خاطرات خوبان هزار خاطره خواندنی از مراجع علما و مشاهیر وعاظ دارالعباده یزد جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه: شیر سلیمیان علی اکبر، 1327 گردآورنده

عنوان و نام پدیدآور: خاطرات خوبان هزار خاطره خواندنی از مراجع علما و مشاهیر وعاظ دارالعباده یزد / به اهتمام علی اکبر شیر سلیمیان

مشخصات نشر: یزد: آرتاکاوا، 1396

مشخّصات ظاهری : 2 ج (ج. 1: 518 ص - ج 2: 500 ص).

شابک: دوره 4-93 - 6677-600-978 ، ج 1: 4-93-6677-600-978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: ج 2 (چاپ) اول (1396) (فیپا)

موضوع: مجتهدان و علما -- ایران -- یزد

موضوع: Ulama -- Iran - Yazd

رده بندی دیویی: 297/996

رده بندی کنگره: 1396 2خ9شBP153/1/

شماره کتابشناسی ملی: 4864891

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی استان یزد

انتشارات آرتاکاوا

خاطرات خوبان (1)

هزار خاطره خواندنی از مراجع، عُلما و مشاهیر وعاظ دارالعباده یزد

به اهتمام: علی اکبر شیر سلیمان

خوشنویس: استاد محمود شیرسلیمیان

خوشنویس روی جلد: استاد محمود رهبران

حروف نگار و صفحه آرا: بتول خاتم زاده

طرّاح: سجّاد مفیدی فر

ناشر: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی استان یزد با همکاری انتشارات آرتاکاوا

نوبت چاپ: اوّل - تابستان 1396

چاپ و صحافی: قم/ زیتون

شمارگان: 1500 نسخه

قیمت (ج 1): 30,000 تومان

شابک ج1: 978-600-6677-93-4

شابک دوره: 978-600-6677-94-1

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم شهناز محققیان

اشاره

خاطرات خوبان 1

ہزار خاطر خواندنی از

مراجع، عُلما و مشاهیر وُعاظ

دارُالعباده یزد

علی اکبری سلیمیان

تابستان 1396

تقدیم به:

روان پاک مادر و مربّی و معلّم اوّلم، که نمونه برجسته و ممتازی از پاک دلی و پاکدامنی بود و عشق و علاقه به قرآن و اهل بیت علیهم السلام، سرمایه گران زندگی اش.

همان که من و برادران و خواهرانم عموماً و دو برادر شهیدم «احمد» و «علی اصغر» خصوصاً، مدیون محبّت و مراقبت و دعاهای خیر او هستیم. از دیروز زندگی تا امروز و تا قیامت.

روانش شاد و روح بلندش با صاحب نامش حضرت زهرای مرضیه علیها السلام محشور باد؛ ان شاء الله.

مؤلّف

فهرست مطالب

پیشگفتار...19

مقدّمه...23

عَرضِ غَرَض...27

فقیه فداکار: آیت الله آخوند ملّا اسماعیل عقدایی (قدّس سرّه)...31

سنگ قبر آخوند ملّا اسماعیل...47

پارسای پاک نهاد: آیت الله آخوند ملّا علی اکبر زارچی (قدّس سرّه)...49

ارتحال امام جمعه...75

فقیه فرزانه: آیت الله میرسیّد علی حایری یزدی (قدس سرّه)...77

حزن حضرت حایری...106

عالم عامل: آیت الله آخوند ملّاحسن طالب مالمیری (قدّس سرّه)...107

فوت فقيه...134

آیت حق: آیت الله العظمی سیّد محمّد كاظم يزدى (قُدّس سرّه)...135

آیت کبری...163

بی بدیل: آیت الله شیخ عبدالرسول ساباطي (قدّس سرّه)...165

سوگ ساباطی...186

مجتهد متّقی آیت الله سید یحیی موسوی یزدی (قدّس سرّه)...187

آرامگاه آیت الله...214

عالم پرهیز کار: آیت الله آخوند ملّا محمّد ابراهیم لاری (طزرجانی) (قدّس سرّه)...215

یگانه دهر...237

فقیه مجاهد: آیت العظمی شیخ عبدالکریم حایری یزدی (قُدّس سرّه)...239

عروج كهف انام...264

ناطق نام آور: خطیب شهیر آیت الله سیّد یحیی احمد آبادی (قدّس سرّه)...265

9...اهتمام به حفظ مطالب در مجالس...273

حديث حكمت...290

مجتهد مؤتمن: آیت الله سیّد مهدی مهدوى خرانقى (قدّس سرّه)...291

مجتهد نامدار...317

فقیه فرید: آیت الله العظمی میر سیّد علی مدرّس لب خندقی...319

فقدان فقیه اهل بیت...347

مجاهد متّقی آیت الله شیخ محمد تقى بافقى (قدّس سرّه)...349

مجاهد بافقی...377

مدرّس مُهَذَّب: آیت الله سیّد حسین مدرّس باغ گندمی (قدّس سرّه)...379

مدرس مهذّب...400

فقيه فائز: آیت الله سیّد علی اکبر علوی (قدّس سرّه)...401

28 بر سر تربت آقا...427

عزای علوی...429

واعظ وحید: حجّت الاسلام شیخ محمّد واعظ مالمیری (قدّس سرّه)...431

وفات واعظ مالمیری...456

ذريّة طيّبه: آیت الله میر سیّد علی حسینی حجازی (سیّد علی شاه) (قدّس سرّه)...457

قدوه پاکان...487

سالک صالح: حجّت الاسلام شیخ اسدالله بافقی (قدّس سرّه)...489

دُرّ یگانه...518

تذکّر:

ترتیب اسامی علما و وعاظ کتاب، بر اساس تاریخ درگذشت هر یک تنظیم شده است.

پیشگفتار

بسم الله الرّحمن الرّحيم

یکی از نظریّه هایی که امروزه در حوزه علوم اجتماعی و انسانی مورد وفاق همگان است، تأثیر پذیری انسان ها از محیط اجتماعی و محیط طبیعی در شکل گیری شخصیّت و نحوۀ نگرش آن هاست. هر چند عامل وراثت و ژنتیک و عوامل روانی در علوم زیستی و روان شناسی در نوع رفتار و منش انسان ها دخیل و سهیم هستند، امّا به همان نسبت و یا بیش از آن عوامل اجتماعی و شرایط اقلیمی مهم و تعیین کننده است که در این رابطه تئوری های مختلفی از سوی مکاتب اجتماعی و فرهنگی و صاحب نظران آن مطرح شده است که قصد ورود به این حوزه را نداریم. با این توضیح مقدّماتی، چنان چه نگاهی به شرایط محیطی یزد داشته باشیم، در می یابیم که یزد با موقعیت طبیعی و آب و هوا و اقلیم خشک و واقع شدن در مرکز جغرافیایی ایران، همواره در ساختن انسان هایی سخت کوش و با پشتکار مؤثّر بوده است و از سویی با توجه به این که این استان کم تر دستخوش تحوّلات عمیق اجتماعی و حملات کشورهای خارجی بوده، به عنوان یک کانون فرهنگی مؤثّر در قلب ایران انسان ساز بوده است و در طول تاریخ انسان های بزرگی را پرورش داده که ستارگان درخشان این سرزمین هستند.

توکّل، اتّکا و اعتقاد راستین به خداوند یکتا و پیروی از سیره ائمه معصومین علیهم السلام و بستر اجتماعی و محیطی که از آن یاد شد، انسان هایی را ساخته که

سرگذشت و زندگی هر یک از آن ها برگی از تاریخ و کتاب زندگی برای نسل امروز است.

واقعیّت این است که هر چند ما در عصر حاضر هم شاهد ظهور و بروز استعدادهای درخشان و ارزش های انسانی و اجتماعی هستیم اما وقتی از یزد می گوییم و به آن افتخار می کنیم به ناچار باید به تاریخ و گذشته یزد برگردیم و از فضیلت ها و ارزش های انسانی و اجتماعی میان مردم یاد کنیم که با تغییرات اجتماعی زمانه کمرنگ شده و یا به فراموشی گراییده است که حاکم بودن این ارزش ها در میان مردم حاصل حیات انسان های بزرگی بوده است که نفس گرم و حضور پرخیر و برکت آنان به عنوان الگو شاخص و معیار عمل دیگران بوده است و یکایک آن ها در جامعه نقش آفرین بوده اند سیر در زندگی این بزرگان و نشر خاطرات آنان در جامعه می تواند پیوند گسسته نسل امروز با گذشته و تاریخ را برقرار سازد و تجربیات تاریخی که بخش مهمی از علم محسوب می شود را برای جامعه امروز به ارمغان بیاورد.

كتاب «خاطرات خوبان» که مستند به ذکر خاطرات تعدادی از اندیشمندان و عالمان فرزانه از بزرگان گذشته یزد می باشد و حاصل تلاش های خالصانه و ارزشمند فرهیخته ارجمند و پژوهشگر سخت کوش دیارمان استاد علی اکبر شیر سلیمیان است می تواند علاوه بر تدوین بخشی از تاریخ یزد، به آموزه های حکیمانه از زندگی انسان های بزرگی که جز رضایت خداوند و خدمت به مردم و خلق خدا چیزی را نمی دیدند پرداخته است و هدیه ای برای جویندگان حق و حقیقت و دنیای متفاوت امروز باشد و سبک زندگی و فرهنگ حاکم بر روابط اجتماعی چند نسل گذشته ما را به نسل امروز منتقل نماید. امید است این اطلاعات و پندها و حکمت های آموزنده و خاطرات بزرگان و گذشتگان ما، نقطه شروعی برای پژوهش های بعدی و دستمایه هنرمندان و ادیبان کشور به منظور خلق آثار هنری جدید مانند تولید فیلم های داستانی، نمایش، داستان، قصه و سایر تولیدات فرهنگی و هنری باشد.

در پایان لازم می دانم از تمامی کسانی که در خلق این اثر ارزشمند تلاش نموده اند به سهم خود سپاسگزاری نمایم. مجدداً از مؤلف کتاب معلم عزیزم جناب آقای شیر سلیمیان که در سال تحصیلی 52 - 51 افتخار شاگردی ایشان را داشته ام و از خانواده معظم دو شهید والامقام هستند، قدردانی نمایم. امید است تألیفات این پژوهشگر ارجمند که همواره آموزنده و فرهنگ ساز بوده است، روزبه روز فزونی یابد، ان شاء الله

همچنین از سایر اندیشمندان و فرهیختگان و اساتیدی که ایشان را در این راه یاری نموده اند مخصوصاً حجج اسلام والمسلمین آقایان حاج شیخ محمد حسن معز الدينى، حاج سیّد احمد دعائى و حاج سیّد جلیل صدر طباطبایی سپاسگزاری نمایم و به روان آیت الله حاج سیدجواد حیدری (رضوان الله عليه) درود بفرستم. نیز از زحمات سایر کسانی که در زمینۀ آماده سازی کتاب و امور فنی آن زحمت کشیده اند مخصوصاً سرکار خانم بتول خاتم زاده و ناشر محترم آقای اسماعیل ثقفی، تشکّر می نمایم.

علی غیاثی ندوشن

مدیرکلّ فرهنگ و ارشاد اسلامی

و دبیر انجمن آثار و مفاخر فرهنگی استان یزد

مقدّمه

باسمه تعالی

غایت بعثت انبیاء، تعلیم کتاب و حکمت است تا: با کتاب، بر دانش و معرفت امّت بیفزایند و با حکمت زندگی و معیشت آنان را استوار سازند و مصطفای حق صلی الله علیه و آله، مَجلای اتمّ کتاب و حکمت، و اسوه حسنه و الگوی منحصر به فرد برای دستیابی به این مهم است.

حکمت را آغازی است و انجامی: اوّلش ترک لذّات است و آخرش زشت داشتن فانيات قال على علیه السلام: أَوَّلُ اَلْحِکْمَهِ تَرْکُ اَللَّذَّاتِ وَ آخِرُهَا مَقْتُ اَلْفَانِیَاتِ ⁽¹⁾و نیز حکمت را رأسی است و آن خوف از خداست رَأْسُ اَلْحِکْمَهِ مَخَافَهُ اَللَّهِ ⁽²⁾. هر کس در این اوّل و آخر کوشاتر، به ساحت پیامبر صلی الله علیه و آله نزدیک تر و برای پیشوایی و هدایت خلق، سزاوارتر است. از سلسلۀ انبیاء خدا و ائمّه هدی که بگذریم عالمان دین و دانشمندان اندیشناک که در مقام وراثت انبیاء ،ایستاده اند، پیشتازان این مهم اند.

جان مایۀ عالم دین و نشانه راستین بودن او، «خشیت» است إِنَّما یَخْشَی اَللّهَ مِنْ عِبادِهِ اَلْعُلَماءُ و ثمرۀ دیگر خوف از خدا، نفوذ کلام و حکومت بر قلوب انام و تأثیر پذیری عام از این خشیت و خشوع در پیشگاه حق به او هیبتی در چشم خلق می بخشد. قال الصادق علیه السلام: مَنْ خَافَ اللَّهَ خَافَ مِنْهُ کُلُّ.

هر که ترسید از حقّ و تقوی گزید *** ترسد از وی جنّ و انس و هر که دید

عالمانی این چنین، هر کجا باشند آن جا محلّ حضور دین خداست و جایگاهی است که قداست آیین محفوظ می ماند و کسی را جرئت شکستن حریم حق نیست.

با حضور این گونه دانایان خداترس، همگان حساب خواهند برد و خواهند دانست که وجود عالم خائف، یعنی: کسی که حضور خدا را در دل و جان آدمیان بزرگ می کند، و آمر به معروف و ناهی از منکر است.

قوام دین حق و دنیای خلق به این مرزبانان حریم فرهنگ و معرفت است. قال على علیه السلام بجابر بن عبدالله انصاری: ﴿یا جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْأَنْصَارِیِّ یَا جَابِرُ قِوَامُ اَلدِّینِ وَ اَلدُّنْیَا بِأَرْبَعَهٍ عَالِمٍ مُسْتَعْمِلٍ عِلْمَهُ وَ جَاهِلٍ لاَ یَسْتَنْکِفُ أَنْ یَتَعَلَّمَ وَ جَوَادٍ لاَ یَبْخَلُ بِمَعْرُوفِهِ وَ فَقِیرٍ لاَ یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ ⁽¹⁾و شهادتشان قرین شهادت خدا و فرشتگان: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ وَ الْمَلاَئِكَةُ وَ أُولُو الْعِلْمِ ⁽²⁾و رفعت درجۀ آنان، وعدة كتاب خدا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ ⁽³⁾.

قرآن یکی از منابع شناخت را تاریخ می داند و قطعاً بخشی از تاریخ با نقش آفرینی عالمان دین ورق خورده است، پس طالبان معرفت و جویندگان حکمت باید این بخش تاریخ را بخوانند تا بدانند و به این باور برسند که عالمان عامل با اخلاص و دین باوری هر چه تمام، تر مردم را به شاهراه هدایت رهنمون شده اند و مکتوبات تاریخی ای که سرگذشت دانش پژوهان و طالبان علم و دانش را حکایت می کنند، تجربه ای موفّق را که گران به دست آمده، رایگان در اختیارشان قرار می دهند.

ديار ما - یزد - از دیرباز، مهد عالمان بزرگ و مربیان سترگ بوده و طبیعت خشن کویر، انسان هایی خرّم دل و نرم خو را در خود پرورانده که هر یک در گوشه و کنار این سامان، با معیشتی ساده و حیاتی بی تکلّف خلق خدا را به راه خدا فرا می خوانده اند. محراب و منبر و مَدرَسِ این شهر، در اختیار نیک مردانی

بوده که نجابت یزدی ها و اعتماد غیر یزدی ها و نام نیکی که از اهالی دارالعباده در اذهان ملت ایران نقش بسته وامدار تلاش خستگی ناپذیر این سنگرداران مرزهای اعتقادی است که فرمانبران خدا و نگهبانان خلق بوده اند.

فرمان بر خدا و نگهبان خلق باش *** این هر دو قرن اگر بگرفتی سکندری

كتاب حاضر که روایتگر زندگی و فرزانگی جمعی از عالمان ربانی دیار قنات و قنوت و قناعت است و سلوک ایمانی دانشمندان خداترس دارالعباده را میم می کند با خامه پرمایه فرهیخته ارجمند و فرهنگی ارزشمند اخوالشهیدین جناب آقای علی اکبر شیر سلیمیان (حفظه الله) به رشته تحریر درآمده و به حلّیه طبع آراسته گشته است.

از ویژگی های عمده این اثر گرانبها این است که آن قسمت از زندگی میدان داران فرهنگ و تربیت را برجسته می کند که تأثیر مستقیم بر روش و منش خوانندگان دارد و آنان را در جذبهٔ معنوی خود قرار می دهد.

امید آن که قاطبه ملت شریف ایران - خاصه مردم دوست داشتنی این دیار - فرصت را غنیمت شمارند و به مطالعۀ این مجموعه گران سنگ بنشینند تا با تکیه بر پیشینه درخشان و اتکال به ذات حق و امید به آینده، نسل حاضر - خاصّه جوانان - را با آموزه های ناب مکتبی آشنا سازند و در این وانفسایی که معاندان دین به تاراج سرمایه های علمی و معنوی مسلمین کمر بسته اند، توان دفاع از مکتب اسلام و اهل بیت را در دل دلدادگان به آنان بالا برند.

آرزومندم این اثر در رسیدن به آن مهم مفید واقع شود و ثوابی از این کار بزرگ و یادگار ماندگار به روان پاک شهیدان این خانواده - «احمد» و «علی اصغر» شیر سلیمیان - و مادر گرامی اشان عاید گردد و ذخیره عقبای مؤلّف گران قدر و آن بیت معظّم باشد! ان شاء الله.

16 بهمن 1392 - یزد

محمّد حسن معزّالدّینی

عَرض غَرَض

بعد از مقدّمه ممتّع و مستوفای حجّت الاسلام والمسلمین معزّ الدّینی، که مبیّن احاطه و اشراف معظّم له به جایگاه و پایگاه عالمان دینی و نقش پررنگ آنان در ارشاد و انذار مردم مسلمان بوده است بی گمان تصدیع این بی،مقدار عرض خود بردن و زحمت دیگران داشتن است و سزاوار نیست بعد از آن مطالب متین و متقن، موجبات اتلاف وقت خوانندگان را فراهم نماید لیکن شاید اشاره به توضیحاتی چند دربارۀ انگیزه و فراهم آمدن مقدمات کاری بی فایده نباشد. امید است آن چه در پی می آید چون از دل برآمده لاجرم بر دل نشیند و در انگیزه و تأثیرگذاری این دفتر مفید افتد، ان شاء الله.

الف) ابتدا باید یادی کنم از حجّت الاسلام و المسلمین حاج سيّد جواد حیدری، که روانش خوش باد، چون بعضی از قسمت های اول کار را ملاحظه فرمودند هم آن را پسندیدند و هم به رهنمودهایی مشفقانه اشاره کردند که البته، مفید و مؤثر بود و بعدها نیز خودشان خاطرات خوبی ارائه فرمودند که در جای جای کتاب از آن ها استفاده شده است.

ب) تحصیل و تدوین صدها خاطره از علمای دیار یزد، کار یک روز و دو روز نبود بلکه بیش از 13 سال از شروع کار گذشته و همچنان ادامه دارد و می توان گفت: تنها زاد این راه طولانی عشق و ایمان به سامان رسیدن کتاب و همچنین تأیید و تشویق اهل دانش و دفتر مزید علت آمد تا موجبات پشت گرمی

و امیدی فراهم شود به این که مجموعه ای پدید آید تا گویای حرکات و حالات مردانی باشد که در طول زندگی، با الهام از تعالیم اسلام، در میان مردم به صفا و سادگی زیسته اند و در نهایت با کارنامه ای مقبول و مبارک از خاکدان دنیا کوچ کردهاند و این یاد و یادگارها را به رایگان برای ما به میراث نهاده اند

ج) اگر قرار بر الگوپذیری باشد چه کسی بهتر و برتر از عالمان علوم آل محمّد صلی الله علیه و آله و شیعیان راستین آن ها برای حیات کسانی که خواهان خیر دنیا و آخرت هستند و سعادت دارین را خواستارند.

د) یکی از مشکلات حاد جامعه امروز ما - که دامنگیر عموم، به ویژه صنف جوان است - این که چون مورد هجوم وسایل ارتباط جمعی قرار گرفته اند و در هیاهوی زمان به وادی سرگردانی افتاده اند برای پیدا کردن راه صحیح زندگی، دچار آشفتگی شده اند و با توجه به تنوع اطلاعات و رسانه ها، روز به روز در وانفسای زمان به وادی تحیر می افتند به همین جهت راه یابی به خط مشی و مرام و منش آن ها که به شهادت ،همه با چشم و زبانی پاک، دل به منابع و مفاهیم اسلامی سپرده و خوب آموخته اند و خوبتر به آن عمل کرده اند، می تواند هر انسان مستعد و منصف را از افتادن به ظلمات جهل و کج اندیشی نجات دهد و موجب سعادت دنیا و آخرت گردد.

ه) مطالب کتاب، عمدتاً یا از کتب معتبر نقل شده و یا در ضمن مصاحبه با افراد صاحب نظر ثبت و ضبط شده است. ضمن این که افرادی برای این مهم انتخاب شدند که هم اطلاعاتی اطلاعاتی داشتند و هم امین و اهل تقوی بودند.

و) در نقل بعضی ،خاطرات قول یک راوی با دیگری همخوانی نداشت که سعی شد از منابع مستند و دقیق استفاده شود و خاطره ای گزینش شود که مقرون به امانت و صحّت باشد.

ز) تا قبل از آماده شدن برای چاپ قریب 10 نفر از محترمان و مجربان از اصناف مختلف اجتماعی و فرهنگی نسخه اوّلیّه را مطالعه کرده و عدّه زیادی از آن ها به عیان و بیان و گاه با تذکّرات مكتوب، موارد مورد نظر خود را گوشزد

کردند. ضمن این که، همگی اصل و انگیزه تألیف را تأیید و تصویب کردند و رونمایی از این خاطرات را بجا و به موقع دانسته اند. از میان جمع آن بزرگان که ذکر نام همۀ آن ها میسّر نیست، بیش از همه جناب حجّت الاسلام والمسلمين حاج سیداحمد دعائی، یار و مددکار مؤلف بودند و به انحاء مختلف، از شروع کار تا مراحل پایانی چاپ و نشر، مسئولانه و از سر دلسوزی هم به بیان آن چه در حافظه شان بود پرداختند و هم واسطه خیر بودند تا کسانی که خاطره ای دارند جهت استفاده در اختیار مؤلف قرار دهند.

ح) با تأسّف باید گفت بسیاری از راویان در طول این مدت از دنیا رفتند که اگر اظهاراتشان ثبت نشده بود چه بسا موارد ارزشمندی با ارتحالشان به فراموشی سپرده می شد امید است خداوند آنان را به پاس خدمتشان، قرین رحمت و رضوان بی کران خود گرداند؛ ان شاء الله.

ط) استاد صدر طباطبایی - مدرس حوزه علمیّه یزد - که خود صاحب توان و تجربه ای قوی و قویم هستند از آغاز تا انجام دلبند کار و دستگیر مؤلف بودند و هر جا به وجودشان نیاز ،بود از هیچ کوششی دریغ نورزیدند ضمن این که قبل از چاپ، مسوّدۀ کتاب را با دقت و تأمل ملاحظه فرمودند و نکات مورد نظرشان را ابراز داشتند.

ى) سهم جناب حجّت الاسلام والمسلمین حاج شیخ حسن معزّالدّینی در به سامان رسیدن کار به حدی است که این حقیر از پس آن همه محبت و مرحمت بر نمی آیم و هرگز نمی توانم گوشه هایی از مراحم این روحانی دانش دوست را جبران کنم خداوند وجود ایشان را بری خواص و عوام دیار دارالعباده یزد مصون و محفوظ دارد و والدینشان را مشمول رضوان و رحمت خود سازد.

ک) استاد محمّدرضا وصال، که تواضع و توانشان زبان زد همه است مثل همیشه بر این حقیر منت نهادند و با صبر و حوصله آغاز تا انجام کار را به دقّت ملاحظه فرمودند.

ل) جناب آقای علی غیاثی ندوشن - مدیرکلّ محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی

استان یزد - پس از ملاحظۀ پیش نویس کتاب، از ملاحظه پیش نویس کتاب برحسب علاقه ای که به فرهنگ و پیشینهٔ مذهبی و اجتماعی یزد ،دارند امر مؤكّد فرمودند تا مقدمات چاپ و نشر آن در اسرع وقت فراهم شود. سپس تا حصول نتیجه مطلوب، سروری و سرپرستی فرمودند که مراحمشان مورد تقدیر و تشکر است.

م) در مجموع، بسیاری از دست اندرکاران امر فرهنگ و هنر و دلسوزان علمی و اجتماعی در پدید آمدن این اثر سهیم و دخیل بودند که ذکر نام همه اشان میسّر نیست؛ لیکن سزاوار است از ارشادات سروران معظّم، جناب آقای سیّد محمّد كاظم حیدری، حاج محمّدرضا انتظاری، جناب آقای مفیدی - معاون سابق فرهنگی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان یزد - و نیز هنرمندان دیارمان استاد محمود رهبران، استاد محمود شیر سلیمیان، سرکارخانم بتول خاتم زاده و خانم فاطمه شیر سلیمیان تشکّر نموده توفیق هر چه بیشتر آنان را از خداوند بزرگ مسئلت نماید.

ن) این دوستدار اهل قلم از روزی که مرتکب نقل و نگارش شده،ام هیچ گاه خود را مصون از سهو و خطا ندانسته و نمی دانم. بنابراین، دست نویسندگان نکته دان و نخبه را می بوسم و منتظر دریافت نظرها و پیشنهادهای ارزشمند آن ها .هستم. امید است همگان بر این خادم نشر و نگارش منت گذارند و مرا از مراحمشان بی نصیب نگذارند؛ ان شاء الله.

تذکار این نکته ضروری است که آن چه در این دفتر ،آمده، خاطرات عدّه کمی از علما و بزرگان دینی است و سزاوار است خانواده های محترم مدرسی، علومی، مصلایی، آیت اللّهی واعظی و... که اجداد و اقاربی از اهل علم و فضل و کمال دارند، نسبت به جمع آوری و ذکر خاطرات آباء و اجدادشان اقدام نمایند و جامعهٔ امروز را از برکات آن یادها و خاطره ها مستفیض سازند.

تابستان 1395

علی اکبر شیر سلیمیان

فقیه فداکار آیت الله آخوند ملّا اِستایل عقدایی قدس سرّه

اشاره

1

عکس

ملّااسماعیل مشهور به عقدایی، فرزند حاج محمّد ملک و نواده اصلان خان تبریزی، بنا به قولی در سال 1176 ق در عقدا از توابع یزد به دنیا آمد. علت سکونت پدر ایشان در منطقه عقدا تبعید از تبریز به آن منطقه بوده که این امر در زمان قاجاریه اتفاق افتاده است. از قرائن چنین برمی آید که پدر و جد ملّا اسماعیل اهل دانش و تربیت دینی بوده اند به همین جهت، اسماعیل پس از تحصیلات مقدماتی برای ادامه تحصیل به نجف، که در آن زمان بزرگ ترین حوزهٔ درسی در عالم تشیّع بوده است، روانه می شود استعداد و قریحه وی زمانی بروز و ظهور پیدا می کند که در نجف به مطالعه و تحقیق می پردازد و در اندک زمانی در میان طلاب نجف به شهرت می رسد و مورد توجه بزرگانی همچون سید بحر العلوم قرار می گیرد به گونه ای که گفته شده ایشان زمانی کتابخانه شخصی خود را برای تحقیق به وی می بخشد. از استادان دیگر وی در این دوره شريف العلماء است که ملّا اسماعیل از محضر ایشان بهره بسیار برده است. وی حدود سال 1208 ق به ایران باز می گردد و در یزد سکونت اختیار می نماید.

دیری نمی گذرد که بر اثر فعالیت های علمی و تحقیقی، نه تنها موفّق به تألیف کتب بسیاری در زمینه فقه و اصول می گردد بلکه در زمینه های اجتماعی و عمرانی نیز موفق می شود ساختمان مسجد معروف «ملّااسماعیل» را شروع کند و به انجام رساند و نیز مزرعه ای در منطقه پیشکوه یزد احداث نماید، که این دو

یادگار گران سنگ همچنان در یزد باقی است تدبیر و تلاش و تکاپوی بی شائیه این روحانی عالی قدر در حدی بود که قرنی گذشت تا شخصیتی چون آیت الله شهید صدوقی (رحمه الله علیه)، بار دیگر توانست توفیق یابد نظیر او اقدام نماید. سرانجام، این عالم بزرگ و این روحانی سترگ پس از عمری نه چندان طولانی - امّا پر برکت - در سال 1230 ق در یزد رخت از جهان بربست و در مقبره ای در جوار مسجد احداثی خود مشهور به مسجد ملّا اسماعیل مدفون گردید. هم اکنون بسیاری از اسباط و احفاد او در زمرۀ خدمتگزاران فرهنگ و فضیلت هستند که منشأ خدمات علمی و اجتماعی به شمار می روند.

1- اذن زیارت

*اذن زیارت ⁽¹⁾

زمانی که آخوند ملّا اسماعیل در نجف در محضر آیت الله بحر العلوم مشغول تحصیل بودند. روزی جهت آستان بوسی حضرت اباعبدالله الحسين علیه السلام به کربلا مشرّف شدند. همان گونه که متداول است، شیعیان با معرفت قبل از ورود به حرم مطهّر ائمّه اطهار علیهم السلام اذن دخول می طلبند سپس وارد حرم می شوند و به ذکر دعا و نیایش و زیارت می پردازند. مرحوم آخوند به رفقای طلبهٔ خود می گویند من تا از حضرت سيّدالشّهدا علیه السلام اذن برایم صادر نشود، داخل حرم نمی شوم. روز اول از چند در مختلف اذن دخول می طلبند اما چون جوابی نمی رسد به منزل بر می گردند روز دوم به همان ترتیب جلو درهای مختلف حرم می آیند و پس از ادای فقرات اذن دخول، پاسخی نمی شنوند تا این که در روز سوم با دلی شکسته و چشمی اشکبار ملتمسانه از حضرت می خواهند برای ورود به حرم اجازه صادر شود؛ چون در همان روز پس از چندی تعطیلی درس، باید به نجف برگردند پس از خواندن فقرات اذن دخول در روز سوم ناگهان ندایی از ضریح مطهّر بلند می شود: سلامٌ علیکم یا اسماعيل! قَدْ أَذِنت لک (سلام بر تو ای اسماعیل! ما به تو اذن دادیم).

درست در همان زمان شاگردان در محضر سید بحرالعلوم بودند که دیدند ناگهان استاد به سجده رفتند و بعد در حالی که اشک می ریختند، فرمودند: الحمد الله! خداوند به من لیاقت داد شاگردی تربیت کنم که تا از مولایش حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام اذن نگرفت وارد حرم مطهّر نشد. طلّاب حاضر پرسیدند: ایشان کدام یک از شاگردان شما بودند؟ سیّد فرمودند: «ملّا اسماعیل عقدایی».

هر چند این شاگرد لایق، بسیار در چشم بحرالعلوم عزیز و محترم بود، از آن به بعد بر عزّت و احترام او نزد همه - و به ویژه استاد - افزوده شد.

2- استخاره استثنایی

*استخاره استثنایی ⁽¹⁾

آخوند ملّا اسماعیل عقدایی، بنیان گذار مسجد ملّا اسماعیل - که هم اکنون محلّ برگزاری نماز جمعه یزد و از مساجد وسیع و مشهور استان است - وقتی که زمین مسجد و حدود آن را تعیین کردند در آن به اقامه جماعت پرداختند. یکی از خاطرات ماندنی ایشان در ادامه کار ساختمان این بود که هر روز صبح پس از برگزاری نماز جماعت و تعقیبات و تا روشن شدن هوا، به اتفاق مأمومين مصالح مورد نیاز آن روز بناها را به محل کار می بردند تا هم در امر هزینه ساختمان صرفه جویی شده باشد و هم نمازگزاران در ثواب ساختمان شریک باشند.

گفته شده است: روزی مرحوم آخوند در حین حمل مصالح نگین انگشتر خود را گم کردند و هر چه خود و اطرافیان آن را جستجو کردند، آن را نیافتند و چون فضایی که در آن رفت و آمد می کردند وسیع بود و خشت و خاک و آجر فراوان در آن پراکنده بود یافتن نگینی به آن کوچکی، ممکن نبود. مرحوم آخوند پس از این که همه از یافتن آن نگین ناامید شدند، در محلی ایستادند و با اشاره آن محل را به دو قسمت تقسیم کردند و برای هر قسمت استخاره ای گرفتند. بعد طرفی را که استخاره آن قسمت خوب آمده بود با اشاره به دو قسمت تقسیم کردند. باز آن طرف مورد نظر را به دو قسمت کردند تا این که مرتّب بر اثر این

قسمت ها امر استخاره به محلّ کوچکی منتهی شد. مرحوم آخوند برای آن فضای کوچک استخاره گرفتند، سپس به کسی که در کنارشان بود دستور دادند: در این نقطه جستجو کن! پس آن شخص با اندکی زیر و رو کردن خاک ها آن را یافت و به ایشان داد.

3- اعترافات احسایی

*اعترافات احسایی ⁽¹⁾

مرحوم آخوند آخوند ملّا اسماعیل عقدایی بعد از این که تحصیلاتشان را در کربلا تمام کردند، در حالی که در طول تحصیل در آن جا استفاده های زیادی از لحاظ علمی برده بودند، وقتی قصد مراجعت داشتند، با کوله باری از علم و تجربه و تبحّر به موطنشان یزد برگشتند و وقتی در این شهر اقامت گزیدند، محضر درسشان بسیار با استفاده و پربار بود. از شیخ احمد احسایی که در اکثر بلاد اسلامی جهت تبلیغ عقاید سوء خود رفت و آمد می کرد نقل شده است که گفت من به هر شهری وارد شدم در مباحثاتی که با علما داشتم موفق شدم آنان را مغلوب نمایم و تنها در یزد با این که مدتی هم ماندم لیکن در نهایت نتوانستم بر آخوند ملّا اسماعيل تفوّق یابم و تنها یزد بود که من ناموفّق از آن بیرون آمدم!

4- دزدی در خانه

*دزدی در خانه ⁽²⁾

شبی یک دزد وارد منزل آیت الله آخوند ملّا اسماعیل می شود و به طمع این که در خانه ،ایشان مال و منال زیادی است به هرجا سر می زند بلکه چیزی به دست آورد هنگامی که خیلی آهسته وارد یکی از اتاق ها می شود، می بیند آخوند در گوشۀ آن اتاق مشغول مطالعه هستند پس فوراً خود را به عقب می کشد و به اتاق دیگری سر می زند باز می بیند در گوشه آن اتاق ایشان در حال مطالعه هستند. پس به محلّ دیگری می رود باز آخوند را به همان حالت می بیند. پس از

خانه بیرون می آید و دست خالی در کوچه می گردد که ناگهان مشاهده می کند آخوند به طرف خانه می روند. پس جلو می رود و سلام می کند و می گوید: شما این جا هستید و من برای این که چیزی به دست آورم به خانه شما رفته بودم؟ آخوند می گویند: اشکالی ندارد بیا به خانه برویم شاید چیزی باشد که تو هم دست خالی نرفته باشی!

5- ادای امانت

*ادای امانت ⁽¹⁾

زمانی که مرحوم آخوند ملّا اسماعیل به یزد وارد شدند، منزلی را از یکی از اهالی یزد به مدّت یک سال اجاره کردند و خود و خانواده در آن ساکن بودند. روزی که مدّت اجاره به اتمام رسید، مالک خانه آمد و گفت: تا چند ساعت دیگر مهلت شما به پایان می رسد و باید آن را تخلیه کنید. مرحوم آخوند می گوید: اگر ممکن است من یک سال دیگر اجاره را تمدید کنم؛ چون فعلاً جایی ندارم و تدارکی هم برای محلّی دیگر نداشتم، تخلیه خانه در این فرصت برایم دشوار است. امّا مالک خانه تمدید اجاره را برای یک سال قبول نمی کند. آخوند می گوید: پس چند روزی مهلت بده تا من جایی پیدا کنم. مالک این مهلت را هم قبول نمی کند! آخوند از او برای چند ساعت مهلت می خواهد، امّا باز نمی پذیرد! آخوند می گوید: مثل این که منظور شما این است که من همین الآن خانه را تخلیه کنم؟! مالک می گوید: آری. آخوند وقتی وضع را چنین می بیند، بلافاصله اسباب و اثاث خود را که خیلی هم مختصر و ساده بوده، از آن خانه بیرون می برند و به اتفاق همسر و فرزندان در صفه ای در میدان لب خندق می گذارند. سپس برای این که خانواده اشان پناهگاهی داشته باشند پرده ای جلو آن صفّه می کشد و خانه را به مالکش تحویل می دهند.

اما ایشان به سبب این که از نظر امنیّت اهل و عیال در نگرانی بودند، برای چند روز از رفتن به مسجد خودداری می کنند و شب و روز در آن صفّه در کنار

خانواده می مانند تا این که مردم از عدم حضور ایشان در مسجد نگران می شوند و بعد از پیگیری آخوند و خانواده اشان را در آن حال مشاهده می کنند! وقتی سؤال می شود چرا چنین کردید؟ فرمودند چون شرع مقدس به من دستور داده وقتی اجاره تمام شد ملک مردم را به صاحبش بدهید من برابر شرع عمل کردم اما مردم قدرشناس بدون تأمّل، برای عالم بزرگی چون او خانه ای تهیّه کردند و وی و خانواده اش را از آن صفّه بیرون بردند.

6- رؤیای بنای مسجد

*رؤیای بنای مسجد ⁽¹⁾

زمانی که مرحوم آخوند ملّا اسماعیل در نجف مشغول تحصیل بودند، شبی خواب دیدند که در محلّی که برایشان نامشخّص و نامعلوم بود، زمینی وسیع را در اختیار گرفته اند و مسجدی بسیار با عظمت با ایوانی بزرگ در آن زمین بنا می کنند. زمانی که ایشان در یزد ساکن می شوند پس از مدتی که مورد رجوع خاص و عام بودند، روزی به هنگام عبور از کنار میدان خان و محلات اطراف آن به میدان وسیعی می رسند که داروغه شهر در آن محل، مجرمان را مجازات می کرده است. وقتی آخوند این زمین وسیع را مشاهده می کنند، به خاطر می آورند این همان زمینی است که در نجف آن را در خواب دیده بودند. پس برای خرید زمین اقدام نموده سپس خود نقشه ای طرح می کنند و پی ریزی بنایی آغاز می شود که امروزه یکی از عالی ترین و بزرگ ترین مساجد استان یزد است و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، نماز جمعه شهر یزد در این مسجد اقامه می گردد و به «مسجد ملّا اسماعیل» مشهور است.

7- امداد غیبی

*امداد غیبی ⁽²⁾

زمانی که مرحوم آخوند ملّا اسماعیل کار ساختمان مسجد را شروع کردند،

به تدریج وجوهاتی از طرف خیّرین شهر یزد می رسید و ایشان آن را هزینه می کردند تا این که یک روز استاد بنّا به منزل ایشان در محلّه لب خندق آمد و گفت: برای دستمزد کارگران به مقداری پول نیازمندم. آخوند که در آن هنگام پولی نداشتند، اظهار داشتند: فعلاً پولی ندارم. بنّا گفت: بنابراین کار تعطیل می شود؛ چون من نمی توانم شاگردانم را بیش از این وعده بدهم. آخوند گفتند: هر چه بشود در حال حاضر من وجهی در اختیار ندارم، حتّی اگر کار برای مدّتی تعطیل گردد. استاد بنّا هم به عزم این که از فردای آن روز تا رسیدن وجه کار را تعطیل کند، از خانه ایشان بیرون آمد و به محلّ ساختمان نیمه تمام مسجد می رود، امّا هنوز دقایقی از رفتن او نگذشته بود که کسی در خانه آخوند را زد. آخوند به فردی که حاضر بود، گفتند: برو ببین کیست؟ آن شخص رفت و پس از چند لحظه در حالی که مقداری قابل توجّه پول همراه داشت برگشت و گفت: کسی که او را نمی شناختم این وجوه را آورد و گفت: این را به آخوند بدهید آخوند فرمود: برو به این شخص بگو این پول را از چه بابتی پرداخت کرده؟ سهم امام سادات است؟ ردّ مظالم است؟...

سهم شخص مذکور برگشت و گفت کسی دم در نیست! آخوند فرمودند: برو و تا می توانی در کوچه های اطراف او را جستجو کن پس از ساعتی آن شخص برگشت و گفت: هرچه گشتم او را ندیدم و هر چه هم سراغ ،گرفتم اهل محل هم کسی را با این نشانه ها که من گفتم، ندیده بودند آخوند گفتند: برو در محل مسجد و استاد را پیش من بیاور طولی نکشید که استاد بنّا وارد شد آخوند همه آن پول را به او دادند و گفتند بیا، این هم پول، بگیر و کار را تعطیل نکن اما هر چه استاد اصرار کرد که ایشان در آن مدت کوتاه این پول را از کجا آورده اند آخوند حرفی نزدند و گفتند تو کارت را انجام بده اما او خود متوجّه شد که رسیدن این مبلغ در آن تنگی، چیزی جز امداد غیبی نمی تواند باشد!

8- تقاضای تحصیل

*تقاضای تحصیل ⁽¹⁾

آخوند ملّا اسماعیل عقدایی بعد از این که مقدّمات را در عقدا تمام کردند شوق زیادی به ادامه تحصیل داشتند، اما از جهات مختلف امکان ادامه تحصیل در عقدا کم بود و در شهرهای دیگر؛ از جمله عتبات عراق هم با آن کمبودها در آن زمان کار آسانی نبود، اما شوق وی به تحصیل روزی او را به امام زاده سیّد محمّد عقدا کشاند. وی که شنیده بود صاحب این بقعه از فرزندان امام موسی بن جعفر علیه السلام است، وقتی وارد حرم آن سیّد بزرگوار شد، با خلوص تمام خطاب به قبر آقا گفت: مسلّم شما هر که هستید از فرزندان رسول الله صلی الله علیه و آله و از اولیاء الله هستید. من هم در راه تحصیل علم کوشش هایی کرده ام، امّا می خواهم تا مدارج عالی علمی پیش بروم. از شما می خواهم نزد خداوند واسطه شوید تا من به آرزویم برسم. ایشان نقل کرده است: طولی نکشید که وسایل سفر به عتبات فراهم شد و به نجف رفتم و در تمام مدت اقامت در آن جا هم از لحاظ توفیق معنوی و هم از حیث موفّقیّت در تحصیل علم، از امدادهای غیبی بهره مند بودم تا این که به وطن برگشتم.

گفته شده است: بعد از ورود آخوند به یزد و اقامتش به عنوان مجتهد اعلم در این شهر، هر سال چند مرتبه وی با آن وسایل ابتدایی مسافرت، از یزد به عقدا می رفت و امام زاده سیّد محمّد را در محلّ هفتادر زیارت می کرد. حتّی بارها از ایشان سؤال شد، در شهر یزد و نواحی نزدیک به آن هم قبور سادات و امام زاده ها زیاد است ایشان می فرمود: بله، امّا این سیّد بزرگوار به گردن من حقّی دارد که من باید آن را به جای آورم! و من فراموش نمی کنم که هرچه خداوند به من مرحمت فرموده، از برکت دعای این فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله است!

9- کنجکاوی کودکان

*کنجکاوی کودکان ⁽²⁾

بعد از این که مرحوم آخوند ملّا اسماعیل نقشه مسجد را کشیدند، در پیاده

کردن نقشه و امور ساختمان هم با بنّاها همکاری می کردند و بر امور نظارت داشتند تا این که پی ریزی ها تمام شد و ستون ها در محلّ خود بالا آمد، اما وقتی نوبت به پوشیدن سقف ها رسید، با توجّه به فاصله زیادی که ستون ها با هم داشت معمار و بنّاها نمی دانستند با ارتفاع بلند و عرض زیاد ستون ها چگونه شروع به زدن سقف بر روی ایوان اصلی نمایند. حتّی خود آخوند هم که نقشه را طرح کرده بود، فکرش به جایی نمی رسید که اگر بنّایی هم پذیرفت که سقف را بزند، با توجّه به نبود داربست فلزی و چوبی، با تکیه بر چه چیزی می تواند کار را شروع کند تا این که روزی آخوند در محلّ ساختمان و در کوچه مجاور، در کناری نشسته و در فکر بود که دو کودک از مکتب بیرون آمده، به طرف خانه می رفتند و در ضمن عبور به ساختمان نیمه تمام مسجد نگاه می کردند. یکی از این دو کودک از دیگری می پرسد: اگر بنّایی بخواهد سقف این ایوان را بزند، با این بلندی ستون ها، روی چه چیزی می تواند بایستد و کارش را شروع کند؟ کودک دیگر در جوابش می گوید: این که کاری ندارد، مگر تو ندیده ای کشاورزان بعد از برداشت محصول گندم، برای حمل کاه از چه چیزی استفاده می کنند؟ برای این کار هم می توان شال های بزرگ را از کاه پر کنند و روی هم بچینند تا به محلّ شروع سقف ایوان برسد و بنّاها و کارگران بتوانند روی آن ها بایستند و کارشان را به آسانی انجام دهند. بعد از اتمام کار هم، شال های کاه را از مسجد بیرون ببرند! آخوند که مصاحبۀ این دو کودک را از امدادهای غیبی می دانست، استاد معمار را که شخصی به نام استاد عبدالکریم بود، در جریان گذاشت و به وی خاطرنشان کرد که جز این طریق، هیچ راه دیگری برای زدن سقف به آن بلندی وجود ندارد و در نهایت، هم به همین ترتیب عمل شد!

10- عنایت امام زمان

*عنایت امام زمان ⁽¹⁾

آخوند ملّا اسماعیل با معمار ساختمان مسجد قرار گذاشته بودند در پایان هر

هفته، وی به ایشان مراجعه کند و هزینه های کارهای انجام شده؛ اعمّ از مزد کارگران و بنّاها و قیمت مصالح به کار رفته را دریافت کند و این امر برابر قرار ادامه داشت اما یک بار که روز پنجشنبه معمار برای تسویه حساب نزد ایشان می،رود آخوند می گویند این هفته پولی !ندارم باید تا هفته آینده به من مهلت دهی معمار می گوید پس اجازه بدهید کار تا هفته آینده تعطیل شود اما ایشان می فرماید: نه کار را تعطیل نکنید هفته بعد معمار برای تسویه حساب می رود اما آخوند می گویند هنوز پولی نرسیده، کار را ادامه دهید شاید چیزی برسد! معمار باز در روز پنج شنبه هفته سوم مراجعه می کند اما همچنان آخوند اظهار می دارد هنوز چیزی به دستم نرسیده در این موقع معمار از ایشان می خواهد به خاطر انباشته شدن بدهی ها لااقل کار را تعطیل کنند، اما ایشان به هیچ وجه اجازه تعطیل شدن کار را نمی دهد از قضا معمار همان شب در مسجد که هنوز هم نیمه تمام بوده، نماز مغرب و عشا را به امامت آخوند ملّا اسماعیل به جا می آورد در آن ،حال شخصی از بازاری های متمول یزد که در کنار او بوده می پرسد آقای معمار! بالاخره ساختمان مسجد چه وقت تمام می شود؟ معمار خیلی آهسته و در گوشی به وی می گوید من خودم هم در کار ساختمان مسجد مانده ام؛ زیرا این سومین هفته است که آخوند پولی که بابت مخارج کار بپردازد ندارد و اجازه تعطیل شدن کار را هم نمی دهد!

معمار می گوید بعد از این گفتگوی خصوصی من و آن بازاری، به خانه رفتم و ساعتی بعد به استراحت پرداختم. حوالی نیمه شب بود که دیدم کسی در خانه من را می کوبد. وقتی پشت در آمدم، دیدم خادم آخوند ملّا اسماعیل است. او گفت: آخوند شما را خواسته و باید هرچه زودتر با من بیایی! من گفتم: به ایشان بگو صبح اوّل وقت قبل از هر کار دیگر نزد ایشان می آیم اما خادم گفت: ایشان گفته است همین الآن با من بیایی پس لباسم را پوشیدم و با خادم به منزل آخوند، واقع در محله لبخندق .رفتم وقتی وارد شدم دیدم آخوند در آن ساعت شب، روی سجادۀ خود رو به قبله نشسته است به محض این که ایشان مرا دید،

گفت: آقای معمار! بدهی من به شما بابت مخارج کار مسجد چقدر است؟ من که خیلی حالت خوبی نداشتم و از این که در آن ساعت از شب از خانه و بستر بیرون آمده بودم با ناراحتی گفتم: فلان مبلغ آخوند گفت: تا پایان کار به چه مبلغی نیاز است؟ گفتم: نمی دانم آخوند گفت: بالاخره تو معمار کار هستی، مخارج کل کار را چند تخمین می زنی؟! من که پیش خود فکر می کردم کسی که تا سر شب هیچ پولی نداشت چگونه در این وقت شب صحبت از همه مخارج تا پایان کار می کند مبلغی را تخمین زدم اما با تعجب مشاهده کردم آخوند در محلی که نشسته بود دست پیش برد و کیسه ای پول بیرون آورد و به من داد و گفت: بیا این درست برابر بدهی های قبلی و مخارج آینده تا پایان کار است. من از تو می خواهم از این به بعد با تلاش و پشتکار هر چه تمامتر به کار ادامه دهی به خصوص حالا که از لحاظ وجوه هزینه شده نگرانی هم نداری من که حیرت زده به کیسۀ پول نگاه می کردم به وی گفتم آقا بفرمایید این وجه هنگفت را از کجا آوردید؟ در این چند هفته گذشته من هرچه گفتم شما وجهی در اختیار نداشتید اما اینک همهٔ مخارج در این کیسه جمع است آخوند گفت تو به این امور چه کار داری؟ تو برای ادامۀ کار پول می خواستی که فراهم شد بردار و برو و کارت را انجام بده اما وقتی خیلی اصرار کردم و آخوند دید من ولکن نیستم، فرمود به یاد می آوری در بین نماز مغرب و عشا به آن بازاری چه گفتی؟! تو نگفتی من نمی دانم این آخوند می خواهد با من چه کار کند؟! من همان جا صحبت تو و او را شنیدم و خیلی ناراحت شدم و همان جا به آقایم حضرت صاحب الامر علیه السلام متوسّل شدم و این کیسه را آقا همین امشب به من مرحمت فرمودند و من هم به دنبال تو فرستادم تا بگیری و به کارت ادامه دهی!

11- مزرعه آخوند

*مزرعه آخوند ⁽¹⁾

زمانی که آخوند ملّا اسماعیل در نجف مشغول تحصیل بودند، شبی در

خواب دیدند، در صحرایی وسیع، به حفر قنات مشغولند اما ایشان تعبیر این خواب را نمی دانستند تا این که زمانی که در یزد ساکن شدند و عوام و خواص به ایشان اعتماد داشتند، بین دو گروه از اهالی منطقه نصر آباد پیشکوه نزاعی در گرفت و از ایشان برای حل و فصل دعوا دعوت به عمل آمد. وی حکمیت را پذیرفت و به طرف نصرآباد در حرکت بود که یک فرسخ (6 کیلومتر) به آن محل مانده، ناگهان آخوند متوجه می شود این سرزمین همان جایی است که وی آن را در نجف در خواب دیده بود به همین جهت بعد از رفع خصومت و حل اختلاف اهالی نصر آباد، از کدخدای محل می خواهد یک نفر مقنی خبره و کارآزموده به او معرفی کند کدخدا هم یکی از مقنی های باتجربه را به وی معرفی می نماید آخوند در بازگشت به طرف شهر یزد، این مقنی را در آن صحرای وسیع به کنار کوهی می برد که از دور قرمز به نظر می رسد و می گوید می خواهم اولین چاه قنات را در این محل حفر کنی مقنی اظهار می دارد اما این محل آب ندارد و حفر چاه برای قنات بی فایده است آخوند می گوید: شما کارت را از همین جا شروع کن و مزدت را بگیر بقیه امور به عهده خود من پس از چندی کندوکاو و تلاش مداوم مقنی به خاک های مرطوب در ته چاه می رسد وقتی خبر را به آخوند می دهد در محل حاضر می شود و شکر خدا به جای می آورد و به مقنی می گوید: به امید خدا کارت را ادامه بده تا این که در ادامه کار ناگهان سنگ ته چاه بر اثر ضربه ای کاری شکافته می شود و آب از درون آن فوران می کند به گونه ای که صحرا را آب فرامی گیرد در این هنگام آخوند بر سر چاه حاضر می شود و دو رکعت نماز شکر به جای می آورد و می گوید خدایا آخوند از تو 30 جره آب خواسته بود که ناگهان پالان الاغی که در آن حوالی بوده به درون چاه می افتد و از آن به بعد تنها همان 30 جره آب بیرون می آید و در فصول مختلف هم کم و زیاد نمی شود آخوند سپس نقشه یک مزرعه را با خیابان های عریض و باغ می کشد و طوری طرح ریزی می کند که خانه های امروزی مزرعه آخوند در تابستان کمترین آفتاب را دارد و در زمستان بیشترین آفتاب را

را!

12- بنای باتجربه

*بنای باتجربه ⁽¹⁾

زمانی که مرحوم آخوند ملّا اسماعیل شروع به ساختمان مسجد کرد، خود بر همه امور نظارت داشت و همه روزه در محل حاضر می شد و از چند و چون پیشرفت کار صحبت می کرد. ضمن این که در آن ،محل نماز جماعت به جای می آورد و گاه همچون یک کارگر کار می کرد تا این که ستون های دو طرف ایوان بزرگ مسجد تمام شد و آماده بود تا این که پوشش سقف آن شروع شود؛ کاری که آخوند خیلی دلواپس آن بود و می خواست هر چند زودتر شروع شود اما در این میان استاد بنا چند روزی سر کار نیامد و کار تعطیل شد. مرحوم آخوند سراغ او را گرفت، اما استاد غیبش زده بود این تعطیلی چند ماه طول کشید، در حالی که نه استاد بنا پیدا می شد و نه کسی جرئت داشت کار او را ادامه دهد. به ویژه این که زدن سقف با آن دهنه فراخ کار هر کسی نبود. آخوند هرچه تلاش کرد تا استاد را پیدا کند تلاشش به جایی نرسید و کار همچنان تعطیل بود و آخوند نگران، که عاقبت چه می شود؟

در اوج نگرانی آخوند، تقریباً پس از گذشت یکسال روزی استاد بنا خودش نزد وی آمد و با خنده سلام و احوال پرسی کرد. وقتی مرحوم آخوند علت آن غیبت طولانی را پرسید استاد بنا گفت: جناب آخوند! خبره کار من هستم و من می دیدم شما چه عجله ای برای پیشرفت کار دارید ضمن این که می دانستم ستون های به این قدرت و سنگینی باید چندین ماه طول بکشد تا هر چه فشار روی زمین وارد می کند کارش را بکند و به قول بناها جا بیفتد تا بتوان سقف بزرگ و به این سنگینی را بر آن سوار کرد البته، اگر آن روز من این عذرها را می آوردم شما نمی پذیرفتید و شاید فکر می کردید من می خواهم کاری دیگر را در جایی از شهر شروع کنم و در فکر کار و بار خودم هستم اما امروز این پی ها تابستان و زمستانی را پشت سر گذاشته و کاملاً جا افتاده و آماده سقف زدن است. اگر من سال گذشته شروع به پوشیدن سقف می کردم طولی نمی کشید

که وزن زیاد سقف باعث می شد سقف ترک بخورد، اما حالا دیگر مطمئن به استحکام آن هستم. جالب این که این سقف کذایی پس از گذشت زمانی نزدیک به دو قرن هنوز ترک نخورده است!

سنگ قبر آخوند ملّا اسماعیل

به عهد آصف دوران سمّى حضرت موسى *** به انجام آمد این مسجد چه مسجد ثانی سینا

اساس رفعتش خوش تر ز طرح طارم خضرا *** حضیض گنبدش برتر ز اوج گنبد خضرا

مقرنس سطح زیرینش از این نه بقعه گردون *** مكوكب پایه بستش از این هفت اختر نو را

از آن خورشید، که در اوج گاهی در حضیض آمد *** که هم بر شمسه هم بر بنده اش گردد جبین آسا

بهشتی این بنا و خشتش از مه باشد از خور *** بلی جنّت ز خشتی سیم و خشتی زر بود زیبا

ملایک را مطاف و قدسیان را مقصد و معبد *** ندانم بیت معمور است این یا مسجد اقصی

در این جا با ادب نِه پا، سرِ آزرم پیش افکن *** که سر بنهاده این جا ساکنان عالم بالا

به طور از بهر عرض حاجتش حاجت نمی بودی *** اگر موسی به هنگام مناجات آمدی این جا

اگر از وادی ایمن سوی این بقعه می آمد *** نمی بایست او را سینه زد بر سینه سینا

بنایش اهل علم و اهل دانش را بود مسکن *** بود شیخ حرم پرورده را اندر حریمش جا

امين الملّة والدّين نظام الشّرع اسماعيل *** که خود بانیّ این مسجد بُدی از همّت والا

چون آن علامه مدفون شد در این بیت الشّرف گفتم: *** همانا حجر اسماعیل اندر کعبه شد پیدا

بود سال وفاتش یک هزار و دو صد و سه ده (1230 ق) *** نخواهد تا ابد از یاد رفت این ماتم کبری

بخوان بر خاک وی «سودائیا» حمدیّ و توحیدی *** که باشد از قبول وی بنای نعمت عظمی ⁽¹⁾

پارسای پاک نهاد

آیت الله آخوند ملّا علی اکب زارچی قُدّس سرّه

اشاره

2

عکس

بی تردید یکی از نخبگان عرصه علم و عمل و شاگردان راستین مکتب اهل بیت، آخوند ملّا علی اکبر زارچی است که پس از گذشت بیش از 170 سال از فوتش، در موطنش زارچ و یزد نام و یاد او زنده است و به نیکی و نیکوکاری از او یاد می شود.

ملّا علی اکبر، فرزند ملّا جعفر، در سال 1191 قمری در زارچ متولد شد و ابتدا در نزد پدرش که خود یک عالم روحانی بود - شروع به تحصیل نمود و پس از کسب مدارجی از مقدمات راهی عتبات شد و در آن جا بود که توانست هم درک فیض حضور علمایی همچون آقا سیّد علی طباطبایی [صاحب ریاض] نماید و هم در پناه بارگاه ملکوتی حضرت سیدالشّهدا علیه السلام، روز به روز بر اندوخته های معنوی خود بیفزاید وی از جمله عالمانی است که از نخستین روزهای شروع به ،تحصیل بیشتر از آن که در اندیشهٔ انباشتن محفوظات علمی باشد به فکر دانستن و به کار بستن بود و در همۀ عمر پیوسته با دو بال علم و تقوی پرواز می کرد و به راستی پس از عمری نیکی و نیکنامی کارنامه ای درخشان از خود به یادگار گذاشت که اسوه و الگویی برای مردم زمان خود و دوران های بعد شد.

او عالمی پرهیزکار بود که علاوه بر این که در پایان اقامت در عتبات، به درجه رفیعۀ اجتهاد نایل آمد هرگز اسیر نام و نشان و تفاخر و تکاثر نشد، بلکه در همه عمر ساده زیست و پیوسته در بین مردم متواضع و منکسر بود و از روزی

که طلبه ای ساده بود تا روزی که بر مسند امامت جمعه یزد خطبه می خواند. هرگز از خدا و خلق جدا نشد و از دنیا به قرصی نان جو اکتفا کرد سرانجام این عالم پرهیزکار در روز 7 صفر سال 1266 قمری، در یزد از دنیا رفت و در قبرستان جوی هر هر، در مقبره آخوند کرباسی، مدفون شد.

1-گندم با برکت

*گندم با برکت ⁽¹⁾

یکی از نوادگان آخوند ملا علی اکبر زارچی که شخصی وارسته و امین بوده نقل کرده است آخوند ملّا جعفر زارچی پدر ملا علی اکبر از اوتاد زمان خودش بوده است زمانی که ملاعلی اکبر کودکی بیش نبوده در خانه خمره ای بزرگ داشته که گندم مورد نیاز خانه از آن برداشت می شده است.

ملّا علی اکبر که می دیده هر روز مادرش برای تهیه نان از آن خمره گندم بر می دارد و هیچ گاه از گندم در خمره کم نمی شود و نیز ندیده گندمی به این خمره اضافه شود، بر حسب کنجکاوی کودکانه هر روز از خمره دیدن می کرده اما کسر و کمبودی در آن نمی دیده روزی او به مادرش می گوید: چرا گندم این خمره کم نمی شود؟ مادرش می گوید این سؤال را این جا کردی ولی سعی کن در جای دیگر از آن حرفی نزنی اما او باز هم بر حسب عادت کودکانه روزی در حین بازی با همسالان خود این موضوع را مطرح می کند، اما آن ها می گویند چنین چیزی امکان ندارد. سپس این حرف سر زبان مردم می افتد و عده بسیاری از آن باخبر می شوند به همین جهت موجودی گندم در این خمره رو به کاهش می گذارد تا این که روزی به کلّی تمام می شود.

2- سهمی برای فقرا

*سهمی برای فقرا ⁽²⁾

روزی مرحوم ملّا علی اکبر زارچی پس از فراغت از نماز بر سکّوی مسجد

نشسته بود که یکی از مأموران حکومتی که یک برات جو به عهده یکی از اهالی زارچ در دست داشت او را دید و از این که یک نفر با سواد پیدا کرده که بتواند متن حواله را بخواند خوشحال شد پس نزد او رفت و برات را به وی نشان داد که بخواند و معلوم کند برات به عهده کیست تا آن را از او تحویل بگیرد ملا علی اکبر بعد از خواندن برات به این جهت که احیاناً حواله غير مشروع و در دست یک عامل حکومتی است، نخواست که در آن امر شرکتی داشته باشد. به همین خاطر آن شخص را معرفی نکرد و گفت این برات به عهده من است. سپس آن مأمور را به خانه برد و آن مقدار جو را به وی تحویل داد.

این مأمور حکومت، وقتی به شهر رسید، جوها را در اصطبل برد و در آخور اسب ها ریخت و از آن محل بیرون رفت. ساعتی بعد که به سراغ اسب ها آمد، دید آن ها با این که گرسنه هستند جوها را نخورده اند پس این موضوع را به اطلاع حاکم رساندند حاکم همان شخص را مجدداً به زارچ فرستاد تا ملا علی اکبر را با خودش به شهر بیاورد. او بنا به دستور حاکم به زارچ رفت و گفت اسب ها جوهای شما را نمی خورند علت چیست؟ ملا علی اکبر به خاطر می آورد مقدار جویی که به مأمور داده بود خمسش پرداخت نشده بوده، پس می رود و یک کیسه جو را به عنوان خمس کنار می گذارد سپس به مأمور حکومت می گوید: آمدن من لازم نیست و الآن اسب ها مشغول خوردن جو هستند. درست زمانی که ملا علی اکبر این حرف را به آن مأمور زد، اسب ها با رغبت جوها را خوردند؛ به گونه ای که صدای خوردن آن ها به گوش مهتران رسید وقتی آن مأمور از زارچ برگشت، جریان ملاقاتش با ملا علی اکبر را تعریف کرد و مهتران هم شهادت دادند که اسب ها در آن موقع جوها را خورده اند.

3- در فکر فقرا

*در فکر فقرا ⁽¹⁾

روزی عوامل حکومت، جریان شیخ و جلالت قدر او را برای حاکم تعریف

می کنند. به همین سبب وی مایل بوده از نزدیک ملّا علی اکبر را ببیند. شاهزاده محمد ولی میرزا دستور می دهد مأموری با مرکب خاص به زارچ برود و پیام او را برای آمدن به یزد به شیخ برساند. وقتی ملا علی اکبر وارد بر حاکم می شود، وی می گوید: چون شما جوها را از مال خود و بدون دریافت وجه داده بودید خواستم با دست خود از پول حلال عایدی ملک خود وجه آن را تقدیم نمایم و کیسه ای محتوی مقداری پول نزد ایشان گذاشت اما هر چه حاکم اصرار کرد، او وجه را نپذیرفت حاکم گفت: پس لااقل از من چیزی بخواهید! وی گفت شنیده ام ارادۀ فروش آب های خالصه زارچ را دارید اگر واقعیت دارد، تقاضای من این است مقداری از آن را برای فقرای زارچ منظور نمایید تا هر کدام آب شربی ندارند دو دانگ یا سه دانگ به نسبت عیالواری داده شود تا بتوانند در بهار مقداری هندوانه بکارند که برای میوه تابستان از آن استفاده کنند و برای زمستان هم آن را برای شرب چند دست زمین شلغم به کار برند و کمک غذای زمستانشان باشد. حاکم فوراً خواهش ملا علی اکبر را اجابت کرد و دستور داد مقدار 70 جره آب خالصۀ زارچ به فقرای آن منطقه اختصاص یابد و این آب در زارچ موسوم به آب فقیری بود و همچنان شرب می شود و اولاد و احفاد آن ها از آن استفاده می کنند!

4- طلب حلّيّت

*طلب حلّيّت ⁽¹⁾

شبی مرحوم ملا علی اکبر زارچی برای رسیدن به امور کشت و زرع در اله آباد بود که هنگام بازگشت به زارچ با طوفان و گرد و خاک مواجه شد. البته، او همیشه سعی می کرد برای رفت و آمد از مسیرهای عمومی استفاده کند و هرگز از روی کشتزار مردم عبور نمی کرد اما آن شب طوری هوا طوفانی بود که امکان نداشت در آن شرایط و با تاریکی هوا اصلاً راه عمومی را پیدا کند پس عمامه خود را از سر برداشت و آن را به چندین قطعه تقسیم کرد و بر هر کرت و

جویی که پای نهاد قطعه ای از آن را به زمین گذاشت و کلوخی روی آن نهاد تا به عنوان نشانه باقی بماند تا این که به زارچ رسید، فردای آن روز، در خانه دشتبان آن منطقه رفت و او را به صحرا آورد و اسامی مالکین مزارعی که نشان دار شده بود، پرسید و آن را به خاطر سپرد. سپس به در خانه یکایک آن ها رفت و برایشان تعریف کرد در آن شب طوفانی به هیچ عنوان قادر به پیدا کردن راه نبوده و مجبور شده است بدون اذن و اجازه اشان به کشت و زرع آنان وارد شود. از این رو ضمن عذرخواهی از همگی آنان خواست به هر ترتیب که صلاح می دانند، او را حلال کنند!

5- میراب مشکل ساز

*میراب مشکل ساز ⁽¹⁾

مرحوم ملا علی اکبر زارچی امور کشاورزی مختصری که داشت خود اداره می کرد و حتی برای آبیاری کشت و زرع خودش آستین بالا می زد. معمولاً میراب برای این که وقت او بی جهت تلف نشود و برای آبیاری معطل نماند ساعتی را معین می کرد؛ به طوری که هنگام تحویل آب، در محل حاضر باشد و چون وی مردی مرتب و منظم بود پیوسته سر وقت حاضر بود، امّا روزی برحسب اتفاق، ساعتی دیرتر از وقت تعیین شده حاضر شد. وقتی رسید، پرسید: نوبت او چه ساعتی است؟ میراب گفت: متأسفانه شما دیر آمدید و من خودم چون فهمیدم برای شما اتفاقی افتاده کشت شما را آبیاری کردم و از قضا از دو جرّه ⁽²⁾سهم شما بیشتر هم آب دادم و این بار قریب به دو جره و نیم به کشت شما آب داده شده است. مرحوم ملا علی اکبر به محض شنیدن این حرف با آه و افسوس گفت: امسال من را بینان کردی بعد هم با اعتراض گفت: این نیم جرّه آبی که بیشتر از سهم مقرّر وارد کشت من کردی حق چه کسی بود؟! بعد هم

برای این که رعایت نهایت احتیاط را کرده باشد بر سر آن کشت نرفت و حتّی آن را درو نیز نکرد!

6- رؤیای صادقه

*رؤیای صادقه ⁽¹⁾

نقل شده است مرحوم ملا علی اکبر زارچی، شب های جمعه به طی الارض به کربلا مشرّف می شده؛ به طوری که بعضی زوّار آشنا و کسانی که او را می شناخته اند، وی را در حرم مطهر حضرت سیدالشّهدا علیه السلام، مشغول به زیارت دیده اند، در حالی که ظهر روز بعد در یزد نماز جمعه را اقامه می کرده است شخصی از اهالی ابرند آباد نقل کرده است که برای زیارت به همراه قافله ای به کربلا مشرف شدم و به فیض زیارت حضرت نایل شدم، اما روزهای آخری که همراهان عازم ایران ،بودند به شدت مریض شدم؛ به طوری که همراهانم از من قطع امید کردند و به گمان این که من تا چند روز آینده میمیرم آینده میمیرم مرا به پیرزنی مجاور سپرد سپردند که تا زنده هستم متكفّل احوالم باشد و هنگام مرگ نیز مردم را برای کفن و دفن من دعوت نماید ضمناً مقدار پولی هم که داشتم به آن زن دادند تا صرف مخارج من نماید اتفاقاً بعد از این که همراهانم از کربلا رفتند، روز به روز حالم بهتر شد و پس از چندی سلامت خود را بازیافتم و شوق دیدار بستگان و خویشان و اهل و عیال در دلم شدت گرفت و آرزو داشتم بار دیگر به وطنم برسم و از این که کاروانیان خبر مرگ مرا به خانواده ام برسانند، خیلی ناراحت بودم علاوه بر این پولم هم تمام شده بود و نمی دانستم در این شهر غریب چه کنم؟! هر جا هم جستجو کردم تا دوست و یا آشنایی پیدا کنم، میسّر نشد و کسی را ندیدم که از او قرض بگیرم! روی سؤال کردن هم نداشتم. بنابراین، خسته و درمانده شب جمعه ای وارد حرم مطهر حضرت سيدالشّهدا علیه السلام شدم و در گوشه ای به نماز ایستادم و گشایش کار خود را از خدا خواستم بعد از نماز، در حال فکر بودم و به سرانجام کارم می اندیشیم که مرا خواب در ربود. در

عالم رؤیا، کسی به من گفت: ملا علی اکبر زارچی در فلان مکان به زیارت و نماز مشغول است نزد او برو و از وی بخواه که چون عازم یزد می شود تو را هم با خود ببرد. در همان لحظه از خواب بیدار شدم و به مکانی که در خواب به من نشان داده بودند رفتم پس ایشان را دیدم و خواسته خود را در میان گذاشتم. سپس قرار گذاشتیم در ساعتی معیّن از کربلا خارج شویم. بعد از حرکت، ملا علی اکبر از من دربارۀ سفرم پرس وجو می کرد و من جواب می دادم که ناگهان خود را در حوالی ابرند آباد - در حومه یزد - دیدم در این حال ناگهان ملا علی اکبر ناپدید شد و من دیگر او را ندیدم پس با شوق هر چه تمام تر وارد وطنم شدم تا این که فردای آن روز دوستان و همراهانم که مدت ها بود در راه بودند، وارد شدند و از دیدن من تعجب کردند که من چگونه با آن حالی که داشتم، زودتر از آنان به وطن رسیدم!

7- سفری به یادماندنی

*سفری به یادماندنی ⁽¹⁾

از مرحوم حجّت الاسلام آقای حاج سیّد محمّد دعائی نقل شده است: ملّاحسین بیده ای که اصلاً از مردم میبد و از اهل علم نجف بود، در زمان تحصیل در آن حوزه یک بار مدت ها گذشت و خبری از پدر و مادرش در میبد نداشت. به همین جهت از نجف به کربلا آمد، شاید قافله ای از یزد آمده باشد که او بتواند احوالی از بستگانش بپرسد پس شب جمعه ای هنگام سحر، ملاحسین وارد حرم مطهر حضرت سيّدالشهدا علیه السلام شد که دید آخوند ملا علی اکبر زارچی در بالای سر حضرت مشغول نماز است و چون او را می شناخت پیش خود گفت حال که ملا علی اکبر زارچی این جاست حتماً قافله ای از یزد آمده پس خیلی خوشحال شد و صبر کرد تا نماز وی تمام شود هنگامی که نماز آخوند تمام شد، او پیش رفت و سلام و احوال پرسی کرد و پرسید شما با چه قافله ای آمده اید؟ و کی وارد شده اید؟ آخوند گفت: من با قافله ای نیامدم تنها و ساعتی پیش آمده ام و

الآن هم عازم ایران هستم. سپس در حالی که با هم صحبت می کردند، به حوالی خیمه نعش خانه رسیدند آخوند ملّا علی اکبر از ملّاحسین پرسید میل داری تو هم بیایی؟! او بدون تأمل گفت: آری ملّاحسین گفت دیدم دو رأس اسب در کناری ایستاده اند، پس آخوند یکی از آن ها را سوار شد و به من امر کرد آن اسب دیگر را سوار شوم همین که به راه افتادیم آخوند پرسید: ملاحسین در نجف چه می خوانی؟ و به درس که می روی؟ من گفتم در حال حاضر فلان کتاب را می خوانم و استادم هم فلان کس است. ناگهان به ذهنم رسید مثل این که صدای اذان عجم می آید به آخوند گفتم مثل این که قافله ای از عجم پیش روی ماست؛ چون صدای اذان عجم می آید آخوند فرمود نه، این جا بیده است و این کسی که اذان می گوید پدر تو است که پشت بام آب انبار اذان می گوید! وقتی دقّت کردم، دیدم صدای پدرم را می شنوم پس آخوند به من امر کرد، پیاده شو و به دیدار پدر و مادرت برو و هر وقت خواستی به نجف بروی، وعده من و تو در نیمه شب جمعه در همین محل در کنار آب انبار بیده. ملاحسین می گوید من خود را به منزل پدر و مادرم رساندم و چون آخوند سفارش کرده بود درباره چگونگی سفرم با کسی چیزی نگویم هر چه آن ها اصرار کردند کی و چگونه آمدی چیزی اظهار نکردم بعد از آن چند ماه در بیده ماندم تا این که شب جمعه ای از والدینم خداحافظی کردم و هر چه آن ها سؤال کردند به چه وسیله ای می روی، پاسخ درستی ندادم.

8- سفری دیگر

*سفری دیگر ⁽¹⁾

ملّاحسین بیده ای نقل کرده طبق وعده، پس از چند ماه نیمه شب خود را به پشت آب انبار بیده رساندم پس از کمی انتظار، دیدم ملا علی اکبر سوار بر یک اسب رسید و یک اسب یدک هم همراه دارد به امر وی من سوار بر آن اسب شدم و حرکت کردیم آخوند پرسید ملاحسین در این مدّتی که در بیده بودی،

چه می کردی؟ نماز جماعت داشتی یا نه؟! منبر هم می رفتی یا خیر؟ من هم برای او توضیح می دادم که بله جماعت می رفتم و منبرهایی هم داشتم و با بستگان و فامیل هم دیدار خوبی داشتم که ناگهان دیدم در کنار خیمه نعش خانه کربلا .هستیم پس هر دو از اسب پیاده شدیم و من در تعجب که تنها در فاصله یک احوال پرسی به کربلا رسیدیم قبل از این که من دربارۀ این دو سفر با آخوند ملا علی اکبر صحبتی بکنم وی فرمود ملاحسین همین قدر با تو بگویم من چهل سال است شب های جمعه همان گونه که دیدی، نافله شب را در حرم حضرت سيّد الشهدا علیه السلام و در بالای سر در بالای سر آن حضرت در کربلا خوانده ام و نماز صبح را در اول وقت در یزد به جا آوردم اما راضی نیستم تا زنده هستم در این مورد به کسی چیزی بگویی!

9- روغن صاف و زلال

*روغن صاف و زلال ⁽¹⁾

زمانی همسر مرحوم آخوند ملّا علی اکبر زارچی وضع حمل داشت و زن همسایه برای پرستاری او به خانه وی آمده بود. روزی آن زن به آخوند گفت: روغن چراغ خانه شما تمام شده و باید امروز روغن تهیه کنید. ⁽²⁾اتّفاقاً آخوند که برای اقامه نماز عازم مسجد بود و وقتی هم برای تهیه روغن نداشت، ظرف را از دست آن زن می گیرد و آن را از جوی آبی که از جلو خانه اش می گذشته، پر می کند و به او می دهد و سپس عازم مسجد می شود چند روز بعد آن زن سؤال می کند: جناب آخوند این روغن به این صافی و زلالی را از کجا تهیه کرده بودید که این قدر خوب می سوزد و فتیله را هم خراب نمی کند؟! وی برای این که او را به نوعی پاسخ دهد، می گوید بالاخره آن را از یک جایی تهیّه کرده بودم!

10- پذیرایی از حاکم

*پذیرایی از حاکم ⁽¹⁾

بعد از این که بنا به اصرار محمّد ولی میرزا - حاکم وقت یزد - آخوند ملّا علی اکبر زارچی در یزد ساکن شد روزی برای این که در منزل وی چیزی خورده باشد از او می خواهد یکبار او را مهمان کند آخوند قبول می کند و حاکم ساعتی به ظهر مانده، وارد منزل ساده و محقّر او می شود از قضا، فصل هندوانه بوده و او برای پذیرایی از حاکم هندوانه ای می آورد و آن را می برد و جلو او می.گذارد حاکم ابتدا از وسط آن نیمه، اندکی بر می دارد و می رود که قسمت میانی آن دیگر را بردارد که آخوند به او می گوید از همین قسمتی که خورده ای بقیه اش را هم بخور اگر تمام شد از آن نیم دیگر بخور بعد هم ظرف کشک و کشکمال و آب را جلو حاکم می گذارد و می گوید خودت بمال و خودت بخور من می خواهم نافله ظهر بخوانم حاکم آستین بالا می زند و مشغول سابیدن کشک می شود. در بین نافله، آخوند می بیند حاکم کشک را خیلی سفت مالیده پس رو به او می کند و می گوید لازم نیست آن را این قدر غلیظ کنی، همین اندازه که آب مضاف شد کافی است!

11- ماست فاخته

*ماست فاخته ⁽²⁾

زمانی که آخوند ملا علی اکبر زارچی در زارچ مقیم بوده، یکی از همسایگان ایشان علاوه بر امور کشاورزی گاوی شیرده نیز داشته و مازاد شیر گاوش را هم به مردم می فروخته است، اما آخوند ملا علی اکبر زندگانی فقیرانه ای داشته و معمولاً وقتی بچه هایش در کوچه فرزندان همسایه را می دیدند که نان و ماستشان هر روز فراهم است مرتب به پدر می گفتند ما هم نان و ماست می خواهیم و البته، برای آخوند تهیه آن اندک هم ممکن نبوده است تا این که روزی از بس بچه ها اصرار می کنند آخوند می گوید وقتی فاخته هایی که در خانه ما هستند شیر

دادند، من هم برای شما ماست تهیه می کنم. روزی بچّه های آخوند چند فاخته را می گیرند و زیر سبد ⁽¹⁾نگهداری می کنند به امید این که پدرشان از شیر آن ها ماست درست کند. پس به پدرشان می گویند: فاخته ها زیر سبد هستند. آخوند که در کار خود مانده بوده به بچه ها می گوید امشب ظرف هایتان را زیر سبد بگذارید تا فاخته ها برایتان ماست درست کنند و بعد تصمیم می گیرد هنگام شب فاخته ها را آزاد کند اما فراموش می کند و صبح از خانه بیرون می رود. وقتی بچه ها صبح به سراغ ظرف هایشان می روند می بینند ماست تازه در ظرف ها مهیاست.

رسم آخوند همیشه این بوده است که بعد از ادای فریضه ظهر و عصر، وقتی که به منزل می آمده، ابتدا چند صفحه از قرآن را تلاوت می کرده است بچه ها آن روز هنگام قرائت قرآن آخوند، ظرف های ماست را نزد او می آورند و تقاضای نان می کنند. آخوند هم می گوید بروید از گنجه نان خشک بردارید وقتی آن ها می روند آن جا را پر از نان خشک اعلا می بینند و از آن به بعد نه آن ماست تمام می شده نه نان خشک وقتی هم همسر آخوند جریان را سؤال می کند وی می گوید: این از الطاف خداست مبادا آن را به کسی بگویی اما روزی بچه های همسایه از فرزندان آخوند می پرسند شما که گاو ندارید چرا از ما شیر و ماست نمی خرید؟ بچه های از همه جا بی خبر جریان را تعریف می کنند. وقتی هم که زن همسایه این ماجرا را می شنود موضوع را با همسر آخوند در میان می گذارد و اصرار می کند که آن را به طور کامل برایش تعریف کند. همسر آخوند همه چیز را می گوید، اما وقتی به خانه می آید مشاهده می کند نه در ظرف ها ماست است و نه در گنجه نان و از آن به بعد نیز!

12- بوی گل ولی نامطبوع

*بوی گل ولی نامطبوع ⁽²⁾

در زمانی که مرحوم آخوند ملّا علی اکبر زارچی در یزد ساکن بود، در مدرسه

62

علمیه خان تدریس داشت و در صحن بزرگ مدرسه، حجره ای به ایشان واگذار شده بود در آن زمان، صحن بزرگ مدرسه، خیلی سرسبز و خرم بود و درختان و گل های زیادی داشت و آب قنات هم از حوض مدرسه می گذشت و در مجموع، در فصل بهار و هنگام باز شدن گل ها فضایی سرسبز و خرم و معطر پدید آمده بود، امّا طلاب مدرسه بارها مشاهده می کردند که آخوند ملّا علی اکبر وقتی وارد صحن بزرگ می شود با دستمال جلو دماغ خود را می گیرد و مانع می شود که بوی خوش گل های بهاری به مشام او رسد یک بار یکی از طلاب از وی می پرسد جناب آخوند شما از بوی گل بدتان می آید؟! وی می گوید خیر اما آبی که برای باغچه مدرسه منظور شده قرار و مدار خاصی دارد و کسی حق ندارد بیش از سهم مقرر از آب استفاده کند و من بارها دیده ام کسانی که در این جا ساکن هستند بیشتر از سهم مدرسه آب به این باغچه می دهند و من خوش ندارم بوی گلی را استشمام کنم که با آب غصبی رشد و نمو یافته. به همین جهت، از استشمام آن پرهیز می کنم.

13گناه آلات لہو و لعب

*گناه آلات لہو و لعب ⁽¹⁾

زمانی که مرحوم ملّا علی اکبر زارچی در زارچ ساکن بوده، همسایه ایشان مجلس عروسی داشته و از او هم برای شرکت در جشن دعوت می کنند. وی که انسانی ساده و بی آلایش بوده و نمی دانسته مراسم عروسی چه حال و هوایی دارد، وارد آن مجلس می شود. پس از چند لحظه بعضی افراد بی مبالات و بی معرفت نسبت به مقام و موقعیت وی پیش او می آیند و «دایره» ای را که در یزد به آن «عربانه» می گویند به دست وی می دهند و گستاخانه از او می خواهند همچون بعضی افراد بی مبالات آن را به صدا درآورد شیخ که تازه متوجه شده بود این جا جای او نبوده، دایره را می گیرد و این شعر را می خواند و مجلس را ترک می کند:

آن چیز که مقدار کمش نیز گناه است *** آثار دف و چنگ و نی و این عربانه است

14شرف حضور

*شرف حضور ⁽¹⁾

مرحوم حجّت الاسلام شیخ عبدالرضا امامی زارچی از نوادگان مرحوم ملا علی اکبر زارچی نقل کرده است جد ما مرحوم ملا علی اکبر سالیان درازی آرزوی ملاقات با حضرت ولی عصر داشته و پیوسته مترصد بوده خداوند توفیق این دیدار را به او کرامت فرماید تا این که روزی بعد از ظهر با پای پیاده از یزد به طرف زارچ می رفته. در راه حدود روستای نصرت آباد آن روز، با سیدی جليل القدر و خوش سیما برخورد می کند. پس بعد از سلام و احوال پرسی به خاطرش می آید این سید با این وضع ظاهری باید از لحاظ علمی مقامی ارجمند داشته باشد و بهتر است من بعضی مسائلی را که در ذهن دارم، از او بپرسم سپس مؤدبانه عرض می کند من مسائلی دارم که اگر اجازه بفرمایید بپرسم؟ آن بزرگوار می گوید مسائلتان را مطرح کنید و جواب را هم هرچه خودتان احتمال می دهید بیان کنید تا من جواب صحیح را به شما بدهم بعد مرحوم ملا على اكبر چندین مسئله را مطرح کرده نظر خودش را هم می گوید: آن سید بزرگوار بعد از شنیدن هر مسئله و پاسخ ملا علی اکبر برای هر یک توضیح می دهد و می گوید جوابتان درست است اما این طور کامل تر است با این همه مرحوم آخوند آقا را نمی شناسد و تنها زمانی متوجه می شود که ایشان غایب شده بودند.

15آرزوی دیدار امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

*آرزوی دیدار امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ⁽²⁾

مرحوم ملّا علی اکبر زارچی بعد از آن دیداری که با آن سید بزرگوار در منطقه نصرت آباد داشت، بار دیگر همان سید را با چهره نورانی در سفری از یزد

به کربلا می بیند و بسیاری از مسائل مشکل را که در ذهن داشته از ایشان سؤال می کند و آقا هم به سؤالات او به دقت گوش می دهند. سپس برای هر مسئله جوابی مشروح بیان می کنند؛ به طوری که گفتگویشان مدتی طول می کشد در پایان، ملا علی اکبر می گوید: ضمناً من خیلی آرزوی دیدار امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را دارم. آقا می فرمایند: چطور ساعتها با امام زمانت همراه بودی و او را نشناختی؟!

16زیارت اهل قبور

*زیارت اهل قبور ⁽¹⁾

مرحوم ملّا علی اکبر زارچی که دو بار به شرحی که گذشت خدمت حضرت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف رسیده بود در روز پنج شنبه ای از زارچ عازم یزد بوده و در ریگ های بین زارچ و شهر پیاده می رفت که بار دیگر آن سید بزرگوار را دید که به طرف زارچ می رود! آخوند بدون این که متوجه باشد با چه کسی روبه رو است، می پرسد جنابعالی به زارچ می روید یا به جایی دیگر سفر می کنید؟! آقا می فرمایند شیخ علی اکبر بدان که در مقبره زارچ عده ای از مؤمنین دفن شده اند و من بیشتر روزهای پنج شنبه که وقت اقتضا کند، جهت زیارت قبور آن مقبره به آن جا می روم و الآن هم عازم قبرستان زارچ هستم سپس آن سید در یک لحظه غایب می شود.

17دردمند دردشناس

*دردمند دردشناس ⁽²⁾

حجّت الاسلام شیخ عبدالرّضا امامی نقل کرده است: ملا علی اکبر زارچی در طب قدیم هم دست داشته و گاهی برحسب ضرورت بعضی از داروهای گیاهی را تجویز می کرده است؛ از جمله این که روزی وی برای اقامه نماز ظهر به مسجد می رفته است که در بین راه مردی را می بیند که شکمش به حدی ورم دارد که به سختی می تواند نفس بکشد. وقتی از اطرافیان آن مرد علت بیماری اش را

می پرسد، می گویند: به یک مرض مشکوک مبتلا شده و داروی هیچ طبیبی هم اثر نداشته و تقریباً از زندگی ناامید است به همین جهت و برای این که وی دلتنگ نشود او را از خانه بیرون می آوریم ملا علی اکبر می گوید پیراهنت را بالا بزن بعد به او می گوید دوای درد تو این شلغم های درشت و آبداری است که معمولاً خوراک دام است. تو باید در چند مرحله این گونه شلغم ها را بپزی و تا می توانی بخوری آن مرد که از همه جا ناامید بوده است، به این دستور عمل می کند و ظرف یک هفته پس از آن که ادرار زیادی از او دفع می شود شکمش حالت عادی پیدا می کند و بهبودی حاصل می شود و پانزده سال هم بعد از این جریان به سلامت زندگی می کند!

18اسلام آوردن زرتشتیان

*اسلام آوردن زرتشتیان ⁽¹⁾

یکی از نوادگان آخوند ملا علی اکبر زارچی می گوید: در زمانی که آخوند پیوسته و در هفته چندین بار آن هم در هوای گرم تابستان از زارچ با پای پیاده به یزد می رفته، باید از جاده ای که از نصرت آباد می گذشته عبور کند؛ آن هم در محلّی که دو طرف آن کشتخوان هندوانه و خربزه زرتشتیان آن محل بوده است.

زرتشتیان که عموماً مردمانی با محبّت و رحیم دل بوده اند، بارها این شیخ را می دیدند که از میان کشتخوان آن ها می گذرد در موارد چندی بعضی از آن ها هندوانه ای را بر سر راه او می گذاشتند تا او آن را بردارد اما او هربار با بی اعتنایی آن را کنار زده و تشنه از آن جا عبور می کرده تا این که یک روز یک زرتشتی سالمند وقتی جناب شیخ را می بیند هندوانه و کاردی می آورد و ضمن احترام اصرار می کند که از آن هندوانه بخورد، اما او ضمن تشکر می گوید: خوردن هندوانه شما، به صلاح من نیست! سپس از آن جا از آن جا می گذرد. آن مرد پشت سر شیخ به راه می افتد و باز اصرار می کند اما او به صراحت می گوید که چون من شما را اهل کتاب نمی دانم نمی توانم هدیه شما را قبول کنم.

آن مرد زرتشتی نگاهی به چهره او می اندازد و در می یابد که او به جز این که یک عالم مسلمان است، معنویتی دارد و در عزم خود راسخ است. پس به وی می گوید: شما هم مثل ما انسان هستید و به آب و غذا نیاز دارید چرا قبول نمی کنید؟ شیخ می گوید جواب خودت را گرفتی. مرد زرتشتی باز هم اصرار می کند و به دنبال او می رود و می گوید ما چه کنیم که شما هدیه امان را قبول کنید؟ شیخ با صراحت می گوید: اگر اسلام بیاورید، البته من هديه شما را می پذیرم. مرد زرتشتی که از برخورد خوب و راستی و درستی او خوشش آمده بود وقتی نزد دوستان خود می آید از آن چه بین او و شیخ گذشته بوده تعریف می کند و همه به این نتیجه می رسند که به توصیۀ او عمل کنند و به دین اسلام در آیند. به همین جهت دفعه بعد که شیخ از آن محل عبور می کرده، آن مرد زرتشتی به اتفاق چند نفر دیگر نزد او می روند و همگی به دست او مسلمان، و برای همیشه از مریدان او می شوند.

عدّه زیادی از مسلمانان اله آباد و نصرت آباد فرزندان زرتشتیانی هستند که به وسیلۀ شیخ به اسلام گرویدند.

گفته شده است از آن به بعد هر وقت شیخ از آن محل عبور می کرده، برای او در سایه فرشی می گستردند و از او پذیرایی می کردند و شیخ هم از اسلام و احکام آن برای آن ها می گفته بعد هم در نصرت آباد مسجدی برای این نومسلمانان بنا می شود و از برکت معنویت او امروز به جز قلیلی از مردم، بقیه مسلمانند و مساجد و تکایای متعددی دارند و فامیل خیلی از آن ها «اسلامی» است.

19الهاشميُّ اولى

*الهاشميُّ اولى ⁽¹⁾

آخوند ملّا علی اکبر زارچی در زارچ ساکن بود و از راه کشاورزی مختصری که داشت، امرار معاش می کرد اما بنا به تقاضای حاکم وقت در یزد ساکن شد و چندی امامت جمعه را نیز به عهده داشت تا این که زمانی خواست به بیت الله الحرام

مشرّف شود، چون آن زمان سفر به مکه حدود یک سال طول می کشید وی مرحوم آیت الله سیّد محمّد علی مدرس متخلّص به حیران را به جای خود گمارد و عازم سفر شد مرحوم آقای مدرس که علاوه بر احاطهٔ علمی و قدرت بیان شاعر و ادیبی زبردست نیز ،بود در آن مدت خطبه های ادیبانه ای ایراد کرد که مورد توجه عموم قرار گرفت اما روزی که ملا علی اکبر بازگشت، مرحوم مدرس وی را جلو انداخت تا به نماز بایستد اما وی با رویی گشاده و در نهایت تواضع و عدم دلبستگی گفت: «الهاشمیُّ اولی» و به مدرس اقتدا کرد. بعد از آن نیز، دیگر امامت نماز جمعه نکرد!

20گشایش در زندگی

*گشایش در زندگی ⁽¹⁾

یکی از نواده های ملا علی اکبر زارچی نقل کرده است: زمانی وضع معیشت من بسیار بد شده بود و به هر دری هم که زدم گشایشی در کارم پیدا نشد و از همه جا ناامید شده بودم و چون همیشه با آبرومندی زندگی کرده بودم، ادامه این وضع برایم دشوار بود پس روزی از زارچ به یزد رفتم و بر سر قبر جدم مرحوم ملا علی اکبر زارچی در مقبرۀ آخوند کرباسی به روح بزرگ او توسلی جستم و گفتم آقا! من نواده شما هستم و اکنون این چنین گرفتار شده ام، از شما می خواهم نزد خداوند واسطه شوید از این وضع نجات پیدا کنم طولی نکشید از برکت دعای آن مرد خدا علاوه بر این که وضع معیشتم بهتر شد به ثروتی هم رسیدم؛ به طوری که دیگر حتی هرگز فکر تنگی معیشت هم برایم پیش نیامد.

21فاصلهٔ دو محل نماز جمعه

*فاصلهٔ دو محل نماز جمعه ⁽²⁾

روزی مرحوم ملا علی اکبر زارچی سوار بر مرکب خود به طرف شهر یزد می رفت و در این فکر بود که فاصله میان دو محلی که نماز جمعه در آن برگزار

می شود، چقدر است و ادله آن را در ذهن خود می آورد که ناگهان شخصی پیاده با او همراه شد و در ضمن حرکت، از ملا علی اکبر پرسید: شما فاصله دو نماز جمعه را چقدر می دانید؟ شیخ نظر خود را گفت و ادله ای را که داشت بیان نمود اما آن شخص نظری غیر از رأی شیخ داشت و چون جناب شیخ مرتب دلیل می آورد ناگهان آن شخص گفت: من می گویم نظر صحیح این است و چنان این جمله را با قاطعیت بیان کرد که ملا علی اکبر به ناچار آن را پذیرفت، اما وقتی نگاه کرد دید آن شخص در کنارش نیست و در اطراف آن جا هم او چنین شخصی را نمی بیند پس مطمئن شد آن آقا کسی جز حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف کسی دیگری نبوده است.

22ذکر مصیبت

*ذکر مصیبت ⁽¹⁾

حسینیه ای که مرحوم ملا علی اکبر زارچی در 10 روز اول محرم هر سال در آن به منبر می رفته و مردم به سینه زنی و عزاداری می پرداخته اند، هنوز باقی است و طبق معمول همه ساله این مراسم برگزار می.شود در روز عاشورا ،هم مراسم نخل برداری که نمود تشییع جنازه امام حسین علیه السلام است با شور و هیجان خاصی برقرار است نقل شده است در همین مراسم روزی ملا علی اکبر به منبر رفت و پس از بازگو کردن بعضی وقایع روز عاشورا هنگام ذکر مصیبت این جمله را بارها تکرار کرد امام حسین علیه السلام را در روز عاشورا با لب تشنه شهید کردند و بعد از آن جنایت بزرگ خیمه های متعلّق به فرزندان و اهل و عیالش را آتش زدند و تکُ و تُلَش ⁽²⁾را هم غارت کردند این جملهٔ شیخ که در نهایت سادگی ادا شد، چنان در مردم اثر گذاشت که قریب 40 نفر پای منبر او غش کردند و این نبود جز صفا و صداقت و تأثیر کلام شیخ که این گونه بر مردم اثر می کرد و موجی از گریه و اندوه پدیدار می شد البته کسی که در همه عمر شب های

جمعه نماز شبش را در حرم مطهّر حسینی خوانده و صبح نمازش را در اوّل وقت در یزد و زارچ اقامه کرده چنین عزاداری مایهٔ تعجب و حیرت نیست.

23اوج احتیاط

*اوج احتیاط ⁽¹⁾

مرحوم ملا علی اکبر زارچی - که از اوتاد زمان خود بود - آن قدر در امر زندگی دقت و وسواس داشت و مراقب همه چیز بود که با این که در زارچ ساکن بود به خاطر احتیاط از محصولات کشاورزی که در آن جا به عمل می آمد، استفاده نمی کرد و علت آن این بود که می گفت: «آب قنات زارچ مشاع است و زمان شُرب هر کس، نامعیّن.» و با این که برای تقسیم در فصول مختلف سهم هر کسی با تفاهم و رضایت داده می شد و عموماً از آن وضع راضی بودند، باز هم او احتیاط را اولی می دانست و مایحتاج خود را از مزرعه اله آباد که تازه به همسایگی زارچ درآمده بود تهیه می کرد؛ زیرا مدار آب مزرعة اله آباد مشخص شده بود و ساعت شرب هر کس معین و معلوم بود که هر جره، جزو کدام حبّه و هر حبّه، جزو کدام تسوج و هر تسوج جزو کدام نیم طاق و هر نیم طاق جزو کدام طاق است و هر طاق جزو کدام شبانه روز و هر شبانه روز چندمین روز از دور شانزده روز است و چون سهم هر کس مشخص بود، او آن جا را بر زارچ ترجیح می داد.

24هوس ماهی

*هوس ماهی ⁽²⁾

گفته شده: ملّا علی اکبر با این که عالم و زاهد بوده با این همه بسیار ساده و بی غلّ و غش هم بوده نواده اش در یادداشتی آورده چون او روزها بین شهر و زارچ زار پیاده حرکت می کرده و کار کشاورزی هم داشته و نیز در شب عادت به تهجد داشته از خورد و خوراک و استراحت غافل می مانده، به گونه ای که گاه

دچار ضعف م یشده از جمله نیمه شبی احساس می کند بیاندازه خسته و بیشتر از آن گرسنه است به طوری که از شدت گرسنگی به خواب نمی رود به همین جهت نیمه شب از خانه بیرون می آید و در منزل شخصی که به او خدمت می کرده می رود و در می زند. وقتی بیرون می آید شیخ می گوید: من خیلی گرسنه ام اگر خدمت کنی و شبی یک ماهی خوب برایم صید کنی که من آن را بپزم خیلی خدمت کرده ای خادم که برخلاف شیخ رند و زبان دار بوده، می گوید: جناب شيخ من حرفی ندارم و می دانم که شما اگر خیلی گرسنه نبودید این وقت شب به سراغ من نمی آمدید، اما من باید به شما بگویم ماهی های قنات زارچ الآن مثل من خواب هستند و این درست نیست که ما در حال استراحت آن ها را صید کنیم! شیخ با این که بر اثر گرسنگی در فشار بوده و چیزی هم برای سد جوع نداشته، از حاضر جوابی خادم قانع می شود و می گوید راست می گویی، من هم راضی نیستم در این وقت شب مزاحم آن ها شویم. پس من به هر ترتیب ،هست امشب را با گرسنگی شدید صبح می کنم تا فردا که ماهی ها بیدار شدند، آن ها را از آب بگیریم.

25ملاقات های مسرت بخش

*ملاقات های مسرت بخش ⁽¹⁾

نواده ملا علی اکبر زارچی نقل کرده آن چه مسلم است، او بارها در حال پیاده روی در بیرون زارچ و در بیابان به افتخار حضور حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف نایل شده اما کمتر متوجه این فیض بزرگ بوده؛ زیرا هم خود را قابل این فیض بزرگ نمی دانسته و هم باور نمی کرده توفیق چنین سعادتی داشته باشد به همین جهت و با این که به کرات خدمت آن حضرت رسیده و پرسش هایی کرده و جواب وافی و کامل گرفته، باور نداشته کسی که با قاطعیت به سؤال های او جواب می دهد، جز حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف نیست؛ از جمله این که روزی در حوالی زارچ و گویا در محلی که الآن پل الغدیر احداث شده به سید بزرگواری می رسد و متوجه می شود ایشان همان کسی هستند که بارها ایشان را دیده و مسائلی را از محضر

ایشان پرسیده است. آن روز هم پرسش هایی را که در ذهنش بوده، به یاد می آورد و جواب می گیرد. سپس می پرسد آقا این چگونه است که من هر وقت شما را ملاقات می کنم مسائلی در فقه می پرسم و اشکال های خود را مطرح می کنم اما شما هیچ گاه از من چیزی نمی پرسید؟! آقا لبخندی می زنند و می فرمایند: نیازی نیست!

اما باز هم مثل دفعات قبل، شیخ متوجه نشد کسی که نیازی ندارد از دیگران سؤال کند، جز امام و حجت خدا کسی دیگر نمی تواند باشد.

26لقمه گلوگیر

*لقمه گلوگیر ⁽¹⁾

نواده مرحوم آخوند ملّا علی اکبر زارچی آورده است یک سال در شب بیست و یکم رمضان، جناب شیخ در مسجد محل بر فراز منبر از فضایل آن شب و مدح و منقبت امام امیرالمؤمنین علیه السلام سخن می گفت و تا نیمه های شب مشغول موعظه بود. سپس مراسم هر ساله احیا و قرآن روی سر گذاشتن را برگزار کرد در همین حال، دزدی فرصت طلب که می دانست در آن ساعات و لحظات شیخ مشغول سخنرانی است از دیوار خانۀ او بالا رفت اما هر چه جستجو کرد چیز قابل توجهی پیدا نکرد. سرانجام نگاهش به یک کیسه پر از نان جو افتاد. بنابراین، همین را غنیمت دانست و آن را با خود برد اما وقتی آن را به خانه برد و کیسه را باز کرد قدری از آن را در دهان گذاشت، اما هر چه تلاش کرد، نتوانست آن را بخورد، پس قطعه ای از آن را در آب خیس کرد بلکه قابل خوردن شود اما با تعجب دید با این که آب در آن نفوذ کرده قابل خوردن نیست.

او به این نتیجه رسید که لقمهٔ مرد پارسایی چون شیخ باب دندان او ،نیست پس کسی را واسطه قرار داد تا به شیخ بگوید از کار خود پشیمان شده و می خواهد ضمن پوزش خواهی نانها را به او برگرداند شیخ او را می پذیرد و ضمن این که او کیسه نان را بر می گرداند به دست شیخ توبه می کند و متعهد می شود در همه عمر از این عمل زشت دست بردارد.

27سرانجام بدزبانی

*سرانجام بدزبانی ⁽¹⁾

در همسایگی آخوند ملّا علی اکبر زن و شوهری زندگی می کرده اند که پیوسته با هم دعوا و درگیری داشتند گویا علت آن هم اخلاق تند و خشن زن بوده است. شوهر از بس از برخورد این زن به تنگ آمده بوده، پیوسته او را جانور» صدا می زده است شاید به این سبب بوده است که وی اخلاق انسانی ،نداشته مردم هم از بس این اسم را شنیده بودند او را جانور» صدا می زدند و به این اسم میشناختند تا این که روزی جناب شیخ به قصد اصلاح و آشتی به خانه آن ها می رود و آن دو را نصیحت می کند اما زن به جای توجه به اندرزهای دلسوزانه ،شیخ به او پرخاش می کند و حتی با کلماتی زشت برخورد می کند مبنی بر این که در زندگی آن ها دخالت نکند و دنبال کار خودش باشد. شیخ که از رفتن به این خانه هدفی جز اصلاح ذات البین ،نداشته با حالتی افسرده به خانه می رود و به نماز می.ایستد ساعتی از این جریان نمی گذرد که برای او خبر می آورند آن زن لال شده و قادر به حرف زدن نیست این اختلال تا آخر عمر به خاطر جسارت به شیخ ادامه داشته و پیوسته او لال بوده است.

28عبور از قبرستان در شب

*عبور از قبرستان در شب ⁽²⁾

مردم مناطق اطراف زارچ گاهی ملا علی اکبر را برای مجالس روضه خوانی دعوت می کرده اند و او که در همه عمر دنبال فرصتی بوده تا برای مردم از اعتقادات و احکام سخن بگوید بدون توجه به مشکلات رفت و آمد و سرما و گرما و شب و روز این دعوت ها را می پذیرفته برای نمونه، برای این که از زارچ به اشکذر و حوالی آن برود باید از روی قبرستان عمومی زارچ و از کنار آب انبار «حاجی احمد» که امروزه اثری از آن نیست رد شود.

شبی پس از این که او از مجلسی در اشکذر بر می گشته در حالی که مهتاب

همه جا را فراگرفته بوده وقتی به محل قبرستان زارچ م یرسد قیافه وحشتناکی را می بیند که به او می گوید از این به بعد، نیمه شب از این قبرستان عبور نکن که برای مردگان این جا خوب نیست و موجب اذیت و آزار ما می شود، سپس ناپدید می شود. شیخ با این برخورد متوجه می شود که عبور از قبرستان در شب صلاح نیست و پیوسته از آن پرهیز می کرده است.

29یادآوری ایّام عزاداری محرّم

حسينيّه قدیمی زارچ در طول سال، پیوسته شاهد مراسم عزاداری و سینه زنی بوده، مراسمی که تا به امروز هم ادامه دارد اما از جمله مراسمی که سال هاست منسوخ شده، حرکتی موسوم به «جغجغی» بوده که به دستور ملا علی اکبر شب اوّل محرّم جوانان هر یک چوبی تراشیده و مفتولی شکل را با خود حمل می کردند و در کوچه ها می گشتند و با اجتماع این شعار را تکرار می کردند:

محرّم است امشب *** شب غم است امشب

شب شیون است و ماتم *** شب عزای شه حسین است

سپس به هر کس می رسیدند یا در خانه ای را می زدند می گفتند: «هر کس شاخه ای بدهد خدا مرادش دهد». سپس هیزم ها را جمع آوری کرده در مراسم عزاداری از آن ها استفاده می کرده اند این رسم تا حدود 50 سال قبل در زار مرسوم بود امّا در حال حاضر اجرا نمی شود البته، هدف اصلی یادآوری حلول ماه محرم و موسم عزاداری امام حسین علیه السلام بوده است.

30آخرین ملاقات

*آخرین ملاقات ⁽²⁾

در خاطرات قبلی آمد، با این که آخوند ملا علی اکبر بارها خدمت سیّد بزرگواری می رسیده و مسائل و احکام و اشکال خود را مطرح می کرده، امّا حتّی

برای یک بار به این امر توجّه نداشته، کسی که با سهولت به اشکالات او پاسخ می دهد، چه کسی است؟!

در آخرین سال عمر پربرکت او که گفته شده است عمری طولانی در حدود 118 سال داشته روز پنج شنبه ای از زارچ به طرف یزد در حرکت بوده، طبق معمول به آن سید بزرگوار می رسد و مسائلی را که در ذهن داشته مطرح می کند و جواب می گیرد و در پایان به آن بزرگوار می فرماید: خوشبختانه تا به امروز هر مسئله و مشکلی داشتم به وسیلهٔ شما حل شد.

آن بزرگوار می فرماید: شیخ حاجت دیگری نداری؟! ملا علی اکبر می فرماید: تنها آرزوی من دیدار امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است که خیلی هم سعی کرده ام زمینه آن ملاقات را فراهم کنم و لیاقتی برای آن دیدار داشته باشم اما چه کنم گویا هنوز شایسته آن فیض بزرگ نشده ام آقا می فرمایند: شیخ این آرزو را خیلی از مردم عادی و اهل کوچه و بازار هم دارند که در بین آن جمع کثیر بعضی شایستگی دیدار دارند و بعضی محروم هستند، اما تو شاید بارها امام زمانت را دیده باشی ولی نشناختی!

این دیدار به این ترتیب به پایان می رسد و تا 6 ماه بعد که او از دنیا می رود ملاقات دیگری صورت نمی گیرد و این آخرین دیدار بوده؛ فیض بزرگی که امام به او این مژده را دادند که به وصال معشوق رسیده، اما متوجه نبوده.

ارتحال امام جمعه

از جفاهای فلک وز جور دور روزگار *** رفت یک عبد خدا از این سرای کج مدار

مردم دارالعباد از رحلتش نالان همه *** وای از سوگی که شهری در غم اند و بی قرار

هفتم ماه صفر بود و مه اندوه و حزن *** شد عزاداری عاشورا دوباره برقرار

عالمی زاهد، فقیهی دردمند و زنده دل *** رخت از دنیا بیست و گشت ساکن در مزار

بس کرامت ها که در دوران عمرش دیده شد *** لیک آن عارف مهذّب بود و دایم خاکسار

روزگاری بود در یزد او خطیبی نکته دان *** جمعه ها میعادگاه مؤمنانی بی شمار

انتظاری واقعی بهر ولیّ عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) داشت *** روزها دیده به در تا او درآید با وقار

هم تأسّی داشت بر مولا و محبوبش على (علیه السلام) *** دستگیر مردمان بود از صغار و از کبار

چون که جمعی شایق تاریخ فوت او شدند *** هاتفی گفتا که ای «مشفق» بگو چون است کار

پیر طبعم بی «بلد» از جمع رفت و داد زد: *** «حاليا ملّا علی اکبر روان شد سوی یار» ⁽¹⁾(1302)=1266 ق

فقیه فرزانه

آیت الله العظمیٰ میر سیّد علی حایری یزدی قُدّس سرّه

اشاره

3

عکس

میرسیّد علی حایری یزدی در سال 1265 قمری، در یزد به دنیا آمد و ابتدا در موطن خود - یزد - شروع به تحصیل کرد و بیش از همه اساتید زمان خود از محضر آخوند ملا محمد هادی استفاده برد. وی در این دوره، با آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی همدرس بود و استاد، برتری او در هوش و استعداد نسبت به سیّد یزدی را گوشزد می نمود او سپس عازم حوزه اصفهان شد سپس عازم حوزۀ اصفهان شد و از محضر شیخ محمد تقی اصفهانی توشه برگرفت و بعد از آن به عتبات رفت؛ در حالی که استعدادی قوی و مایه ای سرشار از معارف و علوم دینی داشت. او ابتدا در کربلا به حلقه درس آیت الله فاضل اردکانی درآمد و به اندک زمانی گوهر دانش و معرفت خود را به منصه ظهور رساند و از طرف علماء آن زمان به درجه رفیعهٔ اجتهاد نایل آمد. وی سپس عتبات را به قصد اقامت در مشهد شریف رضوی ترک کرد و در آن سرزمین مقدس رحل اقامت افکند. او بعد از توقفی کوتاه در آن دیار مورد توجه اهل دانش و معرفت قرار گرفت؛ به طوری که هم طلاب به درس او روی او روی آوردند و هم در جامع گوهرشاد به اقامه نماز جماعت پرداخت. به علاوه در این زمان عده بسیاری از مردم خراسان و افغانستان، در تقلید، به او رجوع کردند لیکن پس از این که آستان مقدس رضوی مورد حمله و هجوم روس های متجاوز قرار گرفت ترک آن دیار کرد و پس از سال ها دوری به یزد مراجعت نمود.

معظّم له بعد از استقرار در یزد گوشه گیری اختیار کرد و یک باره از تدریس و امامت جماعت دست کشید و تنها در مواردی که ضرورت ایجاب می کرد، در امور مردم دخالت می کرد و روزگار را به تنهایی و کناره گیری از مردم سپری می کرد. این فقیه بزرگ و صاحب کرامات معنوی، سرانجام در روز پنج شنبه هفتم جمادى الاول سال 1330 ق، برابر با 5 فروردین 1291 ش در یزد رخت از جهان فانی بربست و در جوار مرقد جد اعلایش امام زاده جعفر علیه السلام مدفون و قرین پاکان و صالحان شد.

1- آینه مسلمانی

*آینه مسلمانی ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله حاج شیخ محمود حلبی نقل شده است: مرحوم میرسیّد علی حایری یزدی از علمای بزرگ و بسیار ملا و دارای سیر و سلوک بودند و گویا مقداری از اسم اعظم را می دانستند و من گرچه محضر ایشان را درک نکردم اما از بعضی از شاگردان ایشان، از جمله مرحوم حاج شیخ حسنعلی نخودکی اصفهانی درباره ایشان چیزها شنیدم. روزی مرحوم آقای نخودکی به من فرمود: روز عیدی برای دیدار آقای حایری به منزلشان در مشهد رفتم. دیدم در اندرون است اما با صدای بلند گریه می کند؛ به طوری که صدایش در بیرونی به خوبی شنیده می شود. وقتی وارد بر وی شدم دیدم چنان با دست های خود بر زانو می زند و گریه می کند کند که من گمان کردم کسی از نزدیکان ایشان فوت شده است!

من به ایشان عرض کردم آقا چه شده؟ چرا گریه می کنید؟! آقا فرمود: حسنعلی هیچ چیز طوری نشده گفتم پس چرا گریه می کنید؟ فرمود: امروز به این فکر افتادم که فردای قیامت، اگر جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله از من بپرسد: سید چرا نصرانی ها، نصرانی و یهودی ها یهودی ماندند؟ نمی دانم به حضرت چه پاسخی بدهم گفتم: آقا یهودی و نصرانی به شما چه ربطی دارد؟ آقا فرمود: تو نمی فهمی یهودی و نصرانی مسلمانی را در آینه من می بینند و چون من بد

هستم، مانع از مسلمان شدن آن ها می شوم. پس این من هستم که یهودی و نصرانی درست می کنم.

2- فیض تشرّف

*فیض تشرّف ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله حاج شیخ محمود حلبی نقل شده است: آیت الله میرسیّد علی حایری یزدی به علت تحمّل ریاضت های زیاد، بیمار شده بود و توان جسمی اش به قدری کم بود که گاهی عصبانی می شد شاگردان و دوستانش تصمیم گرفتند به توصیه پزشکان عمل نموده، او را به منطقه ای کوهستانی و خوش آب و هوا ببرند پس به همراه استاد در روستای ده بالا که منطقه ای ییلاقی و خوب است ساکن شدند و چون همراهان، خود از علما و طلاب نخبه بودند با وی به بحث های علمی می پرداختند ضمن این که در همه حال مراقب استاد بودند تا هر چه بیشتر استراحت کند اما روزی ناگهان مشاهده کردند آقا دفعتاً از جا بلند شد و قبایش را پوشید و عمامه اش را بر سر عمامه اش را بر سر گذاشت و نزدیک در خانه به حالتی مؤدبانه نشست!

آن ها وقتی این حالت را دیدند به هم گفتند افسوس آن چه نباید اتفاق بیفتد، افتاد! یعنی سید بالاخره دیوانه شد اما پس از چند لحظه آقا به حاضران گفت چرا توجه نداشتید؟ چرا احترام آقا را به جا نیاوردید؟ گفتیم ما کسی را ندیدیم ایشان فرمود به بیرون نگاه کنید مشاهده کردیم حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، آرام آرام به طرف کوه می روند و گویا با هر ،قدم هزار متر از ما دور می شدند تا این که به طور کامل غایب شدند. بعد که نشستیم آقا اظهار داشتند: حضرت تشریف آوردند و بزرگی و آقایی فرمودند و دو دانه خرما به من مرحمت کردند. سپس دستشان را باز کردند و آن دو خرما را به ما نشان دادند و گفتند آقا امر کردند یکی از این دو خرما را خودم بخورم و یکی را برای شیخ محمدعلی بافقی - از علمای یزدی ساکن مشهد - بفرستم وقتی که ایشان آن خرما را خورد بهبودی

حاصل کرد و شیخ محمد علی بافقی نیز که تا آن روز صاحب فرزند نشده بود صاحب اولاد شد و این فرزند از پارسایان زمان خود بود اگرچه در جوانی از دنیا رفت تا آلوده نشود.

آقای حلبی فرمودند: شخصی که مأمور بود سهم خرمای شیخ محمد علی بافقی را از یزد به مشهد ببرد از دوستان من بود و برایم تعریف کرد در مدتی که خرما در نزد من امانت بود از آن بوی مشک به مشام می رسید.

3- وسوسه شیطانی

*وسوسه شیطانی ⁽¹⁾

حجّت الاسلام آقای حاج سیّد محمّد دعائی نقل کرده اند زمانی که مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری یزدی در یزد اقامت گزیده بودند پدرم - مرحوم حاج سیّد علی زارچی - که با ایشان دوستی و صمیمیت داشت از ایشان پرسید: حضرت آقا چرا پس از ترک مشهد و ورود به یزد اقامه جماعت نمی کنید؟! ایشان فرمودند: اگر غیر از شما دیگری این سؤال را کرده بود پاسخش را نمی دادم اما چون شما نظری ندارید و سؤالتان برای درک و فهم است، می گویم.

هنگامی که من در مشهد ساکن بودم در صحن نو اقامه جماعت می کردم و چون مقلّدین زیادی داشتم بین دو نماز فتاوای خودم را برای نمازگزاران بیان می کردم. یک روز، وقتی رو به طرف مردم کردم، دیدم همه صحن و غرفه های اطراف آن از جمعیت موج می زند پس در خود احساس کردم که لابد من برای خود کسی هستم که این همه جمعیت دور من جمع شده و خلاصه حالت عجبی به من دست داد. در این وقت بود که بعد از ذکر مسائل شرعی، نماز بعد را به جماعت نخواندم و عهد کردم تا زنده ام اگر جمعیتی آن چنان جمع شد و من گرفتار عُجب و غرور نشدم آن وقت اقامه جماعت کنم.

4- نصیب و قسمت

*نصیب و قسمت ⁽¹⁾

از مرحوم آخوند ملّاحسین اشکذری نقل شده است در اوایل جوانی، زمانی که مرحوم میر سیّد علی حایری یزدی (قدّس سرّه) در مشهد مقیم بودند، من خدمت ایشان مشرّف شدم و عرض کردم آمده ام برای تحصیل در این جا بمانم. آقا با تشدد فرمودند: لازم نیست در مشهد بمانی، نصیب شما در اصفهان است. باید به آن جا بروی من خیلی ناراحت شدم که چرا با توقف من در مشهد مخالف هستند، پس از جا بلند شدم که از خدمت ایشان مرخص شوم دم در هنگام پوشیدن کفش با خود گفتم مشهدی ها چقدر احمق هستند که چنین شخصی را به ریاست و آقایی قبول کرده اند و رفتم. بعد از چند روز، یکی از اهالی یزد که با من سابقه آشنایی داشت، مرا دید و گفت آقای حایری تو را خواسته اند روز بعد من خدمت ایشان مشرف شدم ایشان مبلغ چهار تومان به من دادند و فرمودند این وجه را بگیر و به اصفهان برو به آن جا که رسیدی، یک قران برای تو می ماند و بعد از سه روز شخصی به تو برمی خورد و مخارج تو را در ایام تحصیل در اصفهان تقبل می نماید. بعد فرمودند: بلند شو بروا من دیگر نتوانستم سخنی بگویم پس بلند شدم که بروم دم در که بیرون می رفتم آقا فرمودند مشهدی ها هم احمق نیستند! فهمیدم آقا سخن آن روز مرا شنیده بودند چند. روز بعد به قصد اصفهان حرکت کردم وقتی وارد بر این شهر شدم همان یک قران که ایشان فرموده بودند برایم باقی مانده بود پس سه روز را با آن یک قران گذراندم روز چهارم در حالی که در یکی از ایوان های مدرسه پشت مسجد شاه نشسته بودم و کسی هم در مدرسه نبود و رفت و آمد هم در این محل کمتر می،شد ناگاه دیدم شخصی وارد شد و نگاهی به اطراف انداخت سپس مستقیم آمد و پهلوی من نشست و :گفت مثل این که شما غریب و تازه وارد هستید و پول هم ندارید؟ من نداشتن پول را انکار کردم او گفت انکار نکنید.

سپس دست در جیب کرد و سه تومان به من داد و گفت تا زمانی که در

شهر اصفهان مشغول تحصیل علوم دینی هستید هر ماه به حجره من در فلان کاروانسرا بیایید و این مبلغ را دریافت کنید!

5- با چشم دل

*با چشم دل ⁽¹⁾

مرحوم حجّت الاسلام آقای حاج سیّد محمّد دعائی نقل کرده اند: مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری با پدرم - حاج سیّد علی زارچی - روابط خوبی داشتند و گاهی مرحوم آقای حایری برای دیدار پدرم به خانه ما که آن زمان در زارچ بود، تشریف می آوردند از جمله یک بار که پدرم از سفر کربلا آمده بود ایشان به خانه ما آمدند پدرم از آقا خواست شب را در زارچ بمانند. ایشان فرمودند: شب می مانم شما هم برایم آش کلم درست کنید.

آقای حاج سیّد محمّد دعائی، که در آن زمان جوان بودند، گفتند: من می دانستم در زارچ کلم پیدا نمی شود بنابراین اسب را سوار شدم و برای پیدا کردم کلم به اله آباد ،رفتم اما در آن جا هم نبود. پس یکسره به ابرند آباد رفتم، بلکه آن را پیدا کنم. وقتی به آن جا رسیدم بعضی از دوستان پدرم را دیدم که برای دیدن مرحوم والد عازم زارچ بودند و تا مرا دیدند تعجب کردند و گفتند: شما در این جا چه می کنید؟ ما عزم خانه شما کرده بودیم گفتم من برای تهیه چند عدد کلم به ابرند آباد آمده ام آن ها خرجینشان را باز کردند دیدم مقدار زیادی کلم و انار بار کرده اند که برای ما بیاورند. من هم چند عدد از کلم ها را برداشتم و در خرجین اسبم ریختم تا هرچه زودتر خودم را به خانه برسانم وقتی به خانه رسیدم خدمت آقای حایری رفتم. آقا فرمودند: برای تهیه کلم رفته بودی؟ عرض کردم آری آقا گفتند: اگر هم نرفته بودی خودشان می آوردند!

6- صدق وعده

*صدق وعده ⁽²⁾

نقل شده است: مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری یزدی، از مراجع بزرگ

شیعه، مدّتی در مشهد مقدس اقامت داشتند و در صحن نو ⁽¹⁾نماز جماعت می خواندند روزی از روزها با آقایی وعده می کنند که ساعت 4 عصر تشریف ببرند منزل آن شخص از قضا در آن ساعت بارانی تند و شدید شروع به بارش می کند به طوری که کم تر کسی در آن باران شدید از جای خود حرکت می کرده است. مرحوم آقای حایری عبا را به سر کشیده و پاچه های شلوار را بالا زده و به سرعت هر چه تمام تر به سوی منزل آن شخص می روند تا به آن جا می رسند و در می زنند.

صاحب خانه دم در خانه می آید و با خود می گوید کیست در این وقت در می زند؟ آقای حایری می فرمایند: منم سیّدعلی.

آن مرد می گوید: آقا برای چه در این موقع با این شدت باران تشریف آورده اید؟

آقا می فرمایند: اگر ناراحتی برمی گردم، مگر وعده نکرده بودیم؟!

آن مردم می گوید: چرا ولی گمان نمی کردم با این وضع و این همه ناراحتی تشریف بیاورید.

آقا می فرمایند: وعده کرده بودیم نباید خلف وعده کرد. سپس به طرف فرموده بودند تنها برای این که خُلف وعده نشده باشد، آمدم و الآن هم، چون شما آمادگی ندارید و گمان نمی کردید من بیایم می روم بعد هم خداحافظی کردند و در آن باران شدید به خانه برگشتند.

این جریان بعدها در مشهد زبان زد خاص و عام می شود و وعده آمیرسیّد علی حایری مَثَل می شود.

7- دیدار آخر

*دیدار آخر ⁽²⁾

رحوم آیت الله میر سیّد علی حایری بعد از این که از مشهد به یزد وارد شدند،

در محلّه گازرگاه سکونت داشتند و عادتشان این بود برای زیارت قبر آخوند کرباسی و دیگر اخیار مدفون در آن حوالی، به این محل می آمدند. روزی ایشان برای زیارت مدفونین قبرستان جوی هر هر که از مقابر شریف شیعه است می رفتند. وقتی کنار بقعه شیخ رسیدند، به قبر او و شیخ عبدالنبی قزوینی سلام کردند؛ به طوری که کسانی که در آن حوالی بودند، جواب سلام را شنیدند همان روز عصر مرحوم آقای حایری به هنگام عبور از آن جا از کنار اتاق هایی که محل سكونت بعضى فقرا بود، رد می شدند پس خطاب به شخصی موسوم به «درویش مهدی» فرمودند ما فردا می رویم شما نمی آیید؟! درویش گفت نه شما بروید ما چهل روز دیگر می آییم فردای آن روز آقای حایری از دنیا رفت و چهل روز بعد هم آن درویش مرحوم شد!

8- پرداخت دیه

*پرداخت دیه ⁽¹⁾

مرحوم آقای حاج سیّد محمّد دعائی نقل کردند زمانی که در یزد در مدرسه خان تحصیل می کردم با آقای سید ابوالحسن حایری زاده - فرزند آقای ميرسيد على حایری یزدی (که بعدها چند دوره به نمایندگی مجلس شورای ملی رسید و از نمایندگان پرشور و مبارز بود)- هم درس بودیم. روزی در مدرسه بین من و او بر سر موضوعی مشاجره ای در گرفت و او ضربه ای به سر من زد که موجب جراحت و خونریزی شد.

من همان وقت نزد مرحوم آقای حایری که با پدرم - حاج سیّد علی زارچی - دوست صمیمی بودند رفتم و از پسرشان شکایت کردم آقا به من فرمودند جلو بیا تا جراحت سرت را ببینم. سپس زخم را به دقت بررسی کردند. بعد از چند روز به دنبال پدرم فرستادند و فرمودند حاج سیّد علی تو ولی سید محمد هستی و من ولى سيد ابوالحسن بیا و این مبلغ را به عنوان دیه قبول کن سپس پولی را که آماده کرده بودند به پدرم دادند!

بعدها من متوجّه شدم آن روز که به آقای حایری جهت شکایت فرزندشان مراجعه کردم و ایشان زخم سرم را به دقت ملاحظه کردند، می خواستند میزان دیۀ آن جراحت را معین کنند و وجه آن را به پدرم بپردازند

9- منع دست بوسی

*منع دست بوسی ⁽¹⁾

زمانی آقای حاج سیّد محمّد دعائی به اتفاق عمویشان مرحوم حاج سید احمد زارچی به کربلا مشرف شده بودند از جمله روزی برای خرید نعلین به بازار زینبیه در کربلا رفتند وقتی بر در مغازه ای جهت خرید توقف ،کردند نعلین های او را پسندیدند اما بر سر قیمت با فروشنده چانه می زدند فروشنده سؤال کرد شماها اهل کجا هستید؟ گفتند ما یزدی هستیم او گفت: شما آقاسیّد علی حایری را می شناسید؟ گفتیم آری، ما از ارادتمندان ایشان هستیم. فروشنده گفت: من به هر یک از شما مبلغی تخفیف می دهم به این شرط که وقتی به یزد رسیدید از جانب من به آقای حایری سلام کنید و دست ایشان را ببوسید آقای دعائی فرمودند: اما چون ما نمی دانستیم ایشان اجازه نمی دهند کسی دستشان را ببوسد شرط را پذیرفتیم و او هم صیغه شرعی خواند، اما وقتی به یزد رسیدیم چند روزی از ورودمان نگذشته بود که به اتفاق از محلّ سیّد صحرا به اتّفاق از محل «سیّد صحرا» ⁽²⁾عبور می کردیم دیدیم آقای حایری برای زیارت بقعهٔ سیّد صحرا در این محل هستند و سوار بر الاغ به طرف شهر می روند؛ در حالی که خادم خود را هم پشت سرشان سوار کرده بودند من به عمو گفتم: فکر نمی کنم زمانی بهتر از این وقت برای ادای شرط کفاش کربلایی باشد و ایشان هم پذیرفتند. پس با اسب خود را به ایشان رساندیم وقتی صدای پای اسب را پشت سر خود شنیدند، ایستادند و ما خدمتشان رسیدیم و سلام و احترام کردیم و عرض کردیم ما اخیراً از کربلا

برگشته ایم. آقا تا فهمیدند ما از کربلا آمده ایم، از الاغ پیاده شدند و با ما مصافحه گرمی کردند. بعد خدمتشان عرض کردیم در کربلا در بازار زینبیه برای خرید نعلین رفته بودیم و از کفاشی به نام استاد زین العابدین دو جفت نعلین خریدیم. به محض این که اسم استاد زین العابدین را بردیم ایشان فرمودند عجب او هنوز زنده است؟ بعد فرمودند ایشان دایی من است بعد عرض کردیم: ایشان به هر یک از ما دو نفر مبلغی تخفیف داد و شرط کرد و صیغه خواند که وقتی در یزد خدمت شما می رسیم بر شما سلام کنیم و از جانب او دست مبارکتان را ببوسیم اما تا صحبت از بوسیدن دست ایشان شد آقا برآشفت و با تغیر فرمودند: غلط کردی غلط کردی!

و بعد هم، چنان ناراحت و عصبانی شدند که ما از این که این موضوع را گفتیم، پشیمان شدیم؛ زیرا هم ایشان خیلی ناراحت شدند و هم ما بدون این که تقصیر و گناهی داشته باشیم مورد عتاب ایشان قرار گرفتیم. از طرفی صیغه شرعی خوانده شده بود و ما چاره ای جز ادای آن نداشتیم. پس از چند لحظه ای آقا سر را به آسمان بلند کردند و فرمودند: خدایا! چه کنم؟ ذمّه فرزندان حضرت زهرا علیها السلام مشغول است بعد رو به من کردند و فرمودند بیا ای خ... ببوس. من جلو رفتم و گفتم: از جانب استاد زین العابدین سلام علیکم و سپس دستشان را در حالی که می لرزید بوسیدم عمویم گفتند: آقا با من هم صیغه شرعی خوانده آقا فرمودند: تو خ... هم بیا ببوس!

پس عمو هم بر ایشان سلام کردند سپس دست آقا را بوسیدند. بعد آقا رو به ما دو نفر کردند و فرمودند: ای خ...ها! دست کسی را ببوسید که معصیت خداوند را نکرده باشد و آن دست مبارک امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

10- قصاص قتل

*قصاص قتل⁽¹⁾

در ایّام محرّم هر سال، در خانه متولّی امام زاده جعفر علیه السلام، مراسم روضه خوانی

برپا بوده، که آیت الله میر سیّد علی حایری هم در آن مجلس شرکت می کرده اند. در یکی از روزها که ایشان در آن مجلس حاضر بودند صدایی غیر عادی به گوششان می.خورد پس آقا می پرسند این چه صدایی است؟ می گویند: این صدای پای یک اسیر در بند است که از ترس حکومت فرار کرده و در امام زاده جعفر علیه السلام بست نشسته است!

آقا سؤال می کنند او چه کرده؟ می گویند آدم کشته! آقا می فرمایند: کسی که آدم کشته، باید او را قصاص کرد سپس وی را احضار می کنند و از نا کنند و از نام و شغل و جرمش می پرسند وی می گوید اسمم محمد دلاوری است و شغلم نگهبانی دارالحکومه. روزی مرا برای انجام مأموریتی به خرانق فرستادند. من در بالاخانه ای مشغول پاک کردن تفنگم بودم که ناگهان و به طور ناخودآگاه گلوله ای از آن خارج شد من نه کسی را دیدم و نه آن ها که مرا دستگیر کردند، مقتول را به من نشان دادند فقط به من گفتند: گلوله تفنگ تو به کسی اصابت کرده و او را کشته، بعد هم مأموران حکومت آمدند و پایم را در زنجیر کردند و به زندان انداختند. مدتی در زندان بودم تا این که روزی می خواستند زندانیان را به حمام ببرند، من هم از موقعیت استفاده کردم و فرار کرده به بقعه امام زاده جعفر علیه السلام آمدم و بست و بست نشستم و الآن هم در ایام عزاداری حضرت سيدالشهدا علیه السلام به یاد لب تشنه امام حسین علیه السلام با زنجیر در پا به مردم آب می دهم. شاید خداوند گناه مرا ببخشد.

آقای حایری می فرمایند: اگر گفتار تو صحیح باشد چنان چه قتلی اتّفاق افتاده باشد، چون با قصد و نیت و اراده و عدواناً و ظلماً انجام نگرفته است، قصاص ندارد ولی دیه دارد لذا دستور می دهم فعلاً زنجیر را از پایت بردارند تا پیش خانواده ات بروی اما از آن جا که قتل نفس عملی مذموم است و در اسلام جنایت نسبت به فرد از دیدگاه قرآن و نصوص اسلامی به مثابۀ جنایت نسبت به نوع بشر تلقی شده و آیه کریمه با تعبیر و بیانی که نظیر آن در قرآن مجید دیده نمی شود می فرماید: مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ

جَمِيعًا وَ مَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا؛ لذا در نظر علمای اسلام مجازات قتل نفس از اهمیت خاصی برخوردار است بعد از آن در مورد آن قتل و صحت اظهارات متهم تحقیق کردند و حکم لازم را در مورد پرداخت دیه به اولیاء دم صادر کردند اما او از قصاص نجات یافت و سال ها بعد از آن زندگی کرد.

11- تهدید حاکم

*تهدید حاکم ⁽¹⁾

در زمان حکومت حاجی فخرالملک در یزد استاد محمد بنا که در حرف هاش مهارتی داشت و تکیه امیر چقماق از آثار هنری او است، به تحریک بعضی از سران یزدی دست به شورش برداشت و حرم مطهر امام زاده جعفر علیه السلام را مقر خود و ایادی اش قرار داده به حاکم پیغام داد شما از عهده نگاهداری ولایت بر نمی آیید پس تشریف ببرید ما خودمان ولایت یزد را نگاهداری می کنیم.

سپس درگیری هایی رخ داد و شهر دچار هرج و مرج شد و پیشکار مالیه که مورد نظر طرفداران استاد محمد بود، مخفی گردید و حاجی فخرالملک حاکم هم قلعه سرگردان بود و حالتی در شهر پیدا شده بود که هر کسی به راهی و به طرفداری از کسی می رفت. در این میان مرحوم آیت الله میرسیّد علی حایری، که از فرزندان امام زاده جعفر علیه السلام بودند، به وسیله آقا سیّد حسین صندوق ساز - از نزدیکان استاد محمد - به وی پیغام دادند: اگر حرم جدّم را تخلیه نکنی، خودم در محل حاضر می شوم و به حسابت می رسم. وی که آقای حایری و اخلاق و خصوصیّات ایشان را می شناخت، پنج روز مهلت خواست. سپس در پایان مهلت آن جا را ترک کرد و چون فهمید امیر اعظم از راه یزد به کرمان می رود و ضمناً مأموریت دارد یزد را آرام کند به تفت گریخت و در آن جا به کمک بعضی مردم تفت در شهر سنگر گرفت و بنای مقاومت گذاشت. امیر اعظم به دنبال استاد محمد به تفت می رود و روی قلعه آن جا توپ سوار کرده بعضی محلات را که احتمال می رفت استاد محمد در آن جا مخفی شده باشد به توپ می بندد. سپس به

آزار و اذیّت مردم پرداخته بعضی از زن و مرد را برای این که رد پایی از استاد محمّد را نشان دهند به اسارت می گیرد و شهر ناامن می شود.

وقتی این خبر به گوش مرحوم آیت الله حایری می رسد، بی نهایت ناراحت می شوند و نایب امیر اعظم را احضار می کنند و به وسیلۀ وی به امیر پیغام می دهند از جان و مال مردم تفت چه می خواهی؟ اگر دست از این شرارت ها که شنیده ام برنداری، من هم از لحاظ شرعی تکلیفی دارم که به آن عمل می کنم نایب امیر به سرعت پیغام آقا را به او می رساند و امیر تمکین نموده، این غائله که دامنگیر مردم تفت شده بود خاتمه می یابد.

12- مراحم مشفقانه

*مراحم مشفقانه ⁽¹⁾

آیت الله میر سیّد علی حایری بعد از این که از مشهد مقدس به یزد برگشتند، در محله گازرگاه ساکن بودند و گاهی برای این که از خستگی به در آیند، از کوچه های این محله پیاده تا محل قبر مرحوم آخوند کرباسی می آمدند؛ به ویژه این که به آخوند کرباسی ارادتی داشتند و معمولاً به قبر او سلام می کردند و برای آن مرد خدا فاتحه ای هم می خواندند. روزی ایشان به همراه یکی از کسبه بازار که شغلش پارچه فروشی بود و گاهی در این قدم زدن با ایشان همراه می شد در محل قبر آخوند توقفی داشتند در این هنگام دو نفر از زن های محله بدنام ⁽²⁾در آن حوالی پیدا شدند و چون چشمشان به مرحوم آقای حایری افتاد جلو آمدند و سلام و احوال پرسی کردند. سپس از ایشان خواستند که آقا دو قواره پارچه چادری از جنسی که در آن زمان نوع مرغوب و مشهور برای چادر زنان بود برایشان بخرند. در حین گفتگو، آن مرد بزاز سعی می کرد آقا را طوری مطلع کند که این ها انسان های درستی نیستند و مرتب به آقا اشاره می کرد، لیکن آقا بعد از آن تقاضا رو به او کردند و فرمودند فلانی فردا این ها در مغازه شما می آیند.

خواهش می کنم دو قواره چادر از نوعی که می خواهند به حساب من به ایشان بده!

آن مرد پارچه فروش قبول می کند اما وقتی زن ها می روند می گوید حضرت آقا شما این ها را شناختید که حواله دادید؟ و هر چه هم من اشاره کردم متوجه نشدید؟ آقا فرمودند متوجه شدم اما از تو می پرسم وقتی سربازان مجرد قلعه حکومتی و یا افرادی که دنبال فحشا هستند در شهر رها می شوند، خانه من در می زنند یا تو؟! شما پارچه را به آن ها بده من وجه آن را می پردازم!

13- شدت استیصال

*شدت استیصال ⁽¹⁾

روزی یک نفر سیّد به در منزل آیت الله میر سیّد علی حایری می رود و از ایشان می خواهد که به او مبلغی به عنوان سهم سادات بدهند. آقا می فرمایند: ندارم اما او اصرار می کند و هر چه ایشان عذر می آورند نمی پذیرد. وقتی هم که هرچه آقا قاطعانه گویند ندارم، آن شخص با جسارت تمام می گوید بی خود ندارید باید بدهید مرحوم آقای حایری هم که بر اثر ریاضت های دشوار و تحمّل مرارت های زیاد در طول زندگی خیلی عصبی بودند کشیده ای به صورت او می زنند. فرد سائل با این حرکت آقا تحریک شده جلو می رود و کشیده ای به صورت آقا می زند و پا به فرار می گذارد. آقا هم به دنبال او می دوند که در این هنگام یکی از افراد سرشناس از خانوادۀ نواب که با خدم و حشم از آن کوچه می گذشته می بیند فردی در حال فرار است و آقای حایری هم با سر و پای برهنه به دنبالش می دوند به همراهانش می گوید این شخص را دستگیر کنید!

نوکران نوّاب فرد فراری را دستگیر نموده می آورند امّا با اعتراض ایشان مواجه می شوند. آقا می فرمایند من و او پسر عمو هستیم و با هم دعوا داشتیم. شما چرا دخالت کردید؟ دعوای ما یک امر خصوصی بود. سپس پس آقای حایری می فرمایند: چرا فرار کردی؟ من وقتی آن حرکت جسورانه از تو سر زد، اطمینان

پیدا کردم. تو به واقع سیدی هستی مثل من و خواستم بروم و از خانه برایت چیزی فراهم کنم بعد هم او را به همراه خود به خانه آوردند و در حد توان به او کمک کردند گویا با این حرکت شدت استیصال و درماندگی او برایشان مسلّم شده بود!

14- تشخيص غنا

*تشخيص غنا ⁽¹⁾

روزی مرحوم آیت الله حایری با عده ای از همراهان در کوچه باغ های حومه یزد در حال حرکت بودند که متوجه شدند شخصی با صدای خوش خود این غزل حافظ را می خواند:

در ازل پرتو حسنت ز تجلّی دم زد *** عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد

عقل می خواست کز آن شعله چراغ افروزد *** برق غیرت بدرخشید و جهان بر هم زد

مدّعی خواست که آید به تماشاگه راز *** دست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد

تا آن جا که:

حافظ آن روز طرب نامه عشق تو نوشت *** که قلم بر سر اسباب دل خرّم زد

در این هنگام، آقای حایری به کسی که افسار الاغشان را در دست داشته دستور می دهند الاغ را نگه دارد و با کمال علاقه به این آواز گوش می دهند و تا او آواز می خوانده در کوچه توقف می کنند!

در این هنگام، یکی از همراهان می پرسد حضرت آقا! آن چه ما و شما شنیدیم، غنا نبود؟ آقا می فرمایند می دانید غنا چیست؟ غنا آن است که شما

همسایه ای فقیر داشته باشید و ظهر هنگام کشیدن پلو از دیک، کفگیرتان به ته دیگ بخورد و کودکان گرسنه همسایه صدای آن را بشنوند در حالی که چیزی در سفرهاشان نباشد!

15- دقّت در روضه خوانی

*دقّت در روضه خوانی ⁽¹⁾

از مرحوم حجّت الاسلام حاج شیخ عبدالحسین عجمین نقل شده است: روزی در منزل یکی از اعیان یزد مجلس روضه خوانی بود. در آن مجلس، مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری هم حضور داشتند. من در کنار ایشان نشسته بودم ک که یکی از وعاظ به منبر رفت و در پایان منبرش در ذکر مصیبت حضرت ابا عبد الله علیه السلام، روضه وداع آن حضرت با خواهرش زینب علیها السلام را بیان کرد و به توضيح فقرات دردناک آن جریان پرداخت اهل مجلس هم با توجه به سخنان آن واعظ، گوش می دادند و گریه می کردند اما وقتی سخن گوینده به این جا کشید که حضرت وقتی بر در خیمه خواهرش زینب علیها السلام آمد، خواهر را مخاطب قرار داد و فرمود یا زینب!.... یا زینب!... مرحوم آقای حایری که خیلی نکته دان و مراقب دقایق امور ،بودند برآشفتند و با صدای بلند فرمودند دهانت شکسته باد چه می گویی؟ امام علیه السلام تنها یک مرتبه صدا زد: یا زینب نه بیشتر!

16- مرحمت به اهل کتاب

*مرحمت به اهل کتاب ⁽²⁾

آقابابا - عالم بزرگ یهودیان یزد - به آیت الله میر سیّد علی حایری ارادتی خاص داشته و گاهی به حضورشان شرفیاب می شده و مسائلی را مطرح کرده و از ایشان پاسخ می گرفته است. ضمن این که آقای حایری هم هوش و فراست این عالم یهودی را تحسین می کرده اند گفته شده است روزی چند نفر از علما در محضر آقا بودند که آقابابا هم وارد شد و نشست تا این که ظهر شد و موقع

ناهار آقا به همۀ حاضران فرمودند برای ناهار بمانند در این اثنا آقابابا از جا بلند می شود و از آقا می خواهد به او اجازه مرخصی بدهند، اما ایشان او را امر به ماندن می کنند تا این که خدمتگزار آقا خبر می دهند ناهار حاضر است اما وقتی آقای حایری وارد می شوند، می بینند برای آقابابا سفر جداگانه ای انداخته اند. پس آقا، خدمتگزار را صدا می زنند و می پرسند چه کسی به شما گفت سفرۀ آقابابا را جدا کنید؟

سپس خودشان جلو می روند و غذای او را می آورند و در کنار وی می نشینند و مشغول صرف غذا می شوند. این حرکت زیبای این عالم بزرگ دینی باعث می شود ارادتی که به آقای حایری داشت خیلی بیش از پیش باشد؛ زیرا تا قبل از این، او این افتخار را داشت که در شمار شاگردان ایشان است، اما با این محبت فهمید مورد مرحمت خاص معظم له نیز هست!

17- تواضع در مجالس

*تواضع در مجالس ⁽¹⁾

در زمان های گذشته در یزد مرسوم بوده مردمی که برای شرکت در مجالس وعظ و عزاداری حضرت سیّدالشهدا علیه السلام وارد بر مجلسی می شدند، باید بر حسب مقام و موقعیتشان در محلی خاص از مجلس بنشینند. هنوز هم در بعضی توابع یزد، طبقات مختلف در مجلس بزرگ منطقه هر یک صفه جداگانه ای دارند و هر طبقه ای در صفه مربوط به خودشان می نشینند. در آن زمان، رسم بر این بوده است که علمای شهر معمولاً در صدر مجلس و بهترین محل می نشستند و گاه اتفاق می افتاده که نوکران بعضی از آن ها بر سر جای مخدوم خود و یا پس و پیش از قلیان آوردن برای آن ها با هم درگیر می شدند. زمانی که مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری به یزد آمدند و این وضع را مشاهده کردند برای این که از این وقایع جلوگیری کنند و هم حفظ حرمت مجلس وعظ و عزاداری نیز حفظ شود خود دم در مجلس می نشستند و از آن به بعد

بدین گونه هم رسم شد که علما و وعاظ در مجالس، دمِ در می نشینند.

18- نهایت احتیاط

*نهایت احتیاط ⁽¹⁾

مرحوم آیت الله میرسیّد علی حایری در اواخر عمر در یزد - که وطن اصلی ایشان بود - ساکن شدند و چون چند سال در مشهد مقدس اقامت و مرجعیت داشتند، در آن دیار و کلایی داشتند که از جانب ایشان به امور شرعی رسیدگی می کردند و وجوهات را اخذ نموده به اذن ایشان صرف می کردند اما آقا با این که سن زیادی نداشتند (سنّ ایشان در زمان فوت، 65 سال بود)، برای رعایت احتیاط به وکلای خود در خطه خراسان نوشتند که من چون پیر شده ام و قوه استنباطم ضعیف شده از این به بعد مقلدین مرا به آقا سیّد محمّدکاظم یزدی ارجاع دهید و از جانب من بابت وجوهات شرعی چیزی از کسی قبول نکنید.

19- با چشم بصیرت

*با چشم بصیرت ⁽²⁾

مرحوم آقا سیّد علی علایی فرزند آقا سیّد یحیی طبیب نقل کرده است: پدرم می گفت: هر وقت کسی از خانواده آیت الله میر سیّد علی حایری بیمار می شد من آن ها را درمان می کردم یک بار به من اطلاع دادند که یکی از دخترهای آقا مبتلا به دیفتری شده است پس من سر شب دارویی تجویز کردم و در کنار بیمار ماندم اما بعد از آن جا ،رفتم لیکن تا نیمه های شب نگران حال این سیده خانم بودم. به همین جهت کمی به اذان صبح مانده بود که به منزل آقا سر زدم و از حال بیمار پرسیدم. سپس او را معاینه کردم و مطمئن شدم خطری متوجه او نیست. پس از اتاق بیرون آمدم و به طرف در خانه می رفتم که دیدم آقا از نافله فارغ شده اند و برای تجدید وضو روی حیاط هستند تا مرا دیدند، فرمودند مردم به من می گویند تو بداخلاقی، آخر من دارم می بینم زن فلان شخص بی بضاعت

در کنار کوچه از بی لباسی و فقر از سرما می لرزد و فلان حاجی آقا از حمام بیرون آمده او را در آن حال می بیند و اعتنا نمی کند! من تعجب کردم آقا چه می گویند؟ ایشان کی چنین صحنه ای را مشاهده کرده بودند؟! اما وقتی در کوچه حمام گازرگاه به طرف منزلم می رفتم متوجه شدم زنی کنار کوچه کز کرده، از سرما می لرزد دیدم همان زن است که آقا فرموده بودند چند قدم آن طرف تر، همان حاجی آقای بی توجه را دیدم که از کنار او می گذرد! پس به خانه آمدم و به خادمه ام گفتم برود آن زن را بپوشاند اما از این سخن آقا تا مدت ها در حیرت بودم که ایشان آن چه را من پس از بیرون رفتن از خانه دیدم از ورای دیوارها و کوچه ها دیده بودند!!

20- دوراندیشی

*دوراندیشی ⁽¹⁾

اصل دوم قانون اساسی بر این محور قرار داشت که ... : «باید در هیچ عصری از اعصار مواد قانونیّهٔ آن مخالفتی با قواعد مقدسه اسلامی و قوانین موضوعه خیر الانام حضرت محمد صلى الله عليه و سلم نداشته باشد، لهذا مقرر است در هر عصری از اعصار، هیئتی که کمتر از 5 نفر نباشد، از مجتهدین و فقهای متدینین که مطلع از مقتضیات زمان باشند در مجلس باشند [به این طریق که علمای اعلام و حجج اسلام مرجع تقلید شیعه اسامی 20 نفر از علما را که دارای صفات مذکوره باشند، به مجلس شورای ملی معرفی بنمایند و 5 نفر از آنان را بالاتفاق و یا به قید قرعه، تعیین نموده و به سمت عضویت بشناسند] تا موادی که در مجلس عنوان می شود به دقت مذاکره و بررسی نموده و هر یک از مواد مطرح شده که مخالفت با قواعد مقدسه اسلام باشند، طرح و رد نمایند که عنوان قانونی پیدا نکند.

از جمله کسانی که برای اولین بار برای نظارت بر این امر به تهران دعوت شد، مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری بود که در سال 1328 ق از طرف آخوند

ملّا کاظم خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی این تلگراف به عنوان او مخابره شد.

«به توسّط انجمن محترم ولایتي خدمت جناب مستطاب ملاذ الانام آقای حایری - سلّمه الله تعالی - از جمله منتخبین علمای عظام در مجلس شورای ملی وجود محترم جناب مستطاب عالی است ان شاء الله عاجلاً حرکت فرموده، به تهران تشریف بیاورید که عموم ملت از سعادت حضور جناب عالی مستفیض شوند.»

اما مرحوم آیت الله حایری ضمن رد درخواست آقایان، تلگراف زیر را به تهران مخابره کردند.

«از یزد به ،تهران به واسطۀ نقاهت و ضعف مزاج از اقدام بر انجام این مقصد عالی در مرکز معذوریم. 7 سنبله 1328 ق. حایری.»

21- شیطان و محتضر

*شیطان و محتضر ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله میرسیّد علی حایری نقل شده است: در یکی از قرای اصفهان، مردی محتضر شد و در آن قریه عالم زاهدی بود پس از او خواهش کردند به بالین او بیاید و شهادتین را به او تلقین نماید. وقتی آن عالم آمد و فقرات شهادتین را ادا می کرد آن محتضر هم آن را می گفت اما وقتی آن عالم دقت کرد، متوجه شد با ادای هر جمله صدایی می شوند. مثلاً وقتی می گفت: لا اله الا الله آن صدا پاسخ می داد صدق عبدی وقتی می گفت یا الله آن صدا می گفت: لَبّیک عبدی. پس آن عالم آن عالم متغیر شد و گفت: تو کیستی که با ادای هر جمله این محتضر لبیک می گویی؟ گفت من خدای او هستم و او بنده خالص من است و سال هاست که اطاعت من کرده و اوامر مرا امتثال نموده است عالم گفت: مگر تو کیستی؟ جواب داد: من شیطان هستم توضیح این که چون در همه عمر آن محتضر از شیطان پیروی کرده بود او حتی در دم مرگ هم دست از سر او برنمی داشت و او را وسوسه می کرد مبادا در دم آخر به وحدانیت خدای یکتا شهادت بدهد!

22- تحریم ترمه

*تحریم ترمه ⁽¹⁾

از میان پارچه های بافت یزد که از دیرباز تاکنون مورد توجه خارجی ها بود ترمه یزدی است در اواخر حکومت قاجاریه بیش از همه انگلیسی ها در ایران رفت و آمد و دادوستد داشتند و از مشتری های اول ترمه یزد هم آن ها بودند و این محصول دستی ارزشمند را به وسیلهٔ طرف های تجاری خود در یزد خریداری نموده، صادر می کردند زمانی آن ها به این فکر افتادند که با زمینه چینی قبلی این پارچه گران بها را با حداقل قیمت بخرند و در این راه دست به توطئه هایی هم زدند اما وقتی خبر به مرحوم آیت الله میرسیّد علی حایری رسید، ایشان با این که عموماً در کارهای اجتماعی دخالتی نمی کردند تهدید کردند: در صورت شیطنت عوامل انگلیس در جهت شکستن نرخ ترمه، فروش آن به تجار طرف قرارداد انگلیسی ها را تحریم خواهم کرد. این موضع گیری قاطع، باعث شد نرخ عادلانه ای وضع شود و به این ترتیب غائله خاتمه یافت.

23- فقط دو وعده غذا

*فقط دو وعده غذا ⁽²⁾

زمانی که مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری برای استراحت در روستای ده بالا بودند روزی در بالاخانه باغی با عده ای نشسته بودند که ناگهان مشاهده می کنند. سیدی ناشناس وارد شد و رو به آقای حایری کرد و گفت: ما اهل بیت، روزی دو وعده بیشتر غذا نمی خوریم آقای حایری فرمود: من هم از این به بعد دو وعده بیشتر غذا نمی خورم چون این برنامه را ادامه می دهند، بیماری دل دردی که سال ها گریبانگیر ایشان بوده، بر اثر این امساک بهبود یابد بعد از این صحبت، آقای حایری به آن سید می گویند بیایید بنشینید و کمی استراحت کنید آن سید می گوید نه من باید به دو محل دیگر هم سر بزنم و اسم آن دو محل را می برند پس آقای حایری دو نفر را به آن دو جا می فرستند تا تحقیق

کنند ببینند در آن دو محل کسی را با آن خصوصیات دیده اند یا خیر؟! بعد که آن دو فرستاده بر می گردند خبر می آورند در محل اول کسی با این نشانی ها را ندیده بودند، اما امّا در محل دوم، پیرمردی اظهار داشت:

من یک کشاورز بی سواد بودم روزی آقایی به این جا آمد و به من فرمود: قرآن بخوان من گفتم سواد ندارم آقا فرمود نه می توانی سپس به من امر کرد برو در باغ کمی زردآلود برای من بیاور من گفتم: الآن پاییز است و زردآلو پیدا نمی شود. ایشان فرمود: برو جستجو کن هست وقتی به باغ رفتم با تعجب دیدم درخت زردآلوی آن باغ پر از میوه است! پس مقداری از آن ها را چیدم و در ظرفی گذاشتم و برای ایشان آوردم آقا کمی از آن ها را خورد و بقیه آن هم هنوز موجود است آقا سپس از این جا رفت اما وقتی من بعد از آن ملاقات به قرآن مراجعه کردم دیدم به راحتی می توانم تلاوت قرآن کنم!

24- تربت معطّر

*تربت معطّر ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله حاج شیخ غلامرضا یزدی نقل شده است: سال ها پس از درگذشت آیت الله میر سیّد علی حایری و دفن ایشان در بقعه مبارکه جدشان امام زاده جعفر علیه السلام در یزد در اتاق مدفن ایشان کندوکاوهایی جهت تعمیر مقبره ایشان صورت گرفت در حین انجام کار کلنگ بنا به لحد اصابت کرد و حفره ای ایجاد شد. سپس بر اثر این سوراخ چنان بوی عطری از قبر ایشان استشمام شد که موجب حیرت همگان قرار گرفت!

25- عنایت به زن فقیر

*عنایت به زن فقیر ⁽²⁾

روزی مرحوم آیت الله حایری به اتفاق یکی از بازرگانان یزدی، از کوچه ای می گذشتند. در اثنای راه ایشان خسته شده روی سکّوی خانه ای برای استراحت

می نشینند در این حال زن جوانی نزد آقا می آید و تقاضای کمک می کند - آقا به آن بازرگان همراهشان می گویند من پولی با خود ندارم فلان مبلغ - (که نسبتاً قابل توجّه بوده) به او بدهید. وی پیش می آید و در گوشی به ایشان می گوید: این زن اخلاق شایسته ای ندارد!

آقا بدون توجّه به حرف وی می گویند: دو برابر مبلغی که گفتم، به او بده! بعد هم وقتی چشمشان به چادر پاره پاره و کفش مندرس او می افتد به آن تاجر او می گویند: به این دو مغازه ای که می گویم برو و برای او کفش و چادر بخر و بیاور و بگو به حساب من منظور کنند وی به عجله به بازار رفته، ضمن اجرای اوامر آقا بر می گردد و در فرصتی می گوید آقا شما متوجه عرض من نشدید! آقا می گویند: او که بود؟!

وی می گوید: عیال یوسف آبکش است که چند ماه پیش فوت کرد. آقا می پرسند شما رفتار ناشایستی از او دیده اید؟ وی می گوید خیر آقای حایری می فرمایند من یوسف آبکش را می شناختم مرد زحمت کشی بود. آیا وقتی فوت کرد هیچ یک از ما به در خانه او رفتیم ببینیم مردی که اگر یک روز کار نمی کرد، درآمدی نداشت که زن و بچه اش با آن ارتزاق نمایند، اکنون که او فوت کرده است از چه راهی خانوادهاش امرار معاش می کنند؟

ما در پیشگاه خدا مسئولیم! از طرف من شما به خانه این زن بروید و بگویید من به قصاب و نانوای محله سفارش می کنم گوشت و نان مورد نیاز آن ها را بدهند. ضمناً مبلغی هم مقرری تعیین می کنم که ماه به ماه به آنان پرداخت شود. سپس به این بازرگان می گویند فلانی اگر خدای نخواسته برای این زن جوان از فرط استیصال و بدبختی لغزشی به وجود بیاید ما جواب خدا را چه می دهیم؟

26- قرائت سوره حمد

*قرائت سوره حمد ⁽¹⁾

زمانی مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری از مشهد به طرف یزد در حرکت

بودند که در یکی از روستاهای بین راه به دل درد شدیدی مبتلا شدند؛ به طوری که از درد به خود می پیچیدند و دارو و درمان و طبیبی هم در آن محل نبود که بتواند کاری بکند یکی از اهالی آن محل که این عالم بزرگوار را در آن حال دید گفت: در محل ما مردی است که برای هر بیماری دعا بخواند، او شفا پیدا می کند. سپس بلافاصله به دنبال آن مرد رفت تا برای درمان درد آقا دعا بخواند. آن پیرمرد بر سر بالین آقا حاضر شد و نشست و دستش را روی شکم آقا گذاشت و چیزهایی می خواند. آقا در آن حال، نگاهی به او کردند تا ببینند چه دعایی می خواند که متوجه شدند او سوره مبارکه حمد را شروع کرده، وقتی به دقت گوش دادند دیدند او تلفظ بعضی کلمات را هم به درستی نمی داند و غلط می خواند. سپس حمد را تمام کرد و همزمان دل درد آقا بهبودی یافت پس از جایش بلند شد تا برود آقا فرمودند دل درد ما که بهتر شد، شما هم سعی کن سوره حمد را درست بخوانی اما وی گفت: حمد غلط من برای خودم من برای خودم شما هم دل دردت برای خودت ناگهان درد آقا عودت کرد و از گفته خود پشیمان شدند. سپس آقا از او دلجویی کردند و راهنمایی نمودند او هم اشاره ای کرد و دل درد آقا بر طرف شد.

27- ورود به حرم مطهّر

*ورود به حرم مطهّر ⁽¹⁾

زمانی که مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری در مشهد اقامت داشتند شبی در منزل یکی از دوستانشان مهمان بودند که عده ای دور هم جمع بودند. اواخر شب، ایشان به اتفاق آقای مرشد - از بازرگانان یزدی - به طرف منزل می رفتند وقتی به حوالی حرم مطهر رسیدند به شخصی که به اصطلاح آن زمان چراغ کش ایشان بود، دستور می دهند مرکب ایشان را به طرف حرم هدایت کند مرحوم مرشد می گوید: حضرت آقا! در این وقت شب درب حرم بسته است آقا اعتنا نمی کنند و به راه خود ادامه می دهند و در نزدیکی حرم پیاده شده و بعد از این که

در به رویشان باز می شود وارد می شوند و سلام داده، به اختصار زیارت کرده باز می گردند سپس به همراهان خود می گویند تا زنده ام راضی نیستم کسی از این جریان مطّلع شود!

28- رؤیای حقیقی

*رؤیای حقیقی ⁽¹⁾

مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری به قدری در مجاهدت با نفس و سیر و سلوک متحمّل ریاضت های سخت شده بودند که بعضی از اطرافیان نگران حال و سلامتی ایشان بودند با این همه از ایشان نقل شده زمانی در این اندیشه بودم که آیا تاکنون به مرتبه ای از مراتب مجاهدت و سلوک الی الله رسیده ام یا خیر؟ تا این که در خواب دیدم داخل خمره ای بزرگ و بسیار تاریک هستم و این خمره هیچ روزنه ای جز راهی کوچک همچون سر سوزن ندارد که از آن راه نوری می تابد و این هشداری برای من بود که از آن متوجه شدم: ما أُوتِیتُمْ مِنَ اَلْعِلْمِ إِلاّ قَلِیلاً؛ «از علم جز اندکی به شما داده نشده».

29- جسارت به قبر سیّد

*جسارت به قبر سیّد ⁽²⁾

زمانی که مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری از عتبات به ایران مراجعت کردند، ابتدا در مشهد رضوی ساکن شدند و در روزهای اوّل ورود، در جستجوی خانه ای برای سکونت دائم بودند، اما هرچه گشتند خانه ای که مناسب باشد و هم اجاره اش برایشان سنگین نباشد، پیدا نمی شد تا این که روزی یک نفر خانه ای را که مدتی بود، تخلیه شده و کسی آن را اجاره نمی کرد نشان داد آقا اجازه دادند طرف با صاحب خانه صحبت کند، اما وی اظهار داشت: از روزی که من این جا را خریده ام تاکنون هر کسی در آن ساکن می شود، به سختی و گرفتاری افتاده و من راضی نیستم ایشان که از سادات و اهل علم هستند، دچار سختی

شوند، لیکن آقای حایری می فرمایند: اشکالی ندارد؛ چون جای دیگری سراغ نداریم، به امید خدا در همین خانه ساکن می شویم صاحب خانه هم چون آقا را تا این حد مایل می بیند موافقت می کند، اما چندی از سکونت ایشان در آن خانه نگذاشته بود که یک شب آقا خواب می بینند دو نفر در آن خانه هستند و با حالتی اعتراض آمیز می گویند تا چندی پیش مرتب مردم ما را آلوده می کردند و الآن هم ما شما هر روز ما را آلوده می سازید آخر به ما رحم کنید. ما دو نفر از اولاد پیغمبر هستیم.

آقای حایری وقتی این حرف ها را می شنوند با تعجب می پرسند من شما را آلوده می کنم؟!

آن ها می گویند: بله؛ زیرا مستراح این خانه درست روی قبر ما قرار دارد و علت این هم که هر کس در این جا ساکن می شود به سختی و گرفتاری مبتلا می شود، همین است فردای آن روز آقای حایری جریان را برای مالک تعریف می کنند و اجازه می گیرند تا مستراح آن خانه به محل دیگری منتقل شود. سپس برای این کار اقدام می کنند و هنگام حفاری با کمال تعجب مشاهده می کنند، در آن محل دو جسد که هر دو سالم بودند پیدا می شود که پس از مرمت قبرها و نظافت آن محل، مستراح را در گوشه ای دیگر می سازند و از آن به بعد، بدیُمنی خانه هم تمام می شود.

30- اصالت در سیادت

*اصالت در سیادت ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله میر سیّد علی حایری نقل شده است: زمانی به این فکر افتادم که آیا من واقعاً سیّد و از اولاد پیغمبر صلی الله علیه و آله هستم یا خیر؟ و چون خیلی مشغول به این قضیّه شده ،بودم متوسل به ذیل عنایت حضرت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف شدم و از ایشان خواستم اگر من از سلسله جلیله سادات ،هستم آن حضرت مرا به دیدار خود سرافراز نمایند سپس برای مدتی به ختم و دعاهای مأثوره مشغول

بودم تا این که آن سال در فصل تابستان در روستای شاه آباد منطقه پیشکوه یزد در بالاخانه ای مجاور استخر سرچشمۀ آن روستا ساکن بودم. روزی برحسب اتفاق به پایین نگاه کردم دیدم سیّدی خوش سیما لب استخر ایستاده ناگهان به ذهنم رسید این جا که کسی نبود نکند آقا !باشند پس بدون تأمل به پایین آمدم، اما کسی نبود وقتی به بالا نگاه کردم همان آقا را در بالاخانه دیدم من خودم را به عجله به بالا رساندم، اما دیدم ایشان لب استخر هستند و اگرچه من چند مرتبه سیمای نورانی ایشان را دیدم، اما صحبتی رد و بدل نشد، لیکن دانستم که سید هستم.

حزن حضرت حایری

دلم اسیر غم است و نشسته بس نگران *** چنین که دیده دل خون و دیده گریان؟

کجاست همدم و یاری که گویمش این راز *** به من چه می گذرد روز و شب در این زندان؟

چو مَحبَسی است جهان لیک جای پهن و وسیع *** اسیر گشته خلایق در آن همه حیران

خوش آن کسان که شناسند مکر دنیا را ** نبسته دل به سرایی موقّت و ویران

عجب که گرگ اجل باز زد به این گلّه *** ربود عالم فرزانه ای از آن دوران

به روز پنجم اردیبهشت رحلت او *** به هفت جیم نخست آمده مقیم جنان

میرزا سیّد علی که ندارد نظیر در عالم *** سلیل صادق آن محمّد است و نخبه انسان

چو رفت از نظر مردم آن یگانه دهر *** شدند عالی و دانی بر او عزاداران

بخواست سال وفاتش یکی به دور قمر *** چنان که ذهن نیفتد به ورطه نسیان

ندایی آمده از غیب و گفت: «مشفق» کو؟ *** شمار سال وفاتش تو عاری از نقصان

«یکی» از جمع برون گشت و گفت این تاریخ *** به امر حضرت حق فوت حایری «غفران» ⁽¹⁾1331= 1330 ق

عالم عامل

آیت الله آخوند ملّا حسن طالب مالمیری قُدّس سرّه

اشاره

4

عکس

ملّاحسن ابن ابیطالب مالمیری، حدود سال 1268 قمری، در محلّه مالمیر واقع در خارج حصار دارالعباده یزد به دنیا آمد و چون پدرش پارچه بافی ساده و خرده پا بود، وی نیز برحسب رسم ،زمان به این حرفه کشانده شد و دوره نوجوانی را نیز به این کار ،گذراند اما شوق وافر او به تحصیل باعث شد در ضمن کار برای امرار معاش به تحصیل علوم دینی روی آورد و کام تشنه جان را به زلال علم و معرفت سیراب گرداند. او پس از طی سطوح مقدماتی و زمانی که طلبه ای فاضل قلمداد شد دست از حرفه پرزحمت شعربافی کشید و یکسره به تحصیل پرداخت و در یزد و نجف به کسب معارف و علوم دینی تا نیل به درجه اجتهاد کوشید و در میان علماء زمان خود بیش از همه از محضر مرحوم آقا شیخ جعفر کرمانی بهره برد.

وی سپس به تدریس پرداخت و شاگردانی تربیت کرد که بعدها خود و فرزندانشان مصدر خدمات بزرگی در یزد شدند از جمله میرزا ابو طالب صدوقی- والد سومین شهید محراب - و مرحوم حاج سیّد علی محمد وزیری از مشاهیر شاگردان وی بودند. او علاوه بر تدریس و امامت جماعت در مساجد محله مالمیر مرجع امور دینی و اجتماعی مردم در محلات پایین شهر یزد بود و چون جلال الدوله - حاكم جبّار یزد - نتوانست وجودش را تحمل کند چندی به مهریز تبعید شد لیکن در زمان زعامت مرحوم آقا سیّد محمّد کاظم یزدی و به امر ایشان

به یزد برگردانده شد.

در زمان وی فتنه های بهائیت در گوشه و کنار شهر گاه بالا می گرفت و توسط مردم متعصب اعمال تحریک آمیزی انجام می شد که عمدتاً در این قسمت از شهر با وساطت وی این امور فیصله می یافت. سرانجام این عالم بزرگوار در روز جمعه 28 ربیع الاول سال 1331 ق برابر با 17 اسفند 1291 ش در حالی که از خزینه حمام بیرون آمده بود جان به جان آفرین تسلیم کرد و در جوار بقعه حضرت سيّد فتح الدّين رضا علیه السلام مدفون گردید.

1- محبّت به مجرم

روزی مرحوم آخوند ملاحسن طالب مالمیری، برای مرحوم حجّت الاسلام آقا شیخ حسن کرباسی پیام می دهند بیا می خواهم مجرمی را حد بزنم تو هم حد زدن را یاد بگیر و هم بر شمارش تعداد تازیانه نظارت کن مرحوم آقای کرباسی فرموده اند وقتی خدمت آخوند رسیدم محکوم را آوردند و چون زمستان بود و لباس زیادی بر تن ،داشت اوّل بعضی از لباس های او را کندند و سپس بر او حد جاری شد بعد از این آخوند رو به آن مرد کردند و گفتند چرا کاری از تو سر زد که من مجبور به اجرای حد باشم؟ سپس به خادمشان گفتند: زود لباس هایش را به او بپوشانید که سرما نخورد و بعد دستور دادند برایش چای آوردند!

2- موضع گیری در برابر خودسری

*موضع گیری در برابر خودسری ⁽²⁾

زمانی که مرحوم آخوند ملاحسن طالب مالمیری در محله مالمیر و سایر محلات مجاور در یزد مرجع رفع و رجوع مسائل و مشکلات دینی و اجتماعی مردم بود فرقه ضاله بهائی در گوشه و کنار حرکات و تبلیغات سوئی داشتند که

گاه موجب تحریک مردم می شد و بعضاً موفق می شدند بعضی از افراد فقیر را که در باورهای دینی سست بودند، فریب داده، گمراه نمایند. بنابراین بارها بین مردم متعصب مسلمان و بهائیان درگیری و نزاع رخ می داد و مردم مجبور بودند برای تعيين تكليف اشخاص مشکوک را نزد آخوند بیاورند کسانی که به این ترتیب پیش وی آورده می شدند معمولاً اظهار بیزاری نموده، آزاد می شدند، اما یک بار آخوند دستور داد فردی را که از لحاظ اعتقادی مشکوک بود نزد او بیاورند اما طولی نکشید که عده ای اوباش سر او را آوردند! وقتی خبر به گوش آخوند رسید گفت: قرار بود خود او را بیاورید حال که چنین کرده اید از من دور شوید و جواب خدا را هم خودتان بدهید!

3- نامۀ آقا سیّد محمّد کاظم یزدی

*نامۀ آقا سیّد محمّد کاظم یزدی ⁽¹⁾

بی تردید یکی از فاسدترین حکّام ظلم که در زمان حکومت قاجاریه سالیانی بر مردم یزد مسلّط بود، شاهزاده جلال الدوله فرزند ظل السلطان و نوه ناصرالدین شاه است. وی علاوه بر ظلم و ستمی و ستمی که بر عموم روا می داشت به علت ضعف ایمان نسبت به علما نیز بدرفتار بود و در پی بهانه می گشت تا آنان را تحت فشار قرار دهد که موارد بسیاری از آن ها در تاریخ حکومت یزد ثبت شده است. برای نمونه یک بار وی مرحوم آخوند ملاحسن طالب مالمیری را که از متنفّذین علما در قسمت پایین شهر بود و منزل و مدرس وی با قلعه حکومتی فاصله چندانی نداشت، مورد اذیت و آزار قرار داد و چون با سرسختی وی مواجه شد آخوند را چندی به مهریز تبعید کرد. آن مرحوم که از مظالم این حاکم جبار به تنگ آمده و سوای مسئله شخصی، مردم را نیز در تنگنا می دید که به جان و ناموس آن ها تجاوز می شود و از هر فسق و فجوری که مایل باشد، روی گردان نیست نامه ای مفصل و مشروح به مرجع عالی قدر زمان حضرت آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی نوشت و آن را روی یک پارچه چلواری تحریر نموده، برای این که به وسیله

عوامل حکومتی کشف نشود آن را در جوف قبای یکی از بستگان نزدیکش که عازم عتبات بود، دوخت و سفارش کرد آن را به محض ورود به نجف به حضور مرحوم سید یزدی ببرد شاید ایشان چاره ای کنند. در آن زمان به جز آخوند ملّاحسن طالب، مرحوم حاجی میرزا آقا از علمای دیگر یزد نیز که فرزند مرحوم آقا شیخ جعفر معروف به کرمانی بود نیز از طرف جلال الدوله مورد هتک قرار گرفته بود مرحوم آیت الله یزدی پس از ملاحظه فقرات تظلّم آخوند ملاحسن، نامه ای خطاب به امیر سید حسین قمی نوشت که در ذیل به آن اشاره می شود.

بسم الله الرّحمن الرّحيم

و لاحول ولا قوة الا بالله العلىّ العظيم. في الحقيقه اين اوقات مصداق آیه شريفة ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ می باشد. على التّوالي ناملایمات در تزاید و عمده آن از تجرّی بی اندازۀ مُبدعين و ملحدین و اشاعه کفریّات و زندقه که ناشی از گمان حرّیّت قلم و لسان است که منشأ خرابی ها شده چندی قبل قرة العیون محترم آقا سیّد محمّد - حفظه الله تعالى - بعض از آن را معروض داشته باعث مزاحمت فعلیه آن است که جنابان مستطابان عمدتی العلماء العاملين آقای آخوند ملاحسن مالمیری و آقای حاجی میرزا آقا - دام تأییدهما - که از علمای بقاعده موجّه مسموع الكلمه عند عامه اهل البلد و در حقیقت مورد اطمینان این جانب می باشد در دارالعباد یزد توهینات به ایشان وارد آمده، دور نیست آن جناب قضایای ایشان را مستحضر باشید و چنان که ممکن باشد، تدارکی بفرمایید... .

4- امر به معروف

*امر به معروف ⁽¹⁾

نقل شده است: زمانی که مردم عمدتاً بیسواد بودند، بیشترین ارتباط را با ائمه جماعات و اهل منبر داشتند. مرحوم آخوند آخوند ملّا حسن طالب مالمیری که خود

از قشر زحمت کش و کم درآمد محلّه برخاسته بود و با فرهنگ و امور روزمرّه مردم آشنایی داشت، از جمله آن روحانیون بود.

یک بار عدّه ای از اهل محل نزد وی آمدند و چون نیمی از ماه مبارک رمضان سپری شده بود در مورد فضیلت شب های قدر و اعمال آن شب ها از وی سؤال کردند. آخوند که خبر از اعمال و کردار مردم در طول سال داشت و می دانست آن ها که در پی ثواب اعمال این شب ها هستند چه مشی و مرامی دارند، گفت: به نظر من اگر سعی کنید در عوض خواندن دعاهایی که برای این شب ها رسیده دست از بعضی کارهای ناروا بردارید و به جای احیا همچون شب های دیگر استراحت کنید خداوند بیشتر به شما نظر لطف و مرحمت خواهد داشت تا این که هم اعمالتان مثل شب های دیگر ناپسند باشد و هم دعاهایی را که برای این شب ها رسیده بخوانید!

5- توجّه به زندگی و معیشت مطرب

*توجّه به زندگی و معیشت مطرب ⁽¹⁾

زمانی که مرحوم آخوند ملّاحسن طالب مالمیری در محلّه مالمیر و اطراف آن مورد رجوع عامّة مردم بود شخصی که کارش تنبک زنی توأم با بازی با میمون بود و در مجالس جشن و شادی از این راه ارتزاق می کرد در ماه های محرم و صفر کارش را تعطیل می کرد اما چون راه دیگری برای امرار معاش نداشت، آخوند در این دو ماه از محل وجوهات شرعی برایش مقرری قرار داده بود و چون او حرمت این دو ماه را رعایت می کرد وی هم از این که آن شخص در مضیقه قرار گیرد جلوگیری می کرد تا این که خبر به گوش آیت الله میرسیّد علی حایری رسید.

آقای حایری که در زمان خود از بزرگان علمای ایران محسوب می شد اما دخالتی در امور نمی کرد از این کار آخوند ملّاحسن تعجب کرد و به دنبال او فرستاد و پرسید: چنین چیزی درباره شما شنیده ام آیا حقیقت دارد؟! آخوند

گفت: بله او هر چه هست همین که در این دو ماه حیا می کند و دست از کارش بر می دارد و کارش را تعطیل می کند و از این که بدون خرجی بماند ابا ندارد من هم به خاطر رعایت حال عائله او هم که شده به وی مقرری می دهم مرحوم حایری از این استدلال وی خشنود می شود و از جا بلند شده، او را می بوسد و می فرماید الحق که تو درست فهمیده ای!

6- اکرام زائر اباعبدالله الحسين علیه السلام

*اکرام زائر اباعبدالله الحسين علیه السلام ⁽¹⁾

زمانی مرحوم حسین حکیم همان کسی که کار معرکه گیری را در ماه های محرّم و صفر تعطیل می کرد، ⁽²⁾قصد زیارت عتبات در عراق را داشت. پس به واسطة توجهی که آخوند ملّاحسن طالب نسبت به وی داشت روزی برای وداع به محضر وی آمد و از آخوند حلالیت طلبید و از او خواست از خداوند بخواهد توفیق زیارت با معرفت به او عنایت بفرماید.

آخوند که پاکدلی او را دید، صمیمانه برایش دعا کرد و با هم خداحافظی کردند، امّا پس از ماه ها که این سفر از ماه ها که این سفر به طول کشید روزی به وی خبر دادند که حسین حکیم از سفر بازگشته است.

همان روز بعد از اقامه نماز ظهر و عصر در مسجد آخوند رو به نمازگزاران کرد و گفت امروز از شما می خواهم همگی مرا همراهی کنید و برای چند لحظه به خانه حسین حکیم برویم مردم که از این حرکت وی شگفت زده شده بودند، با خود می:گفتند چگونه ممکن است شخصی چون ایشان به دیدن چنین کسی برود؟ اما آخوند که میدانست راه نفوذ به دلها چگونه است با همراهان به طرف منزل حسین حکیم حرکت کردند از آن ،طرف کسی این خبر را به وی رساند که آخوند به طرف منزل تو می آید. پس حسین حکیم از منزل بیرون آمد و با تعجب مشاهده کرد که آخوند پیشاپیش عده ای به منزل او نزدیک می شوند او

چنان از دیدن این صحنه خوشحال شد که خود را روی زمین انداخت و فاصله زیادی از راه را به حالت غلت رفت و خود را به خاک مالید تا به آخوند نزدیک شد و رفت که بر پاهای وی بوسه زند اما آخوند نگذاشت و به همراهانش گفت: او را از جا بلند کنید سپس سر و رویش را بوسید سپس با تغیر گفت: چرا چنین کردی؟ تو زائر حضرت امیرالمؤمنین و فرزندان او هستی. این ما هستیم که باید از تو تجلیل کنیم. سپس وارد خانه شد و مدتی نشست و چندی ماند، اما حسین حکیم تا زنده بود، این خاطره خوشایند از نظرش نمی رفت.

7- خباثت مبلّغ بهایی

*خباثت مبلّغ بهایی ⁽¹⁾

محمّد طاهر مالمیری، از مبلغین بسیار فعال و از سران فرقه ضاله بهائی در یزد بود که پیوسته به عناوین مختلف، مردمان ساده را گمراه می کرد وی کسی است که در فلسطین نزد رجال رده بالای این سلسلهٔ گمراه و منحرف به سر برده بود و مأموریت یزد را داشت. مردم هم که او را شناخته بودند، بارها وی را جلب و به محضر آخوند ملاحسن طالب مالمیری می آوردند و از ایشان می خواستند تکلیف او را یکسره کنند لیکن ایشان با نهایت متانت و آرامی از این خبیث می خواست تا از این فرقه بیزاری ،جوید او هم که شگرد کارش را خوب می دانست، به همۀ سران بهائی از صدر تا ذیل فحاشی کرده و آنان را لعن و نفرین می کرد اما در خفا به اعمال سوء خود ادامه می داد با این همه، وی در کتابی موسوم به «تاریخ شهدای بهائیت یزد» از آخوند انتقاد نموده و با این که حتی یک بهائی به حکم او کشته نشده از او به بدی یاد کرده است.

8- اولین منبر

*اولین منبر ⁽²⁾

از مرحوم حجّت الاسلام آقای وزیری نقل شده است: در روز عید فطری

هنوز برای استادم مرحوم آخوند ملاحسن طالب مالمیری عید ثابت نشده بود و مردم مردد بودند تا این که برای ایشان خبر آوردند برای موثقین عید ثابت شده و جلال الدوله دستور داده به همین مناسبت چندین تیر توپ شلیک کنند در این هنگام آخوند فرمودند من هم الآن می گویم توپ شلیک کنند! سپس به من که هنوز طلبه جوانی بودم و تا آن روز به منبر نرفته بودم رو کردند و فرمودند: سیّد علی محمد بلند شو و امر کردند در حضور ایشان و طلاب و مردم حاضر صحبت کنم من آن چنان از این دستور غیر منتظره جا خوردم که نمی دانستم چه کنم؟! اما با حول و قوه الهی به منبر رفتم و به گونه ای صحبت کردم که مورد تشویق و محبت ایشان قرار گرفتم و هرگز آن خاطرۀ اولین منبر از نظرم نمی رود!

9- شگرد شاطر حسین

*شگرد شاطر حسین ⁽¹⁾

بعضی از منحرفین فرقه بهائی، گاهی برای این که مزاحم علما شوند و یا به خیال خام خود، رخنه ای در ایمان و اعتقاد مردم ایجاد کنند به بیت علمای شهر می رفتند و بحثی را پیش می کشیدند با این نیت که اگر هم به نتیجه ای نمی رسند با حرف های گمراه کننده خود، موجب ناراحتی آنان را فراهم کنند روزی یکی از این افراد به محضر آخوند ملاحسن طالب آمد و اظهار داشت من مثل کسی که هستم همین الآن از مادر افتاده و هیچ ایمان و اعتقادی به مبدأ و معاد و پیغمبر و امام ندارد شما بگویید تکلیف کسی مثل من چیست؟ آخوند که با نگاه اول متوجه عناد و لجاج این شخص شده بود فهمید این کسی نیست که بخواهد حرفی از روی منطق بزند و یا بشنود. پس به وی گفت: چند لحظه صبر کن سپس شخصی را به دنبال شاطر حسین - نانوای محل - فرستاد که شخصی زبان دار و نکته دان بود و با این که سواد درستی نداشت، اطلاعاتی از بعضی امور داشت و در بحث و جدل هم حریف این مرد بود.

وقتی پیغام آخوند به شاطر حسین رسید، ابتدا تعجب کرد. سپس دست و

رویش را آب زد و پیش بند نانوایی را از کمر باز کرد و وارد محضر آخوند شد. آخوند به او گفت این شخص سؤالاتی دارد که گمان می کنم شما باید پاسخگوی آن باشید پس شاطر رو به آن شخص کرد و پرسید: چه صحبتی داری؟ او گفت من مثل کودکی هستم که الآن از مادر افتاده و هیچ ایمان و اعتقادی به هیچ چیز ندارد تکلیفم چیست؟! شاطر که سابقه انحراف او را داشت، گفت: اتفاقاً من هم می خواستم بدانم آیا آن مادری که شما از او افتاده اید، چنین و چنان نبوده؟ آن شخص برآشفت و گفت: چرا توهین می کنی؟! شاطر در جوابش گفت: به این توهین نیست، بلکه من در آغاز بحث می خواهم بدانم با چه کسی طرف حساب هستم! فرد مزبور در همین برخورد اول، فهمید با کسی درگیر شده است که امکان ندارد بتواند او را از کوره به در کند. پس از جا بلند شد و مجلس را با ناامیدی ترک کرد!

10- گستاخی جلال الدّوله

*گستاخی جلال الدّوله ⁽¹⁾

در زمان شاهزاده جلال الدّوله ⁽²⁾، مرحوم آخوند ملاحسن طالب، حکمی صادر کرده بود که به مذاق وی خوش نیامده بوده و چون قبلاً هم وی در امر اجرای حدود دل خوشی از آخوند نداشت نسبت به حکم اخیر اعتراض نموده، تهدید کرده بود چنان چه ایشان از رأی خود منصرف نشود او را تعقیب و مجازات خواهد کرد تا این که خبر به گوش آیت الله آمیرزا سید حسین مدرس که خود مجتهدی مسلّم بود و از لحاظ زهد و تقوی نمونه، می رسد. ایشان در نهایت شجاعت به جلال الدوله پیغام می دهد آخوند ملاحسن طالب مورد تأیید من است و حکم او را هم من امضا می کنم و کسی حق تعقیب ایشان را ندارد با این پیام، حاکم از تصمیم عجولانه خود منصرف شد.

11- تعزیر همسر

*تعزیر همسر ⁽¹⁾

نقل شده است روزی آخوند ملّاحسن طالب در منزل، کنار زن و فرزندانش بود که ناگهان متوجه شد قسمتی از بدن یکی از دخترهایش کبود شده. پس علّت را از او پرسید آن کودک جواب داد، شب قبل بسترم را خیس کرده بودم و وقتی مادر متوجه شد انبر داغ را از کنار منقل آتش برداشت و بر بدن من گذاشت. آخوند که از حرکت خلاف همسرش ناراحت شده بود و تحمل این را نداشت که حتی به کودکی ظلم شود به علاوه در اجرای حدود آن چنان مصر و بی پروا بود که حتّی از منع جلال الدّوله - حاكم جبّار زمان خود - بیم و هراسی نداشت، بلافاصله تازیانه را برداشت تا همسرش را تعزیر کند، اما گویا آن زن قبل از این که وى حرکتی بکند، از جا بلند شده و فرار کرد به همین جهت، وی از تعقیب او صرف نظر کرد لیکن به او فهماند چنان چه عمل خلاف او بار دیگر تکرار شود، بدون تردید تعزیر خواهد شد.

12- استفاده از لوطی ها

*استفاده از لوطی ها ⁽²⁾

در زمان های قدیم، در بیشتر شهرهای ایران لوطی هایی بوده اند که مردم هر شهر به خاطر در امان ماندن از کارهای ناصوابشان از آن ها حساب می برده اند و بعضی افراد ثروتمند برای این که از شر آن ها محفوظ باشند، به این گونه افراد باج می داده اند.

معمولاً این افراد به خاطر کارهای خلافی که از آن ها سر می زده با سلسله علما چندان ارتباط نداشتند و علما هم معمولاً از توجه به آن ها پرهیز می کردند اما یکی از این لوطی ها در شهر یزد که تعدادشان هم کم نبوده، گاهی مورد عنایت آخوند ملاحسن طالب واقع می شده و او هم از این که آخوند برخلاف علمای دیگر به او توجه دارد گاهی به دیدار وی می آمده. مردم که این برخورد کریمانه

از طرف آخوند را برخلاف عرف و عادت علما می دیدند بارها نسبت به ایشان اعتراض داشتند که چگونه ممکن است یک روحانی مورد وثوق عام و خاص به یک انسان نه چندان موجّه، مرتبط باشد؟!

آخوند که خیلی دوراندیش بوده است به حرف عموم توجه نمی کند تا این که روزی یک نفر سراسیمه وارد محضر درس وی می شود و با گریه و التماس اظهار می:دارد همسرش که برای کاری از خانه بیرون رفته بوده بازنگشته است تا این که ساعتی قبل خبردار شده یکی از اوباش شهر که گویا مورد توجه عوامل حکومتی هم هست او را ربوده است. آخوند بلافاصله به دنبال آن لوطی مورد نظر می فرستند وقتی وارد می شود می گوید ببین این مرد چه می گوید؟ سپس به او امر می کند از تو می خواهم تا یک ساعت دیگر زن او را صحیح و سالم به خانه اش تحویل دهی لوطی بیرون می رود و در ظرف کمتر از یک ساعت آن زن را از دست آن فرد خارج ساخته به شوهرش تحویل می دهد و خبر را برای آخوند می آورد در ،این جا وی رو به اطرافیان ،نموده می گوید: حالا دیدید امثال این مرد را برای چه روزی احتیاج داشتم؟!

13- احترام به پدر

*احترام به پدر ⁽¹⁾

یکی از نوه های آخوند ملاحسن طالب نقل کرده: طالب، پدر آخوند، در محلّه مالمیر شعرباف ساده ای بوده که باید عائله اش را با این حرفه اداره کند. به همین جهت، علاقه چندانی به تحصیل پسرش «حسن» نداشته است. از این رو حسن می بایست در کارگاهی به کار مشغول باشد که پدرش نیز در آن محل کار می کرده، اما شوق تحصیل چنان در او قوی بوده که شب ها درسی می گرفته و از مطالب یادداشت بر می داشته و روزها در اثنای کار در کارخانه آن ها را مرور می کرده، اما گاهی که پدرش در رفت و آمد بوده وی برای این که این کارش موجب آزردگی پدر نشود کاغذ یادداشت را زیر کاسه ای که در کنارش بوده

پنهان می کرده تا هم درسش را مرور کند و هم موجب رنجش پدری نشود که باید با درآمدی اندک خانواده ای را تأمین کند.

14- عنایت حضرت ولیّ عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف

*عنایت حضرت ولیّ عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف ⁽¹⁾

در زمانی که ملّاحسن مقدماتی از علوم حوزوی را آموخت و پیشرفتی در کارش پیدا شد - دست از حرفهٔ شعربافی کشید و تمام ساعات شبانه روزش را به تحصیل می گذراند. اگرچه در آن روزگار از شهریه خبری نبود و او می بایست درآمدی ولو اندک می داشت تا سرباری برای زندگی پدر نباشد - امّا زمانی پیش آمد که به همراه مادر عازم نجف شد تا در آن حوزۀ بزرگ تشیع ادامه تحصیل دهد. در میانه راه این مادر و پسر از قافله عقب ماندند و اگر شب می شد حتماً سرگردان می شدند. ضمن این که آذوقه هم نداشتند. او که در همه عمر امید و اعتقادی قوی داشت توسّلی به حضرت ولیّ عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف که پشت و پناه طلّاب هستند، جست و از حضرت خواست به یاریاش بشتابند. طولی نکشید که به آقای بزرگواری برخورد کردند که دو قرص نان داغ برایشان آورده بود و مقداری کشمش سپس راه را به آن ها نشان داد با این مرحمت هم از گرسنگی نجات پیدا کردند و هم به قافله رسیدند.

15- آلودگی و آلوده خواهی

جناب آخوند نقل کرده زمانی که در نجف تحصیل می کردم روزی دیدم بیشتر طلاب متوجه اتاق طلبه ای هستند که من هم او را می شناختم و چون دیدم رفت و آمد به اتاق او زیاد است پرسیدم چه خبر است؟ گفتند: فلانی دیوانه شده! من کنجکاو شدم چه عملی از او سر زده که متهم به جنون شده. به همین جهت، خودم را به حجره او رساندم، دیدم در محلی که همیشه می نشست،

نشسته است و خود را آلوده کرده و با دست هایش خود و اطراف و اتاق را آلوده تر می کند و از این کارش راضی و خشنود است. او به محض این که مرا دید گفت: شیخ حسن بیا تو هم کمک کن من متوجه شدم این تا چه حد حال خودش را نمی فهمد که ضمن این که خودش دست به این کثافت کاری زده از دیگران هم کمک می خواهد در این کار زشت و ناپسند به او کمک کنند.

این مورد در خاطرم بود تا این که بعدها به وطن برگشتم و مورد مراجعه مردم شهر بودم که هر روز برای امور زندگی اشان نزد من می آمدند و بارها متوجّه شدم مَثَل بعضی مردم، مانند آن طلبه است که می خواهند دیگران را هم در کثافت کاری و آلودگی با خود شریک کنند و علاوه بر این که خودشان غرق آلودگی شده اند، مردم را هم آلوده می خواهند.

16- تحقیق و تبرئه

*تحقیق و تبرئه ⁽¹⁾

جریان فتنه بهائیّت در یزد و نفوذ آن ها در محلات و قراء و قصبات یزد از وقایع ناگوار در تاریخ یزد است. بعضی از علما با قاطعیت برخورد کرده، آن ها را مرتد و واجب القتل می دانستند گروهی این فرقه را ضاله تشخیص داده اما تا مطمئن نمی شدند حکم به ارتداد نمی دادند و عده ای هم برای این که به دم و دستگاهشان آسیب نرسد و مورد مؤاخذه حکومت واقع نشوند، در این امر دخالت نمی کردند.

امّا با توجّه به این که این امر وسیله ای برای بعضی افراد بیکار و فرصت طلب شده بود و در هر ساعتی از شبانه روز عده ای بر سر خانواده ای هجوم می آوردند و خواهان قتل آن ها بودند، عدم دخالت علما کار پسندیده ای نبود؛ زیرا این امر، جامعه را دچار آشوب و فتنه می کرد و لازم بود با همه عواقبی که دارد، دخالت کنند.

همین امر باعث دو دستگی شده و بعضی آقایان، بعضی دیگر را از این امر

برحذر می داشتند. آخوند ملّاحسن طالب مالمیری، از علمایی بود که ضمن رسیدگی به بعضی ادّعاها، با احتیاط رفتار می کرد به گونه ای که هم اصل ارتداد برایش محرز شود و هم فرصت طلب ها خودسری نکنند.

محمّد طاهر مالمیری که خود از این فرقه ضاله بوده، می نویسد: «باری، اشرار به درب خانه جناب حاج سیّد علی اکبر مالمیری - ولد حاجی سید باقر - که ایشان از احباب مستقیم (بهایی) هستند، آمدند و ایشان را صدا زدند. وقتی در نهایت قوت قلب گفتند: چه خبر است؟ آن جماعت می گویند شما بیایید به خانه آخوند ملّاحسن، عقیدهٔ خود را بیان کنید اگر بهایی باشید شما را می کشیم. ایشان می فرمایند: بسم الله بفرمایید. سپس الله بفرمایید. سپس با آن اشرار به خانه آخوند ملاحسن می روند. آخوند ملاحسن می گوید: آقا سیّد علی اکبر شما بابی هستید؟ می گویند خیر من بابی نیستم.» ملاحسن می گوید راست می گوید. آسیّد علی اکبر بابی نیست. کسی متعرض او نشود.

17- دقت در حکم ارتداد

*دقت در حکم ارتداد ⁽¹⁾

محمّدطاهر مالمیری در کتاب «تاریخ شهدای بهائیت یزد» آورده: گروهی از اشرار محلهٔ مالمیر به خانۀ اسدالله بن میرزا نظر علی کرمانی ریخته و او را از خانه بیرون آورده قصد کشتن او را داشتند، اما شخصی پیشنهاد می کند او را به خانه ملاحسن ببرید تا وی حکم او را مشخص کند پس این عده، او را به خانه آخوند می آورند.

آخوند چند کلمه با وی گفتگو می کند. سپس به افرادی که او را آورده بودند، می گوید: حالا که کفر ایشان بر من ثابت نشده. سپس یکی از اهالی محل را که در جلسه حاضر بوده صدا می زند و می گوید این اسدالله را من به دست تو می سپارم کسی به او آزار نرساند تا فردا من او را احضار و از حال او تحقيق کنم آن وقت حکم داده خواهد شد.

آن شخص اسدالله را برداشته به خانه خود می برد و سه ساعتی که از شب می گذرد او را رها می کند تا به خانه خود یا هر جای دیگری که می خواهد، برود.

عیال اسدالله که بیم از جان وی داشته همان شب به خانه آقا سیّد محمّد آبشوری می رود و می گوید اگر شما اذن می دهید اسدالله چند روزی در خانه شما بماند تا قدری شهر آرام بگیرد سیّد محمد می گوید تا هر وقت بخواهند این جا منزل خودشان است و مطمئن باشید تا در این جا هستند، کسی متعرض ایشان نخواهد شد تا سال هم که باشند ایشان را حظ که باشند ایشان را حظ و نگهداری می کنم.

به همین جهت اسدالله در همان نیمه شب به خانه سیّد محمّد آبشوری می رود و تا 14 روز در آن جا بوده تا قدری امنیت حاصل می.شود. جالب این که این محمد طاهر مغرض در جای دیگری از کتابش آخوند ملاحسن را کسی می داند که چند روزی است مجتهد شده!

18- منع از دست درازی به اموال یتیم

*منع از دست درازی به اموال یتیم ⁽¹⁾

محمّد طاهر مالمیری، مؤلّف کتاب «تاریخ شهدای بهائیّت یزد» و از مبلغین سرشناس فرقه ضالّه بهائی و مقیم محله مالمیر کسی که در بعضی صفحات کتابش آخوند ملاحسن را مجتهد تازه می نامد و چنین شهرت داده که وی دستور قتل بعضی از عوامل این فرقه را داده، در صفحه 176 کتابش آورده:

دسته ای از اهالی مالمیر و قلعه کهنه - که قریب 200 نفر بودند - آمدند درب خانه من اما عبدالرّسول همسایه مانع می شود و چند نفر از اهل محله مالمیر اتفاق کرده جمعیت را بر می گردانند روز قبل از این جریان که پنج شنبه بود ملاحسن طالب که از مجتهدین معروف و صاحب حکم است همشیره خود را محرمانه نزد من فرستاد و پیغام داد امشب از خانه بیرون برو که فردا احتمال فساد می رود. لذا من آن شب از خانه بیرون رفتم و به خانه همشیره ام که در محلّ

دربند کاشی ها واقع بود، رفتم. سپس خانواده ام به من پیوستند و دیگر کسی در خانه نمانده بود. وقتی جمعیت حمله کند، از راه جوب اله آباد که در جوار خانه بود، وارد می شوند و قصد غارت اموال داشتند.

امّا آخوند ملّاحسن طالب، سیّد علی اصغر فرزند سیدمهدی مالمیری را مأمور می کند تا به آن ها برساند: «مالی در این خانه نیست، اگر هم چیزی باشد، مال اطفال صغير محمّد حسین برادر محمّد طاهر است» به این وسیله، این عنصر فاسد هم از مرگ حتمی نجات پیدا می کند و هم اموال یتیمان برادرش محفوظ می ماند، امّا او به علت عناد و لجاجی که داشته در هر فرصتی برای لکه دار کردن آخوند استفاده می کرده، به گونه ای که بعضی اهالی مسلمان یزد هم به این توهم افتاده اند که ایشان در قتل بعضی بهایی ها دست داشته است.

19- جبران جهالت

*جبران جهالت ⁽¹⁾

یکی از نوه های پسری مرحوم آخوند ملّاحسن طالب مالمیری نقل کرده: بعضی از معلّمین محلّه مالمیر با زرتشتیانی که برای حمل و فروش محصولاتشان از جلوی بقعة سيّد فتح الدين رضا عبور می کرده اند، مقرّراتی خودسرانه وضع کرده بودند؛ از جمله این که آن ها را وادار می کردند هنگام عبور از جلوی بقعه این امام زاده از مركب خود پیاده شوند.

این امر بهانه ای به دست افراد عامی داده بود و گاه مزاحم آن ها می شدند؛ از جمله روزی وقتی چند نفر از آن ها در حین حمل محصولات صیفی از آن محل می گذشتند. جوان های بیبند و بار ضمن توهین و مزاحمت، بعضی از میوه های آن ها را به زور گرفته و با خود برده بودند.

زرتشتیان که می دانستند آخوند ملاحسن به حرف آن ها توجه می کند و ضمناً در مریم آباد رفت و آمد دارد و مسلمانان آن جا به او احترام می گذارند با مشاهده این حرکت غیر اسلامی به منزل وی که در پشت بقعه واقع شده بوده می روند و

موضوع را با وی مطرح می کنند آخوند که از این حرکت ناپسند جوان ها مطّلع می شود، از زرتشتیان می خواهد میزان خسارتی را که به آن ها وارد شده معيّن .کنند سپس را آن مبلغ را به آن ها می پردازد به این جهت که جمعی غیر مسلمان زحمت کش دچار ضرر و زیان نشوند و نسبت به اسلام و مسلمین بدبین نگردند.

20- پاسخ مدّعی

*پاسخ مدّعی ⁽¹⁾

محمدمهدی مجتهدزاده، نوۀ آخوند ملّاحسن طالب، نقل کرده: مرحوم آخوند روزی در جمع خانواده تعریف می کرد: اوایلی که از نجف برگشته بودم و بعضی از اهل علم یزد که عموماً به دنبال کنجکاوی از احوال دیگران بودند و خیلی زود قانع نمی شدند که کسی به مقام شامخ اجتهاد رسیده باشد در خانه من آمد؛ در حالی که کتابی زیر بغلش بود. من بعد از سلام و احوال پرسی گفتم چه فرمایشی دارید؟ او گفت: کتابی که همراه آورده ام «شرح لمعه» شهیدین است ⁽²⁾. آمده ام در موضوعات این کتاب، با شما بحث کنم تا ببینم شما به درجه اجتهاد که مدعی آن هستید رسیده اید یا خیر؟

آخوند ملّاحسن که از این کنجکاوی نابجا تعجب کرده بود خیلی ساده می گوید: من شرح و مَرْح لمعه نمی دانم و حاضر به بحث هم نیستم سپس به شرح تنها یک مورد از فقرات متعدد دیه پرداخته و به صورت سرپایی و خیلی سریع توضیح می دهد که هر یک از آن ها با شرایط ویژه به چه میزان و مقدار مشمول دیه می شود.

آن آقا که می بیند آخوند با چه دقتی موارد متعدد و مقدار دیه را در آن فرصت کم توضیح داد متوجه می شود علاوه بر این که اجتهاد او مستند به شهادت بعضی بزرگان حوزه نجف است احاطه ای قوی بر احکام مندرج در این کتاب دارد.

21- در جواب خان حاکم

*در جواب خان حاکم ⁽¹⁾

معمولاً آخوند ملاحسن طالب با حاکمان زمان خود - عموماً - و با جلال الدوله - خصوصاً - درگیر بوده اند. یک بار یکی از این حکام وی را به قلعه حکومتی دعوت می کند و خیلی مدارا و محترمانه به وی می گوید: چرا شما گاهی با صدور حکمی که با مقررات ما منافات دارد خود را با مأموران ما درگیر می کنید و ما مجبور می شویم با شما برخورد کنیم؛ در حالی که در این مجتهدان دیگری هستند و کاری به کار ما ندارند و در طول سال با مسالمت در این شهر زندگی می کنند!

آخوند در جواب حاکم می گوید مثل من در بین مردم شهر همچون آفتاب های نیمه شکسته و سفالی است که همگان به آن دسترسی دارند و به وقت حاجت از آن استفاده می کنند اما آقایان مجتهدان ،دیگر وجودشان چون اسباب و ابزار نفیس است که جایشان معمولاً در جاهای امن و به دور از دسترس همگان .است. من چون در بین مردم هستم درد و دغدغۀ آن ها را حس می کنم و بر اساس آن حکم می کنم اما آن ها به دور از دسترس هستند و لذا حکمی هم نمی دهند.

22- دقت در مطالب و موضوعات

*دقت در مطالب و موضوعات ⁽²⁾

آخوند ملاحسن طالب، وقتی به امری خلاف برخورد می کرده بدون توجه به این که خاطی چه کسی بوده برخورد می کرده حتی اگر این امر از طرف حاکم وقت صورت می گرفته؛ از جمله این که روزی در یک مجلس روضه خوانی نشسته بوده و با دقت به حرف های گوینده گوش می کرده که متوجه می شود آن چه آن منبری می گوید خلاف واقع و غلو است و از جمله حرف های بی سندی است که خلاف خواست ائمه معصومین علیهم السلام و مغایر با سیره و رفتار و منش آن بزرگواران است.

ایشان خیلی محترمانه صدا را بلند می کند و می گوید: جناب آخوند، موضوع صحبت را عوض کنید و دربارۀ این مطلب سخن را قطع کنید اما گوینده که برخورد آخوند ملاحسن را برنتافته می گوید موضوع را ادامه می دهم و روی حرفم ایستاده ام آخوند که میبیند او علاوه بر غلوّ و خلاف گویی حاضر به تمکین ،نیست با یک خطاب تند و غیر معمول به او پرخاش می کند به ناچار او از منبر پایین می آید و مجلس را ترک می.کند

23- مجازات بی توجّهی

*مجازات بی توجّهی ⁽¹⁾

روزی برای آخوند ملاحسن خبر آوردند: دیشب در خانه فلان روحانی محل به مناسبت دامادی پسرش مجلس «شاه بازی» ⁽²⁾بوده و عده ای در آن مجلس شرکت کرده بودند آخوند به دنبال آن روحانی می فرستد. سپس وقتی اثبات می،شود موضوع حقیقت داشته در بین حاضران یک نفر عوام به نام «ابولی» را میبیند که کلاهی نمدی به سر داشته، او خطاب به «ابولی» می گوید: بلند شو عمامه این آخوند را بردار و کلاه خودت را بر سر او بگذار. سپس به بحث و درس می پردازد و پس از ساعتی باز به آن عامی خطاب می کند که کلاهت را از سر شیخ بردار و به جایش عمامه اش را قرار بده و به این وسیله به او تفهیم می کند مجلس رقاصی و لودگی در شأن یک روحانی که خودش را الگوی اخلاقی و اجتماعی و دینی مردم می داند، نیست.

24- نپذیرفتن هدیه

*نپذیرفتن هدیه ⁽³⁾

نوۀ آخوند ملاحسن طالب نقل کرده: در آن زمان رسم بوده گاهی افراد سودجو که اهدافی غیر شرعی داشتند با بردن هدایایی به در خانه افرادی که خیلی دقت در این امور نداشتند کار خود را پیش می بردند و گاه زمین یا املاکی را

برخلاف واقع تصاحب می کردند. یک روز یک نفر که گمان می کرد این حیله در بیت همۀ علما مرسوم است یک طاقه چلواری به عنوان هدیه برای آخوند ملاحسن آورد، سپس موضوعی را مطرح کرد و در نهایت هدفش این بود زمینی را که در جوار خانه اش افتاده، به منزلش متّصل کند و از آخوند اجازه تصرف بگیرد.

آخوند هم که خبر از قبول این هدایا داشت و هم اهل چنین بند و بست هایی نبود، هدیه او را نپذیرفت و تأکید کرد: اهل چنین زدوبندهایی نیست.

25- امر به معروف

*امر به معروف ⁽¹⁾

محمد مهدی مجتهدزاده - نوۀ آخوند - نقل کرده: در زمان آخوند ملّاحسن، حمام ها خزینه ای بوده و عموم کسانی که در ساعات مختلف به حمام می رفته اند در یک خزینه و با آبی که گاه روزها در آن مانده بوده و افراد از آن استفاده کرده بودند، غسل می کردند و تنها گاهی قسمت روی خزینه پاکسازی می شده و سپس به آن آب تازه اضافه می کردند و این امر پیوسته ادامه داشته است.

روزی وقتی آخوند در کنار خزینه حضور داشته مشاهده می کند کسی کند کسی که در کنارش ایستاده مشغول نماز صبح است ضمن این که حمد و سوره اش را هم که واجب است بلند بخواند از ترس این که مبادا آخوند به او ایراد بگیرد، آهسته می خواند که البته این امر موجب بطلان نماز است آخوند بعد از نماز قاطعانه به او می گوید برو مسائل نمازت را خوب یاد بگیر که نمازت را به درستی به جا بیاوری، نه این که در چنین جایی نمازی بخوانی که چون واهمه داری از ترس رسوایی، آن را آهسته ادا کنی.

26- توجه به ترفند بهایی

*توجه به ترفند بهایی ⁽²⁾

محمّد طاهر مالمیری که از سران فرقه ضاله بهائیّت و مؤلف کتاب تاریخ

شهدای بهائیّت یزد» است، در بخشی از کتاب خود به جریان دستگیری فردی بهایی به نام محمدرضا فرزند حاجی عبدالرحیم پرداخته و جالب این که هم خودش او را بهایی و از «احبّاء الله» می داند و هم جمع زیادی از مردم محله و کسانی که او را می شناختند شهادت به بهایی بودن او داده بودند اما به نقل محمّد طاهر، او گاهی برای تظاهر در مسجد هم حاضر می شده تا ماهیّتش فاش نشود.

باری، عدّه ای که بهایی بودن او برایشان مسلّم شده بود، او را تهدید کردند و چند مرتبه به بیت علما برده بودند اما بر آن ها ثابت نشده بود تا این که او را به خانه آخوند ملاحسن طالب مالمیری می آورند آخوند که مثل علمای دیگر در نهایت احتیاط عمل می کرده از جمع کثیری طلب شهادت می نماید، اما حکم به قتل او نمی دهد و تحت تأثیر جو زمان که اصرار در کشتن آن ها داشته، قرار نمی گیرد.

زمانی او را برای حفاظت به کدخدای مالمیر می سپارد و یک بار او را پس از شهادت افراد و اقرار خودش به ارگ حکومتی می فرستد، اما حاکمان وقت عموماً از بهایی ها حمایت می کردند و کاری هم انجام نمی دادند. آخوند پیوسته مراقب بوده کسی ضربه ای به او نزند و حتی از خانه خودش برایش غذا می فرستد و برای حفاظت او سفارش می کند اما وی که خیلی زیرک بوده می گوید: من تا الآن بهایی بودم و از این به بعد می خواهم مسلمان شوم! آیا باز هم مرتد هستم و حكم من قتل است؟

آخوند ملّاحسن که از دسیسه های این گروه منحرف آگاه بوده و بارها شاهد این ترفندها، می گوید: اگر توبه هم بکنید، قتل شما بنا به اقرار خودتان و شهادت اشخاص مختلف واجب است اما اگر توبه کنید جسد شما را در قبرستان مسلمانان دفن می کنند و اگر توبه نکنید، با جسد شما مثل سایر بهایی ها رفتار می کنند.

27- ایستادگی در برابر تبعیض

*ایستادگی در برابر تبعیض ⁽¹⁾

آخوند ملّاحسن طالب مالمیری، چون در اصل از یک خانواده شعرباف و زحمت کش بوده است، بعد از رسیدن به درجه اجتهاد و جلوس بر مسند تدریس و قضاوت و اجرای حدود و رسیدگی به امور ثبت احوال و املاک که آن زمان از وظایف روحانیون محسوب می شد پیوسته از حقوق مردمانی که خود از جمع آن ها برخاسته بود دفاع می کرده است اما بعضی از عالمان دینی که صاحب عنوان و خدم و حشم بودند نمی خواستند به خاطر منافع مردم فقیر خود را در معرض بعضی مشکلات اجتماعی و حکومتی قرار دهند و بیشتر از حقوق مردم در فکر نام و نشان خود بودند.

در مورد اصل و فرع مالیات یزد بعد از مشروطه و در اوایل حکومت محمّد علی شاه، که کمی بعد با توپ بستن مجلس ماهیت خودش را نشان داد سيّد محمّد رضوی، ملقب به نواب وکیل، در خاطراتش فقراتی را با میل و خواسته خودش آورده و چون منسوب به حکومت و یار گرمابه و گلستان امثال جلال الدوله بوده، آخوند ملاحسن را ساده و رودست خورده قلمداد می کند اما خودش در چند سطر بعد اقرار دارد اعتراض آخوند و تحصن او در تلگرافخانه به این جهت بود که در زمان استبداد قاجار اصل و فرع مالیات دریافت می شد، اما بعد از تصویب مجلس شورا صورت فروعات هر ولایت را خواستند که مستوفیان ندادند. در مورد یزد هم برخلاف همۀ ولایات اصل و فرع مالیات هر دو مطالبه می شد و آخوند هم به همین امر اعتراض داشت و متحصن شده بود، اما رؤسای ،مجلس نظرشان بر پرداخت هر دو بود و برای این که آخوند را قانع کنند، تنها تخفیفی قائل شدند اما وی به پرداخت اصل و فرع اعتراض داشت و موضوع تخفیف را امری موقتی می دانست و انتظار داشت اگر مشروطه و مشروطه خواهان برای مردم کار می کنند با همۀ ولایات به یک سبک و سیاق رفتار کنند اما حکومتیان در یزد و تهران نظرشان این بود مردم به اوامرشان تمکین داشته

باشند و وقتی شخصی مثل آخوند ملّاحسن برخلاف میل آن ها دست از تحصّن بر نمی داشت، او را عامل محمّد تقی مازار و مخالف مشیرالممالک قلمداد می کردند و از این که با ناامیدی محل تلگرافخانه را ترک کرده خشنود بودند، اما وقایع بعدی نشان داد آن چه آخوند و مردم فقیر به آن امید بسته بودند، با توپ بستن مجلس به وسیلهٔ محمد علی شاه نقش بر آب شد و از عدالت خبری نبود.

28- فوت در حمّام

*فوت در حمّام ⁽¹⁾

حجّت الاسلام شیخ محمد واعظ مالمیری از پدرش مرحوم ملّاحسن مالمیری نقل کرده در روز جمعه 28 ربیع الاوّل سال 1331 قمری، مرحوم آخوند ملاحسن طالب از خانه اش در جوار بقعهٔ سيّد فتح الدّين رضا علیه السلام بیرون آمد و در کوچه اصلی مالمیر از کنار مسجد عبور می کرد دید مؤذن خود را برای اذان ظهر آماده می کند. پس به او گفت تا تو اذان می گویی من در حمّام مالمير غسل جمعه به جا می آورم و خود را برای اقامه جماعت به مسجد می رسانم. سپس با عجله وارد کوچۀ حمّام مالمیر شد در آن زمان حمّام مالمیر دوش نداشت و مردم در خزینه استحمام می کردند ملاحسن مالمیری گفتند: من داخل خزینه بودم که آخوند وارد شد و لباسش را درآورد تا وارد خزینه شود در آن زمان ها رسم بود برای احترام و تعارف به کسی که وارد می شد خزینه را خلوت می کردند یا کنار می کشیدند تا شخص تازه وارد - به ویژه اگر از بزرگان محل یا اهل علم بود - بتواند به سهولت استحمام نماید.

وی می گوید: من کنار کشیدم تا مرحوم آخوند غسلش را انجام دهد و به فضیلت نماز اول وقت نایل شود. پس ایشان وارد شد و غسل کرد اما هنگامی که خواست از پله های داخل خزینه بالا بیاید چند پله را طی کرد اما در آخرین مرحله در بیرون خزینه به زمین خورد.

من که این حالت را دیدم، به گمان این که وی به زمین خورده از خزینه

بیرون آمدم و خود را به او رساندم اما مشاهده کردم آخوند در همان لحظه جان به جان آفرین تسلیم نموده و از دنیا رفته است عجیب این که هنوز سر آخوند روی زانوی من بود و من در کار خود مانده بودم که صدای مؤذن بلند شد و او به امید این که آخوند تا چند لحظه دیگر وارد می شود اذان می گفت؛ در حالی که آخوند دقایقی بود از دنیا رفته بود.

29- پس از یک عمر

*پس از یک عمر ⁽¹⁾

در بیش از یک قرن پیش که آخوند ملاحسن طالب مالمیری در محلات پایین شهر مرجع رسیدگی به امور شرعی و اجتماعی مردم بود، بعضی از علمای متمکن یا از ثروت پدری بهره ای داشتند و یا از راه ثبت املاک و عقود و معاملات درآمدی در خور کسب می کردند اما وی علی رغم این که نه از جانب پدری ارثی به او رسیده بود و نه در محلی زندگی می کرد که درآمدی آن گونه داشته باشد عائله سنگینی داشت که باید از عهدهٔ مخارج آن ها برآید. پسران و دختران وی که در زمان حیاتش ازدواج کرده بودند چون زندگی مستقلی داشتند هر یک به کسب و کاری ساده پرداختند و زندگی را اداره می کردند.

اما آخوند روزی که در حدود 65 سالگی از دنیا رفت و فردایش در بقعه سيّد فتح الدين رضا علیه السلام مدفون شد، به غیر از دو دختر و یک پسر خردسال طفلی چندماهه داشت که بعد از فوت پدر بر اثر بیماری از دنیا رفت همسرش از درآمد کمی که از کارهای جنبی شعربافی به دست می آورد و نیز از تنها ارثیه شوهر که خانه ای نیمه مخروبه بود می بایست خود و یتیمانش را اداره کند. این زن وقتی خواست برای کفن و دفن طفلش اقدام کند، حتی پارچه ای به اندازه کفن برای آن کودک نداشت که در نهایت مجبور شد از فرزندان بزرگ تر شوهرش کمک بخواهد.

او که سیّده ای جلیله و از سادات حسینی مالمیر بود، قریب 50 سال بعد از

فوت شوهرش در نهایت آبرومندی زیست و فرزندانش را به سرانجام رساند و با این که افراد متعددی به او پیشنهاد ازدواج دادند آن ها را رد کرد و در آن خانه نیمه مخروبه زحمت کشید و ارتزاق کرد و محتاج کسی نبود تا در سال 1339 ش از دنیا رفت و در مزار جوی هر هر مدفون شد.

30- اقامت در کربلا

*اقامت در کربلا ⁽¹⁾

مرحوم حاج محمد حاج آقایی که از کسبه بازار یزد و از معمرین محله مالمیر بود نقل کرد من سال ها در زمان حیات مرحوم آخوند ملاحسن طالب به ایشان ارادت داشتم و چون اهل یک محل بودیم در مسجد میرزا و بقعه سيّد فتح الدين رضا علیه السلام به آخوند اقتدا می کردم.

سال ها بعد از فوت ایشان شبی خواب دیدم به کربلا مشرف شده ام و در حرم حضرت سیدالشهدا علیه السلام در حرکت بودم که ناگهان آخوند ملاحسن را مشاهده کردم پس ناخودآگاه جلو رفتم و با ایشان سلام و احوال پرسی کردم ضمناً به خاطر داشتم که ایشان از دنیا رفته اند پس متعجّبانه سؤال کردم جناب آخوند! شما در کربلا هستید و ما گمان می کردیم شما از دنیا رفته اید؟! ایشان گفتند: درست است که از دنیا رفته ام اما از آن زمان تاکنون من پیوسته در حرم مطهر حضرت سیّدالشّهدا علیه السلام در کربلا حضور دارم و مشغول خدمت هستم!

فوت فقيه

نخبه ای از عالمان دار عباد *** شد برون زین جهان بی بنیاد

مجتهد بوده آن فقید فقیه فهیم *** گلشن دین ز یُمن او آباد

«حسن طالب» آن که از طاغوت *** نه هراسید و نه به دام افتاد

وقت تدریس علم، در مَدرَس *** طلّاب راضی از استاد

دل به دنیا نیست و جمع نکرد *** مال و مکنت در این خراب آباد

خانه اش مأمنی بری اهل نیاز *** باب بگشود و بس گره بگشاد

امر معروف کرد با نرمی *** نهی منکر نمود با ارشاد

چون به مسند نشست وقت قضا *** حک او بود عاری از بیداد

قائم اللّيل بود و عاشق حق *** عشق، شیرین و او چنان فرهاد

بیست و هشت مه ربیع نخست *** ظهر آدینه، شد ز غم آزاد

سال فوتش چو خواست پیر خرد *** گفت: «مشفق» چه خواهی از اعداد؟

رحلتش از قضا به دور قمر *** گشت «غفران» و باد روحش شاد ⁽¹⁾1331 ق

آیت حق

آیت الله العظمی سیّد محمّد کاظم یزدی قُدّس سرّه

اشاره

5

عکس

سيّد محمّد کاظم یزدی، فرزند سيّد عبدالعظیم طباطبایی، بنا به قولی در سال 1248 قمری در محلّه کسنویّه یزد به دنیا آمد. او با این که در خانواده ای کشاورز متولّد شد. از همان آغاز نوجوانی، شوقی وافر به کسب علوم آل محمّد علیهم السلام داشت. به همین سبب، در کنار کار زراعت و مساعدت به پدر در هر فرصت کوتاه رو به سوی مدرسه می نهاد تا درسی تازه بگیرد. وی مقدمات را در یزد در مدرسه محسنیه گذراند و سپس در محضر آخوند ملاهادی زانوی ادب به زمین زد و همراه با میرسیّد یحیی موسوی یزدی از خرمن دانش و تقوای آن استاد فرزانه بهره بسیار برد.

سپس راهی مشهد شد و پس از چندی آن دیار پر برکت را به قصد ادامه تحصیل در حوزۀ اصفهان ترک کرد و از محضر بزرگانی همچون شیخ محمدباقر نجفی سيّد محمّدباقر موسوی خوانساری، میرزاهاشم چهارسوقی و ملاجعفر آباده ای استفاده کرد و در نهایت به درجه رفیعۀ اجتهاد نایل شد سپس به سرزمین مقدس نجف هجرت کرد و پای درس بعضی از استوانه های علمی آن حوزه نشست و هر روز بیش از پیش بر اندوخته های علمی خود افزود ضمن این که وی از آغاز تحصیل تا واپسین روزهای حیات پرثمر خویش از تزکیه نفس و ملازمت تقوی غافل نبود و پیوسته در همۀ عمر با این دو بال نیرومند به درجات بلند علمی و معنوی نائل آمد. او سپس در حوزه نجف به تدریس پرداخت و در این دوره اثر

گران سنگ «عروة الوثقی» را به رشته تحریر درآورد که همواره مورد توجّه فقهای بزرگ شیعه امامیّه بوده است. در زمان زعامت او بر سر مشروطه خواهی کشمکش هایی بود و او از آغاز تا انتها خود را از این ماجرا کنار کشید و حاضر نشد از آن چه تشخیص داده بود عدول کند او پارسایی پرهیزکار بود که قلم و بیان از شرح اوصاف و کمالاتش قاصر است و تنها این گذشت زمان و وقایع بعد از مشروطه بود که حقّانیّت سید را به اثبات رساند.

سرانجام این مرجع عالی قدر در روز سه شنبه 28 عالی قدر در روز سه شنبه 28 رجب سال 1337 ق برابر با 9 اردیبهشت 1298 ش در نجف درگذشت و در صحن مرتضوی مدفون شد.

1- تراب قدم سیّد

*تراب قدم سیّد ⁽¹⁾

زمانی که ارتش انگلیس به عراق حمله کرد با مقاومت مسلمانان روبه رو شد. از جمله نجف در برابر این هجوم بیشترین مقاومت را داشت به همین سبب مهاجمان بیگانه بعد از تسلط کامل بر این شهر، در صدد آزار و اذیت مردم نجف برآمدند. پس انگلیسی ها نزد مرحوم سیّد محمّد کاظم یزدی آمدند و از ایشان خواستند نجف را ترک کنند! ایشان فرمودند تنها بروم یا با اهل و عیال؟! :گفتند با اهل و عیال سید فرمود اگر چنین است پس همه مردم نجف عائلة من هستند و انگلیسی ها دیگر جرئت نکردند در برابر حرف قاطع این مرجع بزرگ سخنی بگویند و به این وسیله اهل نجف از یک بلیه بزرگ مصون ماندند در مقابل، مردم نجف طوری به سیّد احترام می گذاشتند که اعراب بادیه نشین خاک زیر پای او را برداشته در کیسه ای ریخته بودند و در گوشه ای در چادر آویزان بود و هر وقت می خواستند در موردی قسم بخورند می گفتند بِحَقِّ تُرَابِ قَدَمِ السّيد.

2- نماز شهید سیّد محمّد مجاهد

*نماز شهید سیّد محمّد مجاهد ⁽¹⁾

در زمان حمله انگلیس ها به عراق و مقاومت شجاعانه مردم این کشور مسلمانان عراقی موفق شدند با استفاده از فتاوای مراجع وقت ضمن پایداری در برابر این ،هجوم چهارهزار نفر از نیروهای بیگانه را به هلاکت برسانند. در همین جریان بود که فرزند رشید آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی به شهادت رسید و جنازه اش با کمال احترام و در یک تشییع باشکوه از کاظمین به نجف برده شد. زمانی که می خواستند در صحن مطهر علوی بر آن پیکر پاک نماز بخوانند همه متحیر بودند این خبر تأثرانگیز را چگونه به آن مرجع بزرگ که بسیار به فرزند فرزانه اش علاقه داشت برسانند؟ تا این که روضه خوانی به محضر سیّد رفت و گفت: جنازه ای در صحن است که ولایت نماز او به عهدهٔ شماست این فرزند صبور رسول الله صلی الله علیه و اله و شاگرد مکتب اهل بیت علیهم السلام برای تشییع آماده شد و تنها به تلاوت این آیه شریفه اکتفا کرد که إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ.

3- تشرّف به محضر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

*تشرّف به محضر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ⁽²⁾

از مرحوم شيخ عبد المجيد بن عبدالوهاب همدانی نقل شده وقتی به نجف اشرف مشرف شدم، بنا به اجازه استادم حاج میرزاحسین خلیلی چهل روز مشغول خواندن دعای سیفی شدم و در روز چهلم به مسجد سهله رفتم. بعد از غروب دیدم سيّد محمّد كاظم يزدىی صاحب «عروة الوثقی» با مردم نماز می خواند من هم به ایشان اقتدا کردم سپس بعد از نماز همراه ایشان حرکت کردم و در بین راه از ایشان مسائلی را پرسیدم و جواب گرفتم سپس از یکدیگر جدا شدیم و من آن شب در کوفه ماندم و صبح به نجف برگشتم. پس احوال سید را پرسیدم که ایشان دیشب در کوفه ماند یا به نجف برگشت؟ گفتند: سیّد چند روز است که بیمار و بستری است و اصلاً به کوفه نرفته بوده! پس دانستم که آن سیّد

بزرگوار احتمالاً حضرت حجّت علیه السلام بوده است!

4- فارغ از هوای نفس

*فارغ از هوای نفس ⁽¹⁾

مؤلّف كتاب «اعیان الشّیعه» می گوید: بعد از وفات مرحوم میرزای شیرازی مقلّدان ایشان چند گروه شدند و هر کس تقلید از مجتهدی را برگزید. در آن ،زمان مردی بود از عجم به نام حاج باقر که کارش صحافی و اصلاح و تجلید کتاب بود یک روز عده ای از باب مطایبه از او پرسیدند تو از چه کسی تقلید کرده ای؟ گفت: از آقا سیّد محمّد کاظم یزدی گفتیم: برای چه؟ گفت برای این که بعد از وفات میرزای شیرازی هر یک از علما پرچمی بلند کردند اما سید یزدی به مسجد سهله در کوفه رفت و گوشه گیری اختیار کرد به همین جهت من از او تقلید کردم.

5- باهوش و حواس جمع

*باهوش و حواس جمع ⁽²⁾

در زمانی که آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی در یزد تحصیل می کرد، از کسنویّه پیاده و با پای برهنه به مدرسه علمیّه خان می آمد. روزی یکی از بازاریان که سید را به این وضع می بیند بر حال وی رفت می آورد و کفشی برای او تهیه می کند و به او می دهد سیّد هم قبول می کند اما فردای همان روز نزد آن بازاری می رود و با تشکر و عذرخواهی از او می خواهد هدیه اش را پس بگیرد!

آن بازاری از سید می پرسد چرا کفش را پس آورده ای؟! و چرا نمی خواهی آن را بپوشی؟ سید در جواب وی می گوید من هنگام آمدن به مدرسه در راه مشغول حفظ کردن اشعار كتاب الفيّه (شرح سیوطی) هستم و همۀ هوش و حواسم معطوف به اشعار این کتاب است ولی با این خدمتی که شما به من کرده اید ناچارم به حدود مغازه شما که می رسم حواسم را جمع کنم تا سلام بر

شما فراموشم نشود و این برای من دشوار است.»

لذا خواهش دارم که این هدیه را از من پس بگیرید و مرا از این محذور خلاصی بخشید. آن بازاری که صداقت و صراحت سید را می بیند می گوید: «پسرم این چه حرفی است که می زنی، کفش برای خودت لازم نیست به من هم سلام کنی».

6- پوستین پر برکت

*پوستین پر برکت ⁽¹⁾

حجّت الاسلام والمسلمین حاج سيّد محمّد دعائى نقل فرمودند: من با پدرم مرحوم حاج سیّد علی زارچی در نجف بودیم روزی مرحوم حاج محمدرضا کرباسی - از تجّار یزدی الاصل ساکن مشهد - پدرم را در راه دید و گفت: من یک وقف نامه ای دارم که می خواهم به حضور آقاسیّد محمّد کاظم ببرم تا ایشان آن را امضاء و تأیید کنند و چون مقداری از آن مربوط به روضه خوانی است شما با من به حضور آقا بیایید و در آن جا ذکر مصیبتی کنید تا آقا وقوع آن را بنویسند. پس پدرم با مرحوم حاج محمدرضا کرباسی به حضور آقا رسیدند و وقف نامه را تقدیم کردند آن بزرگوار آن را گرفته به دقت مطالعه کردند و فرمودند: حاج محمدرضا این کارهایی را که در این وقف نامه نوشته ای، بعد از تو انجام نمی شود به علاوه، زمانی می رسد که اگر کسی هم بخواهد به آن عمل کند نمی گذارند و تو بیا و سبب معصیت آیندگان نشو و هر کاری می خواهی انجام دهی تا زنده ای خودت اقدام کن بعد گفتند: اگر حرفی نداری من وقف نامه را پاره کنم؟ حاج محمدرضا گفت: آقا شما صاحب اختیارید. آقا بلافاصله وقف نامه را پاره کردند بعد مرحوم حاج سیّد علی زارچی به عنوان مزاح گفت حضرت آقا: شما به من ضرر زدید؛ زیرا قرار بود من روضه ای بخوانم و لابد به من چیزی می رسید. آقا فرمودند به تو هم خواهد رسید، نگران نباش.

بعد هنگامی که آن دو خواستند از محضر آقا مرخص شوند. حاج محمدرضا

بقچه ای آورد که یک پوستین بسیار ظریف و اعلای کابلی در آن بود. پس آن را به نظر آقا رساند و عرض کرد این را هم تقدیم حضور شما می کنم. آقا فرمودند: آن را به چند خریده ای؟ او گفت: عرض کردم تقدیمی است. آقا فرمودند: قبول می کنم لیکن می خواهم قیمتش را بدانم وی گفت: آن را در مشهد به هفتاد تومان خریده ام. آقا برای او دعا کردند و هدیه او را پذیرفتند اما حاج سیّد علی زارچی وقتی از محضر سیّد بیرون آمدند نزدیک مسجد هندی به بعضی از دوستان خود که در یزد ساکن مزرعه هرفته بودند برخورد کردند که گفتند ما عازم کربلا هستیم و بعد به ایران می رویم بعد چند لیره به او دادند و گفتند تا در عتبات هستید، هر جا پیش آمد زیارت و روضه ای برای ما بخوانید و این همان بود که آقا فرموده بودند به تو هم چیزی می رسد.

امّا این که آقا فرموده بودند اگر بخواهند به وقف نامه عمل کنند نمی گذارند. گویا ایشان زمان پهلوی اول را بعینه می دیدند اما حاج محمدرضا کرباسی بعدها روزی به منزل حاج سیّد علی زارچی آمد و گفت به خاطر می آورید که روزی در حضور شما پوستینی تقدیم آقا سیّد محمّد کاظم یزدی در نجف کردم؟ گفتند: آری. گفت فردای آن روز من همان پوستین را دیدم که در بازار نجف آویزان بود! سؤال کردم این پوستین را از کجا آورده اید؟ گفتند: این را به هفتاد و یک تومان ایرانی از سید یزدی خریده ایم پس من آن را از فروشنده به مبلغی بالاتر خریدم و نزد ایشان بردم و تقدیم کردم آقا آن را گرفته، برایم دعا کردند، اما دو روز بعد در بازار قبله نجف همان پوستین را بر در مغازه ای دیدم از صاحب مغازه سؤال کردم پوستین را از کجا خریده ای؟ گفت: از سید یزدی به مبلغ هفتاد و یک تومان پول ایران من پوستین را از بازار خریدم و نزد سیّد یزدی آمدم و مجدداً آن را تقدیم حضور ایشان کردم این بار آقا فرمودند: حاج محمدرضا اگر تو عمر نوح کنی و من هم عمر نوح داشته باشم و تو هر روز این پوستین را برای من بیاوری تکلیف من قبول کردن است اما بدان که سیّد یزدی پوستین هفتاد تومانی اختیار نمی کند و آن را مثل گذشته می فروشد و با پولش هفتاد و یک

عبا می خرد و به طلّاب می دهد. حالا اگر تکلیفت هست، باز هم آن را بیاور. من عرض کردم: آقا این بار آن را به خودم بفروشید و تا این جا هستم از آن استفاده کنید تا متبرک شود. من وقتی عازم ایران شدم، آن را با خود می برم. سپس وجه آن را پرداختم و تا در نجف بودم، آن پوستین نزد آقا بود تا این که آن را با خود به ایران آوردم.

7- بخشش به سفیر انگلیس

*بخشش به سفیر انگلیس ⁽¹⁾

مرحوم شیخ کاظم ایروانی که در بازار حُوَیش نجف کتابفروشی داشته و شاهد قضيّه ذیل بوده، نقل می کند:

در اوج شهرت و زعامت عامّۀ مرحوم سيّد محمّد كاظم طباطبایی یزدی در جهان، روزی شایع شد فرستاده ای از طرف دولت انگلستان به ملاقات سید می آید. جو نجف از دوست و دشمن دگرگون شد و در هر کوچه و خیابان و خانه و اجتماعی صحبت از این ملاقات بود هر آن این شایعه قوی و قوی تر می شد تا آن که دیگر به یک گزارش واقعی تبدیل شد آن چه مورد انتظار دوستان سيّد بود، تکذیب خبر از سوی ایشان بود ولی سکوت محض حکمفرما بود تا سرانجام روزی گفتند: امروز عصر فرستاده ها می رسند. مردم کوچه و بازار برای تماشا و این که باخبر شوند چه خواهد شد؟ اجتماع کردند. آن ها نزدیک غروب آمدند و وارد منزل سیّد شدند. فرستاده دولت انگلیس که مقام بلندپایه ای بود حواله ای به مبلغ زیاد از طرف دولت متبوعش همراه با سلام به سید هدیه کرد و سيد هم بی درنگ آن را گرفته و در گوشۀ زیرانداز خود جای داد. بدخواهان در آن لحظه هر چه توانستند ایشان را سرزنش کردند و حتی تعدادی از دوستان هم که نتوانستند تحمّل کنند، از آن جا رفتند جلسه نزدیک پایان بود که سید از فرستاده انگلیس وضعیت زندگی طبقات پایین مردم آن کشور و میزان کسب و کار و فقر در آن جا را جویا شد. وی در جواب گفت در انگلستان وضع زندگی

طبقه پایین خوب نیست و کار و کسبی نیست و فقیر زیاد دارد. مرحوم سید، بی درنگ حواله ای را که زیر تشکچه گذاشته بودند برداشته و چیزی معادل همان مبلغ روی آن گذاشتند و به مقام انگلیسی دادند و گفتند: این مبلغ را از طرف ما بین فقرای انگلستان تقسیم کنید با گفتن این حرف رنگ چهره او تغییر کرد و از منزل سيد بلند شد و در دالان منزل گفته بود ما آمدیم سید را بخریم، ولی او ما را خرید!

8- سکوت برای رضای خدا

*سکوت برای رضای خدا ⁽¹⁾

یکی از خطبا بر بالای منبر از مرحوم سیّد محمّد کاظم یزدی (قدّس سرّه) با کلمات ناشایستی یاد نمود. اتفاقاً در مجلسی مرحوم سید حضور داشتند و آن خطیب بالای منبر رفت اما نمی دانست که سیّد در مجلس است در میان سخنانش چشمش به مرحوم سید افتاد و به حدی مضطرب شد که لرزه بر اندامش افتاده و از باب اتفاق مسئله ای را به طور غیر صحیح بیان داشت. حاضران در جلسه که پی برده بودند وی مسئله را اشتباه می گوید منتظر بودند تا مرحوم سید او را متذکر سازد ولی ایشان برخلاف انتظار ساکت ماند تا خطیب از منبر به زیر آمد سیّد او را نزد خود خواند و در کنار خود جای داد و چیزی در گوشش فرمود گویندۀ داستان می گوید روز بعد دوباره به آن مجلس رفتم و همان خطیب بالای منبر رفت و مشغول خواندن آیه توبه شد و گفت من از اسائه ادبی که نسبت به مرحوم سید نموده،ام توبه می کنم و یادآوری نمود سید نایب برحق امام زمان است و روز گذشته شما شاهد است و روز گذشته شما شاهد بودید که من مسئله را اشتباه گفتم و ایشان حق داشتند شرعاً و عرفاً مرا پیش جمعیت رسوا نمایند، لیکن ایشان عکس العملی از خود نشان ندادند و مرا نزد خود طلبیدند و مخفیانه مرا از اشتباهم آگاه کردند!

9- تكفّل امر زندگی سیّد

*تكفّل امر زندگی سیّد ⁽¹⁾

مرحوم ملّاحسن یزدی که از تجّار ساکن نجف و از ارادتمندان علماء- به ویژه سادات - بود. هنگامی که آقا سیّد محمّد کاظم یزدی در نجف به تحصیل اشتغال داشت از او خواست تا با دختر وی که از یزد با خود آورده بود ازدواج كند، اما سید این درخواست را نپذیرفت پس ملاحسن علت این نپذیرفتن را جویا شد سید گفت من طلبۀ فقیری هستم و تو مردی تاجر هستی و دخترت هم پیوسته در رفاهیت زندگی کرده سزاوار نیست که من او را مجبور به زندگی فقیرانه کنم وقتی ملاحسن این سخن سیّد را شنید از او خواست این پیشنهاد را قبول کند در عوض او تا زنده است مخارج زندگی خود و خانواده سید را تأمین نماید. پس سید قبول کرد و این ازدواج صورت گرفت و فرزندان او پیوسته جدّشان را «پدر» خطاب می کردند. بعد از ازدواج، ملاحسن عدّه ای از تجار نجف را جمع کرد و با کمک آنان خانه ای در محله «حُویش» نجف، پشت مسجد شیخ انصاری معروف به مسجد «تُرک» برای سکونت وی خرید و برابر و عده ای که کرده بود تا آخر عمر متكفّل عائلة او بود و «سيّد» بدون تشویش و نگرانی از مخارج زندگی، به تحصیل و تحقیق مشغول بود.

10- توجه آخوند خراسانی به سیّد

*توجه آخوند خراسانی به سیّد ⁽²⁾

آیت الله سيّد هبّة الدّین شهرستانی فرمودند: روزی در بیرونی منزل آخوند خراسانی در نجف خدمت ایشان بودیم و این در ایامی بود که نهضت مشروطیت در ایران شروع شده بود و بین علماء افتراق افتاده بود. آن روز سیدی به منزل آخوند آمد و به ایشان عرض کرد من مقلد آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی هستم و می خواهم با فلان شخص معامله ای بکنم و مهر و امضاء و اجازه آقا سیّد محمّد کاظم یزدی را برای خریدار برده ام ولی چون وی مقلّد شما است،

قبول نکرده و به من می گوید برو و اجازه آخوند را بیاور!

استاد ما آخوند، حرف او را قطع کردند و فرمودند برو از قول من به او بگو: اگر تو واقعاً مقلّد من هستی، باید مهر و امضای آقا سیّد محمّد کاظم یزدی را روی سرت بگذاری و فوری اطاعت کنی!

11- همراهی و کمک زرتشتی به آقا

*همراهی و کمک زرتشتی به آقا ⁽¹⁾

اهالی کسنویّه ⁽²⁾یزد - که محلّ تولّد و زندگی آیت الله العظمى سيّد محمّد كاظم یزدی است - هر وقت به عتبات سفر می کردند به دیدار ایشان در نجف می رفتند. وی نیز از بعضی مردم دیار خود احوال پرسی می کرد لیکن بیش از همه، ایشان از شخصی زرتشتی به نام «مِهرُک» که مخفّف مهربان است، سراغ می گرفتند و این موجب تعجب همه بود که هر یک از اهالی کسنویّه با آقا دیدار داشتند ایشان سراغ مهرک را می گرفتند. یک بار یک نفر از ایشان پرسید: حضرت آقا این که شما همیشه از این زرتشتی احوال پرسی می کنید چه علتی دارد؟ ایشان فرمودند علت این است که او به گردن من حق دارد من روزگاری را به خاطر می آورم که در دوران جوانی و طلبگی، ناگزیر بودم برای کمک به پدرم، محموله میوه را از کسنویّه بار الاغ کرده، به شهر ببرم و در برگشتن هم بار یزد برای کسنویّه بردارم به علاوه می خواستم در این رفت و برگشت در مدرسه دو منار از استادم هم درسی بگیرم و این زرتشتی [هر بار برای کمک به من] وقتی به میدان شاه یزد ⁽³⁾می رسیدیم به من این کمک را می کرد که بارم را به مقصد برساند و من فرصت پیدا کنم با خاطری آسوده درسی بگیرم و همراه او به کسنویه برگردم و اگر این همراهی و مساعدت او نبود من هرگز موفق نمی شدم تا این حد به امر درس و تحصیل بپردازم!

12- آخوند خراسانی و طلبه بدهکار

*آخوند خراسانی و طلبه بدهکار ⁽¹⁾

در زمان مرجعیت حضرت آیت الله العظمی سیّد محمّد کاظم یزدی، مرحوم آیت الله العظمی آخوند خراسانی نیز در نجف مرجعیت داشتند و درس هر دو استاد شلوغ و پررونق بود. به علاوه این دو مرد بزرگ هر دو مرجع و بزرگ حوزه جهان تشیع بودند، لیکن در جریان مشروطیت مرحوم آخوند، مشروطیت را تأیید کرد ولی مرحوم سید با همۀ اصراری که به او شد و تهدیدهایی که بعضی افراد کردند، از امضای آن سر باز زد و به هیچ روی حاضر نشد آن را تأیید کند و این امر باعث شد به جز طرفداران و مخالفان مشروطه که به عناوین مختلف به این دو بزرگوار بدگویی می کردند طلاب نجف هم در بین خود دسته بندی ایجاد کنند و هر یک جانب دیگری را بگیرد در حالی که تشخیص هر دو بر اساس رأی و نظری بود که آن ها برای خود داشتند و هر دو مرد خدا بودند و در کار هیچ کدام غرضی و نظری نبود.

روزی یک نفر از طلاب طرفدار مرحوم سید یزدی بر اثر قرض زیادی که داشت، خواست برای ادای دیون خود خانه اش را بفروشد به همین جهت به دنبال مشتری می گشت که یکی از طلاب طرفدار آخوند حاضر شد آن را به 80 دینار بخرد، ولی شرط کرد فروشنده باید از آخوند امضاء بگیرد، اما فروشنده گفت: بیا و 5 دینار کم تر بده و مرا پیش آخوند نفرست لیکن او گفت: من تنها با شرط امضاء ایشان خانه را می خرم طلبه مقروض، ناگزیر روزی سندی نوشت و آن را نزد آخوند خراسانی برد تا امضاء کند. وی که گویا او را شناخته بود سند را با دقت مطالعه کرد و در برابر بهت و حیرت فروشنده آن سند را پاره کرد بعد آخوند فرمود این هشتادو پنج دینار را بگیر و قرضت را ادا کن و 5 دینار بقیه را هم خرج کن و خانه ات را هم نفروش! این طلبه به قدری از این برخورد مشفقانه آخوند تعجب کرد و باور نمی کرد آخوند این گونه برخورد کند. وی بعد از این وقتی در جمع طرفداران مرحوم سیّد یزدی قرار گرفت، از آنان

می خواست از این حرکات تفرقه افکنانه دست بردارند؛ زیرا این دو بزرگوار هر دو عالم و مجتهد و مرجع بودند و هر دو خیر خواه اسلام و مسلمین!

13- حواشی بر عروة الوثقی

*حواشی بر عروة الوثقی ⁽¹⁾

از مرحوم حجّت الاسلام آقای حاج سیّد علی محمّد وزیری نقل شده است یکی از شاگردان ممتاز حضرت آیت الله العظمی سیّد محمّد کاظم یزدی شبی در خواب می بیند کتاب عروة الوثقی که اثر گران سنگ مرحوم آقای یزدی است در روی یک بلندی قرار دارد و عده ای زیاد با تیر و کمان به سوی آن تیراندازی می کنند. او از وحشت از خواب بیدار می شود و متحیر بوده که این خواب چه تعبیری دارد؟ بعد تصمیم می گیرد که خوابش را برای استاد تعریف کند اما خجالت می کشیده لیکن به این فکر می افتد که شاید اشتباهی در این اثر ثبت شده که این گونه خواب دیده و در نهایت برای این که از این سرگردانی نجات پیدا کند تصمیم می گیرد پیش از درس خواب را برای ایشان تعریف کند تا آن را تعبیر کنند بنابراین قبل از شروع درس نزد آقا می رود و ضمن عذرخواهی جریان را تعریف می کند. استاد بعد از شنیدن صحبت آن طلبه به سجده می روند و شکر خداوند به جا می آورند این موجب تعجب آن طلبه می شود و می پرسد این خواب با سجده شکر شما منافات دارد اما آقا می فرمایند: تعبیر خواب تو این است که تا سالیان دراز بر این کتاب حاشیه نوشته می شود!

14- زیّ طلبگی

*زیّ طلبگی ⁽²⁾

حجّت الاسلام آقای حاج سید جواد مدرسی نقل کرده اند: مرحوم آیت الله العظمى سيّد شهاب الدین مرعشی نجفی در قم برای من نقل کردند: دایی من از علما و مخصوصین مرحوم آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی بود و در اندرون راهی

داشت. من از دایی خواستم روزی مرا با خود در اندرون به اتاق شخصی معظم له ببرد. وقتی وارد شدم دیدم یک دیزی در کنار اتاق ایشان است. پس از دایی خواستم بپرسد این چیست؟ فرمودند: این دیگ زمان طلبگی من است. این را گذاشته ام جلو چشمم که خود را فراموش نکنم.

15- عفو و اغماض خداپسندانه

*عفو و اغماض خداپسندانه ⁽¹⁾

در اوایل مشروطه وکیل یکی از مراجع عراق به مرحوم آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی (قدّس سرّه) بسیار هجوم می کرد وقتی آن مرجع به رحمت ایزدی پیوست و ریاست به مرحوم آیت الله یزدی منتقل گردید. وکیل آن عالم متوفی به نجف اشرف آمده با بعضی از مربوطین ایشان ملاقاتی به عمل آورد و از آنان خواست تا کاری کنند که بتواند با آیت الله یزدی ملاقات کرده معذرت خواهی نماید آن ها به او گفتند: بعد از نماز مغرب و عشا در صحن حاضر باش پس از اتمام نماز شخص واسطه همراه آن عالم به خدمت آقا رسیدند واسطه به آقا عرض کرد آقا این شخص از کسانی است که شما را با سخنان خود مورد هجوم قرار می داده و امروز آمده تا از کرده خود توبه کند و از محضر شما درخواست وکالت نماید تا در جای سابق خود باقی بماند. ایشان با بزرگواری و رأفت فرمودند اشکالی ندارد بیاید تا برایش وکالت نامه بنویسم.

16- خبر دادن از موجودی زایر

*خبر دادن از موجودی زایر ⁽²⁾

در زمان مرجعیّت آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی، عدّه ای از اهالی بیده میبد به صورت کاروانی جهت زیارت عتبات عراق به نجف رفته بودند روزی عده ای از آن جمع جهت دیدار مرحوم سید یزدی به منزل ایشان می روند در بین این عده، شخصی به نام سیّد عباس بیده ای به آقا می گوید: من از سادات اهل بیده

هستم و در سفر احتیاجی پیدا کرده ام اگر ممکن است وجهی به من مرحمت کنید تا در سفر برگشت به وطن سختی نکشم!

ایشان فرمودند: همین الآن 18 ریال پول داری که برای برگشتن تو کافی است و فعلاً احتیاجی نداری! سپس به او مبلغ دو تومان حواله می دهد تا آن را در احمدآباد اردکان از شخصی که نماینده ایشان بوده، دریافت کند سپس می فرماید این هم برای مخارجی که بعد از رسیدن به وطن و پذیرایی از مهمانان به آن احتیاج داری!

17- تشویق فرزند به حضور دائم در جبهه

*تشویق فرزند به حضور دائم در جبهه ⁽¹⁾

در جنگ جهانی اوّل، متّفقین از زمین و دریا و آسمان به ممالک اسلامی حمله بردند و عرصه را از هر سو بر دولت عثمانی که با همه عیوبش عنوان اسلامی داشت تنگ کردند و به متصرفات آن از جمله سوریه و عراق لشکر کشیدند. مرحوم سید یزدی با احساس خطر شدید برای اسلام و مسلمین، مجدانه به پا خاست و در صحن امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نجف به منبر رفت و خطبه ای آتشین بر ضد استعمار ایراد کرد و مسلمین را به ستیز با اشغالگران فراخواند پس از آن نیز همه جا با ارسال نامه ها و تلگراف ها و صدور احکام جهاد و صرف وجوهات مجاهدان را یاری داد و افزون بر این همه، فرزند بزرگ و فاضل خویش «سيّد محمّد» را نیز که بسیاری از مردم به مرجعیت او پس از پدر چشم دوخته بودند، به نمایندگی خویش به جبهۀ رزم فرستاد که شرح دلاوری ها و جان فشانی های آن فقیه وارسته خود تفصیلی جداگانه دارد و داستان آن جز با مرگ مشکوک فرزند و نماز پدر بر جنازه وی در صحن مولا علی علیه السلام پایان نمی گیرد معروف است که انگلیس ها در بحبوحه جنگ با مسلمین در عراق یکی از مقامات عالی رتبۀ خویش را نزد سیّد محمّد فرستادند و با تهدید و تطمیع به او پیشنهاد دادند که چنان چه شخص او از معرکه کناره گیرد مناصب حساس حکومت عراق را پس از اشغال آن برای همیشه در اختیار او و اولادش قرار

خواهند داد. سیّد محمّد پیشنهاد مزبور را که انگلیس ها در ازای آن بهایی گزاف می پرداختند فی المجلس قاطعانه رد کرد و پس از آن همان شب به نجف آمد و پدر خویش را باخبر ساخت!

ولی مرحوم سید پس از استماع این خبر، خیلی طبیعی و معمولی، چنان که گویی هیچ اتفاقی نیفتاده به وی فرمود کاری بجا کردی و جز این شایسته نبود! اما آمدنت به نجف و آوردن این خبر برای من لزومی نداشت! سریعاً به جبهه نبرد برگرد و به ادامه کار جهاد بپرداز!!

18- ترغیب مسلمانان به خود کفایی

*ترغیب مسلمانان به خود کفایی ⁽¹⁾

مرحوم آیت الله سیّد محمد کاظم یزدی، علاوه بر توجه به سلطه استعماری غرب به وابستگی اقتصادی مسلمین به بیگانگان نیز که مقدمه وابستگی سیاسی بود، عنایت ویژه داشت نامه زیر، نمونه بارز این دقت و باریک بینی در امر اقتصاد و خودکفایی جامعه اسلامی است:

«جناب آقا میرزارحیم. خداوند عالم بر توفیقات و تأییدات شما و هر کس در ترویج ملبوسات و صنایع اسلامیه مجدانه ساعی باشد، بیفزاید. در این زمان که دول خارجه به انواع حیل رشته کسب و صنایع و تجارت را که مایه عزت و منشأ ثروت است از دست مسلمین ربوده و منحصر به خود نموده اند و مثل خون در مجاری عروق ایشان راسخ و نافذ شده و شغل اهل اسلام به تدریج منحصر به دلالی و بیع و شراء اجناس خارجه شده است با آن که اکثر مواد اجناس از قبیل پنبه و پشم و ابریشم و خاک چینی و غیره را خروار خروار به ثمن بخس [بهای ناچیز] از بلاد مسلمین جلب می کنند و به الوان متعدده و اشکال مختلفه به اعلی القیم [گران ترین قیمت ها] در بازار مسلمین مثقال مثقال به فروش می رود مناسب است مسلمین از خواب غفلت بیدار شوند و به تدریج رفع احتياجات خود را از خارجه بنمایند و به تأییدات ربّانیه از ذُلّ [خواری] فقر و

احتیاج و سؤال و تحمّل عملگی کفار و تشتت در بلاد کفر برهند. امیدواریم چنان چه در بدو اسلام با قلت عدد به نصرت الهی مؤید شدند برحسب آیه کریمه واذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَليلٌ مُسْتَضْعَفُونَ في الأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ⁽¹⁾در این زمان که بحمدالله تعالی بر عده مسلمین به اضعاف مضاعف [چندین برابر] افزوده شده از برکات توجهات ولی الله امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف رجاء تأییدات تامه و ترقیات فوق العاده .داریم این احقر که از بدو عمر تاكنون اغلب اوقات لباسم از منسوجات دارالعباده (یزد) بوده، مکرراً به برادران ایمانی توصیه نموده و گفته ام که لباسی که از ابتداء زرع مادۀ آن تا غزل [رشتن] و نسج [بافتن] و رنگ آن با کلمة طيبة «لا اله الا الله محمد رسول الله علی ولی الله» انجام شده و جمعی از مسلمین از آن منتفع می شوند کجا و قماش های منحوس کم دوام خارجه کجا؟ چند ماه قبل شرحی در جواب استفتای شخصی تهرانی وجوه متعدده در رجحان [برتری] آن شرعاً و عقلاً و عرفاً نوشته ام و اکنون که بحمد الله نوع علماء و طلاب نجف اشرف كرباس اسلامی را پوشیده اند امیدوارم اخوان مؤمنين اقتدا و تأسی به رؤسای ملت (علما) نموده، برحسب غیرت اسلامیت مهما امكن [تا آن جا که ممکن است] اقتصاد به همان ملبوسات اسلامی نمایند بلکه در تمام اثاث البيت خود تا ممکن است اکتفا به مصنوعات اسلامی نموده و در مَلْبَس [پوشاک] و مَطْعَمْ [خوراک] و مسلک [رفتار] خود از شباهت به کفّار بپرهیزند؛ چنان چه در اخبار شریفه از آن نهی شده بلکه تمام افعال و اعمال و اخلاق خود را اسلامی نمایند تا کلّیّتاً ممتاز و در صورت و معنا به هیچ وجه شباهت به کفار نداشته باشند. ان شاء الله تعالى متدينين تجّار هم بعد از این اجناس خارجه را به بلاد اسلامیه جلب نکنند تا این یک مشت به سبک و کار و صنایع بپردازند و تشتت و تفرقه آن ها بدل به اجتماع

و به قلیل زمانی نتایج حسنه آن را مشاهده نمایند.

نَصَرَ اللهُ مَنْ نَصرَ الاسلام و السلام على اخوانَنَا الْمُسْلمين

19- مرحمت برات

*مرحمت برات ⁽¹⁾

یکی از اهالی شهر ارومیه در خواب می بیند که دسته دسته از طلاب در حال سینه زدن به صحن مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام وارد می شوند پس او از دیدن این منظره منقلب می شود و به حالت بیهوشی می افتد. سپس کمی حالش بهتر شده و به هوش می آید و چون با خود قرار گذاشته بوده که هر شب چهارشنبه به مسجد شریف جمکران برود، آن شب مردد می شود که با حالت خستگی و ضعف در این وقت شب به مسجد برود یا خیر؟! پس تصمیم می گیرد با همه سختی و با این که مقداری از شب گذشته حرکت کند اما وقتی به آن جا می رسد، به محض ورود بر اثر خستگی به خواب می رود در عالم رؤیا متوجه می شود که چهار نفر از علمای نجف اشرف در آن جا (مسجد جمکران) حضور .دارند یکی از آن ها را نمی شناسند اما سه نفر دیگر عبارت بودند از: 1- عالم بزرگوار آقای حاج شیخ محمد حسن ممقانی 2- عالم بزرگوار آقای شیخ علی یزدی، 3-حضرت آیت الله سیّد محمّد کاظم طباطبایی یزدی. سپس متوجه می شود که نزد آقای یزدی - رحمة الله عليه - نامه های بسیاری ریخته شده سید وقتی آن مرد اهل ارومیه را می بیند یکی از آن نامه ها را به او مرحمت می کند و می فرماید: این برات برای تو است بگیر

آن مرد نامه را از دست سید می گیرد و می گوید: یکی هم برای برادرم مرحمت فرمایید. سید می فرماید این برات از حضرت صادق علیه السلام است و مال حوزه قم، برادرت حواله اش مربوط به حضرت سيّد الشّهدا علیه السلام است بعد می فرماید با ادب بنشین و پشت سر خود را نگاه کن تا نگاه می کند می بیند امام صادق علیه السلام نشسته اند. بعد از عرض ادب به ساحت ایشان، از اوضاع زمان و ضعف مسلمین

شکایت می کند و از طولانی شدن غیبت حرف می زند.

امام در جواب می فرمایند آیا دوست ندارید که از اهل این آیه و از مصادیق آن باشيد وَ نُرِيدَ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعَفُوا في الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً و نَجْعَلَهُمُ الْوَارثين تا آخر آيه... مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ است، باشید؟! که البته این آیه مربوط به حضرت صاحب الامر علیه السلام است!

20- وسعت علمی سیّد

*وسعت علمی سیّد ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله آقاضیاء عراقی نقل شده است در دوران طلبگی، روزی در لب شط کوفه قدم می زدم که آقا سید کاظم یزدی برای شنا کنار شط آمد و مشغول کندن لباسش شد. من نزدیک شدم و سلام کردم او جواب سلامم را داد و از احوالم جویا شد. سپس پرسید شیخ ضیاء درس که می روی؟ گفتم: درس آخوند ملاکاظم خراسانی، صاحب كفاية الاصول پرسید چه مسئله ای را بحث می کند؟ من درس روز استادم را مطرح کردم سؤال کرد نظرش در این موضوع چه بود؟! من نظر استادم را برای او به خوبی بیان کردم وی که در آن لحظات مشغول لنگ بستن بود، موارد متعدد نقض نظر استاد را از ابواب مختلف فقه مطرح کرد و گفت این موارد را درباره اش فکر کن تا من برگردم و خود را برای شنا به آب زد من که خود را رویاروی انبوهی از مشکلات و موارد نقض می دیدم، چنان گیج شدم که راه حل مسائل به کلی به خاطرم رفت و خویش را در مقابل وسعت علمی سیّد یزدی ناتوان و خجل یافتم، پس زود محل را ترک کردم تا وی پس از خروج از آب مرا نبیند که جویای پاسخ من گردد!

21- سیّد در حفظ خدا

*سیّد در حفظ خدا ⁽²⁾

روزی در جریان مشروطیت، مرحوم آخوند خراسانی خواست درس را

شروع کند که یک نفر بلند شد و گفت: در تبریز خونریزی شده است. بنا شد دسته جمعی به منزل آقا سیّد محمّد كاظم يزدى - رحمة الله عليه - بروند. بعضی هم که می خواستند فرار کنند گفتند از هر کوچه ای که رفتیم دیدیم چماق به دستی ایستاده است و نمی گذارد رد شویم معلوم شد همه راه ها بجز راه خانه سیّد بسته است پس جمعیت همه وارد خانه سيّد شدند و گفتند: اگر با مشروطه موافقت نکنید ظلم و خونریزی می شود؛ چون قریب به اتفاق است که در مشروطه خونریزی واقع نمی شود سرانجام سیّد فرمود من می دانم کاسه زهر است و نمی خورم شما که نمی دانید اگر بخورید معذورید.

22- امداد غیبی

*امداد غیبی ⁽¹⁾

زمانی که مرحوم آقا سیّد محمّد کاظم یزدی در اصفهان تحصیل می کردند روزی یکی از نوکران آقا نجفی اصفهانی به علت شرب خمر دستگیر و حد اسلامی بر او جاری شد وقتی خبر به آقا نجفی رسید دستور داد کسانی را که در این مورد شهادت داده بودند دستگیر نموده، به چوب ببندند مرحوم سیّد محمّد کاظم از جمله طلبه هایی بود که بدمستی آن نوکر را زیر پل رودخانه زاینده رود دیده و در این مورد با چند طلبه دیگر شهادت داده بودند با دستور آقا نجفی، نوکران وی به مدارس علوم دینی اصفهان رفتند تا طلاب مورد نظر را دستگیر کنند؛ از جمله چند نفر به مدرسه صدر رفتند تا سیّد محمّد کاظم را دستگیر نمایند وقتی آن ها وارد شدند آقا لب حوض مشغول وضو گرفتن بود پس نزد او آمدند و سراغ حجره سید کاظم یزدی را گرفتند. آقا که متوجه قضیه شده بود حجرۀ خود را نشان داد و به محض آن که آن ها دور شدند از مدرسه بیرون آمد و خود را به دروازه شهر رساند و پیغام داد اثاثش را به کجا بفرستند سپس راهی نجف شد بعدها که آن بزرگوار به مرجعیت عالم تشیع رسید می فرمود من به این جا نرسیدم مگر به خاطر آقانجفی اصفهانی که به تعقیب من فرستاد، و گرنه معلوم نبود آینده من که یک طلبه ساده بودم چه می شد؟!

23- عدم تمکین به مشروطیت

*عدم تمکین به مشروطیت ⁽¹⁾

در زمانی که موضوع مشروطیّت در ایران و عراق مورد اختلاف علمای طراز اول وقت بود روزی علمای بزرگ حوزه نجف برای امضاء حكم و تأیید مشروطیت در خانه ای جمع شده بودند. در این مجلس، از مرحوم آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی هم دعوت شده بود و ایشان زمانی وارد آن خانه شد که همهٔ مدعوین قبلاً حاضر شده بودند. وقتی سید وارد شد، مرحوم آیت الله آخوند ملّا کاظم خراسانی برای سید جا باز کرد تا برابر رسم مجالس در صدر بنشیند، اما وی در وسط خانه محلی که چاه آب آن خانه بود، نشست و به چوب پایه چرخ چاه تکیه کرد و به کسانی هم که در صدر مجلس نشسته بودند چندان اعتنا نکرد پس از این که مجلس آماده شد مرحوم آخوند خراسانی رو به سید یزدی کرد و گفت: حضرت آیت الله درباره موضوع مشروطیت چه می فرمایید؟! سید مثل این که صحبت آخوند را نشنیده باشد شطب ⁽²⁾خود را از جیب بیرون آورد و آن را آماده کرد و کشید وقتی تمام شد در حالی که همۀ اهل مجلس منتظر پاسخ سیّد بودند، بار دیگر شطب را آماده کرد و کشید وقتی شطب دوم را تمام کرد رو به آخوند خراسانی کرد و گفت آخوند می خواهند چادر از سر ناموس من و شما بردارند. سپس به بسیاری از وقایعی که بعد در دوره پهلوی اتفاق افتاد اشاره کرد و در نهایت فرمود من این حکم را امضا نمی کنم سپس مجلس را در میان حیرت همه ترک کرد!

24- احاطه علمی آیت الله خویی

*احاطه علمی آیت الله خویی ⁽³⁾

مرحوم استاد سید عبدالعزیز طباطبایی - نواده مرحوم آیت الله سیّد محمد کاظم یزدی - نقل کرده اند: زمانی مرحوم آیت الله حاج سیدابوالقاسم خویی

در حالی که هنوز پانزده یا شانزده سال بیشتر نداشتند در صحن مقدس حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به حضور مرحوم آیت الله آقا سیّد محمّدکاظم یزدی رسید و از مسئله ای پرسش نمود مرحوم سید سؤال وی را جواب داد، اما آقای خویی عرضه داشت شما در عروة الوثقی خلاف این را می فرمایید و این مسأله را این گونه مطرح نموده اید مرحوم سید در بازگشت به خانه به کتاب عروه رجوع کرده حق را به جانب ایشان می بیند روز بعد، مرحوم حاج سیّد علی اکبر خویی پدر آیت الله خویی را که جزو اطرافیان و اصحاب خود بوده، می بیند. پس به او می فرماید: قدر این بچه ات را بدان، او آینده درخشانی خواهد داشت.

25- خبر از موجودی جیب زائر

*خبر از موجودی جیب زائر ⁽¹⁾

یکی از زوار ایرانی حرم مطهر حضرت امام امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می کند: روزی در نجف برای دیدار حضرت آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی در محضر ایشان بودم مردم عموماً برای پاسخ مسائلشان به حضور ایشان می آمدند و آقا جواب می دادند. شخصی که آن روز در محضر آقا بود، گفت: من مبلغی نذر کرده بودم که وقتی مشرف به حرم شریف علوی می شوم در ضریح بریزم اما اکنون بعضاً می گویند آن چه در ضریح ریخته می شود به وسیله دولت عثمانی ضبط و تصرف می شود. بفرمایید تکلیف من که مبلغ مورد نظر را نذر امام کرده ام چیست؟ آقا فرمودند شما مبلغ مزبور را به زوار تهی دست بدهید. شخص دیگری که در مجلس حاضر بود گفت: من از زوار آقا امیرالمؤمنین علیه السلام هستم و برای خرج سفر تا وطنم کمبود دارم، این مبلغ را به من بده مرحوم آیت الله یزدی فرمودند نه تو به اندازه ای که به وطنت برسی پول داری! آن شخص شرمنده شد و سکوت کرد!

26- رؤیای صادقه

*رؤیای صادقه ⁽¹⁾

از حجّت الاسلام حاج سيد محمد دعائی نقل شده است: سالی عدّه ای از زوّار یزدی را جهت زیارت عتبات عراق تا نزدیک مرز کرمانشاه بردم اما در آن جا برای ورود به خاک عراق با مشکل جدی مواجه شدیم به طوری که من به همراهانم توصیه کردم همگی متوسل به ذیل عنایت ائمه اطهار شوند. خودم هم توسلاتی داشتم بلکه راه باز شود؛ زیرا نمی توانستم این عده را که تا آن جا برده بودم دست خالی برگردانم از طرفی چند روز شده بود که با نبودن امکانات در مرز معطل مانده بودیم شبی مرحوم آیت الله آقا سیّد محمّد کاظم یزدی را در آقا خواب دیدم به عرض کردم آقا! شما این جا هستید و من و زوارم پشت مرز مانده ایم؟! آقا فرمودند سیّد محمّد تو با یک عده افراد آلوده می خواهی به زیارت سيّدالشهدا علیه السلام بروی؟! من عرض کردم بله می خواهم این آلوده ها را در دریای کرم حضرت سیدالشهدا علیه السلام شستشو دهم پس آقا تأملی کردند آقا تأملی کردند و عصای کوچکی به من دادند و گفتند این را به در کاروانسرا بزن، در باز می شود فردای آن روز راه باز شد و همگی وارد عراق شدیم

27- پاکی و پاکدلی

*پاکی و پاکدلی ⁽²⁾

آیت الله آقاضیاء عراقی در نجف هم شاگرد آخوند خراسانی بود و هم در درس آقا سيّد محمّد كاظم يزدى شرکت می کرد و مرحوم سید، وی را به خوبی می شناخت، لیکن بعد از جریان مشروطه و اختلاف نظر آن دو استاد بر بر سر موضوع مشروطه خواهی مرحوم عراقی به درس سید نرفت و همچنان از نزدیکان آخوند خراسانی بود بعد از درگذشت استاد نیز وی به درس سید نمی رفت و خود تدریس می کرد و تقریباً ارتباط او با استاد سابقش قطع بود تا این که یکی از تجار ایرانی مقلد سیّد یزدی، مبلغ هزار تومان از ایران برای مرحوم .

عراقی فرستاد و خواست که آن را به آقای یزدی رسانده، رسید دریافت نماید. مرحوم آقای عراقی بعدها نقل کرد، این پول زمانی به دست من رسید که خود به آن نیاز مبرم داشتم و خودم هم حدس می زدم اگر به تنهایی نزد سید بروم، پول را گرفته قبض می دهد پس من موضوع را با مرحوم آیت الله میرزا سیّدعلى يثربي در میان گذاشتم و از او خواستم شما که از نزدیکان و مقربین سید هستید، با من بیایید و جریان را به اطلاع وی برسانید. شاید وی موافقت نمايد كل مبلغ هزار تومان را به من واگذار نموده قبض بدهد مرحوم آقای یثربی پذیرفت و ما که در دوران طلبگی دوست و شاگرد آیت الله یزدی بودیم یک روز ساعتی به غروب مانده به کنار شط كوفه رفتیم. سیّد یزدی که تابستان معمولاً در کوفه به سر می برد، اندکی قبل از غروب آفتاب جهت شنا و استفاده از آب خنک شط، وارد آب می شد و پس از کمی درنگ بیرون می آمد و در زمینی که متعلق به یکی از بازرگانان مقلدش بود نماز مغرب و عشا را اقامه می نمود ما دو نفر، وقتی سید از آب بیرون آمد، نزد او رفتیم و بعد از سلام و احوال پرسی و صحبت و گفتگو، آقای يثربي جریان را برای او تعریف کرد و خاطرنشان نمود آقای عراقی به همۀ این مبلغ نیاز دارد و اگر شما آن را واگذار کنید خیلی به موقع است. مرحوم عراقی می گوید با آن زمینۀ قبلی و عدم ارتباطی که با آقا داشتم وی قلم خواست و گفت: «ماهی را هر وقت از آب بگیرند، تازه است» سپس رسید وجه را مرقوم داشت و به من داد.

28- مناظره و مباحثه کاظمان

*مناظره و مباحثه کاظمان ⁽¹⁾

آیت الله سیّد محمد کاظم یزدی و آخوند ملّاکاظم خراسانی در دوران طلبگی هر دو - در نجف شاگرد شیخ راضی نجفی بودند گاهی به هنگام تدریس بین این دو شاگرد ممتاز بر سر مطلبی گفتگو می شد و وارد بحث می شدند. استاد هم برای این که به هر دو میدان بدهد ساکت می شد و به دقت به بحث های آن دو گوش می داد. سپس پاسخ هر دو را می داد و درس ادامه پیدا می کرد، امّا زمانی که

سایر طلّاب با هم درگیر بحث های تند درگیر بحث های تند می شدند استاد سعی می کرد آن ها را ساکت کند و به درس ادامه دهد باری، یکی از طلاب در مقام انتقاد از شیخ راضی گفت: شما وقتی این دو نفر مناقشه دارند ساکت می شوید و با حوصله و روی خوش با آن دو برخورد می کنید اما وقتی دو نفر از طلاب دیگر بر موضوعی با هم درگیر می شوند برخورد دیگری دارید و به مناقشات آن ها هم چندان توجه ندارید و پاسخ نمی دهید؟

پس مرحوم آیت الله شیخ راضی نجفی که بنیانگذار بیت شریف راضی نجفی در نجف و از علماء طراز اول زمان خود بود، به آن طلبه معترض گفت چه می گویی؟ این دو مجتهد هستند، چه قیام کنند یا قعود!

29- ناامید کردن پیک انگلیس

*ناامید کردن پیک انگلیس ⁽¹⁾

سر رونالد استورز در کتاب خود به نام «شیوه های خاوری» نقل می کند: روز 20 ماه مه 1917 م. دو ساعت و 40 دقیقه بعد از ظهر از کوفه به نجف مراجعت کردیم. پس از کمی استراحت در هوای خنک زیرزمین (سرداب)، در حدود ساعت 5 بعد از ظهر به اتّفاق «کاربت» یکی از مأموران کمیساریای عالی انگلستان در بغداد، برای ملاقات سیّد محمد کاظم یزدی که کلامش از عراق تا اصفهان نافذ است حرکت کردیم مشارالیه چندان احساسات خوبی نسبت به ما انگلیسی ها نداشت و حتی هدیه ای را که به مبلغ 200 لیره قبلاً به او تقدیم شده بود، رد کرده بود. کاربت این بار دستور داشت که با مبلغ 1000 لیره به او نزدیک شود و با آن که ناامید بود که باز بتواند وی را به پذیرفتن آن ،بقبولاند از من خواهش کرد که در این کار به او مساعدت کنم من با کمال احتیاط این مأموریت را قبول کردم و پاکت محتوی اسکناس را در جیب خود گذاشتم و به اتفاق کاربت به طرف منزل سیّد شتافتیم چند دقیقه منتظر شدیم، سپس طلبه ای با کمال وقار به جایگاه او رفته ورود ما را اطلاع داد.

سیّد که بسیار پیر بود و عمامه کوچک سفیدی بر سر داشت و محاسن و ناخن هایش با حنای قرمز خیلی خوب رنگ شده بود و درخشندگی خاصی ،داشت بیرون آمد و با کمال سردی و بی اعتنایی به ما خوش آمد گفت و ما را روی حصیری که در بیرون اتاق افتاده بود، نزدیک خود نشانید من بیشتر متوجه تأثیر و نفوذ زیاد و حسن شهرت او بودم در خطوط صورت او قوة جاذبه ای وجود داشت و چشم هایش خاکستری و خسته می نمود و در وجود نحیف و خسته او یک قدرت و نفوذ خارق العاده موجود و بیان او سحر آمیز بود که من نظیر آن را در کشورهای اسلامی کم تر دیده بودم پس از سلام و تعارفات معمول، من گفتم: هر فرمایشی داشته باشید، انجام آن فرمایشی داشته باشید انجام آن مورد اطاعت خواهد بود. سیّد گفت: به عتبات مقدسه توجه کنید.

از اظهارات ایشان استنباط کردم منظور ایشان اعتاب مقدسه و آقایان علماء و مجتهدین است بعد، لزوم استخدام شیعه ها را در شهرهای شیعه نشین عراق گوشزد نمودند و دستور دادند که بایستی دکتر «مظفّر بیک» و «جمال بابا» - دو تن از شیعیان را که در بغداد توقیف بودند - آزاد نموده، میرزا محمد را به فرمانداری نجف تعیین کنیم در این موقع، معلوم شد آن وضعی که در ابتدای ملاقات داشتند، تغییر کرده و تا اندازه ای نرم شده اند و با کلماتی که بوی رضایت و خوشوقتی از آن می آمد، با ما سخن می گفتند. بعد به فارسی به یکی از طلابی که در حضور ایشان بود، گفتند: «اگر ترک ها این طور رفتار کرده بودند هیچ وقت ممالک اسلامی را از دست نمی دادند.» من گفتم: اوامر عالی ایشان را به «سرپرسی کاکس»، کمیسر عالی انگلستان در عراق، اطلاع خواهم داد. بعد به ایشان نزدیک تر شده خواهش کردم که سه دقیقه خلوت کنیم پس از آن که تنها ماندیم موضوع فقرای بی حد و حصر آن جا را پیش کشیده تقاضا کردیم که در این باب با ما مساعدت کنند. سپس پاکت اسکناس را جلو ایشان گذاشتیم. سیّد با کمال وقار پاکت را به طرف ما پس زد و با عزمی راسخ گفت هنوز موقع آن نرسیده است و از دریافت آن مبلغ معذرت خواست من ملاحظه کردم که اصرار بیش از این

متناسب با مقام شامخ او نیست. از این رو مجرای صحبت را برگردانده راجع به شریف مکه که از هواخواهان و دوستداران او بود صحبت به میان کشیدم تقريباً صحبت های ما یک ساعت طول کشید و قبل از این که از وی خداحافظی کنیم یک مرتبۀ دیگر تقاضای خود را تجدید کردم. او با کمال خوشرویی تقاضای ما را رد کرده گفت «ممنون می شوم اگر آن چند تقاضای کوچک مرا انجام دهید» من اطمینان حاصل کردم که با او نمی توان صحبت پول کرد و مقام عالی او قابل خرید و فروش نیست و بسیار خوشوقت می شود که در این باره با او صحبتی نکنیم و البته چنین وضعی را در کشورهای مصر و حجاز که همه برای پول به دنبال ما می دوند نمی توان یافت!

30- واگذاری امور شرعی به مرجع بعد

*واگذاری امور شرعی به مرجع بعد ⁽¹⁾

حضرت آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی (قدّس سرّه) در 28 رجب سال 1337 ق وفات یافت ایشان قبل از فوتشان با حضور رؤسا و بزرگان نجف و اولاد و احفاد خود چهار نفر را برای انجام امور مالی خویش تعیین نمودند که عبارت بودند از علامه شیخ احمد شیخ احمد كاشف الغطاء، علّامه شيخ محمّد حسين كاشف الغطاء، علامه آقا میرزا محمود تبریزی و علامه آقا شیخ علی مازندرانی این چهار نفر موظف شدند که تمامی موجودی وجوهات شرعيه سهم امام و سهم سادات و کفارات و ردّ مظالم را که هر کدام در دفتر مخصوص ثبت شده بود، به مرجع تقلید بعدی تحویل دهند. در همین جلسه یکی از نواده های ایشان حاج آقا رضا طباطبایی عرض کرد آقا شما نواده های یتیم و پدر از دست داده دارید که شما هستند خوب است چیزی برای آن ها تعیین کنید. مرحوم تحت سرپرستی سیّد با کمال ضعف شدیدی که داشتند فرمودند احفاد من اگر متدین هستند خدا روزی آن ها را می رساند و گرنه چگونه از مالی که از آن من نیست به آنان کمک کنم؟

آیت کبری

آه و فریاد ز جور فلک کج رفتار *** که بود در پی آزردن خوبان دائم

رفت از دار فنا حجّت الاسلام زمان *** آن که بودی به دَرَش خازن جنّت خادم

رفت از دار فنا آن که از ادراک و فَطن *** بود بر کنه علوم همه ادیان عالم

رفت آن آیت کبرای خداوند جهان *** که بدی نظم و قوانین ملل را ناظم

بود از جهد به منهاج طريقت هادی *** بود از سعی به احکام شریعت حاکم

بخشدار یک حسناتش به خلایق در حشر *** غم عصیان نخورد روز قیامت آثم

هر که امروز نگرید ز غم فرقت او *** هست فردای جزا از عمل خود نادم

ناله از فرقت او بر علما شد واجب *** گریه در ماتم او بر صلحا شد لازم

در سه شنبه که دو تا چارده رفته ز رجب *** رخت بربست و بشد جانب جنّت عازم

گفت تاریخ وفاتش به دو صد غم «مضطّر» *** «سيدى سيّدنا آسیّد محمّد کاظم» 1337 ق

اندر این بزم عزادار بود صاحب ما *** مهدی و هادی این عصر امام قائم ⁽¹⁾

بی بدیل

آیت الله شیخ عبدالرسول ساباطی قدّس سرّه

اشاره

6

عکس

فرید زمان و فقیه پرهیزکار، آیت الله شیخ عبدالرّسول ساباطی، حدود سال 1281 در یزد به دنیا آمد و ابتدا به پیشهٔ بزازی اشتغال داشت اما استعداد خوب و اراده قوی او باعث شد دست از کسب و کار بکشد و به تحصیل علوم حوزوی بپردازد.

او ابتدا در موطنش یزد به فراگیری بعضی مقدمات پرداخت. سپس برای تکمیل آموخته هایش به نجف مهاجرت کرد و در جوار بارگاه امام امیرالمؤمنین علیه السلام و نزد بزرگانی همچون آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی آخوند ملا کاظم خراسانی و شیخ الشریعه اصفهانی به کسب علوم و معارف عالی حوزه پرداخت و در نهایت موفق به کسب درجه عالی علمی شد، اما هرگز در زندگی اش ادعای اجتهاد نکرد.

او که در نجف علاوه بر تحصیل به تهذیب نفس پرداخته بود هنگامی که به موطنش یزد برگشت به سبب این که با کوله باری از علم و توشه گرانی از تقوا و پرهیزکاری آمده بود مورد توجه مردم و علمای دیار دارالعباده یزد قرار گرفت اما او بیشتر خواهان کناره گیری و انزوا بود و به جز امامت مسجد ساباط تنها به بعضی از کسانی که زمینه ای در ترقی و تقوا داشتند، توجه داشت.

از جمله کسانی که توفیق حدود 10 سال مجالست با وی پیدا کرد حجّت الاسلام شیخ حسن کرباسی بود که موفق شد با استفاده از محضر این مربّی

متّقی و مهذّب، خود به پایه ای برسد که مورد توجه خاص و عام یزد قرار گیرد. آیت الله ساباطی صاحب تألیفاتی است که نشانگر احاطهٔ علمی او در زمینه های فقه و اصول است. سرانجام این استوانه علم و عمل در روز یکشنبه 14 محرم سال 1345 .ق برابر با 2 تیر سال 1305 ش در یزد از دنیا رفت و پیکر مطهرش پس از تشییعی باشکوه در بقعه آخوند ملّا اسماعیل مدفون گردید.

1- پرهیز از استماع غنا

*پرهیز از استماع غنا ⁽¹⁾

یکی از بستگان آیت الله ساباطی نقل کرده است روزی به اتفاق آقای ساباطی از محل مسجد ساباط به طرف منزل ایشان می رفتیم در این اثنا از خانه دکتری که خانه اش در آن کوچه بود به وسیله گرامافون - که تازه به یزد وارد شده بود - صدای موسیقی پخش می شد.

وقتی این صدای حرام به گوش ایشان خورد - بسیار متأثر شدند و با خدای خود گفتند: «خدایا! عبدالرسول نمی خواهد این صداها را بشنود.» و از آن محل عبور کردند.

راوی می گوید من تا در منزل همراه ایشان بودم بعد از این جریان هرچه صحبت کردم متوجه نمی شدند.

گاهی چند بار حرفم را تکرار کردم تا مطمئن شوم. بعد فهمیدم در همان لحظه ای که از خدا خواستند این صداها را نشنوند دچار ثقل سامعه شدند عارضه ای که تا پایان عمر با برکت ایشان ادامه داشت!

2- دقّت در صرف وجوهات

*دقت در صرف وجوهات ⁽²⁾

نقل شده است: یکی از تجار یزد، مبلغ 5 ریال نقره به شخصی می دهد و می گوید: این پول را در منزل آقا شیخ عبدالرّسول ساباطی ببر و بگو این پول سهم

مبارک امام زمان علیه السلام است و فلان کس داده و استدعا کرده برای خود قبول بفرمایید. پس آن شخص پول را می آورد و آن شخص پول را می آورد و با زحمت فراوان به نوعی به ایشان تفهیم ⁽¹⁾می کند که سهم امام است و فلان کس داده است. ایشان می گویند من تا الآن خرجی دو روز دیگر را دارم و از این که با موجودی فعلی دوباره مبلغی قبول کنم، معذورم!

بعد می فرمایند: شما این مبلغ را به صاحبش برگردانید اگر دو روز دیگر من باز هم خرجی نداشتم، البته پس فردا قبول می کنم دو روز بعد مجدداً آن شخص مبلغ 5 ریال را می برد اما ایشان تنها 2 ریال آن را بر می دارند و می گویند: من نمی دانم دو روز دیگر زنده هستم که بیشتر بردارم یا خیر؟!

3- سفر خارق العاده به عتبات

*سفر خارق العاده به عتبات ⁽²⁾

همسر پارسای زمان و یگانه دوران مرحوم شیخ عبدالرّسول ساباطی نقل می کند: روزی شیخ - علیه الرحمه - وارد منزل شد و گفت من عازم کربلا هستم، تو هم اگر شوق زیارت حضرت ابا عبد الله علیه السلام داری، آماده شو! من گفتم: برای سفر تهیه مرکب نموده اید؟ گفتند: نه. گفتم: پالکی کرایه کرده اید؟! گفتند: خیر. من گفتم: پس چگونه بدون تهیّه لوازم سفر و مرکب، قصد زیارت با آن مسافت دور دارید؟! ایشان گفتند به هر حال من من عازم هستم، تو هم اگر تمایل داری آماده شو، وگرنه من می روم. من هم که آرزوی زیارت داشتم بلند شدم و بدون هیچ وسیله و زاد و توشه ای به همراه ایشان از خانه بیرون آمدم، اما هنوز چند قدم از خانه دور نشده بودیم که صحن و سرای حرم حسینی را در مقابل خود دیدیم و به اتّفاق وارد حرم مطهّر شدیم و پس از زیارتی دلنشین و انجام مستحبّات و آداب تشرّف از حرم بیرون آمدیم. باز دیدم در طرف مقابل در و دیوار خانه ما پیداست و با طیّ چند قدم پس از این که موفق به آستان بوسی حضرت سیّدالشّهدا علیه السلام شده بودیم، به خانه برگشتیم!

4- انضباط در خوردن

*انضباط در خوردن ⁽¹⁾

مرحوم آقاشیخ عبدالرّسول ساباطی به علت این که بیمار بودند، شب ها به قدر صد گرم برنج را جوشانده و بدون روغن و بدون هیچ غذای دیگری تناول می کردند ضمناً خوردن برنج که در آن زمان قیمتی آن زمان قیمتی هم داشته مخصوص خودشان در منزل بوده و سایر اعضای خانواده را شامل نمی شده و چون ایشان در مخارج زندگی بسیار دقیق و با انضباط بودند اهل بیت ایشان غذاهای معمول و ساده می خوردند حتی بارها بعضی از فرزندان ایشان که اظهار تمایل به برنج می کردند می فرمودند من بیمارم و چاره ای ندارم اما برای شما از پول امام زمان معذورم!

5- توصیه به شرکت در جماعت شیخ ساباطی

*توصیه به شرکت در جماعت شیخ ساباطی ⁽²⁾

از مرحوم حجّت الاسلام آقای حاج سیّد محمّد دعائی نقل شده است: زمانی من در مسجد شاه تهماسب (در میدان بعثت فعلی) اقامه جماعت می کردم و آقا شیخ عبدالرسول ساباطی در مسجد ملّا اسماعیل و عده زیادی هم به علت این که این مرد بزرگ در نهایت تقوی و پرهیزکاری بود به او اقتدا می کردند.

باری، من چند روز پی در پی مردی را دیدم که قبلاً او را در صف مأمومين مرحوم آقای ساباطی دیده بودم یک روز که او برای نماز به مسجد شاه تهماسب من امامت آن جا را داشتم آمده بود از او پرسیدم چرا مسجد آقای ساباطی را ترک کرده ای؟ آن شخص گفت: شنیده ام ایشان هر شب غذایش پلو است و چون این غذا در د در دسترس همه نیست، من شک کردم شاید ایشان عادل نباشند ایشان فرمودند: من از این سخن خیلی ناراحت شدم و با تندی به او گفتم اگر او شب ها پلو می خورد من ظهرها هم پلو می خورم بعد هم برایش توضیح دادم که ایشان بیمار است و غذایش اندکی برنج جوشانده است نه پلو و با آن تشریفاتی که احیاناً شنیده ای برو و به ایشان اقتدا کن و بعد از این هم تو را در این مسجد

نبینم که سخت اشتباه کرده ای!

6- عدم قبول هدیه از مردم

*عدم قبول هدیه از مردم ⁽¹⁾

شخصی که به اخلاق و روحیات مرحوم شیخ عبدالرسول ساباطی آشنایی داشت و می دانست ایشان هدیه ای یا مالی از کسی قبول نمی کنند با خود فکر کرد شاید کسانی که برای ایشان چیزی می برند آن مال از محل حلال کسب نشده که قبول نمی کنند پس سعی کرد پولی را که حتماً از راه حلال به دست آمده و وجوهات آن هم پرداخت شده فراهم کند سپس روزی به یکی از میادین بارفروشی در یزد رفت و مقداری هندوانه خرید و آن را بار الاغ کرد و به آن بارکش گفت: می خواهم این بار را زمانی که آقای ساباطی در منزل نیستند، در خانه ایشان ببری و کرایه ات را هم من قبلاً می پردازم اما تو باید به هر ترتیب شده، این میوه ها را به خانه ایشان تحویل بدهی مرد بارکش گفت: من طبق دستور زمانی به در خانه آقای ساباطی رسیدم که وی در منزل نبود و هرچه هم سؤال شد چه کسی آن را فرستاده جواب درستی ندادم اما در حین تخلیه ناگهان ایشان از راه رسید و اجازه نداد بقیّۀ بار را تخلیه کنم و پرسید این ها را چه کسی فرستاده؟ من هم که طرف را نمی شناختم اظهار داشتم من او را نمی شناختم تنها او بار را به من تحویل داده و کرایه من را هم پرداخت کرده و من دیگر چیزی نمی دانم اما ایشان گفت نه من کرایه برگشتن تو را می دهم و تو باید آن را به جایی که تحویل گرفته ای، برگردانی!

7- گلایه از بدخلقی شوهر

*گلایه از بدخلقی شوهر ⁽²⁾

مرحوم شیخ عبدالرّسول ساباطی فرمودند: روزی در ماه رمضان، زنی در خانه آمد و اصرار داشت که حضوراً موضوعی را با من در میان بگذارد وقتی

وارد شد گفت: آمده ام به شما بگویم: شوهر من از مریدانی است که در مسجد ساباط به شما اقتدا می کند، شما به او بفرمایید روزه نگیرد ایشان فرمود روزه امر واجب خداست و هیچ کس حق ندارد به کسی چنین امری بکند، اما شما چرا این خواهش را داری؟ آن زن گفت: به این جهت که این مرد بر اثر روزه داری خُلقش تنگ می شود و پیوسته در منزل مرا می زند و آزار و شکنجه می کند! شما بفرمایید نه روزه بگیرد و نه مرا این چنین عذاب دهد! ایشان از رفتار آن مرد خیلی متأسف شدند و به طریقی ملایم او را نصیحت کردند!

8- دست رد به سینه تاجر شهر

*دست رد به سینه تاجر شهر ⁽¹⁾

مرحوم آیت الله شیخ عبدالرسول ساباطی، زندگی بسیار ساده ای داشته اند و اسباب و لوازم زیست ایشان نیز خیلی مختصر و در حد امر گذر بوده است. یکبار یک بار یکی از تجار ،یزد به نام حاج علینقی ناجی مطلع می شود فرش اتاق ایشان خیلی کهنه شده و از بین رفته بنابراین، تصمیم می گیرد خودش به ایشان مراجعه کند و از حضورشان اجازه بگیرد تا برایشان فرشی مناسب و آبرومند تهیه کند. پس روزی در منزل ایشان می رود وقتی در می زند کسی در را باز می کند. وی می گوید به آقای آشیخ بفرمایید من فلانی هستم و می خواهم خدمت برسم وقتی شیخ متوجه می شود که آن تاجر در خانه او آمده از همان جا متوجه می شود چه قصد و نیتی دارد پس به صدای بلند می گوید هر که می خواهد باشد من با کسی کاری ندارم وضع زندگی و خانه من هم هر طور هست به خودم مربوط است! ایشان برود!

9- طیّ الارض به کرّات

*طیّ الارض به کرّات ⁽²⁾

مرحوم سلمان زمان آیت الله شیخ عبدالرسول ساباطی علاوه بر مقامات

علمی و معنوی که داشت، خداوند به او این توفیق را کرامت و مرحمت فرمود که شاگردانی همچون حجّت الاسلام شیخ حسن کرباسی را تربیت کند، که در همهٔ عمر اسوه و الگویی برای طالبان حق و حقیقت باشد. از آن مرحوم نقل شده است استادم مرحوم آقای ساباطی کراراً با طی الارض به عتبات عالیات مشرف می شد و در دوران زندگی او در شهر، تنها عده ای معدود از آن آگاهی داشتند. گفته شده است زمانی از مرحوم کرباسی سؤال شد استادتان این گونه بودند شما چطور؟ ایشان خیلی سربسته و کوتاه فرمود گاهی اتفاق افتاده یا گاهی اتفاق می افتد!

10- موضوع تشرّف

*موضوع تشرّف ⁽¹⁾

یکی از بستگان سببی مرحوم آقای ساباطی نقل کرده است: روزی مرحوم آقا سید موسی بافقی در منزل ایشان بود و آن دو در اتاقی با هم نشسته بودند تا این که زمانی هر دو با صدای بلند با هم صحبت می کردند من رفتم ببینم چه خبر است؟ آشیخ عبدالرسول با خنده و خوشرویی گفتند: موضوعی نیست، شما از این جا بیرون برو. من هم امر ایشان را اطاعت کردم امر ایشان را اطاعت کردم اما در همان لحظه دیدم موردی را روی کاغذ نوشته اند و برای این که مستند باشد، هر دو آن را امضاء می کنند من آن روز از این گفتگو چیزی نفهمیدم تا زمانی که آقای ساباطی از دنیا رفت. در مجلس ختم وی از جمله بزرگانی که به منبر رفت، آقا سید موسی بافقی بود که دربارۀ فضایل و کمالات ایشان بسیار سخن گفت و از جمله این که آقای ساباطی خدمت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف رسیده بودند و چون از من تعهد کتبی گرفته بودند که تا زنده اند با کسی نگویم من هم افشا نکردم اما امروز من این را می گویم!

در آن روز بود که من فهمیدم موضوع آن روز و تعهدی که آسید موسی بود، جریان تشرف ایشان خدمت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بود!

11- پولی خرد برای عرق گیاهی

*پولی خرد برای عرق گیاهی ⁽¹⁾

روزی همسر مرحوم شیخ عبدالرسول ساباطی وقتی هنگام ظهر ایشان برای نماز از خانه بیرون رفتند فرش داخل دهلیز خانه را - که در تابستان محل نشست و برخاست ایشان بود، برچید و دهلیز را آب و جارو کرد سپس فرش را در محل خود پهن کرد هنگامی که ایشان از مسجد برگشتند، همسرشان به ایشان گفت: محمد مریض شده و من قصد داشتم برایش مقداری عرق گیاهی تهیه کنم اما چون پولی نداشتم، صبر کردم تا شما بیایید حال پولی بدهید تا برایش عرق تهیه کنم ایشان فرمودند برو یک مبلغی جزئی به قدری که تو می خواهی از زیر فرش در دهلیز بردار او اظهار داشت من همین امروز فرش را جمع کردم و زیر آن را هم آب و جارو کردم و پولی در آن جا نیست! ایشان فرمود: ولی الآن پولی که تو به آن نیاز داری هست وقتی همسرشان فرش را کنار زد دید یک سکّه موجود است پس سؤال کرد: ولی من امروز چیزی در این جا ندیدم ایشان فرمود: چشم شما خیلی از چیزها را نمی بیند!

12- دعای خیر پدر

*دعای خیر پدر ⁽²⁾

حجّت الاسلام والمسلمین حاج سیداحمد دعائى نقل کرده اند قبل از پیروزی انقلاب اسلامی من در مسجد ملّا اسماعیل اقامه جماعت داشتم شبی مرحوم حجّت الاسلام آقای وزیری به آن جا آمدند. من بعد از نماز، خدمت ایشان رفتم و علت این که آن شب به مسجد ملّا اسماعیل آمده اند را جویا شدم ایشان فرمودند: امروز به دیدن حاج شیخ محمد منتظری - که در بیمارستان بستری است رفته بودم و حالش را وخیم .دیدم با خود گفتم امشب برای درخواست شفا برای او بر سر تربت پدرش مرحوم حجّت الاسلام والمسلمين سلمان زمان شیخ عبدالرسول ساباطی بیایم و در کنار قبر این بنده صالح خدا از او بخواهم از خدا برای

فرزندش استشفاء نماید. از آن جایی که داعی آقای وزیری بودند و مدعوّ مرحوم آقای ساباطی، طولی نکشید که آقای منتظری به برکت دعای پدرش بهبودی حاصل کرد و از بیمارستان مرخص شد.

13- سفری ساده به عتبات با شیخ

*سفری ساده به عتبات با شیخ ⁽¹⁾

از همسر آقای ساباطی نقل شده است: من پیوسته قبل از طلوع فجر از خواب بیدار می شدم امّا می دیدم آقا در بستر نیستند. روزی از ایشان پرسیدم من هر چه صبح زودتر بیدار می شوم باز هم شما را در بستر نمی بینم؟ ایشان می خواستند از دادن پاسخ به من طفره بروند، اما وقتی خیلی اصرار کردم گفتند اگر رازدار هستی، به تو بگویم من قول دادم که موضوع را با کسی نگویم پس فرمود: فردا صبح که بیدار می شوی و مرا در بستر نمی بینی به دهلیز خانه بیا و فقط یک بسم الله بگو. روز بعد من طبق گفته ایشان داخل دهلیز شدم و ذکر بسم الله را بر زبان جاری کردم دیدم در حرم مطهر حضرت اباعبدالله علیه السلام هستم و شیخ هم در گوشه ای از آن مكان مقدس مشغول عبادت است و تا زنده بود، من این راز را با کسی در میان نگذاشتم!

14- دستور ردّ مال نامشروع

*دستور ردّ مال نامشروع ⁽²⁾

مرحوم حاج حسین کاجی - برادر همسر آقای ساباطی - نقل کرده است: من برحسب قرابتی که با آقای ساباطی داشتم زیاد به منزل ایشان می رفتم روزی در آن جا بودم که آقای ساباطی می خواستند به جایی بروند پس به من تأکید کردند اگر کسی در خانه ما آمد و پولی آورد از او قبول نکن! من گفتم مگر این چه پولی است؟! فرمود تا ساعتی دیگر کسی مبلغی به عنوان وجوهات برای من می آورد اما این پول از راه درست کسب نشده و من نمی خواهم آن را بگیرم.

وقتی وی از خانه بیرون رفت، طولی نکشید که شخصی مبلغی پول آورد. من هم همان طور که شیخ فرموده بود تنها به این اکتفا کردم که ایشان گفته اند پول از کسی قبول نکنم اما برای خودم این سؤال بود که شیخ چگونه فهمیده بود، مبلغی را که در راه است نامشروع است و آن را قبول نکند!

15- منع از شرکت در مجلس غیبت

*منع از شرکت در مجلس غیبت ⁽¹⁾

آقای کاجی نقل کرده است من گاهی به منزل برادر همسرم می رفتم و شب ها با هم می نشستیم و مجلس هم خیلی عادی بود و شائبه گناه هم در آن وجود نداشت اما روزی در منزل آقای ساباطی بودم که ایشان با تحکم به من فرمود: حسین دیگر به آن مجلس نرو! من با توجه به این که با برادر همسرم رابطه داشتم و رفیق بودیم تعجب کردم چه اتفاقی افتاده که ایشان مرا از حضور در آن جا منع می کند؛ زیرا بالاخره هر چه بود هم دوست بودیم و هم فامیل به علاوه صحبت های ما طوری نبود که ایشان این گونه منع کنند. بعد ایشان اشاره کردندکه: در جلسه قبل در آن جا غیبتی شده بنابراین، رفتن شما جایز نیست این برای من موجب تعجب بود که وی چگونه متوجه غیبت در آن جا شده و حتی به سبب یک مورد خلاف، رفتن به آن جا را جایز نمی داند!

16- رَباب نه رُباب

*رَباب نه رُباب ⁽²⁾

اسم همسر آقای ساباطی رباب بود، اما ایشان برخلاف عموم مردم، او را در خانه «رَباب» (با فتح راء) صدا می زدند. وقتی علت را از ایشان سؤال کردند گفتند: رُباب اسم وسیلهٔ موسیقی است. آن که برای اسم زن ها مورد نظر است، رَباب است نه رُباب و باید آن چه منظور نظر نامگذار بوده، همان گفته شود!

17- گرسنگی تنها پسر در شب اول فوت پدر

*گرسنگی تنها پسر در شب اول فوت پدر ⁽¹⁾

روزی که مرحوم شیخ عبدالرسول ساباطی در یزد از دنیا رفت و او را در جوار تربت مرحوم آخوند ملّا اسماعیل در جنب مسجد دفن کردند، کسی در خواب ایشان را دید که فرمودند پسر من دیشب بی شام خوابید مرحوم حاج حسین کاجی - برادر همسر ایشان - وقتی موضوع را فهمید، از خواهرش جریان را پرسید وی گفت: بله درست است مرحوم کاجی می گوید: من با ناراحتی از خواهرم پرسیدم چرا این را اول شب به من نگفتی تا من برای این یتیم چیزی فراهم کنم؟ وی گفت: من در طول زندگی ام از این موارد زیاد دیده ام اما اجازه نداشتم آن را به کسی بگویم به همین جهت شب قبل هم چیزی نگفتم چون می دانستم روح شیخ راضی نیست اما حال که خودش موضوع را برملا ساخته، حرف دیگری است!

18- شرفیابی های مکرّر خدمت حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف

*شرفیابی های مکرّر خدمت حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف ⁽²⁾

زمانی مرحوم حاج نصیر الاسلام طبسی که از سخنوران نامی زمان خود بود در یزد در منزل حاج محمد بزاز در منبر خود دربارۀ امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف صحبت می کرد و مردم اجتماع زیادی پای منبر او داشتند روزی ضمن صحبت درباره کسانی که به خدمت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف رسیده اند، حرف می زد در آن روز وی اظهار داشت: مردم یزد در زمان غیبت آقا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، عدّه زیادی شرفیاب محضر آن حضرت شده اند اما من به شما بگویم کسی که به کرات مشرف به محضر آقا شده، مرحوم شیخ عبدالرسول ساباطی عالم پرهیزکار شهر شماست و این در حالی بود که چند سال از فوت آن پارسای زمان گذشته بود و مردم یزد آن چنان که باید به مقام بلند او پی نبرده بودند!

19- شیری در راه مسجد

*شیری در راه مسجد ⁽¹⁾

از مرحوم حجّت الاسلام حاج شیخ محمد منتظری نقل شده است: پدرم باری در خانه گفته بود: یک روز صبح برای نماز به مسجد ساباط می رفتم در بین راه در کوچه شیری را دیدم که در مقابل من نشسته و تقریباً راه را سد کرده بود. من ابتدا کمی ترسیدم که این حیوان به من آسیبی برساند، اما به وی گفتم من می خواهم به مسجد بروم و از عبور کردن خوف دارم. شیر با این سخن من از جایش بلند شد و رفت من هم از آن جا رد شدم و به مسجد رفتم.

20- متارکه با قصّاب غير منصف

*متارکه با قصّاب غير منصف ⁽²⁾

مرد قصابی که معمولاً آقای ساباطی از او گوشت می خریده اند، نقل کرده است روزی شیخ در مغازه من آمد تا مقداری گوشت بگیرد. من خواستم به او ملاحظه ای کرده باشم پس آن مقدار چربی ای که روی گوشت ها می گذاشتم برای او منظور نکردم شیخ که به ترازوی من توجه داشت فهمید که می خواهم به او گوشت بدون چربی بدهم پس صدایش را بلند کرد و معترضانه گوشت را توى ترازو زد و گفت پس چربی های سهم من را به کی می دهی؟! آن فرد قصاب نقل کرده است درست به خاطر دارم چهل سال است که از این قضیه گذشته و دیگر حتی یک بار شیخ از من گوشت نخریده است!

21- خبر از آینده

*خبر از آینده ⁽³⁾

«حمّام حاجی عبدالحسین» محلّی بوده که علمای یزد عموماً از آن حمام استفاده می کرده اند و حتی بعضی هم از محلات دور برای استحمام به آن جا می رفته اند. از جمله این افراد سلمان زمان شیخ عبدالرسول ساباطی بوده اند.

در این حمام دلّاکی به اسم «استاد محمّد» که اصالتاً از اهالی ده بالا بوده، کار می کرده است و به علت حسن رفتارش علمایی که به این حمام رفت و آمد داشته اند، از او می خواسته اند کار نظافت و استحمام آن ها را منحصراً عهده دار شود. به همین جهت او به «دلاک العلماء» مشهور بوده است.

استاد محمد نقل کرده از جمله مشتریان من در حمام حاج عبدالحسين مرحوم شیخ عبدالرسول ساباطی بودند که من بسیار به ایشان ارادت داشتم و افتخارم این بود که مرا می پذیرند و با من گرم می گیرند. یکی از ویژگی های ایشان این بود که من تنها مجاز بودم که سر و سینه و پاهای ایشان را بشویم اما از ناف تا زانویشان را خودشان متکفل می شدند و کسی به ایشان کمک نمی کرد.

روزی آن بزرگوار به حمام آمده بودند و من مشغول کیسه کشیدن به پشت ایشان بودم در عین حال خیلی خیلی آهسته به صورتی که کسی متوجه نشود سورۀ «عمّ» را قرائت می کردم به این امید که در آن سال خداوند زیارت خانه خدا را نصیب و روزی من کند.

با این که شنیده بودم آشیخ عبدالرسول ساباطی از نعمت شنوایی محروم هستند، باز هم طوری آهسته و آرام می خواندم که اگر کسی گوش شنوایی هم داشت متوجه قرائت من نمی شد وقتی نظافت ایشان تمام شد و من جلو روی آن مرد بزرگ نشستم تا سر و صورتشان را نظافت کنم، ایشان فرمودند: استاد محمد! تو روز دوشنبه اوّل شوّال ختم «عمّ» را شروع کرده ای و بر آن مداومت داری، به امید این که به مکه مشرف شوی، اما زیارت خدا نه نصیب تو می شود نه من، به علاوه، ختم «عمّ» را هم به سال نمی رسانی. من حدس زدم ایشان از حركات لب من متوجه این جریان شده اند اما فکر کردم اگر هم این طور باشد ایشان چگونه متوجه روز شروع این ختم شده اند؟!

من بعد از این بیشتر دقت می کردم تا از ادامه کار باز نمانم و تا حدود 8 ماه هم ختم را ادامه دادم تا این که روزی از ده بالا خبر آوردند که شوهر خواهرت از درخت گردو سقوط کرده و حالش وخیم است. من با شنیدن این خبر، با این که

وسیله نقلیه ای حاضر نبود، تصمیم گرفتم خودم را به آن جا برسانم و لذا، تمام راه را تا ده بالا پیاده طی کردم.

هنگام ورود چند ساعت از ظهر گذشته بود و من وقتی او را دیدم، متوجه شدم در حال احتضار است ساعتی بعد هم در گذشت و من چند روز مشغول تجهیز و تدفین و ختم او شدم به گونه ای که ختم «عمّ» را هم به کلّی فراموش کرده بودم و وقتی هم متوجه شدم یک هفته گذشته بود و دیگر آن را ادامه ندادم و زیارت خانه خدا هم نصیبم نشد و سخن سنجیده آن مرد خدا - همان گونه که گفته بود - محقّق شد.

22- عدالت واقعی

*عدالت واقعی ⁽¹⁾

یکی از زنانی که با آیت الله شیخ عبدالرسول ساباطی نسبتي سببی داشته می گوید: عمه من همسر آن بنده صالح خدا بود و پدرم به جز این که برادر همسر ایشان بود از ارادتمندان جناب شیخ بود به همین جهت به خانه خواهرش رفت و آمد داشت؛ زیرا هم خواهرش را ملاقات می کرد و هم از محضر ایشان بهره معنوی می برد.

یک روز که من هم به دیدار عمه ام رفته بودم وی بر طبق رسم قدیم مقداری خمیر برای نان آماده کرده بود و آن را به مطبخ می برد تا نان بپزد من هم به اتفاق او به آن جا رفتم فضایی نیمه تاریک همراه با دود و آتش که در این هنگام جناب شیخ وارد شد و در گوشه ای نشست عمه گفت: من برحسب ضرورت این وضع را تحمل می کنم شما چرا به این جا آمده اید؟

جناب شیخ فرمود: برای این که در زحمت و مشقّت تهیّه نان با تو شریک باشم. من نمی خواهم از کسانی باشم که خواهان نان تازه و آماده هستند، اما حاضر نیستند برای آن قدمی بردارند. من اگرچه به تو کمکی نمی کنم اما در این جا می مانم تا شریک این رنج و زحمت باشم.

23- طلب شفا برای بیمار

*طلب شفا برای بیمار ⁽¹⁾

یکی از اهالی محلّه آیت الله ساباطی نقل کرده: در زمان حیات ایشان روزی شخصی را آوردند که به اصطلاح قدیم مبتلا به دل درد کهنه بود و از شدت درد می نالید. وقتی وارد شد جناب شیخ در ایوان خانه نشسته بودند. وقتی ایشان ناراحتی و اضطراب او را دیدند که از درد می نالید. استکانی در کنارشان بود که قبلاً کمی از آب جوش و نبات محتوی آن را خورده بودند. ایشان این ته مانده استکان را به او دادند و آن گاه زمزمه ای کردند که حاکی از استدعای شفا برای آن بیمار دردمند بود. سپس در نهایت سادگی و صفا فرمودند: خدایا! عبدالرسول نمی تواند درد و رنج این مرد را مشاهده کند اگر صلاح هست او را شفا بده!

سپس رو به بیمار کردند و فرمودند: ان شاء الله دیگر عارضه ای نداری. راوی می گوید: از آن روز به بعد و تا پایان عمر دیگر این مرد هرگز به دل درد مبتلا نشد.

24- دیدارهای دوستانه

*دیدارهای دوستانه ⁽²⁾

از همسر مرحوم آیت الله ساباطی نقل شده جناب شیخ با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف دیدارهای مکرّر داشت و گاه ساعت ها با ایشان به گفتگو می پرداخت. وقتی می خواست برای دیدار آقا از خانه بیرون برود کفش هایش جفت می شد و یک روز شیخ که فهمیده بودم من کنجکاو شده ام تا بدانم که وی با چه کسی در آستانه خانه صحبت می کند به من تذکر داد که از خانه بیرون نروم و یا به بیرون خانه نگاه نکنم؛ زیرا نمی خواست هیچ کس - حتی من - از حال و روزش خبردار شود.

من با این که به او قول داده بودم تا دست از کنجکاوی بردارم اما یک روز بعد از این که ایشان از خانه بیرون رفت پشت سرشان رفتم تا آن شخص را ببینم یا صدایش را بشنوم ولی نه کسی را در مقابل او می دیدم و نه صدایی می شنیدم

که با او در حال گفتگو باشد!

25- زیارت هایی جانانه

*زیارت هایی جانانه ⁽¹⁾

همسر آیت الله ساباطی نقل کرده: در طول زندگی، بارها شاهد بودم که ایشان در نیمه های شب ناپدید می شوند و من نگران حالشان بودم ضمن این که چون تنها می شدم ترس و وحشت داشتم اما ایشان اصرار داشت که این غیبت های شبانه اش مکتوم بماند و کسی از آن رفت و آمدها در شب آگاه نشود. با این همه، روزی از وی پرسیدم من نگران غیبت شما در شب ،هستم اگر ممکن است برای رفع نگرانی من بفرمایید. مثلاً دیشب کجا بودید که من چند بار بیدار شدم، اما شما را در بستر ندیدم؟ جناب شیخ فرمود: با حضرت صاحب الزمان به زیارت جدشان حضرت سيّد الشهداء علیه السلام رفتیم و پس از زیارتی دلنشین به خانه برگشتیم.

26- مجری اوامر امام زمان

*مجری اوامر امام زمان ⁽²⁾

همسر مرحوم آیت الله ساباطی نقل کرده: در طول زندگی با این مرد خدا، من چیزهای بسیاری دیدم که همه حکایت از روح بلند او داشت در این مدت حرکاتی دیدم که کم تر دیده یا شنیده بودم اما گاهی در خانه ما کوبیده می شد و من نمی دانستم کیست؟ اما شیخ بلافاصله متوجه می شد و با عجله خودش را پشت در می رساند، گویا از پشت در و دیوار می فهمید کوبنده در کیست من که اجازه نداشتم به در خانه نزدیک شوم خیلی می خواستم بدانم آن آقا با او چه صحبتی می کنند اما حتی یک بار هم صدای ایشان را نشنیدم تنها صدای شیخ به گوشم می خورد که مرتب می گفت: به چشم آقا!

اما بالاخره روزی کاسه صبرم لبریز شد و برخلاف امر و میل او، خیلی

آهسته خودم را به راهرو خانه رساندم و وقتی او خواست در را ببندد خودم را به داخل خانه رساندم اما او به محض این که وارد شد به من گفت این گوش ایستادن تو کار زشتی است! این جا بود که من پس از مدت ها متوجه شدم شیخ مجری اوامر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

27- تربیت یگانه پسر

*تربیت یگانه پسر ⁽¹⁾

همسر مرحوم آقای ساباطی نقل کرده پس از سال ها زندگی مشترک و مشاهده آن همه کرامات و خوارق عادات خداوند به من و جناب شیخ پسری مرحمت فرمود جناب شیخ برای این که نام پدرش را زنده کند، او را محمد نامید و برای رشد و بالندگی او همت بسیار داشت و می خواست او را به گونه ای تربیت کند که جانشین پدر شود و راهی را برود که عمری او باصفا و درستی رفته بود. او برای تحصیل و تربیت این یگانه پسر برنامه ها داشت اما این آرزو برآورده نشد و در حالی که هنوز محمد 13 ساله بود، روح شیخ به هنگام 62 سالگی به ملکوت اعلا پیوست و قرین قدسیان شد، اما شیخ محمد پس از ارتحال پدر با سابقه درخشانی که ایشان در دیار دارالعباده یزد مانده بود، به تحصیل پرداخت و معمم شد و عمری به تبلیغ و تألیف پرداخت.

28- پرهیز از پول شبهه دار

*پرهیز از پول شبهه دار ⁽²⁾

آیت الله آقای ساباطی در همۀ عمر به قناعت زندگی می کردند و با توشه اندکی که می رسید سازگار بودند؛ حتی وقتی خرجی یک روز را داشتند برای فردا چیزی قبول نمی کردند اما این رسم در یزد جاری بود که بازرگانان و متمولین بازار پیوسته به فکر معیشت امثال ایشان بودند و در موارد زیادی با نام و نشان و گاه بدون اسم مبالغی برایشان می فرستاند از جمله روزی کسی به منزل

ایشان مراجعه کرد و مبلغ قابل توجهی پول را از طرف یکی از تجار یزد نزد ایشان برد اما آن مرد خدا با این که احتیاج مبرمی به این پول داشت وقتی با چشم بصیرت دید این مبلغ هنگفت از چه راهی حاصل شده، حاضر نشد به آن دست بزند و یا مبلغ اندکی به قدر کفاف بردارد به همین جهت، به طرف گفت: بگویید این پول را نزد شخص دیگری ببرند من معذورم!

29- غذای حلال در بهشت

*غذای حلال در بهشت ⁽¹⁾

همسر آیت الله ساباطی نقل کرده: روزی از منزل یکی از کسانی که مدعی ارادت به ایشان بود غذایی آوردند. من پس از این که جناب شیخ از مسجد برگشت، سفره را گستردم و آن غذا را در آن قرار دادم ایشان خیلی عادی برخورد کرد اما وقتی لقمه ای از آن را برداشت به محض این که نزدیک دهان آورد آن را در ظرف گذاشت سپس پرسید این که غذای ما نیست این را از کجا آورده اند؟! من جریان را تعریف کردم که چه کسی آورده ایشان گفت غذای حلال و پاکیزه ان شاء الله در بهشت من گفتم: این که غذای خوبی است چرا میل نکردید؟ از کجا فهمیدید که اشکال دارد؟ شیخ فرمود وقتی این لقمه نزدیک دهان من رسید، بوی بدی از آن به مشامم رسید؛ به طوری که حالت تهوع به من دست داد!

30- روضه خوانی فقط به عشق امام

*روضه خوانی فقط به عشق امام ⁽²⁾

یکی از مجالس پررونق روضه خوانی در یزد مجلس مشیرالممالک در جوار امام زاده جعفر علیه السلام یزد بوده؛ خانه ای وسیع و اعیانی که اخیراً مرمت شده آغاز مجلس هم دو ساعت قبل از اذان مغرب و ساعاتی بعد از اقامه نماز بوده و گویندگان هم باید با ترتیب و نوبت معیّن به منبر بروند ضمن این که صاحب

منزل برای هر یک از وعّاظ وجهی قابل توجه همراه با بعضی هدایا در نظر می گرفته و بعد از پایان روضه خوانی برای آن ها می فرستاده است.

یک سال، مشیر، آقای ساباطی را برای مجلسش دعوت می کند و ایشان هم می پذیرند. طبق معمول، بعد از پایان روضه خوانی وی برای ایشان مبلغی قابل توجه همراه با هدیه و قند می فرستد اما وقتی فرستاده مشیر می آید ایشان در خانه نبوده و همسرش هم بسته مشیر را قبول می کند اما هنگامی که جناب شیخ به خانه می آید دربارۀ آن بسته می پرسد همسر ایشان جریان را تعریف می کند، می گوید: من برای روضه خوانی حضرت اباعبدالله از هیچ کس وجهی نمی پذیرم و هدیه ای قبول نمی کنم؛ حتی اگر آن شخص مشیرالممالک باشد. سپس پیام می دهد تا کسی که آن را آورده بیاید و آن را پس ببرد؛ در حالی که وی برای نان هر روزش در مضیقه بوده است!

سوگ ساباطی

یاربّ چه شد آن روز که فریاد و فغان بود *** مردم همه گریان و فضا تیره به غم بود

هر سال محرّم همه در سوگ حسین اند *** آن سال گه هجرت یک عالَم دین بود

آن زاهد بی ریب و ریا تالی مقداد *** چون بوذر و سلمان مَثَل صدق و صفا بود

آن عبد رسولی که به دل حبّ نبی داشت *** پروانه صفت عاشق و مشتاق علی بود

شيطان و ایادیش کمربسته به اضلال *** هیهات که «ساباطی» ما عبد خدا بود

ژرفای دلش پر شده از عشق به مهدی *** از جان و ز دل شیفته رؤیت او بود

دلباخته و عاشق آن سرور و سالار *** گةه منتظر پیک و گهی دیده به در بود

در «مسجد ساباط» و به محراب شب و روز *** هنگامه ای از خشیّت و از خوف خدا بود

چون پیر خرد خواست ز من سال وفاتش *** گفتا: تو بیا «مشفق» و گو چون و چه سان بود

دیدم عجبا «واهب غفران» شده تاریخ 1345 ق *** آن روز که او رفته و در پیش خدا بود ⁽¹⁾

مجتهد متّقی

آیت الله سید یحی مجتهد موسوی قدس سرّه

اشاره

7

عکس

آیت الله سیّد یحیی موسوی یزدی، فرزند سیّد کاظم، مشهور به آیت الله، در سال 1263 قمری، در یزد به دنیا آمد. وی از نوادگان امام زاده سید داوود جندق است. او از نوجوانی تحصیل علوم دینی را در یزد شروع کرد و پس از طی بعضی مراحل مقدماتی، راهی مشهد شد و ضمن تحصیل در دورۀ سطح به تحقیق دربارۀ علوم ریاضی و نجوم پرداخت سپس به عراق رفت و در حلقۀ درس بزرگانی همچون میرزای شیرازی بزرگ و آقاشیخ محمدحسین کاظمینی، درآمد و از هر دو استاد و بعضی از علمای نجف اجازه اجتهاد دریافت کرد. وی در عراق با مرحوم آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی همدرس و طرف مباحثه بود.

«مرحوم میرزای شیرازی» که سمت استادی بر این دو بزرگوار را داشت گفته بود این دو سیّد یزدی، لایق اعلمیت و مرجعیت هستند و بعد مرحوم سیّد محمّد کاظم به آن مقام شامخ نایل آمد اما مرحوم آقا سيديحيى برحسب تقدير الهی بیمار شد و به موطنش یزد برگشت. گویا خداوند چنین مقدر کرده بود که وی به دارالعباده یزد بیاید و روشنی بخش راه طالبان علم و کمال در این دیار باشد. او بعد از ورود به یزد به تعلیم طلاب همت گماشت و چون درسش توأم با خلوص و معنویت بود موفق شد راهنما و مرشد جویندگان دانش و معرفت دینی باشد که بعدها بعضی از آن ها خود استادی مبرز و فقیهی کارآمد شدند. آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی، حاج شیخ محمد محقّق تفتی، میرزا محمّد

فیلسوف، آقا سیّداحمد مدرّسی و همچنین فرزند خودش - آقا سیّد محمّد- نخبگانی هستند که خوشه چین خرمن علمی و معنوی وی بودند. او عالمی پرهیزکار و متواضع بود و با این که مرجعی تمام عیار بود حتی المقدور پرسش های دینی و مسائل شرعی را بر حسب فتاوای همدرسش سید یزدی پاسخ می داد. سرانجام این عالم بزرگ در روز جمعه 9 جمادی الاولى سال 1346 ق. برابر با 12 آبان 1306 ش. در یزد درگذشت و در کنار تربت امام زاده جعفر علیه السلام مدفون گردید.

1- کلک مبارک

*کلک مبارک ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله آقا سیّد احمد مدرسی نقل شده است: آیت الله آقا سیّد یحیی موسوی، معروف به شاه عبدالقیومی، فرمودند من هنگام عزیمت به نجف برای تحصیل، جهت نوشتن یک قلم نیزه تهیه کرده از یزد به نجف بردم و در مدت 9 سالی که در آن جا بودم از آن استفاده کردم و در نهایت هم، سالم و قابل استفاده آن را به یزد برگرداندم!

2- مرحمت میرزای شیرازی

*مرحمت میرزای شیرازی ⁽²⁾

مرحوم آقا سیّد یحیی یزدی، پس از طی مدارج عالی علمی در نجف و نیل به درجه اجتهاد با توجه به هوای نامناسب نجف و ضعف و نقاهتی که داشت، بیمار شد و چندی تحت درمان بود، اما به نتیجه ای نرسید تا این که خبر بیماری وی به گوش استادش میرزای دوم رسید که عنایت خاصی نسبت به آقا سیّد یحیی و آقا سیّد محمّد کاظم یزدی داشت. پس میرزا وی را برای معالجات بهتر به بغداد فرستاد و سفارش کرد پزشکان آن، جا دربارۀ درمان او نهایت کوشش خود به عمل آورند لیکن در نهایت آن ها از بهبودی او ناامید شدند و به میرزا پیغام

دادند بیمار به وطن خود برگردد و در منطقه ای ییلاقی استراحت کند و این در حالی بود که آقا سیّد یحیی مایل بود در نجف بماند تا اگر از دنیا رفت همان جا مدفون شود، لیکن میرزا - با همۀ میلی که به ماندن او داشت، از وی خواست تا به یزد برگردد. پس به او تکلیف کرد و سیّد یزدی هم امر استاد را پذیرفت و پس از طی یک دورۀ ششماهه بیماری، به یزد آمد و مدت دو سال در روستای طزرجان به استراحت پرداخت و با لطف خدا بهبودی حاصل کرد سپس به شهر یزد برگشت و در مدرسه خان به تدریس پرداخت.

3- امضای اجباری

*امضای اجباری ⁽¹⁾

زمانی که می خواستند رضاشاه را به جای احمدشاه به سلطنت برسانند برای تأييد انقراض قاجاریه و انتصاب به سلطنت رضاشاه به عنوان سرسلسله خاندان پهلوی از تمام علمای بلاد امضا می گرفتند. در یزد هم یکی از بازاریان از طرف بعضی کسانی که به اصطلاح در کار سیاست روز وارد شده بودند، مأمور شد تا از آقا سیّد یحیی در این مورد امضا بگیرد اما ایشان نپذیرفتند و به او جواب رد دادند تا این که روزی رئیس شهربانی آن زمان به منزل ایشان می رود و پس از كسب اجازه وارد می شود و طومار را عرضه می کند و ایشان هم آن را امضاء می کنند اما بعد که این صاحب منصب دولتی بیرون می رود از ایشان می پرسند که شما به هیچ روی حاضر به امضاء این طومار نبودید، چه شد که یک مرتبه آن را امضاء کردید؟ ایشان فرمود دیگرانی که نباید امضا کنند آن را تأیید کرده بودند و امضای من دیگر اثری نداشت و اگر من هم خودداری می کردم او را به سلطنت و پادشاهی می رساندند اما بدانید او نهایت 17 سال حکومت می کند و بعد هم کسانی که امروز برای این سمت او کار می کنند او را برکنار می کنند و از سلطنت عزل می نمایند و از همین راه یزد او را به خارج از کشور می فرستند.

درست رضاشاه بعد از آن مدت در شهریورماه 1320 شمسی، عزل شد و از

راه قم، اصفهان، یزد، کرمان و بندرعبّاس به جزیره موریس تبعید گردید!

4- تأیید اجتهاد

*تأیید اجتهاد ⁽¹⁾

در زمان مرجعیت مرحوم آقا سیّد محمّد کاظم یزدی، یکی از علمای کرمان که نزد آن مرحوم سالیانی تحصیل کرده بوده از ایشان می خواهد به او اجازه اجتهاد مرحمت کنند آقا می فرمایند از لحاظ معلومات حرفی ندارم اما از حيث اخلاق کمی تندخو هستی و اگر نتوانی با مردم بسازی هم خودت را ضایع می کنی هم دین را بیا من نامه ای می نویسم به آقا سیّد یحیی در یزد و سفارش می کنم تو برو نزد ایشان و شش ماه در کنار وی باش، هر وقت او تو را تأیید کرد، من اجازه اجتهاد را به تو می دهم و بعد به کرمان برو. آن شخص می پذیرد و به یزد نزد آقا سیّد یحیی می آید و دو ماه هم در این شهر می ماند، اما بیش از آن طاقت نمی آورد و بدون رضایت آقا به کرمان می رود اما از اقامت او در کرمان زمانی نگذشته بوده که در جلسه ای که «سرکار آقا» رهبر رهبر شیخیه حضور داشته با وی و مریدانش بحث می کند وقتی هم برایش چای می ریزند، عمداً در استکان سرکار آقا برای او ریخته می شود. او هم برخورد تندی می کند و آن استکان را نجس شمرده به آن ها پرخاش می کند، از این رو مورد توهین و آزار آن ها قرار می گیرد و کارش به جایی می کشد که مجبور می شود کرمان را برای همیشه ترک کند و در رفسنجان اقامت گزیند!

5- بیم و هراس حاکم ظالم

*بیم و هراس حاکم ظالم ⁽²⁾

جلال الدّوله ⁽³⁾در زمان حکومت خود بریزد مشغول احداث مزرعه عباس آباد از آبادی های ییلاقی در پایین دست علی آباد پیشکوه بود و به علت این که

کشاورزان مناطق اطراف از جمله مزرعه آخوند» بضاعتی نداشتند، جهت انجام کار و دریافت دستمزدی اندک، هر روز صبح برای کار به عباس آباد می رفتند و شب برمی گشتند و تنها عاملی که باعث می شد به این کار طاقت فرسا تن در دهند بیکاری و فقر بود در این میان جلال الدوله مباشری داشت که امور عمران آبادی عباس آباد زیر نظر او بود و وی به شاگردان و عمله آن جا سر می زد و دستمزد را هم او می پرداخت اما وی از گروه ضاله بهائی بود و در هر موقعیتی نسبت به کارگران مزرعه آخوند توهین می کرد و برخوردش طوری بود که آن ها روزی با هم مشورت کردند و عهد کردند اگر بار دیگر نسبت به دین و دیانت آن ها حرفی بزند او را تنبیه کنند. گویا او هم نسبت به عمله «مزرعه آخوند» به جهت انتسابشان به آقا سیّد یحیی که بزرگ آن منطقه بود، حساس بود و شاید هم دنبال زمینه ای بود که پای آن عالم بزرگ را به دستگاه جلال الدوله بکشاند و به هر نحو، ایشان را نابود کند تا این که روزی وی پیش آن عمله ها آمد و برحسب معمول حرف های خلاف خود را تکرار کرد این عده هم که قبلاً زمینه ای فراه کرده بودند وی را زیر بار چوب و کتک گرفته، نابود کردند. وقتی خبر به جلال الدوله رسید از این بابت خیلی خشمگین شد و گفت من می خواهم در این ولایت حکومت کنم و اگر چنین اوضاع و احوالی باشد، نمی توانم. از طرفی بعضی معاندین، وی را تحریک کردند که محرک این عده آقا سیّد یحیی هستند، وگرنه چند نفر عملهٔ کشاورز چنین جرئت و جسارت را ندارند که بر عليه مأمور حاکم بشورند و وی را به قتل برسانند.

با این تحریک و زمینه چینی خلاف واقع، جلال الدوله که از لحاظ ایمان و اعتقاد و دشمنی با علما سابقه ای داشت تصمیم به قتل آقا سیّد یحیی گرفت و به یکی از عوامل حکومتی گفت: او را هرچه زودتر جلب و به این جا بیاورید و به محض این که من فقط چند کلمه صحبت کردم و اشاره نمودم او را در استخر مقابل بیندازید تا خفه شود بنابراین عده ای مأمور برای جلب آقا به مزرعه آخوند آمدند تا وی را تحت الحفظ ببرند، اما مردم آن جا تجمّع کرده و

مانع شدند، لیکن آقا از خانه بیرون آمدند و از موضوع سؤال کردند. مأموران گفتند: ما مأموریت داریم شما را به امر حاکم به عباس آباد ببريم سید فرمود شما بروید من خودم می آیم اما آن ها نپذیرفتند و گفتند ما باید با شما همراه باشیم! ایشان با الاغ به همراه مأموران به عباس آباد رفت و در کنار آن استخر بزرگ با جلال الدوله روبه رو شد. وی ابتدا سؤال کرد که این کارگرها به تحریک شما دست به آن عمل زده اند یا خیر؟ آقا فرمودند شما عده ای کارگر داشته اید که نه به اذن و اجازه من این جا آمده بودند و نه من از کار و رفتار ایشان خبری داشتم و من هم محرک کسی نبوده ام جلال الدوله خواست اشاره ای بکند و مأموران هم منتظر دستور او بودند که ناگهان وی رویه اش را عوض کرد و گفت بله آقا اشتباه شده و شما آزاد هستید و می توانید بروید! آقا چند قدم به طرف در رفت و

مرکب خود را سوار شد و نزدیک در بود که دوباره حاکم او را احضار کرد و همان حرف اول خود را تکرار کرد و گفت: شما چنین و چنان کردید و خواست اشاره کند، اما باز هم صرف نظر کرد و عذرخواهی نمود و دستور داد ایشان مرخص شوند! سید بار دیگر بر مرکب سوار شد و از در باغ بیرون آمد و به طرف «مزرعه آخوند» حرکت کرد اما وقتی بیرون ،رفت اطرافیان جلال الدوله که از این حرکت او حیرت کرده بودند، پرسیدند چه شد که شما قرار خود را به هم زدید؟ شما مأموران آماده و میر غضب داشتید و قرار بود کار او را در همین جا یکسره کنید اما ناگهان وضع عوض شد!

حاکم گفت: بار اوّل که او را مرخص کردم وقتی به چهره اش نظر کردم قدرى وحشت مرا گرفت و ترسیدم دستوری بدهم بار دوم که دوباره او را برگرداندم، خواستم بعد از کمی صحبت اشاره کنم اما این بار چنان دچار ترس و وحشت شدم که حس کردم اگر دستوری بدهم، خودم زودتر از او جانم در خطر است و برای این که راحت شوم فوراً امر کردم مرخص شود، اما آقا که تنها با یک خادم همراه بود به سلامت و با آرامش راه عباس آباد به «مزرعه آخوند» را طی کرد و در مقابل دیدگان مردم آن جا که بی صبرانه منتظر ورود و نگران سلامتی

وی بودند، به منزل خود وارد شد!

6- مشروطه مشروعه نبود

*مشروطه مشروعه نبود ⁽¹⁾

مرحوم آقا سیّد یحیی که اعلم علمای شهر یزد بودند، در مورد جریان مشروطه همان نظر را داشتند که سیّد محمّد کاظم یزدی در نجف داشت، بلکه مدعی بودند مرحوم آخوند خراسانی برای موضع گیری خود دلایلی داشتند و چون هر دو مجتهد و مرجع بودند، نمی شد نسبت به استنباط دو مرجع اعتراض کرد، اما در یزد بارها بعضی از اهل بازار از آقا سیّد یحیی خواستند تا مشروطیت را تأیید و امضا کنند ولی ایشان می فرمود: چون به آن چه در این باره گفته می شود عمل نمی کنند من امضا نمی کنم تا این که روزی عده زیادی از طرفداران مشروطیت در بازار و غیره در خانه ایشان اجتماع کردند و از ایشان خواستار امضای مشروطیت بودند ایشان در ابتدا گفتند من به علت کهولت سن نمی توانم از خانه بیرون بیایم و برای این جمعیت انبوه صحبت کنم شما چند نفری را از میان خودتان انتخاب کنید تا من با آن ها صحبت کنم و در نهایت به نمایندگان فرمودند: من تکلیفی در این مورد دارم و همان را نیز می گویم و مشروطه را امضا نمی کنم شما هم مردم را روانه کنید تا به منازلشان بروند و بعدها ایشان فرمود: کشته شدن شیخ فضل الله نوری و عده ای دیگر و زهر دادن آخوند خراسانی بر اثر همین امضای مشروطه شد؛ زیرا بعدها که آن علماء متوجه شدند آن چه پیش آمد مشروطه مشروعه نبود و سردمداران مشروطه بنای مخالفت گذاشتند آن ها را به وضعی فجیع کشتند تا مانعی بر سر راه خواسته هایشان نباشند.

7- رعایت حال گربه شیرده

*رعایت حال گربه شیرده ⁽²⁾

یک روز گربه ای که در حوالی منزل مرحوم آیت الله آقا سیّد یحیی بوده،

گوشتی را که برای غذای ظهر تهیه کرده بودند می رباید و فرار می کند هنگام ظهر این گربه می آید و در اتاق مقابل آقا دراز می کشد آقا که از جریان ربودن گوشت مطلع شده بودند، استخوان قلمدان را که برای تنظیم نوک قلم نی مورد استفاده بوده به آهستگی روی دست این گربه می زنند که بیشتر از این که جنبه تنبیه داشته باشد یک شوخی بود پس گربه بلند می شود و از اتاق بیرون می رود و چند لحظه بعد بچه گربه ای را به نیش گرفته، جلو ایشان می گذارد و باز بیرون می رود و بچه دیگری را به نیش گرفته می آورد و در کنار آن یکی قرار می دهد و مجدداً از اتاق خارج شده بچه دیگری می آورد و هر سه را در مقابل ایشان ردیف می کند و به این وسیله آقا به می رساند که سه بچه دارد و باید آن ها را شیر بدهد ایشان وقتی متوجه می شوند که این حرکت گربه از سر گرسنگی و بی شیری بود و گواه های خودش را جلو ایشان حاضر کرده به حال او رقت می آورند و دستور می دهند روزی معادل 50 گرم گوشت بیشتر از قصابی تهیّه شود تا این حیوان بتواند بچّه هایش را شیر بدهد.

8- سیّد سیاستمدار

*سیّد سیاستمدار ⁽¹⁾

زمانی امیر لشکر جنوب که از امرای ارتش زمان پهلوی بود، برای مأموریت به منطقه بلوچستان و سرکوبی دوست محمدخان بلوچ (که با دولت سر جنگ داشته و طغیان کرده بود) از یزد عبور می کرده و چندی به اتفاق قشون تحت امر خود در باغ دولت آباد اتراق کرده بودند روزی وی با عده ای از سربازان برای دیدار به منزل آیت الله آقا سیّد یحیی می آید. وقتی مأموری برای اجازه ورود می آید آقا می فرمایند من حاضرم بگویید وارد شود وی وقتی وارد آن حیاط ساده و کوچک منزل ایشان می شود او را به اتاقی که آقا در گوشه ای از آن به دیوار تکیه زده بودند راهنمایی می کنند. او ابتدا گمان می کرد که مثلاً یک عدد مبل یا صندلی برای نشستن او آماده شده اما وقتی آن سید بزرگوار را می بیند که

به علت کهولت و بیماری در بستر هستند و زندگی ساده و بی پیرایه ای دارند، از بیرون ایشان را می بیند و در همان لحظه اوّل ابهت آقا او را تحت تأثیر قرار می دهد پس به سربازی دستور می دهد که بنشیند و چکمه از پای او درآورد بعد یکی از ملازمانش متوجه می شود و شاید در فکر این بود که صندلی بیاورد، لیکن وی می گوید نه نمی توانم با این هیئت وارد شوم؛ زیرا ابهت سید مرا گرفته بعد با پای برهنه و با تواضع وارد می شود و سپس حدود دو ساعت درباره مسائل جاری کشور با ایشان صحبت می کند و عموماً هم نظریاتش برخلاف نظر ایشان بوده، در پایان هم آقا می فرمایند من ربطی به حکومت و سیاست ندارم من هر چه می گویم تشخیص خودم هست و آن چه را تکلیف می دانم، بیان می کنم. بعد وقتی آن فرمانده از اتاق آقا بیرون می رود در راهرو خانه به اطرافیانش اظهار می دارد در دورۀ زندگی ام که با علما تماس داشتم، سیاستمدارتر از این آقا ندیدم زیرا علاوه بر این که گیر نیفتاد مرا هم راهنمایی کرد!

9- ردّ مال اهالی مزرعه

*ردّ مال اهالی مزرعه ⁽¹⁾

آخوند مرحوم آیت الله سیّد یحیی مجتهد در فصل تابستان به علت گرمی هوا به مزرعه آخوند در حومه تفت می رفتند روزی ایشان در منزل بودند که چند زن و مرد کشاورز آن روستا با گریه و زاری وارد شدند وقتی آقا جریان را پرسیدند آن ها گفتند: شب گذشته بین فراشاه (اسلامیّه) ⁽²⁾و «مزرعه آخوند» دزدها به قافله حمله کرده اند و عده ای را دستگیر نموده و اموالشان را به غارت برده اند. به علاوه، این احتمال می رود که سارقان گروگان هایی را که گرفته اند به قتل برسانند ایشان وقتی عجز و لابۀ آن ها را دیدند، از جا بلند شدند و از میان عده ای که در اطرافشان بود جدا شدند و زیر آسمان دو دست را به طرف بالا گرفتند و تنها چند کلمه بر زبانشان جاری شد! سپس زبانشان جاری شد سپس برگشتند و به آن زن ها و مردها

گفتند: نگران نباشید تا دو ساعت دیگر بستگان شما می آیند در این میان زنی که پسرش نان آور خانواده و اسیر شده بود بیش از همه گریه و زاری می کرد. آقا به او فرمودند نگران نباش تا قبل از اذان ظهر همه می رسند این عده با هزار امید خانه آقا را ترک کردند و چشم به راه بودند که ناگهان بستگان خود را از دور دیدند که به طرف «مزرعه آخوند» می آیند. وقتی نزدیک شدند، مشاهده کردند حتى اموال و مرکب هایشان را هم همراه دارند وقتی هم از آنان جریان شب قبل را پرسیدند گفتند: شب گذشته از یزد عازم ده بودیم که بین «اسلامیّه» و «مزرعه آخوند» گرفتار دزدها شدیم آن ها اول ما را محاصره کردند، به طوری که حتی برای کوچک ترین حرکتی باید از آن ها اجازه بگیریم تا صبح دزدها همه اموال ما، به اضافهٔ حیوانات بارکش، همه را ضبط کردند و به طرف بالای کوه که محلّ اصلی آن ها بود و رئیس آن ها در آن اقامت داشت بردند در این میان یک نفر از منطقه فارس که گوسفند زیادی از فارس به یزد آورده و فروخته بود، پول هایش را که سکه نقره بود به کمر بسته بود تا محفوظ باشد اما دزدها با او درگیر شدند و ضمن این که گلوله ای به او خورد و مجروح شد پول هایش را هم گرفتند. با این پیش آمد هول و هراس همه بیشتر شد؛ زیرا امکان این بود که دزدان همه را به قتل برسانند بعد از طلوع آفتاب و روشن شدن هوا ناگهان رئیس دزدان چند نفر از عوامل خود را از بالای کوه صدا زد و گفت: از بین این ها کسانی که ساکن «مزرعه آخوند» هستند و به آقا سیّد یحیی بستگی دارند، هرچه اموال و مرکب گرفته اید باز پس بدهید و آن ها را آزاد کنید و چیزی از اموال این عده تصرّف نشود!

پس دستور رئیس به زودی اجرا شد و ابتدا ساکنان مزرعه آخوند را جدا کردند و سپس اموالی را که گرفته بودند از بالای کوه به زیر آوردند و پس دادند. سپس مرکب ها را از بین سایر حیوانات جدا کردند در این میان عده ای از اهالی نصر آباد هم خیلی خصوصی و بی سر و صدا گفتند: اگر ما را هم از خودتان بدانید و به این دزدان بگویید، شاید همراه شما آزاد کنند. اهالی مزرعه آخوند آن

عده را با خود همراه کردند و اموال و مرکب هایشان پس داده شد آن مرد اهل فارس هم به التماس افتاد که من غریب دیار شما هستم و همه هستی من پولی است که این ها به یغما برده اند. اگر مرا با خود همراه کنید نهایت مروت و جوانمردی است این عده او را هم از خود دانستند و پول های نقره و مرکبش را پس گرفتند و به اتفاق و با سلامتی درست در ساعتی که آقا فرموده بودند وارد «مزرعه آخوند» شدند!

10- در حجره اعلم علمای شهر

*در حجره اعلم علمای شهر ⁽¹⁾

بعد از این که مرحوم آیت الله سیّد یحیی مجتهد یزدی پس از یک دوره نقاهت طولانی و استراحت در منطقه ییلاقی بهبودی حاصل کرد در موطن خود یزد مسکن گزید. سپس درسی را در مدرسۀ علمیۀ خان شروع کرد. آن هم در زمانی که مرحوم آیت الله حاج میرزا سیّد علی مدرس بزرگ در مسند اعلم علمای شهر در آن مدرسه به تدریس مشغول بود. روزی در حین تدریس نظریه ای در مورد فرعی از فروع فقهی بیان داشت و به رأی بعضی از بزرگان فقهای گذشته نیز اشاره ای کرد در این هنگام یکی از طلاب از استاد خواست اجازه بدهد تا صحبت کند سپس گفت من هم نظر شما را شنیدم و هم نظر فقهای سلف را، اما آقای اسیّد یحیی هم نظری چنین و چنان دارند و این گویا اولین بار بود که مرحوم مدرس اسم این آقا را می شنید پس از احوال ایشان پرسید. آن طلبه گفت: وی اخیراً در یکی از حجره ها درسی را شروع کرده و من و بعضی از طلاب هم نزد وی می رویم. وقتی مرحوم مدرس نظریه سیّد یحیی را شنید، احساس کرد این رأی یک نظر ساده و پیش پا افتاده نیست، بلکه این استدلال عالمی است که خیلی اهل تحقیق و مطالعه است و صاحب آن باید خیلی متبحر در فقه باشد تا بتواند این گونه نظر بدهد پس به آن طلبه گفت به این آقا بگو اگر امکان دارد روزی یک ساعت دو نفری با هم بحث و صحبتی داشته باشیم.

وقتی پیام مرحوم مدرس به آقا سیّد یحیی رسید بلافاصله موافقت کرد و از آن به بعد این دو عالم بزرگ و متواضع هر روز برای مدتی همچون دو طلبه ساده در کنار هم به مباحثه علمی می پرداختند و طولی نکشید که وسعت دایره اطلاعات علمی سیّد بر مرحوم مدرس آشکار گردید؛ به طوری که بعدها آن بزرگوار که اعلم زمان خود بود بسیاری از امور را به آقا سیّد یحیی ارجاع می داد و این دوستی و صمیمیت تا پایان عمر مرحوم مدرّس ادامه داشت تا این که بعد از وی آقا سیّد یحیی به جای او بر مسند عالم اوّل در مدرسه خان تکیه زد.

11- قضای نماز

*قضای نماز ⁽¹⁾

با این که مرحوم آیت الله آقای آقاسیّد یحیی مجتهد، اعلم علمای شهر در زمان خود بودند و سالیانی در مسجد شاه عبدالقیوم اقامه جماعت می نمودند و در امر اقامه نماز هم نهایت دقت را .داشتند. با این همه در اواخر عمر بعضی از فقرات اموال خودشان را به بعضی از فرزندانشان بخشیدند، به این شرط که در قبال آن متکفل امری شوند؛ از جمله یک ثوب پوستین را به فرزندشان مرحوم آقای حاج سیّد مرتضی دادند و با ایشان شرط کردند که پنج سال برای ایشان (بعد از فوتشان) قضای روزه را تکفل نمایند و این نشانه اوج دقت معظم له درباره عبادات است اگرچه این امر در همۀ شؤون زندگی این مرد خدا، جاری و ساری بود!

12- تحجیر زمین برای قبرستان

*تحجیر زمین برای قبرستان ⁽²⁾

از مرحوم حجّت الاسلام آقای حاج سیّد محمّد دعائی نقل شده است وقتی بنا به وصیت پدرم - حاج سیّد علی زارچی - او را در محل «سيد صحرا» دفن کردم پس از چندی خواستم بر روی قبر وی مقبره ای بنا کنم. به همین سبب، از مرحوم آیت الله سیّد یحیی مجتهد شاه عبدالقیّومی که اعلم علمای شهر و حاکم

مطلق شرع بودند، دعوت کردم تا در آن محل حضور یابند و در حد بنای مورد نظر اجازه دهند از زمین های آن جا تصرف شود آن مرحوم پس از بازدید از محل اجازه لازم را صادر فرمودند من به ایشان گفتم، آقا اجازه بفرمایید برای این که مردم شهر مجاز به دفن اموات خود در این محل باشند، زمین های بیشتری نشانه گذاری و تصرف شود آقا فرمودند بر اسبت سوار شو و از چهار طرف به مقدار لازم نشانه بگذار و به این ترتیب قبرستان وسیع «سیّد صحرا» با اذن ایشان ایجاد و مورد استفاده عموم قرار گرفت.

13- تدبیر در مسائل اجتماعی

*تدبیر در مسائل اجتماعی ⁽¹⁾

در زمان مرحوم آیت الله آقا سیّد یحیی مجتهد عده ای از مسلمانان نزد ایشان رفتند و خواهش کردند به صنف قصاب دستور دهند برای این که مسلمان ها در مضیقه قرار نگیرند و قیمت گوشت هم بالا نرود، از فروش گوشت به زرتشتی ها خودداری کنند آقا در پاسخ آن ها فرموده بودند حتی اگر به لحاظ مذهبی و این که این ها اقلیت دینی هستند و باید مورد رأفت قرار گیرند نبود، باز این امکان وجود داشت که چه بسا بر اثر این دستور قصاب ها برای صرفه بیشتر، گوشت را در خانه زرتشتی ها ببرند و به قیمت گران تر به آن ها بفروشند؛ به طوری که مسلمان ها بیشتر از پیش با کمبود گوشت مواجه شوند!

14- عکس برداری مخفیانه

*عکس برداری مخفیانه ⁽²⁾

مرحوم آقای آسیّد یحیی مجتهد عکس برداشتن را حرام می دانستند و مانع از این می شدند که کسی از ایشان عکس بگیرد تا این که روزی مرحوم حاج علینقی ناجی - از بازرگانان یزد - که با ایشان دوستی و مراوده داشت یک نفر عکاس را با دوربین و وسایل لازم آن روز به باغ خود در نجف آباد در حومه یزد دعوت

کرد (همان محلّی که امروز پارک ناجی است) و به او گفت: وسایلش را برای گرفتن عکس از مرحوم آقاسیّد یحیی در پشت پرده مهیا کند. سپس خودش در منزل ایشان آمد و با اتومبیل آقا را به نجف آباد برد و در اتاقی که قبلاً آماده شده بود و عکاس جلو آن پرده کشیده بود برد بعد پرده کشیده بود برد بعد هم به یک نفر از خواص توصیه کرد: آقا را طوری به حرف و گفتگو وادارد که متوجه نشوند. سپس در حالی که هر دو گرم صحبت بودند، از ایشان عکس گرفتند و این تنها عکسی است که در طول عمرشان گرفته شد و برای همیشه در خانواده به یادگار ماند!

15- عدم صدور حكم قتل برای بهاییان

*عدم صدور حكم قتل برای بهاییان ⁽¹⁾

در زمان زعامت مرحوم آیت الله آقا سیّد یحیی مجتهد بارها بعضی مردم از ایشان درخواست می کردند تا حکم قتل بعضی از افراد متهم به بهائیت را صادر کنند تا مردم آن ها را به قتل برسانند اما ایشان پیوسته از صدور چنین حکمی خودداری کردند و می فرمودند این ها فریب خورده اند و بنیان دینشان هم بر باطل است اما تا اقرار نکنند، امکان قتل ایشان .نیست تازه وقتی هم اقرار کردند باید چون مرتد هستند آن ها را نصیحت کرد. چه بسا توبه کنند تا این که عده ای یک بار منزل ایشان را محاصره می کنند و تهدید می نمایند یا حکم قتل بهائی ها را صادر کنید و یا این که ما شما را به قتل می رسانیم اما آقا به هیچ عنوان حاضر به صدور چنین حکمی نشد و با وساطت بعضی از اهالی محل و حمایت از ایشان اجتماع کنندگان دست از محاصره برداشتند!

16- تواضع در برابر فرزند نوجوان

*تواضع در برابر فرزند نوجوان ⁽²⁾

آقا سیّد علی آیت اللّهی - کوچک ترین فرزند مرحوم آقا سیّد یحیی - نقل کرده است: پدرم مردی مهربان و متین بود و عموماً با مردم و اهل منزل در نهایت

تواضع و عطوفت برخورد می کرد و حتّی یک بار دیده نشد، در منزل به کسی پرخاش کند یا دشنام دهد، در سال های آخر عمر ایشان من تقریباً ده ساله بودم و چون از لحاظ سنی چندان به حد رشد نرسیده بودم پیوسته در کنار ایشان بودم و شدیداً مورد محبت و مرحمت قرار داشتم در آن زمان، ایشان به علت کهولت و کسالت تقریباً بیشتر اوقات بستری بودند و حتی کسانی که کاری داشتند در کنار بستر ایشان می نشستند و صحبت می کردند گاهی اتفاق می افتاد که برای این که به کلی افتاده نشوند، پاهای ایشان باید روغن مالی و به اصطلاح ماساژ داده شود و من که بیشتر در کنارشان بودم این کار را انجام می دادم ایشان گاهی می فرمودند بس است، خسته شدی سپس در نهایت تواضع و فروتنی از من که نوجوانی بیش نبودم، صمیمانه عذرخواهی می کردند.

17- اثبات عيد فطر

*اثبات عيد فطر ⁽¹⁾

در زمان زعامت آیت الله آقا سیّد یحیی شاه عبدالقیومی در یزد، در حالی که ایشان اعلم علمای زمان خود بودند برای ایشان خبر آوردند یکی از علمای شهر اعلام کرده است عید فطر بر او ثابت شده و بر اثر همین خبر عده ای افطار کرده اند ایشان بلافاصله به دنبال او می فرستند و در نهایت ادب و احترام و خوشرویی، چگونگی ثابت شدن اول ماه شوال را استفسار می کنند وی اظهار می دارد: من چون شهادت چهار شاهد را داشتم اعلام عید کردم آقا می گویند لطفاً آن چهار نفر را حاضر کنید سپس هر یک از آن ها را به طور جداگانه و با سؤال های مختلف امتحان می کنند و چون اظهارات هر یک مغایر با قول دیگری بود، به آن عالم می گویند نه آقا با این اظهارات متضاد شهود نمی شود عید گرفت و سزاوار است در این گونه موارد از عجله پرهیز کرد. سپس دستور می دهند به مردم بگویید عید نیست و باید به امساک خود ادامه دهند!

18- احترام به سادات

*احترام به سادات ⁽¹⁾

علت روی آوردن مردم یزد به مرحوم آقا سیّد یحیی مجتهد دو چیز بود: یکی جنبه علمی وی و دیگری اخلاق و برخورد خوب او با عموم مردم از جمله این که روزی در سال های آخر عمر که ایشان بستری بودند شخصی در خانه در زد. وقتی در را گشودند دیدند یکی از تجار خیّر و طراز اول یزد به نام حاج سيدابوالقاسم راجی است وی بعد از این که اجازه گرفت، وارد اتاق شد و پایین آقا در کنار بستر .نشست آقا فرمود سیّد بیا در کنار من! اما آن آقا اظهار ادب و تواضع کرد و نیامد آقا فرمود: سید! اگر تو هم حرفی نداری برای من این گونه نشستن سخت است. سپس به این عنوان که من گوشم سنگین است او را دعوت کردند در کنارشان بنشیند سپس صحبت آن ها حدود دو ساعت طول کشید امّا آقا با این که مریض بود، به هیچ وجه اظهار دلتنگی نکرد و به همه پرسش های او پاسخ داد تا این که آن شخص از محضر آقا رفت!

19- آبروداری

*آبروداری ⁽²⁾

زمانی که مرحوم آیت الله آقا سیّد یحیی مجتهد در مشهد تحصیل می کردند وضع معیشت طلاب خیلی بد بوده و عموماً با قوتی اندک زندگی می کردند. خود ایشان فرموده بودند پدرم تنها می توانست به نسبت درآمد کم خود مبلغی ناچیز به عنوان خرجی برای من بفرستد و من به همین مقدار اکتفا می کردم و چون طلاب به حجره من زیاد رفت و آمد داشتند به یاد می آورم مدت شش ماه یک ظرف کوچک سرکه و ظرف دیگری از شیره خرما در طاقچه اتاق من بود و از آن استفاده نمی کردم تا طلاب گمان کنند من از لحاظ نان و نان خورش در مضیقه نیستم و این گونه در آن شرایط سخت تحصیل می کردم.

20- التزام به ادای نافله شب

*التزام به ادای نافله شب ⁽¹⁾

کوچک ترین پسر آیت الله آقا سیّد یحیی نقل کرده است: من چون در میان برادرها از همه کوچک تر بودم تا آخرین روزهای عمر پدر در کنار ایشان بودم و حتی شب ها در اتاق ایشان و در کنار بستر وی می خوابیدم. به خاطر می آورم که در شب های بسیار سرد و یخبندان آن زمان که هیچ یک از وسایل گرم کننده امروزی نبود و معمولاً آب حوض ها هم یخ می بست پدرم اوایل شب کوزه ای را پر از آب می کرد و داخل اتاق در یک سینی مسی می گذاشت تا در هوای گرم بماند و یخ نزند و سپس نیمه های شب بیدار می شد و با آب آن کوزه وضو گرفت و برای نماز شب آماده می شد و برابر آن چه خودش نقل می کرد قیام در دل شب و اقامه نافله را از نجف شروع کرده بود و در همه عمر و در هیچ شرایطی نماز شبش ترک نمی شد من بارها شاهد به پا خاستن وی در آن سنین پیری بودم و می دیدم با آن وضعیت ضعف و نقاهت که داشت با چه حالی به نماز می ایستاد و چه گریه ها و ناله هایی با خدا داشت و پیش خدا عجز و لابه می نمود، اما نه با صدای بلند بلکه با زمزمه و بغضی فرو خورده، به گونه ای که در اتاق مجاور کسی متوجه قیام وی در شب نمی شد!

21- تصمیم به تهجّد

*تصمیم به تهجّد ⁽²⁾

از مرحوم آقا سیّد یحیی مجتهد یزدی نقل شده است زمانی که در نجف تحصیل می کردم روزها را به بحث و درس می گذراندم و شب نیز تا آن جا که ممکن بود مطالعه می کردم و چندان در بند خواب و استراحت نبودم اما در بیشتر اوقات هنگام مطالعه یا بعد از آن که می خوابیدم صدایی از آن طرف اتاقم که مجاور بازار ،بود به گوشم رسید که این صدا موقع مطالعه موجب حواس پرتی می شد و وقت خواب هم آزاردهنده بود وقتی در این مورد تحقیق کردم معلوم

شد پشت اتاق من در بازار مغازه ای است که با وسایل اولیه قدیمی، مردی برنج کوبی دارد و این صدا از آن مغازه است. پس روزی نزد او رفتم و پرسیدم چرا در شب و هنگامی که همۀ مردم در حال استراحت هستند کار می کند؟ از صحبت های او فهمیدم که عائله ای سنگین دارد و درآمد روزانه اش کفاف زندگی او نمی کند و مجبور است برای این که مزد اندکی دریافت کند شب ها نیز به کارش ادامه می دهد از این رو که خودم هم تنها قوت و روزی اندکی داشتم شرمم آمد از او بخواهم که کارش را تعطیل کند پس با خود فکر کردم بهتر است از این موقعیت پیش آمده حُسن استفاده کنم با خود گفتم هرچه هست تو ولو مختصر نانی داری، امّا این مرد مُعیل در این سن و سال چاره ای جز کار شبانه ندارد پس برای این که شکر نعمت خداوند را به جای ،آوری سزاوار است کمتر در فکر خواب و استراحت باشی از آن شب به بعد تصمیم گرفتم شب ها بیشتر مطالعه کنم و کم تر بخوابم به علاوه وقتی تلاش این مرد کاسب را برای گذران امر دنیا دیدم مصمّم شدم در وقت فضیلت نماز شب بیدار باشم تا به فیض آن لحظات نایل آیم و از برکات معنوی آن بهره مند گردم و از آن به بعد و تا پایان عمر خداوند به من این توفیق را مرحمت فرمود که در طول سال موفق به اقامه نافله شب باشم!

22- مهربانی و نرم خویی

*مهربانی و نرم خویی ⁽¹⁾

مرحوم آسیّد یحیی مجتهد موسوی، بسیار خلیق و خوش برخورد بودند و در احترام به دیگران و تحمل برخوردهای بعضی مردم، بی اندازه مراعات می کردند. روزی در اواخر عمر ایشان، هنگامی که عموماً بیمار و بستری بودند و حتی نمی توانستند تا دم در خانه هم بیایند، کسی در منزل ایشان را زد پسر ایشان در را به روی او باز کرد و این مرد که گویا درباره موضوعی پریشان و عصبانی بود بدون رعایت ادب و احترام نسبت به آقا گفت: به سیّد یحیی بگویید با او کاری دارم وقتی هم به او گفته شد آقا بستری هستند شما نزد ایشان بیایید قبول نکرد

و گفت: نه! من داخل نمی شوم بگویید او بیاید آقا که صدای آن شخص را شنیدند، با کمک پسر کوچکشان از بستر بیرون آمدند و در هوای سرد زمستان او را استقبال کردند و از او خواستند که وارد شود اما آن شخص در نهایت بی توجهی به کسالت و کبر سن ایشان، شروع به شکوه و شکایت درباره موضوعی کرد و با صدای بلند و با گستاخی قریب یک ساعت آقا را در راهرو سرد منزل سرپا نگه داشت ولی آن بزرگوار به حرف های او گوش دادند و با اخلاق خوش و ملایمت او را آرام کردند در این میان، فرزند آقا که از سرما به تنگ آمده بود در صدد اعتراض برآمد، اما آقا گفتند: بگذار حرفش را بزند اشکالی ندارد و این قدر تحمل کردند تا آن مرد خودش صحبتش را تمام کرد و با خشنودی رفت اما آقا هیچ ابراز ملال و ناراحتی نکردند.

23- موجودی خانه عالم اوّل شهر

*موجودی خانه عالم اوّل شهر ⁽¹⁾

چند روز بعد از فوت آسیّد یحیی مجتهد یزدی، ورثه ایشان صندوقچه ای را که مربوط به امور شخصی ایشان بود باز کردند. مشاهده شد کسی که سالیانی به عنوان اعلم علمای شهر در دارالعباده یزد زندگی کرده و صدها هزار تومان وجوهات شرعی را اخذ و توزیع نموده بود نه تنها در منزل مسکونی اش چیزی برای خودش نگه نداشته بلکه موجودی این صندوقچه، تنها یک کله قند می باشد که مصرف روزانه خانه اش بوده و اندکی چای و یک تومان وجه نقد که صرف مخارج جاری منزل ایشان می شده است.

24- پرهیز از ادعای اجتهاد

*پرهیز از ادعای اجتهاد ⁽²⁾

وقتی در سال 1340 قمری مرحوم آیت الله آقای حاج شیخ عبدالرسول گمتیان که از علمای پرهیزکار و با اخلاص یزدی بود - پس از مراجعت از مشهد در

تربت حیدریه درگذشت و در همان جا مدفون شد برای وی در یزد مجلسی برگزار شد که عموم مردم و علمای شهر در آن شرکت داشتند و این در حالی بود که کمتر کسی به مقام علمی وی واقف بود. مرحوم آیت الله آقا سیّد یحیی مجتهد که در آن زمان اعلم علمای شهر بودند برای این که بیش از این، آن عالم متواضع در گمنامی نماند در بین جمع بزرگان آن مجلس فرمودند: حاج شیخ عبدالرسول گمتیان، مجتهد مسلّم بود، لیکن در همه عمر از افشای آن پرهیز کرد!

25- تحصیل و تنگدستی

*تحصیل و تنگدستی ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله آقا سیّد یحیی مجتهد یزدی نقل شده است: بعد از چند سال اقامت در مشهد و تحصیل بعضی مقدمات و ریاضی و نجوم به یزد مراجعت کردم و این در حالی بود که شوق ادامه تحصیل در نجف را داشتم و می خواستم در آن حوزۀ بزرگ آن حوزۀ بزرگ به تحصیل فقه و اصول روی بیاورم و تا مدارج عالی علمی ادامه بدهم اما وقتی موضوع را با پدرم در میان گذاشتم ایشان اظهار داشت من عائله ای سنگین دارم و توانایی کار را هم مثل گذشته ندارم من به ایشان گفتم: اگر شما موافقت کنید و جهی را در طول سال برایم بفرستید که تنها کفاف نان خالی کند من به همین امر قناعت می کنم و با نان بدون نان خورش می سازم و به تحصیلم ادامه می دهم آن مرحوم که این شور و شوق را در من دید در دورۀ اقامت در مشهد حکایت هایی شنیده و نیز در مورد استعداد و پشتکارم مواردی به خاطرش آمد، با همۀ دشواری ای که قبول این امر برایش داشت، پیشنهاد مرا پذیرفت و موافقت کرد تا راهی نجف شوم. سپس برابر قولی که داده بود در طول سال چیزی معادل دو تا سه تومان وجه رایج آن زمان برای من می فرستاد که درست برابر پول نان خالی بود و من هم برابر قولم به آن اکتفا می کردم و شبانه روز درس می خواندم؛ به طوری که بعد از چندی به همین علت بیمار شدم.

26- مسکنی امر گذر

*مسکنی امر گذر ⁽¹⁾

بعد از این که آیت الله آقاسیّد یحیی مجتهد در یزد ساکن شدند. ابتدا در مسجد محلّه شیخ داد که محلهٔ زادگاهشان بود، اقامه جماعت داشتند، اما پس از چندی اهالی اطراف مسجد شاه عبد القیوم از ایشان خواستند با توجه به این که شوهر همشیره ایشان، آقای شیخ جواد آیت اللّهی در شیخداد هستند، ایشان امامت مسجد شاه عبد القیوم را که از مساجد قدیمی بود بپذیرند اما چون قبول این امر برایشان دشوار بود از پذیرفتن آن ابا داشتند اما زمانی که مردم با اصرار از ایشان درخواست نمودند، پذیرفتند لیکن رفت و آمد چند مرتبه در شبانه روز واقعاً موجب خستگی ایشان می شد بدین لحاظ یکی از اهالی تقاضا کرد خانه روبه روی مسجد را که از پدر به او به ارث رسیده و خالی، اما نیمه مخروبه بوده، از او به عنوان هبه شرعی بپذیرند و پس از مرمت در آن ساکن شوند لیکن آقا سیّد یحیی در نهایت فرمودند من این خانه نیمه مخروبه را حاضرم بخرم به شرط این که قبول کنید به تدریج و در هر ماه چند ریال بابت آن به شما بپردازم مالک که آرزو داشت به هر نحو آقا صلاح می دانند معامله صورت بگیرد. پذیرفت؛ اما آن خانه به قدری خراب شده بود که به علت عدم حصار درست و حسابی، محل عبور مردم شده و تقریباً راه میانی بین دو طرف محل شده بود، اما آقا پس از این که آن خانه اندکی مرمت و قابل سکونت شد، در آن ساکن شدند و تا سال ها ماهی چند ریال وجه خانه را می پرداختند و تا پایان عمر هم در همین خانه بودند و هرگز از تنگی جا و نبود امکانات، چه در سرما و چه در گرما هیچ گاه گله ای نداشتند.

27- بی اعتنایی به عالم متّقی

*بی اعتنایی به عالم متّقی ⁽²⁾

از مرحوم آیت الله آشیخ جلال آیت اللّهی نقل شده است: در زمان زعامت

آیت الله آسیّد یحیی مجتهد مردم بعضی محلات شهر نسبت به وضعیت معیشت روحانی محل با توجه بودند بعضی هم در این خصوص اعتنایی نداشتند یک بار یکی از علمای سرشناس شهر که هم مجتهد مسلّم بود و هم امام جماعت و مدرس مدرسۀ علوم دینی، شخصی را به محضر آقای آسیّد یحیی آورد و از ایشان خواست تا برای فروش منزل مسکونیاش به آن شخص سندی رسمی تهیه کنند. آن بزرگوار که به دقایق امور توجه ویژه داشتند از وی پرسیدند چرا می خواهید منزلتان را بفروشید؟ کسی که در این شهر زندگی می کند، به آن احتیاج دارد! وی گفت: مقداری در شهر مقروض شده ام و توانایی پرداخت دین را هم ندارم بنابراین، چاره ای جز فروش خانه نیست ایشان با شنیدن این حرف آن از یک فرد ملای مجتهد خیلی متأثر شدند ضمن این که نه خودشان استطاعت کمک به او را داشتند، نه وجهی در اختیار داشتند که او را از فروش خانه منصرف کنند. با این همه گفتند فعلاً دربارۀ فروش خانه اقدامی نکنید تا ببینم چه می شود. سپس به چندین نفر درباره وضع معیشت و بدهی آن عالم سفارش کردند اما آن ها طوری بی اعتنایی کردند که درست سال بعد همان آقا آمد و در نهایت تنگدستی و اضطرار خانه اش را فروخت و از یزد به مشهد رفت و در آن جا هم کسی به او آن چنان که باید توجه نکرد و در راه بازگشت به یزد بین راه از دنیا رفت!

28- حمایت از زرتشتیان

*حمایت از زرتشتیان ⁽¹⁾

زمانی که آیت الله آسیّد یحیی مجتهد یزدی اعلم علمای شهر یزد و مرجع عام .بودند روزی بر اثر اختلافی که بین بعضی مسلمانان و زرتشتیان در گرفته بود عده ای از بازاریان مسلمان و بعضی از مردم دیگر تصمیم گرفتند، به محلّه زرتشتیان حمله کرده آن ها را مورد ضرب و شتم قرار دهند، اما بعضی از متدینین اظهار داشتند سزاوار است قبل از هر حرکتی جریان را به اطلاع آقاسیّد یحیی برسانیم، سپس اقدام کنیم ،بنابراین مردم در خانه ایشان جمع می شوند. ایشان با

توجه به تنگی جا و حیاط بسیار کوچکی که منزلشان داشت فرمودند: چند نفر از کسانی که خبره و مطلع هستند وارد شوند تا من با آن ها صحبت کنم و موضوع را بررسی کنم بعد از توضیحات نمایندگان آقا می فرمایند: چون این ها در ذمه اسلام هستند و تمرد و سرکشی هم نداشته اند من اجازه نمی دهم به خانه و کاشانه آن ها حمله شود اما مردم خشمگین به حرف ایشان تمکین ننموده، با این نیّت که به محله زرتشتیان حمله کنند، از آن جا رفتند، لیکن چند نفر از مطلعین خود را به منزل آقا سیّد یحیی رسانده ایشان را از واقعه آگاه ساختند. ایشان که برای خاموش کردن غائله، آن ها را نصیحت کرده بودند در فکر چاره بودند که یکی از افراد سرشناس و آشنا به امور به ایشان پیشنهاد کرد: اگر به من اذن و اختیار بدهید من به دنبال آن ها می روم بلکه موفق شوم کار را به صورتی خداپسندانه خاتمه دهم.

آقا که منتظر چنین پیشنهادی بودند، فرمودند من به تو اختیار تام می دهم تا به هر طریق که می توانی آتش خشم جمعیت را فرو نشانی؛ زیرا اگر این عده به محله زرتشتیان برسند بیم آن است که حرکاتی ناشایست و برخلاف شرع و مروت انجام دهند. پس شخص مزبور به دنبال مردم به راه می افتد و در محلی آن ها را متوقف می کند و به جای این که رو در روی آنان قرار گیرد با مرد آنان قرار گیرد با مردم همصدا شده و حرکت آن ها را تأیید می کند. سپس جمعیت به راه خود با عزم جزم ادامه می دهد اما وی در محلی دیگر آن ها نگهداشته ضمن همراهی با مردم می گوید: بله ما باید امر خدا را اطاعت کنیم اما واقعاً ما جمعیت قدرت تشخیص امر خدا را در این زمینه داریم یا خیر؟! سپس از بعضی از این عده که، هم عقل و معرفتی داشتند و هم گوش شنوا می پرسد شما که در بین این جمعیت هستید، مطمئن هستید که امر خدا را درست تشخیص داده اید یا نه؟ به این ترتیب تردیدهایی در ذهن مردم ایجاد می کند اما جمعیت با حرکت خود به طرف میدان امیرچقماق می دهند تا به طرف محله زرتشتیان بروند او بار دیگر مردم را در این میدان جمع می کند و ضمن این که مردم ساعت ها معطل مانده و در هوای گرم تابستان

گرسنه و تشنه شده تشنه شده بودند، از جمعیت سؤال می کند آیا ما در این شهر، کسی که امر خدا را درست تشخیص دهد داریم؟ آیا اعلم علمای شهر شما را از این کار منع نکرد؟ سپس پیشنهاد می کند برای این که مطمئن شویم خطایی مرتکب نمی شویم امروز را از رفتن صرف نظر کنیم و فردا بار دیگر به محضر آقا سیّد یحیی برویم و از وی دستور بگیریم پس جمعیت خسته و درمانده با این پیشنهاد متفرق شده و غائله برای همیشه ختم می شود.

29- نجات نوجوان از وسواس

*نجات نوجوان از وسواس ⁽¹⁾

نقل شده است: مرحوم حاج محمد حسین مرشد - که از بازرگانان خیّر و خوشنام بازار یزد بود و انسانی متشرع و متدین به حساب می آمد - زمانی متوجه شد فرزند نوجوانش حسن، که بعدها دکتر متخصص شد و تا مقام وزارت رسید، دچار وسواس شده؛ به گونه ای که هنگام ادای تکبیرة الاحرام هر نماز، يا آن را بارها تکرار می کند و یا کلمه الله را که ادا می کند در همان جا می ماند و چه بسا گاهی آفتاب نزدیک طلوع یا غروب است و او همچنان در ادای تكبيرة الاحرام مانده. پس روزی مرحوم مرشد پسرش را برای این که از این مشکل نجات پیدا کند نزد مرحوم آقا سیّد یحیی موسوی - که عالم اول شهر بودند - می برد و جریان را برای آقا تعریف می کند. آقای آقاسیّد یحیی وقتی حرفه ای مرشد را شنیدند به او گفتند اگر این طور است که اصلاً نماز او تكبيرة الاحرام لازم ندارد و او هر طور می تواند بخواند حسن که نوجوانی فهمیده بود در فکر فرو رفت و با خود گفت پس هر طور بگویم نمازم درست است؟ و از آن به بعد از این حالت نجات یافت و تكبيرة الاحرام را بدون وسواس و به درستی ادا می کرد.

30- ارتحال آقا

*ارتحال آقا ⁽¹⁾

نقل شده است: در شامگاهی که آیت الله آقا سیّد یحیی مجتهد در گذشتند، مردم یزد جنازه وی را برای تجهیز و تدفین به محل قبرستان جوی هر هر بردند و عده ای شب را در کنار پیکر پاک ایشان به سر بردند روز بعد هم علما و مردم در محل جمع شدند و قرار بود وی را در محلی مناسب در همان قبرستان جوی هر هر به خاک بسپارند اما بین علما و مردم بر سر محل دفن گفتگو بود که ناگهان عده ای از سادات متولی آستانه امام زاده جعفر علیه السلام با هیئتی مصمّم و با عزم جزم وارد شدند و در میان حیرت ، مردم جنازه را از زمین برداشتند. مردم عزادار از آن ها سؤال کردند جنازه را به کجا می برید؟ آن ها اظهار داشتند امام زاده جعفر علیه السلام، یک امام زاده است و آقا سیّد یحیی هم امام زاده ای دیگر و باید در بقعهٔ امام زاده جعفر علیه السلام دفن شود. سپس جنازه را حرکت دادند. پس مردم هم به احترام سادات امام زاده،ای با آن ها همراهی نمودند و پس از اقامه نماز در مصلی آقا را در محلّ بالاسر امام زاده جعفر علیه السلام به خاک سپردند!

آرامگاه آیت الله

فُجع الاسلامُ مِن زرء عظيم *** يا لزرء و مصابٍ حدّ اركانَ الْحَطيم

ثُلِمَ الإسلام من مَوت الّذى *** فاقَ أهلَ العلم بالعقل الجسيم

سيُد يَحيى بِهِ عِلْمٍ دُرِس *** وَ مسيحٌ قد أتى يُحيي الرَّميم

ناح فيه النّوح ممّا قد خَلَف *** آدم خُلِدَ فى دارِ النّعیم

و کلیمٌ فاقَ فى برهانِهِ *** ضارَ عندَ جَدّه مُوسى كَظیم

طابَ ارضٌ ضَمَّنت جُثّةً مَنْ *** هو روح الارض و الغَيثُ العميم

الهم التّاريخَ حَىٌّ لايموت *** «مات من يحيى بِهِ الشّرعَ القَويم» ⁽¹⁾1346 ق

عالم پرهیزکار

آیت الله ملّا محمد ابراهیم لاری، حاجی آخوند طزرجانی قدّس سرّه

اشاره

8

عکس

آیت الله آخوند ملّا محمد ابراهیم لاری، معروف به «حاجی آخوند طزرجانی»، در حدود سال 1264 ق در شهر لار به دنیا آمد. سپس با پدرش حاج ابوالقاسم که از تجار معروف لاری بود، به یزد مهاجرت کرد و در دارالعباده یزد به تحصیل مشغول شد و پس از طی بعضی مدارج مقدماتی و سطح به حلقۀ درس مرحوم آیت الله شیخ جعفر کرمانی درآمد و بیشترین تحصیلاتش در نزد این استاد بود که شاگردان بسیاری تربیت کرده بود.

صاحب کتاب «نجوم المسرّد» احتمال می دهند ایشان به درجه اجتهاد نیز نایل شده باشند. وی سپس به تدریس در مدرسه مصلی پرداخت در امور زندگی کلّاً مردی منضبط و متعهد بود و این دو امر در تمام زندگی اش مشاهده می شد به ،علاوه وی مردی با تقوی و بافضیلت بود و مهم ترین مشخصه او این که در هر جا بر مسند تدریس می نشست سعی داشت افراد پیرامون خود را متقی و بافضیلت بار آورد؛ به ویژه انضباط او در آراستگی ظاهری و رعایت حال و حقوق دیگران زبان زد خاص و عام بود. وی سپس به روستای طزرجان در منطقه ییلاقی یزد کوچ کرد و تا آخرین روزهای عمر پربرکتش مقیم آن جا بود. از برکات وجودی او، ساختمان حمام و مدرسه علوم دینی در آن منطقه بود که مدرسه وی همچنان باقی و مورد استفادۀ طلاب است. به علاوه وی حلال مشکلات مردم آن سامان بود و چون عالمی عادل و فقیهی فهیم بود مردم طزرجان و روستاهای اطراف

آن، از او حرف شنوی داشتند و سخنش فصل الخطاب اختلافات محلّی بود سرانجام این تندیس تدیّن و تعهّد در روز یکشنبه 27 ذیحجه سال 1351 ق برابر با 3 اردیبهشت سال 1312 ش در طزرجان رخت از جهان بربست و جنازه اش به روی دست های مردم به یزد حمل شد و در قبرستان جوی هر هر مدفون گردید.

1- عذرخواهی لوطی

*عذرخواهی لوطی ⁽¹⁾

مرحوم حاجی آخوند طزرجانی، روزی از یکی از کوچه های طزرجان عبور می کردند. دیدند سیّد جلال لوطی، قسمتی از کوچه را گرفته و ضمیمه باغ خود می کند و بناها مشغول کار هستند؛ خودش هم در کوچه ناظر بر امور است. ایشان پیش رفتند و فرمودند کوچه مال مردم و محل عبور آن هاست و وقتی راه مردم را می گیری، باعث گرفتاری همه است. او هم با تندی و تغیر به ایشان گفت: آخوند راهت را بگیر و برو و به این کارها کار نداشته باش اما رسم مرحوم آخوند در طزرجان همیشه این بود که وقتی به امر خلافی برخورد می کردند همان روز به مسجد نمی رفتند تا مردم از جریان مطلع شوند و حتی المقدور از امر خلاف جلوگیری کنند اما آن روز وقتی لوطی آن حرف را زد ایشان دیدند ترک نماز و مسجد برای قلدری چون او که با بی باکی زمین کوچه را تصاحب می کند فایده ندارد و مردم هم نمی توانند در مقابل چنین شخص گستاخی کاری انجام دهند. لذا پس از اندکی درنگ از آن جا رفتند اما هنوز از رفتن ایشان زمانی نگذشته بود که صدایی از خانه لوطی بلند شد و گفتند بچه را زنبور زده پس او فوراً دنبال دوا و درمان بلند شد و بعد از ساعتی برگشت اما دوباره صدایی بلند شد فرزند دیگرت از بلندی افتاد و مجروح شد. او به دنبال کار این یکی رفت و پس از چندی برگشت باز صدایی بلند شد همسرت عصبانی شده، پس لوطی در کار خود مانده بود، چه !کند؟ یکی به او گفت لابد باید برای عذرخواهی پیش آخوند بروی پس او سراسیمه و شرمنده خود را به ایشان رساند و گفت:

حضرت آخوند! نه شما مقامتان بالاتر از امام حسین علیه السلام است، نه من سیّد گناهم بزرگ تر از حرّبن یزید ریاحی این جا بود که آخوند به گریه افتادند و او را بخشیدند و لوطی هم تعهد کرد از تجاوز به حریم مردم و تصاحب محل عبور عام خودداری کند.

2- پشمک پیشکش

*پشمک پیشکش ⁽¹⁾

روزی یکی از اهالی طزرجان، یک بسته پشمک در خانه مرحوم حاجی آخوند طزرجانی آورد و آن را به کسی که در را باز کرد داد و رفت. اتفاقاً آن روز ایشان در منزل نبودند، اما قبلاً به اهل منزل سپرده بودند هر وقت کسی چیزی در خانه آورد دست نزنید تا من بیایم وقتی آخوند به خانه آمدند، به ایشان گفتند فلان شخص این بسته را داد و رفت آخوند گفتند دست به این بسته نزنید تا بگویم. فردای آن روز ناگهان در کوچه مجاور منزل ایشان، سر و صدا و دعوا شد و چون مرحوم آخوند مرجع حل و فصل همه دعواها و مرافعات بودند، وقتی طرفین برای طرح دعوا حاضر شدند آخوند دیدند یکی از طرفین دعوا شخصی است که دیروز آن بسته پشمک را آورده بوده پس سخن هر دو طرف را شنیدند و پس از ختم جلسه و حل دعوا به آن شخص گفتند: فلانی! مثل این که دیروز شما بسته ای در خانه ما آورده بودی، بیا آن را بگیر و این دفعه که کاری نداری و دعوایی در میان نیست اگر خواستی برای ما پشمک بیار، اما امروز چون یک طرف دعوا بودی، بسته ات را بگیر و برو.

3- احقاق حق وقف

*احقاق حق وقف ⁽²⁾

روزی کسی به محضر حاج آخوند طزرجانی آمد و گفت مقداری خاک برای تهیه کاه گل و مرمت دیواری لازم بوده و آن را از محلی برداشته اند و کاه گل تهیه

کند و

شده و بر روی دیوار اندود شده لیکن پس از گذشت چند روز معلوم شده خاکی که از آن زمین برداشته شده، متعلق به یک زمین موقوفه بوده اینک صاحب دیوار می خواهد به هر نحو که شما صلاح می دانید ادای دین برىء الذمه شود. ایشان که فردی بسیار منضبط بود و در این مورد هم می خواست به مردم درسی بدهد که دیگر نظیر چنین موردی تکرار نشود فرمود علاج کار این است که تمامی کاهگل مصرف شده را از روی دیوار بردارید و در جایی جمع کنید و با آب کاه ها را بگیرید سپس گل های آن را تا آخرین ذره جدا کرده به محلّ اصلی انتقال دهید تا حق وقف ادا شده باشد.

4- صبر بر قسمت

*صبر بر قسمت ⁽¹⁾

یکی از کسانی که سرپرستی زوّار را به عهده داشت و با قافله شتر در آن زمان حرکت می کرد به مرحوم آقای حاجی آخوند طزرجانی پیشنهاد کرد در سفر به مشهد با قافله او همراه باشند. ایشان گفتند: من چند عادت دارم که ترک آن برایم دشوار است و وقتی با شما باشم شاید برای اهل کاروان ممکن نباشد. اوّل این که من بر حسب عادت و برنامه همیشگی، باید شب ها در ساعت معین استراحت کنم و نمی توانم در ساعت استراحت در حال حرکت باشم دیگر این که هر شب عادت دارم فقط کمی پلو برای شام میل کنم و غذای دیگری بر من سازگار نیست و این هر دو برای شما ایجاد مشکل می کند. آن شخص می گوید: من سعی می کنم برنامه ام را طوری ترتیب دهم که شما شب ها به موقع استراحت کنید و برای غذای شب هم آشپز داریم و سعی می کنیم از این لحاظ هم مشکلی پیش نیاید بعد از حرکت قافله، تا چندین منزل روال کار بر وفق مراد حاجی آخوند بود و آشپز طبق برنامه یک منزل جلوتر می رفت به طوری که وقتی کاروان می رسید غذا آماده شده باشد و بعد به طرف منزل دیگر حرکت می کرد اما یکبار به علت بارندگی آشپز نتوانست جلوتر حرکت کند و همراه کاروان

ماند و وقتی قافله وارد منزل بعدی شد شام حاجی آخوند حاضر نبود. اهل قافله به ایشان گفتند: امشب چاره ای نیست و باید به قول امروزی ها حاضری بخورید حاجی آخوند گفتند: کمی صبر کنید تا ببینم خدا چه می خواهد اما طولی نکشید که کاروانی از طرف مقابل رسید و دو کاروان از همدیگر سراغ گرفتند. وقتی آن ها متوجه حضور حاجی آخوند شدند با احترام هر چه تمامتر وی را به محل اتراق خود دعوت کردند و با پلو بسیار مطلوب از وی پذیرایی کردند ایشان فرمودند من نگفتم صبر کنید ببینم خدا چه می خواهد.

5- ساعت وسیلهٔ نمایش گذر عمر

*ساعت وسیلهٔ نمایش گذر عمر ⁽¹⁾

زمانی مرحوم حاج آخوند طزرجانی مبلغ 5 تومان زمان خودشان پول داشتند و چون خیلی در امور مختلف زندگی دقت داشتند مدت ها درباره این که با این پول کدام یک از مایحتاجشان را تهیه کنند فکر کردند؛ از جمله این که مدتی بود می خواستند یک عبا بخرند که قیمت آن بالغ بر 5 تومان می شد. دیگر این که تازه سماور به بازار آمده بود و قیمت آن هم 5 تومان بود همچنین مدتی در فکر خرید یک ساعت بودند که آن هم 5 تومان بود. بالاخره پس از این که خیلی در این سه مورد دقت کردند، تصمیم گرفتند با 5 تومان ساعت را بخرند. بعد هم گفتند: در میان این سه چیز که هر سه را احتیاج داشتم به این جهت ساعت را ترجیح دادم که گذشت عمرم را نشان می داد!

6- حوض مدرسه

*حوض مدرسه ⁽²⁾

یکی از آثار ماندگار مرحوم حاج آخوند ،طزرجانی، مدرسه علميه طزرجان است که در فصل تابستان مورد استفادۀ طلاب علوم دینی است و معروف به مدرسه آخوند است. بعدها فرزند ایشان قناتی جاری کرد که مورد استفاده مردم

بود. زمانی تصمیم گرفتند ترتیب کار را طوری بدهند که آب این قنات ابتدا و از سرچشمه در محل مدرسه جاری شود و چون آب آشامیدنی به صورت لوله کشی و به حالت فعلی نبود، از این آب دست نخورده استفاده شود. جالب این بود که مرحوم حاج آخوند در زمان احداث مدرسه حوضی جهت استفاده در وسط این مدرسه ساخته بود و وقتی قنات را در مدرسه جاری کردند، به طوری جریان آب موافق با ساختمان حوض بود که هیچ نیازی به کندن و خراب کردن حوض نداشت و به خطّ سير قنات و سطح قنات و سطح آن هم برخورد نداشت و درست آب با یک حالت طبیعی در این حوض جاری شد و در بعضی سال های خشکسالی که عمده قنات های طزرجان خشک می شود این قنات بدون این که نقصانی پیدا کند طبق معمول جاری است!

7- تعدّی به محدوده مسیل

*تعدّی به محدوده مسیل ⁽¹⁾

مرحوم حاجی آخوند طزرجانی که در طزرجان ساکن بودند، وقتی امر خلافی را مشاهده می کردند برای جلوگیری از آن اقدام می کردند و برای این که کار در کم ترین فرصت به نتیجه مطلوب برسد همان روز به نماز جماعت نمی رفتند و مردم هم می دانستند حاضر نشدن ایشان علتی از آن قبیل دارد پس در منزل ایشان می آمدند و پس از کسب اطلاع از موضوع، نسبت به رفع و رجوع آن اقدام می کردند اما یک بار کسی به ایشان اطلاع داد که بعضی اهالی نسبت به زمین های مجاور رودخانه که محل عبور سیل در مواقع بارندگی زیاد است تعدیاتی دارند و بدون توجه به عواقب آن، این زمین ها را تصرف می کنند. برخلاف همیشه ایشان می فرمایند بگذارید تا می توانند باز هم زمین رودخانه را بگیرند، اما زمین یکدیگر را تصاحب نکنند؛ زیرا سیل هر وقت آمد، خودش می تواند از خود دفاع کند و زمین هایی که از او غصب شده، دوباره پس بگیرد!

8- وقت شناسی

*وقت شناسی ⁽¹⁾

زمانی مرحوم حاجی آخوند طزرجانی در مدرسه مصلّی در یزد تدریس داشتند و چون در همۀ امور زندگی خیلی مرتب و منظم بودند، پیوسته سر وقت به درس می رفتند و بلافاصله پس از حضور در مدرسه درس را شروع می کردند و هر کس به هر میزان که دیر می کرد به درس نمی رسید روزی همه طلاب با هم قرار گذاشتند همگی نیم ساعت دیر به درس بروند تا ببینند چه می شود؟، اما وقتی در ساعت مقرر همگی پشت در اتاق ،آمدند دیدند ایشان مشغول درس گفتن هستند. فکر کردند شاید کسی عهد شکنی کرده و طبق معمول سر ساعت سر درس آمده، اما وقتی در را باز کردند دیدند ایشان درس را طبق معمول شروع کرده اند و بعد هم هر چه طلاب اصرار کردند توجه نکرده، فرمودند: من سر وقت درس را گفته ام و تکرار هم نمی کنم!

9- آرزوی پشمک

*آرزوی پشمک ⁽²⁾

مرحوم حجّت الاسلام آقا سیّد علی اصغر خیرآبادی نقل کرده اند: من با یکی از پسران حاجی آخوند طزرجانی همسن و سال بودم یک بار، این پسر برایم گفت: وقتی هنوز نوجوان بودم، روزی هوای پشمک به سرم زد و خیلی اصرار داشتم که اگر فراهم شود پشمک بخورم به همین جهت شروع به بهانه گیری کردم پدرم که این حالت مرا دید گفت: امشب در نیمه های شب از خواب بیدار شو و از خدا بخواه برایت پشمک فراهم کند من هم با هر زحمتی بود، نیمه شب بیدار شدم و نافله شب خواندم و حاجتم را عرضه داشتم اما هنوز نخوابیده بودم که صدای در خانه آمد وقتی در را باز کردم دیدیم مردی با یک جعبه پشمک مقابل در ایستاده از او پرسیدیم در این دل ،شب به چه مناسبتی برای ما پشمک آورده اید؟ گفت من همراه کاروان هایی هستم که از نقاط مختلف برای یزد جنس

می آورد. امروز وقتی بارمان را تخلیه کردیم به من یک جعبه پشمک انعام دادند. من هم دیدم اگر آن را به خانه ببرم این برای فرزندان من عادت می شود و آن ها توقع دارند بعد از هر سفر به هنگام مراجعت به خانه برایشان پشمک بیاورم پس به ذهنم رسید این را برای شما بیاورم بعد مرحوم پدرم با حالتی خاص گفتند: بیا این هم پشمکی که از خدا طلب کرده بودی!

10- شایعه پیدا شدن جانور آدم خوار

*شایعه پیدا شدن جانور آدم خوار ⁽¹⁾

در زمان قدیم، گاهی برای این که بچه ها را بترسانند، شایع می کردند که: جانور آدم خوار آمده و بعضی وقت ها بزرگ ترها هم این شایعات بی اساس را باور می کردند یک بار مردم با نگرانی به مرحوم حاجی آخوند طزرجانی گفته بودند می گویند جانور آدم خوار پیدا شده ایشان فرموده بود نگران نباشید این جانور خیلی زود از گرسنگی خواهد مرد. کنایه از این که آدم خیلی کم پیدا می شود یا اصلاً پیدا نمی شود!

11- وصیّت برای تشییع جنازه

*وصیّت برای تشییع جنازه ⁽²⁾

مشهور است: مرحوم حاجی آخوند طزرجانی قبل از فوتشان وصیت کرده بودند هنگام تشییع جنازه حتی الامکان تشییع کنندگان جنازه ایشان را از خیابان های اصلی شهر عبور ندهند بلکه از کوچه پس کوچه ها بگذرند و جنازه را به قبرستان قدیمی «جوی هر هر» برسانند؛ زیرا ایشان در زمان حیات شاهد بودند که هنگام احداث خیابان های جدید در زمان حکومت رضاخان بسیاری از فقرات املاک مردم بدون اذن و رضایت آنان تصاحب و تخریب شد و در مسیر خیابان قرار گرفت و ایشان اصرار داشتند حتی جنازه اشان از آن مسیرها عبور داده نشود!

12- کوچه غصبی

*کوچه غصبی ⁽¹⁾

با توجّه به این که شهرت و آوازۀ علم و تقوای مرحوم حاجی آخوند طزرجانی برای مردم قدرشناس یزد زبان زد بود، روز تشییع جنازه ایشان اصناف مختلف مردم در پس جنازهٔ ایشان در حرکت بودند و چون سفارش نموده بودند از کوچه ها عبور کنند در این کنند در این پیچ و خم ها ناگهان تابوت حامل جنازه این مرد خدا در محلی گیر افتاد و از حرکت بازماند؛ به گونه ای که مردم مجبور شدند مسیر حرکت را عوض کنند تا خود را به قبرستان «جوی هرهر» - محلّ دفن ایشان- برسانند.

امّا این برای مردمی که در آن روز شاهد این جریان بودند، معمایی شد که چرا با این که مسیر خیلی تنگ و باریک نبود، حمل تابوت ممکن نشد؟ بعد از تحقيق بسیار معلوم شد زمانی که این کوچه را احداث می کردند آن محل را بدون اذن صاحبش در مسیر کوچه قرار داده بودند!

13- شوق تحصیل

*شوق تحصیل ⁽²⁾

زمانی که مرحوم حاجی آخوند طزرجانی عزم تحصیل علوم دینی داشتند پدرشان که از تجار متمول و سرشناس لار بود با این امر مخالفت می کرد و ایشان هم اصرار داشت طلبه شود. پس برای این که فکر تحصیل را از سر ایشان بیرون کنند، برادرشان که در مروست کسب و کاری داشته، پیشنهاد می کند او را به آن جا بفرستند و در کنار برادر مشغول به کار ،شوند شاید منصرف گردد، اما ایشان در آن جا هم پیوسته در فکر درس و مدرسه بودند به گونه ای که وقتی مشتریان قیمت پارچه یا مشخصات دیگر آن را می خواستند، جواب می دادند: اخوی گفته اند قیمت، این مبلغ است یا اخوی می گویند این نیم گز است و امثال اين.... و حتی یکبار خودشان مسئولیت قیمت یا رنگ و اندازه یک پارچه را

تعیین نمی کردند و با مشتریان با احتیاط تمام صحبت می کردند.

به این ترتیب دوباره به یزد برمی گردند و در مدرسه خان یزد مشغول تحصیل می شوند. اما پدر این بار به نوعی دیگر او را تحت فشار قرار می دهد. به این صورت که برای خرج تحصیل روزانه، فقط پول یک قرص نان را برایش در نظر می گیرد و او باید با پول اندکی - یعنی بهای یک قرص نان - زندگی کند. شوق تحصیل و تعهد به تقوی باعث می شود که وی روزی نصف نان خریداری می کرده و بهای نصف دیگر را صرف خرید روغن چراغ برای مطالعه می کند. از طرفی، برای این که نزد طلاب آبرویش حفظ شود کمی پنیر خریداری می کرده و هر بار آن را سر سفره آورده بعد از برچیدن سفره آن را در جای خود می گذاشته و در نهایت دقت و صرفه جویی، مشغول تحصیل بوده است.

14- ساده خوردن و ساده زیستن

*ساده خوردن و ساده زیستن ⁽¹⁾

مرحوم حاجی آخوند طزرجانی در صرف آب و غذای روزانه خود هم خیلی دقت داشتند و مثل بعضی که در خوردن و آشامیدن بیبند و بار هستند و یا پیوسته از شربت های متنوع و یا غذاهای گوناگون استفاده می کنند، ایشان سعی داشتند خوردنی هایشان ساده باشد برای نمونه هرگز از شربت که مخلوطی ساده از قند یا شکر و آب بوده استفاده نمی کردند یکی از اطرافیان به ایشان می گوید شما چه اصراری دارید تنها از آب خالص بنوشید اگر آب کافی بود، باید سوسک های داخل حمام های عمومی آب چیزی نمی خورند باید هیکلی به اندازه فیل داشته باشند ایشان گفته بودند آیا دیده اید تا به حال یکی از آن ها مریض شده به دکتر بروند؟ که البتّه، این یک شوخی بیش نیست و علت شربت نخوردن ایشان احتمالاً این بوده که بندگان مخلص خداوند سعی می کنند با صرف کم ترین آب و غذا، بیشترین استفاده را ببرند و به جای بیشتر و بهتر خوردن و آشامیدن بیشتر و بهتر خدا را عبادت کنند و راحت تن را فدای قرب به حضرت حق نمایند.

15- پرهیز از غنا

*پرهیز از غنا ⁽¹⁾

از عادات مرحوم حاجی آخوند طزرجانی این بوده که با مشاهده موردی از خلاف شرع نماز جماعت را ترک می کردند تا این که مردم در منزل ایشان در طزرجان می آمدند و علت را جویا می شدند سپس برای رفع و رجوع امر خلاف شرع اقدام می کردند بارها اتفاق می افتاد که افراد بی بند و بار وقتی به طزرجان که یک روستای ییلاقی است می آمدند به اصطلاح آن روز «جعبه آواز» که وسیلهٔ پخش موسیقی حرام و غنا بود با خود می آوردند. حاجی آخوند با شنیدن صدای غنا از مردم می خواست آن را پیدا کرده بیاورند. سپس آن وسیله را طوری از هم جدا می کرد که اجزایش بلااستفاده نشود و حلقه های آن را جدا می کرد و کنار می گذاشت تا دیگر نشود از آن استفاده حرام کرد!

16- قصاص سیلی

*قصاص سیلی ⁽²⁾

از مرحوم حاج محمدرضا فکوری فرزند مرحوم حاجی آخوند طزرجانی نقل شده است در آن زمان ها که هنوز ساعت مچی مرسوم نبود من یک ساعت جیبی خریده بودم و برای این که ظاهر آن فرسوده و بدنما نشود به یک مردی که کارش تعمیر کفش بود و ضمناً بعضی محافظ های پوستی را هم درست می کرد گفتم برای آن ساعت جلدی درست کند اما وقتی آن را دیدم طوری ساخته بود که مورد پسند من واقع نشد اما او اصرار داشت که من همان را که او درست کرده، بخرم و پول آن را بپردازم به همین جهت بین ما دعوا شد و من یک سیلی به او زدم و از قبول آن جلد هم خودداری کردم وقتی پدرم از جریان درگیری من با آن شخص آگاه شدند مرا نزد آن مرد بردند و گفتند: به همان اندازه که به تو سیلی زده قصاص کن، سپس وجه آن جلد را هم خودشان پرداختند.

17- عدم دلتنگی در دل کوه

*عدم دلتنگی در دل کوه ⁽¹⁾

با این که مرحوم حاجی آخوند طزرجانی از علمای سرشناس شهر یزد بودند و گاهی در روز چهار درس در مدرسه داشتند، با این همه در سال های آخر عمرشان به مدت 30 سال در طزرجان مقیم شدند و از درس و مدرسه و مردم شهر کناره گرفتند و با این که زمستان های این منطقه کوهستانی خیلی سرد و دلگیر است و حتی ساکنان محلی هم برای کار و یا فرار از سرمای طاقت فرسا به شهر می آمدند اما ایشان در تمام دورۀ سال ساکن این روستا بودند. یک بار کسی از ایشان سؤال کرد در زمستان و هوای سرد این جا که خیلی از روزها هم پوشیده از برف است در این دل کوه دلتنگ نمی شوید؟ ایشان فرموده بودند نه؛ من تابستان ها در این جا دلتنگ می شوم کنایه از این که در تابستان که مردم برای تفریح و خوشگذرانی به این جا می آیند موجب دلتنگی من می شود!

18- توصيه مرجع بزرگ تشیع

*توصيه مرجع بزرگ تشیع ⁽²⁾

در زمان زعامت آیت الله العظمی سیّد محمّد کاظم یزدی، مردم یزد و توابع که به زیارت عتبات می رفتند سعی می کردند حضور ایشان می کردند حضور ایشان هم بروند. در این دیدارها بعضی مسائلی داشتند که مطرح می کردند و یا برای پرداخت وجوهات ،شرعی خدمت ایشان می رسیدند زمانی عده ای از مردم طزرجان برای زیارت به نجف رفته بودند که روزی هم به محضر آیت الله یزدی می روند و ضمن دیدار، اظهار می دارند مسائلی شرعی دارند مرحوم سید یزدی قبل از این که سؤالاتشان را مطرح کنند فرموده بودند مگر ملاابراهیم لاری (حاجی آخوند طزرجانی) در ولایت شما نیست که باید مسائل شرعی را پیش من بیاورید؟ بروید و هر مشکل شرعی دارید، به او بگویید. حكم من و او، یکی است!

19- آزادی ارواح روز فوت حاجی آخوند

*آزادی ارواح روز فوت حاجی آخوند ⁽¹⁾

میرزاحسن بناء طزرجانی از یکی از دوستان خود نقل می کند دوستی داشتم که از دنیا رفته بود و من می خواستم بدانم در عالم برزخ در چه حالی است به همین جهت پیوسته مترصد بودم شاید او را در خواب ببینم، اما این امر ممکن نشد تا این که حدود 30 سال از فوت او گذشت شبی آن دوست را در خواب دیدم و قبل از این که از وضعیتش در جهان برزخ سؤال کنم، ابتدا پرسیدم من سال هاست منتظر این بودم که تو را در خواب ببینم و احوالت را بپرسم. اول بگو چه شد بعد از این مدت طولانی تو امشب به خواب من آمدی؟ گفت چون جنازه حاجی آخوند طزرجانی را در قبرستان «جوی هر هر» دفن کردند به احترام او، تمام ارواح اهل این قبرستان آزاد شدند وی می گوید: من در این مورد تحقق کردم، معلوم شد روز قبل حاجی آخوند را دفن کرده بودند و من مطلع نشده بودم.

20- اقتدا به امام جماعت ناشناس

*اقتدا به امام جماعت ناشناس ⁽²⁾

مرحوم حاجی آخوند طزرجانی 30 سال آخر عمرشان را در «طزرجان» گذراندند و مردم این روستای کوهستانی در تمام این مدت از برکات وجودی این عالم متقی بهره های فراوان بردند و چه بسیار مسائل و مشکلات دینی و اجتماعی که به دست با کفایت ایشان حل می شد روزی یکی از اهالی ده نزد ایشان آمد و پرسید: در سفرهای دور و نزدیک اگر به محلی وارد شدیم و خواستیم به امام جماعت آن محل اقتدا کنیم با توجه به این که علم به عدالت امام جماعت ،نداریم چه باید بکنیم؟ ایشان با خوشرویی و تبسم فرمودند: تا نمی شناسی اقتدا کن کنایه از این که اگر او را بشناسی و وقوف بر اعمالش پیدا کنی هرگز به او اقتدا نمی کنی!

21- دقت در حضور به موقع سر درس

*دقت در حضور به موقع سر درس ⁽¹⁾

زمانی که مرحوم حاجی آخوند طزرجانی در یزد ساکن بودند، در مدرسه مصلی تدریس داشتند و خیلی مرتب و منظم در رأس زمان معین، در مدرس حاضر می شدند و حتی گاهی که طلاب بر اثر سردی هوا و یا عوامل دیگر مایل به تعطیل شدن درس ،بودند ایشان نمی پذیرفتند و می فرمودند این درس ما به اندازه اجرت شاگردان مغازه ها و سایر کارگران ارزش ندارد؟ اگر آن ها به علت سرما و گرما کارشان را تعطیل کردند، ما هم درس نمی گوییم و الا سر درس حاضر می شویم.

22- صداقت محض

*صداقت محض ⁽²⁾

معمولاً افراد وقتی پیر و سالخورده می شوند کم حوصله و عصبی می شوند و از مشاهده شیطنت و جست و خیز بچه ها در خانه از کوره در میروند و احیاناً با آن ها دعوا می کنند و به کلی فراموش می کنند که خودشان هم روزی بچه بودند و حرکاتی بدتر از این داشتند اما مردان خدا این چنین نیستند. نقل شده است وقتی بچه ها در منزل آقای حاجی آخوند طزرجانی سر و صدا به راه می انداختند می فرمودند بچه ها بدی نکنید، ما که بچه بودیم از شما خیلی بدتر بودیم!

23- تدریس در روز فوت فرزند

*تدریس در روز فوت فرزند ⁽³⁾

یکی از فرزندان حاجی آخوند طزرجانی در زمانی که ایشان در یزد ساکن بودند و در مدرسه علمیه مصلی تدریس داشتند بیمار و بستری می شوند و معالجة اطبا آن زمان هم اثری نداشته تا این که یک روز صبح هنگامی که ایشان عازم مدرسه بوده اند مطلع می شوند که حال فرزندشان وخیم است. با این همه سر موقع به مدرسه می آیند و درس را شروع می کنند که ناگهان کسی از منزل

ایشان خبر می دهد که بیمارشان فوت شده و برای تجهیز او به منزل بیایند اما مرحوم آخوند در نهایت بردباری به حامل پیام می گویند: تا من درسی را که شروع کرده ام تمام نکنم نمی توانم به خانه بیایم بعد از درس می آیم!

این امر موجب حیرت طلاب می شود که ایشان این اندازه به درس مقید و متعهّد هستند!

24- احترام غیرارادی برای آخوند

*احترام غیرارادی برای آخوند ⁽¹⁾

در زمان حکومت شاهزاده جلال الدوله - فرزند ظل السلطان - پس از این که فرقه ضاله بهائی تحریکاتی در شهر یزد و توابع آن داشتند مردم علیه این گروه منحط قیام کردند و بعضی با اذن و گاهی هم بدون اذن و اجازۀ علمای زمان آنان را مضروب می ساختند یا به قتل می رساندند جلال الدوله هم به جای برخورد اصولی گاهی از این فرقه طرفداری می کرده است یک بار که کار به اوج خود می رسد عده ای از این گروه کشته می شوند جلال الدین عاملان را دستگیر و در صدد محاکه و قتل آن ها بر می آید که علما وساطت می کنند اما مؤثر واقع نمی شود. روزی مرحوم حاجی آخوند طزرجانی عازم قلعه که مرکز حکومت بوده - می شوند وقتی خبر به جلال الدوله می رسد می گوید هیچ کس حق ندارد با ورود این آخوند از جا بلند شود اما وقتی حاجی آخوند وارد مجلس می شوند جلال الدوله بی اختیار از جا بلند می شود و سایر حاضران در مجلس هم بلند می شوند. بعد از صحبت های دو طرف، وقتی ایشان بیرون می رود جلال الدوله اطرافیان خود را سرزنش می کند که چرا از جا بلند شدید؟ اما آن ها می گویند ما وقتی دیدیم خودتان قیام کردید، ما هم به تبعیت برخاستیم!

25- طلب روزی

*طلب روزی ⁽²⁾

در زمان سکونت حاج آخوند طزرجانی در روستای طزرجان به علّت

خشکسالی و کمبود ،گندم مردم از لحاظ نان در مضیقه بودند و در منزل ایشان هم وضع به همین منوال بود تا این که روزی هنگام عصر، خدمتکار منزل به مرحوم آخوند می گوید ما در خانه تنها مقدار کمی (حدود 750 گرم) آرد داریم. آخوند می گوید این مقدار کفاف نان همه نمی کند. این را امشب برای «شولی» ⁽¹⁾بچه ها مصرف کن. من هم خدایم بزرگ است و روزی ام را می رساند. آخوند آن شب را گرسنه می خوابد و طبق معمول هر شب برای نماز و نیایش بیدار می شود می گویند: طوری این مرد خدا در نماز شب منقلب می شده که بستگان ایشان هر روز شاهد چشم های ورم کرده ایشان بر اثر گریه های او در دل شب بوده اند حتی عده بسیاری از مردم - به ویژه علمایی که در تابستان به طزرجان می رفته اند - شیفته تضرع و ابتهال ایشان می شده اند و بعضاً اظهار می نمودند: ما از برکت گریه های آخوند در شب چیزها آموختیم و بهره ها بردیم اما آن شب هنوز آخوند در حال ذکر و دعا بود که صدای در خانه آمد. وقتی محمد هادی - پسر ایشان - پشت در آمد دید دو نفر در لباس ایلیاتی همراه دو اسب که خورجین هایشان پر از گندم است، پشت در ایستاده اند. خانواده ایشان انتظار داشتند حالا که گندم آن هم به مقدار زیاد - در خانه آمده، ایشان نماز و دعا را ترک کنند و مشغول پذیرایی آن دو نفر و ضبط گندم ها شوند اما ایشان می:گویند به محمد هادی بگویید از کسانی که گندم را آورده اند، پذیرایی کند و خودشان طبق معمول هر شب به دعا و نماز مشغول بودند.

26- تداوم امر به معروف

*تداوم امر به معروف ⁽²⁾

یکی از عادات و خصوصیات مرحوم حاجی آخوند طزرجانی این بوده که به محض مشاهده امر خلاف شرع برای این که از آن امر منکر جلوگیری کنند، مسجد را ترک می کردند و تا مردم در صدد رفع و رجوع کار برنمی آمدند، این

حاضر نشدن در مسجد ادامه داشت اما این امر بر حکومت وقت و عوامل آن گران می آمد و چه بسا چشم دیدن ایشان را نداشتند که کسی تا این حد دارای قدرت و نفوذ باشد. گفته شده است روزی حکومت برای این که از حاجی آخوند زهر چشم بگیرد، دستور داد ایشان را به قلعه حکومتی بیاورند، اما در همان لحظه به دل درد سختی مبتلا شد که سابقه نداشت پس دستور داد از جلب ایشان خودداری کنند و حاج آخوند پیوسته با نفوذ و اقتدار به امر به معروف و نهی از منکر ادامه می داد.

27- رعایت حقوق مالکان قنات

*رعایت حقوق مالکان قنات ⁽¹⁾

در زمان سکونت حاجی آخوند در طزرجان این روستا دارای دو قنات معتبر بود، اما امروز قنات های متعددی احداث شده است که در سال های پربرف، آب فراوان و خوبی دارد اما در آن زمان آب منحصر به این دو قنات بود؛ یکی قنات علیا و دیگری قنات سفلی حاجی آخوند همیشه برای وضو از آب قنات سفلی استفاده می کردند و هرگز دیده نشد برای وضو از آب قنات علیا بردارند. وقتی به ایشان گفته می شد می فرمود قنات علیا میراب دارد و آب مردم را آن گونه که باید تقسیم نمی کند و حقوق مالکان پایمال می شود اما اطلاع دارم که متصدی قنات سفلی نسبت به رعایت حقوق مردم دقت دارد تردیدی نیست وقتی کسی تا آن اندازه دقت دارد در نماز شب حالی پیدا می کند که موجب غبطه دیگر بندگان خداست و در مجالس سوگواری اباعبدالله در بالای منبر به قدری گریه می کند که دستمالش از اشک خیس می شود!

28- آخرین نماز

*آخرین نماز ⁽²⁾

آقای محمّد هادی عبادی - فرزند ارشد حاجی آخوند طزرجانی - نقل

کرده اند مرحوم والد، روز عید غدیر (18 ذیحجه سال 1351 ق)، برای استحمام و غسل به حمام رفتند و چون کمی سرما خورده بودند آثار خفیف بیماری در ایشان ظاهر شد، امّا تا روز فوتشان فرائض خود را به خوبی انجام می دادند و من هم پیوسته مراقب حال ایشان بودم.

صبح روز یکشنبه 27 ذیحجه سال 1351 ق برابر با 3 اردیبهشت 1312ش، وقتی خودشان را برای اقامه نماز آماده کرده بودند من ایشان را زیر نظر داشتم متوجه شدم قدری در ادای تکبیرة الاحرام معطّل کردند.

من ابتدا گمان کردم شاید فراموشی به ایشان دست داده چون قبلاً سابقهٔ چنین حرکاتی .نداشتند پس من تذکر دادم نماز صبح را می خوانید و باید تكبيرة الاحرام بگویید و وارد نماز شوید، اما ایشان همچنان مردد بودند که من حرفم را تکرار کردم این بار فرمودند: می دانم باید تکبیرة الاحرام بگویم، ولی می خواهم اقتدا کنم!

با این حرف ،ایشان من دچار تردید شدم! می خواهند به چه کسی اقتدا کنند؟! این بود که عرض کردم شما در منزل خودتان هستید و نمازتان فرادی است می خواهید به کی اقتدا کنید؟

فرمودند می خواهم به جناب امیرالمؤمنین علیه السلام اقتدا نمایم! پس از آن هم تکبیر گفتند و وارد نماز شدند بعد از این که نماز را سلام دادند من پیش رفتم و پدر را در آغوش گرفتم و درست در همان لحظه در حالی که سر مبارکشان روى سينه من بود تسلیم امر حق شدند؛ طوبی له و حسن مآب

29- رؤیای شیخ کرباسی (علیه الرّحمه)

*رؤیای شیخ کرباسی (علیه الرّحمه) ⁽¹⁾

حجّت الاسلام آشیخ حسن کرباسی که از اخیار زمان خود بودند، فرمودند: هنگامی که جنازه حاجی آخوند طزرجانی از طزرجان به یزد رسید، طبق وصیّت

از خیابان عبور داده نشد، چون ایشان راضی نبودند در خیابانی که بسیاری از املاک مردم غصب شده تشییع شوند.

وقتی جنازه به قبرستان جوی هر هر رسید، من و شخص دیگری که مورد اعتماد بود، کار غسل ایشان را انجام می دادیم در آن زمان، چند سالی بود که داشتن شناسنامه الزامی شده بود و حتی کسانی که از دنیا می رفتند باید شناسنامه داشته باشند کاری که حاجی آخوند از آن ابا داشتند و چون خبر فوت ایشان در شهر پیچیده بود، پاسبانی برای تحقیق به آن جا آمد و چون مأموران دولتی در زمان پهلوی اول خیلی خشن و از خودراضی بودند خودش را به محل غسالخانه رساند و به طور ناگهانی در را باز کرد.

من وقتی این حرکت او را دیدم برای این که نگاه او به بدن حاجی آخوند نیفتد در مقابل او ایستادم و نگذاشتم وارد شود سپس مردم که جمعشان هم زیاد بود پادرمیانی کردند و او را از آن جا دور کردند.

همان شب در عالم خواب حاجی آخوند را دیدم که از من بسیار تشکر کردند و فرمودند من وقتی آن پاسبان وارد شد نگران شدم اما وقتی شما خودت را به او رساندی و از ورودش جلوگیری کردی رفع نگرانی ام شد به همین جهت از تو سپاسگزارم مرحوم آقای کرباسی این حساسیت حاجی آخوند را از پاکی روح و قداست و توجه کامل آن مرحوم می دانستند.

30- حتی پس از مرگ

*حتی پس از مرگ ⁽¹⁾

آقای محمّد هادی عبادی - فرزند ارشد حاجی آخوند طزرجانی - نقل کرده اند: پس از دفن پدر، تصمیم گرفتم برای قبرشان سنگی تهیّه کنم. پس متنی را که تهیّه کرده بودم به یک نفر سنگ تراش خبره در بازار جعفر خان یزد دادم. سپس آن را در قسمت بالای سر به دیوار نصب کردم و این همان سنگی است که هم اکنون بالای قبر ایشان موجود است.

بعد از آن، شبی پدر را در خواب دیدم و از حالشان پرسیدم، فرمودند: بحمد الله حالم خوب است، ولی زیر سرم هموار نیست و از این جهت ناراحتم!

من که خیلی علاقه داشتم پدر پس از عمری پاکی و پاکدامنی راحت باشند با دیدن این خواب نگران شدم؛ در حالی که تعبیر آن را نمی دانستم روزی به محضر حجّت الاسلام والمسلمین آقای حاج سیّد محمّدرضا میبدی (امامیان) - که از معبّرین و معتمدین خاص و عام مردم یزد بودند - رفتم و جریان خواب را تعریف کردم.

ایشان که در تعبیر در زمان خودشان یگانه ،بودند تأملی کردند سپس پرسیدند برای قبر پدرتان سنگ تهیه کرده اید؟ عرض کردم آری فرمودند حق الزحمه سنگ تراش را تمام و کمال پرداخته اید؟ من جواب مثبت دادم.

آقا پرسیدند بین شما و او هیچ اختلافی در مورد مبلغ سنگ و حقّ الزّحمه ای که به او پرداختید، نبود؟! من یک دفعه متوجه شدم روزی که سنگ را تحویل گرفتم و می خواستم مبلغ مورد درخواست او را بدهم به اصطلاح چانه زدم و از پرداخت مبلغی جزئی خودداری کردم. آقا فرمودند: برو آن مبلغ را به او بده! من امر ایشان را اطاعت کردم. سپس همان شب پدر را در خواب دیدم که فرمودند: اکنون زیر سرم هموار شد!

یگانه دهر

فغان و آه که از جور چرخ نافرجام *** جهان بر اهل بصر گشت تیره تر از شام

جهان و اهل جهان جملگی به غم مُدغَم *** ز پیر، برنا حتى الجنين و الارحام

فکند رحل اقامت به جانب فردوس *** کسی که حافظ دین بود و مقتدای انام

ز رفتنش به حصار متین شرع مبين *** رسید رخنه که باقی است تا به روز قیام

چو از جهان به جنان شد روان جان جهان *** ستوده آیه حق اَعنى حجّت الاسلام

محيط علم و عمل هادی طریق هدى *** غياث مذهب و ملّت مروّج الاحكام

به روزگار عقیم است مادر گیتی *** که پرورش دهد این گونه عالم علّام

ز علم و دانش و فضل و هنر یگانه دهر *** ز زهد و تقوا ندیده دیده ایّام

خلیل حق بُود اما نَبُد خلیل خدا *** مطیع امر جلیل، خلیل را هم نام

چو خواست «مُجرم» تاریخ رحلتش گوید *** رسید به عالم غیبش به گوش جان الهام

بگو که روح شریفش از آشیانه قدس *** «گشاد بالی، جنّات عدن کرد مقام» ⁽¹⁾1351 ق

فقیه مجاهد

آیت الله العظمی شیخ عبد الکریم حایری یزدی قُدّس سرّه

اشاره

9

عکس

شیخ عبدالکریم حایری یزدی، در سال 1276 ق، در مهرجرد میبد پای به عرصه وجود نهاد وی تحصیلات مقدماتی خود را در شهر اردکان شروع کرد و از محضر مجد العلماء اردکانی و سایر علماء آن شهر بهره برد. سپس برای ادامه تحصیل، راهی حوزه علمیه یزد شد و در این دوره خوشه چین خرمن دو تن از استوانه های علم و تقوی مرحوم آیت الله آقا سیّد یحیی موسوی و میرزا سیدحسین وامق بود.

وی در حدود 18 سالگی به اتفاق مادرش که جز این یک فرزند کسی را نداشت عازم عتبات شد و در مدت دو سال در آن سرزمین مقدس، به تحصیل خود ادامه داد مرحوم آیت الله فاضل اردکانی برای ادامه تحصیل او را به سامرا نزد میرزای شیرازی فرستاد وی در سامرا افتخار شاگردی آیت الله سیّد محمّد فشارکی را پیدا کرد و این استاد و شاگرد به صورتی شگرف یکدیگر را دوست می داشتند. بعد از درگذشت مرحوم فشارکی، شیخ عبدالکریم به نجف رفت و در می داشتند. حلقه شاگردان آیت الله سیّد محمّد کاظم یزدی و آیت الله آخوند ملاکاظم خراسانی درآمد و و سپس خود در کربلا به تدریس پرداخت. او در سال 1332 ق به اراک رفت و حوزۀ علمیۀ آن جا را تشکیل داد و تا سال 1340 که به قم مهاجرت کرد همۀ همت خود را صرف اعتلای آن حوزۀ علمیه نمود.

مرحوم حایری به دعوت جمع بسیاری از علمای قم و از جمله شیخ

محمد تقی بافقی، برای همیشه در این شهر مقدس و در کنار بارگاه ملکوتی حضرت معصومه علیها السلام ماندگار شد و حوزه علمیه قدیمی قم را احیا کرد و در این راه با تمام وجود تلاش کرد عمده زحمت وی این بود که زمانی او کمر به این مهم بست که رضاخان برای برچیدن نظام روحانیت تلاش می کرد و تصمیم گرفته بود به هر قیمت بساط دین و دیانت را در سطح کشور برچیند، لیکن مقاومت این مرد بزرگ و خون دلی که خورد، باعث شد رضاخان ناکام بماند، اما او در این راه آن قدر سوخت و ساخت تا سرانجام در روز شنبه 17 ذیقعده سال 1355 ق برابر با 10 بهمن 1315 ش رخت از این جهان بربست و در مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه علیها السلام به خاک سپرده شد.

1- طلب فرزند صالح

*طلب فرزند صالح ⁽¹⁾

مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری برای مرحوم آیت الله اراکی نقل کرده اند پدرم از مادرم فرزند پیدا نمی کرد پس برای این که بلاعقب نباشد منقطعه ای ⁽²⁾گرفت تا شاید از این طریق صاحب فرزندی شود اما هر وقت به خانه آن زن می رفت متوجه می شد که طفل یتیم آن زن آزرده می شود و گریه می کند.

لذا ایشان با این که سوادی هم نداشت، با سادگی تمام خداوند را مورد خطاب قرار داده می گوید خدایا! تو آن قدر قدرت داری که به من فرزندی عطا کنی بیا و لطفی بکن که من سبب گریه و ناراحتی این طفل يتيم نشوم. چندی بعد خداوند مرا از همان همسر اول به ایشان مرحمت می فرماید.

آیت الله اراکی نقل کردند حاج شیخ می فرمودند: من 6 ساله بودم که پدرم از دنیا رفت و در آن دوران طفولیت، گاهی کارهایی می کردم که خلاف طبع مادرم بود. وی در آن هنگام می گفت طفلی که به زور از خدا بگیری، بهتر از این نمی شود!

2- دقّت و توجه در امور

*دقّت و توجه در امور ⁽¹⁾

زمانی که مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی کودک بود، بیمار شد. پس پدرش محمدجعفر برای شفای او گوسفندی را در نظر گرفت تا ذبح کند و گوشتش را به مردم بدهد، لیکن بعد از ذبح گوسفند و توزیع گوشت، نه تنها حال کودک بهتر نشد، بلکه بیماری او رو به وخامت گذاشت محمد جعفر ضمن این که از این وضع تعجب کرده بود در دلش معترض بود که ناگهان به خاطرش آمد آن گوسفندی را که در نظر گرفته بوده نکشته و گوسفند دیگری را قربانی کرده بود. پس در عالم صفا و سادگی می گوید تو چه کاره بودی که گوسفندی را که در نظر گرفته ،بودی نکشتی؟! بنابراین، همان گوسفند مورد نظر را قربانی کرد و گوشتش را به مردم داد مرحوم حاج شیخ فرموده بودند چنان ذبح این گوسفند در بهبودی من مؤثر بود که نصف از گوشتش را خودم برای مردم بردم!

3- آمدن پهلوی اول

*آمدن پهلوی اول ⁽²⁾

از حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی (رحمه الله علیه) نقل شده است اوایلی که به قم آمده بودم در خواب دیدم که مرا دعوت کردند تا به منزل آقاجمال، فرزند ملاکاظم یکی از علمای نواحی خودمان بروم - و در آن جا حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف را ملاقات کنم من برای این دیدار آماده شده بودم که خبر آوردند: مطلب به تأخیر افتاد!

اما بعد لوحی را آوردند و به من نشان دادند هنگامی که به آن نگاه کردم دیدم روی آن نوشته: اذَا تَهَاجَمَتْ عَلَيْكُمْ الفتَن فَعَلَيْكُمْ بِالشَّيْخِ عَبْدالكريم؛ یعنى هنگامی که فتنه ها شما را احاطه کرد بر شما باد که با شیخ عبدالکریم باشید. موضوع این خواب به گوش آقای حاج شیخ رسید - شاید به وسیله آقای حاج میرزا هدایت الله وحید - پس روزی آقای حاج شیخ به حجره من آمدند و

فرمودند: اگر این خواب از رؤیاهای صادقه باشد باید پشت را برای چماق آماده کرد؛ چون موقع آمدن پهلوی بود و بعد او سر کار آمد.

4- ملّا فتحعلی سلطان آبادی

*ملّا فتحعلی سلطان آبادی ⁽¹⁾

مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری فرمودند: در حجره یکی از مدارس عتبات عالیات در خدمت حاج میرزا محمدتقی شیرازی معروف به میرزای کوچک نشسته بودیم در آن مجلس، شهید شیخ فضل الله نوری هم حضور داشت. به علاوه عده ای از طلاب آن جا هم حاضر بودند. ناگاه مردی ژولیده از راه رسید که به جای عمامه، دستمالی به سر پیچیده بود و قبای کهنه ای در بر و عبای وصله خورده ای بر دوش داشت و پارچه ای به جای شال به گردن آویخته بود و کفشی که از بسیاری پارگی هیچ جای درستی نداشت. با رسیدن این مرد تازه وارد مرحوم میرزا از جای خود برخاست و در نهایت تواضع به او احترام گذاشت آن مرد نشست، سپس رو به شیخ فضل الله نمود و با اشاره از میرزا پرسید این آقا کیست؟! میرزا فرمود ایشان آقای حاج شیخ فضل الله نوری از علما هستند آن مرد خطاب به حاج شیخ فضل الله گفت: شخصی به نام حاج شیخ فضل الله را در تهران به دار می زنند نکند تو باشی؟! بعد اشاره به من کرد و از میرزا پرسید: این کیست؟ میرزا فرمود ایشان شیخ عبدالکریم یزدی هستند که مادرشان در اندرونی ما به کارهای خانه کمک می کند و خودش نیز شروع به درس کرده و اکنون علاوه بر این که طلبه فاضلی است آدم خوبی هم آدم خوبی هم هست. آن مرد ژنده پوش رو به من کرد و از من مسئله ای پرسید. من از فرط سادگی به سؤال او جوابی ندادم؛ زیرا گمان کردم که این شخص فالگیر است و حالا می خواهد با این پرسش علمیت مرا هم آزمایش کند پس نگاهی به او کردم، نگه کردن عاقل اندر سفیه و لب فرو بستم اما میرزا به خشم در من نگریست و بلافاصله در پاسخ آن مرد عجیب و غریب فرمود: علما چنین و چنان می گویند و

جواب مسئله را داد. آن مرد گفت: نه این طور نیست سپس شروع به صحبت کرد و میرزا تقریر او را می نوشت بعد نوشته را به او نشان داد و پرسید این طور فرمودید؟! مرد نگاه کرد و گفت آری آن مرد ناشناس بار دیگر رو به من کرد و گفت: بیرق ریاست جهان تشیّع را در قم به دوش شیخ عبدالکریم یزدی می گذارند نکند تو باشی؟

اهل مجلس همه به گونه ای ابهام آمیز به من نگاه کردند. پس آن مرد ژولیده از جای برخاست و عازم رفتن شد میرزا کفش های او را متواضعانه جفت کرد و تمام و کمال بدرقه نمود و برگشت در حالی که از سوء ادب من نسبت به آن مرد برآشفته و خشمگین بود من پرسیدم مگر ایشان که بود؟ میرزا فرمود: آخوند ملافتحعلی سلطان آبادی روزی که مرحوم حاج شیخ عبدالکریم این جریان را در حومه اراک تعریف می کرد، مرحوم آقا میرزامهدی بروجردی - پدر عیال آیت الله گلپایگانی - حضور داشت و گفت: آقا تا قم 24 فرسنگ راه است. مشهور است اراک تا قم هم 21 فرسنگ بیشتر نیست شما 3 فرسنگ آن سوتر هم که باشید، هنوز در محدوده قم هستید و بحمدالله بیرق اسلام را به دوش می کشید. پس درست است شما پرچمدار تشیع شده اید و پیش بینی آخوند ملافتحعلی درست از آب درآمده حاج شیخ برآشفت و فرمود به این حرف ها امر بر من مشتبه نمی شود من الآن در اراک ملای درجه دوم هستم. چطور می توانم پرچمدار تمام شیعه باشم؟!

اما طولی نکشید که میرزای شیرازی (رحمه الله علیه) در عتبات بدرود حیات گفت و رسم او این بود که به اهالی هر ولایتی که نزد وی می رفتند، در حق عالم آن ولایت تکریم و تجلیل می.کرد به همین جهت به جماعتی از زائران اراکی عتبات که خدمت او رسیده بودند میرزا فرموده بود در احتیاطات به فتوای حاج شیخ عبدالکریم یزدی که مجتهد شهر خودتان است عمل کنید؛ چون این زوار از عراق به مرز ایران رسیدند، خبر فوت میرزا هم رسید. این عده گفتند: ما به گوش خود شنیدیم که میرزا گفت در احتیاطات به فتوای حاج شیخ عبدالکریم یزدی

عمل باید کرد! لذا با شهادت این شهود، حاج شیخ در مظنّه مرجعیت تامه قرار گرفتند و طلاب و فضلا از اطراف برای استفاده از محضر ایشان به اراک آمدند تا آن که آن مرحوم در 1340 ق از اراک به قم هجرت فرمودند و حوزه علمیه این شهر را تجدید کردند.

5- خنده در فوت همسر

*خنده در فوت همسر ⁽¹⁾

حضرت آیت الله شیخ مرتضی حایری نقل کرده اند زمانی که همسر دوم پدرم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری به رحمت خدا رفت، یکی از علمای مشهور اصفهان به نام آقانجفی نامۀ تسلیت آمیزی به ایشان نوشته بود. وقتی نامه وی رسید، آن بزرگوار نامه را خواند و در پایان بسیار خندید

حاضران از وصول نامۀ تسلیت و خنده ایشان تعجب کردند پس والد نامه آقانجفی را به من دادند. وقتی آن را خواندم دیدم در پایان تسلیت ایشان مطایبه ای نوشته اند و آن این که حضرت آقای حایری حضرت عالی چه ذکر و وردی را می دانید و می خوانید که خواتین مخدرات (همسرانتان) را یکی پس از دیگری به گور می فرستید! لطف کنید آن ورد را برای این جانب مرقوم فرمایید که هفتاد سال است مبتلا به یکی هستم.

6- تمدید عمر

*تمدید عمر ⁽²⁾

آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری فرمودند: در اوقاتی که در کربلا بودم شبی خواب دیدم کسی به من گفت: ده روز بیشتر از عمر شما باقی نیست روز ،دهم پنج شنبه یا جمعه ای بود رفقا :گفتند خوب است فردا به یکی از باغ های کربلا برویم پس وسایل ناهار را برداشتیم و .رفتیم در باغ هر کسی مشغول کاری شد کاری هم به من رجوع کردند من احساس کردم که سردم می شود،

ابتدا تحمّل کردم، لیکن بعد شدید شد به دوستان گفتم: من سرما سرمایم می شود گفتند عبای ضخیمی بیاورید، ولی فایده نبخشید و درد شدت پیدا کرد. پس مرا به خانه آوردند و در بستر خواباندند احساس کردم در حال احتضارم آن وقت به یادم آمد که چنین خوابی دیده بودم در آن حال دیدم سقف اتاق شکافته شد و دو نفر که از اعوان قابض الارواح بودند، پایین آمدند و پایین پایم نشستند تا مرا از طرف پا قبض روح کنند!

در آن حال، می دیدم که هنوز در دنیا هستم پس متوسل به حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام شدم و عرض کردم یا اباعبدالله مردن حق است و البته باید بمیرم لیکن چون دستم خالی است و ذخیره آخرت تهیه نکرده ام اگر ممکن است بفرمایید عمرم را تمدید کنند دیدم باز سقف اتاق شکافته شد و یک نفر آمد به آن دو گفت آقا فرمودند تمدید شد دست بردارید آن ها هم اطاعت کردند بعد از رفتن آن ها حالم کمی بهتر شد پس پارچه ای را که رویم انداخته بودند کنار زدم عیالم که بالای سرم نشسته بود و گریه می کرد صدایش بلند شد و گفت زنده شد پارچه را از رویم برداشتند. من اشاره کردم آب می خواهم! پس با پارچه لب و دهانم را تر کردند و حالم رو به بهبودی رفت بدون این که به دکتر نیازی باشد.

مرحوم آیت الله اراکی که حاج شیخ این قضیه را برایشان نقل کرده بودند، فرمودند: گمان می کنم این حوزۀ علمیه قم از اثر توجه حضرت اباعبدالله است که حاج شیخ گفته بودند من دستم خالی است و ذخیره آخرت ندارم ذخیره آقای حاج شیخ عبدالکریم شاید همین بوده باشد و ان شاء الله کسی نمی تواند این مرکز مورد نظر و توجه امام را روزی منحل کند.

7- پاره دوز بازار کربلا

*پاره دوز بازار کربلا ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله آخوند ملاعلی معصومی همدانی نقل شده است: مرحوم آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حايرى يزدى (قُدّس سرّه) هیچ وقت از

پارچه های خارجی و گران قیمت استفاده نمی کردند بعضی از آقایان به ایشان عرض کردند اگر برای خودتان از پارچه های وطنی استفاده می کنید اقلاً برای فرزندان و آقازاده ها که جوانند و لباس خوب را دوست دارند پارچه خارجی و نسبتاً گران قیمت بخرید. مرحوم حاج شیخ بار اول چیزی نفرمود تا این که این پیشنهاد تکرار شد آن وقت فرمودند گوش بدهید داستانی را برای شما نقل کنم:

یک وقتی من به عتبات مشرّف شدم و در کربلا مدت اقامتم طول کشید. چند نفر از آقایان طلاب از من خواستند که درسی بگویم. من درس لمعه را برای آن ها شروع کردم در کنار آن مسجدی که من درس می گفتم پاره دوزی بود که هر روز به موقع پای درس حاضر می شد و خوب گوش می داد.

یک روز وقتی من او را پای درس ،دیدم پیش خود فکر کردم که این پاره دوز چرا وقت خود را ضایع می کند. او که چیزی از این درس نمی فهمد برای چه در درس شرکت می کند؟

فردای آن روز که برای درس آمد و من شروع به تدریس کردم این پاره دوز اشکال کرد! من پاسخ دادم او دوباره اشکال کرد، ضمن این که ایرادهای درست هم می گرفت و من جواب می دادم معلوم شد که پاره دوز عادی نیست، بلکه عالمی برجسته و ملاست من از او خوشم آمد و خواهش کردم یک روز ناهار مهمان ما باشد او گفت: قبول می کنم ولی به این شرط که در این مهمانی چیزی بر غذای هر روز خود اضافه نکنید من هم قبول کردم. قرار شد روز جمعه تشریف بیاورند ما معمولاً نان پیاز می خوردیم اتفاقاً من روز جمعه فراموش کردم که ایشان تشریف می آورند پس برای ناهار همان نان و پیاز را داشتیم. ناگاه ایشان تشریف آوردند و من خجالت کشیدم که نان و پیاز را بیاورم. مقداری پول امانت نزد من بود که قرار بود به ایران آورده به کسی رد کنم و صاحبش اذن تصرف داده بود پس از آن پول فرستادم و دو سیخ کباب خریدم و میان سفره نهادم، اما هر چه تعارف کردم ایشان دست به کباب نزد و تنها با نان و پیاز ناهار خورد و گفت: مگر من با شما شرط نکردم چیزی بر ناهار هر روز اضافه نکنی؟!

چرا از پول امانت رفتی کباب خریدی؟ این را گفت و رفت و من تعجب کردم که این مرد از کجا فهمید من با پول امانت کباب خریدم؟ فردا که برای درس آمدم، خواستم اول در دکان او بروم و از او عذرخواهی کنم هر چه در اطراف مسجد نگاه کردم، نه دگانی بود نه پاره دوز!

بعد هرچه پرسیدم چنین کسی در چنین دکانی این جا بود گفتند چنین کسی را ما نمی شناسیم و از آن به بعد هم دیگر او را در درس یا جای دیگر ندیدم پس برایم معلوم شد که ما مراقبی داریم که کارها و مخارج ما را زیر نظر دارد!

8- هم دنیا هم آخرت

*هم دنیا هم آخرت ⁽¹⁾

مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی با آن مرتبه بلند علمی و اجتماعی که داشتند بسیار گشاده رو بود و گاهی با بعضی مزاح می کرد؛ از جمله: یک شب هنگامی که می خواست برای تدریس بالای منبر برود، یک سیّد که معتاد هم بود نزد ایشان آمد و گفت به من پول بده وگرنه در حضور این جمعیت دامنت را می گیرم فردای قیامت هم در در پیشگاه جدم دامنت را خواهم گرفت آن مرد بزرگ و حلیم با کمال خونسردی در حالی که خنده بر لب داشت فرمود: هم دنیا و هم آخرت که نمی شود یا در دنیا دامنم را بگیر و آخرت را رها کن یا در آخرت دامنم را بگیر و در دنیا کاری به من نداشته باش!

9- موضوع معاش

*موضوع معاش ⁽²⁾

پیش از جریان پانزده خرداد 1342 امام خمینی (رحمه الله علیه) در یک سخنرانی در قم فرموده بودند مایی که وقتی مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حایری امان از دنیا می رود آقازاده هاشان همان شب شام ندارند مفت خوریم؟! یا آنان که بانک های خارج را پر کرده اند و باز دست از سر این ملت برنمی دارند؟!

بعد از پیروزی انقلاب از فرزند مرحوم حاج شیخ حاج آقا مرتضی حایری در این مورد سؤال شد ایشان فرمودند: حقیقت همان است که معظم له بیان داشته اند مرحوم والد در صرف وجوه شرعیه معیارهای خاصی و ویژگی هایی داشتند و پول ها و وجوه را در محل های خاصی نگهداری می کردند، بی آن که در مصارف شخصی خودمان صرف نمایند و قبل از فوت موارد آن ها را تعیین و با کمال روشنی مصارف آن ها را مشخص کرده بودند و احدی را حق دخالت در آن اموال نبود در روز رحلت ایشان هم در مضیقه بودیم تا این که 50 تومان از آقای سيدابوالفضل زنجانی قرض گرفتیم تا در راه مخارج شخصی صرف کنیم.

10- یقین به انجام عمل

*یقین به انجام عمل ⁽¹⁾

از حضرت آیت الله العظمی بهجت نقل شده است مرحوم حاج شیخ عبد الكريم حایری - عليه الرحمه - با قیام علیه دولت در زمان رضاشاه پهلوی مخالف بود ولی مرحوم آقا سیّد محمّدتقی خوانساری تمایل داشت که حرکتی صورت بگیرد و به نقل آقای خمینی (رحمه الله علیه) از ایشان تقاضا می کرد که کاری بکنند. یکی از حرف های آقای خوانساری به حاج شیخ این بود که اگر کاری نکنید مردم بر می گردند البته همین طور هم شد و عده زیادی در اصفهان حتی از تقلید ایشان برگشتند - به این دلیل که همه نوع بلا و فشاری بر مسلمان ها وارد می،شود چرا شما ساکت نشسته اید؟!

مرحوم حاج شیخ خیال کرد که مقصود آقای خوانساری از این جمله که «اگر کاری نکنید مردم بر می گردند» این است که از تقلید شما بر می گردند، هر چند مقصود آقای خوانساری این نبود، بلکه منظورش این بود که از دین بر می گردند. آقای حایری در جواب فرمود حاضرم عملی برخلاف یقین انجام ندهم و به روستا بروم و لنگ بپوشم و کار عملگی انجام دهم.

11- ميوه غصبى

*ميوه غصبى ⁽¹⁾

روزی مرحوم آیت الله حاج شيخ عبدالكريم حایری یزدی با جمعی از شاگردانشان به باغی که درختان انگور زیادی داشته دعوت شده بودند. ایشان دعوت را می پذیرند و در روز موعود در گوشه ای از باغ نشسته بودند و کتابی را مطالعه می کردند. بعد فرمودند کمی انگور برایشان بیاورند پس ظرفی از انگور به وسیلهٔ کارگر آن باغ برایشان آورده شد لیکن ایشان آن انگور را نخوردند و گفتند: میل ندارم و دوباره مشغول مطالعه شدند حاضران تعجب کردند و گفتند: خودتان فرمودید انگور بیاورند و حالا می فرمایید میل ندارم! ایشان گفتند آری میل داشتم، ولی اکنون هیچ میل ندارم!

پس حاضران در مجلس اصرار کردند که راز دگرگونی ناگهانی میل شما چیست؟ ایشان دربارهٔ بعضی از امور شرعی در رابطه با آن باغ پرس وجو کردند. از پاسخ های صاحب باغ روشن شد که آن باغ و محصولش از هر نظر حلال است و حقوق مربوط به آن پرداخت شده.

مرحوم آقای حایری فرمودند: با این حال، من میل شدید به انگور داشتم ولی اکنون هیچ میل ندارم. حتماً رازی در این حادثه نهفته است که همان علّت بی میلی من شده است در این هنگام کارگری که انگور را آورده بود، از راه رسید و خطاب به ایشان گفت: اجازه می دهید سخنی بگویم؟ ایشان اجازه دادند پس آن کارگر گفت شما در حقیقت از من انگور شیرین خواستید اما انگور باغ ما هنوز كاملاً شیرین نشده بلکه ترش و شیرین است من هم که دیدم شخصیتی مثل شما از ما چیزی خواسته اگر انگور خودمان را بیاورم مناسب نیست، در حالی که باغ همسایه ما انگور شیرین داشت. من به آن جا رفتم و مقداری از آن ها را چیدم و آوردم. البته پیش خود نیت کردم که بعداً از صاحبش اجازه بگیرم و به این ترتیب راز بی میلی آن بزرگوار مشخص و معلوم شد!

12- توجّه به همسر نابینا

*توجّه به همسر نابینا ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله حاج شیخ مرتضی حایری یزدی نقل شده است مرحوم والد قبل از والده ما همسری داشت که بینایی خود را از دست داده بود ولی آن مرحوم به صورتی که توجه ما و دیگر افراد عائله را جلب نکند هرگز از توجه و رعایت حقوق او غفلت نداشت و حتی من از مرحوم فرید اراکی شنیدم که او مشاهده کرده بود بارها پدرم با آن سن و سال و موقعیت در موقع نیاز، او را به کول می گرفته است و به عنوان رفع نیازهای ضروری و تغییر محل به این طرف و آن طرف یا گاهی در تابستان به پشت بام می برده است، به صورتی که مادر و همشیره ها آگاهی و اطلاع پیدا نمی کردند تا طبق خصوصیات روحی زنان تحریک گردند.

13- روزه داری

*روزه داری ⁽²⁾

مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری، اواخر عمر که پیر و فرسوده شده بودند با آن که روزه هم برای ایشان سخت بود روزه می گرفتند. به ایشان گفته بودند شما چرا روزه می گیرید؟! شما که خودتان در رساله نوشته اید روزه بر پیرمرد و پیرزن واجب نیست آیا فتوای شما عوض شده است؟ یا این که هنوز خودتان را پیر حساب نمی کنید؟ ایشان فرموده بودند فتوای من تغییر نکرده و خودم را هم پیر می دانم گفتند: پس چرا افطار نمی کنید؟ فرمودند: رگ عوامی ام نمی گذارد.

14- خدمت به استاد

*خدمت به استاد ⁽³⁾

آیت الله حاج شیخ مرتضی حایری از پدرشان - مرحوم آیت الله حاج شیخ

عبد الكريم حایری - نقل کردند: توفیقاتی که در زندگی نصیب من شده و در پرتو آن توانستم حوزه علمیه قم را تشکیل دهم، مرهون خدماتی است که به استادم مرحوم سيّد محمّد فشارکی کردم؛ زیرا زمانی ایشان بیمار و بستری شدند و کار بدانجا رسید که من برای مدت شش ماه موقع قضای حاجت برایشان طشت می آوردم و به این عمل افتخار می کردم.

15- مهاجرت مبارک

*مهاجرت مبارک ⁽¹⁾

مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی در سال 1340 قمری به مناسبت عید و جهت زیارت، از اراک به قم مشرف شدند و مورد استقبال علما و بزرگان آن دیار قرار گرفتند در ضمن این سفر، علمای آن حوزه از ایشان خواستند به قم مهاجرت کنند و این حوزهٔ قدیمی را احیاء کنند؛ از جمله آن ها مرحوم شیخ محمدتقی بافقی بود ایشان می گوید به آقای حایری عرض کردم: چه می شد به قم می آمدید و مدارس این جا را از غربت به در می آوردید و حوزهٔ اراک را به قم منتقل می کردید؟

ایشان که انتقال حوزه را مشکل می دانستند در برابر اصرار من موانعی را یادآور شدند. من پس از منصرف کردن ایشان از مراجعت به اراک عرض کردم آیا روایاتی را که در مورد پدیدار شدن علم در قم در عصر آخر الزمان از امامان معصوم علیها السلام نقل شده، دیده اید که فرموده اند: علم چون مار از کوفه و نجف خود را بر می چیند و سر از قم بیرون خواهد آورد و علم از قم به سایر بلاد انتشار می یابد؟ فرمودند آری، این روایات را دیده ام عرض کردم آن ها را قبول دارید یا در سند آن ها شبهه می کنید؟ فرمودند قبول دارم. عرض کردم نمی خواهید که تأسیس این اساس به دست شما باشد و این سکه به نام شما زده شود و باقيات الصالحات شما باشد؟ فرمودند می خواهم عرض کردم: پس بمانید و به شاگردان پیام دهید هر کس مایل است، به قم بیاید بعد از توصیه های علمای

دیگر ساکن قم، بالاخره ایشان تصمیم به استخاره گرفتند و با این که کمتر به قرآن استخاره می نمودند، صبح روز بعد به حرم مطهر حضرت معصومه علیها السلام مشرف شدند و در بالای سر مرقد منوّر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام به قرآن استخاره .نمودند از قضا آیه 93 سوره یوسف آمد و در اول صفحه این عبارت قرآنی و أتُونى بأهْلِكُمْ اَجْمَعين. ایشان پس از این استخاره مطمئن شدند و با عزمی راسخ تصمیم گرفتند در قم بمانند و به اصحاب و اهل خود پیام دادند که به قم بیایند.

16- فارغ از هواهای نفسانی

*فارغ از هواهای نفسانی ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله العظمی سیّد محمّدرضا گلپایگانی نقل شده است مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی بارها می فرمودند: من هرگز برای ریاست و زعامت دست و پا نکرده ام ایشان نسبت به اهل علم، تعصب و علاقه خاصی داشتند و حفظ شئون روحانیت را فریضه می شمردند. روزی یکی از آقایان اهل علم (مرحوم شیخ محمدرضا ثابتی ساوجی) از ساوه آمد و در محضر استاد گفت که مردم ساوه از مرحوم آیت الله مامقانی عدول کرده اند و از شما تقلید می کنند مرحوم حاج شیخ برآشفت و فریاد کشید آنان از کجا اعلم بودن مرا تشخیص دادند مگر اعلمیت ذرع و نیم ذرع دارد و یا قابل توزین است که به این آسانی بتوان به آن پی برد چرا این کارها را می کنند؟

17- پرچمداری مسلمین

*پرچمداری مسلمین ⁽²⁾

در مجلسی که عدّه ای از علمای وقت؛ از جمله آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری و آیت الله شیخ ابو القاسم كبير حضور داشتند شخصی وارد مجلس شد و رو به شیخ ابوالقاسم کبیر نموده گفت حضرت آیت الله عرضی داشتم. آن بزرگوار با این که خودش مجتهد و مرجع بود با دست به آقای حایری یزدی اشاره

کرد و گفت: آیت الله ایشان هستند و با این حرکت به همه فهماند که در حال حاضر پرچمدار آیت الله حایری یزدی است.

18- شہادت دشمن

*شہادت دشمن ⁽¹⁾

پس از فوت آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری، محمّدرضا پهلوی که تازه از فرنگ برگشته بود، به اتفاق ،پدرش به طرف قم در حرکت بودند. در بین راه درباره زندگی و مشی و مرام حاج شیخ با هم بحث می کردند. وقتی وارد قم می شوند به خانۀ مصباح التّولیّه - که نماینده قم و متولی آستانه مقدّسه بوده - وارد می شوند مصباح التولیه نقل کرده است رضاخان پس از ورود به قم، پس از یک احوال پرسی کوتاه به من گفت: حاج شیخ که مرد از مال دنیا چه داشت؟ من گفتم: هیچ نداشت حتی شام زن و بچه هایش را از منزل آقای صدر آوردند. در این هنگام رضاخان رو به پسرش کرد و گفت به تو نگفتم حاج شیخ مرد خوبی بود؟

19- رسیدگی به امور مستمندان در دل شب

*رسیدگی به امور مستمندان در دل شب ⁽²⁾

مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی خادمی داشت به نام شیخ علی وی می گوید شبی در فصل زمستان در بیرونی آقا خوابیده بودم که صدای در بلند شد در را باز کردم دیدم زن فقیری است. گفت شوهرم مریض است نه دوا دارم نه غذا و نه زغال دارم که اقلاً کرسی را گرم کنم من جواب دادم خانم این موقع شب که کاری نمی توان کرد آقا هم الآن می دانم چیزی ندارد که کمک کند زن ناامید برگشت ولی دیدم آقا که حرف های ما را گوش می داده مرا صدا کرد من رفتم به اتاق آقا فرمود شیخ علی! اگر خداوند روز قیامت از من و تو بازخواست کند که در این ساعت شب بندهٔ من در خانه شما آمد، چرا او را ناامید کردید؟! ما چه جوابی داریم؟ عرض کردم: آقا! ما الآن چه

کاری می توانیم برای او انجام بدهیم؟ فرمود: تو منزل او را بلد شدی؟ عرض کردم: بلی، می دانم ولی رفتن در میان آن کوچه ها با این گل و برف مشکل است. فرمود: بلند شو برویم وقتی که رفتیم مریض را دیدیم و منزل را ملاحظه کردیم و صحت اظهارات آن خانم معلوم شد آن وقت آقا به من فرمود: برو از قول من به صدر الحکما بگو همین الآن بیاید این مریض را معاینه کند من رفتم و دکتر را آوردم. او پس از معاینه، نسخه ای نوشت و به من داد و رفت. آقا فرمود: برو به فلان دواخانه بگو به حساب من دوای این نسخه را بدهد. من رفتم دوا را ،گرفته ،آمدم بعد فرمود برو منزل فلان علاف بگو: به حساب من یک گونی زغال بدهد.

من رفتم زغال را گرفتم و مقداری هم غذا تهیه نموده آوردم. خلاصه آن خانواده فقیر آن شب از هر جهت راحت شدند هم بیمار با خوردن دوا حالش خوب شد بقیه هم کُرسیاشان غذا خوردند و هم کُرسی اشان گرم شد. بعد آقا به من فرمود: روزی چقدر گوشت برای منزل ما می گیری؟ عرض کردم هفت هفت سیر فرمود: نصف آن گوشت را هر روز به این خانه بده، آن نصف دیگر برای ما بس است آن وقت فرمود حالا بلند شو برویم و بخوابیم!

20- روضه خوانی سوزناک

*روضه خوانی سوزناک ⁽¹⁾

زمانی در قم یکی از وعّاظ این شهر در محضر آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی در ذکر مصیبت حضرت قاسم علیه السلام به این فقره از مصائب ایشان رسید که امام حسین علیه السلام، بعد از آن که جناب قاسم به محاصره درآمد و عمویش را در آن حلقه دشمن صدا زد فرمودند: عزیزٌ عَلی عَمّكَ أَنْ تَدْعُوهُ فَلا يُجيبُكَ أَوْ يُجيبُكَ فَلايَنْفَعُک؛ «چقدر بر عموی تو ناگوار است که فریاد کنی و نتواند به حال تو فایده ای برساند و یا وقتی به بالین تو می آید کاری از دستش بر نیاید». مرحوم آقای حایری به قدری گریه کرد و خودش را زد که بی حال شد. بعد به

آن واعظ گفت: خواهش می کنم هر وقت من در جلسه ای هستم این روضه را تکرار نکن که من طاقت شنیدن آن ندارم!

21- عائله آیت الله سیّد محمّد فشارکی

*عائله آیت الله سیّد محمّد فشارکی ⁽¹⁾

از مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی نقل شده است: من در ناخوشی استادم مرحوم سیّد محمّد فشارکی شب ها نزدش می خوابیدم و چون فرزندانش کوچک بودند من خودم متکفل لگن بردن و آوردن بودم و خدمت خانه ایشان را نیز به عهده داشتم و از بیرون نان و گوشت و سایر لوازم زندگی را برای اهل منزل وی می خریدم در همان زمان، شبی ایشان را در خواب دیدم که در کریاس منزل خود بودند و من جلو رفتم و دستشان را بوسیدم و گفتم حضرت آقا نجات در چیست؟ ایشان فرمودند: در تزکیه نفس و توجه به بچه های من!

22- حمد و سوره برای مرحوم استاد

*حمد و سوره برای مرحوم استاد ⁽²⁾

نقل شده است: مرحوم آیت الله العظمی سیّد محمّدرضا گلپایگانی، هر وقت بر منبر برای تدریس می نشستند نخست آرام بی آن که کسی متوجه شود، حمد و سوره می خواندند؛ به طوری که بعضی گمان می کردند که ایشان دعا یا خطبه می خوانند. وقتی از ایشان پرسیدند فرمودند: «نثار روح استادم، مرحوم حاج شیخ عبد الكريم حمد و سوره می خوانم برای این که ایشان حق بزرگی بر من دارد». گاهی هم پیش می آمد که ایشان بعضی از درس را می فرمود، سپس توقف می کردند، اما آهسته لب هایشان حرکت داشت از ایشان سؤال می شد چرا در وسط درس دعا می خوانید؟ می فرمود: تلاوت حمد و سوره در آغاز درس برای استادم حاج شیخ یادم رفته بود اکنون یادم افتاد و تدارک می کنم!

23- صلاحیّت زعامت حوزه علمیّه قم

*صلاحیّت زعامت حوزه علمیّه قم ⁽¹⁾

در همان روزهای اوّل ورود حضرت آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری به قم روزی مرحوم آیت الله فیض، ایشان را به خانه خود مهمان کرد و به جهت احترام ایشان، جمعی از علماء و وعاظ و بزرگان قم و تهران را نیز دعوت نمود. آن مجلس آیت الله شیخ محمدرضا ساوجی - که از اصحاب قدیمی آیت الله فيض و از مجتهدین بود - به آقای حایری عرض کرد هدفتان از آمدن به قم چیست؟ ایشان فرمودند شما به چه قصد به قم آمده اید؟! آقای ساوجی می گوید: من به قصد زیارت آمده ام آیت الله حایری می فرمایند من نیز به قصد زیارت آمده ام آقای ساوجی می گوید هیهات مگر این قمی ها از نسل آن قمی ها نباشند که در عصر امامت حضرت رضا الله وقتی دعبل خزاعی - شاعر معروف - لباسی از آن حضرت را همراه داشت و امام آن را به او بخشیده بودند، وقتی وارد قم شد مردم به او اصرار کردند که آن لباس را تا به هزار دینار به آن ها بفروشد و او حاضر به این معامله نشد تا این که داش های قم در بیرون دروازه شهر آن لباس را از او گرفتند و سپس وی حاضر شد قسمتی از آن لباس را به هزار دینار به قمی ها بفروشد و قسمت دیگر را برای خود بردارد آقای حایری فرمودند: دعبل لباس امام را همراه داشت به من چه ربطی دارد؟ آقای ساوجی گفت: «شما هم علم امام را دارید اگر قمی ها لباس امام را از دعبل گرفتند، علم امام را هم از شما خواهند گرفت؛ یعنی شما را به هر قیمت نگه خواهند داشت».

آقای ساوجی می خواست با این مقایسه به آیت الله حایری بگوید این قمی ها از نسل همان قمی ها هستند و رابطه ای نیک با خاندان رسالت و علما دارند و شما را تأیید کرده از شما حمایت می کنند

24- توجّه و توکّل به خدا

*توجه و توکل به خدا ⁽²⁾

مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی به قدری به دقایق امور

توجه داشتند و توحید افعالی و دلبستگی ایشان به خداوند و اوامر او زیاد بود که وقتی در بستر احتضار بودند مرحوم آیت الله سید صدرالدین صدر به بالین ایشان آمد و عرض کرد: مقداری سهم امام نزد من است می خواستم آن مبلغ را به شیخ مرتضی و شیخ مهدی فرزندان خود بدهید و بین طلاب تقسیم نشود. ایشان در پاسخ فرمودند آقای صدر! پدر من در میبد یزد قصاب بود و خدای تبارک و تعالى مرا حاج شیخ کرد شیخ مرتضی و شیخ مهدی فرزندان شیخ عبدالکریم هستند آن ها هم خدا دارند و او آن ها را کمک می کند این پول متعلق به بیت المال است و باید میان نیازمندان تقسیم شود، نه دو فرزند من و این در شرایطی بود که وقتی ایشان از دنیا رفتند، فرزندانشان برای مخارج روزانه منزل مقروض شدند زیرا همه اثاث منزل پدرشان که مرجع زمان و سرپرست حوزه علمیه قم بود، فقط 1500 تومان ارزش داشت و در زمان فوت، بنا به نقل بعضی، مبالغی مقروض بود و حاضر نشده بود آن بدهی ها را از محل بیت المال پرداخت کند و طلبکاران وقتی بعد از درگذشتش از این موضوع مطلع شدند همگی طلب خود را به آن مرد خدا بخشیدند!

25- ساده زیستی

*ساده زیستی ⁽¹⁾

در زمان زعامت آیت الله حاج شیخ عبدالكريم حایری، روزی شخصی از مریدان آن مرحوم به نزدشان می رود و به ایشان یک عبای نفیس و آبرومند به رسم هدیه تقدیم می کند. مرحوم حاج شیخ که در طول زندگی به سادگی و ساده زیستی عادت کرده بود و هم نسبت به مردم بسیار خوش برخورد و خلیق بود، نگاهی به آن عبا می اندازد و از آن شخص می پرسند با پول این عبا چند عبای ساده و امرگذر می شود تهیه کرد؟ وی پیش خود حسابی می کند و می گوید شانزده عدد حاج شیخ می فرمایند این را ببر و به جایش 16 عبای ساده بخر و بیاور آن شخص بلافاصله امر ایشان را اطاعت می کند و شانزده عبا را نزد وی

می آورد. حاج شیخ یکی را برای خود بر می دارد و بقیه را به 15 طلبه هدیه می کند. بعد، از آن شخص می پرسد حالا این طور بهتر نشد تا این که من آن عبای گران قیمت را به دوش بگیرم؟!

26- نپذیرفتن وجوه احمد شاهی

*نپذیرفتن وجوه احمد شاهی ⁽¹⁾

نقل شده است: رضاخان پهلوی در اوایل که سردار سپه بود، به قم می رود و می خواهد با حاج شیخ عبدالکریم حایری ملاقات کند زمانی به منزل ایشان می رسد که حاج شیخ در اندرونی مشغول وضو گرفتن بودند. هرچه به رضاخان می گویند: بفرمایید در قسمت بیرونی تا آقا بیایند می گوید: اجازه بگیرید من می خواهم به اندرونی بروم منظور او از این اصرار این بوده که ببیند اندرونی و بیرونی ایشان با هم فرقی دارد یا نه؟! وقتی با اجازه حاج شیخ وارد می شود و اندرونی را می بیند متوجه می شود که وضع بیرونی خیلی آبرومندتر از اندرونی است! پس وی مبلغی پول به آقای حاج شیخ می دهد و می گوید: این از طرف اعلیحضرت احمدشاه .است ایشان قبول نمی کنند رضاخان می گوید اگر قبول نفرمایید برای من خوب نمی شود خواهش می کنم بپذیرید. حاج شیخ قبول می کنند سپس همۀ آن پول را به خودش بر می گردانند و می فرمایند: این ها را به قزّاق های مستحق بدهید پهلوی هم پول ها را بر می دارد و مرخص می شود.

27- توصیه به اقامه جماعت

*توصیه به اقامه جماعت ⁽²⁾

از حضرت آیت الله العظمی اراکی نقل شده است زمانی که بنای کشف حجاب شد رضاخان دستور داده بود ابتدا باید زنان رؤسای ادارات قم کشف حجاب کنند، پس هر شب نوبت یکی بود و در هر شب همسر یکی از مقامات بدون حجاب وارد خیابان می شد و اطراف او زنهای باحجاب جمع می شدند تا

وقتی که مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم برای رفتن به نماز مغرب و عشاء از آن جا عبور می کنند آن زن و همراهانش بدون حجاب ظاهر می شوند و جمعیت هم برای تماشا جمع می شدند و مرحوم حاج شیخ باید از میان این جمعیت عبور کند. به اضافه این که این ها درست در وقتی به راه می افتادند و تظاهر می کردند که حاج شیخ در راه بود و این ها جلو می افتادند و ایشان پشت سر جمعیت قرار می.گرفت حاج شیخ می فرمودند: من که دیدم این وضعیت است، فکر کردم رفتن به نماز مغرب و عشا در صحن حضرت معصومه علیها السلام را ترک کنم؛ زیرانه می توانم نهی از منکر کنم و از این جا هم باید عبور کنم و این ها هم سر راه من این کار را می کنند اگر هم حرفی نزنم می گویند پس ایشان این کار را قبول کرده که سکوت می کند!

اگر بخواهم حرفی بزنم چطور با این شخص (رضاخان) حرف بزنم؟! پس بهتر است که به نماز نروم، این چه نمازی است که من می روم؟ این فکر را با هیچ کس در میان نگذاشتم و خودم عهد کردم که نروم.

یک روز هنگام عصر که در منزل در اتاق خوابیده بودم دیدم ناگهان در باز شد و سیدی با ریش بلند آمد و گفت این نماز را ترک نکن این نماز را ترک نکن!

من به واسطه این جهت دلم محکم شد و نماز را در صحن مطهر ادامه دادم.

28- احضار روح

*احضار روح ⁽¹⁾

حضرت آیت الله اراکی نقل کرده اند فرزند حاج شیخ عبدالحسین صاحب الدّاری -مسئول کتابخانه مدرسه فیضیه در قم - گم شد و ایشان به سبب علاقه مندی شدید به پسرشان، از این جریان سخت ناراحت بودند و هر چه هم برای یافتن وی تلاش کردند به نتیجه نرسیدند حتی نقل شده است که ایشان وقتی کتب جدید کتابخانه را ثبت می کردند در ذیل مهر وقفنامه می نویسند: «يَا رَادَّ يُوسُف

الى يعقوب رُدَّ ولَدى الى». ⁽¹⁾آخر الامر ایشان نزد مرحوم حاج شیخ محمدعلی خوانساری که علم تسخیر را می دانست رفتند و از ایشان خواستند تا روح مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری را حاضر کنند و از ایشان بخواهند برای پیدا شدن این پسر کاری بکنند اما احضار روح حاج شیخ ممکن نشد و به جای آن روح شخصی به نام آقای برقعی حاضر می شد! آقای خوانساری می گوید: ما روح حاج شیخ عبدالکریم را می خواستیم و با شما کاری نداریم!

روح آقای برقعی می گوید: آقایی و شأن حاج شیخ عبدالکریم بزرگ تر از آن است که به این جا تشریف بیاورند شما اگر کاری به ایشان دارید بفرمایید تا من خدمت ایشان عرض کنم و جواب آن را بیاورم بنابراین آقای صاحب الداری موضوع گم شدن پسرشان را به روح آقای برقعی گفتند. طولی نکشید که جواب آمد که آقازاده شما در فلان مکان در اطراف قم است و اگر کسی هم به آن جا نرود خودش می آید و همین طور هم شد. پس از مدتی خودش آمد و معلوم شد در همان محل که فرموده بودند ساکن بوده.

29- بی توجّهی به دنیا و مافیها

*بی توجّهی به دنیا و مافیها ⁽²⁾

مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری هنگام وفات ارزش همۀ اثاث زندگی اش به 1500 تومان نمی رسید به علاوه مبالغی نیز مقروض بود؛ زیرا حاضر نبود بدهی هایش را از بیت المال بپردازد. او حتی برای ازدواج پسرانش یا برای شوهر دادن دختران قرض کرده بود و چنان چه می خواستند بدهی هایش را از محل فروش اثاثیه منزل بپردازند باید همۀ آن ها برای پرداخت قرض ها به فروش برسانند به همین جهت بعد از وفات، طلبکاران دیون او را یکجا بخشیدند و از طلب خود چشم پوشیدند.

حاج شیخ حتّی خانه ای از خود نداشت در زمان حیاتش، حاج آقارضا

جاپلقی - که از ثروتمندان بنام بروجرد بود- برای دیدار ایشان به قم آمده بود. وی در آن سفر به حاج شیخ گفته بود من می خواهم خانه ای برای شما تهیّه کنم امّا ایشان نپذیرفته بود و هرچه او اصرار کرد حاج شیخ نپذیرفت پس اقارضا جاپلقی گفته بود اگر اشکالی ندارد آن را به آقازاده شما بدهم؟ حاج شیخ فرموده بود او خودش می داند. پس وی آن خانه را به فرزندان حاج شیخ عبدالکریم بخشیده بود!

30- عنایت به بیماران و ایتام

*عنایت به بیماران و ایتام ⁽¹⁾

مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری، بیمارستان و دارالایتامی ساخته بودند و همواره به آن جا می رفتند و از بیماران عیادت می کردند و به مشکلات آنان می رسیدند یکی از طلاب که در این بیمارستان بستری شده بود می گوید زمانی به خود آمدم دیدم کسی بالای سرم پیوسته حوله را با آب سرد خنک می کند و روی سرم می گذارد وقتی توجه کردم دیدم حاج شيخ عبدالكريم حایری است. بعد هم ایشان را دیدم که پایین محوطهٔ بیمارستان در سایه درخت ها روی صندلی نشسته اند و عده ای هم اطرافش ،بودند، در حالی که یک سینی توت جلوی آن ها بود و پرستارها یتیمان را می آوردند و ایشان به لباس و نظافت آن ها رسیدگی می کرد و با بعضی از آن ها که بزرگ تر بودند در مورد وضع زندگی اشان در آن جا سؤال می کردند و آن ها توضیح می دادند. آن منظره آن چنان رقت انگیز بود که با دیدن آن اشک از چشمانم سرازیر شد!

عروج كهف انام

تبدیل شد به سوگ سُرور مدام ما *** چون شد ز دست فارق حلّ و حرام ما

رفت از جهان به عالم باقی چو حاج شیخ *** عبدالکریم کهف و ملاذ انام ما

در ماتمش رواست که جاری بود سرشک *** تا رستخیز از مژه خاص و عام ما

فرمود مُرد آن که بدی شرع را ملاذ *** آن شاعر ادیب سخنور «قوام» ما

گر رفت از جهان نتوان گفت مُرد از آنک *** نبود مقام موت و حیاتش مقام ما

گویم به حکم سنّت و اجماع و شرع و عقل *** نبود دوام او به مَثَل چون دوام ما

زیرا خدای گفت شهیدان نمرده اند *** مرزوق و زنده اند چو نوشند جام ما

هر کو بمرد در ره تحصیل شد شهید *** مروی است این حدیث ز خیر الانام ما

این نکته را ادیب سخن سنج ملک پارس *** خاطر نشان نموده به خاص و عوام ما

«هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق *** ثبت است بر جریده عالم دوام ما»

«فتحی» به جای بحث تو راهست زین مقام *** باشد ز سال فوت جنابش کلام ما

کن عرض در شب دهم از ماه یازده *** «رفت آن که بود جای نشین امام ما» ⁽¹⁾1315 ش

ناطق نام آور

آیت الله سید یحیی احمد آبادی قُدّس سرّه

اشاره

10

عکس

خطيب توانا و واعظ شهیر، سیّد یحیی واعظ احمد آبادی، فرزند حجّت الاسلام آقا سیّد حسین احمد آبادی، در سال 1264 ⁽¹⁾ش، در روستای احمدآباد اردکان در یک خانواده روحانی دیده به جهان گشود و چون پدر و عمویش - هر دو - روحانی بودند، به تحصیل علوم دینی روی آورد. وی ابتدا بعضی مقدّمات را در زادگاه خود خواند. سپس برای ادامه تحصیل به یزد آمد مشهورترین استاد وی در یزد مرحوم آیت الله شیخ عبدالرسول گمتیان بود. وی سپس به اصفهان رفت و در مدرسه چهارباغ خوشه چین خرمن علمی بزرگانی همچون آیت الله درچه ای و آخوند کاشی گردید.

سیّد یحیی به علت استعداد فوق العاده و پشتکاری که در امر تحصیل داشت تا نیل به درجه اجتهاد در اصفهان ماند و در همان جا بود که در منابر مختلف در آن حوزۀ علمی قوت و قدرت خود در عرصه وعظ و خطابه را به منصه ظهور رساند. سپس به یزد مراجعت کرد و اگرچه به تدریس و تحقیق نپرداخت لیکن مجالس درس بزرگان را هم ترک نکرد و علاوه بر سخنرانی در مجالس مختلف در هر فرصت با علمای طراز اول یزد به بحث علمی می پرداخت. شهرت وی در سخنوری زمانی به اوج خود رسید که وی در قم، مشهد، شیراز، اصفهان، تهران و

عتبات عراق به منبر رفت و به راستی در عرصۀ خطابه گوی سبقت را از همگان ربود و سالیانی یکه تاز عرصه وعظ و خطابه در جهان تشیع بود؛ به ویژه این که تمام دوره شهرت او همزمان با سلطه و خفقان دورۀ رضاخانی بود اما او همچون شیری شرزه در منابر و مجالس بی پروا سخن می گفت و از هیچ چیز و هیچ کس واهمه نداشت از کارهای شاخص او، مباحثه و محاجه با مبلغین بهایی و شیخیه و سایر گروه های منحرف بود که عموماً آنان را مغلوب و سرافکنده می ساخت و همین امر موجب خطرهایی برای وی شد افسوس که دوران عمر پربرکت این سخنور نامی و واعظ گرامی کوتاه بود و او تنها 53 سال عمر داشت. سرانجام وی در روز 20 ذیحجه سال 1357 ق برابر با 21 بهمن 1317 ش. چشم از جهان فرو بست و در قبرستان «جوی هرهر» یزد مدفون شد.

1- عنایت حضرت زهرا

*عنایت حضرت زهرا ⁽¹⁾

مرحوم آقا سیّد یحیی معروف به احمدآبادی، از مشاهیر وعاظ یزد، بلکه از گویندگان بزرگ مذهبی در زمان خود در کشور بوده است. وی که دارای حافظه ای قوی و شهامتی خارق العاده ،بود به جز یزد در قم مشهد تهران و کرمان به ایراد سخن می پرداخت گفته شده است زمانی این خطیب شهیر بنا به دعوت مرحوم آقامیرزا محمدرضا فقیه کرمانی به آن شهر می رود و با بیانی رسا و جرئتى تمام، فرقه شیخیه را مورد بحث منبر خود قرار می دهد و آنان را رسوا می سازد. طرفداران این گروه که موقعیت خود را متزلزل بلکه در خطر می دیدند به صورتی ناشناس و به بهانۀ شرکت در یک مراسم مذهبی وی را به خارج از شهر کرمان می برند و در باغی در تدارک قتل وی بودند. وی به محض این که احساس کرد در محل خطر واقع شده برای نجات خویش به جده اش حضرت زهرا علیها السلام متوسل می شود. هنوز لحظاتی از استغاثه او نگذشته بود که عده ای از مردم، آن محل را محاصره کردند و او را نجات دادند. بعد از ختم غائله، وقتی آقا

سیّد یحیی و همراهان به خانه مرحوم فقیه کرمانی وارد شدند، یکی از آن ها از آقای فقیه پرسید: شما چگونه متوجه شدید سید در آن محل محصور است؟! ایشان فرمود: من در منزل خوابیده بودم در آن حال حضرت زهرا را در خواب دیدم که به من فرمودند شیخ محمدرضا زود خودت را به پسرم سیّد یحیی برسان که جانش در خطر است پس من بلافاصله از جا برخاستم و برای نجات او از چنگ دشمنان، شما را خبر کردم

2- توصیه برای دفن اموات

*توصیه برای دفن اموات ⁽¹⁾

در زمان رضاخان بنا به دستور مقامات محلّی، مردم از دفن اموات در گورستان های مجاور محلات منع شده بودند و به شدت از آن جلوگیری می شد. مردم هم بدون توجه به زیان های این کار پیوسته تلاش می کردند به هر ترتیب مجدداً نسبت به دفن اموات در این قبرستان های محلی اقدام کنند. گفته شده است: باری، وقتی مرحوم آقا سیّد یحیی احمدآبادی برای شرکت در یک جلسه روضه خوانی وارد مجلس شد و می خواست به منبر برود، یکی از اهالی محله تل- که از محلات قدیمی یزد است - خود را به ایشان رساند و با خوشحالی و شور شعف خبر داد که پس از زحمات بسیار موفّق شدیم مجدّداً مجوّز دفن اموات را در قبرستان محله بگیریم. وی وقتی روی منبر قرار گرفت، با آن صدای بلند و جذبهٔ خاصی که داشت به انتقاد شدید از این کار مردم پرداخت و با منطق و استدلال اثبات کرد این امر به صلاح اهالی محل نیست و چنان به هیجان آمده بود که بر منبر پای می کوبید و می گفت: از این که موفق شده اید یک امر خلاف بهداشت و شرع و عرف را دوباره زنده کنید احساس خوشحالی می کنید؟ آیا نمی دانید اگر یکی از این مردگان مبتلا به یک بیماری خطرناک باشد، چه به سر مردم محله می آید؟ و این در شرایطی بود که بیشتر مردم هنوز بی سواد بودند و قدرت تشخیص این مسائل را در آن روزگار نداشتند.

3- تعطیلی درس های حوزه

*تعطیلی درس های حوزه ⁽¹⁾