقِّكُمْ مَأْتَمَ حُزْنٍ وَعَزا

66- وَ أُسِيلُ الدَّمْعَ مِنْ نَظْمٍ بِكُمْ *** راق يَسْتَفْدِيهِ رَبُّ النهى ⁽⁴⁾

67- وَ تَراهُ شابني في فمِهِ *** عَلْقَماً لا يَزْدَرِيهِ ذِي الشّقا

68- وَ أُبَكِّى شيعَةً في حُبِّكُمْ *** طابَ مِنْها فَرْعُها وَ المُحْتَدى ⁽⁵⁾

69- وَ بِكُمْ أَرْجُو نَجاتي مِنْ لظىً *** حَرُّها يَنْزِعُ باللَفحِ الشّوى ⁽⁶⁾

70- وَ عَلَيْكُمْ صَلَواتٌ ما بدا *** كَوْكَبٌ أَظْهَرَهُ لَيْلٌ بَدا

71- وَ عَلَى مَنْ مَنْعُوكُمْ حَقَّكُمْ *** لَعَناتٌ مالَها مِنْ مُنْتَهى ⁽⁷⁾

من الرمل

«قافية الباء»

-ب-

في مسیر سبايا أهل البيت علیهم السلام:

72۔ یا طُول حُزْنِي وَ يا نَحِيبي *** خزناً عَلَى النازح الغَريبِ

73- على أجَلُ الوَرى نَجاراً ⁽¹⁾*** دمعي كَالعارِضِ السَّكُوبِ

74- تضرمُ نارُ الأسى بقَلبي *** مَأْتَمُ في يَوْمِهِ العَصيبِ ⁽²⁾

75- فيا أحشائي بنارِ حُزني *** وَ وَجْدِ قَلبي عَلَيْهِ ذُوبي

76- و یا عُيُوني سحِّي بِدَمْعٍ مِنْ- *** -كِ بِفَيْضِ الدِّماءِ مَشُوبِ ⁽³⁾

77- وَ أَبْنَتُهُ بَيْنَ العِدى تنادي *** هَلْ مِنْ مُغِيثٍ هَلْ مِنْ مُجِيبِ؟

78- و أسرَةٌ مِنْ ذَوِيهِ أَمْسَوا *** قوتاً لِذي مِخْلَبٍ وَ ذِيبٍ

79- أكْرِمْ بِهِمْ عُصْبَةً كِراماً *** وَ أُسْوَةٌ مِنْ فِتْيَةٍ وَ شِيبٍ

80- باعَتْ مِنَ اللهِ أَنفُساً *** لَمْ تَهَنْ لَدَى الرَّوْعِ فِي الحُروبِ

81- مُذْ أَصْبَحُوا فِي الطَّفُوفِ صَرْعَى *** فِي الخُلْدِ أَمْسَوا قَبْلَ المَغيب

82- يا أُمَّةً فَارَقَتْ هُداها *** وَ أَخَتَقَبَتْ ⁽⁴⁾أَشْنَعَ الذُّنوبِ

83- لَيْسَ لَكُمْ بِالَّذِي فَعَلْتُمْ *** في عَفْوِ ذِي العَرْشِ مِنْ نَصِيبِ

84- قَتَلْتُمْ سِبْطَ مَنْ إِلَيْكُمْ *** أرْسِلَ مِنْ عالمِ الغُيوب

85- لَهفي على شلوه ⁽⁵⁾صريعاً *** لهفي عَلى خَدِّهِ التريبِ

86- لهفي عَلى رَأْسِهِ المُعَلَّى *** لهفي عَلى شَيْبِهِ الخَضیب

87- لَهفي عَلَى رَهْطِهِ ⁽⁶⁾أُسارى *** یعْلُنَ بِالوَيْلِ وَالنَّحِيبِ

88- يُسَقْنَ عُنْفاً بَيْنَ الأعا *** دي بلا كفيلٍ وَ لا حَسیبِ

89- إذا تَذَكَرْتُهُمْ حَيارى *** یَخْفُقُ قَلْبِي مِنَ الوَجِيبِ ⁽⁷⁾

90- وَ أُغْرِقُ الصَّدْرَ مِنْ دُموعي *** وَ أُخرِقُ القَلْبَ بِاللهِيبِ

91- لهفي عَلى صَحْبِهِ صُراعاً *** لهفی عَلَى ثُقلِهِ ⁽⁸⁾النهیبِ

92 - لهفي عَلى تَغْرِهِ المُفَدَّى *** يَنْكُتهُ الرَّجْسُ بالقَضيب

93- يا خَيْرَ مَوْلى مِنْ خَيْرِ قَوْمٍ *** بِهِمْ نَجاتي مِنَ الخُطُوبِ ⁽¹⁾

94- وَ مَنْ هُمْ فِي العِبادِ أوْلى *** بالجُودِ وَ الصَّنيع مِنْ سَحُوبِ ⁽²⁾

95- أَنتُمْ مَعاذي أَنْتُمْ مَلاذي *** أَنتُمْ عِياذي مِنَ الكُرُوبِ

96- إلى فنا جُودِكُمْ مَديحي *** وجَّهْتُ بِاللُطْفِ مِنْ نَسِيبي

97- تميس ⁽³⁾حُسْناً في بَرْدِ نَظْمٍ *** يَنْسِخُ أَوْصَافكُمْ قَشِيبٍ ⁽⁴⁾

98- بِكُلِّ مَعْنىّ فِي اللُطْفِ أَضْحَى *** يَدُقُّ عَنْ فِكْره نكْرِهِ اللبِيبِ

99- يَمُجُّهُ ⁽⁵⁾سَمْعُ ذي نفاق *** قَدْ ضَلَّ في شَكِّهِ المُریب

100- يُبادِلُ الصَّفْوَ في حُضوري *** وَ يَأْكُلُ العَرْضَ في مَغِيبٍ

101 - إذا تَذَكَرْتُ ما عَراني ⁽⁶⁾*** مِنْ حَمقَةٍ قُلْتُ يَا مُجِيبي

102- خُذْ لي بِحَقِّي وَ لَا تَدَعُني *** فريسة الغادِرِ الكَذُوبِ

103- فَأَنْتَ حَسْبِي مِنْ كُلِّ سُوءٍ *** وَ ساتِرُ فِي المَلا عُيُوبي ⁽⁷⁾

من مخلّع البسيط

«قافية التاء»

-تُ-

في رثاء الإمام الحسين بن علي علیه السلام:

104- وَلَّى الشَّبابُ فَقَلْبي فيهِ حَسْراتُ *** وَ في حَشايَ لِفَرْطِ الحُزْنِ حُرْقاتُ

105- وَ حِينَ وَلَّى شَبابِي وَأَنْقَضَى عُمْرِي *** حَلَّتْ بِجِسْمي لفَرْطِ الضَّعْفِ آفاتُ

106- في كُلِّ يَوْمٍ يَزِيدُ الوَهْنُ في جَسَدي *** وَ تعتريني ⁽¹⁾مِنَ الأسقامِ فَتراتُ

107- وَأَبْيَضَّ فُودَيَّ ⁽²⁾وَ لَكِنْ سَوَّدَتْ صُحُفي *** كَبائِرٌ صَدَرَتْ عَنِّي وَ زَلَاتُ

108- إذا تَذَكَّرْتُها أُذْكَتْ رَسِيسَ جَوىِّ ⁽³⁾*** في مُهْجَتي وَ جَرَتْ فِي الخَدِّ عَبْراتُ

109- كَمْ لَيْلَةٍ بِتُّ أحْسَبُها بِمُوبِقَةٍ ⁽⁴⁾*** تذكُو لِتِذكارها في القَلْبِ جَمْراتُ

110- كأنَّ ما كانَ مِنْ شَرْخِ الشَّبابِ وَ مِنْ *** لَذَّاتِ عَيْشِ مَضَتْ إِلَّا مَناماتُ

111- أعْمَلْتُ فِكْري في قَوْم صَحِبْتُهُمْ *** لَمْ يَبْقَ مِنْ أَثَرِهِمْ إِلَّا الرِّواياتُ

112- سَأَلْتُ رَبعَهُمْ عَنِّي فَجاوَبَني *** مِنَ الصَّدى كُلَّ مَنْ نَادَيْتَهُمْ ماتُوا

113- يُذيبُ تِذْكَارُهُمْ قَلبي وَ يَجْعَلُهُ *** دَمعاً يُصاعِدهُ وَجْدٌ ⁽⁵⁾وَ زَفْراتُ

114- سَبْعونَ عاماً تَقَضَّتْ ⁽⁶⁾صِرْتُ أخصرها *** في عَدّها لِفِناءِ عُمري عَلاماتُ

115- لَمْ أَسْتَفِدْ صالحاً فيها وَ لا عَلَقَتْ *** يَدي بِما فيهِ لي فِي الحَشرِ مَنْجاةٌ

116- سِوَى اعْتِصَامِي ⁽¹⁾بِمَنْ فِي مَدْحِهِمْ نَزَلَتْ *** مِنَ المُهَيْمِنِ فِي التنزيل آياتُ

117- في سُورَةِ الدَّهْرِ وَ الأحزاب فَضْلَهُمْ *** مَقامَهُمْ قَصُرَتْ عَنْهُ المَقامات

118- وَ فِي العُقُودِ مِنَ المَجْدِ الرَّفِيعِ لَهُمْ *** عُقودُ مَدْحٍ لَها فِيهِم إشاراتُ

119- ليوتُ حَرْبٍ إِذا نيرانُهَا أَضْطَرَمَتْ *** عُيوتُ جَدْبٍ إذا ما عَمَّ أَزْماتُ

120- مُطَهَّرُونَ مِنَ الأرْجَاسِ إِنْ وُصفوا *** مُنَزَّهونَ عَنِ الأذناس ساداتُ

121- هُمُ المَصابيحُ في جُنْحِ الدُّجى فَلَهُمْ *** فيه مِنَ اللهِ بالإخلاص حالات

122- هُمُ البحار إذا وازنتَ فَضْلَهُمْ *** بِها فَعِلْمُهُمْ فيه زيادات

123- باعُوا مِنَ اللهِ أرواحاً مُطَهَّرَةً *** اثمانُها مِن جوارِ اللهِ جَنَّاتُ

124- يُطافُ مِنْها عَلَيْهِمْ في مَنازِلِهِمْ *** منَ الرَّحِيقِ ⁽²⁾بأيدي الحُور كاساتُ

125- ناداههُمُ اللهُ بالتَعْظِيمِ إِذْ لَهُمُ *** أرواحُ صِدقٍ سميعاتٌ مُطِيعاتُ

126- أن أبذُلُوا أَنفُساً في طاعَتي فَلَكُمْ *** بِبَذلِها في جنانِ الخُلْدِ رَوْضات

127- أجابَ مِنْهُمْ لِسَانُ الحَالِ إِنَّ لَنا *** رضاک رَوْحُ وَرَيْحانُ وَراحاتُ

128- الخُلْدُ وَ الجَنَّةُ العُلْيا وَ لَذَّتُها *** في جَنْبِ حُبِّكَ إِيَّانَا حَقِيرات

129- أنْتَ المُرادُ وَ أَنْتَ السُّولُ ⁽¹⁾قَدْ صَدَقَتْ *** مِنّا لأمْرِكَ فِي الدُّنْيَا العَزيماتُ

130- هذا الحُسَيْنُ الذي وَفَّى بِبَيْعَتِهِ *** لله صِدْقاً فوافَتهُ السَّعاداتُ

131- نال المَعالي بِبَذْلِ النَّفْسِ مُجْتَهِداً *** لَمْ تُثْنِهِ مِنْ بَنِي الدُّنْيا خَيالاتُ

132- إنْ قِيلَ فِي النَّاسِ مَنْ أَعْلَى الوَرى نَسَباً؟ *** أوْمَتْ ⁽²⁾إليه أصولٌ هاشِمِيّاتُ

133- أعْلَى الوَرى حَسَباً أَقْواهُمْ سَبَباً *** أزكاهُمُ نَسَباً ما فيه شُبهاتُ

134- الجَدُّ أكْرَمُ مَبْعُوتٍ و والدُهُ *** في اللهِ كَمْ كَشَفَتْ مِنْهُ مُلِمَّاتُ ⁽³⁾

135- حُزني لما نالَهُ لا يَنْقَضي فَإذا *** ذکرتُهُ هاجَ بي لِلْوَجْدِ حَسْراتُ

136- وَيَتتَنِي الطَّرْفُ مِنِّي وَالحَشَا لَهُما *** في الخُلْدِ وَ القَلْبِ عَبْراتٌ وَ حُرْقاتُ

137- لَمْ أَنْسَهُ في صَعِيدِ الطَّفِّ متغفِراً *** قَدْ أثخَنَتْهُ مِنَ القَوْمِ الجراحاتُ

138 - يَشْكُو الأوامَ ⁽¹⁾وَ يَسْتَسْقِي وَ لَيْسَ لِعُصْ- *** -بةٍ بِهِ أحْدَقَتْ فِي اللهِ رَغْباتُ

139- لَهْفي عَلَيْهِ تَريبُ الخَدِّ قَدْ قَطَعَتْ *** أوصالَهُ مِن أكُفِّ القَوْمِ شَفْراتُ

140- أرْدَوْهُ فِي التُّرْبِ تَعْفُوهُ ⁽²⁾الرِّياحُ لَهُ *** مِنَ الدِّماءِ سَرابيلٌ وَ خَلْعاتُ

141- وَ صَيَّرُوا رَأْسَهُ مِنْ فَوْقِ ذابِلِهِمْ ⁽³⁾*** كَبَدْرٍ تَمٍّ بِهِ تُجْلَى الدُّجْناتُ

142- وَ سَيِّداتُ نِساءِ العالَمينَ لَها *** فَوْقَ الرّحالِ لِفَرْطِ الحُزْنِ أَناتُ

143- تُساقُ وَ الصَّدْرُ فيهِ مِنْ تَألُّمِها *** عُقودُ دَمع لَها فِي الخَدَّ حَبّاتُ

144- يَسْتُرْنَ مِنْهُنَّ بِالأَيْدِي الوُجوهَ وَ في *** قُلوبِهِنَّ مِنَ التَبْرِيحِ ⁽⁴⁾جَمْراتُ

145- يَنْدُبْنَ مَنْ کانَ كَهْفَ العَائِدينَ وَ مَنْ *** في كَفِّهِ لِذَوِي الحاجاتِ نِعْماتُ

146- أوفي الأنامِ فَتىً وفّى بِبَيْعَتِهِ *** وَ خَيْرُ مَنْ رَبِحَتْ مِنْهُ التِّجاراتُ

147- مَنْ عُرِّقَتْ فيهِ أَصْلابٌ مُطَهَّرَةٌ *** مِن كُلِّ رِجْسٍ و أزحامٍ زَكِيَّاتُ

148- وَ أُمَّهاتٌ وَ آبَاءٌ عَلَتْ شَرَفاً *** عَلَى السَّماكِ ⁽⁵⁾وَ أجْدادٌ وَجَدّاتُ

149- إِنْ عُدَّ عِلْمٌ وَ حُكُمْ كَانَ فِيهِ لَهُمُ *** بِالخَطبِ ⁽¹⁾و الحَربِ آراءٌ وَراياتُ

150- في حُبِّهِمْ قَدَمي ما إن لثابِتِها *** حَتَّى اضْطِجاعي في لَحْدي مَزَلاّتُ

151- أبكي لِخَطْبِهِمْ بَدَلَ الدُّموعِ دماً *** كانَّني لِعَظيمِ الحُزْنِ مقلاتُ ⁽²⁾

152- إذا ذَكَرْتُ ابْنَ بِنْتِ المُصْطَفَى وَ بِهِ *** قَدْ أحْدَقَتْ مِنْ جُنودِ البَغْيِ ثَلّاتُ

153- وَ صارَ فيهمْ وَحيداً لا نَصِيرَ لَهُ *** مِنْهُمْ وَ لا مَنْ لَهُ فِي الخَيْرِ عاداتُ

154- قَوْمٌ بغاةٌ شَرَوْا دينَ الضَّلالَةِ بال- *** -هُدى فَخابَتْ لَهُمْ لِلْخُسْرِ صَفْقَاتُ

155- فَيا عُيونِي أَذْرِ في حُزْناً عَلَيْهِ لِكَيْ *** تُطفى سَعيراً لَها فِي القَلبِ لَدغاتُ

156- إذا خَبَتْ زادَها مِنِّي رَسِيس جوىً ⁽³⁾*** يُذيبُ ناحِلَ جِسْمي مِنْهُ نَفْحاتُ

157- يا لِلرِّجالِ أَمَا لِلْحَقِّ مِنْ عُصَبٍ *** لَها وَفاءٌ وَ أَنافٌ ⁽⁴⁾حَمِيَّاتُ

158- تَذُبُّ عَنْ أهْلِ بَيْتٍ لِلأنام هُمُ *** نورٌ به تَنْجَلِي عَنْهُمْ مَغَمَّاتُ ⁽⁵⁾

159- قَوْمٌ لَهُمْ نَسَبُ كَالشَّمْسِ في شَرَفٍ *** تُزَيَّنَهُ أوْجُهٌ مِنْهُمْ نَقِيّاتُ

160- البَدلُ شِيمَتُهُمْ وَ المَجْدُ هِمَّتُهُمْ *** وَ الذِّكْرُ فيهِ لَهُمْ فَضْلٌ وَ مِدْحاتُ

161- البَيْتُ يَزْهُو إِذا طافوا بِهِ وَ لَهُمْ *** مَجِدٌ بِهِ شُرِّفَتْ مِنْهُمْ بُيوتاتُ

162- أخْنَى ⁽¹⁾الزَّمَانُ عَلَيْهِمْ فَانتَنى وَ هُمُ *** في كَرْبَلا لِسُيوفِ البَغيِ طُعماتُ

163- أولي رُؤُوسٍ وَ أطرافٍ مُقَطَّعَةٍ *** تُقْرَأُ عَلَيْها مِنَ اللهِ التَّحِيَّاتُ

164- نَفْسِي الفِدا لَهُمْ صَرْعى حُسومُهُمُ *** تُسفِي عَلَيْها مِنَ الإعصارِ قَتراتُ ⁽²⁾

165- أرواحُها فارقَتْ أجْسادَها فَلَها *** بِذاكَ في دارِ عَفْوِ اللهِ غُرفاتُ

166- حُزني لِنِسْوَتِهِ حَسْرى مُهَتَّكَةً *** إلى يَزيدَ بِها تَسرِي الحَمولاتُ

167- أولي وجوهٍ لِحرِّ الشَّمْسِ ضاحِيَةٍ *** ما آنَ لَها مِنْ هَجيرِ القَيْظِ سِتْراتُ

168- حَتَّى إذا دَخَلُوا شَرَّ البِلادِ عَلَى *** شَرِّ العِبادِ بَدَتْ مِنْهُ المَسَرَّاتُ

169- وَعادَهُ عِيد أفراحٍ بمَقْدَمِهِمْ *** عَلَيْهِ أشرى و وافَتهُ البِشاراتُ

170- فأظهَرَ الكُفْرَ وَ الإلحادَ حِينَئِذٍ *** بِقَوْلِهِ لَيْتَ أشياخي الأولى فاتُوا

171- في يَوْمِ بَدْرٍ رَأَوْا فِعْلِي وَ مَا كَسَبَتْ *** يدي لَطابَتْ لَهُمْ بِالصَّفْوِ أَوْقاتُ

172- وَ لا أَسْتَهَلُوا وَ قالُوا يا يَزيدَ لَقَدْ *** بِكَ انجَلَتْ مِن غُموم الحُزْنِ كُرْباتُ ⁽¹⁾

من البسيط

-تِ-

في ذكر الإمام المهدي، صاحب الزمان علیه السلام:

173- يا أبنَ مَنْ أَسْرَى بِهِ اللهُ إِلَى حَضْرَتِهِ *** وَ بِهِ أظْهَرَ دِينَ الحَقِّ مِنْ بِعْثَتِهِ

174- يا سَمِيَّ الفاتِحِ الخاتِمِ يا نورَ الهُدى *** يا مَنارَ الحائِرِ التائِهِ في حِيرَتِهِ

175- يا أمانَ المَلِكِ الجَبّارِ في عالَمِهِ *** يا أمينَ المُصْطَفَى المُخْتارِ في أُمَّتِهِ

176- کَم غيابٍ عَنْ عَليلٍ عَظُمَتْ عِلَّتُهُ *** كَمْ حِجَابٍ مِنْ مَشُوقٍ ماتَ مِنْ غُصَّتِهِ

177- لَوْ تَزُرْهُ عائداً لو في الكَرى ⁽²⁾أحْيَيْتَهُ *** وَ بَثَثتَ الرُّوحَ بَعْدَ المَوْتِ في جُثَّتِهِ

178- لَمْ يَزَلْ مِنْكَ جَمَالُ في سُوَيْدَا قَلْبِهِ *** وَ خَيالُ في سَوادِ الطَّرْفِ مِنْ مُقَلَتِهِ

179- مُسْتَمِرٌّ عَهْدهُ مِنْ عَالَمِ الذَّرِّ إلى *** أنْ يُوافِيكُمْ غَداً بِالصِّدْقِ في رَجْعَتِهِ

180- نُورُهُ مُذْ تَمَّ مِنْكُمْ صَارَ لا يُخْشى بِكُمْ *** زُخْرُفاً مِنْ باطِلٍ يُودِيه في ظُلْمَتِهِ

181- مُذْ خَلا عَمّا سَواكُمْ قَلْبَهُ صَارَ لَهُ *** ذِكْرُكُمْ دَأْباً ⁽¹⁾بِهِ يَأْنَسُ في خَلْوَتِهِ

182- نَحْوَكُمْ مَنْطِقَهُ كَالدُّرِّ في تَرْصِيعِهِ ***ببديعٍ تَطربُ الأسْماعُ مِنْ دَقَّتِهِ

182-بِبَيانٍ مِنْ مَعَانٍ صِرْفُها في مَدْحِكُمْ *** يزْدَرِيهِ ⁽²⁾الجاهِلُ الهالِكُ في شُبْهَتِهِ

184- قَسَماً بِاللهِ ثُمَّ المُصْطَفَى أَكْرَمَ مَنْ *** أرْسَلَ اللهُ وَ بالأطهارِ مِنْ عِتْرَتِهِ

185- إنّ لِي صِدقَ يَقينٍ بِولاكُمْ لا أرى *** غَيْرَهُ يُنْقِذُ لِلإنْسانِ في لَعْنَتِهِ

186- يا مليكاً جَعَلَ اللهُ لَهُ في مُلْكِهِ *** بَسطَةً مِنْها مَدارُ الخَلْقِ في قَبْضَتِهِ

187- لَوْ نَهَيْتَ الشَّمْسَ عَنْ إِشْرَاقِها ما أَشْرَقَتْ *** وَ مَنَعْتَ الفَلَكَ الدَّوّارَ عَنْ دَوْرَتِهِ

188- كُلَّما فَكَّرْتُ في جُرْمِي وَ ما أَسْلَفْتُهُ *** مِن كَبيرِ مُوبِقٍ⁽³⁾أسْعَفْتُ من تبعَتِهِ

189- قال لي حُسْنُ يَقِينِي لَكَ حِصْنٌ مانِعٌ *** ذلِكَ المَوْلَى الّذي بالَغتَ في مِدْحَتِهِ

190- حُجَّةُ الوَقْتِ وَليُّ الله في عالَمِهِ *** ساطِعُ البُرهانِ وَ الظَّاهِرُ في حُجَّتِهِ

191- بَحْرُ عِلْمٍ طَوْدُ حِلْمٍ لا يُضاهى مَجْدُهُ *** کنزُ جُودٍ لا يُسامي ⁽⁴⁾في عُلا رِفعَتِهِ

192- غائِبٌ عَنْ مُقْلَتِي لَكِنْ بِقَلْبي حاضِرٌ *** لَمْ يَزَلْ فِيهِ خَيالٌ مِنْ سَنا ⁽¹⁾بَهْجَتِهِ

193- يا مَدِيدَ العُمْرِ صِلْ صَبّاً ⁽²⁾تَقَضَّى *** فِي انتِظارٍ وَ أشفِهِ بِالوَصْلِ مِنْ عِلَّتِه

194- يا إلهي إن تَقَضّى أجَلى مِن قَبلِ أن *** تَقْضِ لي بِالسّعْدِ في دُنْيايَ مِنْ رُؤْيَتِهِ

195- فَامْحُ عَنِّي مُوبقاتٍ ⁽³⁾لَيْسَ تُحْصى كَثْرَةً *** وَأَجْعَلَنّي يَوْم حشرِ الخَلقِ في زُمْرَتِهِ ⁽⁴⁾

من الرمل

«قافية الدال»

-دَ-

في ذكر ثواب زوّار مرقد الإمام الحسين علیه السلام:

196- طورُ جَمالِ حُسْنِكُمْ لَمّا بَدا *** لاحَ ِلقَلْبِ صَبّكُمْ ⁽⁵⁾نُورُ الهُدى

197- بَدا كَبَرْقٍ مِنْ سَجافِ ⁽⁶⁾مُزْنِهِ *** فجَدَّدَ العَهْدَ بِكُمْ وَ أکَّدا

198- وَ حَقِّكُمْ لا حِلْتُ عَنْ عَهْدِي وَ إِنْ *** أتهَمَ فيكُمْ لائِمى وَ أنجَدا ⁽⁷⁾.

199- يَرُومُ ⁽¹⁾مِنّي سَلْوَةً وَ لا أرى *** أنْ يَسْلوَنِّي عَنْ هَواكُمْ رشدا

200- كَيْفَ سُلُوِّي وَ هَواكُمْ مَفْزَعي ***إذا عرا ⁽²⁾خَطْبٌ رَماني وَ أَعْتَدى

201- حُبُّكُمْ لي جُنَّةٌ ⁽³⁾وَ جَنَّةُ *** في هذه الدُّنْيا وَ فِي الأخْرى غدا

202- سَعَتْ إِلَيْكُمْ قَدَمي وَ لَوْ عَلَى *** رأسی سعَيْتُ كانَ حَظِّي أسعَدا

203- إن تَطردُوني فَإلى مَن التَجِي؟ *** أو تُبعِدُوني فَبِمَنْ أرْمي العِدا؟

204- یا کربَلا سَقا ثَراكِ مُسْبِلٌ *** يَكْسُو الرِّبا زَبَرْ جَداً وَ عَسْجَدا ⁽⁴⁾

205- فِيكِ ثَوى ⁽⁵⁾أَشْرَفُ مَنْ مَشَى عَلَى *** وَجْهِ الثَرى سِبْطُ النَّبِيِّ أحْمَدا

206- خَيْرُ الوَرى جدّاً و أمّاً وَ أباً *** وَ مَنْصِباً وَ مَنْسَباً و محتَدا ⁽⁶⁾

207- وَ تُرْبَةً وَ مَهْجَعاً وَ مَصْرَعاً *** وَ مَعْبَداً وَ مَسْجِداً وَ مَشهدأ

208- أمْلاكُ عَرْشِ اللهِ حَقّاً عَلِمُوا *** بفَضْلِهِ فَاتَّخَذُوهُ مَسْجدا

209- قَدْ جَعَلَ اللهُ لَهُمْ مِنْ عَرْشِهِ *** إلى تراهُ مهبطاً وَ مصعدا

210- تَهْوِي إِلَيْهِ عُصْبَةٌ مَا وَجَدَتْ *** مِن دُونِ آلِ أحْمَد مُلْتَحَدا

211- يَلُومُهُمْ في قَصْدِهِمْ قَوْمٌ شَرَوْا *** بِبَغْيِهِمْ دِينَ الضَّلالِ بِالهُدى

212- حَتَّى إذا ما شاهَدُوا مَشْهَدَهُ *** وَلاحَ نورُ اللهِ مِنْهُ وَبَدا

213- و أقبَلُوا تحفُّهُمْ ⁽¹⁾مَلائِكَ *** بإذْنِ ذِي العَرْشِ يَفُونَ العَدَدا

214- قامُوا عَلَى البابِ فَنُودُوا طِبْتُمُ *** بِما صَبَرْتُمْ فَادْخُلُوهُ سُجَّدا

215 - وَ عَفّرُوا الخَدَّ على أعتابِهِ *** شکراً تنالُوا رِفعَةً وَ سُؤدَدا

216- يا زائرِي سِبْطِ النَّبِيِّ دِينُكُمْ *** دِينُ الهُدى وَ غَيْرَ دِينِكُمْ سُدى ⁽²⁾

217- قَدْ هَيَّا اللهُ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ *** بزورَةِ المقتول ظُلْماً رَشَدا

218- تُصافِحُونَ الرُّسلَ الكِرامَ *** وَ الأمْلاكَ فی حَضْرَتِهِ وَ الشُّهَدا ⁽³⁾

219 - صارُوا لَكُمْ إِخْوانَ صِدْقٍ عِنْدَهُ ⁽⁴⁾*** وَ هُمْ لَكُمْ يَوْمَ القِيامَةِ شَهَدا

220- أسماؤُكُمْ فِي صُحُفِ المَجْدِ غَدَتْ *** مَعْرِفَةً وَ خَبَراً وَ مُبتَدا

221- أُوبُوا ⁽¹⁾بِخَيْرِ ما يَؤُوبُ وافِدٌ *** بِهِ مِنَ الخَلْقِ عَلى مَنْ وَفَدا

222- وَ جاهِدُوا وَ صَابِرُوا وَ رَابِطُوا ***مَنْ خالَفَ الحَقَّ عِناداً وَ أعْتَدى ⁽²⁾

من مخبون الرجز

-دِ-

في ذكر مصيبة كربلاء:

223: رِزْءُ سِبْطِ النَّبِيِّ خَيْرُ شَهِيدٍ *** بِفُؤادي أحَلَّ نارَ الوُقُودِ

224- وَ أذابَ الفُؤادَ مِنِّي فَأجْراهُ دَ *** ماً في مَحاجِري في خُدودي

225- حُزْنُ قَلْبِي وَ إِنْ تَقادَمَ عَهْدِي *** بي جَديدٌ في كُلِّ يَوْمٍ جديد

226- لَيْسَ لي مُونِسٌ إِذا جَنَّ لَيْلي *** غَيْرَ وَجْدي وَ حُرْقَتى وَ سُهُودي ⁽³⁾

227- سُقمُ جِسْمي عَلَى عَظيمٍ مُصابي *** وأضفِراري أدِلَّتى وَ شُهُودي

228- وَ إِذَا رِمْتُ ⁽⁴⁾أَنْ أُكَفْكِفَ دَمْعِي *** قالَ حُزْنِي فِي القَلْبِ هَلْ مِنْ مَزِيدِ؟

229- ما تَذَكَّرْتُ ما جَرى يَوْمَ عَاشُو *** راءِ عَلى سِبْطِ أَحْمَد المَحْمُودِ

230- مِنْ بَنِي العاهِراتِ آلِ زِيادٍ *** وَ أعَقِّ الوَرى وَ شَرِّ العبيد

231- وَ أَبْنَ سَعْدٍ إِلَّا وَ نَضْدُ وَجْدِي *** مِن دُموعي قَلائِدٌ في جِيدي

232- وَ يَزِيدُ القَرامُ في مُهْجَتي إن *** مَرَّ تِذْكَارُ ما جَرى مِنْ يَزيدِ

233 - إذْ بَنُو المُصْطَفَى تُساقُ إِلَيْ- *** -ه في وِثاقٍ وَ ذِلَّةٍ وقُيودِ

234- وَ كَريمٌ عَلى سِنانِ سِنَانٍ ⁽¹⁾*** يُخْجِلُ البَدْرَ في لَيالِي السُّعُودِ

235- لَهْفَ قَلْبِي وَ حَرَّ صَدْرِي عَلَى *** أشْرَفِ مَوْلى نَمَتْهُ ⁽²⁾خَيْر حُدودِ

236- في صعيد الطُّفوفِ ثاوٍ بِهِ شَ *** -رَفٌ أَكْرِمْ بِتُرْبَةٍ مِنْ صَعِيدِ

237- مَنْعُوهُ شُرْبَ المُباحَ وَ لَكِنْ *** جَعَلُوا وِرْدَهُ نَجِيعَ ⁽³⁾الوَريدِ

238- يا بَنِي المُصْطَفَى وَ حَقٌّ الذي أن- *** -زل فيكُمْ مِنَ المَليكِ المَجيد

239- وَ بِما في جَوانِحي وَ فُؤادي *** مِنْ وَفَاءٍ لَكُمْ وَ صِدْقٍ عُهُودٍ

240- إِنَّ فِي مُهْجَتي ⁽⁴⁾لِعظمِ مُصابي *** بِکُم ما يُذِيبُ صَلدَ الحَديدِ ⁽⁵⁾

«قافية الراء»

-رُ-

في ذمّ قومه و أهل مدينته الّذين هجرهم:

241- فارَقْتُ قَوْماً دِينَهُمْ *** نَصْبٌ وَ إلحادٌ وَ كُفْرُ

242- لِذوِي الفُسُوقِ بِأَرْضِهِمْ *** سُوقٌ وَ لِلْفُجّارِ فُجْرُ

243- لِقضائِهِمْ في هَتُكِ دِي- *** -ن المُصْطَفى نابٌ وَ ظُفْرُ

244- إِنْ قُلْتُ عَيْناً مِنْ عَلِيٍّ *** اظهَرُوا حِقْداً وَ هرُّوا ⁽⁶⁾

245- شبه الكِلابِ إِذا عَوَتْ *** فَالشَّرُّ مِنْهُمْ مُسْتَمِرُّ

246- عُلَماؤُهُمْ ُعلَماءُ سُو *** ءٍ طَبْعُهُمْ غَدْرٌ وَ مَكْرُ

247- وَرِ جالُهُمْ بَقَرٌ إذا *** ذُكِرَ الوَصِيُّ عَتَوْا ⁽⁷⁾وَفَرُّوا

248- وَ نساؤُهُمْ بالغنجِ ⁽⁸⁾كَمْ *** مِن زاهِدٍ فَتَنُوا وَ غَرُّوا

249- هذا وَ كَمْ مَنْزِلَةٌ *** بَعدَ الغِنى مِنْهُنَّ فَقْرُ

250- کَمْ لَيْلَةٍ مِنْ هَجْرِهِمْ *** أمسى فُؤادي فؤادي فيهِ جَمْرُ

251- فَهَجَرْتُ مُنْصَرَ في إِذْ *** لی لِسَمْعِ الهَجْرِ وَقْرُا ⁽¹⁾

252- وَحَثَثتُ ⁽²⁾رَحْلِي نَحْوَ مَنْ *** هُوَ للنَّبِيِّ أخٌ وَصِهْرُ

253- مَوْليَّ أُزِيحُ بِقَصْدِهِ *** عَن ساحَتي ضُرُّ وَ عُسْرُ ⁽³⁾

من المرفل من الكامل

-رَ-

في ذكر فضائل أمير المؤمنين عليّ علیه السلام، و ضربه عمرو بن عبدودّ:

254- یا مُنْكِراً فَضْلَ الوَصِيِّ *** و حَقَّهُ حَسَداً وَ غَدْرا

255- وَ عَلَيْهِ أَعْلَنَ بِالتَّقَدْ *** دُمِ بَعْدَ خَيْرِ الخَلْقِ طُرَّا ⁽⁴⁾

256- هَلّا جَسَرْتَ بِيَوْمِ سَلْعٍ *** في الوَغا وَ أجَبْتَ عَمْرا

257- إِذْ ضَلَّ يَخْطُر شِبْه لَيْ- ** -ثِ الغابِ يَزْار مُكْفَهِرًا ⁽⁵⁾

258- في كَفِّهِ ماضي الغرار ⁽⁶⁾*** بِحَدِّهِ الأعناقُ تبرا

259- أسدِيُّ جَرِيٌّ بأسُهُ *** قَد فاقَ في الآفاقِ ذِكْرا

260- لا يَنْثَنى عَنْ قِرْنِهِ *** إذْ لا يَرَى الإحجام غَدْرا

261- نادی فَصِرْتَ تَحِيدَ عَنْ- *** -هُ مَخافَةً وَ تَرُومَ سَتْرا

262- شِبهُ الكماعِ ⁽⁷⁾إذا جَرَتْ *** مِنْ رَبِّها تَرْجُو مَفَرّا

263- هَلّا أجَبْتَ كَما أَجابَ *** مُجَدّل الأبطالِ قَسرا

264- أعْنِي الوَصِيّ أَخَا النَّبِی- *** -یِ أجَلُّ خَلْقِ اللهِ قَدْرا

265- مَنْ أَطْلَعَ الرَّحْمَنُ في *** بدرٍ بهِ لِلْحَقِّ بَدْرا

266 - وَ كَذاك في الأحزابِ شَد *** دَ بِهِ لخَيْرِ الخَلْقِ أزرا

267- نادي ألا هَلْ مِنْ مُبا *** رزٍ منْكُمْ وَيَحُوزَ فَخْرا

268- فأجابه ها قد أتا *** کَ مُجيبُ صَوْتِكَ لَنْ يَفِرّا

269- في مَعْرَكٍ كَلّا وَلا *** أوْلَى المُبارِزَ مِنْهُ ظَهْرا

270- مَنْ كانَ دُونَ الخَلْقِ لِلْ- *** -هادِي النَّبِيِّ أخاً وَ صِهْرا

271 - کَمْ أَسْبَغَتْ ⁽¹⁾حَمْلاتُهُ *** فی الحرْبِ جامِعَةٍ وَيَسْرا

272- فَتَخالَسا نَفسيهُما ⁽²⁾*** وَ تَرامَقا بالطَّرْفِ شزرا

273- هذا لِدِينِ الحَقِّ قا *** مَ مُؤَيّداً عِزّاً وَ نَصْرا

274- وَ قَرِينُهُ فِي الحَرْبِ أضْ *** -حى ناصِراً عِزّاً وَ نِسرا

275- فَعَلاهُ مِنْهُ بِصَارِمٍ *** کمْ هَدَّ رُكُناً مُشْمَخِرّا ⁽³⁾

276- فَهَوى كَجِذْعِ فِي الثَّرى *** نَحَرَتْهُ أَيْدُ الدَّهْرِ نَحْرا

277- و أفاضَ مِنْ فَيْض الدّماءِ *** حللٍ عَلَيْهِ صُبِغْنَ حُمْرا

278- وَ أبانَ مِنْهُ الرَّأْسَ ثمْ- *** -م أتى بِهِ المُخْتارَ جَهْرا

279- أعني بِهِ مَوْلَى الوَرى *** وَ إمامَهُمْ بَرّاً وَ بَحْرا

280- مَن بِالزَّعَامَةِ وَ الصَّرا *** مَةِ وَالإمامة كانَ أخرى ⁽⁴⁾

281- لَيْثُ الحُروبِ مُجَدِّلُ *** أبطالِها فَتْكاً وَصَبْرا

282- رَفَعَ الفَخارَ لِمَجْدِهِ *** فی لاشِمٍ نَسَباً أَغَرّا ⁽⁵⁾

283- ما خابَ مُتَّخِذَ و لا *** یَته لِيَوْمِ الحَشْرِ ذُخْرا

284- كَلّا وَ لا تَربَتْ يَدا *** هُ وَلا غَدا مَشعَاهُ خُسْرا

285- مَنْ فِيهِ سُورَةُ هَلْ أتى *** أبداً مدى الأيّام تُقرا

286- رُدَّتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ حَتْ- *** -تى عادَ وَقْتُ الفَرْضِ عَصْرا

287- فَقَضَى فَريضَتَهُ وَعا *** دَتْ كالشِّهاب إذَا استَمَرّا

288- هذا الَّذي قَبَّلْتَ مِنْ *** -هُ الرَّأْسَ تَلْبِيساً وَ مَكْرا

289- وَ فَدَيْتَهُ بِالرُّوحِ لكِن في حَشَاكَ حَشَوْتَ غَدْرا

290- حَتَّى إذا خَلَتِ الدِّيا *** رُ مِنَ النَّبِيُّ وَ عُدْنَ قفرا ⁽¹⁾

291- أبدَيْتَ مَا أَخْفَيْتَ مِنْ *** فَرْط النّفاقِ و جزتَ كُفرا

292- عَنْ مَذْهَبِ الحَقِّ السَّوِي- *** -يِ فَجِئْتَ يا مغرور نُكْرا ⁽²⁾

من المرفّل من الكامل

في ذكر فاطمة الزهراء علیها السلام:

293- بِنْتَ خَيْرِ الخَلْقِ طُرّاً ⁽³⁾*** وَ أَجَلِّ الخَلْقِ قَدْرا

294- مَنْ بِهَا اللهُ بِصِنْوِ ⁽⁴⁾ال *** -مُصْطَفى أضفى وَ بَرّا

295- عالم الأمَّة وَ ألها *** دِی لَها بَرّاً وَ بَحْرا

296- وَ لا سَمَا الخَلْقُ مَجْداً *** نَسَباً كانَ وَ صِهْرا ⁽⁵⁾

297- و باُحُدٍ شَدَّ مِنْهُ ال *** -لَّه لْمُخْتارِ أزْرا

298- وَ بِبَدْرٍ أَطْلَعَ الحَقْ- *** -قُ بهِ لِلْحَقِّ بَدْرا

299- هازم الأحزابِ وَ القا *** تِلُ ذاكَ اليَوْمِ عَمْرا

300- سَلْ بِهِ خَيْبَرَكُمْ هَدْ *** دَ بِها رُكناً وَ قَصْرا

301- ناصِبُ الرّايَةِ لَمّا *** کَعَّ ⁽⁶⁾مَنْ كَعَّ وَ فَرّا

302- فی حُنَيْنٍ نَصَرَ اللَّ- *** -هُ بِهِ الإسلامَ نَصْرا

303- رَفَعَ اللهُ لَهُ فِي الد *** دوح بالإمْرَةِ أمْرا

304- کانَ بالزَّهراءِ مِنْ كُلْ *** لِعِباد اللهِ أخرى

305- لَمْ يَكُنْ كُفُواً لَها لَوْ *** لاهُ بيْنَ النّاسِ يُدرى

306- جَعَلَ الله لَها خُم- *** -س جميعِ الأرْضِ مَهْرا

307- طَهُرَتْ مَعَ نَجْلِها مِنْ *** سائر الأرجاس طُهرا

308- ذِكْرُها يَوْمِ الكِساءِ *** فی الذِّكْرِ يُتْلَى مُسْتَمرًا

309- بَعْلُها قامعُ ⁽¹⁾هاما *** تِ جُنودِ الشّرك قَهرا

310۔ قاصِمُ الأَصْلابِ وَ القا *** سِمُ لِلأشلاب قشرا

311 - وَأمْرحُ فِكْري مَدْحاً في *** وصفِهِ نَظماً وَ نَثرا

312- فَرَأَيْتُ اللهَ قَدْ أَعْ- *** -لى لَهُ فِي الذِّكْرِ ذِكْرا

313- هل أتى ⁽²⁾فِيهِ وَفي زَوْ *** جتِهِ وَ أَبنَيْهِ تُقرا

314- آثرُوا بِالْقُوتِ لَمّا *** أنْ وَفَوْا عَهْداً وَ نَذرا

315- عبد الخالِقَ لَمّا عَبَدَ *** الأقوامُ جَهرا ⁽³⁾

316- هُبَلاً ثُمَّ يَغُوثَ *** و سواعاً ثُمَّ نَشرا

317- مُذْ بَنى بالبضْعَةِ الزَّهْ *** -راء أهْدَى الله عَطرا

318- شَرَفاً مِنْهُ لَها قَدْ *** فاق فِي الآفاقِ ذِكْرا

319- عُرْفُهُ مِنْ يَثْرُبٍ في *** مَکَّةَ يَنْفَحُ نَشرا ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

من مجزوء الرمل

في ذمّ حاسديه:

320- كَمْ شامخٍ بِأَنْفِهِ تَكَبُّراً *** و باذخٍ بِخَدِّه تَصَعَّرا ⁽⁶⁾

321- وَ مُضْمِرٍ لِحُسْنِ لَفْظي حَسَداً *** وَ وَجْهُهُ يُظهِرُ ما قَدْ أَضْمَرا

322- تَرْجُفُ مِنْهُ وَحَشَاهُ حَنَقاً *** يَكادُ يُزْلِقُني بما يرى ⁽¹⁾

323- يَنْأَى وَيَنْهَى عَنْ مَقامي جاهِداً *** يُريدُ أنْ يَشْتَأْني ما بَيْنَ الوَرى

324- وَ كَأَنَّ لَفظي أسْهُم في قَلْبِهِ *** حَدّ يُبالي لِمُعايِنِها برا ⁽²⁾

325- في مَدْح صِنْوِ المُصْطَفى اسنادها *** بالصِّدْقِ ما كانَ حَديثاً مُفْتَرى

326- يَمُجُّها ⁽³⁾مَسْمَعُ ذي وَقاحَةٍ *** أعْشَى النفاقَ سَمْعُهُ وَ المَبْصَرا

327- يَعْرُضُ عَنِّي مُعْرِضاً بِعارِضِ *** فداً لَهُ كَمْ فِيهِ مِنْ لَوْمٍ جَرا

328- گذا مَريض القَلْبِ في لَهاتِهِ *** يَرَى الزَّلال العَذْبَ صابا ممقرا ⁽⁴⁾

329- لا زال في أحشائِهِ وَ قَلْبِهِ *** مِنْ سِقْطِ زند مَقُولي نار الشّرى ⁽⁵⁾

من الرجز

في مدح أمير المؤمنين و فاطمة الزهراء وآلهما علیهم السلام:

330- ظِلالُها مَمْدودَةٌ عَلَيْهِمْ *** قُُطوفُها دانيةٌ إليهم

331- وِلدأنُها قائِمَةٌ لَدَيْهِمْ *** كلُؤْلُوٍ يَحْسَبُهُ مَنْثورا

332- تَطوفُ بِالأكْوابِ وَ الكُؤوسِ *** في مجلِسِ التَّطهيرِ وَ التَّقديسِ

333- صارَ بِأمْرِ بارىء النُّفوسِ *** لَهُم شراباً سائغاً طَهورا

334- جَوْهَرُها مِنْ فِضَّةٍ نَقِيَّةٍ *** منْ كَوْثَرٍ مثرعَةٍ ⁽⁶⁾رَوِيَّةٍ

335- موضوعَةٍ فِي الغُرَفِ المَبْنِيَّةِ *** قَدَّرَها مُدَبِّرُها تَقديرا

336- مِنْ دارِهِمْ مَنْبَعُ عَيْنِ تَسْنِيمِ ⁽⁷⁾*** أرَقُ باللُطْفِ مِنَ النَّسیم

337- مُقسمٌ في جَنَّةِ النَّعِيمِ *** یُکسِهِمْ بِشُربه سُرورا

338- عَنْ سَلْسَبِيلِ سَلْ سَبِيلَ تُخْبَر *** بِأنَّ بِدأَ جُزْيْهِ مِنْ كَوْثرِ

339- خُصُّوا بِهِ مِنْ ذِي الجَلالِ الأكْبَرِ *** يُزيدُهُمْ بِصَفْوِهِ حُبُورا ⁽¹⁾

340- طَوَوْا ثَلاثاً لَمْ يَذُوقوا مَطْعَماً *** بل آثَرُوا بِقُوتِهِمْ تَكَرُّما

341- فَقالَ فِيهِمْ ذُو العُلى وَ نِعْما *** قال مديحاً فيهِمْ مَشْهُورا

342- إنْ شِئْتَ فَاتْلُ سُورَةَ الإِنْسانِ *** تَرى لَهُمْ شَأناً عَظيمَ الشَّأْنِ

343- بِهِ أقرَّ خالِصُ الإيمانِ *** لمّا غَدَا الرَّجْسُ بِهِ كَفُورا

344- وَ إِنَّما وَلِيُّكُمْ ⁽²⁾فِي المَائِدَةِ *** عَلَيْهِمْ بِكُلِّ فَضْلِ عائدة

345- يَمُجُها ⁽³⁾مَسْمَعُ ذِي المُعَانَدَةِ *** فَینثَني بِغَيْظِهِ مَقْهُورا

346- أن عُصْبَةَ النُّصَابِ أَضْحَتْ عَازِلَة *** لَنا وفی فَضْلِهِمْ مُجادِلَة

347- إذا تَلَوْنَا آيَةَ المُباهَلَةِ ⁽⁴⁾*** وَلَّوْا عَلَى أدْبارِهِمْ نُفورا

348- أبحُرُ عِلْمٍ وَ سِواهُمْ آلُ *** وَ هُمْ لِخَيْرِ المُرْسَلِينَ آل ⁽⁵⁾

349- إلَيْهِمُ المَرْجَعُ وَ المَآلُ *** يَوْماً عَبُوساً كالِحاً ⁽⁶⁾عَسِيرا

350- آل العَبا خُصّوا بِآيِ الذِّكرِ *** وَ النِّصْفِ مِنْ شَفِيعِ يَوْمِ الحَشْرِ

351- وَ نُزِّهُوا مِنْ كُلِّ عَيْبٍ يَجْرِي *** في غَيْرِهِمْ وَ طُهِّرُوا تطهيرا

352- یا مَنْ يَرُومُ رُتْبَةَ الإمامَةِ *** سِواهُمْ وَ الأمْرَ وَ الزَّعَامَةِ

353- بِغَيْرِ عِلْمٍ مُتَّقِناً أَحْكامه *** لَقَدْ رَقَوْتَ مَوْبِقاً ⁽⁷⁾خَطيرًا

354- عُقوبَةُ الذَّنْبِ مِنَ اللَّهِ عَلَى *** مقدارِ ذَنْبِ العَبْدِ في دارِ البلا

355- وَ ظُلْمُ مَنْ يُؤْذِي النَّبِيِّّ المُرْسَلا *** هَلْ فَوْقَهُ ظُلْمٌ فَكُنْ بَصيرا ⁽⁸⁾

356- دَعْ رَتْبَةَ الوَصِيِّ خَيْرُ مَنْ يَرَى *** إلهُنا وَ خَيْرُ مَنْ فَوْقَ الثرى

357- بَعْدَ النَّبِيِّ المُصْطَفَى هَادِي الوَرى *** عنه أسْأَلِ التَّوْراةَ وَ الزَّبُورا

358- وَ الصُّحُف الأولى وَ مَنْ أتى بِها *** مِنْ لَدُنْ ⁽¹⁾ذِي العَرْشِ وَ مَنْ صَحا بِها

359- سَلْ بَرَّةَ المَزْمُور في كتابِها *** مُعَيّناً مُبَيّناً مَسْطُورا

360- صاحِبُ بَدْرٍ وَ حُنَيْن وَ اُحُد *** وَ خَيْبَر وَ خَنْدَقِ يَوْمَ ابْنِ وِدْ

361- إِذْ ضَلَّتِ القُلوبُ مِنْهُ تَرْتَعِدْ *** فَصار مِنْ سَطْوَتِهِ مَثبُورًا ⁽²⁾

362- جَلَّلَهُ عَضباً بائِناً ذَكَرْ *** فَخَرَّّ كَالجِذْعِ الغَريم المُنْعَقِر ⁽³⁾

363- لَهُ مِنَ المَنُونِ وِرْداً وَ صَدَرْ *** معَفَّراً بِدَمِهِ تَعْفِيرا

364- سَلْ كُلَّ باغٍ غادِرٍ مُشاقِقٍ *** مِن ناكِثٍ وَ قاسِطٍ وَ مارِقٍ

365- ماذا لَقوا مِنَ الإمامِ الصَّادِقِ *** في حَرْبِهِمْ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرا

366- لَنا قُلوبٌ مُلِئَتْ مِنْ حُبِّهِ *** وَحُبِّ أهْلِ بَيْتِهِ وَ صَحْبِهِ

367- لَمّا عَلِمْنَا قُرْبَهُ مِنْ رَبِّهِ *** بارئنا زِدْنا هُدىً وَ نُورا ⁽⁴⁾

من الرجز

-ر-

في رثاء من استشهد في كربلاء من أهل البيت علیهم السلام:

368- أَيْنَ مَنْ كَانُوا شُموسي وَ بُدُوري؟ *** أيْنَ مَنْ كانُوا جَمالي وَ سُروري؟

369- ابْنَ مَنْ كانُوا حُماتِي وَ رُعاتي *** وَ هُداتي حِينَ تُعيِيني ⁽⁵⁾أموري؟

370- وَ الَّذِي كُنْتُ بِهِمْ أَسْمُو عَلَى *** كُلِّ جَليلٍ وَ نَبِيلٍ وَ خَطير

371- وَ الَّذِي كَانُوا إِذا ما جَنَّ خَطْبٌ *** فَجُنَّتِي مِنْ فادِحِ الخَطْبِ ⁽⁶⁾العَسير

372- كَمْ أفاضُوا مِنْ أيادٍ بِفنائي *** لَسْتُ اُحصِيها وَ اغنَوا مِنْ فقير؟

373- ذُو حُلُومٍ وَ عُلوم راسِخاتٍ *** كَجِبال شامِخاتٍ وَ بُحور

374- کَم کِبادٍ قَطعُوها نعراي *** بحَنينٍ وَ أنينٍ وَ زَفِيرِ

375- وَ قُلوبِ خالِصاتٍ وَ رِقابِ *** خاضعاتٍ لِعُلَا الرَّبِّ الغَفورِ

376- مَهْبَطُ الرَّحْمَةِ مِنْهُمْ كَانَ رَبِّعِي *** كُلّ آنٍ في مَساءٍ وَ بُكُورِ

377- مُذْ نَأَوْا بِالْبُعْدِ عَنْ إِنْسَانِ عَيْنِي ⁽¹⁾كَثُرَ الشَّامِتُ إِذْ قَلَّ تصيري

378- يا عُيونِي إِنْ تَكُنْ عَزَّتْ دُموعي *** فَاذْرِفِي بِالدَّمِ مِنْ قَلْبٍ كَسِيرِ ⁽²⁾

من الرمل

«قافية العين»

-عُ-

في الاستغاثة بالله تعالى:

379- عَبدٌ لِعزّ جَلالِ مَجْدِكَ يَخْضَعُ *** بِيدِ التَّذلُّل بابَ جُودِكَ يَقْرَعُ

380- لَو لا زَفير سَعِيرِ لَوْعَةِ وَجْدِهِ *** ممَا عَراهُ ⁽³⁾لأَغْرَقَتْهُ المَدْمَعُ

381- ضاقَتْ بِهِ الدُّنْيا فَلا تَهْلُهُ يا *** مَن جُودُهُ مِن كُلِّ شَيْءٍ أَوْسَعُ

382- إنْ تَطرُدَ العافي ⁽⁴⁾فَمَنْ ذا يُرْتَجى؟ *** أوْ تَمْنَحَ الرّاجي فَمَنْ ذا يَمْنَعُ؟

383- أشكو إلَيْكَ ظُلامَةٌ مِنْ ظَالِمٍ *** للْبَغْيِ مِنْهُ لدَى الخَلائِقُ مَنْبَعُ

384- أضْمَى الحَشا مِنّي بَأسهم ظُلْمِهِ *** وَأحَلَّ بی ما لَمْ أكُنْ أتَوَقَعُ

385- فَمَنِ الذي أرْجُوهُ بَعْدَكَ ناصِراً؟ *** وَ مَنِ الَّذي مِنْهُ إِلَيْهِ أَفْزَعُ؟

386- وَ مَن الّذي أدْعُوهُ في غَسَقِ الدُّجى ⁽¹⁾*** فَيَرى مَقامي فِي الظَّلامِ وَ يَسْمَعُ؟

387- وَ بِمَنْ ألوذُ ⁽²⁾مِنَ الرَّدى وَ بِمَنْ أعُو *** ذُ مِنَ العِدى وَ بِمَجْدِ مَنْ أَتَشَفَّعُ؟

388- وَ بِمَنْ أَرَجّی ناصِراً وَ لكَسْرِ قَلْ- *** بي جابراً وَ بِحَقِّ مَنْ أَتَضَرَّعُ؟

389- يا مَنْ عَلَى العَرْشِ اسْتَوَى يَا مَنْ عَلَى ال- *** -مُلْكِ أحتَوى يا مَنْ يَذلُّ وَ يَرْفَعُ

390- يا غافِراً يا ساتِراً يا جابِراً *** يا كاسِراً يا فاطِراً يا مُبْدعُ

391- يا عالِماً يا دائِماً يا قائماً *** يا حاکماً يا قاهِراً لا يدْفَعُ

392- يا مَنْ عَلَيْهِ تَوَكُلي وَ بِهِ عَلَيْ- *** -ه تَوَسُّلي وَ بِلُطْفِهِ لي مَطْمَعُ

393- خُذْ لي بِحَقِّي مِنْ ظَلُوم لَم يَزَلْ *** قلبی بسهُم عِنادِهِ يَتَقَطَّعُ

394- كَمْ لَيْلَةٍ مِنْ بَغْيِهِ أَمْسَيْتُ ذا *** كَبِدٍ عَلى جَمْرِ الغَضا ⁽³⁾يَتَلَوَّعُ؟

395- وَ الفِكْرُ منّي حائِرُ وَ الطَّرْفُ سا *** هٍ ساهِرٌ وَحَشايَ وَجْداً يَنْجَعُ ⁽¹⁾

396- مِن بَحْرٍ وافِرِ ظُلْمِهِ وَ مَدِيدِهِ *** لَيلي طَويلٌ فَجْرُهُ لا يَطْلَعُ

397- فظٌ غَلِيظٌ أَحْمَقٌ مُتَجَبِّرٌ *** مُتَكَبَّرٌ نَذلٌ دَعِيُّ الكَعُ ⁽²⁾

398- لانَتْ أسافِلُهُ فَقَلََّ حَياؤُهُ *** وغدَتْ وَ قاحَتُهُ عَلَيْهِ تَشْنَعُ

399- يا أيُّها المِهدارُ وَ المِنْقارُ وَال- *** -خَتّارُ ⁽³⁾وَ الرّجْسُ الَلئيمُ المُبْدِعُ

400- بُؤ خاسئاً مِنْ كُلِّ فَضْلٍ عارياً *** وَ عَلَيْكَ مِنْ نَسْجِ المَلامَةِ أَدْرُعُ ⁽⁴⁾

401- وَ عَلى جَبِينِكَ إِنْ قَبِلْتَ نَصيحَتي *** بَدَل العِمامَةِ للاءَمَة بُرْقُعُ

402- وَ عَلَيْكَ ألفا ألف ألفَي لَعْنَةٍ *** مِن ذِي المَعارِجِ وَضلُها لا يُقْطَعُ

403- ما فاهَ مَظْلُومٌ بِلَعْنَةِ ظَالِمٍ *** متَهَجَّدُ في لَيْلِهِ مُتَضَرِّعُ ⁽⁵⁾

من الكامل

«قافية الفاء»

-ف-

في رثاء الإمام الحسين علیه السلام، و ذمّ قاتليه و أعدائه:

404- كَرْبَلاكُمْ فِيكِ مِنْ شَيْبٍ خَضِيبٍ *** بِدَمِ النَّحْرِ وَ كَمْ هَامٍ نَقِيف؟ ⁽¹⁾

405- وَ سَعِيدٍ بِصَعِيدِ الطَّفِّ ثاوٍ *** رَأسهُ يُعْلَى عَلَى رُمْحِ تَقِيفِ ⁽²⁾

406- لبَنِي الزَّهْرَاءِ أَرْبابُ المَساعي *** و المعالي و العَوالي و السُّيوف

407- زلفتْ ⁽³⁾نَحْوَهُمْ عُصْبَةُ سُوءٍ *** لَيْسَ فِيهِمْ غَيْرِ زِنْدِيقٍ وَ كُوفِي

408- لَعَنَ الله بَنِي الكُوفَةِ لَمْ *** يَكُ فِيهِمْ مَنْ بِعَهْدِ اللهِ يُوفِي

409- سَلْ يَزيداً قائماً بالقِسْطِ مَنْ حا *** زَ المَعالي مِنْ تَلِيدٍ وَ طَريفِ ⁽⁴⁾

410- صَلَبُوهُ بَعْدَ خَذْلٍ ثُمَّ قَتْلٍ *** آهٍ مِمّا حَلَّ بِالبَدَنِ الشَّریفِ

411- فَلِذا صارَتْ براحاً وَ خَلَتْ *** أرْجاؤُها من قاطن ⁽⁵⁾فيها وَرِيفِ

412- وَ غَدَتْ أَبْناؤُها في كُلِّ فَجٍّ *** بَيْنَ شُرْطِيٌّ زَنِيمٍ ⁽⁶⁾وَ عَرِيفِ

413- وَ لَئيمٍ وَ ذَمَيمٍ وَ رَجيمٍ *** وَ شَقِيٌّ وَ غَوِيٌّ وَ طَفيف ⁽⁷⁾

414- وَ جَبانٍ يَوْمَ زَحْفٍ وَ قِراعٍ *** وَ عَلَى الجاراتِ بِاللَّيْلِ زَحُوفِ

415- هُمْ فُروعٌ لأصولٍ لَمْ يَرُقُوا *** لبَنِي الزَّهْراءِ في يَوْمِ الطُّفوفِ

416- أسَفُوا إِنْ لَمْ يَكُونُوا ذَا أَجْتِهَادٍ *** مِثلَ آبائِهِمْ بَيْنَ الصُّفوف

417 - فَاسْتَحَلُوا مِنْ بَيْنِهِمْ كُلَّ سُوءٍ *** وَأَحَلُّوا بِهِمْ كُلَّ مَخُوفِ

418- فَلِذا نَحْوَهُمْ وَ جَّهْتُ دَمِي *** وَ عَلَيْهِمْ أَنا داع بالحُتوفِ ⁽⁸⁾

419- وَ لِما أسدوهُ مِنْ بَغْيِ وَ ظُلْمٍ *** تسرّهُ بِالسُّوءِ داني وَ أليف

420- وَ مِنَ اللهِ عَلَيْهِمْ لَعَناتٌ *** دائماً تَترى بِلا كَمٍّ وَ كِيفِ

421- ما شكا ذُو حرْفَةٍ ما نالَهُ *** مِنْ فَاجِرٍ بِالبَغْيِ وَ الظُّلْمِ عَسُوفِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

من الرمل

«قافية اللام»

-لُ-

في رثاء أمير المؤمنين علیه السلام:

422- صَرْفُ الرَّدَى بِفَني الزَّمانِ مُوكَّلُ *** وَ لَهُمْ بِأشيافِ المَنِيَّةِ تَقْتُلُ

423- وَ هُمْ لأَسهُمِ فَتْكِهِ غَرَضٌ فَلَيْ- *** -سَ لَهُمْ سَبِيل عَنْهُ أَنْ يَتَحَوَّلُوا

424- في حِكْمَةٍ بِقَضائِهِ في أَخْذِهِمْ *** بِالمَوْتِ جَمْعاً لا يَجُورُ وَ يَعْدِلُ

425- كَمْ غادَرَتْ غَدراته مِنْ قاهِرٍ *** في التُّرْبِ مَقْهُوراً تَطَأَهُ الأَرْجُلُ

426- عَفَتِ العَواصِفُ قَبْرَهُ بِهُبُوبِها *** وَ عَلى تَراهُ السّائِمَاتُ ⁽³⁾تُهَرْوِلُ

427- أيْنَ المُلوكُ بَنُو المُلوكِ وَ مَنْ هُمُ *** كانُوا إِذا رَكَبُوا يَذوبُ الجَنْدَلُ ⁽⁴⁾

428- لَعَبَ الزَّمانُ بِهِمْ فَعَمّا قَدْ جَرى *** في حَقِّهِمْ مِنْ صَرْفِهِ لا تَسْأَلُوا

429- بُلِيَتْ مَحاسِنُهُمْ وَ شُتَّتَ شَمْلُهُمْ *** وَ خَلَتْ مَجالِسُهُمْ وَ أفْنَى المَنْزِلُ

430- وَاسْتَبْدَلُوا بَطْنَ الثَرى مِنْ ظَهرها *** وَاروعتا بِحَشَايَ مِمَّا اسْتَبْدَلُوا

431- يا مَنْ حَديثُ مَدامِعِي مِنْ أَجْلِهِمْ *** في صَحْنِ خَدِّي مُطلقُ وَ مُسَلْسَلُ

432- عَنِّي خُذُوا خَبْرَ الصَّبَابَةِ ⁽⁵⁾إِنَّني *** ما بَيْنَ أَرْبابِ الغَرامِ مُعْدِلُ

433- سُقْمِي لِدَعْوايَ المَحَبَّةَ مُعْجِزٌ *** إذْ دَمْعُ عَيْنى مُذ نأيتُمْ ⁽⁶⁾مُرْسَلُ

434- يا مَنْ حَقيقَة مِحْنَتي في حُبِّهِمْ *** مِنها سُقامي مُجْمَلٌ وَ مُفَصَّلُ

435- ما إِنْ ضَمَئتُ إلى زَلالِ لقاكُمُ *** إلّا ولي مِنْ فَيْض دَمعي مَنْهَلُ

436- كَلًا وَ لا عَنِّى تَأخَّرَ وَصْلُكُمْ *** إِلَّا وَهَيجَني غَرامٌ مُقْبِلُ

437- فَلا نُدُبَنَّ بِحُرْقَةٍ مِنْ لَوْعَتي *** رَضُوى يَذُوبُ لَها وَ يَذْبَلُ ⁽¹⁾

438- بِالخيفِ خِفْتُ مَنِيَّتِي إِذْ لَمْ أَنَلْ *** بِمِنَى المُنى مِنْكُمْ فَخَطبي مُشكل

439- وَ بِجَمْعِ أَجْمَعْتُمْ قَطِيعَة صَبّكُمْ *** فَغدا جَمالَكُمْ يَخُدُّ وَ يَزْمُلُ

240- وَ رَمَيْتُمُ قَلْبِي بِجَمْرَةِ لَوْعَةٍ *** بِشُواظِها ⁽²⁾مِنّي أُصِيبَ المَقْتَلُ

441- فَلأَصْرِفَنَّ مَوَدَّتى عَنْكُمْ إِلَى *** قوْمٍ لَهُمْ فِي المَجْدِ باعٌ أَطْوَلُ

442- قَوْمٌ هُمُ إمّا وَلِيُّكَ عَادِلٌ *** أوْ عالِم أو حاكِمٌ أوْ مُرْسَلُ

443- أو عابدٌ أو حامدٌ أو زاهدٌ *** أو ماجد أو عاضدٌ أو مُفضلُ

444- أو فائِزُ يَوْمَ الغَدير برتبة *** بِعُلُوِّها خَضَعَ السَّماکُ الأعزل ⁽³⁾

445 - مَوْلَی إِلَيْهِ فِي الحِسابِ حِسابنا *** وَ عَلَيْهِ فى ذاكَ المَقام نُعَوِّلُ

446- وَ إِذا بَنُو الدُّنْيا تَوالَتْ مِثْلُها *** فَإِلَيْهِ مِنْ دُونِ الخَلائِقِ نَعْدِلُ

447۔ فَرَضَ الإِلهُ عَلَى الأنامِ ولاءَهُ *** فَرْضاً بِهِ نَزَلَ الكِتابُ المُنْزَلُ

448- إن كُنتَ مُرْتاباً ⁽⁴⁾فَسَلْ عَنْ إِنَّما ⁽⁵⁾*** فَهِيَ الدَّليلُ لِمَنْ يَصِحُ وَ يَعْقِلُ

449- كَتْفُ النَّبِيِّ لأَخْمَصَيْكَ مَواطِيءٌ *** فَلِذاكَ خَدُّ سِواكَ حَقّاً أَسْفَلُ

450- يا أوَّلَ الأقوام إيماناً بما *** أوْحَى الإله لابْنِ عَمِّكَ مِنْ عَلُ ⁽⁶⁾

451- یا آخِراً عَهْداً بِهِ لَمّا قَضى *** حزتَ العُلى أنتَ الأخِيرُ الأوَّلُ

452- ما رُمْتُ نَظْماً فِيكَ إِلَّا زَانَهُ ⁽⁷⁾*** سِخراً يُزَيِّنُ مَقُولي وَ يُجَمِّلُ

453- و إذا مَديحُ سِواكَ رَامَتْ فِكْرَتي *** سَمَحَ القَريضُ لَهُ وَ كَلَّ المِقْوَلُ ⁽¹⁾

454- وَ إِذا طَغَى رَيْبُ الزَّمَانِ ⁽²⁾بِعُسْرِهِ *** فدُعائی باسْمِكَ لِلْعَسير يُسهِّلُ

455- أعمالُنا مَنْقُوصَةٌ مَقْصُورَةٌ *** إنْ لَمْ يُصَرِّحُها وَلاكَ وَ يُكَمِّلُ

456- مديحُكَ البَسَني مَلابِسَ رِفْعَةٍ *** لِعُلُوِّها فَوْقَ المَجَرَّةِ أَرْفُلُ ⁽³⁾

457- كَمْ مَنْبَرٍ شَرَّفْتُهُ بِمَدائِحٍ *** في وَصْفِ مَجْدِكَ فَضْلُها لا يُجْهَلُ

458 - وَ خِطابَةٍ رَصَّعْتُها بِجَواهِرٍ *** هامَ الثَّناءُ بِها عَلَيْكَ يُكَلِّلُ

459- تَعْنُوا ⁽⁴⁾وُجُوهُ أُولِي التُّقى لِجَلالِها *** وَذَوُو الشّقاءِ حَسَداً بِها يَتَضاءَلُوا

460- ما طالَ مَجْدٌ بِالمَكارِمِ وَ التَّقى *** إلَّا وَ مَجدُ عُلاكَ مِنْهُ أطْوَلُ

461- رَقَمْتُ حُروفَ عُلاكَ فِي الصُّحُفِ الألى *** مَفْرُوضَةٌ إِذْ ما سِواها مُهْمَلُ

462- سَلْ عَنْهُ بَدْراً وَالوَليدَ وَ عِتْبَةً *** تُنْبِيكَ عَنْ نَدْبِ ⁽⁵⁾يَقُولُ وَ يَفْعَلُ

463- قَدَّ ابْنَ مِيشا فَانْثَنى وَ حُسامُهُ *** بدِمائِهِ مُتَوَشّحُ مُتَسَربلُ ⁽⁶⁾

464- وَ قَمُوصَ خَيْبَرَ مُذْ أُبِيدَ غَدَتْ لَها *** قُمُصُ ⁽⁷⁾المَذَلَّةِ وَالإهانة تَشْمُلُ

465- وَ بَنُو قُرَيْضَةَ لَمْ يَزَلْ رَبُّ العُلى *** بِيَدَيْكَ يا مَوْلَى الأَنامِ يُزَلْزَلُ

466- أعمالُنا في حَشْرِنا وَ صَلاتُنا *** بِسِوى وَلائِكَ رَبُّنَا لا يَقْبَلُ

467- عَلَقَتْ يَدِي مِنْهُ بِأَوْثَقِ عُرْوَةٍ *** يَفْنَى الزَّمانُ وَ حَبْلُها لا يُفْصَلُ

468- یا مَنْ يَقِيسُ بِهِ سِواهُ سَفاهَةً *** ما أنْتَ إِلَّا أَعْفَكٌ ⁽⁸⁾لا يَعْقِلُ

469 - تَرِبَتْ يَداكَ ⁽⁹⁾فَضَلَّ سَعْيُكَ فِي الوَرى *** أيُقاس بالدُّرِّ الثمين الجَنْدَلُ

470- بَلْ مَا الأَكاسِرَةُ العِظامِ وَ مَا القَيا *** صِرَةُ الكِرامِ وَ مَنْ يَجُورُ وَ يَعْدِلُ

471- فِيهِ بِنُوحٍ وَ الخَلِيلِ وَ بِالكَلي- *** -م وَ بِابْنِ مَرْيَمَ وَ هُوَ مِنْهُمْ أَفْضَلُ

472- يا زائِراً جَدَّثَ ⁽¹⁾الوَصِيِّ مُعَظَّماً *** وَ لَه عَلَى البَيتِ الحرامِ يُفضّلُ

473- وَ يَرَى الخُضوعَ لَدَيْهِ خَيْرَ وَسِيلَةٍ *** بتوابها يَتَوَسَّلُ المُتَوَسِّلُ

474- قف خاشِعاً وَ الثَمْ تَراهُ فَفَضْلُهُ *** وَ كَمالُهُ مِنْ كُلِّ فَضْلِ أَكْمَلُ

475- وَأَعْدُدْ قِيامَكَ في صَعِيدِ مَقامِهِ *** سَبَباً إلى رِضْوانِ رَبِّكَ يُوصِلُ

476- وَ جَميعُ ما تأتي بِهِ مِنْ طَاعَةٍ *** جَزْماً بِغَيْرِ ولائِهِ لا يُقْبَلُ

477- وَ أَبْلِغْهُ عَنِّي بِالسَّلامِ تَحِيَّةً *** هِيَ خَيْرُ مَا يُهْدِى إِلَيْهِ وَ يُرْسَلُ

478- وَ مَدائِحاً في غَيْرِ وَصْفِ كَمالِهِ *** ترْصيعُها ⁽²⁾وَ بَديعُها لا يُجْمَلُ

479- وَ إِلَيْهِ اُبدي بالخِطابِ الُوكهُ *** عَنْ صِدْقِ إخلاصي رَواهَا المِقْوَلُ

480- مِنْ بَعْدِ مَا نَأْتِي بِهِ مِنْ طَاعَةٍ *** بأدائها يَتَنَفَّلُ ⁽³⁾المُتَنَفلُ

481- وَ إِذا فَرَضٌ أو إقامَةُ سُنَّةٍ *** أوْ زَوْرَةٍ مِنْهَا النَّجاةُ تُؤَمِّلُ

482- قِفْ ثُمَّ قُلْ يا خَيْرَ مَنْ لِولائِهِ *** في مُهْجَتي ⁽⁴⁾دُونَ الخَلائِقِ مَنْزِلُ

483- وَ مَعارِجُ الدَّعْواتِ حَوْلَ صَرِيحِهِ *** وَ عَلَيْهِ أمْلاكُ السَّماءِ تُنَزَّلُ

484- بَكَتِ السَّماواتُ العُلى المُصابه *** بِدَمٍ عَبيط ⁽⁵⁾لا بِدَمْعٍ يَهْمِلُ

485- أذْكَتْ رَزِيَّتُهُ بِقَلْبِي لَوْعَةً *** حَتَّى المَماتَ رَسِيسُها يَتَجَلْجَلُ ⁽⁶⁾

486- وَ عَلَى عُيوني حَرَّمَتْ طِيبَ الكَرى *** فَلِذا بِفَيْضِ نَجِيعِها ⁽⁷⁾لا تَبْخَلُ

487- صَلَّى عَلَيْكَ اللهُ يا مَنْ دِينُنا *** حَقّاً بِغَيْرِ ولائِهِ لا يُقْبَلُ ⁽⁸⁾

من الكامل

في مدح أمير المؤمنين علیه السلام:

488- هو الإمام الَّذي ما شانَهُ نَجَلُ *** وَ لا نَبِيُّ قَلْبُهُ عَنْ قَرْنِهِ ⁽¹⁾فَشَلُ

489- مِنْ وَجْهِهِ قَمَرُ في لَحْظِهِ قَدَرٌ *** في شخّهِ أَجَلٌ مِنْ عَفْوِهِ أمَلُ

490- إذا مَشَى الحِينُ وَ السَّيْفُ في يَدِهِ *** حَسِبْتَ بَدْرَ الدُّجى في كَفِّهِ زُحَلُ

491- ما زال في الأرْضِ أبطال فَمُنذُ نشأ ال- *** -وَصِيُّ أبطَلَها يَوْمَ الوَغى بَطَلُ

492- يُنْبِي بِبَدْرٍ فَقَالَ المُبْصِرُونَ لَهُ *** جَلالُةُ مَلَكٌ ذَا الشَّخص أوْ رَجُلُ

493- سَلْ سَلَّةَ البَيْضِ مَنْ سَلَّ النُّفوسَ بِها *** وَ مَنْ تَخَطَّتْ بِهِ الخَطِيَّة الذُّبُلُ ⁽²⁾

494- تَراهُ يَقْطَعُ آجالَ الكمَاةِ ⁽³⁾إذا *** ما واصلَ السَّيْفُ ضَرْبٌ مِنْهُ مُتَّصِلُ

495- حُسامُهُ يَنْثَني مِنْ عِنْدِ هَزَّتِهِ *** كَأَنَّهُ مِنْ طَلَى ⁽⁴⁾أعْدائِهِ ثَمِلُ

496- لِلسَّيْفِ في يَدِهِ ضحكٌ وَ لَيْسَ فَمٌ *** وَ للرُّؤُوسِ بُكاءٌ مِنْهُ وَ لا مُقَلُ

497- سائِلٌ بِهِ فِي الوَغَى وَ المَوْتُ يَقْدِفهُ *** وَ الرُّعْبُ مُقْتَبِلُ وَ الضَّرْبُ مُخْتَبِلُ

498- وَ البِيضُ ⁽¹⁾إِنْ واصَلَتْ بِيضَ الرُّؤُوسِ تَرى *** لَهَا الرُّؤُوسُ عَنِ الأجْسادِ تَنتَقِلُ

499- وَ المَشْرَفِيَّةُ عِنْدَ الضَّرْبِ مشرفةٌ *** والسّمُهَريَّةٌ ⁽²⁾عِنْدَ الطَّعْنِ تَشْتَعِلُ

500- وَ الخَيْلُ راكِعَةُ فِي النَّقْع ساجِدَةٌ *** لَها مِنَ الدَّمِ ثَوْبٌ مُسْبِلُ خَضِلُ ⁽³⁾

501- وَ الليْلُ نَقْعٌ وَهَاتِيكَ الأَسِنَّةُ قَدْ *** يَلْمَعْنَ فيهِ نُجُومُ ثُمَّ أوْ شُعَلُ

502- هُناكَ تلقى بِهِ سَيْفاً بِمِضْرَبِهِ *** جَهْل عَلى مَعْشَرٍ لِلْحَقِّ قَدْ جَهَلُوا ⁽⁴⁾

من البسيط

في ذكر مصيبة الإمام الحسين و أهل بيته علیهم السلام:

503- الصَّبْرُ وَ الحُزْنُ مَقْطُوعُ وَ مَوْصولُ *** وَ النَّوْمُ وَ الدَّمْعُ مَمْنوعٌ وَ مَبْذُولُ

504- وَ الجِسْمُ مُتسقِمٌ و الطَّرْفُ مُنسجمٌ *** و الوَجْدُ مُحْتَكمٌ والقَلْبُ مَتبُولُ ⁽⁵⁾

505- وَ في فُؤادي مِنْ فَرْطِ الأسى ⁽⁶⁾حُرُقٌ *** مِنهَا الحَشا بِضرامِ الحُزْنِ مَشعول

506- مِنْ ما جَرى بَعْدَ خَيْرِ الرُّسُلِ مِنْ عُصَبٍ *** في الدِّينِ مِنْ سَعْیها نَقْصُ وَ تَبْدِيلُ

507- خانَتْ عُهُوداً وَ أَيماناً مُؤَكَّدَةٌ *** فَالحَقُّ مِنْ جَهْلِها فِي النَّاسِ مَجْهُولُ

508- مِمَّا جَنَتْ سَفَها يَوْمَ السَّقِيفِ دَمَ ال *** -وَصِي صِنْوَ رَسولِ اللهِ مَطلولُ ⁽¹⁾

509- وَ سِبْطُهُ بِوَجْيِ السّمِّ مُخْتَرَمٌ *** وَ شِلْوُهُ ⁽²⁾في صَعِيد الطَّفٌ مَقْتولُ

510- خانوه إذْ وَعَدُوهُ حِفْظُ أسْرَتِهِ *** فَالعَقْدُ مِنْهُمْ بِكَفِّ القَدْرِ مَحْلُولُ

511- وَ فِي الغَديرِ أَقَرُّوا بِاللسانِ وَ فِي ال- *** -فُؤادِ عَهْدُهُمْ بِالنَّقْضِ مَفلُولُ ⁽³⁾

512- يا أُمَّةً كَفَرَتْ بِاللهِ إِذْ مَكَرَتْ *** بِعَقْدِ خُمِّ وَ غَرَّتْهَا الأَباطِيلُ

513- وَ ضَيَّعُوا مَا بِهِ أَوْصَى النَّبِيُّ وَ ما *** يَوم القِيامَةِ عَنْهُ المَرْءُ مَسْؤُولُ

514- مِنْ صِدْقِ وَدِّ أُولِي قُرْبَى النَّبِيِّ وَ مَنْ *** فيهِم أتانا مِنَ الرَّحْمَنِ تَنْزِيلُ

515- قَوْمٌ وَلاؤُهُمْ فَرْضٌ وَ حُبُّهُمُ *** حَبْلٌ بحَبْل إِلهِ العَرْشِ مَوْصول

516- سَلْ عَنْهُمْ «هَلْ أتى» تلقى بها شرقاً *** في ذِكْرِهِ لَهمُ مَدْحَ وَ تَفْضِيلُ

517- وَ فِي العُقودِ وَ فِي النَّجْوى مديحُهُمُ *** يُزِينُهُ ⁽¹⁾مِن سَليم القَلْبِ تَرتيلُ

518- وَ إِنْ تَلاهُ زَنِيمُ ⁽²⁾الأَصْلِ حَلَّ بِهِ *** مِنْ خُبْثِ باطِنِهِ بِالجَهْلِ تَأْوِيلُ

519- فَكُلُّ فَخْرِ عَلى أَبْوَابِ مَجْدِهِم *** لهُ سُجودٌ وَ إِذْعان ⁽³⁾وَ تَقْبِيلُ

520- البحرُ عِلْمُهُمُ وَ الطَّوْدُ ⁽⁴⁾حِلْمُهُمُ *** بفَضْلِهِمْ كامِلُ الإفضال مَفْضُولُ

521- أخْنَى ⁽⁵⁾الزَّمَانُ عَلَيْهِمْ فَانْثَنَوْا وَ لَهُمْ *** بَأْسٌ لِمُجْمَلِهِ بِالصَّبْرِ تَفْصِيلُ

522- في كَرْبَلاءَ أَصْبَحُوا يَرْوِي مَناقِبَهُمْ *** حَتَّى القيامة جيلٌ بَعْدَهُ جِيلُ

523- طافَتْ عَلَيْهِمْ بِكَأْسِ المَوْتِ طَائِفَةٌ *** فَكُلُّهُمْ لِعِقابِ الحَتفِ مَغْلُولُ ⁽⁶⁾

524- فَاسْتَشْعرُوا حُبَّنا مِنْ حُسْنِ صَبْرِهِمُ *** بها رِضًا الله مَطلُوبُ وَ مَأْمُولُ

525- مَضَوْا كِراماً بِأَرْضِ الطَّفِّ يَشْمَلُهُمْ *** مِن ذي المَعارِج تَوقيرٌ و تَبجيلُ ⁽⁷⁾

526- نالُوا بِقَتْلِهِم فِي اللهِ ما قَصَرَتْ *** عَنْ وَصْفِهِ مِنْ بَنِي الدُّنْيَا الأقاوِيلُ

527- حازوا ⁽¹⁾السَّعادَةَ مِنْ بَذْلِ النُّفوسِ فَفي *** دارِ الخُلودِ لَهُمْ فَضْل وَ تَفضيلُ

528- لَمْ يَنْسَخِ الظَّلَّ مِنْهَا ضَوْءُ مَشْرِقِهِ *** فَيا لَهُمُ بِجَمِيلِ الصَّبْرِ تَنْوِيلُ ⁽²⁾

529- راقَتْ مَشارِبُها فاقَتْ عَجائِبُها *** فَسَعى طالِبُها ما فِيهِ تَضْلِيلُ

530- أشباحُهُمْ فِي الثَّرَى مَنْبُودَةٌ وَ لَهُمْ *** أرواحُ صِدْقٍ لَها بِالصَّفْوِ تَكْبِيلُ

531- قَوْمُ لأَوْجُهِهِمْ يَوْمُ القِراع ⁽³⁾و في *** بَذلِ المَكارِمِ تَقْطِيبٌ وَ تَهْلِيلُ

532- قَوْمٌ تَراهُمْ وَ سُوقُ الحَرْبِ قَائِمَةٌ *** وَ الرُّمْحُ وَ السَّيْفُ مَنْصُوبٌ وَ مَسْلُولُ

533- أشدُ الشَّرى فِي ظَلامِ النَّفْعِ تَرْقُلُ في *** سِردِ الحَديدِ لَها سُمْرُ القَنا غيلُ ⁽⁴⁾

534- أَجْسادُهُمْ بِعُرُوض المَوْتِ قَطَّعَها *** مِنَ الصَّوارِمِ في الهَيْجاءِ ⁽⁵⁾تَفاعِيلُ

535- لها ترى كَرْبَلاء مَغْنى وَ لِلْمَلا ال- *** أغلى لدى تُرْبِها حَمْدٌ وَ تَهْلِيلُ

536- في اللهِ مُذْ بَدَّلُوا الأَرْواحَ قِيلَ لَهُمْ *** في جَنَّةٍ طَابَ مَثواها لَكُمْ قِيلُ

537- معارج العالَمِ العِلويِّ مَنزِلُهُم *** له عَلَيْهِ بأمر الله تنزيلُ

538- يا مَنْ مُصابُهُمُ أَوْهي ⁽¹⁾قِوايَ فَما *** لِلْحُزْنِ عَنْ قَلْبِي المَكْرُوبِ تَحْوِيلُ

539- قَضِيَّةُ الصَّبْرِ في أحشائي مُهْمَلَةٌ *** وَ الكَربُ وَ الغَم موضوعٌ وَ مَحمولُ

540- لَهفي لِنِسْوَتِكُمْ عُنْفاً تُساقُ عَلَى *** كُورِ ⁽²⁾المَطِيِّ لَها بالسَّيْر تَعْجِيلُ

541- وَ فِي الرَّماح بُدُورٌ مِنْ وُجوهِكُمْ *** لها بِشَمْسِ الضُّحى بِالحُسْنِ تَمثيلُ

542- یا اُمَّةٌ قَتَلَتْ آلَ الرَّسُولِ وَ في *** عَفوِ الإلهِ لَها بالظَّنِّ تَأميلُ

543- ضَلَّتْ مَساعِيكُمُ خَابَتْ ظُنونُكُمُ *** فَما لَكُمْ غَيْر خِزْيِ اللهِ مَحْصول

544- قَدْ هُيِّئَتْ لَكُمُ فِي الحَشْرِ أَرْبَعَةٌ *** نارٌ وَ عارٌ وَ أغْلالٌ وَ تَنْكِيلُ

545- يَعوذُ أَهْلُ لَظَى مِنْكُمْ وَ يَلْعَنُكُمْ *** أهْلُ الضَّلالِ وَ فِرْعَوْنُ وَ قابِيلُ

546- قَتَلْتُمْ عِشْرَةَ خَيْر الأنام لَهُمُ *** جَدُّ وَ سادِسُهُمْ فِي العَدِّ جِبريلُ

547- وَ مَنْ بِفَضْلِهِمْ فِي الذِّكْرِ قَدْ شَهَدَتْ *** مِن غافِرِ الذَّنبِ فِى القُرآن تَنزيلُ

548- وَ مَنْ لَهُمْ بِفُؤادي مَنْزِلٌ رَحِبٌ ⁽³⁾*** بِخالِصِ الوِدِّ مَعْمُورُ وَ مَأْمُولُ

549- یا عاذِلي لا تَلُمْني إِنْ بَكِيتُ دَماً *** لِما عراهُمْ ⁽¹⁾فَما ذُو الحُزْنِ مَعْدُولُ

550- مِنْ سَفْحٍ عَيْنِي فِي سَفْحِ الطُّفُوفِ جَرَى *** عَقيقُ دَمْعٍ بِكَفِّ الوَجْدِ مَعْمولُ

551- وَ يا مَعاشِرَ لُوّامِي عَلَى جَزَعِي *** لما أصابهم ما شئتُم قُولُوا

552- إسنادُ وَجْدي صحيحٌ لا خِلافَ بِهِ *** لكن أحاديث سَلواني مَراسيل

553- دَعْوايَ صِدْقُ ولاءَهُمْ لا يُدَنّسهُ ⁽²⁾*** شَكٍّ بِوَسْوَسَةِ الشَّيْطانِ مَغْلُولُ

554- المُرْسِلِ الدَّمْعِ مِنْ عَيْنَيَّ مُعْجِزَةٌ *** فيها دَليلٌ عَلى صِدْقِي وَ مَدْلولُ

555- صَرَفْتُ نَحْوَهُمْ مِنْ مَنطِقي درراً *** بيانها من مَعانِي الحُبِّ مَنْقُولُ

556- إذا تلاها وَلِيُّ طابَ مَوْلِدُهُ *** لَهُ فُؤاد عَلَى الإخلاص مخبولُ ⁽³⁾

557- بهذهِ طَرَباً مَوْصولُ نِعْمَتها *** وَ مِن بَلاغتِها وَصْلٌ وَ تَذْيِيلُ

558- يا سادتي يا بَني طُهَ الهُداةَ وَ مَنْ *** بِحُبِّهِمْ عَمَلي في الحَشرِ مَقبولُ

559- وَ مَنْ إذا خابَتِ الآمالُ كانَ بِهِمْ *** لي فی المَعادِ إِذا حُوسِبْتُ مَأْمُولُ

560- کَم شانِيءٍ ⁽¹⁾صَدَّهُ اللهُ العَلِيُّ بِكُمْ *** عني فَرُدَّ بِغَيْضٍ وَ هُوَ مَخْدُولُ

561- يَصُدُّ عَنِّي بِوَجْهِ صَالِحٍ ⁽²⁾وَ لَهُ *** طَرْفٌ بِمِرْوَدِ ما يُجْفِيهِ مَكْحولُ

562- رامَ انتِقاصي برَأيٍ قائِلٍ فَلِذا *** كَ الحَدِّ مِنْهُ بِعَوْنِ اللهِ مَغْلُولُ

563- إذا تَصَوَّرْتُ ما أَبْداهُ مِنْ حَمَقٍ *** فيهِ لِقَلْبي تخويفٌ وَ تَهْويلُ

564- جَعَلْتُكُمْ جُنَّتِي ⁽³⁾مِنْ نَيْلِ فِتْنَتِهِ *** فتَنتَني وَ هُوَ بِالتَّوْبِيخ مَرْذُولُ

565- يا مَنْ هُمُ عِصْمَتِي فِي النَّائِبَاتِ ⁽⁴⁾وَ مَنْ *** أمري إلَيْهِمْ مَدَى الأَيّامِ مَوْكولُ

566- لا تَطرُدوني عَنْ أبواب جُودِكُمُ *** فَأَنتُمْ غايتي وَ القَصْدُ وَ السُّولُ

567- حُسّادُ رائِقِ شِعْري في مَديحِكُمُ *** إلَيَّ تَرْمُقُ مِنْهُمْ أَعْيُنٌ حُولُ

568- مَدَدْتُ كَفَّ سُؤالي نَحْوَ سَيْبِكُمُ⁽⁵⁾*** إذْ لَيْسَ لي غَيْرَكُمْ فِي النَّاسِ مَسْؤُولُ

569- سِجِلُ دَعْوَايَ في صِدْقِ الولاءِ لَهُ *** مِن حاكِمِ العَقلِ أبياتٌ وَ تَسْجِيلُ

570- وَلي شهودٌ عَلَى إثباتِ مُعْتَقَدي *** لَها مِنَ اللهِ بِالتَّصْدِيقِ تَعْذِيلُ

571- لدر فائق نظمي في مَحَبَّتِكُمْ *** بالدُّرِّ مِن ناقِدِ الألفاظ تعديل

572- مِنِّي عَلَيْكُمْ سَلامٌ لَيْسَ يَحْصُرُهُ *** مِن طالِبٍ عَدّهُ جِدُّ وَ لا قِيلُ

573- ما لاحَ صُبْحُ بِهِ لِلنَّاظِرِينَ هُدى *** أو فاحَ رَؤضٌ بِماءِ المُزْنِ ⁽¹⁾مبلولُ ⁽²⁾

من البسيط

-لَ-

في نعيه الإمام الحسين و أهل بيته علیهم السلام:

574- رَبَّعُكُمْ ⁽³⁾أَحْبَابُ قَلْبِي مُذْ خَلا *** وَ نَأَيْتُمْ عَنْهُ عَيْشي ما حلا

575- وَ مَديدُ الشَّوْقِ بي وافِرُهُ *** بِبَسيط السُّقْمِ جِسْمي أَنْحَلا

576- كُنْتُمُ شَمْسِي فَلَمّا أَفَلَتْ *** مِنْ سَماءِ السّعْدِ بَدْري أَفَلا

577- وَ أَقامَ الوَجْدُ في قَلْبي مذ *** حُسْنُكُمْ عَنِّي غَدا مُرْتَحَلا

578 - مُذْ بَعَدْتُمْ صَيَّرَ الحُزْنُ لَكُمْ *** في صَميمِ القَلْبِ عِنْدِي مَنْزِلا

579- وَالحَشا مِنِّي أَنَا لَهَبٌ بِهِ *** ثالِثُ السُّورَةِ يَتْلُو مَنْ تَلا

580- قاتَلَ اللهُ غُراباً مُنْذِراً *** بالنوى ⁽⁴⁾صَیّرَ طَرْفِي مُرْسِلا

581- مُذْ أَتَيْتُ الأَرْبُعَ اللاتي خَلَتْ *** مِنْكُمُ أَقْبَلَ يَنْعى مُقْبِلا

582- فأهاجَ الوَجْدَ ⁽⁵⁾عِلمى أنَّه *** لايُرى إِلَّا بِرَبْعٍ قَدْ خَلا

583- لَوْ عَلَى جَمْرٍ سَلَيْتُمْ كَبِدِي *** وَ فُؤادي عَنْ هَواكُمْ ما سَلا

584- سادَتِي كُنتُمْ لِقَلْبِي فَرْحَةٌ *** وَلِعَيْنَيَّ ضِياءٌ وَ جَلا

585- فَغَدَتْ فَرْحَةُ قَلْبِي فَرْحَةٌ *** وَ نَهاري صارَ لَيْلاً أليَلا

586- وَ إِذا ما مَرَّ مَعْناكُمْ عَلَى *** فِكرَتي هاجَ الحَشا وَ اشْتَعَلا

587- قاتَلَ اللهُ المَطايا إِذْ سَرَتْ *** بكُمْ تَقْطَعُ أجْوازَ الفَلا ⁽¹⁾

588- حِينَ غِبْتُمْ وَ خَلا مَغْناكُمُ ⁽²⁾مَعَكُم طِيبُ رُقادِي رَحَلا

589- إِنْ تَكُنْ عَيْنِي بِنَوْمِي بَخَلَتْ *** فَبِدَمْعِي بَعْدَكُمْ لَنْ تَبْخَلا

590- سادَتي هَلْ عَوْدَةٌ لَوْ فِي الكَرى *** عَلَّها تَنْعِشُ صَبّاً ⁽³⁾مُبْتَلى

591- لِيراكُمْ وَ إِلَيْكُمْ يَشْتَكي *** قُرْحَةٌ فِي القَلْبِ لَنْ تَنْدَمِلا ⁽⁴⁾

من مخبون الرمل

-لِ-

في ذمّ أعداء أمير المؤمنين و أهل بيته علیهم السلام:

592- يَا ابْنَ البَغِيَّةِ يا رَأْسَ البَعَاةِ وَ يا *** نَجلَ الطُّغاةِ وَ أَهْلَ الزَّيْعَ ⁽⁵⁾وَ الزَّلَلِ

593- وَ أَهْلَ بَدْرٍ وَ أُحُدٍ وَ الَّذِينَ سَرَوْا *** لِحَرْبِ خَيْرِ الوَرى بِالبِيضِ وَ الأسَلِ ⁽⁶⁾

594- وَ مَنْ بِلَغْنَتِهِمْ جَاءَ الكِتابُ وَ فِي ال- *** أحزابِ ذِكْرُهُمُ حَتَّى القِيامِ جَلِي ⁽⁷⁾

595- وَ يَا ابْنَ مَنْ كَانَ رَأْسُ المُشْرِكِينَ وَ يا *** رَأسَ النِّفاقِ وَ أهْلَ الشِّرْكِ وَ الخَطَل ⁽⁸⁾

596- رُمتُم بأن تُطْفِئُوا نُورَ الهُدى بَعُدَت *** أحزابُكُمْ مِثْلَ سَهْلِ الْأَرْضِ وَ الجَبَلِ

597- فَأَرْسَلَ اللَّهُ جُنْداً لَمْ تَرَوْهُ عَلَى *** جُموعِكُمْ فَانْثَنَيْتُمْ خائِبِي الأَمَلِ

598- حَتَّى إذا قام دينُ الحَقِّ مُنْتَصِباً *** يَزْهُو فَخاراً إذِ المَحْفُوظُ مِنْهُ غَلِي

599- وَ ذَلَّ مَا عَزَّ مِنْ عُزّاكُمْ وَ غَدا *** مُكَسّراً جَمْعُها لِلْكَسْرِ مِنْ هُبَلِ

600- وَ عَمْرُو وِدَّكُمُ أَمْسى کَوِدِّكُمُ *** مُقسَّماً بِحُسام الضَّيْغَم ⁽¹⁾البطل

601- هادِي الخَلِيقَةِ مَحْمُودِ الطَّرِيقَةِ مَعْ- *** -صُومِ الحَقيقَةِ نُورُ اللهِ فِي الأَزَلِ

602- لَيْثُ الكَتِيبَةِ مَشْهُورُ الضَّرِيبَةِ ذِي ال- *** -قُرْبَى القريبة ثاني خاتم الرُّسُلِ

603- نَفْسُ الرَّسولِ وَ واقِيهِ بِمُهْجَتِهِ *** وَ ناصِرُ دِينِهِ بِالأقوالِ وَ العَمَلِ

604- رَبُّ الفِراش إذِ المُخْتارُ أُخْرِجَ مِنْ *** مَقامِهِ فِي الدُّجا يَسْرِي عَلى وَجَلِ ⁽²⁾

605- بَدَتْ لأهْلِ العُلى أَنْوارُ طَلْعَتِهِ *** فَوْقَ الفِراشِ كَبَدْرٍ تَمَّ فِي الطَّفَلِ ⁽³⁾

606- مِن جَدِّكَ الرَّجْسِ في بَدْرٍ وَ خالَكَ مَعْ *** أخِيكَ عَمَّا لَقَوْهُ مِنْهُ قِفْ وَ سَلِ

607- يُنبِيكَ صَارِمُهُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمُ *** ما بَيْنَ مُنْعَفِرٍ مِنْهُ وَ مُنْجَدِل ⁽⁴⁾

608- في كَفَّ أَبْلَجَ يَوْم الرَّوعِ ⁽⁵⁾طَلْعَتُهُ *** كَالشَّمْسِ مُشْرِقَةٌ في دارَةِ الحَمَلِ

609- غَذَا وَلِيدُكُمُ مِنْ ثَدي صارِمِهِ *** لُبانَ صِرْفِ الرَّدَى بِالعَلِّ وَ النَّهْلِ ⁽⁶⁾

610- كَهْف ⁽⁷⁾الأنام و هاديهُمْ وَ مُنْقِذُهُمْ *** وَ مَنْ بِهِمْ سالِكُ في أَوْضَحِ السُّبُلِ

611- وَ غَيْثُ ما حُلْتُمْ إِنْ أزمةٌ فَرَعَتْ ⁽⁸⁾*** وَ غَيْثُ صَارِخِهِمْ فِي الحَادِثِ الجَلَلِ

612- سَلْ عَنْ فَضائِلِهِ جَمَاً فَإِنَّ لَهُ *** في الذِّكْرِ ذِكْرٌ جَليلٌ سارَ كَالمَثَلِ

613- يَوْمُ القَمَوصِ عَلا شَأْنا بِسَطوَتِهِ *** إذْ رَدَّ شانِئَهُ بِالخَذْلِ وَالفَشَلِ

614- کانَتْ حُصُوناً حِصاناً في شَواهِقِها *** إلى ذُراها سَحابَ المُزْنِ لَمْ تَصِل

615- فَاقْتَضَ بِالذَّكَر الصّمصام ⁽⁹⁾عُذرتها *** فَأَصْبَحَتْ مِنْ دِمَاءِ القَوْمِ في حُلَلِ

616- وَ ظیخها طاحَ قَدْ صارَتْ ⁽¹⁰⁾سَلالِمُهُ *** مُنَكَّساً مِنْهُ أعْلاهُ إِلَى السَّفَلِ

617- یا قالِعَ البَابِ يا بابَ النَّجَاحِ وَ مَنْ *** أوْ قَفْتُ دُونَ الوَرى في بابِهِ أمَلي

618- أرْجُو بِكَ اللَّهَ يَوْمَ الحَشْرِ يُنْقِذُني *** وَ أَنْ يُضاعِفَ مَا قَدْ قَلَّ مِنْ عَمَلي

619- وَ لا يُجَبِّهَنِي ⁽¹⁾حَيْثُ الفَضيحَةَ بی *** أوْلى وَ يَسْتُرَ ما أَخْفَيْتُ مِنْ زَلَلِي

620- و لا تَكِلني إلى نَفْسي وَ تَجْعَلَني *** في كُلِّ حالٍ عَلى عُلْيَاهُ مُتَّكَلِي ⁽²⁾

من البسيط

في رثاء مسلم بن عقیل رضی الله عنه:

621- لَهْفُ قَلْبِي وَ حُرْقَتِي وَ عَوِيلي *** و بُكائي حُزناً لِلخَيْرِ قتيل

622- نَجْلُ عَمِّ النَّبِيِّ خَيْرُ وَ فِيٍّ *** عاهَدَ اللهَ مُسْلِمُ بِنْ عَقيل

623- خَذَلُوهُ وَ أَسْلَموهُ إلَى الحَي- *** -نِ فَوَفَّى بِعَهْدِ آلِ الرَّسُولِ

624- وَ تَلَقَى السُّيوف مِنْهُ بِوَجْه *** لَم يَهَنْ في رِضًا المَلِيكِ الجَليلِ

625- نَصَرَ الحَقَّ بِاللِسانِ وَ بِالقَلْ- *** -بِ و حاز الثَّنا بِباعٍ طويلِ

626- وَ مِنَ الله باعَ نَفْساً رَقَتْ في ال- *** -مَجْدِ أعْلاً العُلى بِصَبرٍ جَميل

627- بَذَلَ النَّفْسَ فِي رِضًا أَبْنِ وَلِيٍّ ال- *** -لهِ صِنْوِ الرَّسولِ زَوْج البَتولِ

628- لَسْتُ أَنسَى الأَوْغادَ ⁽³⁾إِذْ خَذَلُو *** هُ وَالعِدا يَطلِبُونَهُ بِذُحولِ

629- وَ هُوَ يَسْطُو كَلَيْثِ غابٍ فَكُمْ جَدْ *** دَلَ رِجْساً بالصّارِمِ المَصْقُولِ ⁽⁴⁾

630- ثُمَّ صُبَّتْ عَلَيْهِ مِنْهُمْ شَابِي- *** -ب ⁽⁵⁾سِهامٍ كَصَوْبِ مزنٍ هَطُولِ

631- وَ هُوَ لا يَخْشَى السِّهامَ وَ لا يُضْ *** رعُ ⁽⁶⁾لِلْقاسِطينَ أهْلِ الغلُولِ

632- وَ يَصُدُّ الكُمَاةَ ⁽⁷⁾عَنْهُ بِغَضَبٍ *** كَمْ جَريحٍ مِنْهُ وَ كَمْ مِنْ قَتيلِ

633- كَمْ هَزِيمٍ مِنْ بَأْسِهِ وَ قَتيل *** فَرَّ مِنهُ يَقْفُو ⁽⁸⁾سَبيلَ قَبِيلِ

634- ثُمَّ لَمَّا أَبْلَى بَلاءً عَظِيماً *** صارَ يَشْكُو الضّما بِقَلْبٍ غَلِيلِ

635- غادَرَتْهُ السِّهامُ مِنْ وَقعِها *** ذَا جَسَدٍ مِنْ ضَنَى الجِراحِ كَلِيلِ⁽¹⁾

636- وَغَدا في يَدِ البُغاة أسِيراً *** لَهْف قَلبي عَلَى الأسير الذَّليلِ

637- ثُمَّ مِنْ بَعْدِ أَسْرِهِ جَرَّعُوهُ *** كَأسَ حَتفٍ بِأمْرِ شَرِّ سَليل

638- مَنْ أبُوهُ إلى سُمَيَّة يَسْمُو *** فَرْعُهُ لا يَسْمُو بِأصْلِ أَصِيل

639- يا بَنِي المُصْطَفَى لِما نالَكُمْ صَبْرِي *** فَيَصْبِرُ لَكِنْ طَوِيلُ عَوِيلِ

640- وَ إذا رُمْتُ أَنْ أُكَفْكِفَ ⁽²⁾دَمْعِي *** قالَ قَلْبِي لِلطَّرْفِ جُدْ بِهُمولِ

641- فَعَلَى مَنْ سِواهُمْ آثَرَ الدَّمْ- *** -عِ وَ أرْثيَ بِالنَّظْمِ مِنْ حُسْنِ قِيلِ

642- وَ هُمْ قادَتي وَ أشبابُ إيماني *** وَ قُرْبي من خالِقي وَ وصولِ

643- كَشَفَ الله لي بِهِمْ كُلَّ مَنْشُو *** رٍ مِنَ الحَقِّ عَنْ كَفُورٍ جَهُولِ

644- فغدا حُبُّهُمْ وَ بُغْضُ أعادِيهِمْ *** بِقَلبي ما آنَ لَهُ مِنْ مُزِيل

645- وَ بِإِكْفارِ مَنْ تَقَدَّمَهُمْ أَوْ *** ضِحُ عَنْ حُجَّتِي بِصِدْقِ دَلِيلِ

646- مِنْ كِتابِ وَ سُنَّةٍ وَ قِياسِ *** رُكبَتِهِ ذَوِي الحِجى ⁽³⁾وَ العُقُولِ

647- نَصُّ خَيْرُ الأَنامِ يَوْمَ غَدِي- *** -ر لَيْسَ فِي الذِّكْرِ فِيهِ مِنْ تَبْدِيل

648- وَ كَذَا إِنَّمَا وَلِيُّكُمْ فَاتْلُ إِنْ *** شئتَ إذا ما تَلَوْتَ بِالتَّرْتِيل

649- تَجِدُ اللهَ بِالزَّعَامَةِ أَصْطَفاهُمْ *** فَفِي الخَلْقِ مَا لَهُمْ مِنْ مَثِيل

650- فَلَهُمْ أرتجي لِبَرْدِ أوامي *** منْ رَحِيقٍ ⁽⁴⁾مِنْ حَوْضِهِمْ سَلْسَبِيلِ

651- وَ مَدِيحي في فَضْلِهِمْ لَيْسَ يُحْصى *** بِنِظام كَالدُّرِّ فِي التَّعْدِيلِ

652- وَإلَيهِم أُهدي عُقود ثَناءٍ *** مِن فَوْادٍ بِالشُّكْرِ غَيْر مَلُولِ

653- ما دَجَى اللَيْلُ ثُمَّ وَأسْفَرَ صُبْحٌ *** وَرَقا طائِرٌ بِدوحٍ ظَلیلِ ⁽⁵⁾

من مخبون الخفيف

-لْ-

في ذمّ أعداء أمير المؤمنين علیه السلام:

654- مقالُكُمْ في أحدٍ أُعْلُ هُبَلْ *** وَ قَوْلُهُ اللهُ أَعْلَى وَ أَجَلْ

655- أوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَ مَنْ *** صَلَّى و صامَ تابعاً خَيْر الرُّسُلُ

656- وَ خَيْرُ مَنْ وَاسَى النَّبِيَّ فِي الوَغا *** وَ خَيْرُ مَنْ فِي اللهِ نَفْسَهُ بَذَلْ

657- یا مَن تَلُمني في هَواهُ لا تَلُم *** فَحُبُّهُ وَجَدْتُهُ خَيْر العَمَلْ

658- مِنْ كَفِّهِ رَجَوْتُ أُسقى شُرْبَةً *** خِتامها مِسْكٌ وَفي ذَلِكَ فَلْ

659- أنا الَّذي مِنْ عَهْدِهِ مُسْتَمْسِكٌ *** بعُرْوَةٍ عَقْدُ وَلاها لا تُحَلْ

660- خَيْرُ وَليَّ لَيْسَ يُحْصى فَضْلُهُ *** وَ مَجْدُهُ عَزَّ عَنِ الوَصْفِ وَجَلْ

661- بَعْدَ إلهي وَ نَبِيِّي لا أرى *** سِواهُ يُنْجِينِي إِذَا الخَطْبُ نَزَلْ

662- فِي القَلْبِ مِنِّي مَنْزِلُ لِحُبِّهِ *** مُتَحَكُمٌ بِصِدْقِ عَهْدِي لَمْ يَزَلْ

663- أهتُفُ بِاسْمِهِ إِذا خَطْبٌ عَرا ⁽¹⁾*** وَ أَسْأَلُ اللهَ بِهِ وَأبتَهِل

664- فَإنَّني و مِن أجلِ كَيْدِهِ *** بِساحَتِي العَكس جابَني الأمَل ⁽²⁾

فَإنَّني مُسْتَيْقِنٌ بِأَنَّهُ *** حَقّاً وَصِيُّ المُصْطَفَى مُنْذُ الأَزَلْ

من الرجز

«قافية الميم»

-مِ-

في رثاء الإمام الحسين و أهل بيته علیهم السلام، و ذمّ أعدائهم:

665- حُزْنُ قَلْبِي وَ هُيامي ⁽⁴⁾*** وَ نُحولي وَ سقامي

666- لا عَلَى عَيْشِ تَقَضَّى *** لَمْ أَنُلْ مِنْهُ مَرامي

667- لا وَلا مِنْ فَقْدِ آلا *** فٍ تناءى عَنْ مَقامي