دانشنامه تخت فولاد اصفهان جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد ( اصفهان)

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه تخت فولاد اصفهان جلد 3/ پدیدآورنده مجموعه فرهنگی و مذهبی تخت فولاد؛ زیر نظر اصغر منتظرالقائم.

مشخصات نشر : اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، 1389 -

مشخصات ظاهری : ج.:مصور (بخشی رنگی)، جدول، نمونه، عکس؛29×22 س م.

شابک : ج. 1: 978-600-1320-19-4 ؛ ج.2 : 978-600-132-082-8 ؛ 300000 ریال: ج.3: 978-600-132-143-6 ؛ 450000 ریال: ج.4: 978-600-132-193-1

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : ص.ع. به انگلیسی: Asghar Montazerolghaem. Esfahan Takht-e-Foulad encyclopedia.

یادداشت : ج. 2 (چاپ اول: 1391).

یادداشت : ج.3(چاپ اول: 1392).

یادداشت : ج.4 (چاپ اول: 1394).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1.الف - چ.- ج.2.چ - ش.- ج.3. ص- گ.-ج.4. ل- ی

موضوع : مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد( اصفهان)

موضوع : مجتهدان و علما -- ایران -- اصفهان -- سرگذشتنامه

موضوع : مشاهیر -- ایران -- اصفهان-- سرگذشتنامه

موضوع : اصفهان --آرامگاهها

شناسه افزوده : منتظرالقائم ، اصغر، 1337 - ، ناظر

شناسه افزوده : سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان

رده بندی کنگره : DSR2073 /ص75م3 1389

رده بندی دیویی : 955/932

شماره کتابشناسی ملی : 2019282

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

دانشنامه تخت فولاد اصفهان

ص- گ

جلد سوم

زیر نظر:

دکتر اصغر منتظر القائم

اصفهان 1392

سرشناسه: مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد (اصفهان)

عنوان و نام پدیدآور: دانشنامه تخت فولاد اصفهان ٫ پدید آورنده مجموعه فرهنگی و مذهبی تخت فولاد: زیر نظر اصغر منتظر القائم؛ ویراستار سعید شفیعیون

مشخصات نشر: اصفهان سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان 1389

مشخصات ظاهری: ج مصور، جدول 22× 29 س.م

شابک: ج.1: 9786001320194 ج2: 9786001320828

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه

مندرجات: ج.1. الف-ج، ج.2. چ-ش

موضوع: مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد (اصفهان)

موضوع: مجتهدان و علما - ایران - اصفهان -- سرگذشتنامه

موضوع: مشاهیر - ایران - اصفهان - سرگذشتنامه

موضوع: اصفهان - آرامگاه ها

شناسه افزوده: منتظر القائم، اصغر، 1337

شناسه افزوده: شفیعیون، سعید، ویراستار

شناسه افزوده: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان

رده بندی کنگره: 1389 3م 75 ص DSR2073

رده بندی دیویی: 955/932

شماره: 021019283

دانشنامه تخت فولاد اصفهان

جلد سوم

پدید آورنده: مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد

مدیر دانشنامه: دکتر اصغر منتظر القائم

مدیر مجموعه فرهنگی تخت فولاد: مهندس حسین حمیدی اصفهانی

مدیر داخلی: حمید خلیلیان

یراستار: دکتر سعید شفیعیون

صفحه آرا:

مدیر تولید: مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد

ناشر: مجموعه فرهنگی - تفریحی شهرداری اصفهان

چاپ اول: 1392

شمارگان: 1000 نسخه

اصفهان، خیابان مصلی، چهار راه شیخ مفید، مجموعه فرهنگی و مذهبی تخت فولاد

کد پستی: 64711-81649

مرکز پخش 2239466 91 - 03116638890

www.Isfahan.ir - www.takhtef

همه حقوق چاپ محفوظ و متعلق به مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد وابسته به شهرداری اصفهان است.

قیمت: 200/000 ریال

همکاران دانشنامه تخت فولاد اصفهان (جلد سوم)

مشاوران علمی

اژه ای، محمد علی

بنی لوحی، سید على

دباغی، عزیز الله

فرشته نژاد، سید مرتضی

قاسمی، رحیم

کرباسی زاده اصفهانی علی

مسجدی، حسین

ناجی اصفهانی، حامد

نصر اللهی، غلامرضا

همکاران علمی

ابراهیمی، مژگان

اخضری، علی

اسدالهی دهقی، احسان

ایرج پور محمد ابراهیم

بهشتی نژاد، سید محمد علی

بیاتی، آمنه

پور بختیار، غفار

تیموری، مرتضی

جان نثاری، مریم

حجازی، سید محمد

حسینی هرندی، سید علی اکبر

حکمتیان فر، رسول

خامسی پور، لیلا

خلیلیان، حمید

دفتریان، سید مسعود

دهقان نژاد، مرتضی

رجایی، عبدالمهدی

ریاحی، محمد حسین

زادهوش محمدرضا

زاهد نجفی، محمد

سعیدیان، مریم

سلطانی رنانی سید مهدی

سمامی حائری، محمد

سمرقندی، محسن

شاهمندی، اکبر

شفیعی، مرتضی

شورشینی، سید علیرضا

شهیدانی شهاب

شیری، اکرم

صنیع زاده، حیدر

طباطبایی، سید رضا

طباطبایی، سید مصطفی

عقیلی، سید احمد

فرشته نژاد سید مرتضی

قاسمی، رحیم

قانونی، حمیدرضا

فرقانی، مهدی

قره خانی، مهدی

کرباسی زاده اصفهانی، علی

کشتی آرا کیمیا

لطفی، علیرضا

محمدی فشارکی محسن

مسجدی، حسین

معصومی زاده رضوان

منتظر القائم، اصغر

میر خلف، سید علی اصغر

ناجی اصفهانی حامد

نجار اعرابی، مهدی

نصر اللهی، غلامرضا

مدیران اعضا و همکاران پشتیبانی علمی و اداری

سقائیان نژاد، سید مرتضی

گلستان نژاد، ابوالقاسم

معاون برنامه ریزی پژوهشی و

فن آوری اطلاعات شهرداری اصفهان

قاسم زاده، علی

معاون فرهنگی اجتماعی شهرداری اصفهان

حمیدی اصفهانی، حسین

مدیر مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد

منتظر القائم، اصغر

مشاور شهردار اصفهان و مدیر دانشنامه تخت فولاد

محلوجی ، فضل الله

نیلی پور، مهدی

مشاور شهردار اصفهان و مجموعه فرهنگی مذهبی

تخت فولاد

اژه ای، محمد

مشاور مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد

مقدس، مصطفى

امور اداری و مالی مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد

خلیلیان، حمید امور اجرایی دانشنامه و کتابخانه

زینلی مریم امور فرهنگی مجموعه

جان نثاری مریم امور کتابخانه مجموعه

ترکی، زهرا دفتردار مجموعه

آقابابایی، مهدی روابط عمومی مجموعه

شمس اللهی بابک امور انفورماتیک مجموعه و ویرایش تصاویر

آقایی، غلامرضا انباردار مجموعه

یوسف زاده، عباس امور اجرایی مجموعه

نریمانی، غلامرضا دبیرخانه مجموعه

گلی، مهدی حسابداری مجموعه

حفیظی، على حسابداری مجموعه

میر خلف، سید علی اصغر موزه ها

سایر همکاران:

اکبریان رسول

براتی، رسول

بهرام نصیری، ابراهیم

جلالی محمد

جمشیدی رمضان

حیدری، نجفقلی

رحمانی، شعبان

رحیمی، علی

رمضانی عباسعلی

روزبهانی، حسن

زارع على محمد

عابدی درچه، رضا

عسگری، اکبر

فتاحی اکبر

فدایی، اکبر

کاظمی، خسرو

مزروعی حسنعلی

مقصودی، علی

فهرست مدخل ها و نام های مؤلفان

ص

صابر علیشاه سوم میرزا عباس محمد ابراهیم ایرج پور

صاحب کاشانی، محمد مسیح

صاحب روضات تکیه سید مرتضی فرشته نژاد

صاحب روضات چهارسویی اصفهانی، سید محمد باقر

صاحب هدایه رازی، شیخ محمدتقی

صادق زاده غلامرضا اصغر منتظر القائم

صادقی، حسین اصغر منتظر القائم

صادقی عباس (رمضانعلی) مریم جان نثاری

صادقی، سید محمد علی محمّد زاهد نجفی

صادقی اصفهانی عبدالکریم مریم جان نثاری

صادقیان، علیرضا اصغر منتظر القائم

صادقیان، محمدرضا مریم جان نثاری

صارم الدوله مسعود اکبر میرزا احسان اسدالهی دهقی

صافی اصفهانی، سیّد محمّد جعفر حمیدرضا قانونی

صالحی جویباره ای جویباره ای، شیخ محمّدحسین

صالحی جویباره ای، شیخ محمدرضا محمد سمامی حائری

صالحی جویبارهای بانو اصفهانی، مریم

صبا، سیّد احمد سید مسعود دفتریان

صبوری سیچانی امین سیچانی، شیخ محمّد حسین

صحاف اصفهانی، آقا محمدتقی حمید خلیلیان

صحت میرزا حسین على اخضری

صدر الاسلام، میرزا محمدحسین حمید خلیلیان

صدر الاطباء، سید على اكبر رحیم قاسمی

صدر العلما، سیّد عبدالوهاب حمید خلیلیان

صدر العلماء، سیّد محمدهادی سید احمد عقیلی

صدر العلماء اردستانی، سید محمود رحیم قاسمی

صدر المحدثین خوانساری، ملا عبدالله

صدر المحدثین خوانساری، میرزا محمود سید احمد عقیلی

صدر الواعظین، سیّد محمّد رحیم قاسمی

صدر الواعظین آزادانی، میرزا محمد رحیم قاسمی

صدر الواعظین شهشهانی، سیّد محمّد رحیم قاسمی

صدر جبل عاملی، سراج الدین على اخضری

صدرزاده، آقا سید رضا سید مصلح الدین مهدوی

صدر عاملی، سیّد محمّد جواد رحیم قاسمی

صدر عاملی، سیّد صدرالدین رحیم قاسمی

صدر هاشمی، حاج سیّد اسدالله رحیم قاسمی

صدر هاشمی، سیّد محمّد على اخضری

صدری، محمّد تقی خان حمید خلیلیان

صدری پور نادرخان علیرضا لطفی

صدری زنجانی مدرس زنجانی میرزا احمد

صدری شیرانی اکبرخان حمید خلیلیان

صدری نجفی، شیخ محمدحسین حمید خلیلیان

صدق الشعرا، صمد حمید خلیلیان

صدقی نقاشباشی، میرزا محمّد باقر

صدوق الواعظین درب امامی، سیّد محمود

صدیق الاطبا، سیّد محمّد صادق محمّد حسین ریاحی

صدیقین، محمد باقر علی کرباسی زاده اصفهانی

صدیقین، ملا حسینعلی على كرباسی زاده اصفهانی

صرّافان، حسین اکرم شیری

صرّام، میرزا علیرضا حمید خلیلیان

صرامی، شیخ محمّدعلی حمید خلیلیان

صفا، سید فضل الله رحیم قاسمی

صفاتاج، مرتضی اصغر منتظر القائم

صفا قائنی، سیّد علیرضا حمید خلیلیان

صفایی انارکی، حسنعلی مریم جان نثاری

صفدر زاده حقیقی، حاج مهدی خان اکرم شیری

صفری، علی مریم جان نثاری

صفری، نعمت الله اصغر منتظر القائم

صفوی، سید ابراهیم اصغر منتظر القائم

صفوی، سید محسن اصغر منتظر القائم

صفوی نواب، محمدحسن میرزا حمید خلیلیان

صفی دهکردی، سید عباس رحیم قاسمی

صفی قلی بیک غلامرضا نصراللهی

صلاحیان گرگابی، شیخ غلامرضا حمید خلیلیان

صلواتی، شیخ حیدرعلی حمید خلیلیان

صمدیه لباف، مرتضی مریم جان نثاری

صمصام، احمدقلی خان غفارپور بختیار

صمصام، سیّد محمّد حسین مسجدی

صمصام، مرتضی قلی خان غفار پوربختیار

صمصام السلطنه، نجف قلی خان غفار پور بختیار

صمصام شریعت حاج آقا شجاع سید علیرضا شورشینی

صنیع زاده، احمد اصغر منتظر القائم

صنیع زاده میرزا شكر الله حیدر صنیع زاده

صنیع همایون، میرزا عبدالحسین حمید خلیلیان

صیرفیان پور، عبدالکریم مهدی نجار اعرابی

صیرفیان پور، محسن اصغر منتظر القائم

صیرفیان پور، محمد مهدی نجار اعرابی

ض

ضابط زاده سیّد محمود اصغر منتظر القائم

ضیاء اصفهانی، ملا محمد حسین رحیم قاسمی

ضیاء الواعظین حسینی، سید شهاب الدین سید مصلح الدین مهدوی

ضیایی احمد آبادی، ملا علی اکبر آمنه بیاتی

ط

طالبی، مهدی اصغر منتظر القائم

طالقانی، سیّد محمّد كاظم سیّد مصلح الدین مهدوی

طالقانی، عبدالمجید محمدرضا زادهوش

طالقانی نجفی، آقا سید حسن حمید خلیلیان

طاهرزاده محمد تقی اصغر منتظر القائم

طاهری، شیخ فخرالدین حمید خلیلیان

طاهری بروجنی حائری بروجنی خاور سلطان

طاهری حسین آبادی، سید جلال الدین محمّدرضا زادهوش

طباطبایی، سیّدعباس سید مصطفی طباطبایی

طباطبایی، سیّد محمّد سید مصطفی طباطبایی

طباطبایی، سیّد محمود سید مصطفی طباطبایی

طباطبایی، سیّد مصطفی سیّد مصطفی طباطبایی

طباطبایی ابرقویی سیّد زین العابدین سیّد رضا طباطبایی

طباطبایی اردستانی، سیّد مهدی حمید خلیلیان

طباطبایی اسلامی، سیّد محمد مهدی نجار اعرابی

طباطبایی خوراسکانی، میرزا زین العابدین سیّد مصطفی طباطبایی

طباطبایی زواره ای، میرزا سعیدا حمید خلیلیان

طباطبایی زواره ای وفا، میرزا محمّد علی

طباطبایی زواره ای، آقا سیّد محمّد حمید خلیلیان

طباطبایی شهشهانی مورخ الاسلام، سیّد محمّد

طبیب ناصر حکمت، میرزا ابوالقاسم

طبیب، میرزا محمد باقر حمید خلیلیان

طبیب پاقلعه ای، میرزا عبدالباقی

طبیب پوده ای، میرزا عبدالکریم

طبیب، میرزا محمّدعلی جلال الدین همایی

طبیب، میرزا مهدی سیّد مصلح الدین مهدوی

طبیب اصفهانی، میرزا عبدالباقی محمّدابراهیم ایرج پور

طبیب اصفهانی، میرزا محمّد زمان حمید خلیلیان

طبیب خراسانی، میرزا محمد حمید خلیلیان

طبیب خراسانی سید هاشم سید مصلح الدین مهدوی

طبیب دهکردی میرزا غلامحسین حمید خلیلیان

طبیب فتاح، سیدعلى غلامرضا نصراللهی

طبیب محله نویی میرزا محمد حمید خلیلیان

طریحی نجفی، آقا نجم الدین حمید خلیلیان

طشت آب شهاب شهیدانی - اکبر شاهمندی

طفلان ،آب، سعید اصغر منتظر القائم

طلاکوب، رضا اکرم شیری

طلاکوب مرتضى اصغر منتظر القائم

طوبی، سیدهاشم رحیم قاسمی

طوسی خراسانی، سید یوسف

طیاره خواجویی غلامعلی مریم جان نثاری

طیاره خواجویی مصطفی اصغر منتظر القائم

ظ

ظهیرالاسلام، سید مرتضی رحیم قاسمی

ع

عارفچه محمّد حسین محمّدرضا زادهوش

عارفچه، محمّد علی محمدرضا زادهوش

عارفیان جزی، منصور اصغر منتظر القائم

عاشق آبادی، شیخ عبدالقادر حمید خلیلیان

عاصی، لطف الله علیرضا لطفى

عاكف، کمال الدین سیّد احمد عقیلی

عالم نائینی میرزا محمّدعلی حمید خلیلیان

عالم نجف آبادی، شیخ محمد حسن محمّد حسین ریاحی

عاملی، سید ابوالحسن رحیم قاسمی

عاملی پیشنماز، سیّد محمّد باقر

عاملی، سیّد محمّد صادق سیّد محمّد حجازی

عاملی حسینی، سیّد محمّدعلی سیّد مصلح الدین مهدوی

عاملی حسینی، سیّد علیرضا غلامرضا نصراللهی

عاملی خوراسکانی، سیّد حسن رضوان معصومی زاده

عاملی فتونی اصفهانی نجفی، ابوالحسن شریف علی کرباسی زاده اصفهانی

عباس آبادی تبریزی محمّدرضا غلامرضا نصراللهی

عباسی، بدیع الزمان حمید خلیلیان

عبد الجواد رحیم قاسمی

عبدالرسولی، علی رحیم قاسمی

سیّد عبدالعظیم ملا عبدالله حمید خلیلیان

عبداللهی، منصور اصغر منتظر القائم

عبدی اصفهانی، عبدالحسین علیرضا لطفی

عجمی، احمد مهدی نجار اعرابی

عراقی، باقر خان غلامرضا نصراللهی

عراقی، میرزا محمّدحسن حمید خلیلیان

عراقی، نورالدین على اخضری

عرب، قربانعلی اصغر منتظر القائم

عرب جوزدانی، حسن مریم جان نثاری

عربستانی، علیرضا مریم جان نثاری

عرفان، احمد على اخضری

عریضی سید محمّدعلی سیّد مصطفی طباطبایی

عریضی، سیّد محمّد حمید خلیلیان

عزیزی نیا، مهرداد اصغر منتظر القائم

عسگری، سیّده بتول (ملیحه) مریم جان نثاری

عسگری، سیّد رسول مریم جان نثاری

عسگری، رضا اصغر منتظر القائم

عشاقی، مهدی سیّد محمّد علی بهشتی نژاد

عشاقی سیار، نجفقلی

عطاری، میرزا عبدالحمید حمید خلیلیان

عظیمی، سید عبدالعظیم حمید خلیلیان

عظیمی، میرزا محمّد علی حمید خلیلیان

عقدایی، سیّد عبدالعلی رحیم قاسمی

عقیلی، سیّد حمید اصغر منتظر القائم

عقیلی، سیّد محسن اصغر منتظر القائم

عکاسی اکبر شاهمندی

عکاشه (ضیغم الدوله)، اسکندرخان غفار پوربختیار

علاج، سیّد عیسى خان مرتضی شفیعی

علاقه مندان جواد اصغر منتظر القائم

علامت ساز بیاض، میرزا عباس

علوی، سیّد محمّد حمید خلیلیان

علوی ،شهیدی میرزا محمد باقر رحیم قاسمی

علوی عاملی، میر سیّد احمد حامد ناجی اصفهانی

علوی عاملی میر سیّد محمّد عبد الحسیب حامد ناجی اصفهانی

علوی موسوی خوانساری، سیّد علی حمید خلیلیان

علی اکبریان، میرزا علی اکبر حمید خلیلیان

علی بالایی، مصطفی (رضا) اصغر منتظر القائم

علی بیک، حسنعلی مریم جان نثاری

علیخانی، غلامرضا مریم جان نثاری

رحیم لاسلام حجت نجفی، شیخ مرتضی

عماد الواعظین میرزا احمد علی کرباسی زاده اصفهانی

عماد الواعظین، سیّد محمّد باقر حمید خلیلیان

عماد الواعظین، آخوند ملا محمّدحسین على كرباسی زاده اصفهانی

عمرانی، احمد مریم جان نثاری

عمرانی، مرشد میرزا حسن غلامرضا نصراللهی

عمو آقاجانی، عبدالعلی مهدی نجار اعرابی

عمو آقایی، قربانعلی اصغر منتظر القائم

عمو علی، مرتضی اصغر منتظر القائم

عنقای اصفهانی شیرازی، محمّد حسین محمّدرضا زادهوش

غ

غازی اصفهانی، حسن اصغر منتظر القائم

غروی چهارسویی، سیّد محمّدرضا سیّد مصلح الدین مهدوی

غسالخانه تخت فولاد سیّد مرتضی فرشته نژاد

غضنفر پور، تقی اکرم شیری

غفاریان میرزا عبدالمحمود حیدر صنیع زاده

غمگین اصفهانی، محمد کاظم علیرضا لطفی

ف

فاتح، مصطفى مرتضی دهقان نژاد

فاتح الملک حاج احمدخان سیّد احمد عقیلی

فاتحی، منصور مریم جان نثاری

حمید خلیلیان

فاضل، سیّد عبدالوهاب حمید خلیلیان

فاضل اردستانی، ملا محمّد غلامرضا نصراللهی

فاضل اژه ای، میرزا عبدالحسین سیّد مصلح الدین مهدوی

فاضل بیدآبادی، شیخ اسدالله حمید خلیلیان

فاضل سراب جوباره ای، تکیه

فاضل سراب، ملا محمّد على كرباسی زاده اصفهانی

فاضل کوهانی، شیخ محمّد حسین رحیم قاسمی

فاضل نجف آبادی، شیخ محمد حسین سیّد مصلح الدین مهدوى

فاضل نوری، میرزا بهاءالدین علیرضا لطفی

فاضل نوری نجم الشریعه، آقا نجم الدین

فاضل هرندی، شیخ یحیی سیّد على اكبر حسینی هرندی

فاضل هندی، بهاءالدین محمّد رحیم قاسمی

فاضل هندی، بقعه سیّد مرتضی فرشته نژاد

فاطمه بیگم حمید خلیلیان

فانی، سیّد محمّد حسن رحیم قاسمی

فانی، آقا حسین مهدی نجار اعرابی و آمنه بیاتی

فانی، سیّد هادی رحیم قاسمی

فایض اصفهانی، میرزا عباسعلی حمید خلیلیان

فتحی دزفولی مدرس فتحی، شیخ محمّدعلی

فخاری کوشا، حسین

فخر، شیخ عباس سیّد محمّد علی بهشتی نژاد

فخر، ملا علی سیّد محمّد علی بهشتی نژاد

فخر الذاكرین ملا على اكبر سیّد محمّد علی بهشتی نژاد

فخرالزمان، امیر فیضا حمید خلیلیان

فخر الواعظین چهارسویی میرزا ابوطالب سیّد محمّد علی بهشتی نژاد

فخر واعظ، شیخ محمّد حسن سیّد محمّد علی بهشتی نژاد

فداکار، تقی کیمیا کشتی آرا

فدای اردستانی، محمّد سعید حسین مسجدی

فرادنبه ای ملا اسدالله سیّد مصلح الدین مهدوی

فرخانی، عبدالحسین محسن سمرقندی

فرد اصفهانی میرزا آقا حمید خلیلیان

فرزانه دهکردی، سیّد جلال حمید خلیلیان

فرشاد، حمید مریم جان نثاری

فرشادفر، علیرضا مریم جان نثاری

فروشانی سدهی، ملا مصطفى علی کرباسی زاده اصفهانی

فروغ اصفهانی، میرزا محمّد غلامرضا نصراللهی

فروغی احمد اصغر منتظر القائم

فرومند میرزا علی اکبر حمید خلیلیان

فرهمند، ناصر احسان اسدالهی دهقی

فرهنگ اصفهانی، میرزا حسین حمید خلیلیان

فریدنی، شیخ محمد جواد حمید خلیلیان

فریدنی، میرزا محمد حسین سیّد مصلح الدین مهدوی

ملا فریدون علیرضا لطفی

فزوه، یوسف مریم جان نثاری

فزوه ای، محمد حسن سید مصطفی طباطبایی

فشارکی آخوند فشارکی، ملا محمّدباقر

فشارکی آخوند فشارکی، ملا محمّد حسین

فشارکی، آقا فخرالدین حمید خلیلیان

فشارکی، شیخ علم الهدی حمید خلیلیان

فصیح الواعظین سیّد محمدعلی حمید خلیلیان

فصیح ،خاقانی، محمّدحسین میرزا علیرضا لطفی

فقیه، سیّد محمود رحیم قاسمی

فقیه احمد آبادی، سیّد عباس على كرباسی زاده اصفهانی

فقیه احمدآبادی، سیّد محمّد علی کرباسی زاده اصفهانی

فقیه امامی، آقا سیّد عطاءالله لیلا خامسی پور

فقیه ایمانی، میرزا محمّد باقر محمّد حسین ریاحی

فقیه ایمانی، شیخ عبدالحسین رحیم قاسمی

فقیه ایمانی سید مصطفی رحیم قاسمی

فقیه حبیب آبادی، شیخ علی محمد لیلا خامسی پور

فقیه فریدنی، شیخ علی رحیم قاسمی

فقیه موسوی احمد آبادی، سید محمد تقی علی کرباسی زاده اصفهانی

فقیه نطنزی، شیخ محمد غلامرضا نصراللهی

فقیهی، سید محمد باقر غلامرضا نصراللهی

فقیهی، محمد مهدی اصغر منتظر القائم

فقیهی خوراسکانی، میرزا علی سید مصطفی طباطبایی

فقیهی ،قزوینی سیّد محمد حسین سید محمد حجازی

فلاحیان سیچانی، حسن علیرضا لطفى

فلاطوری، عبدالجواد محسن محمّدی فشارکی

فلسفی، رضا کیمیا کشتی آرا

فلسفی شیرازی، سیّد هدایت الله غلامرضا نصراللهی

فنایی، عباس اصغر منتظر القائم

فنایی، علی محمد سیّد مصلح الدین مهدوی

فندرسکی، سیّد ابوطالب محمّدرضا زادهوش

فندرسکی، سیّد روح الله سیّد مصلح الدین مهدوی

فهامی، شیخ اسدالله رحیم قاسمی

فهامی، شیخ محمدتقی رحیم قاسمی

فهیم، یدالله حمید خلیلیان

فیروزبخت، حسن اصغر منتظر القائم

فیض علی شاه، اول میرزا عبدالحسین محمّدابراهیم ایرج پور

فیض على شاه ثانی، میرزا محمد صادق محمدابراهیم ایرج پور

فیض میرزا محمد ابراهیم رحیم قاسمی

فیض، تکیه و بقعه سیّد مرتضی فرشته نژاد

ق

قاری، ملا گدا علی حمید خلیلیان

قاری اصفهانی، سید محمّد هادی حمید خلیلیان

قاری میر سعیدی، میرزا علی رسول حکمتیان فر

ملا قاسم سیّد مصلح الدین مهدوی

قاضی، میرزا حسن غلامرضا نصراللهی

قاضی، شیخ عبدالوهاب حمید خلیلیان

قاضی عسگر داورپناه، شیخ محمدحسین

قاضی عسگر، میرزا سید علی محمد رسول حکمتیان فر

قاضی عسگر، سیّد نورالله رحیم قاسمی

قالی باف، ملا محمّد سیّد مصلح الدین مهدوی

قانونی صرّام، میرزا علیرضا

قاهری، حسنعلی سید محمد حجازی

قدسی، آقا جمال الدین غلامرضا نصراللهی

قدسی، میرزا حسن غلامرضا نصراللهی

قدسی، عبدالحسین غلامرضا نصراللهی

قدسی، میرزامهدی غلامرضا نصراللهی

قدسی کاشانی، میرزا حسن رحیم قاسمی

قربانی، حسن اصغر منتظر القائم

قربانی، عباس مریم جان نثاری

قزوینی، شیخ محمّد باقر رحیم قاسمی

قزوینی، حاج آقا محمّد باقر سیّد مصلح الدین مهدوی

قزوینی، آقا شفیعا حمید خلیلیان

قزوینی، سید عبدالباقی سیّد مصلح الدین مهدوی

قزوینی، حاج آقا کمال الدین حمید خلیلیان

قزوینی، حاج آقا محمد رحیم قاسمی

قشقایی، ملا اسماعیل خان مریم سعیدیان

قشقایی جهانگیرخان قشقایی

قمبوانی ملا مهدی رحیم قاسمی

قمشه ای، ملا عبدالله سیّد مصلح الدین مهدوی

قمشه ای، حاج آقا کوچک رحیم قاسمی

قمشه ای، شیخ مرتضی مهدی قرقانی

قمشه ای ملا مصطفی رحیم قاسمی

قمشه ای، ملا مفید سیّد مصلح الدین مهدوی

قمشه ای شمس آبادی، میرزا علی حمید خلیلیان

قناد اصفهانی حاج زین العابدین غلامرضا نصراللهی

قوام المحدثین امامی العریضی، سیّد محمّد حسین

قوام مصطفوی، سیّد هدایت الله رحیم قاسمی

قوامی زاده باغ بهادرانی، حسن على اخضری

قوچانی، علی اصغر منتظر القائم

قهفرخی رهبر، حاج آقا

ک

کابلی، میرزا محمّد علی غلامرضا نصراللهی

کاروانسرای تخت فولاد سیّد مرتضی فرشته نژاد

کازرونی، تکیه مژگان ابراهیمی

کازرونی، محمد جعفر عبدالمهدی رجایی

کاشانی میرزا محمد مسیح سید احمد عقیلی

کاشفی نائینی، میرزا علی محمد حمید خلیلیان

کاشی، سیّد محمّد حسن علی کرباسی زاده اصفهانی

کاشی آخوند کاشی، ملا محمّد

کاشی پز اصفهانی، آقاجان اکبر شاهمندی

کاشی کاری اکبر شاهمندی

کاظمی، احمد اصغر منتظر القائم

کاظمی، محسن مریم جان نثاری

کافی، آقا طه حمید خلیلیان

کتابفروش میر محمّد حسین سیّد محمّد حجازی

کتابفروش مولوی کتابفروش، شیخ محمّد حسین

کتابفروش، سیّد محمدرضا حمید خلیلیان

کتابفروش، سید محمد صادق رحیم قاسمی

کتابفروش مولوی، عبدالمولی

کتابفروش، ملا محمّد رحیم قاسمی

کتابی، سید ابوالحسن رحیم قاسمی

کتابی، سیّد هلال الدین سیّد مصلح الدین مهدوی

کتیبه های تخت فولاد شهاب شهیدانی

کثیری، علی محمّد حمید خلیلیان

کدخدایی، حسن اصغر منتظر القائم

کدخدایی، محمّد اصغر منتظر القائم

کرباسی خراسانی، حاج محمّد حسن على كرباسی زاده اصفهانی

کربکندی، ملا یوسف على كرباسی زاده اصفهانی

کربلایی حالی، سیّد عبدالله

کردآبادی، ملا حسن حمید خلیلیان

کردآبادی، عباس اصغر منتظر القائم

کرمانی، شیخ محمّد علی رحیم قاسمی

کرمی هر مدانی، محمّد مریم جان نثاری

کریمی، رضا اصغر منتظر القائم

کریمی، محمودرضا اصغر منتظر القائم

کریمی، منصور (رجبعلی) اصغر منتظر القائم

کریمی حبیب آبادی، احمد اصغر منتظر القائم

کسایی، سیّد محمّد جواد عبدالمهدی رجایی

کسایی، سیّد حسن مهدی قره خانی

کسرائی مرشد عباس غلامرضا نصراللهی

کشاورز، مهدی اصغر منتظر القائم

کشفی، سیّد روح الله حمید خلیلیان

کشفی، سیّد سینا غلامرضا نصراللهی

کشفی، پور سیّد علی حمید خلیلیان

کشیکچی، میرزا حسین سیّد احمد عقیلی

کفعمی لادانی، شیخ احمد مریم جان نثاری

کلانتر، میرزا رحیم غلامرضا نصراللهی

کلانتر، آقا سلیمان غلامرضا نصراللهی

کلانتر، میرزا عبدالوهاب مرتضی تیموری

کلانتر میرزا محمدعلی مهدی نجار اعرابی

کلانتر فیوج، محمدرضا مریم جان نثاری

کلاهدوزان، مجتبی اصغر منتظر القائم

کلباسی ابوالمعالی کلباسی

کلباسی، حاج شیخ ابوالفضل علی کرباسی زاده اصفهانی

کلباسی، حاج شیخ محمّدباقر على كرباسی زاده اصفهانی

کلباسی، حاج میرزا جمال الدین على كرباسی زاده اصفهانی

کلباسی، شیخ محمد حسین علی کرباسی زاده اصفهانی

کلباسی، محمد حسین على كرباسی زاده اصفهانی

کلباسی، شیخ محمّدرضا على كرباسی زاده اصفهانی

کلباسی، میرزا عبدالرحیم علی کرباسی زاده اصفهانی

کلباسی، حاج میرزا کمال الدین ابوالهدی علی کرباسی زاده اصفهانی

کلباسی، حاج میرزا على محمّد على كرباسی زاده اصفهانی

کلباسی، حاج شیخ محمّدعلی على كرباسی زاده اصفهانی

کلباسی، حاج شیخ موسی علی کرباسی زاده اصفهانی

کلباسی میرزا محمدهاشم علی کرباسی زاده اصفهانی

کلباسی اشتری، شیخ اسماعیل حسین کلباسی

کلباسی اشتری، حسن على كرباسی زاده اصفهانی

کلباسی اشتری حاج شیخ صدرالدین حسین کلباسی

کلباسی اشتری شیخ فخرالدین حسین مسجدی

کلباسی آقا میرزا ابوالمعالی، تکیه سیّد مرتضی فرشته نژاد

کلیشادی میر محمّد حسین حمید خلیلیان

کلیشادی، آقا سیّد محمود رحیم قاسمی

كمال السلطنه سیّد كمال الدین مجتبی ایمانیه

کمال پور، عباس اصغر منتظر القائم

کمالی، غلامعلی مرتضی تیموری

کمالی اندانی، علی اصغر منتظر القائم

کمره ای، شیخ علی نقی حمید خلیلیان

کمیلی خواجویی، میرزا حسن حمید خلیلیان

کمیلی خواجویی، میرزا علی حمید خلیلیان

کوپایی طباطبایی، سیّد صدرالدین على كرباسی زاده اصفهانی

کوثر اصفهانی، میرزا سلیمان غلامرضا نصرالهی

کوره پز محمد علی (امیر) اصغر منتظر القائم

کوشا اصفهانی، حسین علیرضا لطفى

کوشکی، عبدالرحیم رحیم قاسمی

کوهانستانی آخوند ملا ابوالقاسم حیدر صنیع زاده

کوه رنگی ها، حسین اصغر منتظر القائم

کهیازی ملا علی رحیم قاسمی

کیان ارثی، الله مراد حمید خلیلیان

کیقبادی، ابوطالب اصغر منتظر القائم

کیوان فر، محمّد مهدی نجار اعرابی

گ

گچبری اکبر شاهمندی

گرامی ولدانی، امرالله اصغر منتظر القائم

گردن صراحی، محسن سیّد مهدی سلطانی رنانی

گرگابی ذرّه، ملا علی

گرکانی، میرزا نصر الله سیّد مصلح الدین مهدوی

گزی شیخ اسماعیل سیّد سعید الدین سجادی جزی

گزی آخوند گزی ملا عبدالکریم

گل کار، میرزا محمّد محمّد حسین ریاحی

گلریز خاتمی، محمّد خلیل سیّد علی اصغر میرخلف

گلزار، آقا رجبعلی رحیم قاسمی

گلستان شهدا، تکیه اصغر منتظر القائم

گلستانه، سیّد محمّد غلامرضا نصراللهی

گلستانه، میرزا علی محمّد لیلا خامسی پور

گلشادی، شیخ حسین رحیم قاسمی

گلشن ایرانپور، میرزا عبدالوهاب على اخضری

گنبد اکبر شاهمندی

گنبد لالا غلامرضا نصراللهی

گورتانی، ملا اسدالله رحیم قاسمی

گورتانی، ملا غلامرضا حمید خلیلیان

گیلانی دیمانی، ملا حسن

گیلانی لنبانی، ملا حسین

گیلانی، ملا محراب حامد ناجی اصفهانی

گینکانی، شیخ امان الله حمید خلیلیان

ص

صابر علیشاه سوم، میرزا عباس پاقلعه ای؛ از سادات حسینی است که نسبش به خاندان شهیر خاتون آبادی می رسد. پدرش آقا میر محمّد هادی پا قلعه ای اصفهانی* و ملقّب به «هادی علی» از مریدان و مشایخ رحمت علیشاه شیرازی است که پس از درگذشت وی اطاعت و پیروی منوّر علیشاه را برگزید و مجدداً از سوی او به سرپرستی و هدایت فقرای اصفهان مأمور شد (شیرازی، ج 3، 438) هادی علی، پیر دلیل معصوم علی شیرازی صاحب «طرائق الحقایق» است. معصوم علی شاه در این کتاب از سه پسر و دو دختر وی یاد می کند که بزرگترین ایشان آقا میرزا عباس است. (همان جا).

اطلاعات ما درباره آقا میرزا عباس بسیار کم است و با آن که جز وی پدر و پسرش نیز از مشاهیر معاصر عرفان و تصوف اصفهان به شمار می روند؛ تاریخ ولادت با میزان علم و دانش او را نمی دانیم. تنها از اشارت مقدمة «دیوان موافق علیشاه» (ص 10) در می یابیم که «بر حسب ظاهر از علوم رسمی و قیل و قال بی بهره بودند». البته این به معنی امی و ناخوانا بودن وی نیست. نسخه ای به خط نیکوی میرزا عباس از دیوان نور علیشاه اصفهانی موجود است که آن را به امر مسعود میرزا ظلّ السلطان نگاشته و در کتابخانه ابن مسکویه با شماره 11528 نگهداری می شود. به تصریح «طرائق الحقایق» (ج 3، ص 438) آقا میر محمّدهادی، پدر میرزا عباس در دوازدهم رجب هزار و سیصد و یازده دار فانی را وداع گفته است و سپس برادر کوچکتر وی آقا میر محمّد اسماعیل * به امر حاج علی آقا ذو الریاستین ملقّب به وفا علیشاه تربیت سالکان آن سلسله در اصفهان را عهده دار گردید تا سرانجام پس از دوازده سال در 1323 ق روی در نقاب خاک می کشید. از این تاریخ آقا میرزا عباس پا قلعه ای از سوی وفا علیشاه با لقب «صابر علی سوم» راهنمایی و دستگیری طالبان طریق نعمت اللهی منور علیشاهی را در اصفهان بر عهده گرفت.

گویا در آن هنگام گروهی فرزند آقا میر محمّد اسماعیل آقا میرزا عبدالحسین را برتری داده و شایسته جانشینی پدر می دانستند؛ ولی چنان که ذکر شد، وفا علیشاه آقا میرزا عباس را به ریاست این طایفه در اصفهان برگزید و در اندک زمانی آقا میرزا عبدالحسین به مرض خصبه از دنیا رفت (موافق، ص 10).

تصویر

دیوان نور علیشاه به خط میرزا عباسی

در مقدمه «دیوان موافق» (ص 8) آمده است: «شهد الله اگرچه صابر علی سوم بود ولیکن خدمات این رادمرد بزرگ در راه فقر و این سلسله بیش از سابقین بود. آوازه فقر در زمان آن مرحوم در تمام ایران بلکه در عراق بلند و [به] سفری به عنبات عرش درجات مشرّف شده». این سفر میرزا عباس گویا به سال 1349 ق بود؛ به طوری که صغیر اصفهانی در قصیده مولودیه که در ماه رجب این سال سروده به سفر وی اشارت کرده و این قصیده را

تصویر

زمین به عرش برین دارد افتخار امروز *** ک شد در آن ملک العرش آشکار امروز

اگرچه در میان مریدان میرزا عباس افراد نامداری دیده می شوند ولی از زندگی و شرح احوال وی مطالب چندانی در دسترس نیست.

میرزا شكر الله متخلّص به «منعم اصفهانی*»، از دیگر شاعرانی است که ارادت به میرزا عباس پاقلعه ای و پدر وی آقا میر محمدهادی داشته است (گروه مؤلفان ، ج 5، 294).

میرزا آقاخان مصفّی مشهور به محاسب الدوله از دیگر مریدان اوست. وی «فرزند حسینقلی خان فاضل و عارف و از دانشمندان و عرفای مشهور و از مشایخ سلسلة نعمت اللهیه صفی علیشاهی در اصفهان بود که از طرف ظهیر الدوله اجازه ارشاد و دستگیری داشت و در اواخر جزو پیروان مرحوم آقا میرزا عباس - صابر علی - پا قلعه ای اصفهانی درآمد» رجایی زفره ای «آقاخان محاسب الدوله»، وحید 1354، ص 830) محاسب الدولة نخستین بار مدرسه ایتام را در سال 1325ق با عده ای از نکوکاران اصفهان بنا کرد و در تعلیم و تربیت ایتام بسیار

کوشید.

جلال الدین همایی* (ص 334) از آقا محمّد ابراهیم نقاش باشی اصفهانی * به عنوان اوّلین کسی که سبک جدید طبیعی سازی را از بلاد روسیه به ایران آورده، یاد می کند و می افزاید: «در طریقت تصوف نعمت اللهی مردی ثابت قدم و با خلوص از مریدان مرحوم حاج میر محمّد هادی و آقا میرزا عباس پاقلعه ای بود؛ پسرانش نیز به شیوه پدر از نزدیکان این خانواده اند، چنان که بعضی ایشان همان نام خانوادگی نعمت اللهی را که مخصوص دودمان آقا میرزا عباس و برادر و برادرزادگان اوست گرفتند. آقا محمّد ابراهیم در حدود پنجاه و پنج سالگی به سال 1333ق بدرود حیات گفت و در تکیه خاتون آبادی های * تخت پولاد به خاک رفت».

آقا میرزا عباس با قلعه ای در روز سه شنبه 5 ربیع الاول 1350 ق چشم از جهان فروبست (کتابی، ص 416) وی در جنب تکیه خاتون آبادی، در تکیه ای مشهور به آغاباشی * به خاک سپرده شد (مهدوی، ج 2، ص 755). آقا میرزا عبد الحسین قدسی *، خوشنویس نامی اصفهان به خط ثلث چشم نوازی سنگ وی را نگاشته است (همایی ص 116).

منابع: جمعی از مؤلّفان، اثر آفرینان، ج 5، تهران 1380ش؛ محمّد حسن رجایی زفره «آقاخان محاسب الدولة»، مجله وحید، شماره 185، آبان 1354 ش؛ معصوم علی شیرازی، طرائق الحقایق، تصحیح محمّد جعفر محجوب، تهران 1382 ش؛ علی صغیرا، زنده جاوید، اصفهان 1385 ش؛ محمّد باقر کتابی، رجال اصفهان، اصفهان 1373 ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، چاپ رحیم قاسمی و محمّدرضا نیلفروشان، 2 ج، اصفهان 1384 ش؛ علی اکبر موافق، دیوان موافق اصفهان 1409 ق؛ جلال الدین همایی، تاریخ اصفهان مجلد هنر و هنرمندان چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1375ش؛ همو، «وفیات معاصرین»، مجلة یغما، شماره 264 شهریور 1349ش.

/محمّد ابراهیم ایرج پور/

صاحب روضات تکیه؛ این تکیه مدفن آقا میرزا محمد باقر چهارسویی * معروف به صاحب روضات است. تکیه واقع در جنوب مسجد مصلی است که در جبهه شمالی اش بیش از 150 متر دیوار مشترک با مصلی دارد.

تصویر

تکیه صاحب روضات

مساحت تکیه و مسجد جنوبی و اطاق محل دفن سیّد محمد جواد کسائی * که جزو تکیه هستند در حدود 8500 متر مربع است که اگر قسمت جنوبی تکیه که قبر ملاذ روضاتی * در آن جا است و بخش پیش ورودی شرقی تکیه و تکیه سیّد رضی * را هم به عنوان یک مجموعه با آن حساب کنیم در مجموع بیش از 22000 متر مربع می گردد. این تکیه قبلاً در چهار طرف بناهائی داشته که امروز به غیر از بخش کوچکی از آن ابنیه بقیه تخریب گردیده است.

معماری تکیه به شرح زیر بوده است: شمال تکیه شامل یک ردیف اطاق، مقابر خصوصی، و یک دالان ورودی از طرف جنوب مسجد مصلی بود. قبر میرزا حسین کشیکچی * که معروف است خدمت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) رسیده است، در کنار دالان قرار داشت و همچنین در اطاق شرقی دالان یک زیر زمین مختصر مخروبه با تاق خشتی وجود داشت که احتمالاً این زیر زمین چله خانه میرزا حسین بوده است. این زیرزمین نیز در طرح ساماندهی اخیر از بین رفت.

جبهة شرقی تکیه نیز شامل یک ردیف اطاق مقابر خصوصی بود با کرسی 0/6 متری و یکی از ورودی های تکیه نیز در وسط این جبهه شرقی قرار داشت. در بخش جنوبی تکیه نیز یک مسجد کوچک با مساحت 160 متر مربع وجود دارد که اکثراً در آن مراسم های ختم اموات برگزار می شد و در کنار غربی مسجد نیز تکیه کوچک سرپوشیده ای متعلق به خانواده کسایی است.

در سمت غربی تکیه نیز اطاق های مقابر خصوصی قرار داشت که تماماً تخریب شده اند. سابقه تاریخی تکیه به مناسبت وجود قبور آخوند ملا حسن جیلانی لنبانی * (م: 1094ق) و فرزندش آقا حسین لنبانی (م: 1129ق) به دوران صفویه بر می گردد که بعداً با ساخت بقعه آقا میرزا محمد باقر چهارسویی (صاحب روضات) در وسط تکیه در سال 1315 ق به تکیه آمیرزا محمد باقر با تكیة صاحب روضات معروف می گردد.

معماری بقعه صاحب روضات عبارت است از بنای برج مانند هشت ترک نگینی که ساختار آن بر هشت جرز آجری خارجی و هشت ساقه ستون سنگی استوانه ای داخلی که سقف کنید شکل آن بر روی ستون ها استوارند. طول چهار ضلع از این هشت ضلع هر کدام 5/4 متر و چهار ضلع کوچک بین آن ها هر کدام 3/8 متر و دهانه های بین جرزها نیز چهار دهانه با عرض 3/2 متر و چهار دهانه هر کدام با عرض 1/2 متر همه مشبک آجری هستند، به غیر از دهانه کوچک شمال شرقی بقعه که از آن به عنوان ورودی استفاده می شود. نمای خارجی بقعه نیز به صورت هشت و گیر آجری ناتمام مانده به می رسد که قرار بوده بدنه های بقعه نماسازی گردد. ضمناً راه پله باریکی جهت دسترسی به بام در جرز جنوب شرقی تعبیه گردیده است.

گنبد بقعه به صورت چشمه طاق یک پوش بدون گریو (چارطاقی) زیبایی است که تزئین خارجی آن به صورت معقلی (کاشی فیروزه ای بر زمینه آجر) یک ترنج لوز و مربع ساده اجراء شده است و در داخل نیز تزئین زیر گنبد به روش معقلی با کاشی فیروزه ای بر زمینه اجری یک رسمی و شمسه بسیار زیبای یک رگی اجراء گردیده است. کرسی بقعه نیز نسبت به صحن تکیه در حدود نیم متر است.

از مدفونان این تکیه ملا محراب گیلانی *، حکیم عارف متوفی در سال 1217ق است که در شمال شرقی صحن تکیه دفن شده است و حاج فخر الدین روضاتی * فرزند سیّد علی بن میرزا محمد مهدی بن علامه میرزا محمد باقر چهارسویی متخلص به فخر ( 1311-1404ق) نیز در این جا دفن شده است.

منابع: سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش؛ جلال الدین همایی، تاریخ اصفهان (مجلد ابنیه و عمارات)، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1381ش.

/سیّد مرتضی فرشته نژاد/

صادق زاده غلامرضا؛ فرزند محمد علی و مادرش فاطمه در سال 1322ش در یک خانواده مذهبی در روستای بوده از توابع شهرضا در اصفهان به دنیا آمد. دوران تحصیلات ابتدایی و متوسط را تا سن 18 سالگی در روستا گذراند و برای خدمت سربازی به کرمانشاه اعزام شد. وی در سال 1345ش در سن 21 سالگی ازدواج کرد. همچنین در دوران انقلاب اسلامی در تظاهرات و راهپیمائی ها شرکت می کرد.

او در طول سال های جوانی در دوره های آموزش زبان های انگلیسی آلمانی فرانسه و عربی شرکت نمود و به زبان انگلیسی و عربی مسلط بود و زبان های فرانسه و آلمانی را تا حدودی فرا گرفته بود. غلامرضا پس از گذراندن دوره حسابدرای مدیریت شرکت تعاونی مهمان سرای عباسی را به عهده گرفت و مدت 16 سال در آن جا مشغول به کار بود، در سال 1358ش از

مهمانسرای عباسی بار خرید شد و مدتی در قالب خدمه کاروان حج خدمت می کرد. وی با شروع جنگ تحمیلی در بنیاد امور جنگ زدگان فولاد شهر فعالیت داشت و خدمات شایانی انجام داد در سال 1360 ش به عنوان راننده آمبولانس به جبهه رفت و در مدت 5 سالی که در جبهه های غرب و جنوب کشور حضور داشت مسؤولیت های مختلفی بر عهده داشت. از سال 60 تا 61 در شهر گیلان غرب مشغول امدادرسانی به مردم آسیب دیده و مجروحان جنگی بود سپس به سر پل ذهاب اعزام شد و مسؤول یکی از درمانگاه های تابعه این شهر شد. پس از انتقال خانواده خود به محل مأموریت با همیاری همسرشان به مدت دو سال شبانه روز به مردم و رزمندگان خدمت کردند. وی در سال 1363 به قرارگاه پشتیبانی جنگ و جهاد سازندگی نجف اشرف فراخوانده شد و در سمت مسؤول کمیته پزشکی قرارگاه نجف فعالیت خود را شروع کرد. با توجه به فعالیت های جدی و سخت کوشی او در همان سال با حفظ مسؤولیت واحد تعاون نیز به او واگذار شد. در سال 1364 رسماً به استخدام جهاد سازندگی استان اصفهان درآمد و در همان سال از منطقه غرب به منطقه جنگی جنوب منتقل شد و در پست مسؤول بهداری رزمی مهندسی استاد پشتیبانی جنگ جهاد سازندگی استان مشغول انجام وظیفه شد و همزمان مسؤول قسمت آموزش (ش -م- ر) جهاد استان بود

تصویر

شهید غلامرضا صادق زاده

سرانجام غلامرضا دی ماه 1365ش، در عملیات کربلای 4، در بمباران شیمیایی که توسط دشمن بعثی صورت گرفت ماسک خود را به یکی از همرزمانش داد و به علت آلودگی شیمیایی به بیمارستان بقیة الله تهران منتقل شد و 48 ساعت بعد در تاریخ 1365/10/10ش به شهادت رسید. پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعة کربلای چهار ردیف 3، شماره 3 به خاک سپرده شد.

غلامرضا برادر دیگری به نام ناصر داشت وی مربی جودو و محافظ سید جلال الدین طاهری * بود که در لشکر امام حسین علیه السلام در گردان یونس خدمت می کرد. سرانجام او نیز در عملیات کربلای 5 شهید شد و پیکر پاک او را در گلستان شهدای اصفهان به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید: «به همه مسلمین جهان و مستضعفین یادآور می شوم چنان چه به سعادت و خوشبختی خود اهمیت می دهند از امام خمینی و روحانیت در خط ایشان پیروی کنند که هر چه بخواهند در قبال همین است [...] سفارش به مقامات و دست اندرکاران انقلاب این است که افراد خالص و دلسوز را قدر بدانند و اگر برای آن ها کاری نمی کنند نگذارند در مدت طولانی آن ها از صحنه به اجبار بیرون بروند. از آن ها حمایت بشود در هر کجا و در هر سطحی که هستند چون آن ها برای خودشان چیزی نمی خواهند توجه کامل بشود و نیروها سازماندهی و شناسایی شوند و به آن ها زمینه بدهند و آموزش های لازم در سطوح مختلف باشد که نتیجه بسیار مطلوب است. با کوچک ترین خطای ناخواسته افراد را از خود برانند و با خلق خوش در ساختن و آگاه نمودن آن ها نهایت تلاش به عمل آید و از مفاسد با کمال قدرت جلوگیری شود. مخصوصاً توجه زیادی به جو حاکم بر مدارس و دانشگاه ها بشود. زمینه را از سردمداران فرهنگ شرقی و غربی که این روزها تلاش مذبوحانه را شروع کرده اند بگیرند. کارهای اداری را تحرک بخشند و رضایت مردم را فراهم نمایند. به خواهران سفارش می کنم حجاب را رعایت کنند و به شدت مواظب محیط اطراف باشند و فرزندان را خوب تربیت کنند و کاملا هوشیار باشند».

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ مرتضی نریمانی، السراج المنیر، اصفهان 1380ش، وصیت نامه شهید.

/اصغر منتظر القائم/

صادقی، حسین؛ فرزند بخشعلی و مادرش کوکب در 3 خرداد 1337 در محله برزان اصفهان در خانواده ای کشاورز و متدین متولد شد. دوره ابتدایی را در دبستان

فیض گذرانید. پس از پایان دوره ابتدایی به دلیل سختی معیشت خانواده و علاقه وافر به پدر به شغل نقاشی اتومبیل پرداخت و شب ها به هنرستان امیر کبیر می رفت و روزها به کار و فعالیت می پرداخت. پس از مدتی با یک نفر از دوستانش کارگاه تراشکاری تأسیس کرد و هم چنان شب ها به تحصیل تا مقطع دوم هنرستان ادامه داد (منتظر القائم، مصاحبه با سردار اسماعیل صادقی). وی در حوادث انقلاب اسلامی در سال 1357 فعالیت زیادی می کرد به گونه ای که کارگاه تراشکاری را از مهرماه آن سال تعطیل کرد و همواره تا پیروزی انقلاب اسلامی به تلاش های خود ادامه داد. پس از آن چندین ماه به شغل تراشکاری پرداخت و سپس با فعالیت عناصر ضد انقلاب در سیستان و بلوچستان سه ماه به این منطقه رفت و سپس برای مبارزه با گروهک های ضد انقلاب به کردستان رفت و به عضویت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کردستان درآمد و در این مدت دوره آموزشی سپاه را در اصفهان گذرانید و در همین دوران با دختر خاله خود ازدواج کرد و به علت حضور پیوسته در کردستان و جبهه های جنوب موفق به عروسی نشد.

تصویر

شهید حسین صادقی

وی در تابستان سال 1390ش به جبهه های جنوب آمد (منتظر القائم، مصاحبه با برادر شهید حاج اسماعیل صادقی) و در خط دفاعی روستای محمدیه بر اثر اصابت تیر به گردنش به شدت مجروح شد و مدتی در اهواز بستری بود و سپس به اصفهان منتقل شد و پس از بهبودی به جبهه های جنوب بازگشت و در عملیات ثامن الائمه و شکست حصر آبادان شرکت کرد. وی در این عملیات فرمانده دسته بود. پس از آن در عملیات بستان و چزابه مسؤولیت واحد خمپاره ادوات تیپ امام حسین علیه السلام به وی سپرده شد. حسین در عملیات فتح المبین به گردان پیاده رفت و در سمت معاونت گروهان مشغول به کار شد. وی در عملیات بیت المقدس و آزادسازی خرمشهر فرماندهی یک گروهان خط شکن را به عهده داشت و در مرحله دوم در کنار در مرزی در یک عملیات سخت مجروح شد و دو سه روز در بیمارستان اهواز بستری بود و سپس به جبهه بازگشت و در فتح خرمشهر در حالی که معاونت گردان سردار کریم نصر اصفهانی را بر عهده داشت به هنگام ورود به شهر به وسیله قوای بعثی عراق به رگبار بسته شد و 5 تیر به او اصابت کرد و به شدت زخمی شد (منتظر القائم، مصاحبه با سردار کریم نصر اصفهانی) وی مدتی در بیمارستان تبریز دوران نقاهت را طی کرد و پس از بهبودی بار دیگر به جبهه بازگشت و در آماده سازی و تجهیز و آموزش رزمندگان تلاش بسیار کرد وی در عملیات رمضان جانشین گردان خط شکن موسی بن جعفر علیه السلام به فرماندهی سردار حسین رضایی اردستانی بود (منتظر القائم مصاحبه با اسماعیل صادقی)، حسین در مرحله اول عملیات رمضان بار دیگر مجروح شد ولی به عقب جبهه نرفت و همان جا به مداوا پرداخت. در این زمان از سوی فرماندهی لشکر برای جمع آوری نیرو به اصفهان فرستاده شد و با تعدادی از نیروهای لایق و برجسته به جبهه بازگشت و از سوی فرماندهی لشکر مأموریت راه اندازی یک گردان به نام حضرت زهرا سلام الله علیها به وی واگذار شد. حسین در عملیات محرم در آبان 1361 ش شرکت داشت. در این عملیات به وی مأموریت سنگین نفوذ در عمق دشمن در منطقه جم سری سپرده شد. وی در هنگام پیشروی بر اثر اصابت تیر به دستش مجروح شد و در هنگام پیش روی دست خود را پانسمان کرد و با دست زخمی به عملیات ادامه داد و هنگامی که مشغول خاموش کردن تیربارهای دشمن بعثی بود در در سحرگاه روز 10 آبان بر اثر اصابت تیر به سمت چپ سرش به شهادت رسید. پیکر پاک این شهید به اصفهان منتقل و در گلستان شهدای اصفهان قطعة طریق القدس ردیف ، شماره 82 به خاک سپرده شد.

سیره شهید صادقی وی در یک خانواده مذهبی پرورش یافت لذا از کودکی تربیت دینی پیدا کرد و با مهر و محبت اهل بیت علیهم السلام بزرگ شد. وی به امام حسین علیه السلام به شدت علاقه داشت و از چهره های برجسته هیأت عزاداری و مداحی محله برزان

بود. او اهل نماز شب و ذکر بود و با پدر و مادر خود بسیار مهربان بود به سانی که مهربان ترین فرد خانواده بود و در کار کشاورزی همواره یار و مددکار پدر خود بود. از دوران تکلیف حساب سال پرداخت خمس خود را نگه می داشت و در عمل به مسائل شرعی بسیار دقیق بود. پس از زلزله طبس تمامی پول پس انداز سه چهار ساله خود و وسایلی را که برای زندگی خریداری کرده بود همه را برای زلزله زدگان اختصاص داد. وی پیش از شهادت سهم خود از کارگاه تراشکاری را به برادر دیگر واگذار کرد و پیش از شهادت تمامی دارایی خود را برای مبارزان فلسطینی اختصاص داد (منتظر القائم، مصاحبه با سرادر اسماعیل صادقی).

فرازی از وصیت نامه شهید: «من فقط اول به خاطر دین و بعد مملکتم که وظیفه هر مسلمان است. می جنگم و خدا را شکر می کنم که در راه او و در راه رهبر عزیز انقلاب قدم برداشتم [...] من تا آخرین نفس حسین زمان خویش را تنها نمی گذارم».

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ اصغر منتظر القائم، مصاحبه با اسماعیل صادقی، برادر شهید، 1392ش؛ همو، مصاحبه با سردار کریم نصر اصفهانی، 1392ش وصیت نامه شهید.

/اصغر منتظر القائم/

صادقی، عباس (رمضانعلی)؛ فرزند حسین و مادرش صاحب، در سال 1339ش در محله برزان اصفهان متولد شد. پدرش کشاورز بود و زندگی ساده ای داشتند. او دو ساله بود که پدرش فوت کرد و مادرش نگهداری او را بر عهده گرفت. وی به همراه مادر در خانه عمویش زندگی می کردند و پس از مدنی به خانه دانی خود رفتند و در اتاقی کوچک به زندگی ادامه دادند. از 5 سالگی به خاطر شرایط سخت زندگی در نانوایی مشغول کار شد. عباس از همان ابتدا طعم فقر و محرومیت را چشید از سن هفت سالگی نزد یک معلم به تحصیل پرداخت وی روزها کار می کرد و شب ها درس می خواند و پس از سه سال به دلیل مشکلات درس را رها کرد. در سن 11 سالگی در مغازه استیل سازی عمویش مشغول کار شد. از همان ابتدا مفید به تلاوت قرآن بود و در انجام واجباتش کوشا بود (دوازده امامی، ص 310-311).

با گسترش مبارزات مردمی در انقلاب اسلامی با وجود این که بیش از 17 سال نداشت به صفوف مردم پیوست. وی پس از مدتی به شغل صافکاری روی آورد لذا از لحاظ مادی شرایط زندگیشان بهتر شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی بیشتر وقتش را در مسجد و کمک به انقلاب می گذراند با تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به عضویت سپاه درآمد او با درایت خاصی فرامین امام را تحلیل می کرد و مشی خود را از آن ها می گرفت. وی مدنی مسؤول بازداشتگاه سپاه بود و در آن جا با خانم یتیمی به نام جعفریان آشنا شد و سرانجام این آشنایی منجر به ازدواج آن دو گردید و حاصل آن فرزندی به نام سلمان بود. او همواره با سادگی زندگی می کرد و جشن ازدواج او بسیار ساده و مختصر برگزار شد.

تصویر

شهید عباس صادقی

وی هر روز عصر به همسرش خواندن و نوشتن می آموخت و پنجشنبه ها نیز در منزل به نونهالان آموزش قرآن می داد. با آغاز جنگ تحمیلی تصمیم گرفت راهی جبهه ها شود ولی با مخالفت مادر و همسر خود مواجه شد. در یکی از شب های ماه رمضان تا صبح را به راز و نیاز پرداخت و فردا مادر با دیدن ناله ها و گریه های فرزندش آرام شد و به فرزندش اجازه رفتن به جبهه داد. زیرا می دانست رمضان شرکت در جبهه را یک تکلیف الهی می داشت. رمضان با بدرقه مادر و همسر خود راهی جبهه شد. در آن جا از هیچ کوششی دریغ نمی کرد. روحیه خاصی در کارهای دسته جمعی داشت و باعث تشویق دیگران بود. عباس از توجه به معنویات غافل نبود و عارفانه نماز می خواند شجاعت و سخت کوشی وی سبب شد تا به عنوان فرمانده گروهان انتخاب شود. او هر وقت به مرخصی می آمد به مادر و همسرش محبت می کرد. هنگامی که فرزندش سلمان به دنیا آمد وقتی مادرش سلمان را به او داد. وی بسیار خوشحال شد و به

مادرش گفت: سلمان را شما بزرگ کنید من که نیستم بزرگ شدن او را ببیستم (دوازده امامی، ص 312)، وی در جبهه به مطالعه می پرداخت و می کوشید اوقاتش را به بطالت نگذراند. در عملیات علی بن ابی طالب علیه السلام در منطقه چزابه با نیروهایش شرکت داشت و پس از عملیات 6 نفر از پارانش زخمی شدند. وی سعی کرد. آن ها را به عقب بیاورد و سه نفر آن ها را برگرداند و در حال رفتن به طرف نفر چهارم بود که بر اثر انفجار در تاریخ 1 اسفند 1390 ش به شهادت رسید او به مادرش گفته بود. که فقط او را از روی پوتین هایش خواهد شناخت و گویی می دانست که چگونه شهید می شود و هنگامی که او را آوردند بدنش از هم متلاشی و سرش جدا شده بود و قابل شناسایی نبود مادر از روی پوتین هایش که خود اسمش را بر روی آن ها نوشته بود شناسایی کرد. پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان، قطعة رمضان ردیف 7، شماره 24 به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید؛ خدایا باز فریاد امام از دل و گوش شنیده ام و این راه را که راه حسین و راه فرزندش خمینی عزیز است برگزیدم و از تو می خواهم که مرا در همه امور از روزه و نماز و هجرت تا جهاد و از قیام تا شهادت از دنیا تا آخرت و همه سختی ها تا که در راه تو به من می رسد و در انبوه مسؤولیت ها للغزم و خدایا می دانی که هر چه در راه تو و در راه مکتب تو پیشتر می روم و بیشتر مكتب الهی با مكتب جهاد می خواهم بفهم و درک کنم و عمل کنم و به آن هائی که جهاد را تنها در توانستن می پندارند بفهمانم که در نتوانستن نیز بایستن هست و آن هائی که باید همراهم باشد. همدوش و همسنگرم باشند به من بیشتر بشناسان در راه تو پیشتر می روم و بیشتر مکتب الهی با مکتب جهاد می خواهم بفهمم و درک کنم و عمل کنم» (59/2/24)

فرازی از وصیتنامه شهید؛ به فرزندش سلمان: «سلمان بیدار باش همیشه، در شب ها و روزها همیشه چشم هایت باز باشد و دشمنان اسلام را تا نابودی کامل تعقیب کن و مبادا یک زندگی حیوانی و بی طرفی داشته باشی یا باید در راه باطل و.... باشی و یا در راه پیامبران و امامان و راه علی که راه عدالت و نجات انسان ها و راه خدای عزیز و شهیدان است باشی و بدان که تو هیچ دلیلی نداری که در راه غیر خدا و غیر اسلام باشی تو از تیار محرومان و مظلومان هستی که باید در راه نجات آنان گام برداری.»

خصوصیات اخلاقی شهید؛ در کارهای سخت و مشکل شرکت و متواضعانه خدمت می کرد. به مطالعه کتاب های مذهبی علاقمند و اهل تهجد و نماز بود.

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ سیّد محسن دوازده امامی، فرهنگنامه (زندگینامه سرداران شهید استان اصفهان) اصفهان 1379 ش؛ مریم جان نثاری، مصاحبه با همسر شهید خانم جعفریان؛ نامه شهید به فرزندش وصیت نامه شهید.

/مریم جان نثاری/

صادقی، سیّد محمّد علی؛ فرزند سیّد محمّد صادق، نسب وی با 34 واسطه به حسین الاصغر ابن امام سجاد علیه السلام منتهی می شود (نسب نامه، خطی امامی، ص 20)، عالم فاضل جلیل، فقیه محقق و مفسر از سادات جلیل القدر میر محمد صادقی، در 11 شوال 1346 ق در اصفهان به دنیا آمد وی در سن 18 سالگی شروع به تحصیل علوم دینی نمود قبل از آن نیز گاه نزد شیخ حسین رام پناه که مردی صاحب فضل وارسته و آشنا به علوم حوزوی بود به کسب معارف می پرداخت (لقمانی، ص 23).

تصویر

سیّد محمّد علی صادقی

سیّد محمّد علی با سرپرستی حاج شیخ عبدالرسول الیادرانی در مدرسه صدر بازار اصفهان شروع به تحصیل نمود و تحصیلات مقدماتی و سطوح را در مدت هشت سال نزد حضرات آیات و حجج اسلام: شیخ ابو القاسم محمدی قهدریجانی، شیخ محمّد حسن عالم نجف آبادی *، سیّد مصطفی بهشتی نژاد *، شیخ محمّد جواد اصولی * شیخ محمدرضا جرقویه ای *، سید علی اصغر مدرس برزانی *، سیّد صدرالدین کوپایی *، سیّد عبدالحسین طیب، سیّد ابوالحسن شمس آبادی *، سیّد محمّد باقر

رجایی و حاج آقا حسین خادمی طی نمود (قاسمی مخطوط؛ لقمانی، ص 27-28)

از دوستان و هم بحثان وی در این دوران بزرگانی همچون شهید سیّد محمد بهشتی شیخ محمّد حسین مظاهری، شیخ اسدالله جوادی و شیخ محمد تقی مجلسی بوده اند.

وی برای ادامه تحصیل در سال 1372ق / 1333 ش به نجف اشرف وارد شد و در این بین به درس فقه و اصول حضرات آیات: سیّد محمود شاهرودی، شیخ حسین حلّی و میر سیّد علی فانی حاضر می شد (رازی، ج 3، ص 200). او تا سال 1390 ق که در اثر بیماری مزاج به ایران بازگشت، در درس میر سیّد علی فانی شرکت می نمود. برکت این آشنایی و استفاده از محضر این استاد تقریرات دوره کامل اصول فقه در چهار مجلد، طهارت و صلاة در دوازده جلد و مقدار زیادی از کتاب صوم و خمس و زکات و مقداری از حج و اجازه آن استاد بزرگ را برای او در پی داشت (قاسمی مخطوط؛ لقمانی، ص 34).

تصویر

سید محمد علی صادقی پس از هفت سال تحصیل در نجف اشرف به اصفهان بازگشت و با دختر میرزا حبیب الله روضاتی * ازدواج نمود و دوباره به همراه همسر به عتبات عالیات بازگشت در مدت یازده سال سکونت در نجف اشرف وی علاوه بر تحصیل و تحقیق به امر تدریس علوم حوزوی نیز می پرداخت. به گفته همسرش این دوران به دلیل بدی وضع مالی از حداقل وسایل مورد نیاز و ضروری منزل استفاده می کردند و در منزلی اجاره ای دور از حرم تمامی سختی ها را تحمل می نموده اند. آن چه در این دوران زندگی را قابل تحمل می نمود، هدف مقدس و ایمان زیاد بود (لقمانی، ص 42).

وی پس از بازگشت به اصفهان به تدریس خارج فقه و اصول در مدرسه صدر بازار پرداخت و از همان ابتدا شاگردان بسیاری به درس ایشان حاضر شدند.

سیّد محمّد علی صادقی فقیهی متواضع، خوش اخلاق و مردمی بود با چهره ای باز و گشاده اوقاتی را در اختیار مردم می گذاشت خود درب منزل را به روی مراجعه کنندگان می گشود و سپس آنان را بدرقه می کرد.

به صله ارحام و تفقد از حال آنان اهمیت بسیار می داد. گاه برای رسیدگی به حال نیازمندان و فقرا فاصله های دور و کوچه های فراوانی را طی می کرد تا مثلاً به پیرزن بینوایی سرکشی کند. تمام هفته ها بر سر مزار پدر و مادر خود در تخت فولاد حاضر می شد. در هر مسجدی که وارد می شد نماز تحیّت می خواند. به قرائت قرآن کریم و زیارت عاشورا اهتمام خاصی داشت. تنفر شدیدی از غیبت کردن داشت و چنان که کسی حتی از دشمنان او هم غیبت می کرد او با ناراحتی برخاسته و مجلس را ترک می کرد نظم در زندگی و غنیمت شمردن عمر و نیز آراستگی ظاهری از دیگر خصوصیات او بود.

وجود این فقیه گران قدر منشأ آثار و خدمات زیادی در اصفهان بود که از آن جمله همکاری و کمک در ساخت بیش از چهل مسجد در استان های اصفهان چهار محال و بختیاری کهکیلویه و بویراحمد و کرمان را می توان ذکر کرد.

آن فقیه ارجمند با شروع نهضت امام خمینی در تمامی تظاهرات مردم حضور داشت و کمتر اعلامیه ای بود که امضای او در پای آن نباشد (قاسمی، مخطوط)

آیت الله العظمی صافی گلپایگانی در پیام ارتحال وی از ایشان چنین تغییر می کند: «از ارکان و استوانه های بزرگ روحانیت و حوزه علمیه اصفهان و از شخصیت های ممتازی بود که در ترویج دین مبین و تدریس و تربیت فضلا و طلاب و خدمات اجتماعی و

عنایت به محرومان و مستضعفان مواضع مشکوره و خدمات جلیله داشت».

از ویژگی های وی طبع شعر لطیفی بود که داشت. دیوان شعر و اشعار نغزی از ایشان برجای مانده است که از آن جمله سروده ای به مناسبت فرا رسیدن ماه محرم است:

ماه محرم آمد و عالم سیاه شد *** بهر عزای شاه شهیدان کربلا

آتش زدند یکسره بر قطب شیخ و شاب *** زآن آتش درون غریبان كربلا

شد اشک و خون روان ز سر و چشم انس و جان *** زان خون که ریخت جسم عزیزان کربلا

در بارگاه قدس فتاد آتش غضب زان خیمه ها که سوخت ز مهمان کربلا

ای صادقی! مگو که چه سان آل مصطفى *** رفتند پا برهنه مغیلان کربلا

کتب زیر از تألیفات ایشان است:

تصویر

معارف الاحکام، کتاب القصاص

تصویر

تفسیر سوره جمعه

سرانجام این عالم ربانی در پی یک دوره بیماری طولانی و جانکاه و تحمل درد و رنج فراوان در 20 ربیع الثانى 1417ق / 15 شهریور 1375ش فوت نموده و در گلستان شهدا * به خاک سپرده شد.

تصویر

در وفات وی شعرای اصفهان از جمله فضل الله اعتمادی متخلص به «برنا» در 17 بیت مرثیه وفات وی را سروده و در ماده تاریخ آن چنین می سراید:

طبع برنا تا کند معلوم سال رحلتش *** گفت بیتی را به ابجد از پی تاریخ آن

حامی دین محمد بود و احکام علی *** صادقی روحانی راد و نکوی اصفهان

منابع: سیّد محمّدباقر امامی، شرح حال سیّد محمّد على صادقی، مخطوط؛ محمّد شریف رازی، گنجینه دانشمندان، قم 1353ش؛ رحیم قاسمی، وفیات معاصرین، مخطوط؛ احمد لقمانی، آینه آفتاب، قم 1377ش.

/محمد زاهد نجفی/

صادقی اصفهانی عبدالکریم؛ فرزند محمد و مادرش كبرا، در 3 خرداد 1338ش در اصفهان به دنیا آمد. تحصیلات خود را تا مقطع راهنمایی ادامه داد. وی در کارها به پدرش کمک می کرد در دوران انقلاب اسلامی تظاهرات و راهپیمائی ها علیه رژیم پهلوی حضور فعال داشت و پس از پیروزی انقلاب و با شروع جنگ تحمیلی به عضویت بسیج درآمد و سپس عازم جبهه های جنوب شد. او مسؤول محور و مدیر داخلی واح-د تخریب لشکر فعالیت می کرد.

عبدالکریم در ارتقاع آموزش نیروهای واحد تخریب تلاش بسیار داشت و در آموزش عملی یگان تخریب کوشش بسیار می کرد وی در آموزش نیروهای گردان های پیاده لشکر سعی بلیغ داشت و آنان را با کشف مین و عبور از میادین مین آشنا می ساخت با تجربه طولانی که در آموزش عملی نیروهای واحد تخریب داشت از نیروهای کاردان و مؤثر این یگان گردیده بود عبدالکریم در شبهای عملیات با دقت و توجه بسیار به خنثی سازی میادین مین می پرداخت و راه عبور رزمندگان را هموار می کرد و در حفظ جان آنها وسواس فراوان داشت.

تصویر

شهید عبدالکریم صادقی اصفهانی

سرانجام وی پس از 4 سال حضور مستمر در مناطق عملیاتی و عملیات گوناگون بر اثر برخورد ترکش به ناحیه پهلو در پیرانشهر، عملیات والفجر 2 در 10 خرداد 1362ش به شهادت رسید. پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان در قطعه والفجر 4/1، ردیف 3 و شماره 1 به خاک سپرده شد.

سیره عبد الكریم؛ وی فردی خوش اخلاق و خوش برخورد و همیشه خندان و شاداب بود. با نیروهای تحت امر خود با عطوفت و مهربانی رفتار می کرد. فردی سخت کوش و فعال و کارآمد بود و بر نیروهای واحد تخریب لشکر بسیار اثر بخش بود. عبدالکریم تمام کوشش خود را در راه ارتقا سطح کیفی و کمی واحد تخریب به کار گرفته بود و در این راه از هیچ کوششی دریغ نداشت. وی کمتر حرف می زد و بیشتر اهل عمل بود و به مسائل دینی و مذهبی و راز و نیاز و دعا و سوگواری امام حسین علیه السلام اهمیت می داد (منتظر القائم، مصاحبه با خیر اللهی).

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ اصغر منتظر القائم، مصاحبه با جواد خیراللهی، همرزم شهید، 1392ش.

/اصغر منتظر القائم/

صادقیان، علیرضا؛ فرزند حسین و خانم خورشید خراطی، زمستان 1343ش در محله پزوه خوراسگان اصفهان به دنیا آمد. وی در خانواده ای کارگر و زحمت کش رشد نمود. تحصیل ابتدایی را در مدرسه وحدت در محله پزوه به اتمام رسانید و دوران راهنمایی را در مدرسه شهید کمالی خوراسگان طی کرد. علیرضا به همراه پدر و مادر و برادرش محمدرضا در راهپیمائی ها و تظاهرات دوران انقلاب اسلامی شرکت می کردند (بتول صادقیان، سرگذشت پژوهی، ص 27)

علیرضا در پاییز 1363ش. در عملیات بدر، به جبهه ها رفت و 28 ماه در لشکر امام حسین علیه السلام به مبارزه با دشمنان اسلام ادامه داد. وی در عملیات بدر در هورالعظیم بر اثر ترکش خمپاره زخمی شد و شیراز بستری گردید و دست او قطع شد. وقتی پزشکان به او اطلاع دادند که می بایست دست راست او قطع گردد وی پاسخ داد: «خداوند روزی این دست را داده و روزی هم می گیرد» (دوازده امامی، ص 329)

علیرضا پس از بهبودی بار دیگر به جبهه ها بازگشت ولی این بار جانباز 45% همچون فرمانده سرافراز لشکر امام حسین شهید خرازی * و شهید رضا حبیب اللهی * و همچون سردار امام حسین علیه السلام، حضرت ابوالفضل در راه دفاع از اسلام یک دست خود را از دست داد و با یک دست به مبارزه ادامه داد. وی در عملیات والفجر 8 و کربلای 4 شرکت داشت و چون نمی توانست با یک دست از سلاح به خوبی استفاده کنند. لذا بیشتر از نارنجک استفاده می کرد و یک قلاب به پوتین خود بسته بود و حلقه ضامن نارنجک را به وسیله قلاب پوتین می کشید و پرتاب می کرد. وی سرانجام در شب اول عملیات کربلای 5 در تاریخ 1365/10/19 در منطقه شلمچه به شهادت رسید. پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعه حبیب بن مظاهر، ردیف 8 شماره 6 به خاک سپرده شد.

تصویر

فرازی از وصیت نامه شهید؛ «الهی تو هر چه در دل دارم می دانی و از نیازم آگاهی، ضمیرم را می شناسی و جای بازگشتن و قرارگاه من و آن چه می خواهم به گفتن آغاز کنم و هر مطلبی که می خواهم بر زبان آورم و آن چه از فرجام خویش امید دارم بر تو آشکار است و هیچ یک بر تو پنهان نیست.

الهی نیکی تو در زندگانی من بر من پیوسته است. پس نیکی خود را در مرگ از من مگیر.

الهی چگونه پس از مرگ از حسن نظر تو نا امید گردم، حال آن که در زندگانی من جز خوبی با من نکرده ایی.

الهی همانا که در دنیا گناهانی را از من پوشانیده ای و من از تو به آن نیازمندم که در آخرت گناهان مرا بپوشانی، اکنون که گناهانم را بر هیچ یک از بندگان رستگارت آشکار نمی کنی پس روز رستاخیز در مقابل

همه مردم رسوایم مساز.

و اما ای ملت بزرگوار شما طی چند سال مبارزه و جنگ با آمریکا و استکبار ثابت کردید که به اسلام و امام و فادارید و هیچ سنتی در این راه از خود بروز ندادید و وقتی امام از شما آن چنان تشکر و قدردانی می کنند جای صحبتی برای ما باقی نمی ماند فقط امیدوارم همچنان این رهبر الهی را یاری نموده و از او جلو نیفتید و نه قدمی عقب بمانید که منحرف خواهید شد. شما ببینید هر کجا امام سکوت می کند شما هم سکوت و هر جا فریاد بر می آورد شما هم فریاد نه سکوت بی جا کنید و نه صدایتان از او بلندتر شود او را قدر بدانید که نعمت عظیمی است که خداوند بر ما منت نهاده او را برای رهبری ما فرستاده است دل او را شاد کنید که خداوند را شاد کرده اید و شهیدان را شاد کرده اید و اگر او را به خشم آورید خدا را به خشم آورده اید.

همسرم، امیدوارم اگر خداوند این بنده حقیر را پذیرفت و شهید شدم ناراحتی زیاد نکنید و تسلیم رضای حق تعالی باشید به برادران و پدرت و مادرت سلام برسان و اگر آن ها را زحمت داده ام از آنان معذرت می خواهم و امیدوارم مرا حلال کنند و بدانند که زندگی دنیا نیست «الا قلیل» آرزوی موفقیت شما را از خداوند بزرگ خواهانم.

ممکن است بعضی ها بگویند با یک دست کجا رفته بود اما در راه انجام وظیفه این ها و امثال این ها نباید مانع باشد که امام برگردن ما خیلی حق دارد، دیدار روز قیامت

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ سید محسن دوازده امامی، فرهنگنامه (زندگینامه سرداران شهید استان اصفهان)، اصفهان 1379 ش؛ زندگی نامه ارسالی از طرف خانواده شهید؛ متن وصیت نامه شهید.

/اصغر منتظر القائم/

صادقیان، محمّدرضا؛ فرزند حسین و خانم خورشید خراطی در 5 آذر 1340ش در محله پزوه شهر خوراسگان اصفهان به دنیا آمد. پدرش کارگر و زحمت کش و فردی متدیّن و علاقمند به اسلام بود. وی در میان خانواده ای متدیّن و متشرّع پرورش یافت. تحصیلات ابتدایی را از سال 1346ش در مدرسه وحدت در محلّه پزوه آغاز کرد. وی در تحصیل و انجام تکالیف درسی بسیار کوشا بود و پس از بازگشت از مدرسه تا تکالیفش را انجام نمی داد غذا نمی خورد (خورشید خراطی، سرگذشت پژوهی، ص 5) پس از اتمام دوره ابتدایی سال 1352ش، تحصیلات دوره راهنمایی را در مدرسه شهید کمالی شهر خور اسکان آغاز کرد (همان ص 7) از دوره نوجوانی به خواندن کتاب های مذهبی مثل کتب شهید مطهری علاقه داشت و این کتب را از مسجد امانت می گرفت. به همراه خانواده اش در حوادث انقلاب اسلامی در راهپیمایی ها و تظاهرات شبانه و روزانه شرکت می کرد و اعلامیه هایی امام خمینی رضوان الله علیه را پخش می کرد بتول (صادقیان، سرگذشت پژوهی، ص 27)

تصویر

شهید محمّد رضا صادقیان

محمّدرضا پس از اخذ مدرک سوم راهنمایی در سال 1355ش به تحصیل ادامه نداد و برای همراهی با پدرش به شغل آزاد رو آورد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی به خدمت سربازی رفت و با شروع جنگ تحمیلی داوطلبانه به جبهه رفت و تا آزادسازی خرمشهر در عملیات بیت المقدس در خدمت وظیفه بود. پس از اتمام دوره خدمت وظیفه به عضویت سپاه نائین درآمد و به جبهه اعزام شد (حاج محمود کشتکار سرگذشت پژوهی ص 29) وی در سال 1363ش با دختر یک خانواده متدین به نام بتول اعتباری ازدواج کرد که ثمره آن یک فرزند پسر به نام علیرضا بود. مراسم ازدواج او بسیار ساده برگزار شد (خورشید خراطی، سرگذشت پژوهی، ص 11)

محمّدرضا پس از ازدواج به جبهه بازگشت و خیلی کم به مرخصی می آمد و هر بار که به اصفهان می آمد. بیش از ده روز نمی ماند (موسوی، ج 1، ص 383) پدر محمّدرضا خود نیز اهل جبهه بود و برادرش علیرضا نیز

در سال 1364 در عملیات کربلای پنج در شلمچه به شهادت رسید. محمدرضا مدت هفتاد ماه در جبهه ها بود. و چهاربار زخمی شد (دوازده امامی، ص 333). وی در عملیات بسیاری همچون والفجر 2 و 4، خیبر و بدر و والفجر 8 و آزادسازی فاو و کربلای 4 و 5، در گردان های پیاده لشکر امام حسین علیه السلام حضور داشت و سرانجام در تاریخ 19 فروردین 1367 ش پس از حمله قوای بعثی ها در بازپس گیری شبه جزیره فاو به شهادت رسید و پیکر پاکش پس از 9 سال به میهن اسلامی بازگشت و در گلستان شهدای اصفهان قطعة حبیب بن مظاهر ردیف 2 و شماره 7 به خاک سپرده شد.

سیره شهید؛ وی از کودکی اهل نماز و مسجد بود و بسیار خوش اخلاق و شوخ طبع و مردم دار و بسیار شجاع و در برابر مشکلات صبور بود. به نماز اول وقت و جماعت اهمیت می داد. علاقه وافری به امام خمینی رضوان الله علیه داشت و می گفت: «هر چه امام بگوید. همان را انجام می دهیم پیروی نام از ولایت فقیه داشت» (موسوی، ج 1، ص 383) او علاقه وافر به پدر و مادر و همسر و فرزند خود داشت فرزندش علیرضا را روی زانو می نشاند و می گفت می خواهم با خدا باشد و وقتی بزرگ شد. فرد مفیدی برای جامعه باشد (اعتباری سرگذشت پژوهی، ص 18) محمدرضا در نماز جمعه شرکت می کرد و شب های جمعه دعای کمیل او ترک نمی شد (موسوی، ج 1، ص 383).

منابع: بتول اعتباری، سرگذشت پژوهی، بایگانی بنیاد شهید؛ خورشید خراطی، سرگذشت پژوهی، بایگانی بنیاد شهید؛ محمود کشتکار، سرگذشت پژوهی، بایگانی بنیاد شهید؛ سید محسن دوازده امامی، فرهنگنامه (زندگینامه سرداران شهید استان اصفهان)، اصفهان 1379 ش؛ زندگی نامه ارسالی از طرف خانواده شهید؛ سیّد سعید موسوی، فرهنگنامه جاودانه های تاریخ استان اصفهان، ج 1، اصفهان 1390 ش.

/مریم جان نثاری/

صارم الدوله مسعود، اکبر میرزا؛ فرزند مسعود میرزا ظلّ السلطان در 3 محرم 1304ق / 1265ش در اصفهان متولد شد (سنگ مزار؛ روزنامه اصفهان، 1354/9/10ش). مادرش گوهر ملک، ملقّب به مونس السلطنه بود (رکوعی، ص 168). اکبر میرزا که سال ها بعد صاحب لقب صارم الدوله گردید، به واسطه حکومت پیوسته پدرش از 1291 تا 1325ق / 1385 ش بر اصفهان (بامداد، ج 4، ص 82) تحصیلات مقدماتی خود را در این شهر گذراند (رکوعی، ص 168) علوم قدیمی را نزد دانشمندان عصر و زبان های انگلیسی و فرانسه را نزد. معلمان خارجی فرا گرفت (روزنامه اصفهان، 1354/9/10ش). او از همان سنین نوجوانی، انگلیسی را سلیس صحبت می کرد (اسپاروی، ص 91). اسپاروی، اهل انگلستان، یکی از معلمان وی و برخی دیگر از پسران ظل السلطان بود که در سال 1314 ق به اصفهان آمد و حدود شانزده ماه به تربیت و آموزش آن ها پرداخت (همو، مقدمه مترجم). اکبر میرزا، چند سال بعد در لندن از جمله در رشته اقتصاد تحصیل نمود (عاقلی، 1386 ص 179) او اوّلین بار در 1323 ق/ 1284ش همراه با پدرش و بهرام میرزا برادرش به اروپا سفر کرد و از کشورهایی مانند فرانسه و اطریش دیدن نمود (ظلّ السلطان، ص 3 و 183 و 193). اکبر و بهرام کار ترجمه را نیز برای ظلّ السلطان انجام می دادند (همو، ص 7 و 169). اکبر میرزا از حدود 1283ش وارد خدمات حکومتی در اصفهان شد (روزنامه اصفهان، 1354/9/10ش).

تصویر

اکبر میرزا صارم الدوله

وی مدتی ریاست افواج اصفهان و حکومت های جزء را بر عهده داشت (روزنامه مجاهد، 1354/9/12ش) حدود هفت ماه پس از پیروزی انقلاب مشروطه در حالی که ظلّ السلطان برای تبریک جلوس برادرزاده اش محمد علی شاه بر تخت سلطنت به تهران رفته بود، ناگهان و بدون مقدمه بازار اصفهان بسته شد و تجمعاتی در مسجد شاه و خانه برخی روحانیون شاخص اصفهان علیه ظلّ السلطان برپا گشت خواسته اصلی آن ها عزل او از حکومت اصفهان بود. این اعتراضات به بست نشینی در کنسولگری انگلیس نیز کشیده شد (روزنامه انجمن مقدس

ملی اصفهان، 2 صفر 1325ق) پس از چند روز در اواخر اسفند 1285 ش / 1325ق ظل السلطان، مجبور به استعفا گردید (همان، 9 صفر 1325ق).

با گذشت مدت کوتاهی از شورش اصفهان، در شرایطی که مسعود میرزا در پی زمینه سازی برای بازگشت به اصفهان بود واقعه قتل همسرش رخ داد. روز جمعه 9 جمادی الاول 1325 ق مونس السلطنه مادر اکبر میرزا به خانه ثقة الاسلام حاج آقا نور الله نجفی پناه برد و متحصن شد (همان 18 جمادی الاول 1325ق؛ جابری انصاری 1321، ص 352) او جعبه جواهراتش را از باغ نو با خود آورده بود (دانشور علوی، ص 20) و از اکبر میرزا این گونه شکایت کرد: «12 هزار تومان از من مطالبه می نماید که به قروضش بدهد و حال آن که از اول سال تاکنون از دخل فوجی و مواجب و سایر دخل ها قریب پنجاه هزار تومان به او عاید شده و تمام را به مخارج بیهوده صرف کرده و چون من از ادای مبلغ مزبور امتناع کردم فرزندم به اغوای عیال خود و بعضی از برادرانش قصد من نموده و در مقام مسموم کردن من برآمده و من محض حفظ جان خود به این دارالامان آمده ام (روزنامه جهاد اکبر ، 15 جمادی الاول 1325 ق) پیش از این مونس السلطنه در تلگرافی از ظل السلطان تقاضا کرده بود که کاری کنند تا امنیت او حفظ شود (روزنامه انجمن مقدس ملی اصفهان 18 جمادی الاول 1325ق) برخی منابع آورده اند که حتی قصد طلاق گرفتن داشت جابری انصاری 1321 ص 352) اکبر میرزا نیمه شب به خانه حاج آقا نور الله رفته و با اصرار موفق شد به تنهایی دقایقی با مادرش ملاقات و گفتگو کند. چون مونس السلطنه راضی به بازگشت نشد. اکبر میرزا او را با شلیک چند گلوله زخمی نمود. ساعاتی بعد مونس السلطنه از شدت جراحات در گذشت اکبر میرزا به همراه غریب خان قشقایی و چند تن از برادرانش و عده ای سوار مسلح که در اطراف خانه ثقة الاسلام حضور داشتند، از آن منطقه دور شد. (روزنامه انجمن مقدس ملی اصفهان 18 جمادی الأول 1325 ق) بعضی از منابع ظلّ السلطان را محرک اکبر میرزا در قتل مادرش معرفی کرده اند (بولارد، ص 539 خلیلی، ص 50-51 شاکری، ص 357-358) شکسته شدن حرمت خانه روحانی برجسته شهر، مجدداً موجى از خشم عمومی علیه ظل السلطان و به خصوص اکبر میرزا و سایر فرزندانش به راه انداخت معترضینی که در میان آن ها برخی مسؤولان شهر و علما و تجار حضور داشتند. در مسجد شاه تجمع کردند. آن ها خواستار خروج پسران ظل السلطان از اصفهان شدند و این تقاضا به مجلس شورای ملی منتقل گردید (روزنامه انجمن مقدس ملی اصفهان 18 جمادی الاول 1325ق) تداوم اعتراضات باعث شد که پسران مسعود میرزا به تهران احضار شوند (همان 25 جمادی الاول 1325ق) و آن ها به تدریج از اصفهان بیرون رفتند (روزنامه جهاد اکبر، 24 جمادی الأول 1325 ق).

تلاش های مسعود میرزا و فرزندانش برای کسب قدرت این بار در تهران ادامه یافت جلال الدوله پسر بزرگ او برای رسیدن به سلطنت و یا نیابت سلطنت تلاش نمود (دانشور علوی، ص 9). ظلّ السلطان نیز قصد تصرف تاج و تخت را داشت و البته با مخالفت روس و انگلیس مواجه گشت (رضازاده ملک، ص 80) او و پسرانش برای نیل به اهدافشان با سرسختی از مشروطه خواهان حمایت کردند. محمد علی شاه از اتحاد ظلّ السلطان با آزادیخواهان مضطرب بود (همو، ص 85) و باور داشت که مخالفانش با تحریک شدن از سوی مسعود میرزا قصد برکنار کردن او از سلطنت را دارند (ملک زاده، ص 833). مسعود میرزا نه تنها از لحاظ مالی بلکه با دادن تفنگ و فشنگ به دشمنان شاه یاری رساند. گاهی اکبر میرزا و برخی برادرانش با اسحله از مجلس شورای ملی دفاع می کردند (عین السلطنه، ج3 ص 1875؛ همو، ج 9، ص 6801؛ رضازاده ملک، ص 85). بنابراین با اعطاء حکومت فارس به ظلّ السلطان او را از پایتخت دور نمودند (بشیری، ص 148 و 180). اکبر میرزا رئیس دوهنگی بود که پدرش را تا شیراز همراهی کرد (همو، ص 180). او احتمالاً در آن ماه ها، ریاست قشون فارس را نیز عهده دار بود (روزنامه مجاهد، 1354/9/12 ش). حمایت مسعود میرزا از انقلابیون همچنان ادامه داشت (کسروی، ص 580-579) بیش از دو هزار قبضه تفنگ از املاک او برای مشروطه خواهان ارسال شد (بشیری، ص 203). با بحرانی شدن روابط میان شاه و مخالفانش، جلال الدوله بازداشت و به خارج از کشور تبعید گشت (شریف کاشانی، ص 183). مسعود میرزا پس از حدود دو ماه فرمانروایی فارس، هنگامی که توانست از طریق انگلیس و روسیه امنیت جانی و مالی خود را تأمین کند به اروپا رفت (بشیری، ص 254؛ ملک زاده، ص 858) اکبر میرزا نیز به اروپا رفت و بعد از خلع محمد علی شاه به ایران بازگشت (عاقلی، 1386 ص 179 فراهانی، ص 107) ظلّ السلطان که گمان نمود با سقوط محمّد علی شاه زمینه برای او جهت تصاحب

قدرت فراهم گشته است با وجود مخالفت های روس و انگلیس (رضازاده ملک، ص 272-271) راهی ایران شد. اما در گیلان، مجاهدان مشروطه وی را دستگیر کردند (همو، ص 281-282). پسرش (احتمالاً اکبر میرزا) از وزیر مختار انگلیس تقاضای کمک نمود (عاقلی، 1386، ص 175؛ رضازاده ملک، ص 281 -282) مسعود میرزا با حمایت از سوی انگلستان و البته پرداخت مقدار زیادی پول به مجاهدین از راه انزلی به اروپا بازگشت (رضازاده ملک، ص 290 و 296). در آن دوران، اکبر میرزا اداره املاک ظلّ السلطان و همچنین مسؤولیت پرداخت مالیاتش را بر عهده داشت (رجایی، ص 85).

بروز جنگ جهانی اول، زندگی سیاسی ظل السلطان و پسرانش را که از حامیان انگلستان و روسیه بودند، وارد مرحله جدیدی کرد (دانشور علوی، ص 168). اکبر میرزا صارم الدوله در اواخر دولت مستوفی الممالک، حدود یک ماه، منصب معاونت وزارت داخله را عهده دار بود (آذر تا دی 1294ش (کاظمی، ج 1، ص 261 و 280). او در کابینه بعدی با ریاست عبدالحسین میرزا فرمانفرما که به میل روس و انگلیس بر سر کار آمد وزیر فوائد عامه شد (روزنامه عصر جدید، 8 دی 1294ش و 27 ربیع الثانی 1334ق؛ كحال زاده ص 183) در حالی که پیشروی قوای نظامی روس در ایران به منظور تعقیب مهاجرین (کمیته دفاع ملی) ادامه داشت دولت جدیدی با رئیس الوزرایی محمد ولی خان تنکابنی (سپهسالار اعظم) و با پشتیبانی کامل روسیه، قدرت را در دست گرفت (اواسط اسفند 1294 ش) (روزنامه عصر جدید، 29 ربیع الثانی 1334ق؛ کاظمی، ج 1، ص 297 - 298) صارم الدوله در این کابینه به وزارت خارجه رسید (روزنامه عصر جدید 2 جمادى الاول 1334ق). در همان روزها هواداران مهاجرین موفق شدند به منظور مقاومت در برابر هجوم قریب الوقع روس ها به اصفهان برای مدت کوتاهی توسط افرادی مانند چراغعلی خان سردار صولت و رضا جوزدانی، کنترل شهر را در دست گیرند. این رخداد موجب فرار عده ای از پسران ظل السلطان گردید (جابری انصاری، 1377، ص 618؛ سپهر، ص 303). قشون روس در آستانه عید نوروز 1295ش، با راهنمایی از طرف عده ای مانند محمود میرزا یمین السلطنه * (برادر صارم الدوله) وارد اصفهان شدند (دانشور علوی، ص 169) و چراغعلی خان و رضا جوزدانی، گریختند (جابری انصاری 1321، ص 374). یمین السلطنه به عنوان حاكم جدید اصفهان از سوی صارم الدوله برنامه ریزی و برپایی تشریفات جهت ورود کنسول روس به اصفهان را عهده دار گشت (روزنامه عصر جدید، 23 جمادی الاول 1334ق؛ سپهر، ص 343). در آن ایام، نظامیان روس، مستقر در باغ هشت بهشت، حاکم واقعی اصفهان بودند (سپهر، ص 303).

از وقایع مهم دوره رئیس الوزرایی سپهسالار الاعظم، تشکیل کمیسیونی مختلط، به ریاست یک بلژیکی و با عضویت دو ایرانی، یک انگلیسی و یک روسی بود که با فشارهای روسیه و انگلستان و تایید آن توسط دولت ایران ایجاد شد (اردیبهشت 1295ش). هدف آن دو کشور نظارت بر وجوهی بود که به اسم موراتوریوم (استمهال) به دولت فقیر ایران می دادند (کحال زاده ص 204-205) اما چندی بعد، تقاضایی را مطرح کردند. مبنی بر این که کلیه درآمدها و مخارج دولت چه در امور مالیه و اوقاف و چه در مورد نیروهای نظامی باید به تصویب آن کمیسیون برسد. تعداد قشون نیز باید تحت فرماندهی صاحب منصبان روسی و انگلیسی افزایش یابد (همان جا) بر اساس برخی گزارش ها، صارم الدوله وزیر خارجه راضی به پذیرش مکاتباتی که حاوی این پیشنهاد بود، نشد. بنابراین نامه های درخواست مذکور را مستقیماً برای رئیس الوزرا فرستادند. سپهسالار بدون اطلاع دادن به شاه و وزرا یادداشتی را مبنی بر پذیرش پیشنهادات روس و انگلیس امضا نمود (مرداد 1295ش) (سپهر، ص 365؛ سفیری، ص 195-199؛ کحال زاده، ص 204 -205) در آن یادداشت آمده بود که پذیرش خواسته های دو دولت به دلیل وجود شرایط «فورس ماژور» است و باید توسط مجالس شورا و سنا (پس از تشکیل) به تصویب برسد (سفیری، ص196) این قرارداد که به میزان زیادی کنترل امور مالی و سیاسی و نظامی ایران را در دست بیگانگان قرار می داد واکنش های منفی در پی داشت. چند روز بعد سفارت انگلیس نامه ای خطاب به وزارت خارجه ایران پیرامون آن قرارداد ارسال کرد. صارم الدوله در جواب ضمن اظهار عدم اطلاع از مواد قرارداد آن را به رسمیت نشناخت شاه نیز از امضای قرار داد، خودداری نمود (کحال زاده، ص 204-205).

هر چند تعدادی از منابع ایرانی، اکبر میرزا را مخالف قرارداد معرفی کرده اند و او نیز مدت ها بعد، به وثوق الدوله گفت که پیشنهادهای روس و انگلیس را نپذیرفته بود (سفیری، ص 199) اما طبق نظر مارلینگ وزیر مختار انگلیس، صارم الدوله نه تنها از خواست دو دولت مطلع بود و با آن مخالفت ننمود؛ بلکه در تهیه متنی که به

امضای سپهسالار رسید نیز نقش داشت (همو، ص 199- 200) ملک الشعرا بهار (ص 24) نیز آورده است که «گفته می شود» تنها رئیس الوزرا و وزیر خارجه، قرارداد را تأیید کردند.

در شرایطی که اوضاع کشور و هیات دولت به سبب اختلافات ایجاد شده بر سر قرارداد و همچنین تصرف همدان توسط نیروهای عثمانی و پیشروی آن ها به سمت قزوین بسیار متزلزل شده بود (کحال زاده، ص 223؛ سپهر ص 366؛ سفیری، ص 196-197) پیشنهادی که از سوی ایران به آلمان و متحدانش داده شد. موقعیت را بحرانی تر کرد. مقامات ایران بدون اطلاع متفقین به دول محور پیشنهاد کردند که اگر استقلال ایران را تضمین کنند و قوای ترک از همدان جلوتر نیایند از حمایت های معنوی ایران برخوردار خواهند گشت. این اتفاق باعث خشم روس و انگلیس شد (مجد، 1390، ص 195-196) پس از آن، سپهسالار مجبور به استعفا گردید (21 مرداد 1295ش) (روزنامه عصر جدید 15 شوال 1334ق).

از نتایج تشکیل دولت سپهسالار و حضور صارم الدوله در مقام وزارت خارجه، بازگشت ظلّ السلطان به ایران بود. مسعود میرزا که قبلاً حمایت روس و انگلیس را برای گرفتن منصب حکومت اصفهان جلب کرده بود (سپهر، ص 225) بعد از دیدار با پادشاه انگلستان و امپراطور روس (همو، ص 349 و 355) در تیر ماه 1295ش به تهران وارد گردید روزنامه عصر جدید 10 رمضان 1334 ق) به دستور شاه و تصویب هیأت دولت حکمرانی و فرمانروایی اصفهان یزد کاشان گلپایگان کمره و محلات به او سپرده شد (همان، 26 رمضان 1334 ق) و روانه اصفهان گردید (همان 1 شوال 1334 ق) به نظر می رسد استعفای سپهسالار و نزدیک شدن قشون عثمانی موجب گردید تا ظل السلطان به بهانه درد یا از قم به تهران بازگردد (همان 15 شوال 1334 ق). خطر هجوم عثمانی به قدری باعث ایجاد ترس شد که مسعود میرزا و اکبر میرزا و برخی از مقامات کشور چند روزی از تهران خارج شدند (کاظمی، ج 1، ص 332-1333 سپهر، ص 378)

با توقیف تدریجی پیشروی ترک ها (مجد، 1390 ص 208) ظلّ السلطان و صارم الدوله که مقامی در کابینه جدید التأسیس وثوق الدوله نداشت به اصفهان رفتند (مهر 1295 ش) (روزنامه عصر جدید 22 ذی الحجه 1334ق). مسعود میرزا شاید به سبب پیری و ضعف، اداره اصفهان را به پسرانش واگذار نمود. محمود میرزا همچنان حکمران بود (همان 17 محرم 1335ق)، نارضایتی عمومی موجب کنار رفتن وی در بهمن 1295ش و شروع حکمرانی صارم الدوله بر اصفهان شد (کاظمی، ج 1، ص 362 جابری انصاری، 1377، ص 619)، قحطی و گرانی غله و شرارت و غارتگری و ناامنی توسط رضا جوزدانی و چراغعلی خان در مناطق اطراف اصفهان و کاشان از مهمترین مشکلات پیش روی صارم الدوله بودند (جابری انصاری، 1321، ص 375؛ روزنامه عصر جدید 21 جمادی الاول 1335ق و 27 جمادی الاول 1335ق) اگر چه او توانست اصلاحاتی انجام دهد و اوضاع اقتصادی و امنیتی اصفهان را نسبتاً بهود بخشد (جابری انصاری، 1321، ص 375 روزنامه عصر جدید، 21 جمادى الأول 1335 ق و 24 جمادی الاول 1335 ق و 19 جمادی الثانی 1335 ق): اما شکایات و انتقادات از ظلم و تعدی ظلّ السلطان، که به وسیله برخی از پسرانش مرتکب می شد خصوصاً اجحافات و زورگوئی ها در حوزه مسائل مالی موجب کوتاه شدن مدت حکمرانی اکبر میرزا گشت (روزنامه ایران، 1396/2/14 ش و 1396/2/26؛ مجلد، 1390، ص 307 -308) این نارضایتی ها از طریق تلگراف به هیأت دولت در تهران انتقال یافت با تشکیل کابینه علاء السلطنه صارم الدوله برکنار شد (خرداد 1296ش) (روزنامه ایران 1296/3/23 ش) اعتضاد السلطنه برادر احمد شاه جایگزین وی گردید (همان 1296/3/28ش؛ عاقلی 1386، ص 231) بنابراین قدرت از دست خاندان ظلّ السلطان خارج گشت و تلاش های اکبر میرزا برای تصدی مجدد حکومت اصفهان بی نتیجه بود (اخوت مس 247).

ظلّ السلطان در تیرماه 1297ش در گذشت (روزنامه ایران، 1297/4/6ش) و صارم الدوله فعالیت های سیاسی خود را در تهران پی گرفت. بنابر یک گزارش او همراه با عده ای از جمله وثوق الدوله برای سرنگونی دولت صمصام السلطنه * تلاش می کرد (دولت آبادی، ص 738) افرادی مانند سیّد ضیاء الدین طباطبایی در تابستان 1297ش و ماه های اولیه دولت وثوق الدوله، در پی رئیس الوزرا کردن صارم الدوله بودند (کمره ای، ج 1 ص 496 و 736) مدتی نیز شایعه شد که اکبر میرزا در كابینة وثوق الدوله وزیر جنگ خواهد بود (همو، ص 655). سرانجام پس از آن که احمد شاه با انتصاب صارم الدوله به مقام والی گیری آذربایجان مخالفت کرد (مجد، 1390، ص 505-506) در ترمیم هیئت، دولت به وزارت مالیه

رسید (روزنامه ایران، 1297/9/21ش)

قرارداد 1919 بین ایران و انگلستان در این دوران منعقد شد. معاهده در 17 مرداد 1298 ش / 19 اوت 1919م به امضا رسید (همان 1298/5/18ش؛ شیخ الاسلامی 1377، ج1، ص 31). بر اساس این قرارداد، مقرر شد که دولت انگلستان در قبال اعطاء وام با هزینه ایران تحت نظر مستشاران و صاحب منصبان انگلیسی، امور مالی و نظامی ایران را ساماندهی کنند و ارتشی متحد الشکل ایجاد نماید (آبادیان، 1385، ص 532 - 533؛ عاقلی، 1379، ص 132)، وثوق الدوله (رئیس الوزرا)، صارم الدوله (وزیر مالیه) و نصرت الدوله فیروز (وزیر خارجه) امضا کنندگان ایرانی قرارداد بودند (شیخ الاسلامی، 1377، ج 1، ص 31). انتشار متن قرارداد، موجی از اعتراضات را برانگیخت. مخالفان معتقد بودند که معاهده مذکور استقلال کشور را از بین می برد (نک آبادیان 1385، ص 556-572).

رشوه گرفتن عاقدین قرارداد بر تندتر شدن انتقادات افزود از طرف انگلستان مخفیانه مبلغ دویست هزار تومان به حساب وثوق الدوله صد هزار تومان به حساب نصرت الدوله و صد هزار تومان نیز به حساب صارم الدوله واریز شده بود آن ها این مبالغ را با عنوان قسط اول وام دریافت کردند (شیخ الاسلامی، 1377، ج 1. ص و 46-47 ج 3، ص 46-149 همو ص 2- 223) اگر چه رقم وجوه دریافتی ماه ها بعد فاش شد (همو، 1377، ج 3، ص 46-49 کاتوزیان، ص 145- 146). اما اصل گرفته شدن رشوه از همان تابستان 1298ش بر سر زبان ها افتاد (کمره ای، ج 2، ص 11077 غنى، ص 73) صارم الدوله پس از سقوط رضاشاه در حالی که همچنان از قرارداد 1919 دفاع می کرد، مقصود از آن را دو اصل «تخلیه ایران از قشون انگلیس» و «تهیه وام برای هزینه کشور» عنوان نمود (سیف پور فاطمی 1378 ص 73) او نظریه وثوق الدوله را مبنی بر این که باید در ایران کارشناسان خارجی مدتی کار کنند و طرز کار کردن را به ایرانیان بیاموزند و سپس امور را به دست خود ایرانی ها بدهند، ستود (مهدوی، ص 303-304). وی اشتباه دولت وثوق الدوله را پذیرفتن مستشاران انگلیس پیش از افتتاح مجلس شورای ملی مطرح کرد که به گفته صارم الدوله با فشارهای انگلستان مجبور به این عمل شد. او على عدم استعفا دولت در برابر آن فشارها را این گونه توضیح داد: اگر حکومت استعفا می داد. هرج و مرج و قحطی باعث مرگ هزاران افراد بیگناه می شد و انگلیسی ها هم یکپارچه تمام کشور را تحت اشغال در آورده و ما را به روز عراق و مصر دچار می کردند. به علاوه، سفارت به ما قول داده بود که پس از آمدن مستشارها، مبلغی در حدود ده میلیون لیره خسارت جنگ به ما خواهد پرداخت و سرحد ایران و بین النهرین و ایران و بلوچستان را طبق ادعاهای حقه ایران تغییر خواهند داد. یکی از قولهای صریح انگلیسی ها این بود که شط العرب تحت حکومت ایران قرار بگیرد (سیف پور فاطمی، 1378، ص 73) به عقیدة صارم الدوله، اصلاح ایران توسط وثوق الوله که مردی ادیب، تحصیل کرده با تجربه توانا و آگاه به سیاست بین المللی بود، صد مرتبه بهتر از افتادن یک دسته قزاق بی سواد به جان مردم بود و البته به ادعای او همان کارهایی که انگلیسی ها می خواستند از طریق وثوق الدوله انجام دهند. در دوره رضا شاه تحقق یافت (همو، ص 72-73) بنابر گفته های اکبر میرزا مبلغ چهارصد هزار تومانی که به امضاء کنندگان قرارداد اعطا گردید و به حساب خزانه واریز نشد در موارد زیر مورد استفاده قرار گرفت: 1. دولت مجبور بود روزانه مبلغی به روزنامه نویس ها هوچی ها، روضه خوآن ها بدهد و برای اهدافش از آن ها کمک بگیرد. 2. قسمت مهم مبلغ مزبور، هزینه سفر شاه به فرنگ شد. چون خزانه خالی بود و شاه حاضر به خرج کردن از جیب خود نبود. 3. تهیه اسلحه و تفنگدار و سوار در حکومت کرمانشاه 4. خرید املاک خالصه دولتی در آذربایجان (همو، ص 74).

صارم الدوله به تدریج درگیر اختلافاتی با وثوق الدوله شد و حتی اقداماتی علیه او انجام داد (شیخ الاسلامی 1368، ج 2، ص 56)، وثوق الدوله که می دانست. کاکس وزیر مختار انگلیس حامی اکبر میرزا است. اعلام کرد با حضور صارم الدوله در کابینه نمی تواند به کارش ادامه دهد و استعفا خواهد داد. کاکس برای جلوگیری از این اتفاق با ترمیم کابینه موافقت کرد (همان جا، کمره ای، ج 2 ص 1385؛ غنی، ص 85-86)، اکبر میرزا در فروردین 1299ش استعفا نمود و در همان ماه حکومت ایالت غرب شامل کرمانشاهان و همدان به او واگذار شد (روزنامه ایران 1299/1/12ش و 1299/1/23ش) او در دولت های مشیرالدوله سپهدار اعظم و بخشی از دوره سید ضیاء بر آن جا فرمانروایی کرد.

اما پیش از هرگونه اقدامی کودتای سید ضیاء رخ داد. نصرت الدوله و عده ای از کسانی که ممکن بود علیه دولت جدید فعالیت بکنند دستگیر شدند (مکی ص 238 - 239) صارم الدوله می دانست که قصد توقیف او را نیز دارند. بنابراین دست به اقدامات پیشگیرانه اما بی نتیجه زد (امجد، 1389، ص 162) او ابتدا راه قرار به عراق را در پیش گرفت؛ اما انگلیسی ها به او وعده دادند که اتفاق ناگواری رخ نخواهد داد و اگر مطیع دولت باشد بازداشت نخواهد شد. اکبر میرزا باور کرد و از مرزا قصر شیرین بازگشت (عین السلطنه، ج8، ص 5912 -5913 مکی، ص 314-315) وی در تلگرافی همراهی خود با دولت پرداخت تمام مالیات عقب افتاده و اعطاء یک خانه برای بلدیه در تهران را اعلام کرد. دولت نیز به ظاهر پذیرفت (حسین السلطنه، ج8، ص 5912-5913). اما نیروهای ژاندارمری به ریاست ماژور محمود خان فولادین و عده ای از افراد ایل کلهر مسؤول دستگیری صارم الدوله شدند و او را در 3 شعبان 23 فروردین 1300 ش توقیف و روانه تهران کردند (روزنامه ایران 1300/1/30 ش مکی، ص 315-316؛ خلیلی، ص 50-51)، (روزنامه ایران 1300/2/4ش) پس از چاپ خبر دستگیری اتهاماتی علیه وی از جمله گرفتن رشوه وضع مالیات حق المرتع، دریافت جریمه های طاقت فرسا از رعایا و چند روز ممانعت از درج خبر رئیس الوزرایی سید ضیاء در مطبوعات کرمانشاه را مطرح کرد.

قرارداد 1919 رسماً توسط دولت کودتا لغو شد (فراهانی، ص 38 روزنامه ایران، 1300/1/8 ش) سید ضیاء از صارم الدوله خواست تا رشوة صدهزار تومانی مربوط به قرارداد را به دولت بدهد تا اجازه باید از کشور خارج شود. اکبر میرزا نپذیرفت. همچنین نورمن وزیر مختار انگلیس از طرف دولت متبوع خود دستور گرفت که به سید ضیاء اعلام کند، صارم الدوله تحت حمایت انگلستان است (غنی، ص 227)

پس از سقوط دولت سید ضیاء اکبر میرزا همراه با سایر توقیف شدگان در 10 خرداد 1300 ش آزاد شد (روزنامه ایران 1300/3/12 ش) او و بقیه آزاد شدگان چند روز بعد بیانیه ای را امضا کردند که در آن مواردی مانند افتتاح مجلس شورای ملی و مجازات سید ضیاء و یارانش تقاضا شده بود (همان 1300/3/30 ش)

صارم الدوله در مرداد 1300 ش یک مدرسه متوسطه در شهر اصفهان تأسیس کرد. در سال 1304 ش این دبیرستان دارای شش کلاس شد و دوره شش ساله متوسطه تکمیل گشت دبیرستان مذکور، اولین مدرسه متوسطه کامل ایران به جز (تهران) بود (سند شماره 29721975 روزنامه چهلستون 1332/11/5 ش ایمانیه ص 203) و به دارالفنون جنوب معروف شد (روزنامه اصفهان 1355/9/10 ش) چون در آن موقع دبیرستان دیگری در اصفهان نبود آن را مدرسة متوسطة اصفهان نام نهادند (ایمانیه، ص 203) و چندی بعد به دبیرستان صارمیه مشهور گردید (روزنامه اصفهان، 1354/9/9ش). عمارت آموزشگاه جزو بخشی از املاک صارم الدوله در محله باغ نو جنب قبر پیر بابا علمدار بود که همراه با یک باغ در کنار آن به عنوان زمین ورزش، مجموعاً با مساحت هفت جریب در اختیار مدرسه قرار داده شد (همان سند، ایمانیه، ص 202) اکبر میرزا برخی مستغلات و املاک خود را مانند یک رشته قنات و یک آسیاب وقف مدرسه نمود (همان سند).

حدود دویست باب مغازه دور میدان نقش جهان متعلق به صارم الدوله بود (همان سند) و کرایه آن ها را اداره مزروعات او ضبط می کرد که اعتراضاتی را نیز بر انگیخته بود. (روزنامه راه نجات 1299/11/27ش) چند ماه پیش از تأسیس مدرسه متوسطه چنین نوشت: کدام قانون به شاهزاده صارم الدوله اجازه می دهد که محل دفیله نظامی محل سکنای سربازان وطن محل عبور و مرور اهالی را که سلاطین صفوی برای همین کارها اختصاص داده بودند، جزو خالصه و تصرف نماید و حجرات اطراف آن را طویله اسب های درشکه چی ها قرار دهند. (روزنامه مزبور 1299/12/29ش) خواستار بازپس گرفته شدن آن دکاکین به نفع عموم مردم شد. مغازه هایی که صارم الدوله چندی بعد وقف مدرسه متوسطه کرد (همان سند). علاوه بر این ها او در سال های ابتدای تشکیل مدرسه بخشی از پول مورد نیاز آن را با هزینه شخصی خود پرداخت می نمود (همان سند؛ سیف پور فاطمی، 1378، ص 627) او همچنین کتابخانه ای با حدود پانصد جلد کتاب در اختیار مدرسه قرار داد (ایمانیه، ص 203) طبق وقفنامه تولیت موقوفات در هر زمانی با حاکم اصفهان و تحت نظر پسر ارشد ظل السلطان به شرط سکونت در اصفهان برد (همان سند). پس از چند سال دبیرستان صارمیه به دروازه دولت سپس به باغ ستاره صبح و چهارباغ و سرانجام به خیابان نشاط منتقل شد (ایمانیه، ص 206 روزنامه اخگر، 1316/8/10ش) محل مدرسه در باغ نو دبستان تبدیل گشت (معتمدی، ص 78)

صارم الدوله در دوره دولت قوام السلطنه به پیشنهاد

رضاخان سردار سپه (وزیر جنگ) که روابط دوستانه ای با او داشت به عنوان والی فارس تعیین گردید (آبان، 1301ش) (بهبودی، ج 2، ص 463: صفایی، ص 341). رضاخان او را مأمور کرد تا با تشویق و جلب نظر سران و رؤسای مطیع قشقایی رؤسای متمرد را تضعیف نماید (صفایی، ص 341) صارم الدوله در خاطراتش چنین آورده است. «وقتی به فارس رفتم مطابق تعلیمات سردار سپه با رؤسای قشقایی تماس های متعدد گرفتم. بعضی از آن ها نسبت به دولت مرکزی مطیع وفادار بودند و بعضی خیال یا غیگری را داشتند موفق شدم با جلب دوستی عده ای از رؤسای مطبع قشقایی و گرفتن پاداش و تشویق از سردار سپه برای آنان بین قشقایی دو دستگی و اختلاف ایجاد نمایم در نتیجه این اختلاف قدرت رؤسای متمرد قشقایی خیلی کم شد» (همو، ص 341 -342).

از رویدادهای سرنوشت سازه آن دوران انتخابات مجلس پنجم شورای ملی بود. انتخابات شیراز در خرداد 1302 ش برگزار شد (روزنامه ایران 1302/3/14ش) پیش از آن رضاخان از صارم الدوله خواسته بود، کاندیداها و مسلک و مرام آن ها را اعلام کند تا او دستور دهد کدام یک باید انتخاب شوند (آبادیان، 1389، ص 342) دخالت های سردار سپه در تعیین نمایندگان فارس ادامه یافت و حتی پاسخ صارم الدوله مبنی بر این که انتخابات تمام شده و کاری از دست او بر نمی آیند جلوی فشارهای وزیر جنگ را نگرفت (همو، ص 346-347) اسامی حائزین اکثریت آراء انتخابات شیراز در تیر ماه 1302 ش اعلام شدا (روزنامه ایران 1302/4/9ش) در 10 تیرماه عده ای با شلیک گلوله به محل حوزه انتخابات حمله کرده و به وسیله بنزین صندوق رأی و برگه های آراء و دفاتر انجمن نظارت بر انتخابات را سوزاندند (همان 1302/4/12 ش بهبودی، ج 3، ص 190)، صارم الدوله چند تلگراف به تهران ارسال کرد و ضمن انتقاد از عدم برخورد نیروهای نظامی با اشرار و سارقین حمله کننده خواستار دستگیری مرتکبین شد؛ اما رضاخان واکنشی نشان نداد و منجر به استعفای اکبر میرزا شد بهبودی، ج 3 ص 190) آیرم امیر لشکر جنوب اعلام کرد هجوم افراد مسلح به انجمن نظارت بر انتخابات شیراز، در اعتراض به دخالت قوام الملک در انتخابات و همراهی صارم الدوله با او بود اما آیرم تلاش کرد از استعفا صارم الدوله جلوگیری کند. به نظر می رسد فضل الله زاهدی رئیس قنون فارس، عامل حمله بوده است (همو ص 193) اکبر میرزا در تلگرافی خطاب به سردار سپه بر لزوم جلوگیری از دخالت های خلاف قاعده زاهدی تأکید کرد (همو، ص 199) انتخابات شیراز به سبب حریق صندوق رای توقیف شد (روزنامه ایران 1302/4/14 ) على رغم مخالفت دولت مشیر الدوله با استعفا (همان جا) تداوم خود سریهای نظامیان راهی جز کناره گیری صارم الدوله و خروج وی از شیراز باقی. نگذاشت (بهبودی، ج 3، ص 255؛ اردلان، ص 186).

همکاری و همراهی اکبر میرزا با سردار سپه همچنان ادامه داشت. او و نصرت الدوله با ارسال پیامی مشترک به رضاخان که به رئیس الوزرایی رسیده بود، آمادگی خود را جهت خدمت و اطاعت امر اعلام کردند (اتحادیه ص 384-385) به نظر می رسد آن دو، مدتی در اصفهان تلاش هایی برای ایجاد نظام جمهوری که مورد نظر رضاخان بود. انجام دادند (اسفند 1302ش) (بهبودی، ج 3، ص 648) صارم الدوله در جشنی که به مناسبت ابقای سردار سپه در مقام رئیس الوزرا پس از واقعه جمهوری خواهی برگزار شد شرکت نمود (24 فروردین 1303ش) (بهبودی، ج 1، ص 39)

روابط صارم الدوله و رضاخان به تدریج نزدیک تر و صمیمانه تر شد. او بارها خصوصاً در سال 1304 ش به دعوت رضاخان همراه با عده ای دیگر در محلی جمع می شدند و به تفریح و بازی و شب نشینی می پرداختند (میرزا صالح، ص 223 و 228 و 232؛ سردار اسعد، ص 150) این دیدارها در روزهایی که تلاش ها برای تغییر سلطنت آغاز شده بود نیز ادامه یافت (میرزا صالح، ص 248) اما ایفای نقش رسمی اکبر میرزا در سقوط سلطنت قاجاریه و تأسیس سلسله پهلوی با حضور او در مجلس مؤسسان اتفاق افتاد نمایندگان اصفهان طبق لیستی که از تهران ارسال شده بود. تعیین گردیدند (سیف پور فاطمی 1378، ص 532) و صارم الدوله به عنوان نفر اول انتخاب شد (روزنامه ایران 1304/9/6 ش) در 21 آذر 1304 ش مجلس مؤسسان تشکیل سلسله پهلوی را اعلام کرد (همان، 1306/9/22ش). صارم الدوله با وجود آن که خود از خاندان قاجار و یک شاهزاده بود به تغییر مسلطنت رأی مثبت داد (همان 1304/9/23 ش) او جزو کسانی بود که نزد رضا شاه حاضر شدند و قانون مصوب را به او تقدیم کردند (همان 1304/9/22 و 1304/9/23ش).

صارم الدوله در برخی تحولات فرهنگی عصر رضا شاه پیشگام می شد و در خاطراتش پیرامون ماجرای رواج

لباس متحد الشکل چنین آورده است: «چون در اصفهان تعصباتی بود [رضا شاه] به من توصیه فرمودند مردم را بر پوشیدن لباس متحد الشکل تشویق نمایم. به همین منظور خودم اولین کسی بودم که کلاه پهلوی بر سر گذاشتم و لباس متحد الشکل پوشیدم» (صفایی، ص 342).

او در انتخابات دوره هفتم مجلس شورای ملی، به عنوان نماینده اصفهان برگزیده شد (مروارید، ج 2، ص 61). البته در بسیاری از جلسات مجلس (نیمه دوم سال 1307 ش) حضور نداشت (مشروح مذاکرات مجلس هفتم شورای ملی) و در پایان آن سال استعفا داد (همان جا).

شورش قشقایی ها در فارس موجب شد که شاه صارم الدوله را برای ایفای نقش در پایان دادن به این بحران، والى فارس کنند (اسفند 1307ش) (روزنامه اطلاعات 1307/12/23ش) خواسته هایی مانند آزادی صولت الدوله و انتصاب وی و یا فرزند ارشدش به مقام ایلخان قشقایی، لغو خلع سلاح، لغو قانون سربازگیری اخباری از ایل، لغو اجرای لباس متحد الشكل و لزوم جمع آوری مالیات توسط ایلخانان از جمله دلایل بروز شورش بود (میرزایی، ص 285) صارم الدوله نه تنها نتوانست قشقایی ها را ساکت کند بلکه خودش و نصرت الدوله (وزیر مالیه) و فضل الله زاهدی (رئیس امنیه) متهم به خیانت و تلاش برای سرنگون کردن سلطنت رضا شاه گردیدند (مجد، 1389، ص 624-627). اکبر میرزا احضار شد و با هواپیما به تهران بازگشت و عصر عاشورا (1308/3/28ش) در منزل شخصی خود، دستگیر و در اداره نظمیه حبس گردید (روزنامه اطلاعات 1308/4/1ش) به نظر می رسد وحشت رضا شاه از تبدیل شدن شورش فارس به مقدمه قیام قاجارها علیه حکومت پهلوی بوده است (شیخ الاسلامی، 1368، مجله آینده، ص 53-54) صارم الدوله پس از حدود یک سال توقیف در تهران احتمالاً با وساطت مستوفی الممالک آزاد شد (خرداد 1309 ش) (مجد، 1389، ص 644: سردار اسعد، ص 234). در برخی منابع آمده است که شاید چون صارم الدوله از طرف انگلیسی ها نشان مهمی داشت و یک امتیاز آن حفظ جان وی به وسیله آن ها بود، از مجازات شدن توسط رضا شاه در امان ماند ( عاقلی، 1380 ج 2، ص 1139)

شاه از فرصت استفاده کرد و بر اکبر میرزا فشار آورد تا پولی را که از انگلیسی ها برای انعقاد قرارداد 1919 گرفته بود، باز گرداند. پیش از این مقامات خزانه داری انگلستان چهارصد هزار تومان رشوه ای را که به عاقدین قرارداد پرداخت کرده بودند از درآمد نفتی ایران کسر نمودند و البته رضا شاه آن مبلغ را از هر سه نفر گرفت (شیخ الاسلامی، 1372، ص 383-384) صارم الدوله هنگامی که در حبس بود توسط برادرش غلامحسین میرزا، پنجاه هزار لیزه طلا به شاه پرداخت (سیف پور فاطمی، 1378 ص 666-667) و پس از آزادی حسن تقی زاده وزیر مالیه به دستور رضا شاه رشوه مربوط به قرارداد را در چهار قسط از او پس گرفت (تقی زاده، ص 217).

با محدودیت های ایجاد شده صارم الدوله تا پایان سلطنت رضا شاه دور از فعالیت های سیاسی زندگی کرد. اما به تدریج وارد عرصه اقتصاد و صنعت شد. ابتدا شرکت سهامی کاغا را در سال 1315ش به وجود آورد (روزنامه اخگر، 1315/1/27ش) و رئیس هیئت مدیره آن گردید (همان (1315/2/28ش) او در همان سال پس از مذاکراتی که با وزارت مالیه و اداره کل صناعات انجام داد، امتیاز استخراج ذغال سنگ معادن اصفهان و اطراف آن را برای شرکت سهامی کاغد دریافت کرد (همان، 1315/6/9ش و 1317/7/7ش). وی همچنین شرکت سهامی دیگری جهت تهیه مواد شیمیایی به راه انداخت و خودش نیز رئیس هیئت مدیره آن شد (همان 1315/7/27ش). اگرچه رضاشاه در سفری به اصفهان (فروردین 1316ش) نسبت به صارم الدوله ابراز مهربانی کرده اما بر اساس گفته اکبر میرزا، مخالفت شاه باعث گردید، مدتی بعد شرکت کاغذ منحل شود (سیف پور فاطمی 1378، ص 679 و 903). در جلسه مجمع عمومی آن شرکت با وجود آن که صارم الدوله تقاضای عدم انحلال کرده بود؛ ولی اکثریت اعضا رأی به انحلال دادند و فقط موافقت گردید که امتیاز ذغال سنگ حفظ شود (روزنامه اخگر، 1317/8/1ش)، شرکت مذکور توانسته بود از سال 1316 ش به استخراج ذغال سنگ در برخی مناطق اطراف اصفهان مانند نطنز پردازد (همان، 1317/7/7ش) بعد از انحلال شرکت کاغذ، شرکتی به نام ذغال سنگ تأسیس گشت (همان 1317/9/7ش)

اکبر میرزا علاقه فراوانی به اسب سواری و تیراندازی داشت و شکارچی قهاری نیز بود (روزنامه مجاهد، 1354/9/12ش؛ بولارد، ص 529). او در دی ماه 1319 ش؛ عضو هیأت مدیره باشگاه سوارکاران تازه تأسیس اصفهان شد (روزنامه اخگر، 1354/10/26ش). در شهریور 1320 ش رضا پهلوی که در مسیر رفتن به

تبعید گاهش، مدت کوتاهی در اصفهان اقامت کرد، صارم الدوله را احضار نمود و به او گفت: «مسعود دیدی [انگلیسی ها] آخر ما را گول زدند» (صفایی، ص 343؛ فرمانفرمائیان، ص 170). صارم الدوله جواب داد: «ما اشرافیت قدیم قاجار همیشه مطیع ترین خدمتگزاران شما بودیم؛ اما شما هرگز این مسئله را درک نکردید» (فرمانفرمائیان، ص 170). طبق برخی منابع، شاه مستعفی از اکبر میرزا خواست نزد انگلستان وساطت کند. تا از تبعید منصرف شوند؛ ولی صارم الدوله قبول نکرد (مسعود نیا، ص 130) سال ها بعد هنگام در گذشت صارم الدوله، محمدرضا شاه ضمن تأئید پیشنهاد اسدالله علم برای ارسال پیام تجلیل از او چنین گفت: «[اکبر میرزا[ نسبت به پدرم وفاداری کرد و حتی روزی که پدرم از طریق اصفهان و بندر عباس به جزیره موریس می رفت؛ او اصرار کرد که همراهش برود» (علم، ج 5، ص 361-362). در گزارشی آمده است که سفرای روس و انگلیس در شهریور 1320ش در اصفهان منصب پادشاهی را به صارم الدوله پیشنهاد کردند؛ اما نپذیرفت. پس از آن نیز بولارد سفیر انگلستان بارها مقام نخست وزیری را برای اکبر میرزا در نظر گرفت؛ ولی او خودداری می نمود (فرمانفرمائیان، ص 170).

حمله متفقین به ایران و تبعید رضا شاه دوران جدیدی را در زندگی صارم الدوله گشود. دوره ای که او توانست در بسیاری از امور سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی اصفهان (مستقیم یا غیر مستقیم) حضور داشته باشد. اقتدار، نفوذ و تأثیر او به اندازه ای عمیق شد که به سلطان بی تاج و تخت اصفهان شهرت یافت (اسدالهی، مصاحبه با سیاسی) در دی 1320ش اولین شورای فرهنگ شهرستان اصفهان با عضویت صارم الدوله تأسیس شد (روزنامه اخگر 1320/10/4ش و 1320/10/11ش) او سال ها بدون آن که منصبی رسمی در انجمن شهر یا استانداری داشته باشد، در بسیاری از جلسات با کمیسیون های آن ها شرکت می نمود و طرف مشورت و راهنمایی و کمک قرار می گرفت به چند نمونه از این موارد اشاره می شود: حضور در جلسه انجمن شهر به عنوان مشاور قضایی (همان، 1320/11/12ش): حضور در کمیسیون جمع آوری غله (روزنامه عرفان، 1322/6/1ش؛ روزنامه اصفهان، 1322/4/9 ش)؛ حضور در انجمن شهرداری به منظور بحث پیرامون برق شهر (روزنامه اصفهان، 1322/2/1ش)؛ حضور در کمیسیونی با شرکت استاندار و شهردار که در آن جا صارم الدوله وعده داد برای تهیه اسفالت با اولیای امور شرکت نفت مذاکره کند (همان، 1322/7/7ش) و حضور در برخی جلسات که به قصد رفع مشکلات کارخانجات مثل اختلافات بین کارگران و کارفرمایان برگزار می شد (همان، 1327/12/19 ش)

پس از تشکیل شورای کشاورزی اصفهان (شهریور، 1336 ش) صارم الدوله که از مؤسسان آن بود، عضو هیات مدیره شورا شد و سال ها در این مسئولیت باقی بود. او ریاست شورا را بر عهده گرفت (همان، 1326/9/16 ش روزنامه عرفان 1326/6/5 ش؛ روزنامه مجاهد، 1337/12/7ش). در فروردین 1327 ش شعبه اصفهان سازمان خدمات اجتماعی تأسیس گردید. استاندار، نایب رئیس اول و اکبر میرزا نایب رئیس دوم شد (روزنامه اصفهان، 1327/1/12ش) با تشکیل انجمن آثار ملی اصفهان (آذر 1328 ش) وی به عضویت انجمن درآمد (روزنامه عرفان، 1328/10/1ش) او در جلسات «هیأت محلی» برای کمک های خیریه حضور داشت (همان، 1339/9/9 ش و 1329/10/14ش) و همچنین ریاست هیأت عامله خیریه را بر عهده گرفت (روزنامه سپنتا، 1323/3/29 ش؛ روزنامه عرفان، 1323/9/20 ش).

صارم الدولة عضو هیأت مدیره شرکت سهامی کوهرنگ بود که با هدف انتقال آب کوهرنگ به زاینده رود ایجاد شد روزنامه اصفهان، 1324/2/13ش). وی در یک مصاحبه، پیرامون تلاش هایش در اواخر عصر قاجار برای الحاق آب کوهرنگ چنین گفت: «اینجانب نیز به سهم خود با مرحوم احمد شاه با شوستر و غالب وزرای مالیه عصر و میلسپو و بالاخره هر کس که تصور می رفت، ممکن است مؤثر واقع شود، مذاکره نمودم و حتی مدتی که مشغول خدمت در وزارتخانه های مختلفی بودم با مرحوم مبرور مستوفی الممالک، وثوق الدوله و نخست وزیرهای عصر تا حدی که ممکن بود، مذاکره؛ بلکه اصرار ورزیدم». او به ادامه مساعی خود در اوایل دوره رضاشاه پرداخت که هر بار با بروز مشکلاتی بی نتیجه ماند (همان 1327/3/11ش)

در مهر 1327ش پس از سخنرانی صارم الدوله به عنوان رئیس هیأت مدیره شرکت کوهرنگ در حضور شاه، عملیات حفر تونل کوهرنگ آغاز گردید (روزنامه عرفان 1327/7/7ش) و در 24 مهر 1332 ش کار بهره برداری از آن شروع شد (روزنامه چهلستون، 1332/7/28ش).

شرکت کوهرنگ در اوایل فعالیت خود به دنبال خرید چند توربین از یک کمپانی خارجی برای تولید برق بود (روزنامه اصفهان، 1323/11/19ش؛ روزنامه سپنتا، 1324/7/16ش) برای عملکرد بهتر در آذر 1324ش کار توربین و تونل کوهرنگ تفکیک شد و شرکتی مستقل با نام توربین تأسیس گشت که هدف آن تامین برق شهر و کارخانجات اعلام گردید (روزنامه سپنتا، 1324/9/15ش). صارم الدوله در دی ماه همان سال به ریاست هیات مدیره شرکت مزبور رسید (روزنامه نقش جهان، 1325/10/6ش) در خرداد 1332 ش مراسم شروع بهره برداری از توربین اصفهان برگزار گردید (روزنامه چهلستون، 1332/3/25ش) و پس از آن، توزیع برق برای منازل مردم با سرعت بیشتری انجام گرفت (همان 1332/4/8 ش) سرمایه شرکت توربین با خرید سهام توسط مردم اصفهان و همچنین وامی بود که از بانک ملی دریافت گردید به ادعای صاحبان شرکت توربین ها مدرن ترین و کامل ترین توربین های برق در خاورمیانه بودند (روزنامه مجاهد، 1332/11/9 ش). صارم الدوله در پی بروز اختلافاتی میان صاحبان سهام از ریاست هیات مدیره شرکت توربین استعفا داد (آبان 1337 ش) (همان 1337/8/8ش) در دهه 1330ش. اکبر میرزا جهت تبدیل شبکه فرسوده تلفن اصفهان به شبکه خودکار دست به اقداماتی زد و در تهران با فضل الله زاهدی مذاکراتی انجام داد (همان، 1333/3/18ش و 1334/4/21 ش).

در عرصه فعالیت های سیاسی نیز اکبر مسعود حضوری بسیار مؤثر؛ اما عمدتاً در پشت صحنه داشت. پس از شهریور 1320ش و ایجاد فضای نسبتا باز سیاسی انتخابات دوره چهاردهم مجلس شورای ملی اولین شد (روزنامه اصفهان، 1322/8/23ش). صحنه مهم زور آزمایی گروه ها و احزاب مختلف بود (1322 ش) حزب توده زمینداران، کارخانه داران سرمایه داران دربار پهلوی ماموران انگلستان و شوروی از جمله گروه هایی بودند که در این رقابت سهم داشتند. صارم الدوله جزو نیروهای زمیندار و محافظه کار بود و البته در ابتدای دهه 1320 ش به دلایلی مانند رقابت با کارخانه داران گاه از حقوق کارگران که با حمایت های حزب توده نسبتاً قدرتمند شده بودند. دفاع می کرد. به عنوان نمونه پس از آن که عباسقلی دهش از کارگران کارخانه اش کتک خورد جلسه ای به دعوت استاندار برای برطرف کردن اختلافات میان آن ها با حضور صارم الدوله برگزار و تصمیماتی گرفته شد که به میزان قابل توجهی در دفاع از کارگران بود (طاهر احمدی، ص 67 و 72-73؛ مسعودنیا، ص 150).

انگلستان در ابتدای دهه 1320 ش رویکرد تعامل با شوروی و تلاش در جهت همکاری با همه نیروهای اجتماعی موجود در ایران صرف نظر از تفکر سیاسی آن ها را دنبال می کرد. اکبر میرزا که با گولت کنسول انگلیس روابط نزدیکی داشت نیز سعی نمود از آن سیاست پیروی کند (نک، سیف پور فاطمی، 1379، ص 413؛ مسعود نیا، ص 156-157 و 171). سیاستی که حتی به حمایت از تقی فداکار * رئیس حزب توده اصفهان در انتخابات مجلس کشیده شد. بولارد به اصفهان آمد و در حضور صارم الدوله اعلام کرد که تقی فداکار باید از این شهر انتخاب شود و اگرچه به نظر می رسد اکبر میرزا چندان موافق نبود؛ اما پذیرفت (سیف پور فاطمی، 1379 ص 287-288)، علاوه بر فداکار حیدر علی امامی و حسام الدین دولت آبادی در کاندیدای دیگر از اصفهان نصر الله سیف پور فاطمی کاندیدای نجف آباد و غلامرضا کیان کاندیدای شهرضا که همگی به مجلس راه یافتند (مروارید، ج 3، ص 51-52) و البته از حمایت صارم الدوله برخوردار بودند (همو، 289-290 و 303 و 329 آبراهامیان، 240-242). کنسول انگلیس معتقد بود که راهیابی فداکار به مجلس نوعی سوپاپ اطمینان لازم برای نارضایتی طبقه کارگر فراهم می نماید (ابراهامیان، ص 242) یکی از شیوه های تأثیر گذاری اکبر میرزا در انتخابات، تشویق رعایای آبادی هایش با ابزارهای مختلف برای رای دادن به کاندیدای مورد نظر بود به عنوان مثال، سیف پور فاطمی از رأی رعایای صارم الدوله در منطقه نجف آباد بهره مند انتخابات دوره چهاردهم مجلس شورای ملی اولین شد (روزنامه اصفهان، 1322/8/23ش).

مواردی مانند فاصله گرفتن حزب توده از سیاست های مسالمت آمیز تأکید بر راه اندازی اعتصابات در کارخانجات، تحریک دهقانان به قیام علیه زمینداران و قدرت گیری جناح تندروی حزب توده در کمیته ایالتی اصفهان، سبب شد که از سال 1323ش به تدریج تغییراتی در جناح بندی های سیاسی و اجتماعی شکل بگیرد. این تحولات در ایجاد اتحادی بین صارم الدوله و کنسول انگلیس با زمینداران کارخانه داران و بخشی از نیروهای مذهبی و بازاریان و تجار تبلور یافت (نک، مسعود نیا ص 214 - 216 و 236-237). اکبر میرزا و ماموران انگلستان برای توسعه و تقویت این ائتلاف و تشدید مقابله با حزب توده و نهادهای زیر نظر آن ارتباطات

نزدیکی نیز با عشایر و خوانین برقرار کردند (جامی، ص 229؛ تفرشی، ص 161-162).

حزب توده هم به یکی از دشمنان صارم الدوله تبدیل شد و مواضع خود علیه او را در سخنرانی ها و بیانیه ها مطرح نمودند (طیرانی، ص 272، صدری، ص 147 مسعود نیا، ص 227) انتقادات نسبت به صارم الدوله، تنها از طرف حزب توده نبود. (روزنامه اصفهان 1325/2/21ش) در مقاله ای با عنوان فئودال بزرگ اصفهان، ضمن اعتراض به پیروی اکبر مسعود از سیاست های انگلستان چنین نوشت: «تنها برای همین که ثروت و اقتدار خودتان را حفظ کنید [....] استاندار اصفهان حتماً باید مطابق دلخواه شما عمل کند [.....] چرا دیگر به تهران می روید و سفیر کبیر می بینید و شاه می بینید و برای برانداختن دولت قوام دسیسه می کنید؟.

مناسبات صارم الدوله با خاندان پهلوی دوستانه و مداوم بود. تعدادی از فرزندان رضا شاه بخصوص اشرف و غلامرضا که به اصفهان سفر می کردند. گاهی در باغ نو منزل صارم الدوله در خیابان جهاد کنونی ساکن می شدند (روزنامه عرفان 1325/1/8 ش و 1327/1/22 ش، روزنامه اصفهان 1327/1/9ش) اکبر میرزا در حوادث سیاسی مختلف از محمدرضا شاه پشتیبانی کرد. او در انتخابات مجلس مؤسسان که با هدف افزایش اختیارات محمدرضا شاه تشکیل شد (بهار 1328ش) حضور یافت و نامش به عنوان نماینده اول اصفهان اعلام گردید و به مجلس مؤسسان راه پیدا کرد (روزنامه اصفهان 1328/1/25 ش) تغییراتی در قانون داده شد و به تصویب رسید. از جمله طبق قانون جدید پادشاه می توانست مجلس شورای ملی و مجلس سنا را جداگانه و یا هر دو مجلس را در آن واحد منحل نماید و البته باید علت انحلال ذکر گردد و فرمان تجدید انتخابات صادر شود (روزنامه اطلاعات، 1328/2/24ش و 1328/2/19ش) در انتخابات اولین دوره مجلس سنا در شهریور همان سال نیز اکبر مسعود با بالاترین رأی برگزیده شد (روزنامه اصفهان 1328/9/10ش). منتخبین استان در نهایت عمادالسلطنه مشیر فاطمی را به عنوان سناتور اصفهان انتخاب کردند (همان 1328/7/21 ش)

با ملی شدن صنعت نفت و موجی که در کشور علیه انگلستان به راه انداخت به طور طبیعی، صارم الدوله نیز مورد هجوم این موج قرار گرفت. هم از طرف نیروهای چپ هم از طرف گروه های ملی و هم از سوی جریان های دیگری که دشمن او بودند و اتهاماتی علیه او مطرح کردند، این حملات سازماندهی گردید. روزنامه اصفهان (1330/3/23 ش) ملی شدن صنعت نفت را به اکبر میرزا تسلیت گفت در تظاهراتی در فروردین 1330 ش شعارهایی علیه صارم الدوله و پسرش سر داده شد (همان 1330/1/26 ش) اصغر میرزا تنها پر صارم الدوله از سال 1328ش به ریاست هیأت مدیره کارخانه شهرضای اصفهان رسید طاهر احمدی، ص 154) اکبر میرزا نیز جزو سهامداران آن بود (مسعود نیا، ص 130)، اوضاع نامناسب کارخانه و کارگرانش باعث شد، اصغر میرزا، مدت ها مورد اعتراض و حتی هتاکی قرار گیرد و البته معترضین صارم الدوله را نیز در این مسأله مقصر می دانستند (روزنامه اصفهان، 1329/7/24ش و 1330/1/26ش و 1330/5/31ش) روزنامه اصفهان (1330/5/3ش) اکبر میرزا را به سنگ اندازی مقابل جریان ملی شدن نفت متهم نمود و در شماره های متعدد با مطرح کردن مواردی مانند قراردادهای دولت های سپهسالار و وثوق الدوله خواهان محاکمه و مجازات او شد (همان، 1330/4/27ش و 1330/5/3ش و 1330/5/28 ش) هر چند روزنامه چهلستون (1331/3/5 ش) در مقام دفاع از صارم الدوله برآمد و با اشاره به سابقه امیر قلی امینی مدیر مسؤول روزنامه اصفهان او را مورد آن ها م قرارداد که چون از طرف اکبر مسعود کمک مالی دریافت نکرده، فحاشی در پیش گرفته است.

انتخابات دوره هفدهم مجلس شورای ملی، صارم الدوله را بیش از پیش در مرکز توجه قرار داد. جناح محافظه کار اصفهان به رهبری صارم الدوله (جناح باغ لو) با حمایت شدید دربار برای جلوگیری از پیروزی جبهه ملی و حزب توده فعال شد (مسعودنیا، ص 328)، برخی نشریات وی را مانع بزرگ انتخابات آزاده معرفی کردند (ملکی، ص 44) آیت الله کاشانی در اسفند 1330ش در نامه ای خطاب به صارم الدوله از او خواست تا از اشخاص پولدار فاسد خائن حمایت نکنند و برای انتخاب افراد ملی و املت دوست متدین اقدام کند (رهنما، ص 544 روزنامه چهلستون، 1331/1/18ش). اکبر میرزا در بخشی از جوابیه خود مورخ 1330/12/28ش چنین نوشت: «تمنا دارم آن چه مورد نظر حضرت آیت الله است نسبت به سه نفر داوطلب انتخابات این شهر، صریحاً مرقوم و اعلام بفرمایند و متنی به عموم اهالی بگذارند که از نشست و بلا تکلیفی خارج شوند و به حضرتعالی اطمینان می دهم که اینجانب هم پس از اطلاع نظریه آن آیت الله در حدود توانایی ملی که از

حیث آشنایی با طبقات مختلف مردم و ارتباط های قدیم با اهالی این شهر دارم سعی خواهم داشت عین نظر آیت الله را مورد احترام و عمل قرار دهم» (روزنامه چهلستون، 1331/1/18 ش)

صارم الدوله در اوایل خرداد 1331ش پس از دیدار با شاه برای معالجه راهی اروپا شد (همان، 1331/3/12 ش) این مسافرت که از مدت ها پیش برنامه ریزی شده بود. انتقاداتی را برانگیخت (روزنامه پازهر، 1331/1/290ش) (روزنامه بازهر 1331/3/17 ش) مقصود اصلی سفر را گزارش اعمال یک ساله اکبر میرزا به اینتلیجنت سرویس نوشت و صارم الدوله را کنول جدید انگلستان در اصفهان معرفی کرد. (روزنامه چهلستون، 1331/4/23ش) سر و صدای برخی روزنامه ها پیرامون سیاسی بودن مسافرت مذکور را نادرست خواند و به معالجات انجام شده روی صارم الدوله در انگلیس اشاره کرد.

بنابر گزارشی که در کتاب خون و نفت درباره دیدار و گفتگوی مصدق و اکبر میرزا پیش از سفر، آمده است. از نظر مصدق نیز سفر صارم الدوله به انگلستان در جهت اقدام علیه دولت بوده است. اکبر میرزا پاسخ داد انگلیسی ها نیازی به گفتگو با من ندارند، وقتش که رسید به طریقی اقدام خواهند کرد. مصدق تأکید کرد مردم با من هستند صارم الدوله دیدگاه مصدق را اشتباه دانست و گفت که آمریکا و انگلیس و شوروی با شما دوست نیستند مردم هم اگر بار دیگر قدرت شاه را احساس کنند از شما روی گردان خواهند شد (فرمانفرمائیان، ص 340-341).

صارم الدوله در خرداد 1332ش به ایران بازگشت (روزنامه چهلستون، 1332/4/1 ش) انتخابات اصفهان که بارها به تعویق افتاده بود همانند بعضی شهرهای دیگر هرگز برگزار نشد (مسعود نیا، ص 331 -332) گسترش خطر توسعه کمونیزم در اواخر دوره دولت مصدق بخشی دیگر از نیروهای مذهبی و سیاسی و اجتماعی را به جناح محافظه کار و صارم الدوله نزدیک کرد (همو، ص 342) سرانجام کودتای 28 مرداد جایگاه او را مستحکم ساخت.

اکبر میرزا در بهمن 1332ش مجدداً به عنوان نفر اول انتخابات دوره دوم مجلس سنا در اصفهان برگزیده شد (روزنامه مجاهد، 11/20/ 1332 ش) و البته منتخبین استان اصفهان برای بار دوم مشیر فاطمی را به مقام سناتور انتخابی اصفهان رساندند (همان، 1333/8/4 ش) با ایجاد انجمن فرهنگی ایران و آمریکا، صارم الدولة عضو هیأت مدیره آن شد به مدت یک سال و ریاست هیأت را نیز در دست گرفت (همان، 1335/7/17ش و 1336/9/5 ش) کلوب بین المللی لاینز از سال 1339ش در تهران و از اردیبهشت 1339ش در اصفهان کار خود را آغاز کرد (مرکز بررسی اسناد تاریخی، ص پانزده و 10). صارم الدولة رئیس هیأت مدیره باشگاه لاینز اصفهان بود (روزنامه اطلاعات، 1339/4/16ش؛ روزنامه مجاهد 1340/7/11ش) به تدریج در شهرستان های اصفهان نیز باشگاه هایی ایجاد شد که آن ها نیز زیر نظر صارم الدوله قرار داشتند (روزنامه مجاهد، 1340/12/7 ش) تشکیلات لاینز ایران با شماره (354) دارای سه منطقه بود که شماره 354ب اصفهان کرمان و زاهدان را در بر می گرفت (مرکز بررسی اسناد تاریخی، ص 47)، اکبر میرزا مدتی ریاست منطقه 354 ب را عهده دار شد (روزنامه مجاهد 1391/10/13ش؛ روزنامه اصفهان 1343/1/23) در تیرماه 1343ش مهندس پارسا استاندار وقت جایگزین او گردید (روزنامه مجاهد، 1343/4/30ش).

در این جا به برخی دیگر از مشاغل صارم الدوله اشاره می شود.

عضویت در انجمن مرکزی تعلیمات عمومی بخش یک اصفهان که به منظور توسعه تعلیمات اجباری تشکیل شد (همان، 1337/3/15ش)، ریاست بر شورای فرهنگ شهرستان اصفهان از آذر 1339ش (همان 1339/10/1ش) و ریاست هیات مدیره جمعیت شیر و خورشید سرخ اصفهان از بهمن 1395 ش (روزنامه اصفهان 1345/11/11 ش)

صارم الدوله بیشتر ثروت پدرش را به ارث برد. (بولارد، ص 528؛ علی ص 56) و در منطقه اصفهان مالک حدود پنجاه پارچه آبادی ششدانگ بود (مسعود نیا ص 130) وی پیش از شروع اصلاحات ارضی راگذاری و فروش املاک خود را شروع کرد (عاقلی، 1386 ص 181 روزنامه چهلستون 1332/11/5 ش)، باغ نو پس از در گذشت ظلّ السلطان بین اکبر میرزا و برادرش اسماعیل میرزا تقسیم شد سلطانی، ص 8 و 42)، باغ نو صارم الدوله شبیه به یک دربار بود (همو، ص 42)، اکبر میرزا وارث قامیشلو قریه محبوب ظل السلطان نیز گردید (بشیری، ص 160)

او دارای نشان امیر تومانی نشان سبز و حمایل نشان قدس و همچنین نشان های عالی از کشورهای بلژیک انگلستان، روسیه، فرانسه و ترکیه بود روزنامه مجاهد.

1354/9/12ش).

علاوه بر مدرسه متوسطه از جمله دیگر کارهای خیریه صارم الدوله می توان به موارد زیر اشاره نمود:

صارم الدوله که به سبب امراض مختلف در سال های پایانی عمر خانه نشین شده بود در حدود نود سالگی در 8 آذر 1354 ش / 1395 ق در گذشت و در تکیه سید العراقین * دفن گردید. محل دفن او متصل به تکیه خاتون آبادی * است (روزنامه اصفهان، 1354/9/9 و 1354/9/12 ش).

اکبر میرزا در حدود سال های وقوع انقلاب مشروطه با افتخار اعظم دختر علی اصغر خان امین السلطان ازدواج کرد (روزنامه مجاهد، 1355/9/12ش)، افتخار اعظم در آذر 1346ش در گذشت (همان 1346/9/9ش) از این ازدواج صارم الدوله چهار فرزند به نام های اصغر ویكتوریا، اختر و انور باقی ماند (روزنامه اصفهان، 1354/9/10ش) (رکوعی، ص 199) از افتخار اعظم به عنوان همسر اول صارم الدوله یاد می کند که اصغر میرزا و خانم ها ویكتوریا و اختر از او هستند.

رکوعی (همان جا) انور خانم را نتیجه ازدواج دوم صارم الدوله نوشته است. افسانه خواجه نوری دختر میرزا مهدی خان میرپنجه ملقب به منتصر الملک، همسر سوم اکبر میرزا بود. او صاحب دختری به نام قمر السلطنه شد. که در جوانی در گذشت بعدها افسانه خانم از صارم الدوله طلاق گرفت.

اصغر میرزا که در زمان دولت مصدق محرمانه همراه با عده معدودی علیه مصدق فعالیت کرد و آن گونه که (روزنامه مجاهد، 1332/11/1 ش) نوشت به جرم شاه دوستی و میهن پرستی زندانی شده بود. پس از کودتا آزاد گردید (همان، 1337/5/30 ش) او در اولین سالگرد کودتا به عنوان سرپرست یک گروه از اصفهان جهت عرض تبریک به دیدار شاه رفت (همان، 1333/6/2ش) اصغر میرزا در آذر 1339ش آجودان کشوری محمّدرضا شاه شد (همان 1339/9/21ش). وی همچنین مدیریت کارخانه های «آذر» و «لورک» (تولید سوسیس و کالباس) را بر عهده داشت (همان، 1346/8/11ش و 1349/9/19ش).

از دامادهای صارم الدوله حسن اکبر، همر ویکتوریا، سال ها به عنوان نماینده مجلس شورای ملی و مجلس سنا فعالیت کرد (عاقلی، 1380، ج 1، ص 169، فرمانفرمائیان، ص 337) و حسره هدایت، همسر اختر خانم در دوره محمدرضا شاه به مناصبی مانند ریاست راه آهن نمایندگی مجلس شورای ملی و سفیر کبیر ایران در بلژیک قائم مقام شرکت ملی نفت و سفیر سیار ایران در اروپا رسید (عاقلی، 1380، ج 3، ص 1724 روزنامه اصفهان، 1354/10/15 ش).

منابع: حسین آبادیان، ایران از سقوط مشروطه تا کودتای سوم اسفند، تهران 1385ش؛ همو، بسترهای تأسیس سلطنت پهلوی (1299- 1304 ش)، تهران 1389ش؛ منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، مجموعه مکاتبات، اسناد، خاطرات و آثار فیروز میرزا فیروز (نصرت الدوله)، ج 2، تهران 1370 ش؛ عبد الجواد اخوت، از طبابت تا تجارت، چاپ مهدی نفیسی، تهران 1386 ش؛ امان الله اردلان (عز الممالک)، زندگی در دوران شش پادشاه تهران 1383ش؛ ویلفرد اسپاروی، فرزندان درباری ایران، ترجمه محمد حسین آریا لرستانی، تهران 1369 ش؛ احسان اسدالهی دهقی، مصاحبه با محمّد سیاسی، 1391/12/16ش؛ مجتبی ایمانیه، تاریخ و فرهنگ اصفهان، اصفهان 1353ش؛ مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری ج 4، تهران 1387 ش؛ احمد بشیری، اسناد محرمانه وزارت خارجه روسیه تزاری درباره وقایع مشروطیت ایران (کتاب نارنجی)، ج1، ترجمه حسین قاسمیان، تهران 1366 ش؛ سر ریدر ویلیام بولارد، نامه هایی از تهران، ترجمه غلامحسین میرزا صالح، تهران 1388 ش؛ محمّد تقی

بهار (ملک الشعرا)، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران ج 1 تهران 1379 ش هدایت الله بهبودی روزشمار تاریخ معاصر ایران ج 2 تهران 1388 ش همو روزشمار تاریخ معاصر ایران، ج3، تهران 1389 ش همو روزشمار تاریخ معاصر ایران ج تهران 1390 ش مجید تفرشی و محمود طاهر احمدی گزارش های محرمانه شهربانی (1324-1329 ش)، ج 1، تهران 1371ش، حسن تقی زاده زندگانی طوفانی، چاپ عزیز الله علیزاده تهران 1379 ش حسن جابری انصاری آگهی شهان از کار جهان میراث اسلامی ایران، ج8 چاپ رسول جعفریان، قم 1377ش؛ همو، تاریخ اصفهان و ری و همه جهان اصفهان 1321 ش جامی گذشته چراغ راه آینده است. تهران 1387 ش عباس خلیلی خاطرات سیاسی عباس خلیلی چاپ محمد گلسین تهران 1380ش؛ نور الله دانشور علوی (مجاهد السلطان)، جنیش وطن پرستان اصفهان و بختیاری تهران 1377ش؛ علی محمد دولت آبادی خاطرات و ملاحظات چاپ ایرج افشار، تهران 1390 ش عبد المهدی رجایی، ظلّ السلطان و خاندان او از نگاه روزنامه های عصر مشروطیت اصفهان، مجله فرهنگ اصفهان، شماره 27 و 28 بهار و تابستان 1383 ش رحیم رضازاده ملک، انقلاب مشروطیت ایران به روایت اسناد وزارت امور خارجه انگلیس کتاب های آبی تهران 1377 ش عزت الله رکوعی دوله ها و سلطنه ها در عصر قاجار تهران 1389 ش (روزنامه اخگر سال های 1315،1316،1317،1318:1319، 1320ش؛ روزنامه اصفهان سال های 1322 تا 1328 و 1330 و 1343 و 1345 و 1354 ش روزنامه اطلاعات سال های 1307 - 1308 و 1328 و 1339 ش روزنامه انجمن مقدس ملی اصفهان سال 1325 ق روزنامه ایران سالهای 1396 تا 300 1 و 1302 و 1304 ش روزنامه پازهر سال 1331 ش روزنامه جهاد اکبر سال 1325 روزنامه چهلستون سال های 1331 و 1332ش روزنامه سپنتا سال های 1323 و 1324ش، روزنامه عرفان سال های 1322 1333 و 1325 - 1329 روزنامه عصر جدید سال های 1335 - 1335ق روزنامه مجاهد سال های 1332 - 1337 و 1339 - 1341 و 1343 و 1346 و 1349 و 1354ش روزنامه مکرم، سال 1346 ش روزنامه نقش جهان سال 1324 ش مورخ الدوله سپهر ایران در جنگ بزرگ تهران 1362ش؛ جعفر قلی سردار اسعد بختیاری خاطرات چاپ ایرج افشار تهران 1378ش، فلوریدا سفیری پلیس جنوب ایران، ترجمه منصور اتحادیه نظام مافی و منصوره جعفری فشارکی (رفیعی)، تهران 1364 ش شهلا سلطانی، آقاجان شازده، تهران 1388 ش سند شماره 29721975 سازمان اسناد ملی ایران گزارش سالیانه مدرسه متوسطه اصفهان (1303-1305ش) و

خلاصة وقفنامه مدرسه مزبور نصر الله سیف پور فاطمی، آئینه عبرت، چاپ علی دهباشی تهران 1378ش؛ همو، گزند روزگار تهران 1379 ش خسرو شاکری، پیشینه های اقتصادی اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی تهران 1384 ش محمد مهدی شریف کاشانی واقعات اتفاقیه در روزگار چاپ منصور اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان تهران 1392 ش جواد شیخ الاسلامی اسناد محرمانه وزارت خارجه بریتانیا درباره قرارداد 1919 ایران و انگلیس، ج 1 و 3، تهران 1377 ش، همو، استاد محرمانه وزارت خارجه بریتانیا درباره قرارداد 1919 ایران و انگلیس ج 2، تهران 1368ش؛ همو، سیمای احمد شاه قاجار، ج 1، تهران 1372ش؛ همو، انصرت الدوله فیروز و داستان مسقوط وی مجله آینده، سال 15 شماره 1 و 2 فروردین و اردیبهشت 1368 ش شمس صدری در راه وظیفه اصفهان 1330 ش: ابراهیم صفایی رضاشاه در آئینه خاطرات تهران 1355ش محمود طاهر احمدی استادی از اتحادیه های کارگری (1321- 1332 ش)، تهران 1379 بهروز طیرانی استاد و احزاب سیاسی ایران (حزب توده ایران ، ج 1، تهران 1384ش، مسعود میرزا ظل، السلطان خاطرات ج 3، چاپ حسین خدیو جم. تهران 1368 ش باقر عاقلی خاندان های حکومتگر ایران (قاجار پهلوی، تهران 1386 ش همو، روز شمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ج 1، تهران 1379 ش همو، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، مجلد تهران 1380ش؛ اسد الله علم یادداشت های علم، ج 5، یزد 1382 ش: قهرمان میرزا سالور (عین السلطنه)، روزنامه خاطرات ج 3، چاپ مسعود سالور و ایرج افشار، تهران 1377ش همو روزنامه خاطرات جالو ، چاپ مسعود سالور و ایرج افشار، تهران 1379ش؛ سیروس غنی ایران برآمدن رضاخان بر افتادن قاجار و نقش انگلیس ها، ترجمه حسن کامشاد، تهران 1380 ش حسن فراهانی، روزشمار تاریخ معاصر ایران، ج1، تهران 1385 منوچهر فرمانفرمائیان و رخساره فرمانفرمائیان خون و نفت، ترجمه مهدی حقیقت خواه تهران 1380 ش محمد علی همایون کاتوزیان دولت و جامعه در ایران انقراض قاجار و استقرار پهلوی ترجمه حسن افشار، تهران 1380ش؛ باقر کاظمی یادداشت هایی از زندگانی باقر کاظمی چاپ داوود کاظمی و منصورة الحادیة نظام مافی، ج 1، تهران 1390ش، همو یادداشت هایی از زندگانی نافر کاظمی چاپ داوود کاظمی و منصورة اتحادیه نظام مافی، ج 2، تهران 1391ش، ابو القاسم کحال زاده دیده ها و شنیده ها چاپ مرتضی کامران، تهران 1370 ش احمد کسروی تاریخ مشروطه ایران، تهران

1378ش؛ محمد کمره ای روزنامه خاطرات، چاپ محمّدجواد مرادی، نیا 2 جلد تهران 1384ش؛ محمدقلی مجد، از قاجار تا پهلوی ترجمه رضا مرزانی و مصطفی امیری، تهران 1389ش؛ ،همو انگلیس و اشغال ایران در جنگ جهانی اول، ترجمه مصطفی امیری تهران 1390ش؛ مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات کلوپ لاینز به روایت اسناد ساواک، ج1، تهران 1390ش؛ یونس مروارید از مشروطه تا جمهوری - نگاهی به ادوار مجالس قانونگذاری در دوران مشروطیت، ج 2 و 3، تهران 1377ش؛ حسین مسعودنیا، علل پیدایش و تحلیل کارکرد احزاب سیاسی در ایران (1320-1332ش) (با تکیه بر مورد اصفهان) [پایان نامه دوره دکترا] اصفهان 1386ش؛ مشروح مذاکرات دورۀ هفتم مجلس شورای ملی ایران اسفندیار معتمدی اصفهان مدارس نوین و مفاخر آن اصفهان 1386ش؛ حسین مکی، تاریخ بیست ساله ایران، ج 1، تهران 1380ش؛ مهدی ملکزاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران ج 4 تهران 1363 ش؛ مهناز ملکی، تبیین عملکرد 4، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی روحانیت بین سال های 1320 - 1332ش(با تکیه بر اصفهان) [پایان نامه دوره کارشناسی ارشد] اصفهان 1390ش؛ معز الدین مهدوی داستان هایی از پنجاه سال تهران 1348ش؛ غلامرضا میرزایی قشقایی ها و مبارزات مردم، جنوب تهران 1381ش؛ محمد علی هدایت فهرست نسخه های خطی صارم الدوله (اهدایی به کتابخانه فرهنگ) قم 1387ش.

/احسان اسدالهی دهقی/

صافی اصفهانی سیّد محمد جعفر شاعر و ادیب مشهور به میرزا جعفر و متخلص به صافی، فرزند سید محمد امین حسینی مرعشی از شاعران چیره دست نیمه دوم قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم هجری است که علاوه بر تسلط بر شعر و شاعری، صاحب فضل و حکمت نیز بود (همایی ص 19 آذر بیگدلی، ص 387) استاد همایی * (ص 129) او را از سادات طباطبایی زواره می داند. بر اساس قول وی در «شهنشاهنامه» اش:

ز هجرت پس از یک هزار و دویست *** ز پنجه فزون بودم از سال بیست.

(هدایت، ج 5، ص 684)

می توان دریافت که صافی در سال 1200 ق 70 ساله بوده است و در نتیجه در سال 1130ق دیده به جهان گشوده است.

راجع به زندگی حرفه خاندان، چگونگی امرار معاش و این که چه مسافرت هایی نموده است، اطلاعی دقیق و قابل اعتمادی در دست نیست. اما از یکی از قصیده های او بر می آید که نسبت به گیلان علاقه ای وافر داشته است.

حبّذا خطه گیلان که کنون در همه شهر *** نیست یک تن که ستاینده گیلانی نیست

وی سال ها مشغول مطالعه و تدبّر بوده است و در یکی از غزلیات خود به علم اندوزی و دانش خود اشارت می کند:

سال ها تحصیل علمم کار بود *** چون تو را دریافتم شستم کتاب

امّا به جزئیات و اطلاعات راجع به زندگی خویش اشاره ای ندارد.

تألیفات صافی چهار مجموعه است، که عبارتند از:

تصویر

دیوان میرزا جعفر صافی

1- «دیوان اشعار» که مشتمل بر قصیده، غزل (بیشترین حجم دیوان)، ترکیب بند، ترجیع بند، مثنوی و رباعی است و بالغ بر دوازده هزار بیت است. نسخه دیوان خطی وی در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به شماره 2507 به خط شاعر و کتابخانه موزه کاخ گلستان به شماره 127 در سال 1225ق به خط نستعلیق فرزند

مؤلف سید محمد اصفهانی شامل مجموعه اشعار او، به انضمام مثنوی گلشن خیال و تصویرهای نقاشی شده با آبرنگ از صافی صباحی آذر عاشق، مشتاق و سعدی در آن آمده است منزوی، ج 3، ص 2401؛ حکیم، ص 117) نسخه كتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 1009 و نسخه کتابخانه ملی ملک به شماره 5538 و 4404 موجود است.

2- کتاب «زبدة الانساب»، این کتاب در انساب سادات مرعشی و مشتمل بر یک مقدمه چهار شعبه و یک خاتمه است. این کتاب نسخه ای منحصر به فرد است و نسخه ای از آن در کتابخانه علامه سید محمد علی روضاتی * و مرکز احیاء میراث اسلامی موجود است (آقا بزرگ تهرانی، ج 12، ص 120 حسینی، ج 1، ص 155).

آغاز آن بعد از بسم الله چنین است: «جواهر زواهر حمد و ثنا، تحفه بارگاه کبریای حضرت یگانه است. عزشانه که سوره مبارکه توحید شاهدی است بر وحدانیت ذات و صفات او [.....] اما بعد [.....] بنابراین به تاریخ 1192 هجری حسب اشاره و امر خدام والامقام میرزایی میرزا محمد جعفر دام ظلّه این بنده [....] این محمد امین الحسینی محمد جعفر المتخلص بالصافی مأمور به ضبط انساب سلسله مرعشیه گردیدم و چون در سنه 1127 هجری مرحوم مغفور میرزا حسن بن السید مرتضى الحسینی انساب سلسله مرعشیه را از کتب تواریخ سلف مشخص و منشعب به سه شعبه کرده بود. این حقیر شعب ثلاثه را به نحوی که آن مرحوم مشخص کرده بود. تنسیق داده و تحریر کرده و یک شعبه دیگر که مشتمل است بر ذکر سلسله [....] دستور الورزاء العظام السابق الألقاب معظم الیه میرزایی میرزا محمد جعفر، دام ظله علاوه بر شعب للاله نمودم تا در صفحه روزگار باقی ماند و این رساله را به زبده الانساب موسوم گردانیدم (آقا بزرگ تهرانی، ج 12، ص 20).

3- «مثنوی شهنشاهنامه» در معجزات و جنگ های پیامبر اسلام و حضرت علی (علیه السلام) سروده شده است. این مثنوی بر وزن شاهنامه فردوسی است و گفته می شود. صافی در سال های میانی عمر خویش آن را سروده است. و ده سال برای نظم آن رنج برده است:

که از فضل یزدان به دو پنج سال *** به نظم آمد این نامه بی همال

(هدایت، ج 5، ص 684)

به عبارت دیگر این مثنوی را باید بین سال های 1190 تا 1200 ق سروده باشد. در نام گذاری آن گوید:

چو این نامه نامور شد تمام *** شهنشاهنامه، شهش کرد نام

(همان، ص 675)

عبد الرزاق دلیلی (1342، ص 230) معتقد است: «در اواخر حال غزوات نبوی و مجاهدات علوی را منظوم کرد و نظر به اقتضای حکیم طوسی که پیشش حملگی را حاک بوسی است خوب گفته نشد و پسندیده طبع جهاندار نیفتاده است. این مثنوی همان گونه که مشخص است به فتحعلی شاه قاجار تقدیم شده است.

ابتدای این مثنوی چنین است:

به نام خداوند عقل آفرین *** خداوند داد و خداوند دین

خم چرخ، جامی از میخانه اش *** یم دهر رشحی ز پیمانه اش

ز ما تا به او این همه راه نیست *** ولیکن از این ره کس آگاه نیست

تمام از سفید و سیه مغز و پوست *** همه نیستند ار کسی هست، اوست

(هدایت، ج 5، ص 674)

در مورد اهمیّت این مثنوی همان بس که استاد همایی (مقدمه دیوان سروش، ص 19) می گوید: «صافی منظومه ای بر بحر متقارب ساخت در معجزات و غزوات حضرت رسول اکرم و امیر المؤمنین (علیهما السلام) موسوم به شهنشاهنامه که ده سال به نظم این مثنوی اشتغال داشت. و آن را به اسم فتحعلی شاه برگردانید [....] و شایسته است. که با شاهنشاهنامه صبا و اردیبهشت نامه سروش مقایسه شود».

4- «منظومه گلشن خیال» گزیده ای از این مثنوی در کتاب «حیدر نامه» به چاپ رسیده است (کاشفی خوانساری، ص 233 - 250) منظومه ای است به ابحر هرج مسدس اخرب مقبوض محذوف که در مورد فلسفه هستی و ساخت باریتعالی است. نسخه از این منظومه به انضمام دیوان صافی موجود است (منزوی، ج 4 ص 3072؛ آقابرگ تهرانی ج 18، ص 229). در این جا نمونه ای از اشعار این منظومه نقل می شود:

ای با همه وز همه مبرّا *** ای بی همه وز همه هویدا

از مرکز خاک تا به افلاک *** از آتش و باد و آب تا خاک

هر چیز که هست بودش از توست *** آب و گل و تار و پودش از توست

دل خانه فکرت است گویند *** کاشانه ذکر توست گویند

(هدایت، ج 5، ص 684)

شعر صافی ساده و روان است. سادگی و روان بودن شعر وی بسیار آن را به شعر و زبان شاعران پیشین نزدیک ساخته است. در گزینش لفظ برای معنی و بیان آن کمال ذوق و دقت را به کار برده است.

میرزا جعفر از اعضای انجمن ادبی مشتاق در اصفهان بوده است. هر یک از اعضای این انجمن نقشی فعالانه در تقویت و گسترش این جنبش ادبی داشته اند و الحق صافی نیز از این گروه مجزا نیست. این موضوع خود به تأیید هم عصران و شرح حال نویسان او نیز رسیده است. «صافی جوانی خلیق و مهربان و شاعری شیرین زبان است و طبع خوشی دارد و صحبتش مکرر میسر» (آذر بیگدلی، ص 387) همچنین مستجمع فکر خوش و ذهن وافی میرزا جعفر صافی [...] جوانی صاف طینت و نیک سیرت بوده و طریق کمال می پیموده (گویاموی ص 424) و دنبلی (1349، ص 442) می نویسد: «مردی خلیق و مهربان و شاعری صاحب طبع و شیرین زبان مکرر در اصفهان به صحبتش رسیدم. وی را مردی بینک اخلاق و درویش مشرب دیدم صاحب دیوان است به طرز شیخ سعدی سخنان شکر ریز دارد».

دلایل متقن و مبرهنی وجود دارد که وفات صافی را به سال 1319 ق نشان می دهد.

1- وامق اصفهانی در تاریخ درگذشت صافی این ماده تاریخ را بیان می کنند میرزا جعفر صافی بحنان جایش باد با احتساب این ماده تاریخ سال 1219 ق به دست می آید که از (دنبلی 1342، ص 1- 220) سال وفات او را نشان می دهد.

2- بیشتر شرح حال نویسان که از وی نام برده اند، تاریخ درگذشت او را سال 1219 ق ذکر کرده اند.

گروهی نیز معتقدند که وی در سال های پس از 1220 حیات داشته است. بعنوان نمونه [.....] صاحب تذكره مدایح حسینیه در ترجمه حال وی طوری او را وصف می کند. که بنداری در ایام تألیفش تألیف تذكره (1222-1229) حیات داشته است (همایی، ص 129)

آرامگاه صافی بنا بر نوشته تذکره نویسان در تکیه میرفندرسکی * واقع است. اما سنگ مزار وی از بین رفته است (هدایت، ج 5، ص 1973 گرجی، ص 122؛ محمود میرزا، ج 2، حسن 434).

از شجره نامه میرزا جعفر صافی و سنگ مزار حمیده بیگم صفاپور موجود در گلستان شهدا * اصفهان که شجره نامه وی بر روی آن حک شده، چنین بر می آید که یکی از نوه های میرزا جعفر صافی به نام میرزا محمد جعفر متخلص به «اصفی» از شاعران اواخر دوره قاجار در اصفهان است. بر روی سنگ مزار چنین حک شده است: «مرحومه حمیده بیگم صفاپور فرزند جعفر بن محمد بن محمد جعفر (متخلص به آصفی) پس میرزا محمد نصیر بسن میرزا محمد جعفر اصفهانی مستخلص به «صافی» این میرزا محمد امین...» از میرزا محمد جعفر اصفی دیوان اشعار خطی موجود است. همچنین از نوادگان آصفی سید هدایت الله خان صفاپور می باشد که او نیز شاعر بوده و تخلص اصفاء داشته است ( نصر اصفهانی، ص 21-22)

منابع: بدری آتابای فهرست دیوان های خطی کتابخانه سلطنتی تهران 2535 ش محمد محسن آقا بزرگ تهرانی الدریعة إلى التصانیف الشیعه، ج 12، چاپ دوم، بیروت؛ همو، الذریعه، ج 18، بیروت 1403ق لطفعلی بیگ آذر بیگدلی اتشکده اثر چاپ سید جعفر شهیدی، تهران 1337ش؛ ایرج افشار و محمد تقی دانش پژوه فهرست نسخه های خطی کتابخانه ملی ملک تهران 1352 ش غلامحسین بیگدلی دیران آذر بیگدلی، چاپ حسن سادات ناصری تهران 1396 ش ملاعبد الكریم جزی، رجال اصفهان یا تذكرة العبور، چاپ سید مصلح الدین مهدوی، 1328 ش سید احمد حسینی فهرست نسخه های خطی مرکز احیا میراث اسلامی، ج1، قم 1377 ش سید محمد حسین حکیم، فهرست کتابخانه سلطنی ایران تهران 1391 ش محمد تقی دانش پژوه فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشگاه تهران، تهران 1340 ش: سید احمد دیوان بیگی شیرازی، حدیقة الشعراء چاپ عبدالحسین نوایی تهران 1395 ش عبد الرزاق بیگ دنبلی، تجربة الاحرار و تسلیة الابرار، چاپ قاضی طباطبایی 1349 ش؛ همو، تذکره نگارستان دار، چاپ عبد الرسول خیامپور، تبریز 1342 ش ابو القاسم رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان تهران 1352 ش محمد علی سروش اصفهانی دیوان سروش با مقدمه جلال الدین همایی چاپ محمد جعفر محجوب، تهران 1340 ش ابن یوسف شیرازی فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای ملی، تهران: محمود

میرزا قاجار، سفینة المحمود، ج 2، چاپ خیامپور، تبریز 1346 ش احمد گرجی نژاد تبریزی تذکره اختر تبریز 1343 ش؛ سید علی کاشفی خوانساری، حید رنامه (گزیده حماسه های علوی از عهد صفویه تا عصر حاضر)، تهران 1381ش؛ قدرت الله گوپاموی نتایج الأفكار، بمبنى 1336ش میرزا محمد علی مدرس ریحانة الادب، تبریز [1346] - 1349 ش میرزا محمد علی معلم حبیب آبادی، مکارم الاثار اصفهان 1351ش؛ علینقی منزوی فهرست نسخه های خطی فارسی، ج 3، تهران 1350 ش همو، فهرست نسخه های خطی فارسی، ج 2، تهران 1351 ش سید مصلح الدین مهدوی تذکرة العبور با دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان 1348ش زینت نصر اصفهانی پایان نامه تصحیح و مقابله کلیات صافی اصفهانی، اصفهان 1378 ش رضاقلی خان هدایت، مجمع الفصحاء، چاپ مظاهر مصفّا، تهران 1340 ش؛ جلال الدین همایی برگزیده دیوان سه شاعر اصفهانی، تهران 1343ش

/ حمیدرضا قانونی/

صالحی جویباره ای، شیخ محمّدرضا؛ فرزند شیخ محمد حسین * بن ملّا محمّد صالح * بن محسن بن عبد الفتاح بن ملّا محمدرضا * بن ملّا محمّد * بن ملا عبد الفتاح سراب تنکابنی آخرین فرد علمی این خاندان و از علمای فاضل و زاهد در قرن چهاردهم هجری است.

وی در حدود 1290ق پس از بازگشت پدرش از نجف اشرف در اصفهان متولد گردید. عمده تحصیلاتش را در اصفهان گذرانید و مدتی نیز در نجف اشرف به تحصیل اشتغال داشته است (سمامی حائری، ص 100).

شیخ محمدرضا در اصفهان مورد وثوق و احترام اهالی بوده و در استخاره از قرآن شهرت داشت. وی در شب اول رجب 1386 ق به سن از 95 سالگی وفات یافته و در بقعه تکیه جویباره ای * مدفون شد (مهدوی، 1384 ج 2، ص 728؛ همو، 1370، ص 103؛ همو، 1368، ج 2، ص 186) شعرای اصفهان از جمله فضل الله اعتمادی متخلص به «برنا» و رمضان سیچانی متخلص به «صابر» در مرتبه وفات وی اشعاری سروده اند. صابر در وفاتش 12 بیت سروده و در ماده تاریخ آن چنین می سراید:

خواست بهر سال تاریخ وفات او خرد *** مصرعی صابر کند تنظیم از طبع روان

سر بشیری ناگهان بیرون نمود از جمع و گفت: *** صالحی را شد ز فردوس برین جا زین جهان

منابع: سیّد محمّد علی روضانی، مجالس اهل ایمان، اصفهان 1386 ش محمد سمامی حائری سراب و بازماندگان مخطوط: سید مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان اصفهان 1370 ش همو دانشمندان و بزرگان اصفهان در مجلد، چاپ محمدرضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، اصفهان 1384 ش همو بیان المفاخر در مجلد اصفهان 1368ش

/محمد سمامی حائری/

صباء سیّد احمد؛ سیّد احمد مهدیّون متخلص به «صبا» ادیب شاعر خوشنویس فرزند عالم فاضل حاج آقا بهاء الدین در سال 1303ش در شهرک سرکان از توابع تویسرکان همدان به دنیا آمد. پدرش از علمای آن خطه و جدش حاج آقا سید مهدی مجتهد از فضلای بنام و خطاطان برجسته دربار ناصری بوده است. سید احمد مراتب تحصیلی را در سرکان و تویسرکان طی نمود. وی برای ادامه تحصیل و کسب معانی و علاقه به محیط ادب پرور اصفهان به این شهر مهاجرت نمود. او در اداره ثبت اسناد و املاک اصفهان مشغول کار شد و از صاحب منصبان عالی رتبه استاد ایران و اولین مدیر کل ثبت استان چهار محال و بختیاری بوده است.

مهدیّون دارای ذوق و قریحه قوی بوده به صورتی که در مواقع مختلف به بدیهه شعر می گفته و اشعارش بیشتر در شماره های مختلف مجلسه ارمغان چاپ شده است. وی همچنین از نویسندگان اجتماعی عصر خویش بوده و مقالات متعددی را در روزنامه های آن زمان از جمله کیهان، اصفهان مکرم راه نجات به چاپ رسانده است. از جمله مقالات وی تحت عنوان «در پایتخت شاه عباس کبیر» در روزنامه ناهید بود که طرفداران زیادی هم داشته است.

از آثار دیگر وی «گلچینی از غزلیات حکیم سنایی» می باشد که در اصفهان به خط سیّد حسن بدری در چاپخانه حبل المتین در 191 صفحه به اهتمام عبد الرحیم مشتاقی * به صورت جیبی چاپ سنگی شده است (غلامی جلیسه، ص 705-706)

معاشران وی عموماً از برجستگان علمی، ادبی و هنری اصفهان از جمله منوچهر قدسی، جلال الدین همایی *، سید حسن کسایی *، جلال تاج اصفهانی *، محمد شفیعی و امیر قلی امینی بوده اند.

از اشعارش که در ماده تاریخ پیروزی انقلاب اسلامی ایران سروده است:

برداشت چون که از رخ، شب پرده سیاهی *** جامه درید غنچه از باد صبحگاهی

روح الله خمینی، آن وارث حسینی *** آن مقتدای امت، آن آیت الهی

چون شیر حق برون شد، از بیشه حقیقت *** پیچید نام نیکش، از ماه تا به ماهی

طاغوت شد فراری، از سرزمین اسلام *** او رفت و چاکرانش، گشتند دادگاهی

در دادگاه ملی، محکوم مرگ گشتند *** آن مفسدین فی الأرض، سر تا به پا تباهی

تاریخ این وقایع، شد مفسدان فی الأرض *** کلک صبا ز ابجد بگرفت این گواهی

سیّد احمد مهدیون در اصفهان به شیوایی قلم و زیبایی خط شهرت داشت و استاد منوچهر قدسی وی را به عنوان «درة التاج»، معرفی می کند.

وی در سال 1360 ش فوت و در گلستان شهدا * به خاک سپرده شد. استاد قدسی مرتبه ای در یازده بیت در فوت وی سروده که ماده تاریخ آن چنین است.

سال فوتش خواستم از طبع قدسی گفت آه *** دل بفقدان ادب با مرگ مهدیّون گریست

(قدسی، ص 49)

(مهدیون، شرح حال سید احمد صباء مخطوط؛ دفتریان، مصاحبه با خانواده صبا؛ مهدیان سرکانی، ص 290)

از نزدیکان وی برادرش سیّد جلال مهدیان سرکانی متخلص به «جلال» از شعرا و صاحب دیوان «نقش نفیس می باشد» (حمیدی شیرازی، ص 388)

منابع: کاظم حمیدی شیرازی، دهمین بهار سخن در انجمن ادبی گلستان سعدی، تهران 1383ش؛ سید مسعود دفتریان مصاحبه با خانواده صبا، 1390ش؛ منوچهر قدسی دراست دیدار به کوشش بهزاد قدسی اصفهان 1377 ش مجید غلامی جلیسه، تاریخ چاپ سنگی اصفهان، تهران 1390 ش سید جلال مهدیان سرکانی نقش نفیس، تهران 1388 ش.

/سیّد مسعود دفتریان/

صحّاف اصفهانی، آقا محمد تقی؛ فرزند ملّا ابراهیم مقدس * از توابع استادان هنرمند اصفهان بود. پدرش مشهور به مقدس محرّر فقیه نامدار حاج محمد ابراهیم کرباسی بود. همایی * (1342، ص 83) می نویسد: «آقا محمد تقی صحاف حقاً صد مرد هنرمند در یک تین و مجمع الصنایع هنر صحافی و نقاشی و طراحی و تذهیب و خوشنویسی و سوخت سازی و معرق سازی چرمینه و ساختن فانوس های فنری قدیم و تعبیة الواع رنگ و روغن های نقاشی و امثال آن بود». همایی (1375 ص 367) می نویسد: [...] وی در فنون صحافی و اقسام جلد سازی سوخت و روغنی و ضربی و ساده، استادی بی بدیل بود و به علاوه در طراحی و رشامی و طرح نقشه های قالی و کاشی کاری و غیره در عصر خود همتا نداشت و نیز در نقاشی و تذهیب و میناکاری و مرکب سازی و مقواسازی و آهار و مهره کاملا دست داشت و نیز بعضی انواع خطوط مخصوصاً ثلث و كتیبه را تالی محمد رضا امامی بود و نوشتن و طرح کتیبه و گرده گیری و نقاشی اطراف خط همه را خود به تنهایی انجام می داد».

آقا محمد تقی در صحافی شاگرد آقا محمد صادق و آقا ابراهیم پسران آقا محمد باقر صخاف اصفهانی بوده است و از شاگردانش می توان به فرزندش میرزا علی رضا صحاف و حاج میرزا آقا امامی * و استاد محمد جعفر رجائی صحاف اصفهانی اشاره کرد (همو، ص 321 و 368)

محل کارش مدتی در سر بازار ریسمان میدان کهنه (میدان عتیق اصفهان) و مدت زمان طولانی در مدرسة حاج حسن جنب مسجد علی، در یکی از حجره های فوقانی بود. این مدرسه در عهد صفویه مرکز هنرمندان مخصوصاً صنف نقاشان و مذهبان بوده است و به این مناسبت آن را مدرسه نقاشان تختگاه هارون ولایت می گفته اند (همو، 1390، ص 224) همایی (همان جا) می نویسد: او چون طبعاً روح تحقیق و ذوق باستان شناسی داشت درباره طرز و شیوه بنا و ساختمان آجری و سایر خصوصیات این مدرسه تنبع و بی جنوبی کامل کرده و معتقد بود که اصل این مدرسه با مسجد علی شاید به صمیمه اساس هارون ولایت و متعلقات دیگر که به تدریج از آن ها جدا شده و تغییر صورت داده، در اصل به یکدیگر مرتبط بوده و یک دستگاه عمارات مفصل سلجوقی قرن ششم را مشتمل بر مسجد و مدرسه و خانقاه ودار القضاء و مشابهات آن را تشکیل می داده است.

محمد تقی صحاف علاوه بر هنر خط و خوشنویسی اهل فضل و تاریخ و ادب بود و از احوال فضلا و شعرا و هنرمندان اطلاعات کافی داشت (همو، 1375، ص 368). آثاری چند در خوشنویسی از او بر جای مانده که اشاره ابراهیم کرباسی بود. (همایی 1342، ص 83) می شود:

تصویر

کتیبه مسجد رکن الملک ب خط صحاف

تصویر

کتیبه مسجد صفا به خط صحاف

1- كتیبه سردر مسجد صفا در محله شهشهان به خط ثلث به تاریخ 1290 ق 2- کتیبه سردر و داخل مسجد ركن الملک * به تاریخ 1320 ق 3- خط سنگ نوشته مزار میر محمد هادی و میر محمد اسماعیل پاقلعه ای * در تکیه آغاباشی * در تخت فولاد؛ 4- تعمیر کتیبه های عمارات آستانه مقدس حضرت رضا علیه السلام در حدود سال 1334 ق که توسط روس ها خراب شده بود؛ 5- تعمیرات مدرسه چهارباغ سلطانی (مدرسه امام جعفر صادق علیه السلام و طراحی و نوشتن و گرده گیری کتیبه های اطراف مدرسه با وی بوده و اصلاح کتیبه سر در مدرسه در تاریخ 1335 ق (همان، ص 369؛ همو، 1342، ص 83).

همایی (1342، ص 83) می نویسد وی در شناختن خطوط اساتید و تقویم کتب و مرقعات خطی نفیس دارای خبرت و بصیرت کامل بود و قول و تصدیق وی در این گونه امور فصل الخطاب محسوب می شد، خطوط اساتید، خط نسخ و شکسته را هم خوب می شناخت اما عمده مهارتش در خط نستعلیق بود.

وی با هنرمندانی همچون میرزا عبد الحسین صنیع همایون *، سید عبد الباقی قلمدان ساز و میرزا ابوالقاسم طرب رابطه دوستی و معاشرت داشت (همان جا).

آقا محمد تقی صحاف در سال 1337 ق وفات یافته و در جنوب بقعه فیض * در تخت فولاد به خاک سپرده شد.

از فرزندانش میرزا علی رضا مصحف * از بزرگ ترین صحافان اصفهان بوده که در نیمچه حاج على نفى جنب دروازه اشرف حجره داشته است. وی در مرقع سازی و دو پوست کردن کاغذ و قطعه سازی و تجلید به سبک قدیم در اصفهان استادی یگانه بوده است (همایی، 1375 ص 370) وی در 24 رجب 1385ق فوت و نزدیک پدر به خاک رفت. همچنین آقا محمد تقی دختری به نام فاطمه داشته که در دو سالگی از نعمت بینایی محروم شده و در حدود سی سالگی به شاعری پرداخته و لب به سرودن شعر باز کرده و اغلب اشعارش مراثی اهل بیت است (همان جا) وی به سال 1328 ش فوت و نزدیک مزار پدرش به خاک سپرده شد (سنگ مزار) فرزند دیگر وی میرزا محمد معروفی * از اساتید قرائت می باشد.

منابع: سیّد مصلح الدین مهدوی اعلام اصفهان، چاپ غلامرضا نصر اللهی، ج 2، اصفهان 1387 ش؛ همو، دانشمندان و بزرگان اصفهان، چاپ محمدرضا نیلفروشان و رحیم قاسمی ج اصفهان 1384 ش جلال الدین همایی، تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان)، چاپ ماهدخت بانو همایی، ج1، تهران 1375ش همو، مقدمه دیوان طراب، تهران 1342 ش؛ همو، تاریخ اصفهان ابنیه و عمارات)، چاپ ماهدخت بانو (همایی ج 4، تهران 1390 ش).

/حمید خلیلیان/

صحّت میرزا حسین؛ میرزا حسین کریم زاده، معروف به «صحّت»، فرزند محمد کریم. وی در اصفهان حدود سال 1269 ش متولد شد و تحصیلات مقدماتی را در همین شهر سپری کرد در زمانی که یکی از ادوار تاریک و سخت و دوره نا امنی و لگام گسیختگی و هرج و مرج توام با استبداد و زورگویی حکام در تاریخ ایران محسوب می شود و در اثر لیاقت و جدیت و پشتکار در میان همشهریان خود مقام ارجمندی را حائز گردید. (صدر هاشمی، ج 4 و 3، ص 107)

علاقه اش به امور نظامی گری و تأمین امرار معاش باعث شد مدتی در «پلیس جنوب» مشغول خدمت شود. او از فرصت های خود در مطالعه دارو و دوا استفاده های مفیدی نمود و با شناختی که بدست آورده، از پلیس جنوب خارج شد و به شغل دراسازی و دوافروشی مشغول شد (همان جا) پس از چندی سرمایه مختصری به هم زده به تجارت روی آورد.

صحّت به خاطر علاقه اش به علم و دانش و خدمت به مردم سرمایه و مال زیادی در این راه صرف کرد و خدمات شایانی به فرهنگ و جامعه فرهنگی اصفهان نمود. از آن جمله به وقف باغ رکن الملکی واقع در محمودیه جهت دبیرستان صارمیه (مهدوی، ص 225) که برای کتابخانه این مدرسه مورد استفاده واقع شد صدر هاشمی همان و دیگر ساخت مدرسه ای با هزینه خود در محله شمس آباد مقابل شاهزاده امامزاده ابراهیم به منظور آموزش علوم جدید به دانش آموزان (صدر هاشمی، همان مهدوی، همان) و همچنین تأسیس درمانگاه صحت در محله در کوشک را می توان اشاره نمود (مهدوی، همان)

تصویر

اقدام فرهنگی دیگر او انتشار مجله و روزنامه «صحت» در اصفهان بود. ایشان به سبب شغل و حرفه دوافروشی و دواسازی که داشت سلامتی مردم را لازمه تمام امور دیگر می دانست و چون اهمال و سهل انگاری توام با ناآگاهی مردم را مشاهده می نمود، در صدد آگاهی و اطلاع رسانی صحیح به آنان از طریق مجله و مطبوعات برآمد و اولین مجله بهداشتی - پزشکی را در اصفهان منتشر کرد. مجله «صحّت» در فروردین 1304ش در اصفهان منتشر شد و تعداد صفحات آن از بیست تا بیست و چهار متغیّر بود.

هدف صحّت از نشر این مجله را برای خدمت به عالم مطبوعات و تنویر افکار جامعه بود (بیات و کوهستانی نژاد، ج 2، ص 109) همچنین در شماره اول گفته است که این مجله با عبارت ساده و نزدیک به فهم عموم است و محتویات آن محصور در مطالبی است که به حال طبقات سوم و افراد جوان و ابناء ایران مفید می باشد.

این مجله به صورت ماهیانه چاپ می شد و دارای عناوینی علمی، ادبی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی نیز بود. مهمترین بخش آن ترجمه مقالات علمی پزشکی بود که ارائه می شد. در پایان اطلاعات و اخبار پزشکی کشور و دیگر کشورها را بیان می کرد سال اول این مجله با دوازده شماره به پایان رسید و سال دوم با انتشار شماره هشت و نه در یک شماره در آبان 1305ش منتشر شد و پس از آن تبدیل به روزنامه شد.

روزنامه صحت در سال 1306 ش در اصفهان بر روی یک ورق بزرگ چاپ و منتشر می شد. مندرجات آن پس از سرمقاله اخبار مجلسی و شهر اصفهان و همچنین کشور و دیگر کشورها بود. این روزنامه که به صورت غیر مرتب به چاپ می رسید، ظاهراً در سال 1307 ش به انتشار آن خاتمه داده شده است (صدر هاشمی، همان)

وی از شهرت و اعتبار زیادی در بین مردم برخوردار بود. لذا در اغلب انجمن های شهری برای همیاری به همشهریان و رفع نواقص و معضلات شهر، حضور می یافت و تا آن جا که می توانست کمک می نمود. وی مردی ساده و بدون آلایش بود و با همه نشست و برخاست می نمود (همان جا).

سرانجام این مرد خدمت گزار و صدیق پس از چندی که با مرض موت دست و پنجه نرم کرد، در 14 دی 1357ش به دیار باقی شتافت و پیکرش را در تخت فولاد اصفهان تکیه ملک (گلستان شهداء *) به خاک سپردند.

از برادرانش ابو القاسم جلا * (عکاس)، ابراهیم و محمد دیاری * را می شناسیم.

منابع: کاوه بیات و مسعود کوهستانی نژاد، استاد مطبوعات (13201289) تهران 1372 ش سید محمد صدر هاشمی تاریخ جراید و مجلات ایران اصفهان 1363 ش مجله و روزنامه صحت؛ سید مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش.

/على اخضری/

صدر الاطباء، سیّد على اكبر؛ از پزشکان اواخر دوره قاجاری فرزند میرزا هادی طبیب بن میرزا کوچک طبیب (م: شب چهارشنبه 14 ربیع الثانی 1181ق) است.

به نوشته سید عبد الحجة بلاغی (ص 206 و 207): «حاج میرزا کوچک از سادات حسینی اصفهان بوده و نسبشان به سید مرتضی طبیب حضرت معصومه سلام الله علیها، منتهی می شود که در قم مدفون است».

فرزندان میرزا کوچک طبیب عبارتند از:

سید علی اکبر، افلاطون زمان و جالینوس دوران (همان جا؛ سنگ مزار) و از علما و اطبای بوده که اطباء قدیم و جدید به علمش معترف بوده اند (مهدوی ص 221)

وی از محضر پربار آخوند میرزا عبد الجواد مدرس خراسانی ، مدرس طب بهره برده و خود نیز به تدریس طب اشتغال داشته است از جمله شاگردانش میرزا ابو القاسم ناصر حکمت (قاسمی، ص 80)، آخرین مدرس و طبیب سنتی اصفهان و شیخ محمد رضا جرقویه ای حائری بوده اند (حسینی اشکوری، ج 2، ص 693)

از آثارش کتاب «فصول العلاج» در صد هزار بیت است که به ناصرالدین شاه اهداء گردیده و به سبب آن لقب مذکور با مستمری برایش مقرر شد (بلاغی، ص 207).

وی در سال 1335 ق در سنّ 90 سالگی وفات کرد و نزدیک مزار فاضل هندی * مدفون گردید. بلاغی در «فرهنگ تاریخ نائین» (ص 112) می نویسد: «از مورخ معاصر حاج میرزا حسن خان انصاری * درباره معلومات و فضائل ایشان شرحی شنیدم و از دیگری مسموع افتاد که صدر در هنگام احتضار دم آخر نگاهی به عائله خود

کرده و این شعر را خوانده است که:

یقولون انّ الموت صعب و انّما *** مفارقة الاحباب والله اصعب

فرزندش سیّد حسین اشرف الحكماء در سال 1368ق در مراجعت از سفر حج در کربلای معلی وفات کرد و در وادی السلام نجف اشرف مدفون شد (همان ص 207).

منابع: سیّد عبد الحجة بلاغی، تاریخ سالین، تهران 1369 ش؛ سید احمد حسینی اشکوری تراجم الرجال، دو مجلد، قم 1414ق رحیم قاسمی، گلشن اهل سلوک اصفهان 1387 ش همو، گلزار فضیلت اصفهان 1388 ش، سید مصلح الدین مهدوی، رجال اصفهان، اصفهان 1328 ش.

/رحیم قاسمی/

صدر المحدثین خوانساری، ملا عبدالله؛ فاضل متقی، فرزند حاجی میرزا حسین روضه خوان از منیریان معروف و روضه خوانان برجسته اصفهان روزگار خویش محسوب می شد. اخلاص و ارادت وی به خاندان اهل بیت (علیهم السلام) چنان بود که به نوشته ملا عبدالکریم گزی * (ص 31) «در حال شدت مرض ترک ذکر مصیبت نمود». سید محمد علی مبارکه ای * (ج 5، مخطوط) در موردش می نویسد: «از معاریف اهل منبر و روضه خوان های مشهور بود و از خصوصیات او مثنوی خواندن بود به طوری که امروز در میان دانشمندان موسیقی و صاحبان آواز طرز خواندن آن مثنوی به مثنوی ملا عبدالله معروف است».

وی در روز 7 محرم سال 1293 ق وفات یافت و در تكیة حاج محمد جعفر آباده ای * به خاک سپرده شد. (مهدوی، 1328، ص 33) نقل است که تا حالت جان دادن از برای خودش مصیبت و سوگواری های حضرت امام حسین (علیه السلام) را می خواند و گریه می کرد و در آن حال مرد (مبارکه ای، ج 5، مخطوط)

پرتو اصفهانی در وفات وی چنین سرود:

حیف از عبد الله آن مشکین نفس *** که بدان شور آسمان ذاکر ندید

تا نواهای حسینی کرد راست *** پرده گوش مخالف بر درید

تشنه وصل شهیدان بود زان *** آب کوثر از کف حیدر چشید

بلبل خوش نعمه باغ عزا *** چون به عرش از عرشه شهیر پرید

از پی تاریخ او پرتو سرود *** یا حسینی گفت پس دم در کشید

(سنگ مزار)

منابع: عبد الکریم گزی تذکرة الفور، چاپ ناصر باقری بیدهندی، قم 1371 ش سیّد محمّد علی مبارکه ای دانشوران اصفهان، ج 5، مخطوط سید مصلح الدین مهدوی، رجال اصفهان، اصفهان 1328 ش همو دانشمندان و بزرگان اصفهان چاپ رحیم قاسمی و محمدرضا نیلفروشان، ج 2، اصفهان 1384 م

/سید احمد عقیلی/

صدر الواعظین، سیّد محمّد؛ واعظ خبیر و ذاکر با اخلاص، سیّد محمد طباطبایی معروف «صدر الواعظین». وی از سادات طباطبایی و نوادگان امام حسن مجتبی علیه السلام بود. پدرش سید محمد رضا صدر الذاکرین از روضه خوانان معروف اصفهان بود. وی در شب 19 ماه مبارک رمضان 1310 ق وفات یافت و در مقبرة سرقبر آقا (خاندان امام جمعه) محلّه باب الدشت مدفون گردید (همایی ص 715) میرزا ابو القاسم طرب (پدر استاد جلال الدین همایی*) در وفات او مرتبه ای سروده که ماده تاریخ آن بدین شرح آمده است:

نوشت خامه مشکین برای سال وفاتش:

«بصدر محفل جنت نمود منزل و مسکن»

حاج محمّد کاظم «غمگین» (همان جا) نیز در نه بیت مرثیة وفات او را سروده و در ماده تاریخ آن چنین آورده است.

گفت از پی تاریخ وفاتش «غمگین» *** «اندر یم رحمتِ خدا گشت غریق»

وی دارای پنج نفر اولاد دکور بود که عبارتند از:

ملقب به بکاه که سیدی راهد و با تقوا و اهل ذکر بود و در محله مسجد مصری به وعظ و مرثیه خوانی می پرداخت؛ 5. سید خلیل. (قاسمی، ص 288)

سیّد محمّد از رؤسای اهل منبر اصفهان و صاحب نفی قدمی بود. سید مصلح الدین مهدوی * (1384، ج 2. ص 689) درباره او می نویسد: «واعظ کامل مورد ستایش و احترام عموم طبقات مردم اصفهان بود و مردم این شهر ارادت خاصی به ایشان و فامیل آن ها داشته و دارند و نفس آنان را در استجابت دعا و ذکر مصیبت بسیار مؤثر می دانند و به کرات امتحان شده است».

سید مرتضی ظهیر الاسلام * که خود از وعاظ معروف بود، فنون منبر را از او آموخته بود.

فرزندش حجت الاسلام حاج آقا رضا صدر الحسنی شمه ای از اوصاف پدر بزرگوار خود را بدین شرح نگاشته است: «حاج سیّد محمّد حسنى الحسینی ملقب به صدر از اساتید منیر اصفهان در زمان خود بود. گذشته از معلوماتی که برای منبر لازم است مانند آیات شریفه قرآنی و تفسیر و حدیث و تاریخ و شعر، دارای سجایای اخلاقی و خصوصیات روحی و روحانیی بود که مایه فضیلت او می گردید از آن جمله باز بودن در خانه که همیشه به روی واردین گشوده بود. از خصوصیات اخلاقی او این بود که بی میهمان غذا نمی خورد و برای او تنها غذا خوردن گوارا نبود و اگر روزی کسی به منزل او نیامده بود از منزل خارج می شد و هر کی به او می رسید او را دعوت می نمود و با او هم سفره می شد. تاریخ اسلام را کاملاً می دانست و به مناسبت، چه در منبر و چه در مجالس انس ذکر می نمود».

در عین مهابت شیرینی و لطافت خاصی در چهره او بود که افراد را مجذوب می کرد و زیارت او مایه سرور بیننده می شد. اگر دو نفر اختلافی در کاری داشتند و حل نمی شد به حضور او می آمدند و بعد از گزارش هر چه ایشان حکم می کرد طرفین رضایت می دادند و دیگر جرأت مخالفت نمی کردند و گذشته از این که اجر و مردی نمی خواست از آن ها پذیرایی هم می نمود. وی نزد همه طبقات، از کاسب و تاجر و روحانی و دستگاه حکومتی مورد احترام بود. مسعود میرزا ظل السلطان ارادت خاصی به او داشت. روزی در باغ نو وقتی که او از منبر فرو می آید، ظل السلطان عمامه سبز رنگی به دست خودش بر سر او می گذارد و می گوید من دوست دارم عمامه شما سبز رنگ باشد. بعدا ایشان می خواهد که همان عمامه سیاه رنگ خود را بر سر بگذارد؛ ولی دوستان ایشان از او خواهش می کنند که این کار را نکند. چرا که توهین به ظل السلطان است و ممکن است او ناراحت شود. به این جهت عمامه ایشان تا آخر عمر سبز رنگ بود (قاسمی، ص 290)

برادر سید محمد صدر الواعظین سید مهدی رئیس الواعظین نیز از منیزیان مشهور اصفهان بود که در دوره منحوس پهلوی با وجود همه مشکلات و آزار و اذیت مأموران حکومت پهلوی به اقامه مجالس حسیبی و ترویج دین اهتمام می ورزید (همو، ص 291). وی در سال 1363 ق وفات یافت و در این تكیه سید العراقین به خاک سپرده شد.

فرزند سید مهدی سید مصطفی رئیس الواعظین نیز از خطبا و وعاظ محترم اصفهان بود که عمر کوتاه 51 ساله خود را در راه زنده نگهداشتن دین و شعائر حسینی و ارشاد و هدایت مردم صرف کرد و مشکلات این راه را به جان خرید (همان جا) وی چندین سال نیز در تهران ساکن بود و سرانجام در سال 1357 ش دار فانی را وداع گفت و در جوار پدر و عمویش به خاک رفت. فرزند دیگرش سید حسین رئیس الواعظین نیز از وعاظ محترم اصفهان بود.

سید محمد صدر الواعظین در تاریخ 19 آبان 1318 ش در سن متجاوز از هشتاد سالگی وفات یافت و در صحن تکیه سید العراقین مدفون شد.

فرزندش حجت الاسلام حاج آقا رضا صدر الحسنی (متولد 1300 ش) از وعاظ نامی اصفهان بوده و اکنون سال ها است بر اثر بیماری خانه نشین شده و در کنج تنهایی به خطاطی مشغول است. وی از خوش نویسان توانای معاصر به شمار می رود و از شاگردان شیخ محمد حسن عالم نجف آبادی * و میرزا علی آقا شیرازی بوده است (همان، ص 292)

منابع: رحیم قاسمی شرح مجموعه گل، اصفهان 1386 ش سید مصلح الدین مهدوی دانشمندان و بزرگان اصفهان، چاپ محمدرضا نیلفروشان و رحیم قاسمی اصفهان 1384 ش جلال الدین همایی دیوان طرب (مقدمه)، تهران 1342 ش.

/رحیم قاسمی/

صدر الاسلام، میرزا محمد حسین؛ فرزند میرزا نصیر ملاباشی از علمای اصفهانی است. پدرش عالم فاضل و از علمای متنفذ عهد ظلّ السلطان بوده است. میرزا نصیر پس از فوت در بقعه هارون ولایت مدفون گردید (مهدوی، 1384، ج 2، ص 983)، پدر میرزا نصیر

میرزا محمد علی ملاباشی صدر الاسلام اصفهانی * هم مدفون در تکیه مادر شاهزاده * است (معلم حبیب آبادی ج ص 2820)، میرزا محمد حسین، برادری به نام میرزا ابو الحسن نظام الشریعه داشته که وی نیز از فضلای زمان خود بوده و کتابی در ادعیه به نام مفتاح السعادات نوشته که چاپ شده است. ابوالحسن پس از فوت در تکیه مادر شاهزاده مدفون و سپس به عتبات مقدسه منتقل می نمود. گردیده شده است (مهدوی 1384، ج 2، ص 984).

میرزا محمد حسین در جمادی الثانی 1352 ق فوت و در بقعة تكیة خادم الشریعه * به خاک سپرده شد.

منابع: میرزا محمد علی معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار جد چاپ سید محمد علی روضاتی، اصفهان 1381ش؛ سید مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان اصفهان 1370 ش همو دانشمندان و بزرگان اصفهان، چاپ محمدرضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، ج 2، اصفهان 1384 ش.

/ حمید خلیلیان/

صدر العلماء اردستانی سیّد محمود؛ میرزا محمود طباطبایی ملقّب به صدر العلماء، از احفاد میز محمد حسین شیخ الاسلام است. به نوشته ابو القاسم رفیعی مهرآبادی (ص 57-58): «میر محمّد حسین فرزند رفیع الدین محمد بن محمد مهدی بن ابو الحسن بهاء الدین محمد بن علامه رفیع الدین محمد نایینی معروف به میرزا رفیعا * است. وی از علمای بزرگ بوده و در اصفهان سکونت داشته است وفاتش در سال 1175 ق و مدفنش در قبرستان آب بخشان اصفهان بوده است».

میر محمّد حسین پسری به نام میر محمد صادق داشته و او نیز دارای دو پسر به نام های سید محمد مظهر (پدر حکیم نامدار میرزا ابوالحسن جلوه) و میر محمد حسین بوده است.

میر محمّد حسین معروف به شیخ الاسلام و از معاصرین سید محمد باقر شفتی بوده و در اردستان مدفون است.

وی دارای چهار پسر به اسامی میرزا محمد اسماعیل شیخ الاسلام، حاج میرزا تقی و حاج میرزا احمد بوده است. حاج میرزا تقی پدر میرزا عبدالحسین و جد دكتر سید مسیح جلوه است.

میرزا احمد نیز دارای دو پسر بوده است:

سید محمود صدر العلماء معروف به «صدر پیغمبر» از فضلای حوزه و شاگردان آیات عظام: سید محمد باقر درچه ای * و آخوند ملا محمد حسین فشارکی بود.

به نوشته استاد ابراهیم جواهری (ص 65): «وی در زمان رضا خان متحد الشکل شد و کارمند اداره نظام وظیفه گردید. آن گاه در سال 1330 دوباره معمم شده و در درس آیت الله سید عبدالله ثقة الاسلام * شركت تکیه مادر شاهزاده مدفون و سپس به عتبات مقدسه منتقل می نمود».

در مقاله «خوشنویسان اردستان آمده: میرزا محمود صدر ملقّب به صدر العلماء مدّت ها در اصفهان اقامت داشت و قاضی عسکر لشکر بود. چندی هم دفتر اسناد رسمی دایر کرد. از خط شکسته تحریری و نستعلیق را پس زیبا می نوشت (گلبن، ج 1، ص 500)

وی در شب سه شنبه 22 شوال 1374 ق / 23 خرداد 1334 ش وفات یافت و در ضلع شمال شرقی تكیه سید العراقین * مدفون گردید.

وی فرزندی به نام سید مهدی صدر داشت که دبیر بود و قبل از انقلاب وفات کرد دختری نیز به نام اشرف السادات صدر داشت که از دبیران متدین قبل از انقلاب و مدیر مدرسه ای در محله طوقچی بود که اکنون به نام مدرسه اشرف صدر نامیده می شود (قاسمی، مصاحبه با استاد محمد ابراهیم جواهری).

منابع: ابراهیم جواهری علوم و عقائد، اصفهان 1372ق؛ محمد گلبن، اردستان نامه تهران 1381 ش ابو القاسم وقیعی مهری آبادی، تاریخ اردستان، تهران 1327 ش.

/رحیم قاسمی/

صدر العلما، سیّد عبد الوهاب؛ فرزند سید محمد صدر العلما شمس آبادی است و نسب وی بر اساس شجره نامه منظور بر سنگ مزار فرزندش، سیّد محمّد حسینی ملقب به منیر الدین چنین است: سید عبد الوهاب بن سید محمد بن مهدی بن محمد علی بن على بن أبی القاسم بن مؤمن بن حسین بن عباد بن ظاهر ملقب به ابی الفتح بن حبیب الله بن حسین بن غیات الاسلام بن محمد بس شمس الدین بن حبیب الله بن باقر بن نجیب الدین بن محمد بن ناصر ملقب به ناصر الدین بین مرتضى بن على بن حسین بن پاشا بن حسن بن باشا ابی محمد حسن ابن ابی عبدالله حسین الاصغر ابن سید الساجدین زین العابدین علی بن ابی عبد الله الحسین الشهید ابن امیر المؤمنین على بن ابی طالب علیهم السلام.

سیّد عبد الوهاب نزد علما اصفهان تحصیل کرده و در مسجد محله شمس آباد واقع در کوچه حاج زرگر باشی به

نام مسجد صدر العلما یا مسجد آقا سید عبد الوهاب اقامة جماعت می نموده است. سید عبدالوهاب عالم متنفذ و مشهور در کلیه قضایای اصفهان در دوره آقا نجفی و بعد از آن و از اعضای مؤثر و فعال بوده است. وی نزد خاص و عام محبوبیتی داشته است (مهدوی، 1370، ص 157)

تاریخ فوت وی مشخص نگردید. پس از وفات در تكیة آقا حسین خوانساری * به خاک سپرده شد (همو، 137، ج 3، ص 276) سنگ مزار وی از بین رفته است.

از وی سه پسر ماند به نام های سید محمد هادی صدر العلما * (م: 1361 ق) مدفون در آرامگاه خانوادگی صدر العلما در تکیه خوانساری و سید مهدی صدر هاشمی معروف به آقاجان (م: 13 شهریور 1313ش) مدفون در کنار برادرش و عالم فاضل سید محمد حسین ملقب به منیر الدین (م: شعبان 1322ق) مدفون در بقعه تکیه خوانساری.

منابع: سیّد مصلح الدین مهدوی تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در در قرن اخیر، اصفهان 1397ش؛ همو، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش.

/حمید خلیلیان/

صدر العلماء، سیّد محمد هادی؛ عالم فاضل و از متنقذان اصفهان فرزند سید عبد الوهاب صدر العلما * است. نسب ایشان به امام زین العابدین علیه السلام منتهی می گردد (نجفی، ص 142).

سیّد محمدهادی مانند پدر از علمای متنفّذ شهر محسوب می شد. سال ها مصدر امور شرعی در محله شمس آباد بوده و قدرت و نفوذ زیادی داشته و نزد عموم طبقات مورد احترام بود. وی پس از فوت پدرش به صدر العلماء معروف گشت و به ترویج و تبلیغ دین پرداخت (همان جا). دوران حیاتش مصادف با سختگیری های استبداد رضاخانی بود و به همین جهت از سوی مأموران حکومتی مورد آزار و اذیت واقع گردید. در قضیه اعتراض حاج آقا نور الله نجفی به قانون نظام وظیفه اجباری که علمای بسیاری از شهر اصفهان جهت همراهی با وی به قم مهاجرت کردند. وی نیز از علمای مهاجر و منحصین در قم بود که به همراه خانواده اش جهت حمایت از حاج آقا نور الله نجفی به این اقدام مبادرت ورزید وی مدتی نیز نماینده روحانیت در نظام وظیفه عمومی بود (مصاحبه).

به لحاظ خصوصیات اخلاقی وی فردی گشاده دست و دستگیر فقرا و مستمندان بود. پای بندی و علاقه زیاد به برپایی مجالس روضه خوانی و منابر پر رونق و سودمند. وی مورد توجه قاطبه مردم اصفهان بود. حاج زرگر باشی از دوستان و همراهان صدر العلماء در برپایی مجالس روضه خوانی بود که پس از فوت صدر العلماء این سنت را ادامه داد (همان جا).

از یادگارها و باقیات و صالحات ایشان بنای مسجدی در محله شمس آباد به نام خود ایشان (مسجد صدر العلماء) می باشد که خود در آنجا به اقامه نماز جماعت می پرداخت پس از فوت ایشان آیت الله مهدوی به جای ایشان در آن مسجد به امامت جماعت پرداخت. (مصاحبه)

وی با خانواده ای روحانی وصلت نمود و همسرش نواده عالم فقیه ملا محمد باقر فشارکی * صاحب کتاب «عنوان الكلام» بود. از ایشان صاحب پنج فرزند گردید. آقا رضا صدرهاشمی * ملقب به «صدر العلماء»؛ آقا میرزا هاشم صدر هاشمی سید محمد صدر هاشمی محقق و نویسنده و روزنامه نگار برجسته علویه زیست همسر عالم جلیل مجد العلماء نجفی: علویه القدس آقا همسر حاج مهدی جعفری فرزند عالم فاضل جلیل القدر ملاذ الاسلام (مهدوی، همان).

سرانجام این عالم فاضل در 5 محرم 1391 در سن حدود 75 سالگی درگذشت و در آرامگاه خانوادگی صدر العلماء جنب تکیه خوانساری * در کنار پدر خویش به خاک سپرده شد.

منابع: سیّد احمد عقیلی مصاحبه با محمدرضا نجفی فرزند علویه زیست صدرها نمی دختر صدر العلما در تاریخ 88/10/24 سید مصلح الدین مهدوی، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، ج 3، قم 1367 ش همو سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش، شیخ هادی نجفی قبیله عالمان دین، قم 1381ش.

/سید احمد عقیلی/

صدر المحدثین خوانساری، میرزا محمود؛ فرزند ملا عبدالله خوانساری * از وعاظ روضه خوانان و منبریان معروف و خوش لهجه اصفهان و از آزادی خواهان صدر مشروطه بود. او نیز همانند سید جمال واعط به حسن صوت و لحن زیبا شهرت داشت و در نهضت مشروطیت از همراهان ملک المتکلمین و سید جمال واعظ اصفهانی بود. ولی «چون میدان مبارزه اش در (نهضت مشروطه) از اصفهان تجاوز نکرد شهرتش هم از اصفهان خارج نشد» (همایی، ص 310).

وی از محصلان مدرسه صدر بوده و از هم مباحثان وی در آن مدرسه میرزا یحیی دولت آبادی بوده است (دولت آبادی، ج 1، ص 16)

ملک زاده (ج 1، ص 203) می نویسد: «میرزا محمود صدر یکی از وعاظ معروف آن زمان بود و در حکمت الهی مقامی بلند داشت و در نطق و بیان کم نظیر بود؛ مردی بود آزادیخواه، پاک فطرت، شیرین گفتار و در میان مردم به حسن اخلاق و نیکوکاری معروف و دوستان آزادی خواهش او را قال امام جعفر صادق (علیه السلام ) می نامیدند. مرحوم صدر پدر خطیب شهیر صدر واعظ بود که در نطق و بیان و فصاحت کلام شهرتی بسزا یافت و در راه طرفداری از آزادی جان خود را به رایگان فدا کرد».

سخنرانی های وی در عصر مشروطه چنان جذّاب و مهیج بود که در مجمعی که در چهلستون اصفهان تشکیل شده بود، مردم به واسطه شنیدن سخنان وی به هیجان آمده «رشته طاقت گسیخته گریه ها کردند، ناله ها آغاز نمودند و یک مرتبه ریختند و قرآن مجید را مهر کردند که زنهار لباس خارجه نپوشند» (روزنامه انجمن مقدس ملی اصفهان س اول ش 22 20 ربیع الثانی 1325ق).

این مجمع در حمایت از تولید پارچه داخلی و مقابله با کالاهای خارجی در سال 1325 ق با حمایت حاج آقا نور الله تشکیل شده بود. علاوه برا دوره بود که بنا به درخواست حاج آقا نور الله، میرزا محمود طی مکتوبی مأمور می شود تا در منابر و مجالس عمومی مردم را تشویق به کارهای خیریه و عام المنفعه در شهر بنماید (نجفی، ص 147).

وی در نقل مطالب و ذکر مصائب سلیقه مخصوص داشت و به همین علت در شمار روضه خوانان طراز اول قرار داشت.

در 23 رجب 1332 قی وفات یافته و در تکیه آباده ای * جنب مزار پدرش ملا عبدالله مدفون گردید.

اشعار سنگ مزارش چنین است:

رفت صدر المحدثین محمود *** که نظیرش در این زمانه نبود

بحری از علم بود و فضل و هنر *** کانی از حکمت و فصاحت بود

بو الفضائل ندید در عالم *** مثل او کس به زیر چرخ کبود

همچو او در محاسن اخلاق *** کس نیامد در این سرای وجود

خیر خواهی جو او به خلق جهان *** ناصح مشفقی نخواهد بود

حشمتش بهره از سلیمان داشت *** صوت او بود نغمه داوود

احمد افزا و گو بتاریخش *** مُرد صدر المحدثین محمود

وی پدر میرزا عبدالحسین صدر المحدثین (وعّاظ معروف ایران در عصر مشروطه و پس از آن) به شمار می رفت که مردم را با سخنان جذاب و گیرای خود به تأسیس کارخانجات در اصفهان و سایر شهرهای ایران ترغیب می نمود (ر.ک همایی ص 310-315) فرزند دیگرش حسن صدر مدیر روزنامه قیام ایران و مؤلف کتاب «حقوق زن در اسلام می باشد» (مهدوی ، ص 33).

منابع: روزنامه انجمن مقدس ملی اصفهان، سال اول، ش 22 سال 1325 ق یحیی دولت آبادی حیات بحینی، ج1، تهران 1361 ش مهدی ملک زاده تاریخ انقلاب مشروطیت ایران ج 1، تهران 1383 ش سید مصلح الدین مهدوی، رجال اصفهان اصفهان 1328 ش موسی نجفی اندیشه سیاسی و تاریخ نهفت بیدار گرایانه حاج آقا نور الله تجمی، تهران 1378ش؛ جلال الدین همایی تاریخ اصفهان مجلد ابنیه و عمارات) چاپ ماهدخت با تو همایی، تهران 1381ش

/سید احمد عقیلی/

صدر الواعظین آزادانی، میرزا محمّد؛ عالم زاهد و واعظ کامل از فضلای اهل منبر اصفهان و فرزند شیخ صفی الدین.

در حدود سال 1290ق در محله آزادان اصفهان متولد شد. ادبیات عرب را نزد اساتیدی چون آقا سید محمود کلیشادی * و حاج سیّد مهدی نحوی * فرا گرفت و پس از تحصیل سطوح فقه و اصول به درس حاج سید محمد باقر درچه ای حاضر شد و به استفاده پرداخت.

وی مردی صالح و دین دار و مطّلع به کتب تاریخ و اخبار بود. در کتاب «تذکرة المعاصرین»، آمده: «الواعظ که نظیرش در این زمانه نبود البصیر والشیخ الصالح الخبیر المستغرق فی بحار رحمة الله، الآقا میرزا محمد مشهور به صدر آزادانی از اجلّه وعاظ و مطلعین از اخبار و روایات و متتّبعین در تألیفات بود. وی مبتلا به عسرت و بیچارگی و گرفتار فقر و تنگدستی بود. عالم فاضل متّقى الشیخ محمد حسین مظاهری کرونی * تعریف بلیغ و تمجید زیادی از او می نمودند و کفی بذلک شهیداً» (مهدوی، مخطوط). وی

سرانجام در روز جمعه 28 رمضان 1390 ق / شهریور 1319ش وفات یافت و در تکیه سید العراقین * به خاک سپرده شد.

اشعار زیر بر سنگ مزارش حک شده است:

رفت در ماه مبارک از جهان *** واعظ فرزانه شیرین بیان

بود معروف او به صدر الواعظین *** از جهان شد سوی گلزار جنان

منابع: سید مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، چاپ محمدرضا نیلفروشان و رحیم قاسمی اصفهان 1384 ش؛ همو، تذكرة المعاصرین، مخطوط

/رحیم قاسمی/

صدر الواعظین شهشهانی، سید محمد؛ عالم زاهد و واعظ صالح فرزند سید یحیی بن سید محمد جعفر بن سید محمد علی (معروف به میرزاجانی) ابن قوام الدین محمد (مشهور به میرزا کوچک) از اعقاب غیاث الدین محمد مشهور به میرمیران اصفهانی نواده هفتم شاه علاء الدین محمد معروف به شهشهان مقتول در( 13 ماه رمضان 850 ق) بود (ریحان یزدی، ص 629).

سید علاء الدین محمد از اعاظم و اکابر علمای اصفهان در قرن هشتم و مورد احترام و علاقه مردم اصفهان و به خصوص ابوالفتح محمد بایستغر نواده امیر تیمور بوده است. هنگامی که سلطان محمد بر حکومت هرات و سلطنت جد خود میرزا شاهرخ بن تیمور قیام کرد. شاهرخ به قصد او به عراق لشکرکشی کرد و سلطان محمد را از اصفهان منهزم نمود.

او پس از ورود به اصفهان جمعی از بزرگان را به اتهام معاونت و یاری سلطان محمد توقیف و تبعید کرد. از جمله شاه علاء الدین محمد را دستگیر و به ساوه تبعید نموده و سرانجام به اغوا و تحریک همسر خود گوهرشاد بیگم، دستور داد که سید بزرگوار را در ساوه مصلوب نمایند.

خود شاهرخ نیز هشتاد روز پس از این واقعه بر اثر نفرین سید در گذشت و سلطان محمد بهادر مجددا به اصفهان مراجعت نموده و به پاس احترام سید امر نمود که نعش او را از ساوه به اصفهان منتقل نموده و در حسینیه و خانقاه سید دفن و برای او در همان محل بقعه ای بنا نمودند و قرای اصفهانک و در زیان واقع در بلوک کراج اصفهان و لاسان واقع در فریدن را برای بقعه او وقف نموده و به امضای بزرگان و علمای وقت از جمله مولانا جلال الدین دوانی رساندند.

اولاد و اعقاب شاه علاء الدین محمد در اصفهان به سادات شهشهانی و شاه علانی مشهور و عموماً اهل علم و فضل بوده اند از جمله سید محمد صدر الواعظین مهدوی (1328 ش 189-191)

آقا میرزا یحیی پدر سید محمد از علما و حاله زاده حجت الاسلام ثانی سید اسدالله شفتی بیدآبادی و مورد وثوق و احترام او بود و به همین مناسبت از محله شهشهان به بیدآباد منتقل شده و در جنب منازل سید در محله قبله دعا سکونت نمود.

جدّش میرزا محمد جعفر از علمای اتقیاء و از شاگردان آیات عظام سید محمد باقر شفتی و حاجی محمد ابراهیم کلباسی بوده و تولیت موقوفات شاه علاء الدین و قریه اصفهانک را بر عهده داشته و در کمال زهد و قناعت می زیسته است (همو، 1384، ج 1، ص 441).

سیّد محمد صدر الواعظین از وعاظ محترم اصفهان و از شاگردان آیات عظام میرزا محمد هاشم چهارسوقی و آقا سید محمد باقر درچه ای * و مورد وثوق و احترام کلیه طبقات بود (همان جا) وی در جمادی الثانی 1364 ق وفات یافت و در تکیه گلزار مدفون شد (همان جا).

همچنین او داماد حجت الاسلام آقا میرزا محمد حسن سادات بود.

عبدالحسین آیتی یزدی در ماده تاریخ وفات او گوید:

شهشهانی ز عالم فانی *** رفت و شد غرق عفو سبحانی

بهر تاریخش «آیتی» بنوشت *** رحلت از آن فقید ربّانی

سال شمسی ز فوت او گردید: *** «شهشهانی محمّد ثانی»

از صدر الواعظین سه فرزند باقی ماند که نخستین ایشان سید حسین شهشهانی است که در سال 1317ق متولد شد و تحصیلات خود را در اصفهان و نجف اشرف انجام داده و به مقامات بلند علمی نایل گشت ولی به دعوت داور وزیر دادگستری به آن وزارت رفت و تا مستشاری دیوان عالی کشور ترقی نمود. مدتی نیز استاندار مازندران بود و زمانی ریاست اداره ثبت اسناد کل را داشت. وی در 13 شوال 1381 ق در ژنو وفات یافت و جنازه اش به اصفهان منتقل شد و در بقعه شهشهان مدفون گردید. او مردی دانشمند و خلیق و

خوش محضر بود. از آثار او احیای قریه اصفهانک موقوفه بقعه شهشهان و تجدید ساختمان بقعه است. (همو، 1384، ص 442)

از دیگر فرزندان سید محمد، سید مرتضی شهشهانی (1316 - 1410ق) و سید مصطفی شاه علامی (1327 - 1410ق) می باشد که هر در فوت و در باغ رضوان اصفهان مدفون گشتند (همو، 1387، ص 138). منابع سید علیرضا ریحان یزدی آینه دانشوران، قم 1372 ش) سید مصلح الدین مهدوی مزارات اصفهان، چاپ اصغر منتظر القائم، اصفهان 1385 ش همو دانشمندان و بزرگان اصفهان، چاپ محمدرضا نیلفروشان و رحیم قاسمی اصفهان 1384 ش؛ همو، رجال اصفهان، اصفهان 1328 ش.

/رحیم قاسمی/

صدر جبل عاملی سراج الدین؛ از زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست آن چه معلوم است این که ایشان به سال 1252ش (1290ق) متولد شده و قسمتی از عهد سلطنت ناصر الدین شاه قاجار (1313 - 1364ق) را درک کرده است. عالم فاضل آزادیخواه در این شهر شود. جمعی از علما از جمله شیخ محمد تقی آقا نجفی تحصیل کرد (مهدوی، ص301) از اوایل عمرش تا شروع انقلاب مشروطیت که دوره رشد و ظهور کمالات علمی و ادبی و سیاسی اوست ایام را به تحصیل گذرانده است. با شروع حرکت های مردمی برای کسب آزادی و استقرار حکومت قانونی و برچیده شدن بساط ظلم و خودسری او نیز برای نیل به این اهداف و آرمان ها، تلاش و گوشت های فراوانی انجام داد.

با فرمان تأسیس مجلس شورای ملی برای استقرار نظام مشروطه و تدوین نظامنامه قانون اساسی مخالفت هایی در بی ارزش جلوه دادن آن و به طور کلی مقابله با اصل نظام مشروطه صورت گرفت. لذا رهبران مشروطه به منظور انتخاب نمایندگان مجلس و همچنین حمایت و پیشتیبانی از انقلاب و آشنا ساختن مردم به مقررات و قوانین جدید اقدام به تأسیس تشکیلاتی تحت عنوان «انجمن های ایالتی و ولایتی» در تهران و سایر شهرهای کشور نمودند در اصفهان نیز در همان بدو امر این مجلس تشکیل و شروع به کار نمود. اعضای مؤسس و ارکان آن عبارت بودند از: حاج آقا نور الله نجفی، شیخ الاسلام میرزا رضا خان نائینی حجاب الدوله، حاج مشیر الملک و دیگران (صدر هاشمی، ج 1، ص 28)

تصویر

وی در جلسات انجمن ولایتی پیوسته شرکت می جست و همیشه در کنار میرزا علی آقا خراسانی (جهاد اكبر *) مدیر روزنامه جهاد اکبر و پایین تر از حاج آقا نور الله رئیس انجمن، سید حسن ملاذ روضاتی نایب رئیس و فردی که نماینده حکومت بود، در جایی معین می نشست (روزنامه جهاد اکبر سال اول، ش 36، ص 6).

این انجمن جلسات خود را در کاخ چهلستون به طور مرتب هفته ای یک بار برگزار می کرد. لذا برای اطلاع مردم از مذاکرات و نعیمات صورت گرفته روزنامه ای ضروری بود که تأسیس سیس چنین امری را به عهده یکی از اعضای انجمن آقا سراج الدین صدر عاملی واگذار کردند (صدر هاشمی، ج 1، ص 288)

بدین خاطر روزنامه «انجمن اصفهان» در 21 دی القعده 1324 با مدیریت وی در چهار صفحه تا هشت صفحه به صورت هفتگی منتشر می شد. این روزنامه در سال 1325 ق به نام «انجمن مقدس ملی اصفهان» و «انجمن مقدس ولایتی اصفهان» انتشار می یافت و بعد از استبداد محمد علی شاه که سال سوم آن شروع شد. تحت عنوان «انجمن اصفهان» منتشر می گردید. مندرجات آن ابتدا یک سر مقاله و سپس گزارشات و مذاکرات انجمن مقدس ملی اصفهان و اخبار و امور سیاسی مملکت و اوضاع اصفهان بود. جذاب ترین قسمت این روزنامه مبحثی تحت عنوان «مناظره شیخ و شاب» بود. انجمن اصفهان تا به توپ بستن مرتب منتشر می شد. بعد از فتح اصفهان مجدداً سال سوم خود را شروع کرد و تا چندین شماره از سال پنجم ادامه داشت.

تصویر

روزنامه انجمن مقدس ملی ایران

از طرز نگارش وی که در مقالاتی با عنوان «انجمن» آمده است یا تذکرات و توضیحاتی که جای جای روزنامه وجود دارد می توان پی برد که فردی نکته سنج و دارای طبعی روان بوده است. به ساده و بی پیرایه اش به خوبی پاسخ گوی نیاز زمانه و شایسته یک روزنامه مردمی است.

آقا سراج الدین جسارت یک روزنامه نگار اصلاح طلب را داشت و آشکارا اعلام می کرد: « [...] به حق حق در عالم جریده نگاری اغماض نمی کنیم. اگر اهل طباع از كلام ما مشمئز می شود فردا می فهمد تمام را صحیح گفته ام. دوست آن است که بگوید گفتم دشمن است آن که اغماض می کند و می گوید می خواستم بگویم (روزنامه انجمن اصفهان سال اول، ش 18، ص 7).

چند سال بعد با تعطیلی این روزنامه سراج الدین گوشه نشینی و عزت را اختیار کرده و سرانجام در سال 1314 ش (1354ق) دیده از جهان فروبست و پیکرش را در تخت فولاد اصفهان تکیه مادر شاهزاده به خاک سپردند.

صدر عاملی از گفتار و کردار و خدمات صادقانه ای برخوردار بود، لذا همواره از او به عنوان «سید المجاهدین» و «مدیر روشن ضمیر» یاد می کردند. وی معتقد بود ایرانیان در فراست و ذکاوت به مراتب از اروپائیان افزون ترند ولی به واسطه استبداد و خودخواهی اولیاء امور که خواست آن ها محض ریاست است و همه باید کور و کر مادر زاد آن ها باشند، از کار عقب مانده اند (روزنامه انجمن اصفهان سال 3، شماره 28) ما باید برای رسیدن به ترقی جهازات عقول را پرواز دهیم و جهاز اتحاد را محکم سازیم و دانش و عمله ایجاد معلم خانه ها و آوردن معلمان صحیح اروپایی را پیشه خود سازیم اگر کشتی آسمانی خود را محکم نگاه داریم و به دستور العمل او رفتار کنیم و حقیقت «وَجادلهُم» را به عنوان صحیح فراهم کنیم همانا رشته اتحاد و سکوت در کشتی اسلامی که نتیجه اش عدل و مساوات و تکمیل صفات و تجرد از رذایل است؛ بدست خواهد آمد. آگاه باشید که تفرقه و بی دانشی است که ما را دچار خذلان کرده است (همان جا)

«لازمة رسیدن ما به کمالات در دو چیز است: اول علم و معلم و سپس مشوق علم که پیدا نمودیم و مشوق همه چیز داریم» (همان جا)، وی همچنین معتقد است: «اساس ترقی ملت و ثروت دولت بر سه چیز است: زراعت، صناعت، تجارت و چون این سه چیز در مملکتی ترقی کند ملت و دولت در سعادت قبرین و اقبال هم نشین باشند» (همان سال 3، شماره 36) «اگر تجارت گسترش یابد آن وقت صناعت وسعت می یابد. در این حال است که دولت مقتدر می شود. اقتدار دولت پابرجا نمی ماند؛ مگر دولت و ملت یکی شوند» (همان سال 3 شماره 37)

منابع: سیّد محمّد صدر هاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان 1393س؛ روزنامه جهاد اکبر، سال اول، ش 139؛ روزنامه انجمن اصفهان سال اول و سوم، شماره 48 و 28 و 36 و 37؛ محمّد محیط طباطبایی تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران، 1369ش؛ سید مصلح الدین مهدوی، اسلام اصفهان، ج 2، چاپ غلامرضا نصر اللهی، اصفهان 1389ش.

/على اخضری/

صدرزاده، آقا سیّد رضا؛ فرزند آقا سیّد محمّد هادی صدر العلماء * بن سیّد عبد الوهاب صدر العلما شمس آبادی * او در مسجد شمس آباد که به نام مسجد صدر العلماء نیز خوانده می شود اقامت جماعت می نموده و سپس بر اثر فشار حکومت وقت، تغییر لباس داده و تصدی یکی از دفاتر رسمی ازدواج و طلاق را بر عهده

گرفت و تا هنگام وفات بدان اشتغال داشت. مشارالیه داماد حاج شیخ مهدی نجفی بود (مهدوی، ص 157، همو ج 3، ص 227)

وفاتش در 23 آذر 1334 ش واقع شد و در آرامگاه خانوادگی صدر هاشمی در تخت فولاد مدفون شد.

منابع: سید مصلح الدین مهدوی تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم 1397ش؛ همو، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش، همو، اعلام اصفهان ج 3، چاپ غلامرضا نصر اللهی، اصفهان 1389 ش.

/سید مصلح الدین مهدوی/

صدر عاملی سیّد صدر الدین؛ عالم فاضل زاهد مانده است. منفی در سال 1295 ق در اصفهان متولد شد. پدرش سید محمّد جواد صدر عاملی * و مادرش دختر میرزا محمّد تقی خاتون ابادی حسین آبادی * (از خانواده محترم و قدیمی سادات حسینی خاتون آبادی و داماد سید صدر الدین صدر عاملی) بود (الفت، نسب نامه، خطی).

وی تحصیلات مقدماتی و سطوح را در اصفهان انجام داد و سپس به نجف اشرف مهاجرت نمود و از محضر درس آیات عظام آخوند ملا محمّد کاظم خراسانی و سید محمّد کاظم طباطبایی یزدی و اساتید دیگر بهره برد. علاوه بر آن علوم ریاضی و فلسفی را نیز از اساتید فن فرا گرفت شرف الدین، ج 1، ص 175).

وی پس از اتمام تحصیلات خود به اصفهان بازگشت و به اقامه جماعت در مسجد قصر منشی و تدریس كفایة الاصول استادش آخوند خراسانی و انجام وظایف اجتماعی و رفع مشکلات مردم پرداخت (همان جا).

شرف الدین (همان جا) پس از اشاره به تحصیلات عالیه او در نجف اشرف می نویسد: «قد ملک مسلک اهل الزهد والعرفان، فكان دائم المراقبة لنفسه، مواظباً على تکمیلها و تهذیبها و تصفیتها».

وی دارای حواشی استدلالی بر «عروة الوثقى» استادش سید محمّد کاظم یزدی بوده است (همان جا).

این عالم جلیل در 29 جمادی الأولى 1360 ق وفات نمود و در کنار پدرش در تکیه مادر شاهزاده * به خاک سپرده شد.

منابع: محمّد باقر الفت، نسب نامه، به خط سیّد ابو الحسن کتابی، خطی؛ سید عبدالحسین شرف الدین، بغیة البراغیین. بیروت 1411ق سید مصلح الدین مهدوی، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم 1367 ش

/رحیم قاسمی/

صدر عاملی سیّد محمّد جواد معروف به مسجد شاهی عالم کامل و فقیه عارف دومین فرزند سید محمّد على أقا مجتهد در سال 1273 ق در اصفهان متولد گردید. یک ساله بود که پدرش در سن 35 سالگی وفات نمود. پدرش فرزند ارشد سید صدرالدین عاملی و نواده دختری شیخ جعفر کاشف الغطاء است.

آقا مجتهد به نوشته محمّد باقر الفت (نسب نامه خطی) به حدت ذهن و ذکاوت فوق العاده و حسن قریحه ضرب المثل بوده و اشعاری آبدار از او به یادگار صدر عاملی سید صدر الدین؛ عالم فاضل زاهد مانده است.

به نوشته سید حسن صدر (ج 1، ص 355) أو نادرة عصر و وحید دهر بوده کتاب «البلاغ المبین» را در سن دوازده سالگی نگاشته و از سید حجت الاسلام حاج سید محمّد باقر شفتی به دریافت اجازه اجتهاد نایل گشته است. وی در تمامی علوم تبحر داشت و مسائل غامض توحید و معارف را در منیر با زبانی قابل فهم برای همگان مطرح می نمود.

سید محمّد جواد علوم ادبی منطق، فلسفه و سطوح فقه و اصول را در اصفهان فرا گرفت و سپس به نجف اشرف مهاجرت نمود و نزد حضرات آیات عظام آخوند ملا محمّد کاظم خراسانی حاج آقا رضا همدانی، شیخ محمّد حسین کاظمی میرزا حبیب الله رشتی، سید اسماعیل صدر عموی ارجمندش و میرزا فتح الله شیخ الشریعه اصفهانی تحصیل کرد و پس از بازگشت به اصفهان از محضر آیت الله العظمی حاج شیخ محمّد باقر نجفی و عارف زبانی شیخ محمّد حسین نجفی استفاده نمود (شرف الدین، ج 1، ص 173).

وی مردی درس خوانده و درویش مسلک محترم بود. در مدرسه ملا عبدالله شوشتری واقع در بازار شمال شرقی میدان امام اقامه نماز جماعت می نمود و گاهی به قضاوت و فتوا در امور شرعی نیز می پرداخت سال 1299ق در مصاحبت آیت الله آقا نجفی اصفهانی مسافرت به حج رفت و سال ها در نجف برای تحصیل علوم شرعی مجاورت داشته و بالخصوص معاشرت و مصاحبت بسیاری با حاج شیخ محمّد حسین نجفی داشته تعلیم و تربیت آن مرد عابد و سالک راه خدا در وجودش آثاری به جا گذاشته بود. او به معنای کلمه از متصوفه نبود؛ اما در مسائل عرفانی گفتگو می کرد و اغلب شب ها مثنوی می خواند (الفت، نسب نامه، خطی)

سیّد عبد الحسین شرف الدین (ج 1، ص 174) می نویسد: «قد تشرف بزیارة المشاهد المقدسة فی العراق سنة 1319 فرأیته تمة، فاكبرته فی فضله و عقله و سمته و هدیه و تكلمت فی بعض الفروع والأصول، فوجدته ذا ملكة راسخة و خطوة فسیحة».

در «صدر» (ج 1، ص 83 - (82) از او چنین یاد می کند: «عالم عامل فاضل كامل مهذب ناسک من المجاهدین فی الدین والنافعین فی تربیة المؤمنین، أحد علماء اصفهان الیوم، زاد الله فی شرفة اشتغل فی النجف على جماعة من اعلامها، ورجع و لازم درس حجة الاسلام الشیخ محمّد باقر بن الشیخ محمّد تقی صاحب الحاشیه، و فی تكلمه فی المعارف على العالم الربانی الشیخ محمّد حسین بن الشیخ محمّد باقر المذكور قدس سره ادم الله له توفیقه».

سیّد محمّد علی مبارکه ای * (ج 5 مخطوط) که از نزدیک با وی آشنا بوده می نویسد. در عوالم عرفانی و سیر و سلوک و ریاضات و مجاهدات نیز کامل و از اوناد به شمار می رفت. بسیاری از خواص و ارباب سیر و سلوک و رهروان طریقت و عاشقان حقیقت در خدمتش ارادت داشتند. [....] در ایام عاشورای حضرت ابی عبدالله الحسین (علیه السلام) در نهایت بی قرار می شد. چندان که از خود در اغلب اوقات بی خبر بود در بسیاری از لیالی خلوتگاهی برای ذکر و فکر در تخت فولاد داشت.

وی از مؤسسان انجمن صفاخانه اصفهان بوده و در شماره های مجله الاسلام مقالاتی در رد اقوال عیسویان از روی کتب ایشان از وی به طبع رسیده است (مهدوی ص 78 همایی، ص 124).

از آثار این عالم فاضل می توان به موارد ذیل اشاره کرد.

همچنین یک مجموعه نفیس از رسائل آخوند ملا اسماعیل خواجویی * به خط وی که در سال 1306ق استنساخ نموده در کتابخانه سید محمّد علی روضاتی * نگهداری می شود معلم حبیب آبادی، ج 4، ص 1097).

این عالم ربانی در 10 محرم سال 1347 ق / 1308 ش در سن هشتاد سالگی وفات نمود و در صحن تکیه مادر شاهزاده * و بر روی سکویی که به نوشته الفت (نسب نامه، خطی) محل تهجد و عبادتش بوده، مدفون شد.

ماده تاریخ وفاتش را میرزا حسن خان جابری * ضمن قطعه ای چنین آورده است:

یکی بیامد و تاریخ این معما گفت *** جواد حجة الاسلام رفته از دنیا

همسرش آغا بیگم دختر میرزا محمّد تقی خاتون آبادی حسین آبادی * که زنی صالحه و محترمه بود نیز به فاصله کوتاهی پس از وفات شوهرش به سال 1348 ق وفات یافت و در پهلوی او مدفون شد. (همان جا)

منابع: محمّد باقر الفت، نسب نامه، به خط سید ابوالحسن کتابی نسخه خطی سید عبد الحسین شرف الدین، بعد الراغیین، بیروت 411افی سید حسن صدر کاظمی تکمله امل الأمل، قم 1406ق: سید محمّد علی مبارکه ای دانشوران اصفهان، ج 5 مخطوط محمّد علی معلم حبیب آبادی، مکارم الآلار، ج 6، اصفهان 1352 ش سید مصلح الدین مهدوی، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، سه مجلد، قم 1367 م جلال الدین همایی تاریخ اصفهان (مجلد ابنیه و عمارات)، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1381 ش.

/رحیم قاسمی/

صدر هاشمی، حاج سید اسدالله؛ فرزند سید. حسین حسینی حائری از علما و مدرسین بزرگ کربلا به سال 1315 ق در اصفهان متولد شد. ابتدا نزد آقا سید ابو القاسم دهکردی و آقا سید محمّد باقر درچه ای * تحصیل نمود ذغالی شرح حال سید اسدالله صدر هاشمی، مخطوط، سپس به عتبات عالیات عزیمت کرد و نزد علمای اعلام شیخ علی شاهرودی میرزا هادی خراسانی، سید حسین قمی، سید محمّد حسن قزوینی، سید حسن اشکذری شیخ عبدالهادی مازندرانی آقا ضیاء الدین عراقی و سید ابراهیم قزوینی به تحصیل پرداخت و به اجتهاد نائل آمد. وی در مدرسه هندی کربلا ساکن بوده و سال ها به تدریس اشتغال داشت (حائری، ج 10، ص 135-136، مهدوی، ج 1، ص 525؛ امینی ، ج 2، ص 811) از شاگردانش در کربلا می توان به شیخ سیف الله نور محمّدی نجف آبادی و سید. حسین موسوی مدهی اشاره کرد (شریف رازی، ج 9 ص 356، خزائلی، ص 204).

تصویر

سیّد اسدالله صدر هاشمی

در سال 1339ش به دعوت مردم آبادان به آن جا رفت و به ارشاد و راهنمایی مردم پرداخت. آثار ذیل از تألیفات اوست: «الاصول» (یک دوره در علم أصول)؛ «حاشیة على العروة» «رسالة عملیّه» مطبوع؛ الفقه «مناسک حج»، مطبوع.

تصویر

اجازه اجتهاد صدر هاشمی از سید ابوالحسن اصفهانی

او اجازه اجتهاد از آقا سید ابوالحسن اصفهانی، آقا ضیاء الدین عراقی و سید میرزا اصطهباناتی داشته است. وی در اواخر عمر به زادگاه خود بازگشت و در مدرسه نیم آورد جلسات درس خود را ادامه می داد و علاوه بر آن در مسجد سید و مسجد جارچی بازار اصفهان به اقامه جماعت می پرداخت. وی علی رغم کهولت و ناتوانی در اولین راهپیمایی های انقلاب (خوزستان) شرکت می نمود.

تصویر

سید اسدالله صدر در 11 ذیقعده 1399 ش / 7 مهر 1358 ش وفات یافت و در گلستان شهدا * جنب مزار شهید سید ابو الحسین شمس آبادی مدفون گردید.

ماده تاریخ وفات او چنین است:

حجّت الاسلام ما چون ارجعی از حق شنید *** مرغ روحش با ملک از جان دل لبیک گفت

سال فوتش را چنین گفتم که چون آمد ندا *** سید اسدالله صدرهاشمی لبّیک گفت

منابع: محمّد هادی امینی معجم رجال الفكر و الأدب فی النجف 3 مجلد، نجف 1413ق عباس حائری مقاله الحوادث الایام، میراث اسلامی ایران مجلد دهم، چاپ رسول جعفریان، قم 1378 ش جستعلی خزائلی، سیمای دانشوران قم 1383ش؛ محمود ذغالی شرح حال سید اسد الله صدر هاشمی، مخطوط محمّد شریف رازی، گنجینه دانشمندان، ج 9 تهران 1352 ش سید مصلح الدین مهدوی اعلام اصفهان، چاپ غلامرضا نصر اللهی، ج1، اصفهان 1386 ش

/رحیم قاسمی/

صدر هاشمی سید محمّد؛ از محققین، ادباء، استادان و روزنامه نگاران برجسته اصفهان در سال های اخیر است. وی فرزند سید مهدی (معروف به آقاجون) از روحانیون و سادات سرشناس اصفهان بود. در سال 1284ش در محله شهرآباد اصفهان متولد شد. مادرش نیز از خانواده ای فرهیخته و متدین پیدآباد بود. وی اولین فرزند خانواده و کودکی باهوش بود ( صدر هاشمی مقدمه). دوران کودکی را با تحصیل نزد آقا شیخ محمّد و حاج آخوند زفره ای * که پدرش در منزل برای تدریس از آنان دعوت به عمل آورده بود سپری کرد. جد مادرش آقا شیخ محمّد بیدآبادی به او صرف و نحو عربی آموخت و مشوق او برای ورود در جرگه طلاب علوم دینی بود. لذا در مدرسه صدر اصفهان به تحصیل فقه و اصول نزد حاج سید علی نجف آبادی * و فلسفه و حکمت نزد شیخ محمّد حکیم خراسانی * و حاج آقا رحیم ارباب * پرداخت.

تصویر

صدر هاشمی در کنار علوم دینی، به کسب علوم جدید نیز روی آورد و در این زمینه بسیار موفق بود. او در حین طلبگی در امتحانات مدرسه صارمیه نیز شرکت کرد و به اخذ دیپلم با درجه عالی نائل شد و بعد در مدرسة اتحاد و دبیرستان گلبهار اصفهان مشغول تدریس شد (ایوبیان مجله وحید سال 3 شماره 4) این تدریس مدت زمان زیادی طول نکشید زیرا او برای ادامه تحصیل به تهران رفت در تهران به خاطر علاقه زیادی که به فراگیری زبان خارجی داشت ابتدا در دانش سرای عالی در رشته زبان فرانسه شروع به تحصیل نمود. در کنار آن در دانشکده علوم معقول و منقول، رشته ادبیات فارسی را نیز هم زمان ادامه داد و در اثر استعداد و پشت کاری که داشت موفق شد در سال تحصیلی 1316 1317ش از هر دو دانشکده فارغ التحصیل شود و چون در هر دو دانشکده شاگرد اول بود از دست وزیر فرهنگ وقت به اخذ جایزه مفتخر گردید و از آن تاریخ، رسماً به خدمت وزارت فرهنگ درآمد همان نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، سال دوم، شماره 3 و 2)

با پذیرش او در وزارت فرهنگ، یک سال نخست خدمت رسمیش را در زنجان سپری نمود که مدیریت دبیرستان پهلوی آن جا بر عهده او بود (مهدوی، 1370 ص 157) .

اما سال بعد به ملایر مامور شد و به تدریس در آن جا اشتغال یافت پس از چندی با انتقال او به اصفهان موافقت کردند و در سال 1319ش به زادگاهش مراجعت نمود. از آن پس تا پایان عمر پربرکتش در اصفهان به خدمت فرهنگ و امور فرهنگی پرداخت.

در این دوره که دوره رشد و ظهور کمالات علمی و ادبی اوست، مقالات و نوشته های پربار و محققانه ای تألیف کرد که نه تنها جایز جایزه اول علمی از طرف وزارت فرهنگ و صنایع مستظرفه شد (صدر هاشمی همان)، بلکه در ردیف پژوهشگران و نویسندگان چیره دست و بزرگ نیز قرار گرفت از این پس مقالات متعدد و متنوع او در مجلات و روزنامه های مختلفی چون مجله یادگار مجلة یغماء مجلة وحید، مجله فرهنگ و روزنامه سرنوشت و روزنامه نقش جهان به چاپ می رسید.

پس از قوت مجید میراحمدی بانی و مؤسس و مدیر دبیرستان فرهنگ به سال 1397 ق، مدیریت و اداره مدرسه فرهنگ به عهده صدر هاشمی که داماد ایشان بود. محول شد و ایشان نیز تا هنگام وفات مدرسه مزبور را زیر نظر داشته و اداره می کرد مهدوی، همان در زمان تصدی صدر هاشمی دانش آموختگانی از این دبیرستان فارغ التحصیل شدند که امروز از مشاهیر و دانشمندان بنام این شهر محسوب می شوند.

همزمان با این سمت مسؤولیت کتابخانه فرهنگ اصفهان نیز بدر سپرده شد. علاقه صدر هاشمی به کتاب و کتاب خانه باعث شده بود که این کتاب خانه توسعه بیشتر و بهتری یابد و زمینه مطالعه و تحقیق برای پژوهندگان مناسب تر شود. با تأسیس انجمن ادبی كمال در سال 1323ش، صدر هاشمی با تمام مشغله ذهنی و

کاری که داشت در آن حضور فعال می یافت. این انجمن جنبه ادبی محض شعر نداشت و به فنون و شعب دیگر ادب از قبیل ایراد نطق و خطابه و ذکر سرگذشت و تاریخ زندگانی رجال و بزرگان ادب نیز می پرداخت (اوحدى یكتا، مجلة وحید، سال 4، شماره 5)

انتشار روزنامه چهلستون از جمله اقدامات مهم و ارزشمند صدر هاشمی است. این روزنامه به خاطر مقالات و مطالب علمی و سیاسی اش در ردیف بهترین و مفیدترین روزنامه های اصفهان قرار دارد. اولین شماره این روزنامه در دوشنبه هیجدهم شهریور 1330 در چهار صفحه به قطع متوسط و در اصفهان منتشر شد.

تصویر

روزنامه چهلستون

چهلستون به صورت هفتگی و در قالب ادبی، سیاسی، اجتماعی، تاریخی به چاپ می رسید. مدرجات آن بعد از سرمقاله حاوی مطالبی راجع به اوضاع کشور که بیشتر به صورت انتقادی بود و نیز خبرهایی از ایران و دیگر کشورها و مقالات تاریخی از مدیر روزنامه در این جریده به چاپ می رسید. مدیر چهلستون در سرمقاله اولین شماره خود انتخاب این نام را برای روزنامه بدین خاطر عنوان می کنند که چون چهلستون نام یکی از ابنیه تاریخی اصفهان است؛ لذا ما بر آنیم که در این روزنامه در هر شماره یک یا دو مقاله درباره معرفی شهر تاریخی و باستانی اصفهان نوشته شود تا این شهر با عظمت را به هم وطنان و خارجیان آن قسم که شایسته است معرفی نمائیم. از روزنامه چهلستون بیشتر از یکصد و نود شماره بیشتر منتشر نشد و به تعطیلی گرایید آخرین شماره آن در بیستم شهریور 1334 ش منتشر شد.

سالنامه دبیرستان فرهنگ اصفهان از دیگر آثار وی است که در آخر آن کتاب «تذکرة الانساب» چاپ شده است (معصومی زاده، ص 265)

تصویر

از دیگر آثار صدر هاشمی «تاریخ جراید و مجلات ایران» در چهار جلد است. این اثر که از مهم ترین و ارزشمندترین تألیفات اوست مشتمل بر فهرست كلیه جراید و مجلاتی است که در ایران و دیگر ممالک به زبان فارسی انتشار یافته از بدو صنعت چاپ در ایران تا سال 1320 ش است. مؤلف در تدوین و نوشتن آن عمر زیاد و رنج های فراوانی صرف نموده است. به عقیده عباس اقبال این کتاب که در نوع خود از بهترین تألیفات عصر ماست (همان جا) ابتدا در روزنامه نقش جهان طی مقالاتی متوالی و سپس اولین جلد آن در 1327ش در

اصفهان به چاپ رسید.

از آثار تألیفی او همچنین «شعر و شاعری در عصر صفوی» را می توان نام برد که در سال 1341ش تجدید چاپ شده است؛ اما از مجموعه آثار ترجمه شده صدر هاشمی باید از «تاریخ کربلا و حایر حسین»، تألیف عبد الجواد کلیدار و «تاریخ تمدن اسلام و عرب»، تألیف جرجی زیدان و دو اثر از کنت دو گوبینو فرانسوی به نام های «عشّاق قندهار» و «جادوگر مشهور» نام برد.

تصویر

«قصص الخاقانی» در تاریخ صفویه و «تذكرة الانساب» تألیف حیدر علی مجلسی * در تاریخ خاندان مجلسی از دیگر آثاری هستند که وی به تصحیح آن ها همت گماشته است.

از صدر هاشمی مجموعه وسیعی مقاله در قالب های مختلف ادبی سیاسی اجتماعی و فرهنگی به چاپ رسیده است. سوای مقالات متنوع روزنامه چهلستون که بیش از دویست مقاله را شامل می شود، تعداد زیادی مقاله محققانه و عالمانه در روزنامه ها و مجلاتی چون «مجله ارمغان مجله وحید مجله یغما مجله یادگار روزنامه سرنوشت روزنامه ایران سالنامه دبیرستان فرهنگ اصفهان، سالنامه دبیرستان ادب اصفهان، سالنامه دبیرستان سعدی اصفهان، سالنامه اصفهان نشریه اداره فرهنگ استان دهم، نشریه کتابخانه مرکزی، نشریه فرهنگ خراسان نشریه دانشکده ادبیات اصفهان» به چاپ رسیده است.

تصویر

تلاش ها و پژوهش های عالمانه صدر هاشمی که باعث شهرت و ناموری وی شده بود، مسئولین دانشگاه اصفهان را بر آن داشت که از او برای تدریس در این دانشگاه دعوت به عمل آورند. لذا در 1338ش طبی ابلاغی با حفظ سمت دبیری دبیرستان های اصفهان به تعلیم سخن سنجی و سبک شناسی دانشکده ادبیات اصفهان منصوب شد (ایوبیان، همان).

از ویژگی های صدر هاشمی فراهم نمودن کتابخانه شخصی از دوران طلبگی او می باشد و تا پایان عمر توجه به آن داشت و در تهیه کتاب های فارسی و عربی کوشش های فراوان مبذول می کرد و توانسته بود کتاب های با ارزشی گردآوری کند که اگر چه از لحاظ کمیت بیش از دو هزار جلد نیست اما از لحاظ کیفیت بسیار با ارزش است. تعداد 53 جلد نسخه خطی نیز در مجموعه صدر هاشمی وجود دارد که مخصوصاً کتاب

قصص الخاقانی در میان آن کتاب ها اعتبار و ارزش فراوان دارد. از دیگر نکات قابل توجه کتابخانه صدر هاشمی که بر ارزش و اعتبار مجموعه وی افزوده است، وجود مجموعه گران بها و نفیس از روزنامه ها و مجلات قدیمی است که امروزه جزو روزنامه ها و مجله های نایاب و کمیاب محسوب می شود. این مجموعه پس از وفات صدر هاشمی توسط برادرانش به کتابخانه مرکزی دانشگاه اصفهان اهدا گردید تیموری، ص 46-47).

صدر هاشمی به علت مطالعه و نوشتن به تدریج قدرت بینایی خود را از دست داد و دو چشمش آب مروارید آورد. یک بار برای درمان این بیماری در بیمارستان نمازی شیراز تحت عمل جراحی قرار گرفت ولی مفید فایده واقع نشد و بالاخره بینایی یک چشمش را از دست داد مرسلوند، ج 1، ص 197)، ولی باز دست. از مطالعه نکشید و دوستان و اهل علم از محضرش در منزل شخصی ایشان استفاده می کردند تا این که سرانجام در نیمه شب 30 فروردین 1344 ش در منزل خود وفات یافت و به دیار باقی شتافت پیکرش را در آرامگاه خانوادگی اش واقع در جنب تکیه خوانساری * به خاک سپردند. سید محمّد حسین خاتون آبادی متخلص به «آزاد» * در وفات وی چنین می گوید:

خواست آزاد بهر تاریخش *** سطری از طبع خود که مضمون اوست

چون به مینو یکی افزود بگفت *** مسکن صدر هاشمی می نوست

منابع: ایرج افشار، نادره کاران، چاپ محمود نیکویه، تهران 1383 ش عبید الله ایوبیان، «شرح حال صدر هاشمی»، مجلة وحید، سال 3، شماره 4 مجید اوحدی یکتا «تاریخ انجمن های ادبی اصفهان»، مجلة وحید سال 4، شماره 15 مرتضی نیموری مقاله و در مجموعه نفیس وقفی و اهدایی در دانشگاه اصفهان، مجله میراث جاویدان سال ششم، شماره 12 روزنامه چهلستون شماره های مختلف روزنامه نقش جهان ، سال 23 شماره اول سید محمّد صدر هاشمی تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان 1363 ش سید محمّد باقر کتابی، رجال اصفهان (در علم و عرفان و ادب و هنر) اصفهان 1375 ش، حسن مرسلوند. زندگی نامه رجال و مشاهیر ایران، تهران 1376ش سید مصلح الدین مهدوی دانشمندان و بزرگان اصفهان، چاپ رحیم قاسمی و محمّد رضا نیلفروشان اصفهان 1381ش، همو سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان اصفهان 1370 ش حبیب یغمایی مجله یغماء سال 2 شماره 111 «یادنامه مرحوم صدر هاشمی»، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، سال دوم شماره 3 و 2

/على اخضری/

صدری پور، نادرخان؛ فرزند سیف الله رفیع صدری از شعرا و ادبای معاصر اصفهان است.

از اشعار حالت او که نشان از مهارت شاعرانه اش در به نظم کشیدن و ترسیم اوضاع اجتماعی و اخلاقی دارد. مثنوی نسبتاً بلندی است که خود از آن به نام «کمدی مستی» یاد کرده است. سبک وی طنز با زبان عامیانه اصفهان و تخلص «لولو خمیره» است. او از افراد با نفوذ و صاحب منصب در اصفهان و از خاندان بزرگ صدری پور بود که از جمله مناصبش فرمانداری نجف آباد بوده است (لطفی، مصاحبه با محمّد سیاسی)

از اشعار اوست:

یکی صعوه موری به منقار داشت *** که بازی ربودش به هنگام چاشت

شنیدم که آن صعوه در جنگ باز *** به لحن خود این گونه می کرد زار

که آیا کنون جفت را حال چیست *** به لانه ورا حال و احوال چیست؟

پی جوجه آوردن او خفته است *** مرا زین سبب حال آشفته است

که زین پس که وی را کند یاوری *** پی جوجکان دان و آب آوری

به منقار وی مورک نیمه حال *** چو بشنید این زاری و قیل و قال

بگفتا که ای مرغک رشت خوی! *** تو کین گونه داری به دل آرزوی

مبازار موری که دانه کش است *** که جان دارد و جان شیرین خوش است

(روزنامه اصفهان، ش 1576، ص 4)

وی در سال 1350 ش فوت و در تکیه فیض * به خاک سپرده شد. بر سنگ مزارش به خط ثلث اشعاری از غفورزاده متخلص به «طلایی» نوشته شده است:

رفت صدری پور (نادر) در جنان *** آن که نادر بود در شعر و بیان

آن که جایش بود صدر انجمن *** جای او خالیست بین دوستان

شاعر آزاده و روشن ضمیر *** نکته سنج و نکته فهم و نکته دان

نیک خواه و نیک نفس و نیک دل *** باوفا و باصفا و مهربان

آن که با شعر ملیح و آبدار *** روح می بخشید بر پیر و جوان

رفت از دار فنا و تا ابد *** هست شعرش همچو نامش جاودان

خواست با تاریخ شمسی طبع من *** سال فوتش را رقم سازد عیان

سر طلایی برد در جمع و نوشت: روح صدری پور باشد در جنان

منابع: علیرضا لطفی مصاحبه با دکتر محمّد سیاسی ساخت و مرمت مقبره صائب 1388/4/15 ش روزنامه اصفهان شماره 1579، پنج شنبه 27 مهر 1346ش.

/ علیرضا لطفی /

صدری شیرانی اکبرخان؛ فرزند عبدالحسین خان بن جلال الدین صدری در سال 1280ش در محله لنبان اصفهان به دنیا آمد.

تصویر

جد بزرگش حاجی محمّد حسین خان صدر اصفهانی (م: 1239ق) یکی از مردان تاریخی معروف ایران است که از لحاظ آثار خیری که از خود باقی گذاشته قابل است. صدر اصفهانی در دوران حیات ریاست و مناصب دنیوی و درک فیض ثواب اخروی را با هم جمع کرده بود.

اکبر خان پس از فراگیری علوم زمان خود به کار و فعالیت پرداخت از کارهای عام المنفعه صدری پایه ریزی خیابان مسجد لنبان بوده که با آزاد سازی قسمتی از باغ منزل خود زمینه ایجاد این خیابان را فراهم نمود و در زمانی که عضو انجمن شهر اصفهان شد آن را تکمیل نمود.

از اقدامات دیگر او ایجاد دبیرستان صائب می باشد. که محل زمین آن از موقوفات امین الدوله صدراعظم جد پدری ایشان بوده و به مناسبت مجاورت آن با خیابان صائب تبدیل به انبار اثاثیه و کارگاه های مکانیکی و صافکاری و تعمیرات اتومبیل شده بود و با شروع کار ساختمان دبیرستان کلیه کارگاه ها از این محل تغییر مکان دادند. از دیگر اقدامات او پیگیری و اقدامات او در منابع علیرضا لطفی مصاحبه با دکتر محمّد سیاسی ساخت و مرمت مقبره صائب

اکبر خان در بین سال های 1337 و 1338 از طرف اهالی بخش یک اصفهان به نمایندگی شورای انجمن شهر انتخاب گردید و موفق شد در این دوران خدمات ارزنده را به شهر نماید.

از خصوصیات اخلاقی ایشان جوانمردی و فتوت که خاصه عیاران است می باشد. وی همیشه در زندگی پایبند. به معتقدات دینی و دوری از تجمل گرایی بود. اکبرخان صدری در زمینه حفر قنوات و چاه های سطحی و عمیق و لایروبی قنوات و آماده سازی زمین برای زراعت و درختکاری اشتغال زایی می نمود و به عمران و آبادی توجه ویژه داشت. او همچنین در این زمینه با توجه به آشنایی به امور کشاورزی و آگاهی نسبت به قوانین و فقه اسلامی در این مورد به رفع اختلافات بین مالکان می پرداخت و روی همین اصل در شمار مصدقین و کارشناسان شناخته می شد (صدری شیرانی، شرح حال اکبر خان صدری، مخطوط).

وی از اعضای انجمن اولیا و مربیان مدارس پرورش 15 بهمن و صائب بوده و همه ساله در ایام عید نوروز با کمک خیران اصفهانی کمک های نقدی و جنسی از جمله کفش و پوشاک را جمع آوری و در بین دانش آموزان بضاعت تقسیم می نمود.

اکبر خان صدری سرانجام در 20 تیر 1340ش فوت و در تکیه خاندان صدری در تخت فولاد به خاک سپرده شد (سنگ مزار)

منابع: جمشید صدری شیرانی شرح حال اکبر خان صدری مخطوط.

/حمید خلیلیان/

صدری محمّد تقی خان فرزند محمّد علی خان (سنگ مزار) از فرهنگیان قدیم اصفهان در سال 1270ش در اصفهان متولد شد. وی تحصیلات ابتدایی خود را در آموزشگاهی که از طرف هیأت کاتولیک به نام ستاره صبح در اصفهان تأسیس شده بود. به پایان رسانیده و گواهینامه کامل متوسطه خود را از هیات نامبرده به دست آورد. محمّد تقی خان از سال 1294ش به خدمت فرهنگ مشغول شد.

تصویر

علی اکبر صدری شیرازی

ابتدا به سمت دبیری و سپس به مدیریت مدرسه دولتی شماره یک منصوب شد و تا زمانی که این مؤسسه به نام دبیرستان موسوم گردید کماکان ریاست آن را عهده دار بود. وی سالها مدیر دبیرستان سعدی اصفهان و دبیرستان صارمیه بود. در طی خدمت همواره با روی گشاده وظایف محوله را انجام می داد. فردی معتقد و خوش رفتار و با کفایت بود. او به سال 1309 ش موفق به دریافت مدال درجه اول علمی شد. از سال 1314ش ریاست تحقیق اوقاف اصفهان نیز به وی محول گردید و از سال 1325ش تا هنگام وفات سمت معاونت اداره فرهنگ را نیز عهده دار بود ( سالنامه دبیرستان سعدی ص 5 و 19 مهدوی، ج 2، ص 244)

محمّد تقی خان صدری در اول مرداد 1336ش فوت و در تکیه خانوادگی صدری ها نزدیک تکیه سید محمّد لطیف خواجویی * به خاک سپرده شد. استاد همایی * دو بیت شعر در مرتبه و ماده تاریخ فوت او سروده که بر سنگ مزارش حک شده است:

اه و دریغ و فغان که شد برون *** ز مجمع صدریان پای محمّد تقی

به سال شمسی سنا از پی تاریخ *** شود بصدر جنان جای محمّد تقی

منابع عباس دهکردی «مرحوم صدری»، پیام فرهنگیان، سال هشتم، ش 27 تابستان 1390ش؛ سالنامه دبیرستان سعدی 1329 - 1330 ش، اصفهان 1330ش؛ سید مصلح الدین مهدوی، اعلام اصفهان، ج 2، چناب غلامرضا نصر اللهی اصفهان 1387

/حمید خلیلیان/

صدری نجفی، شیخ محمّد حسین فرزند حاج علی آقا نظام الدوله بن میرزا على محمّد خان نظام الدوله بن عبد الله خان امین الدوله بن حاج محمّد حسین خان صدر اصفهانی عالم فاصل در شب نهم ذی الحجه 1299 ق در کربلا به دنیا آمد شیخ محمّد حسین دوران کودکی و تحصیلات خود را در نجف اشرف سپری نمود (صدری، شرح حال صدری نجفی، مخطوط).

تصویر

جدش میرزا علی محمّد در سال 1222 ق در ایران متولد شد و در اصفهان و تهران تحصیل علم نمود. در سال 1247 ق به اتفاق پدر به نجف اشرف مهاجرت کرد. على محمّد نظام الدوله تحصیلاتش را در آن جا نزد بزرگانی همچون ملا مقصود علی غروی، میرزا حسن نوری و صاحب جواهر ادامه داد.

از وی 18 مجلد تألیف بر جای مانده است که از

جمله آن ها: «البرهان»؛ «دیوان شعر» «رساله در اصول فقه»؛ «رساله در امامت» و «معارج القدسی» در حکمت و کلام و توحید و عدل را می توان اشاره کرد. نظام الدوله سرانجام در 18 ذی الحجه 1279 ق در نجف وفات یافت و در مدرسه صدر نجف مدفون گردید (مهدوی، 1384 ج 1، ص 390-391).

پدرش حاج على آقا نظام الدوله در نجف زندگی کرده و نزد عموم مردم محترم بوده است. او تألیفاتی از جمله کتابی در نحو و مجموعه ای کشکول مانند داشته است. وی در سال 1330ق در نجف فوت و در مقبره خانوادگی خود مدفون شد (همان، ص 392)

شیخ محمّد حسین بعد از اتمام تحصیلات در نجف اشرف به اصفهان برگشت و در محله مسجد حکیم ساکن شده و متولی مدرسه صدر بازار بوده و همچنین به تدریس می پردازد. از شاگردان وی می توان به شیخ حسینعلی منتظری اشاره کرد (صدری، شرح حال صدری نجفی، مخطوط).

شیخ محمّد حسین صدری سرانجام در 26 ذی الحجه 1354 ق فوت و در تکیه صدری ها به خاک سپرده شد (سنگ مزار)

منابع: خانم صدری شرح حال شیخ محمّد حسین صابری نجفی سید مصلح الدین مهدوی دانشمندان و بزرگان اصفهان در مجلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی اصفهان 1384 ش.

/حمید خلیلیان/

صدق الشعراء صمد صمد موحد فرزند آقاخان ادیب شاعر، متخلص به صدق الشعراء از اهل تبریز می باشد. از زندگی او اطلاعی در دست نیست. وی در 10 شهریور 1349ش در اصفهان فوت و نزدیک مزار حجت الاسلام و المسلمین سید علی اکبر هاشمی طالخونچه ای به خاک سپرده می شود (سنگ مزار)

/ حمید خلیلیان/

صدیق الاطباء سید محمّد صادق فرزند سید محمّد باقر بن سید محمّد صادق و مشهور به دکتر لقمانی (صدیق لقمانی در 17 ربیع الاول سال 1296 ق در شهر اصفهان متولد شد (ریاحی، 1385، ص 199) نسب وی به امام موسی کاظم علیه السلام می رسد (معلم حبیب آبادی، ص 187) پدرش سید محمّد باقر به صنیع الزمان منقب بود و عنت این لقب تخصص و تبحر وی در هنر، تذهیب، بویژه کلام الله مجید بود به گونه ای که وی از نخبگان این هنر به شمار می رفت و هنوز هم اگر قرآن ها و یا قلمدان های تذهیب شده وی پیدا شود، ارزش بسیار قابل توجهی دارد. وی از سلسله سادات طباطبایی بود که شجره نامه اش به گواهی برخی از علمای وقت رسیده بود (ریاحی، 1385، ص 199) عموی او سید محمّد اشرف الكتاب خطاط و ادیب، معروف به بقا بود (مهدوی، ص 379 روزنامه خدایی، ش 132، سال 4)

تصویر

سید محمّد صادق صدیق الاطباء

با توجه به این که پدر محمّد صادق ملبس به لباس روحانیت بود وی از همان اوان کودکی و دوران نوجوانی تحت تعلیمات مذهبی والد خود قرار گرفته و از او مسائل شرعی و دینی را فرا گرفت (ریاحی، مصاحبه با صدیق لقمانی، 1384).

صدیق الاطبا جهت فراگیری و تحصیل علوم دینی در مدرسة علمیة نوریه واقع در بازار بزرگ و نزدیک مسجد جامع سکونت گزید و در کسوت روحانیت درآمد. وی از شاگردان میرز و برجسته جهانگیرخان قشقایی * و آخوند ملا محمّد کاشی * بوده و به قدری آخوند کاشی به ایشان اطمینان داشته که هنگام قوت وصیت می کند که تنها ایشان و سید ابوالقاسم دهکردی متکفل امور حین القوت و پس از فوت او باشند (روزنامه خدایی ش 122، ص 1) وی همچنین از شاگردان خاص آخوند ملا عبد الکریم گزی محسوب می شد. به طوری که گزی برخی امور را به وی ارجاع می داد از استادان دیگر وی آخوند ملا محمّد حسین فشارکی * و آقا سید محمّد باقر بوده اند و از درچه ای * اجازه کسب نموده

بود (همان جا). همچنین محمّد صادق صدیق الاطبا از محضر آیت الله سید ابو القاسم دهکردی نیز بهره برد. وی مدتی نیز با دستگاه حاج میرزا هاشم امام جمعه (م: 1321ق) در ارتباط بود. او تا سن سی و سه سالگی تحصیلات قدیمه خود را ادامه داد (ریاحی، 1385 ص 201) تحصیلات وی به حدی بود که سال ها در مدرسه کاسه گران و توریه حوزه درس داشته است (روزنامه خدایی، ش 122، ص 1).

با توجه به آگهی روزنامه «حبل المتین»، مبنی بر جذب علاقمندان به تحصیل طب در شعبه ای از دارالفنون تهران، سید محمّد صادق عزم تحصیل در رشته طب را نمود و در این راه ملا عبد الکریم گری نیز او را تشویق نمود؛ به طوری که اخوند به وی اظهار داشته بود که در لباس پزشکی بهتر و بیشتر می تواند خدمت کنند، از این رو عزم خود را برای تحصیل طب جزم نمود صدیق الاطبا به جز چهار سال که برای تحصیل علم طب در تهران سکونت داشت بقیه عمر خود را در زادگاهش اصفهان بسر برد. البته مسافرت هایی به نقاط زیارتی کشور و نیز عتبات داشته است. به شهادت گواهی نامه ها وی از شاگردان مبرز رشته طب بوده و علاوه بر دیپلم رسمی از ناظم الاطباء، مودت الدوله نفیسی، دکتر طولوزان دکتر پرتو اعظم دکتر میرزا ابو الحسن خان گواهی نامه و تقدیر نامه های متعدد دارد (روزنامه خدایی ش 122، ص 4). تلاش ها و موقعیت علمی سید محمّد صادق باعث گردید که از ناحیه استاد ناظم الاطباء به صدیق الاطبا ملقب گردد ( ریاحی، مصاحبه با صدیق لقمانی ، 1384) وی طب جدید و قدیم را نزد اساتید فن آموخته و طبیب حاذقی به شمار می رفت (مهدوی ص 379) او در پنج شنبه 25 ذی الحجه 1330 ق از تحصیل علوم طب و مقدمات آن در تهران فارغ شده است (روضاتی ص 449) از رفقای دوره تحصیلی او دکتر جلوه اردستانی دکتر ارسطو علاج * و دکتر سید مصطفی خان پزشک (م: 1384ق مدفون در تکیه ملک) می باشند (روزنامه خدایی، ش 122، ص 4).

در زمان بازگشت وی به اصفهان تنها دو پزشک بودند. یکی دکتر احتشامی * و دیگر میرزا مسیح خان حافظ الصحه * (م 1361ق) که او هم از فارغ التحصیلان دارالفنون بود. مابقی طبیب سنتی بودند که عنوان حکیم باشی داشتند (ریاحی، 1385، ص 202)، وی در اول محرم سال 1330 ق رسماً شروع به طبابت نمود و با این که به صورت ظاهر از رشته علوم قدیمه خارج شده بود ولی همچنان مورد اطمینان و مراجعه امور شرعی بوده است (روزنامه خدایی ش 122، ص 4). وی در تشکیلات جدید شهربانی وارد خدمت پلیسی شده و مدت 29 سال عهده دار ریاست بهداری شهربانی بوده و در همان حسین عهده دار پزشک قانونی دادگستری به مدت 12 سال و بهداری شهرداری نیز بوده و پس از آن به واسطه ضعف مزاج از دو پست اخیر استعفا و به پست شهربانی و مطب اكتفا نمود (همان جا).

صدیق الاطبا به شعائر مذهبی بویژه به تکریم پیامبر- صلى الله علیه و آله و سلم- و عترت پاکش اعتقاد خاصی داشت و همه ساله دهه اول محرم در منزل مراسم روضه خوانی برقرار می نمود که تاکنون این سنت حسنه توسط فرزندان او ادامه دارد. وی به تهجد و شب زنده داری اهمیت می داد و نماز را اول وقت بیا می داشت. علاقه خاصی به شعر و ادب داشت، بویژه شیفته اشعار مولانا جلال الدین بود. وی در عرفان از مریدان صفی علی شاه گنابادی بود و در این راه به درجه ارشاد رسید (ریاحی، مصاحبه، 1348) علاقه و ارادت او به چهره های مبرز علمی و معنوی مانند آقا سید محمّد باقر درجه ای و حاج میرزا علی آقا شیرازی بسیار بود و در زمان رضا خان پهلوی که مزاحمت هایی جهت اهل علم ایجاد می شد. مراقب بود تا روحانیون و طلاب مورد آزار مأموران حکومتی قرار نگیرند (ریاحی، ص 205)

از ویژگی های بارز اخلاقی او کمک به درماندگان و مستمندان بود به گونه ای که گاهی علاوه بر نگرفتن حق طبابت به بیماران حاجتمند کمک مادی هم می نمود. صدیق الاطبا اعتقاد داشت که طبابت عبادت است به تجارت و خود نیز بدین سان و به همین شیوه عمل می نمود (ریاحی، مصاحبه با صدیق لقمانی، 1384).

آثار مدون او یک سلسله مقالاتی است راجع به طرز معالجه امراض عفونی و نحوه پیش گیری آنان که طبع نشده است (ریاحی، ص 205) و نیز رساله ای در و با که به چاپ رسیده است مهدوی، ص 379)

تخصص سید محمّد صادق صدیق الاطبا امراض عفونی بویژه تیفوئید و حصبه بود و در آن زمان نیز ایس امراض مبتلایان زیادی داشت وقتی دو فرزند رئیس بیمارستان عیسوی اصفهان دکتر شافتر انگلیسی به بیماری تیفوئید مبتلا شدند آنان را نزد صدیق الاطبا برده و آن ها به خوبی معالجه می شوند شافتر معتقد بود که او در این زمینه متخصص است (ریاحی، ص 202-203).

وفات وی در شب پنج شنبه 30 دیماه 1333 ش /

جمادی الاول 1374 ق رخ داد پیکر او را در اتاق اختصاصی در شرق تکیه کازرونی * به خاک سپردند. هنگام تشییع جنازه اش بازار اصفهان تعطیل و بویژه امام جمعه وقت اصفهان پیاده آن مرحوم را تا تخت فولاد مشایعت نمود ریاحی مصاحبه با (صدیق لقمانی، 1384). در ماده وفات او میرزا حسن بهنیا سروده است:

به جمع آورد سر جبریل و گفت از بهر تاریخش *** به جنّت کرد مأوی صادق صدیق لقمانی

(مهدوی، ص 379)

سه فرزند (دو پسر و یک دختر) از سیّد محمّد صادق صدیق الاطبا باقی ماند که پسر اول وی (سیّد محمّد باقر صدیق لقمانی) حرفه پدر را انتخاب و اشتغال به طبابت داشت و به سال 1372ش در هشتاد و دو سالگی وفات یافت. پسر دیگر وی سید محمّد صدیق القمانی متولد 1299 ش سالها به عنوان قاضی در دادگستری اصفهان انجام وظیفه نموده و اکنون در دوران بازنشتگی بسر می برد ( ریاحی، ص 206-207).

منابع: محمّد حسین ریاحی روضه رضوان، اصفهان 1385 ش همو، مصاحبه با سید محمّد صدیق لقمانی 1384/11/13ش؛ روزنامه خدایی ش 132، سال 5 شنبه 2 بهمن 1333 ش سید محمّد علی روضاتی تکمله طبقات اعلام الشیعه، تهران 1391 ش محمّد علی معلم حبیب آبادی، امالی، مخطوط سید مصلح الدین مهدوی دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان 1348ش، همو، اعلام اصفهان، چاپ غلامرضا نصر اللهی، ج3) اصفهان 1389 ش.

محمّد حسین ریاحی

صدیقین، ملّا حسینعلی؛ فقیه عارف، عالم عابد زاهد سالک فرزند محمّد اسماعیل بن محمّد ربیع از پدر و نیاکان او آگاهی نداریم همین اندازه می دانیم که پدرش محمّد اسماعیل مدیر مدرسه ای در نزدیک محله بیدآباد بوده و دارای پنج پسر و یک دختر بوده است. حسینعلی در حدود سال 1295 ق در اصفهان دیده به جهان گشود.

تحصیلات و اساتید؛ وی پس از گذراندن دوران کودکی و نوجوانی به تحصیل علم در حوزه پر رونق اصفهان پرداخت بزرگانی که به عنوان اساتید او شناخته شده اند عبارتند از حضرات آیات: 1. از میرزا ابو القاسم زفره ای معروف به حاجی آخوند * (ج 1362-1352ق) از مدرسان نامدار حوزه اصفهان مسلط در ادبیات و صاحب علوم غریبه. 2. سید ابو القاسم دهکردی 272- 1353ق) فقیه اصولی مرجع نامی و مدرس خارج حوزه اصفهان، عارف سالک و عالم اخلاقی. 3. سید محمّد باقر درچه ای * (1264-1342ق) فقیه مبرّز و اصولی محقق مدرس بزرگ حوزه اصفهان و استاد مراجع و فقهای امامیه در قرن چهاردهم هجری 4. حاج محمّد جواد سرجویی بید آبادی ( 1254- 1344ق) عارف سالک ذاکر، صاحب کرامات و نفس قدسی و مربی جمع کثیری از بزرگان در سده اخیر (جابری انصاری، ص 339؛ نور محمّدی، ص 118 مهدوی، 1348، ص 305 کرباسی زاده، 1388، ص 243-244) 5. شیخ غلامحسین شوشتری * (م: شوال (1322ق) عالم فاضل و مجتهد زاهد از مدرسان و فقیهان حوزه اصفهان و شاگرد شیخ جعفر شوشتری (م: 1303 ق مدفون در نجف اشرف) (مهدوی 1328، ص 223؛ حواشی عبد الحجه بلاغی: همو، 1387 ج 2، ص 823 نور محمّدی 1385، ص 118 جابری انصاری، ص 339)

تصویر

با توجه به وجود مدرسان و دانشمندان نام آوری مانند. آخوند کاشی * (1333ق)، میر سیّد محمّد تقی مدرس (1333ق)، جهانگیرخان قشقایی * (1328ق)، شیخ (1329ق)، آخوند محمّد حسین فشارکی * (1353ق) و آخوند عبدالکریم گزی (1339ق) می توان حدس زد که ملّا حسینعلی صدیقین از محضر شماری از بزرگان نامبرده نیز بهره علمی برده باشد.

تدریس و شاگردان حاج ملا حسینعلی فقیهی پرهیزکار و مجتهدی خداترس و از مدرسان حوزه علمیه اصفهان به شمار می رفت. او در مدرسه های درب کوشک (باقریه) و میرزا حسین به تدریس و تعلیم طلاب اشتغال

داشت و جمعی از فضلا نیز در منزل شخصی اش از محضر او بهره می بردند. دروس ایشان در سطوح مختلف از فقه و اخلاق و حدیث و تفسیر بود و افزون بر فضلا و خواص، شماری از علاقمندان بویژه جوانان و دانشگاهیان نیز از سخنانش بهره برده و تحت تأثیر صفا و معنویت او قرار می گرفتند.

روش تدریس ایشان این گونه بوده است که از شاگردان خود می خواسته که متن درس را بخوانند و پس از این که شاگردان متن را به دقت مطالعه می کردند و در محل درس حضور پیدا می کردند وی اشتباهات آنان را بر طرف می کرده و خواندن و شرح مطالب به هنگام درس با خود شاگردان بوده است؛ از این رو شاگردان ناچار بوده اند که با پیش مطالعه دقیق به مدرس استاد حاضر شوند. گروهی از شاگردان وی که با این روش بر جلد اول لمعه مسلط شده بودند، خود به آسانی می توانستند جلد دوم آن را تدریس نمایند.

نام شماری از شاگردان اعم از روحانیون و سایر مریدان که از خرمن پر فیض علم و معنویت استاد بهره برده اند، عبارتند از حضرات آیات و فضلای نامدار حاج سید محمّد رضا خراسانی *، حاج شیخ على مشكوة سدهی *، حاج سید فضل الله ضیاء نور، حاج شیخ حسینعلی منتظری حاج شیخ محمّد باقر امینی نظری شهید حاج شیخ عطاء الله اشرفی اصفهانی *، شیخ ابوالقاسم براز، حاج شیخ اسد الله جوادی، حاج شیخ محمّد باقر صدیقین، دکتر سید محمّد باقر کتابی، حاج سید محمّد تقی کتابی حاج شیخ کاظم کلباسی، حاج شیخ حبیب الله فصائلی، سید محمّد باقر اعتصامی و حاج آقا دهاقانی.

سید محمّد باقر کتابی درباره آشنایی اش با صدیقین و تأثیر شگرف او بر نفوس می نویسد: «نگارنده که حدود پانزده سال متوالی در خدمت او می رفت گاه و بیگاه از بیانات گرم و نافذ و جذبه های ملکوتی او فیضیاب می شدم. براستی او را مصداق حدیث معروف عیسی بن مریم (علیها السلام) [خطاب به حواریون یافتم...» (کتابی، 1369 مقدمه بر وحدت وجود همو 1375، ص 429: جواهری مخطوط دست نوشته ها مهدوی 1386، ص 184 قاسمی 1388، ص 256؛ همو، 1387، ص 289، خلیلیان 1385 ص 1375 تجلی فضائل، ص 135 مجله حوزه 1368 ش 131 گفتگوی نگارنده با آقایان حاج شیخ حسن صدیقین، سید محمّد باقر کتابی و سید محمّد تقی کتابی».

از ویژگی های مهم حاج ملا حسینعلی ذوق فقهی او بود که گاهی مایه شگفتی مخاطبان می شد. ایشان تسلطی کامل بر مبانی و متون فقهی داشت و هیچ گاه نشد که مسئله ای شرعی یا حکمی دینی از ایشان پرسیده شود و او برای پاسخ به آن نیازی به مراجعه داشته باشد.

از یکسو تلطش بر فقه امامیه و از سوی دیگر خلوص و صفا و طهارت او موجب شد تا مرجع دینی و زعیم نامی تشیع آیت الله آقا سید ابوالحسن اصفهانی او را به عنوان نماینده تام الاختیار خود در اصفهان برگزیند. همچنین در اوایل دوران زعامت فقیه اعظم و مرجع بزرگ شیعه آیت الله بروجردی نیابت آن بزرگمرد را نیز در اصفهان دارا بود. از نامه آیت الله بروجردی به حاج آقا محمّد مقدس * (مورخ 15 ربیع الأول 1368) اعتماد آن مرجع عظیم الشان به صدیقین به خوبی معلوم می شود. در نامه ای از حاج ملا حسینعلی به فرزندش محمّد باقر نیز آمده است: خدمت حضرت آیت الله بروجردی ..... تبلیغ سلام احقر بخانید چون ذکر شما در مراسلات فرموده بودند. آقای حاج احمد گماشته ایشان هم یک شبانه روز اصفهان آمدند برای ملاقات احقر ......

حاج ملا حسینعلى حقیقتاً دین دار بود و قیامت را باور کرده بود. هیچ گاه طریق احتیاط را فرو نمی گذاشت. و همواره در امور مالی و حق الناس سخت گیر و محتاط بود. نقل شده است که ایشان رسالة توضیح المسائل آقا سید ابو الحسن اصفهانی را که به یکی از مریدان خود داده بود، پس از مدتی به او فرموده بود که رساله را بیاورید، مال سهم امام است و به شما تعلق نمی گیرد. از دیگر اوصاف او احتیاط فوق العاده اش در امور بود با این که همسرشان وضع مالی خوبی داشته است ولی حاج ملا حسینعلی بسیار مراقب بود که مبادا اموال او وارد زندگی اش شود. تجار سرشناس و معروف پول های کلان بابت سهم امام نزد او می آوردند ولی ایشان به هیچ وجه آن ها را وارد منزل نمی کرد. وضع خوراک ایشان نیز زاهدانه بود معمولاً گوشت نمی خورد و غذایش بیشتر ماست و فلفل بود. از سوی دیگر راز و نیازش با معبود بی نیاز بود که هیچ گاه زیارت و نماز شب و تلاوت قرآن در دل شب و مناجات های سحری از او ترک نشد و به سوره شریفه «هل اتی» علاقه و توجه خاصی داشت (مهدوی 1348، ص 305 کتابی، ص 1430 مصاحبه با آقایان حاج سید محمّد تقی کتابی و حاج شیخ حسن صدیقین و حاجیه آمنه خانم صدیقین قاسمی، 1389 ص 276).

امام جماعت و خطیب عارف پرشور؛ فقیه عارف

سالک ملا حسینعلی صدیقین، افزون بر اشتغال به تدریس و تعلیم و پاسخگویی به نیازهای شرعی مردم سال ها در مساجدی مانند تکیه گرگ براقی ها، حاج اسد الله سماری و درب کوشک (باب القصر) اقامه نماز جماعت می نمود. نماز جماعت ایشان از حیث کمیت و کیفیت از جماعت های ممتاز اصفهان به شمار می رفت و علاوه بر عامه مردم کسبه و بازاریان، بزرگان و دانشمندان نامداری مانند حضرات آیات عظام: حاج آقا رحیم ارباب *، حاج میرزا علی آقا شیرازی، حاج سید صدر الدین کوپایی * و حاج شیخ محمّد حسن عالم نجف آبادی * به ایشان اقتدا می کردند. آقا میر سید حسن مدرس نیز فضایل انسانی و کرامات اخلاقی صدیقین را می ستود و با آن که به راحتی به کسی اقتدا نمی نمود، به صدیقین اقتدا می کرد نماز جماعت او از مهمترین جماعات اصفهان به شمار می رفت و مردم از تمام محله ها و نقاط اصفهان به نماز او حاضر می شدند. حسینعلی صدیقین به وعظ و ارشاد و خطابه اهتمامی خاص داشت و در مسجد درب کوشک هفته ای دو شب (شب های پنجشنبه و شنبه) بر منبر می رفت و با سخنانی مفید و سودمند و بیانی گرم و شیوا به ارشاد مردم می پرداخت. شب ها بعد از نماز در مدرسه درب کوشک یا مدرسة میرزا حسین بیدآباد درس تفسیر می داد. سخنان او تماماً اخبار و آیات و احکام و اخلاق بود. بیهوده سخن نمی گفت. از سخنان لغو به شدت پرهیز می کرد و گفته هایش عمیق پر محتوا و از روی خردورزی بود. در ماه های مبارک رمضان حتما مقید بود که درباره حضرت ولی عصر امام زمان و احوال و اوصاف آن امام همام سخن بگوید و بویژه در شب های قدر حال و هوای خاصی داشت و تا صبح در مسجد احیاء می گرفت و اذکار خاصی قرائت می نمود. از جمله این ذکر شریف را: «اللهم بحق صاحب الدعوة النبویة والصولة الحیدریه و العصمة الفاطمیة والحلم الحسنیه والنجاعة الحسینیة و العبادة السجادیة والمآثر الباقریه و الآثار الجعفریه و العلوم الكاظمیة والحجج الرضویة و الجود التقویه و النقاوة التقویه والهیبة العسكریة والغیبة الالهیة»، عباراتی که پس از او فرزندش حاج شیخ محمّد باقر صدیقین نیز در مراسم احیای شبهای قدر با حال خاصی، زمزمه می کرد. حاج ملا حسینعلی در طول سال در شبهای جمعه پس از منیر دعای کمیل را عاشقانه زمزمه می کرد. مواعظ و سخنان او بویژه برای نسل جوان بسیار مؤثر و بهره های بسیار برد و عارف سرجویی در به فعلیت مفید بود و آن چه برای جذب جوانان به سوی دین و رساندن گوهر پاک وجودی او نقشی بسزا ایفا نمود. حاج معنویت لازم بود در وجود آن بزرگوار جمع بود.

یکی از علمای معاصر اصفهان که در زمان طلبگی به نماز جماعت ملا حسینعلی حاضر می شد. نقل می کند که روزی ایشان بر روی منبر خطاب به عموم فرمودند که همه رفقایتان (مثلاً اگر ده ها رفیق دارید) را کنار بگذارید و فقط با 15 نفر رفیق باشید یکی خدا و دیگری چهارده معصوم که رفیق واقعی در دنیا و آخرت هستند گفتنی است که حاج ملا حسینعلی مقید بود که به مجلس سوگواری حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام که در منزل حاج سید حسن بنکدار برگزار می شد. شرکت کند و منیری ثابت آن جا به شمار می رفت (سید محمّد باقر کتابی، ص 439؛ مصاحبه با شیخ اسد الله جوادی؛ سید محمّد باقر کتابی و برادرشان سید محمّد تقی کتابی و حاجیه خانم امنه صدیقین مهدوی 1328، ص 70 هموه 1348، ص 305 کرباسی زاده 1380، ص 90)

عارف سالک و مکاشفات معنوی؛ ملّا حسینعلی با همه همت بلند و اراده ای استوار در تحصیل علوم رسمی حوزوی نزد اساتیدی مبرز خود فقیهی مجتهد و مدرسی متبخر و دانشمندی محقق بود. اما عشقی دیگر در سر و رازی والا در دل داشت جان جهان بین او در این سرای محدود نمی گنجید و علوم رسمی خواسته های آن سویی او را بر نمی تابید. اوج سهمگین هواهای نفسانی را با استعانت از شب زنده داری و ترنم های عاشقانه سحری و تحت تربیت و برنامه های سلوکی شیخ و مرادش حاج محمّد جواد سرجویی بیدآبادی در هم شکست. عارف سرجویی جان های پاک و روان های مستعد بسیاری را به فعلیت رسانید و به تدریج بسیاری از علمای ایران و عراق پیرو او شدند. دانشمندان و فقیهان نامداری مانند. حاج شیخ مهدی نجفی مسجد شاهی، ملا محمّد هورتمنی، ملا حسنعلی نخودکی، سید زین العابدین طباطبایی * ابرقویی، سید ابوالقاسم دهکردی، آخوند گری، شیخ محمّد طبیب زاده، میرزا ابوالهدی کلباسی *، شیخ مرتضی مظاهری و مانند آنان از اصحاب و پیروان سلوکی او بوده اند. (کرباسی زاده، 1383، ص 160؛ عظیمی 1388، ص 240-242).

ملا حسینعلی صدیقین افزون بر آنکه از ملازمان و شاگردان آقا سید ابو القاسم دهکردی - از عارفان سالک و اهل طریقت خاموش - به شمار می رفت از دستورات ذکری و روش سلوکی حاج محمّد جواد سرجویی مواعظ و سخنان او بویژه برای نسل جوان بسیار مؤثر و بهره های بسیار برد و عارف سرجویی در به فعلیت مفید بود و آن چه برای جذب جوانان به سوی دین و رساندن گوهر پاک وجودی او نقشی بسزا ایفا نمود. حاج

ملا حسینعلی سالیان متمادی بر پایه دستورات شرعی و عمل به موازین دینی به ریاضات و مجاهدات معنوی پرداخت و در اثر تقویت قوای روحی و تهذیب نفس حقایق را به چشم دل مشاهده می نمود. نمونه ای از مکاشافات عرفانی و مشاهدات معنوی او در حکایت زیر آمده است. سید مصلح الدین مهدوی می نویسد: «حکایت کرد: کردند عده ای از معتمدین اصفهان که از آن جمله است. آقای آقا شیخ عبد الرزاق كتابفروش خوانساری از قول عالم عارف و محقق زاهد ورع تقی مرحوم حاج ملا حسینعلی صدیقین که ایشان فرموده بودند در ایام تحصیل گاهی شب ها در اطاق استادم مرحوم علامه جلیل آقا سید ابو القاسم دهکردی در مدرسه صدر جهت مطالعه بیتونه می کردم شب جمعه ای بود، حوالی سحر از حجره خارج شدم. هوا خیلی صاف بود. ظاهراً احدی از طلاب مدرسه در این موقع بیدار نبودند [...] چون به وسط صحن مدرسه رسیدم ناگهان شنیدم در و دیوار و زمین و درخت همگی یک صدا با هم می گویند: (یا حیّ یا قیّوم) به خود لرزیدم و اندکی مکث کردم، چون کمی قرار گرفتم نزدیک چاه وسط مدرسه رفتم و از چاه آب کشیده مشغول وضو شدم که مرتبه دوم شنیدم که همگی می گفتند (یاحیّ یا قیوم) و برخی ذکر (یا سبوحٌ یا قدوسٌ) می گفتند. گفتم سبحان الله من خوابم یا بیدار! کمی دست و پای خود را حرکت دادم و گفتم خیر من بیدارم و این جا وسط مدرسه است و این هم چاه به آسمان! نگاه کردم و گفتم این هم آسمان خلاصه یقین حاصل کردم که بیدار می باشم و خواب نیستم که سومین بار صدای سبوحٌ و قدوسٌ شنیدم حالتی در خود مشاهده کردم. مشغول زمزمه و راز و نیاز با خداوند شدم و دور مدرسه که خلوت بود شروع به قدم زدن کردم چون محاذی در اطاق علامه بزرگوار حکیم عالی مقدار مرحوم آخوند ملا محمّد کاشانی رسیدم، شنیدم که مرحوم آخوند در حال مناجات است و چون یا حیّ و یا قیّوم می گوید تمام موجودات با او هم آواز شده و همگی می گویند یا حیّ یا قیّوم و آن چه من شنیده بودم آثار انفاس قدسی ایشان بود....» مهدوی سپس می گوید که من خودم این حکایت را از حاج ملا حسینعلی صدیقین شنیدم که می فرمود: «کسی در مدرسه صدر [...] بدون این که اظهار کنند آن کس خود ایشان است» (نور محمّدی ص 118-119).

سلسله عرفانی و سلوکی صدیقین تا آقا محمّد بیدآبادی؛ با توجه به شاگردی و تربیت حاج ملا حسینعلی صدیقین نزد فقیهان عارف و سالگان زاهدی مانند: دهکردی و سرجویی می توان طریقه سلوکی و مشرب عرفانی اور تداوم مكتب اخلاقی - عرفانی آقا محمّد بیدآبادی * و برنامه های سلوکی و تربیتی او دانست و سلسله مربیان و اساتید عرفانی او را بدین گونه ترسیم آمده است. سید مصلح الدین مهدوی می نویسد: «حکایت کرد:

ملا اسماعیل - نوری - بیدآبادی

میرزا عبد الجواد شیرازی - بید آبادی

معاصران و دوستان؛ ملا حسینعلی در اثر جامعیت میان مراتب صوری و مقامات معنوی شخصیتی والا و ممتاز در میان عوام و خواص داشت. به گونه ای که نقل می کنند با این که شاخص ترین مجتهد و مرجع مذهبی و مدرس علوم دینی در اصفهان در آن ایام، فقیه حکیم و متكلم مفسر خبیر علامه میر سید علی نجف آبادی * (1275-1362ق) بود در جلساتی که ایشان و سایر علما حضور داشتند. عموم مردم احترامی زاید الوصف و فوق العاده برای صدیقین قائل بودند. صدیقین با بسیاری از بزرگان در قرن چهاردهم هجری هم زمان بوده است. که از جمله آن ها می توان به حاج میرزا رضا کلباسی (1395 - 1383ق)، حاج میر سید محمّد صادق خاتون آبادی * (1385-1348 ق)، حاج آقا رحیم ارباب (1396-1297ق)، حکیم فرزانه (1302- 1384 ق)، شیخ محمّد رضا نجفی * (1287 - 1362ق)، شیخ اسد الله ایزدگشسب * (1303 - 1366ق)، میر سید محمّد نجف آبادی * (1392-1375)، الفت اصفهانی (1301 1384)، حاج میرزا علی آقا شیرازی (1292-1375)، شیخ محمّد حسن عالم نجف آبادی (ح 1287-1384ق)، سید

عبد الله ثقة الاسلام (1285-1382ق)، شیخ محمّد حکیم خراسانی * (ح 1290 -1355) حاج شیخ مهدی نجفی (1393-1298) میرزا ابوالهدی کلباسی (1278-1356) حاج شیخ حسنعلی نخودکی (1279-1391) و حاج آقا صدر کوپایی (1301 - 1372) اشاره کرد. در این جا به ذکر چند حکایت از مناسبات میان ملا حسینعلی صدیقین و بعضی از معاصران او و بیان پاره ای از فضائل و کرامات او می پردازیم: 1. نقل می کنند که در سال 1324 ش در اثر هیاهو و مخالفت عده ای از مردم - به تحریک برخی از معممین - نماز جمعه فقیه مجتهد حاج آقا رحیم ارباب تعطیل شده بود. صدیقین که امامت مسجد درب کوشک را عهده دار بود و خود در آن زمان عازم عتبات عالیات بود و با این که به وجوب نماز جمعه هم قائل نبود. خدمت ارباب رفته و از ایشان برای برگزاری نماز جمعه در آن مسجد دعوت کرد. حاج آقا رحیم هم دعوت ایشان را پذیرفته و نزدیک به سه سال در آن مسجد اقامه جمعه می فرمود (غروی، مجله مسجد ش 25).

حاج ملا حسینعلی صدیقین در گفتار علما و دانشمندان؛ 1. میرزا حسن خان جابری انصاری * در تاریخ اصفهان (ص 339): «آقای حاج ملا حسینعلی صدیقین: مجتهد زاهد مسجد باب القصر را امام و مورد قبول خاص و عام سال ها به درس آقای درجه ای و سایرین حاضر و اقوال و افعال آن ها را سامع و ناظر وفات یک هزار سیصد و شصت و هشت.....»

معروف عام و خاص و مورد وثوق و احترام کلیه طبقات بود [....] سال ها به ریاضت و تصفیه باطن گذرانده تا جامع مراتب صوری و مقامات معنوی شد. الحق ملکی بود به صورت بشر در مسجد در کوشک امامت و در مدرسه أن تدریس می نمود......

آثار؛ 1 حواشی مختصری بر كتاب «تذكرة القبور» آخوند گزی باقی مانده است که مصلح الدین مهدوی طبق گفته خود آن ها را در کتاب «رجال اصفهان» نقل کرده است. از جمله مواردی که مهدوی از این حواشی آورده است تجلیل زیاد صدیقین از سید میرزا محمّد پا قلعه ای * (م: 1350ق) - از اعقاب علامه میر سید محمّد اسماعیل خاتون آبادی و ستایش صفات پسندیده اوست. 2. حواشی مختصر ایشان بر کتاب امعانی الاخبار شیخ صدوق است که به توضیح برخی از واژه ها در هامش کتاب پرداخته است. 3. شماری از مکانیات وی از جمله نامه های او به فرزندش حاج آقا باقر نیز باقی مانده است.

تصویر

دعا به خط صدیقین

«بسم الله نسخه مبارکه منسوب به قدسیات و همچنین احادیث منسوبه به حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) که خود الفاظ شریفه و مواعظ بلیغه آن در غایت ظهور بل كاثور على الطور است و برای تذکر و تصبحت فوق العاده مفید است اللهم وفقنا لما تحب و ترضى العبد محمّد حسن البروجردی همچنین گفتنی است که از ملا حسینعلی تفریظی بر کتاب «ثمرات الحیات» سید محمود درب امامی * و تفریطی نیز بر کتاب «مجالس الأربعین فی مصائب رأس الحسین» از سید نور الله قاضی عسکر * به جای مانده است (قاسمی، 1389، ص 330؛ همو، 1390 ص 226).

بخشی از وصیت نامه حاج ملا حسینعلی (مورخ 25 رجب 1363 ق): «بسم الله بعد از اقرار و اعتراف و اعتقاد بدین مبین اسلام و مذهب حق امامیه اثنا عشریه و تمام اصول فروع این مذهب به طبق عقاید و دستور ائمه اثنا عشر صلوات الله و سلام علیهم اجمعین که در حقیقت طریق نجات و رستگاری و فوز و کامیابی دارین را در او منحصر می دانم و هر که هر چه از این مذهب علماً و عملاً دورتر به هلاکت نزدیک تر می دانم. امید است. حضرت رب العزة جل شأنه العزیز این بنده بیچاره خود. را به فضل و کرم و منه و رحمه خود از اهل و پیروان و کامیابان و فائزین به این موهبه عظیمه خود قرار دهد حیا و میتاً وتجعله افتخار مذهب ائمه هدی که بعد از رسول خدا صلى الله علیه و آله قائدین خلقند و هداة حقند و اوصیاء و خلفاء رسولند یعنی اعلی علی امیرالمؤمنین و یازده تن فرزندان و نسل صدیقه کبری فاطمه بضعة الرسول صلوات الله علیهم و هر خیر خواه خود را از هر

طبقه به این وصیه توصیه می کنم که هیچ چیز را از متاع دین و مذهب مألوف امامیه و اقتداء به اعلام دین و علمای راسخین از مجتهدین بالاتر و گران بهاتر نشناسد و دست برندارند و از انحرافات و خرافات مبدعین و دردان دین که همیشه در این راه در صدد اطلال بوده اند قرار کنند و گمان نکنند که تشکیکات اهل بدعة و ضلالت ضرر به حق رساند. حق ثابت و باطل ضایع است. اگر هزار پیرایه به هر یک به بندند والله على ما تقول وكیل و حسبنا الله و نعم الوكیل».

تصویر

بخشی از وصیت نامه صدیقین

وفات و مدفن؛ عالم ربانی آیت الله ملا حسینعلی صدیقین که جان جهان بینش در این سرای محدود نمی گنجید و پیوستن جان جهان و بقای ابدی را می جست در شب جمعه 22 صفر 1398 ق در سن بیش از هفتاد سالگی وفات یافت و در یکی از اتاق های تکیه کازرونی * در سمت مشرق تکیه مدفون گردید از قول همسر و نیز فرزندش حاج آقا باقر نقل شده است که سه روز پیش از فوت حاج ملا حسینعلی در نماز به ایشان الهام شده بود که چه زمانی از دنیا می روند. از ایس رو حاج آقا باقر از پدر می پرسد که پس ما چکار کنیم؟ ایشان می گوید که شما مأمور به ظاهر هستید و دکتر میر علایی را به سر بالین ایشان آوردند.

دیدار با دوست در دقایق پایانی؛ از قول حاج آقا باقر - فرزند حاج ملا حسینعلی - نقل شده است که پدرش به هنگام احتضار در لحظات پیش از فوت سر از بالین برداشت و با حالت گریه و تضرع می فرمود:

یا علی گفتی چو در ماندم به فریادم رسی *** یا علی در مانده ام اکنون به فریادم برس

از حالت ایشان چنین دریافت شد که مولایش علمی علیه السلام را دید و در دم جان به جان آفرین تسلیم کرد. حسن صوتی اصفهانی در بیان ماده تاریخ وفات چنین سروده است.

ضوئی از تاریخ صدیقین به فکرش شد برون *** مطلب خوابش که «فی جنات عدد یدخلون»

بر روی سنگ قبر ایشان چنین نوشته شده است:

الناس موتی و اهل العلم احیاء

هذا مرقد المنور بنور اهل البیت (علیهم السلام). حضرت آیت الله آقای حاج ملا حسینعلی صدیقین نور الله مضجعه شب جمعه 22 صفر المظفر سنه 1368

بالجنان استبشر و طوبی لقوم یتقون *** یغفر الله الخطایا یا ایها المستغفرون

حجة الاسلام یستأوى بجنان النعیم *** فادخلوها سالمین القوم انتم خالدون

روح صدیقین راحت عند مولاه السمی *** یا حسین اشفع له فالان لاقاء المنون

انقضى الاثنان والعشرون من شهر الصفر *** قد جرى یا لهف من فقد أنه دمع العیون

واستفاد النیّر الیقین فی عام الوفات *** من كلام ملهم الغرق فی بحر الشجون

هاتف املى العباس المزین فی المنام *** اقرء التاریخ (فی جنات عدن یدخلون)

گفتنی است که این قبر را در ابتدا حاج محمّد حسینی شکرانی برای خودش خریده بود ولی حاج ملا حسینعلی به او می گوید که این قبر نه برای تو که برای من است و مبلغ آن را به او می دهند.

بازماندگان؛ حاج ملا حسینعلی از همسر اول خود صاحب دختری می شود و همسرش پس از زاییدن از دنیا می رود. از همسر دوم یعنی حاجیه خانم صفیه اجل لوئیان نیز صاحب پنج فرزند می شود. نام فرزندان به

ترتیب سنی: 1. مرضیه همسر حجت الاسلام حاج سید رسول جزائری از اعقاب محدث نامی علامه حجت الاسلام سید نعمت الله جزائری 2. راضیه همسر حجت الاسلام حاج میرزا حسن مشكوة 3. حاج شیخ محمّد باقر 4. فاطمه همسر حاج آقا جلال مشكوة 5. آمنه همسر حجت الاسلام حاج آقا سید محمّد فقیه برزانی 6. حاج آقا مهدی.

منابع: محمّد محسن آقابزرگ تهرانی، نقباء البشر، قسم 1404ق؛ تجلی فضائل، یادواره حبیب الله فضائلی، مجله حوزه، ش 31 ش 1368 حسن جابری انصاری تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مظاهری اصفهان 1378ش؛ حمید خلیلیان پرستان فضیلت، اصفهان 1385 ش ملا حسینعلی صدیقین، مکتوبات و وصیتنامه، مخطوط؛ فضل الله ضیاء نور و حالات وجود، مقدمه دکتر محمّد باقر کتابی 1369 ش سید احسان الله عظیمی «نگاهی نو به زندگانی حاج محمّد جواد بیدآبادی»، حیات دوباره به کوشش علی کرباسی زاده اصفهانی، اصفهان 1388 ش رحیم قاسمی گلزار فضیلت، اصفهان 1388ش، همو، بزم قدسیان اصفهان 1389 ش همو، گیزر مقدس اصفهان 1389 ش سید محمّد باقر کتابی، رجال اصفهان اصفهان 1375 ش علی کرباسی زاده اصفهانی، نگاهی به آرا و احوال حکیم مدرس اصفهانی اصفهان 1380 ش همو مصاحبه با آقایان دکتر سید محمّد باقر کتابی و حاج سید محمّد تقی کتابی و حاج شیخ حسن صدیقین و حاجیه خانم امنه صدیقین، 1392ش؛ همو، محله حوزه اصفهان، ش 11 1383ش؛ همو، مشاهیر مزار ابوالمعالی کلباسی اصفهان 1384 ش سید مصلح الدین مهدوی اعلام اصفهان، چاپ غلامرضا نصر اللهی، ج 1، اصفهان 1386 ش ؛ همو، اعلام اصفهان چاپ غلامرضا نصر اللهی، ج 2، اصفهان 1387 ش؛ همو، تذکرة العبور با دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان 1348 ش محمّد جواد نور محمّدی ناگفته های عارفان، قم 1385 ش

/علی کرباسی زاده اصفهانی/

صدیقین، محمّد باقر؛ عالم فاضل، عارف سالک ذاکر و دانشمند مدرس در سال 1307ش در اصفهان در منزل پدری اش حاج ملا حسینعلی صدیقین * مقابل باغ حاجی دیده به جهان گشود.

تحصیلات و اساتید؛ محمّد باقر پس از سپری کردن دوران کودکی و رشد و تربیت نزد والدین گرامی تحصیلات خود را در مدارس جدید آغاز نمود. ابتدا در مدرسه اقدسیه - که بنیانگذار آن ملا محمّد حسین مشكوة * بود و سپس در مدرسه قدسیه که میرزا عبدالحسین قدسی * و برادرش میرزا حسن قدسی * آن را بنیان نهاده بودند تا کلاس هفتم درس خواند. محمّد باقر - طبق زندگی نامه خود نوشت وی - به سبب پاره ای جهات شرعی و اخلاقی از ادامه تحصیل در مدارس جدید منصرف شده و به کسب و کار مشغول شد. وی مدتی به شغل ریسندگی در بازار و مدتی نیز همراه با آقایان حاج آقا مهدی شکرانی و حاج رضا عمادزاده به شغل پارچه فروشی یا عینک فروشی اشتغال داشت. همزمان تحصیلات خود در علوم قدیم را دنبال کرد و بویژه در اوقات بین الطلوعین و شب ها به مطالعه و تحصیل علوم حوزوی پرداخت دوره مقدمات را در مدرسه میرزا حسین بیدآباد نزد میرزا هاشم خوانساری تمام کرد و دوره سیوطی را نزد حاجی آقا جمال خوانساری * (ح 1300-1391ق) خواند.

تصویر

ملا محمد باقر صدیقین

شرح نظام و مقداری از سیوطی را نیز شیخ محمّد جواد اصولی * در مدرسه جده بزرگ استفاده کرد و حاشیه ملا عبدالله یزدی را در مدرسه نیم آورد نزد سید علی دولت آبادی خواند. او از مباحثه با طلاب نیز غافل نبود و با گروهی طلاب پرهیزکار در اوقات بین الطلوعین مباحثه می نمود. بخش عمده ای از معنی و مطول را نزد مشکینی و قسمتی را هم نزد سید محمّد جواد غروی در مسجد حکیم و مدرسه صدر و بخشی از آن را نیز در خدمت شیخ احمد فیاض خواند. پس از فراغت از مقدمات به خواندن سطوح فقه و اصول و حکمت مبادرت ورزید. شرح لمعه را نزد حاج سید محمّد باقر ابطحی سدهی و معالم الاصول را نزد حاج شیخ هبة الله هرندی * و قسمتی از شرح لمعه را نیز از محضر حاج

شیخ احمد فیاض استفاده کرد.

بخش عمده ای از فرائد را نزد حاج شیخ محمّد رضا جرقویه ای * و قسمتی از آن را نزد حاج سید حسین خادمی و دو کتاب قوانین الاصول و کفایه الاصول را در درس سید علی بهبهانی رامهرمزی و حاج سید محمّد رضا خراسانی * فرا گرفت و مقداری از کفایه و خارج از کفایه را نزد حاج سید عبدالحسین طیب در مسجد ایشان (مسجد شیش) خواند. شیخ محمّد باقر صدیقین مدتی را نیز در قم در دروس خارج فقه و اصول آیت الله بروجردی شرکت نمود.

علوم عقلی بویژه حکمت و فلسفه و کلام را نیز نزد اساتید و مدرسان مبرز حوزه اصفهان که پیشینه ای طلایی و دراز در این دانش ها داشت بهره برد. منظومه منطق و منظومه حکمت را از محضر حاج شیخ محمّد حسین مشکینی * و قسمتی از آن را نیز نزد شیخ هبة الله هرندی و مجدداً منظومه حکمت را از محضر حاج آقا صدر الدین کوپایی * استفاده کرد. قسمتی از اسفار را نیز نزد کوپایی و بخش عمده آن و نیز خارج حکمت با یک دوره اصول عقاید استدلالی را نزد حاج شیخ محمود مفید * خواند. قسمتی از شفا را از حاج میر سید علی مدرس نجف آبادی * استفاده نمود و شرح تجرید علامه حلی را نیز نزد حاج آقا رحیم ارباب * آموخت. قسمت عمده خلاصة الحساب، هیأت و قسمت عمده شرح نفیسی در طب را تره مشکینی آموخت قسمتی از اخلاق را از محضر حاج میرزا علی آقا شیرازی بهره مند گردید (صدیقین، زندگی نامه خود نوشت). از دیگر اساتید حکمت و عرفان محمّد باقر صدیقین می توان به حکیم الهی و عارف صمدانی آقا میرزا علی نمازی شیرازی صاحب «لطائف العرفان»- از شیوخ ذهبیه و از اساتید دانشگاه تهران - اشاره کرد (صدوقی، ص 185).

گفتنی است که حاج شیخ محمّد باقر صدیقین از سوی آیت الله حاج میر سید علی بهبهانی به اخذ اجازه روایت از کتب اربعه نیز نائل شد و نیز در شهر قم از سوی مرجع عظیم الشأن و فقیه اعظم آیت الله بروجردی که پیش از این حاج ملا حسینعلی در نامه ای از ایشان خواسته بود تا پسرش بدست او معمم شود به کسوت روحانیت درآمد.

علوم غریبه و معارف باطنی و احوال معنوی؛ حاج شیخ محمّد باقر صدیقین از همان دوران تحصیل، همانند پدر بزرگوارش از ریاضت و مجاهده نفس و تصفیه روح غافل نبود و در پیشرفت معنوی و تکامل روحی اش از ارواح مقدس انبیا استمداد می جست. در زندگی نامه خود نوشت ایشان آمده است: «در علوم عملی شرعی با استمداد از روح پدر بزرگوار وحید عصر متقی ولوی علوی مهدوی آیت الله حاج ملا حسین علی صدیقین استخراج از ارواح اموات و کشف اعداد، استفاده های معنوی و برای بقاء آن از روح پرفتوح حاج شیخ حسن علی اصفهانی و شفاعت آن ارواح خدمت لا من الائمه و راهنمای اولیا و بزرگان در علوم غریبه بهره مند گردیده که اگر نبود ترس از عوام الناس در ظهور بعض از علوم خداوند عنایات زیاد فرموده». ایشان در لابلای ختومات و توسلات از علم جفر و علم اعداد نکاتی را استخراج می فرمود و با توسلات و تجارب خودش به مطالبی جدید می رسید.

تصویر

ملا محمد باقر صدیقین

از دیگر اموری که برکات معنوی بسیاری برای ایشان به همراه داشته زیارت شیخ عطار و نیز خواندن نماز جعفر طیار بوده است. «از قبر مرحوم شیخ عطار خیلی بهره برده از خواندن نماز جعفر در حرم حضرت ثامن الائمه علیه السلام بسیار بهره گرفته و دستورات و بعضی از مواهب و موهبت ها[ی] عجیب و غریب بدست آمده».

ایشان با توجه به تسلطی که در علوم غریبه داشت، از علم اعداد و برخی دانش های باطنی دیگر به ویژه در «جلسات ولایت» نکاتی بدیع و شگفت استخراج می فرمود. حتی گاهی مردم برای پیش بینی برخی حوادث به او مراجعه می کردند و از او اموری مانند. افشای سرقت خبر از آینده کنجکاوی در احوال دیگران و مواردی از این قبیل را از او درخواست می کردند که او

به سبب نگرانی از سوء استفاده مردم و نیز قرار از شهرت از بروز علوم باطنی و اظهار نظر در این گونه موارد خودداری می فرمود.

از جمله کرامات صدیقین - که برای مردم پس از فوتش آشکار شد - ماجرای گرفتن عبدی از سوی امام هفتم علیه السلام بود حاج شیخ حسن صدیقین از قول پدرش نقل می کند که ایشان فرمود روز تولد حضرت امام محمّد باقر علیه السلام در ماه رجب به زیارت امام همام باب الحوائج حضرت موسی بن جعفر علیه السلام رفتم و خطاب به آن حضرت عرض کردم امروز روز تولد امام باقر علیه السلام است و اسم من هم محمّد باقر است و از شما عیدی می خواهم. سپس نماز حاجت خواندم و در این هنگام بود که به من الهام شد که سکه شما زیر مهرتان است. این سکه اکنون نزد جناب آقای حاج شیخ حسن صدیقین موجود است. همچنین آقای حاج شیخ حسن نقل کرد که سید عبدالکریم کشمیری از صدیقین درباره ارواح قدسی در تخت فولاد پرسید و ایشان، عارف کامل با بار کنای شیرازی را توصیه کرد.

صدیقین عارفی متشرع و سالکی متعبد بوده و در انجام واجبات و مستحبات و ترک محرمات و مکروهات بسیار ملتزم بود به خواندن قرآن و به ویژه سوره های توحید و دهر بسیار مفید و همواره در ساعات بین الطلوعین ادعیه وارده و نیز اذکاری مانند یا فتاح، لاحول و لا قوة الا بالله استغفار و صلوات را می خواند و به دیگران نیز سفارش می کرد زیارت عاشورایش پیش از شروع درس ترک نشد. در روزهای جمعه نماز امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و در عصرهای آن دعای سمات را همواره می خواند. او دائم الذکر بود و همواره لبانش به ذکر و قلبش به یاد خدا مشغول بود و ذکر لا اله الا الله را زمزمه می کرد و به اهلش نیز سفارش می فرمود.

تدریس و شاگردان؛ آیت الله صدیقین بیشترین ایام عمر خود را در منزل می گذراند و طلاب و فضلای علوم دینی را نیز در منزل شخصی اش تعلیم می داد. او در رشته های فقه اصول کلام حکمت عرفان اخلاق و تفسیر، تدریس می نمود در اوایل صبح، متاجر و فرائد شیخ انصاری و سپس خارج عروه الوثقی طباطبایی یزدی را درس می گفت در تدریس عروه از شروح آن مانند. مستمسک آیت الله حکیم و تنقیح آیت الله خوبی بهره می برد و در تطبیق آیات و روایات تحقیق و بررسی می نمود و گاهی لطایفی شگفت از متن روایات استخراج می نمود. او کتاب هایی مانند مختصر نافع محقق حلی را نیز برای بعضی از طلاب درس می داد در حوزه منطق کلام و حکمت و عرفان نیز متونی مانند حاشیه ملا عبد الله شرح تجرید الكلام علامه حلی اسفار اربعه ملاصدرا و شرح گلشن راز شبستری را تدریس می کرد.

از جمله جلساتی که به گونه ای منظم هفته ای یکبار روزهای پنج شنبه در منزل ایشان برگزار می شد. جلسات «ولایت» بود. شیخ محمّد باقر صدیقین به مباحث ولایت عنایتی خاص داشت و مطابق سلیقه و شیوه خود به طرح نکات ظریف و شگفتی درباره ولایت و تطبیق آیات و روایات و مباحث گوناگون دیگر در این خصوص می پرداخت. جلسات ولایت ابتدای صبح هر پنج شنبه با حضور شماری از آقایان و بانوان حوزوی و دانشگاهی برگزار و استاد با شور و علاقه خاصی مباحث خود را مطرح می نمود و در خلال مباحث در پاسخ به برخی پرسش ها با شاگردان به گفتگو می پرداخت. پاره ای از مباحث این جلسات توسط نگارنده و بعضی دیگر از حاضران در جلسه نوشته شده و بسیاری از مباحث نیز با نوار کاست ضبط شد که در مجموع شصت و چهار جلسه تا کنون به نگارش درآمده است.

نام شماری از شاگردان آیت الله صدیقین عبارتند از: آقایان شیخ مهدی اجلالیان شیخ رسول شریفیان، دکتر الغلامحسین عمادزاده رحمانی میرلوحی، عبدالكریم جباری، سنایی و خانم ها واثقی، مقدم، فاریابی و کرباسی.

مسجد، منبر و موعظه؛ حاج شیخ محمّد باقر صدیقین سالیان متمادی در مسجد درب کوشک همانند پدر بزرگوارش حاج ملا حسینعلی اقامه جماعت می نمود و مفید بود که در هر سه وقت صبح، ظهر و عصر و مغرب و عشا درب مسجد باز بوده و نماز جماعت را برگزار نماید و بویژه در سحرها حال و هوای خاصی داشت و تعقیبات نماز صبح را با صوت زیبایش زمزمنه و قرائت می فرمود. در اغلب ایام سال برنامه منبر و وعظ و سخنرانی او در مسجد برپا بود و با دلسوزی تمام و از روی صدق و اخلاص به ارشاد و هدایت مردم می پرداخت. تمامی شب های ماه های محرم و صفر پس از نماز مغرب و عشا و نیز صبح های محرم پس از نماز صبح شب های ماه های جمادی الاولی و جمادی الثانی به مناسبت ایام فاطمیه (علیها السلام) روزهای ماه مبارک رمضان پس از نماز ظهر و عصر و نیز شب های قدر وعظ و خطابه او ترک نمی شد. عشق و محبت و ولایت زیربنای سخنان او را تشکیل می داد با نگاهی عمیق به شخصیت امام

عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و احوال و صفات ایشان به تفسیر آیات سوره کهف و سوره نمل و یا شرح زیارت جامعه و دعای افتتاح و دعای عهد می پرداخت و همواره مفید بود که سخنرانی خود را پس از ذکر خطبه و صلوات با بیان احکام شرعی آغاز کند. روز اول ماه شوال هر سال به مناسبت حلول عید سعید فطر، مسجد درب کوشک صفای خاصی داشت و آیت الله صدیقین نزدیک سحر برای مراسم احیا به مسجد می آمد و پس از نماز صبح و صرف افطار، نماز عید به امامت ایشان با جمعیت بسیار بریا می شد و آن گاه خطبه نماز عید را با شور و سوز می خواند و می گفت و می گریست و مخاطبان را بشدت تحت تأثیر قرار می داد. در دهه آخر ماه صفر نیز در منزل صدیقین، صبحها از نماز تا یکی دو ساعت مانده به ظهر مراسم سوگواری برپا بود و علما، فضلا، خطباء وغاظ و مداحان مشهور از اصفهان و سایر شهرها در آن شرکت و به ایراد سخنرانی و ذکر مصائب اهل بیت و بیان احکام و اخلاقیات می پرداختند. بسیاری از بزرگان مانند حضرات آیات سید حسین خادمی، شیخ حسن صافی، سید مصطفی مهدوی هرستانی و سید محمّد علی موحد ایطحی در این مراسم شرکت و فقیه مفسر خطیب علامه آیت الله حاج سید عبد الحسین طیب هر سال یک روز در منزل صدیقین برفراز منبر به وعظ و خطابه می پرداخت و وعاظ و خطیبان دانشمندی مانند سید ضیاء الدین تجویدی، شیخ محمّد تقی فهامی *، منصور زاده و مانند آنان بر منبر می رفتند.

از جمله خدمات اجتماعی ایشان می توان به عضویت در هیات مدیریه حسینیه اصفهانی ها در مشهد مقدس و همچنین نقش مؤثر ایشان در خرید و ساختن بقعه برای شهید شمس آبادی * اشاره کرد.

تعبیر خواب و استخاره؛ تعبیر رویا با خوابگزاری از پدیده های مهم در اسلام به شمار می رود که بازتاب گسترده ای در منابع اسلامی و نیز در حیات فردی و اجتماعی و فرهنگی مسلمانان داشته است. در دوران اخیر در شهر اصفهان خوابگزاری مانند حاج شیخ محمّد باقر صدیقین کمتر دیده و شنیده شده است. از مسؤولان سیاسی و مدیران و وزیران آن گرفته تا عالمان و روحانیون و دانشمندان و عامه مردم و نیز ایرانیان خارج از کشور در تعبیر خواب و نیز استخاره به ایشان مراجعه می کردند. صدیقین سخن خواب بیننده را بدرستی گوش می داد و بدون شتاب در تعبیر شرایط بسیاری مانند تفاوت حالات بیننده خواب نیست و ما فی الغسمیر او و دیگر عناصر رویا را در نظر می گرفت و آنگاه به گونه های مختلف از روی نام کامل با بخشی از نام اشخاص بر اساس آیات و روایات مثلها صورت معنا و کلمات و نیز بر حسب اوقات و زمان خواب به تعبیر رویا پرداخته و نکاتی شگفت بیان می فرمود؛ گاهی برای بیننده خواب مشخص می کرد که رویای او از خواب های پریشان و حاصل توهمات او بوده و یا از جمله رؤیاهای صادقه و شفاف به شمار می رود صدیقین می فرمود به سه طریق می توان به علم تعبیر رویا دست یافت یا از راه تتبع و مطالعه آثار و تجربیات قدما در باب تعبیر خواب یا از طریق ریاضت و امساک از پاره ای امور و یا بواسطه موهبت و عنایت وی دانش خود را از نمونه سوم می دانست. او پس از آن که در ایام جوانی در اثر خواندن بعضی اذکار بر ارواح مؤمنان در تخت فولاد به احوال و اعمالی از جمله تسخیر گروهی از موجودات دست یافته و سپس آن را کنار گذاشته بود، در سفری به مشهد رضوی از حضرت ثامن الحجج (علیه السلام) درخواست عنایتی نموده و از ناحیه آن حضرت ندا می رسد که «ما به شما علم تعبیر رویا دادیم».

صدیقین در گرفتن استخاره نیز تبخیری ویژه و تسلطی حیرت انگیز داشت و هر روز شمار بسیاری از مردم و مسؤولان و روحانیون به درب منزل یا مسجد و یا از طریق تلفن و نامه به او مراجعه و استخاره می گرفتند. وی در انواع گوناگون استخاره با قرآن و با تسبیح تسلط داشت و داشتن اجازه را برای شخص استخاره کننده لازم می دانست گاهی، استخاره های ایشان شبه کرامت بود به گونه ای که از نیست و درون شخص خبر می داد با پاره ای مشکلات او را از این طریق رقع می نمود یا از آینده اطلاع می داد و حتی در پاره ای موارد برخی از حوادث آینده کشور را پیش بینی می کرد.

آثار و تألیفات؛ از مجموع دروس، جلسات، مباحث منیرها و دست نوشته های شیخ محمّد باقر صدیقین آثاری در حکمت، اخلاق، تفسیر، حدیث و اذکار به شرح زیر باقی مانده است: 1. دروس اسفار اربعه ملاصدرا، شرح و تفسیر وی بر عبارات اسفار ملاصدرا که برای تنی چند از فضلا تدریس کرده و نوارهای کاست آن موجود است.

و شماری از نوارهای آن موجود است.

دفتر هفتم که در تاریخ بیستم مرداد 1396 چاپ و منشر شده است پس از بسم الله و حمد و صلوات این گونه آغاز می شود: «خلقت موجودات و حرکت افلاک و جلوه جمادات و شکوفا شدن گل ها و به ثمر رسیدن نباتات و تشکیل خانواده ها و تربیت و جان نثاری مادرها و پدرها و گرمی و گردش خون در بدن ها و نیروی جاذبه در اشیا و ارسال انبیا و ولایت اوصیا و ارشاد علما و فرو فرستادن کتاب ها برای انسان ها، همه و همه به خاطر حب و محبت است». سپس در بیان راه حفظ این محبت و تقویت آن وسائلی چند را از زبان اهل بیت عصمت و قلم شیوای بزرگان دین معرفی می کند. در این دفتر سی و پنج نمونه از وسایل مذکور شرح داده شده است. قسمت هشتم آخرین دفتر از سلسله درس هایی از ولایت که در پانزدهم خرداد 1369 چاپ شده است پس از مروری بر مباحث پیشین در پیش گفتار یادآوری می کند که «طریق تحصیل حب قطری که عبارت از: حب ذات، حب بقا و حب كمال است- که در درس های گذشته بیان شد - آن است که از معلمان و مربیان الهی بصورت تدریجی فرا گرفته شود....» آن گاه بر اساس مناجاة المحبین حضرت سید الساجدین مراحل تحصیل محبت را بیان و شرح کرده است.

در ادامه پیش گفتار چند بیت شعر نیز از خود آورده است:

که شده حبّ حق علت موجود *** ز وجودش تمام گشته وجود

همه عالم بحب او در گردش *** که شده قطب او ز حب محمود

بعلی فاطمه حسن و حسین *** که شدند غایت حب آن محبوب

گشته اینان بسی سعادت ما *** که ز فضل و کمال و حکمت محبوب

ایشان سپس با توضیحاتی پیرامون معنای ولایت در قرآن و روایات اصولی با فروعی بودن آن ولایت در واژه فرهنگ طرق تحصیل ولایت مراتب جب و ریشه و اصل محبت به بیان مراتب سیر قلبی از نظر شوق و محبت به سوی خداوند و ترتیب ایجاد و بقای آن برپایه مناجاة المحبین، پرداخته است.

بر روی هیچ یک از دفترها و جزوات چاپ شده مذکور، نام مؤلف و نویسنده آن نیامده و فقط بر روی پشت جلد بعضی از آن ها عبارت ، گروه محصلین درس ولایت نوشته شده است. نگارنده به یاد دارد که دفتر هشتم از این مجموعه را پس از تنظیم و اصلاح نهایی توسط آیت الله صدیقین به فرموده ایشان به تهران برده به حجت الاسلام حاج شیخ رضا امینی - فرزند علامه امینی - جهت چاپ و انتشار تحویل دادم.

7- سلسله مباحث «جلسات ولایت» که از سال 63ش آغاز و تا حدود اواخر عمر مؤلف ادامه داشت و تا کنون مباحث جلسه اول مورخ 4 مرداد 93 تا جلسه شصت و

چهارم مورخ 15 آبان 15 قلمی شده و مصادر آن استخراج گردیده است. فهرست برخی از مطالب این مجموعه چنین است: «1. ولایت اصولی یا فروعی و مباحث فرعی آن ظن و یقین تحقیقی و تقلیدی، ایمان و کفر و فسق و طاعت 2. ولایت از نظر واژه فرهنگ فرق ولایت با ولایت ولایت حسی ولایت انسان بر غیر انسان تقسیم بندی و مراتب ولایت از الله تا والدین، راه های کسب ولایت مراتب حب جایگاه شناخت و محبت مراتب چهارگانه علم معرفت علم به معرفت، معرفت به معرفت 3. زیر بنای اصول دین خود انسان است. ما برای ائمه با ائمه برای ما مراتب حسب قلبی، تفاوت ولایت اصولی با فروعی رعایت سلسله مراتب و نظم در ولایت ولایت مهمتر از نماز است». مبنای کلی صدیقین در مباحث ولایت بر این پایه است که به نظر ایشان: «اهل ولایت معتقدند خداوند انسان را بر حسب آیات رسیده با استعدادها، نیروها و آن چه سبب پیشرفت اوست آفرید چنان چه در بحث مربوط به خلقت انسان گفته شده اعطى كل شیء خلقه ثم هدی» این نکته باید مورد توجه است. قرار گیرد که اساس ولایت توجه به انسان و خلقت و غرائز و استعدادهای اوست از این رو ما باید این نیرو و استعدادها را رشد و نمو داده و از مرحله خاموشی به مرحله روشنی و از مرحله جمود به مرحله سیلان و تحرک برسد و در تمام این مراحل نوری و تقویتی که مراحل ولایتی است قسمتی ولایت تکوینی است. چنان چه از نظر منکر ولایت باید تحرک مواد منوی و العقاد نطفه باشد و او را به حرکت در آورد تا این مواد شکل ولایتی گیرند. در مرحله رحم از نظر خوب و بد بودن و از نظر رشد قوی و تناسب اندام پیدا کرده، رشد بدن و افکار ولایت تشریعی از نظر وظایف شرعی و اجرای قوانین شرعی نسبت به فرده. اولین مراحل در عالم وجود که برای ما قابل لمس است، حسبه و پس مرحله و د است. در این مرحله از نظر نفسانی می رسیم به انس که خود دفع نیاز نفس است که مودت شروع می شود. سپس مرحله پیروی در اعمال، رفتارها، در رشد و حرکات در حرکت از ضعف به قوه از نقص به کمال و مرحلة ملكه قرار گرفتن این مرحله، مرحله ولایت است. در این جا برماست که اول بررسی کنیم از نظر معنا که آن کسی که برای سعادتمان به او نیازمندیم چه صفاتی در او باید باشد. دو مرحله از مراحل ولایت یعنی محبت و مودت جنبه خودنگری دارد. در ولایت جنبه غیر نگری چون می خواهیم مثل او باشیم پس باید او را در نظر داشته باشیم پس در مرحله ولایت باید با دو چشم یکی خود و دیگری مولا را بنگریم.

9: «اهمیت علم و قرائت قرآن از دیدگاه قرآن و ولایت» که برخی از عناوین اصلی آن عبارتند از: «وظیفه ما در برابر قرآن از دید ولایت تدبر در قرآن قرآن و ولایت حیات از دید قرآن و ولایت کتاب و ولایت علم الكتاب، امام مبین متقین فکر ولایت محبت و مودت از قرآن و ولایت هدایت از دید قرآن و ولایت آن ها یی که از نظر قرآن از نور ولایت تهی هستند. ضررهای فردی فقدان ولایت مانند نفاق، خدعه، مرضی ضررهای اجتماعی فقدان ولایت مثل فساد، سفاهت و استهزاء، چگونگی بستن درب های فهیم.....».

توصیه های عارف سالک آیت الله صدیقین به اهل ذکر و سلوک؛ از آن جایی که تمام افراد عاقل از گناه متنفر و مشمئزاند و علاقه دارند که گناه نکنند؛ بهترین راه گناه نکردن آن است که قلب و دل از محبت خدا پر شود. که در اثر این پر شدن قلب از محبت گناهی انجام نخواهد گرفت زیرا صدور هر فعلی از دل و قلب انجام می گیرد و هر جوارحی هر چه ببیند و هر چه حس کنند. بر قلب و دل اثر گذارد و وقتی که دل از محبت پر شد. دیگر هیچ گونه فعلی که بر خلاف محبت باشد صادر نگردد و لذا دستور است که از خداوند بخواهیم که چنان که محبت خود را بر دل انبیاء و اولیا قرار داده و آنان با این محبت به اختیار خود گرد هیچ گناهی نرفته و فکر هیچ معصیتی به خودشان راه ندادند بر ما نیز چنین لطف و عنایت نماید؛ زیرا محب و عاشق خلاف نظر محبوب را نتواند تصور و تفکر کند و در ادعیه رسیده: «فاجعل نفسی... مُحبّةً الصفوة اولیائك محبوبه فی ارضک و سمائک» یا «اللهم حبّب محبتك على قلبی كما اجبت محبتك على قلب محمّد و آل محمّد» بر این اساس محبت مانند سایر تأثیرات نفسانی تدریجی الحصول و تدریجی الصعود می باشد و آنان که عشق به خدا و اولیای خدا دارند با طی کردن پله های نردبان محبت و در هر مرتبه خود را ساختن و با نظر و توجه به محبوب از او کمک گرفتن سیر صعودی کنند تا به مرتبه وحدت

محبوب و محب برسند (درس هایی از ولایت دفتر هشتم)

اگر کسی بخواهد آشکار و بیرونش عالی شود باید سر و درونش را اصلاح کنند. همان گونه که اگر می خواهیم گل زیبا شود نباید فقط ظاهرش را رنگ زد. بلکه بایستی از ریشه و خاک تقویتش نمود و این امر راهش ریاضت های شرعی است. ریاضت یعنی تبدیل حالت مذموم و زشت به حالت ممدوح و زیبا برای مثال انسان هم حسود است هم نیکخواه مردم و می خواهد حسادت را به نیکخواهی تبدیل کند، زیرا حسادت گونه ای رقابت است که هم در جهت مثبت و هم در جهت منفی می تواند قرار گیرد ریاضت با رشد دادن سر دو عامل منفی یکی عوامل خودی و درونی مانند شهوت و غضب و و هم و دیگری عوامل بیرونی مانند ریاست لذت و ... را دفع کرده و عامل سومی را فراهم می آورد. که عبارت از تقویت نفس بواسطه پیوند دادن آن با نفس مطمئنه است. این امر در مقام عمل به 15 شرط وابسته است که عبارتند از: 1. آگاهی از اوامر و دستورات امامان معصوم علیهم السلام در تمامی شبهات، چه پیدا و چه پنهان 2. پیوسته با طهارت بودن 3. خلوت گزیدن 4. سکوت اختیار کردن 5. خودداری از خوردنی ها و پوشیدنی های شبهه ناک 6. اعتدال در خوردن و آشامیدن 7. ترک خواست و تقلیل خواب 8. ذکر به دوام با حضور دل 9. نفی خواطر 10. تقویت ارتباط با ائمه علیهم السلام 11. تخلیه و ترکیه 12. آگاهی بر آداب ریاضت 13. استقامت در تمام مقامات 14. آگاهی و شناختن عنایات و آثار و الطاف ائمه علیهم السلام 15. مواظبت بر تقرب و تمکین نسبت به ائمه (علیهم السلام) و خوف از دست دادن این حالت (فرازهایی از مباحث جلسات ولایت).

وفات و مدفن؛ حاج آقا محمّد باقر صدیقین در چند سال باقی مانده به پایان عمر دو بار دچار حمله قلبی شد. که بار نخست برای معالجه به لندن رفت و بار دوم در سفر به خانه خدا در ایام حج دچار حمله قلبی شد که بلافاصله پس از بازگشت در تهران بستری و مدتی تحت معالجه بود. این عارف سالک و ذاکر عابد، که از مدافعان پرشور ولایت علوی و مهدوی بود، جمعه شب 4 جمادى الآخر 1414 ق باز دچار حمله قلبی شد؛ اما این بار دوام نیاورد و پس از انتقال به بیمارستان خورشید در اوایل روز شنبه 5 جمادی الاخر 1414 ق / 29 آبان 1372ش در سن نزدیک به هفتاد سالگی چشم از جهان فروبست. وفات او مصادف با ایام فاطمیه شد که بسیار به آن بانوی گرامی عشق می ورزید و در شب پیش از وفات توسلی جانسوز به سرور بانوان جهان داشت (کرباسی زاده، 1380 ص 91؛ همو، 1388، ص 259).

روز درگذشت این عالم فرهیخته و عارف دلسوخته شهر اصفهان یکپارچه عزادار شد و مریدان و علاقمندان او و عموم مردم اصفهان با اشک و ماتم به سوگواری پرداختند و پیکرش از مسجد درب کوشک تا تخت فولاد - بیش از ده کیلومتر- بر روی دست تشییع کردند و در میان آه و ناله و ضجه مردم در تکیه كازرونی * جنب قبر پدرش حاج ملا حسینعلی به خاک سپردند. فضل الله اعتمادی در ماده تاریخ وفات وی چنین سروده است:

با حسین و علی شود محشور *** دو سَمّی پدر بخلد برین

کرد برنا سؤال از طبعش *** سال فوت و را بحال حزین

گفت از راه صدق صدیقین *** باقر علم بود و یاور دین

فرزندان و بازماندگان؛ حاج محمّد باقر صدیقین از همسر خود حاجیه خانم رفعت آقا رفانی از سادات زواره ای صاحب پنج پسر و دو دختر شد که جز دومین پسرش حاج حسین صدیقین که در اثر حادثه تصادف در سال 1379 ش بدرود حیات گفت سایر فرزندان در قید حیانند حضرت آیت الحق و العرفان جناب آقای حاج شیخ حسن صدیقین یگانه روحانی خاندان به شمار می رود که در علم و عمل خانشین پدر و جد گرامی است. ایشان افزون بر استفاده های علمی و باطنی از پدر دانشمندش در حوزه درسی شماری از اساتید فقه و اصول و تفسیر حوزه اصفهان مانند حضرات آیات حاج شیخ حسن صافی و حاج سید محمّد علی موحد ابطحی نیز شرکت کرد و مدتی نیز در حوزه علمیه قم از دروس اساتید آن دیار و بهره های معنوی از آیت الله بهجت اشتغال داشت.

وی سالیان متمادی همچون پدرانش در مسجد درب کوشک به اقامه جماعت و منبر و ارشاد و نیز گرفتن استخاره و تعبیر خواب اشتغال دارد و در منزل خود به تدریس و تحقیق و تألیف و مطالعه همت گمارده و دروسی مانند ادبیات سطوح فقه و اصول، تفسیر و حدیث و گاهی متون عرفانی را برای طلاب و فضلا و علاقمندان تدریس کرده است. از آثار ایشان می توان به 1.

«ضیافت جدید»، نگرشی جدید به قرآن اشاره کرد که در دو جلد چاپ و منتشر شده است. این کتاب تفسیر سورة حدید به سبکی نوین و به گونه پرسش و پاسخ است. این دانشمند گرامی در ابتدای کتاب می نویسد: «هر چه گل زیباست، از جمال حق است؛ و اگر خاری هست امید به فضل یار داریم این مجموعه جمع سؤالاتی است که در ذهن انسآن ها یی پیدا شده و هدف از جمع آوری جستجوی بیشتر شما است. امید که همه ما جستجوگر حق در عرصه های زندگی باشیم.» شیرین واثقی گردآورنده کتاب در مقدمه می نویسد «...... مطالبی که از نظرتان می گذرد نه تفسیر است و نه تأویل بلکه یک سیری است عملی در قرآن از دید جمعی بندگان فقیر و مشتاق زیر نظر استدلال صاحب ذوق و محبت (حاج حسن صدیقین) این روش، کاری است. جدید برای افرادی که طالب سیر و سنجش جایگاه خود در پیشگاه خداوند و دیدن نفس خویش در آینه تمام نمای فرآیند تا [.....] خود ساخته روح و قلب را در کوره آتش محبت الهی ذوب کرد...» 2. «روش تحقیق»، که سیری در عرفان عملی به سبک نوین بوده و شامل چهارده نور می شود که عبارتند از قدرت فهم، وسعت دید، حفاظت، برنامه ریزی، شوق و علاقه، آزادی، استحکام، زنگ خطر، ارزش، فراموشی، تشویق، بیدار باش، آرامش، و گذشت با اغماض 3. روش تربیت نوین در زمان غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) 4. «فقه قرآن.

منابع: محمّد باقر صدیقین، زندگینامه خود توست، مخطوط همو، رساله ذكر نادعلی مخطوط همو درس هایی از ولایت 1366 و 1368؛ همو، جلسات ولایت مخطوط همو، جزرات و رسانی مخطوط شیخ حسن صدیقین، ضیافت جدید، در چند بی جا) 1384 و 1388ش، همو روش تحقیق آبی تا منوچهر صدوقی سها، تحریر ثانی تاریخ حکما و عرفای متأخر، تهران 1381 ش علی کرباسی زاده اصفهانی، نگاهی به احوال و آرای حکیم مدرس اصفهانی اصفهان 1388ش؛ همو، مقاله اخلاق و عرفان در آینه احوال و رفتار آیت الله حاج ملا حسینعلی صادیقین، حیات دوباره به کوشش علی کرباسی زاده اصفهانی اصفهان 1388 ش همو، مصاحبه با حاج شیخ حسن صدیقین، 1392ش

/على كرباسی زاده اصفهانی/

صرّافان، حسین؛ در محله یا قلعه اصفهان متولّد شد. بعد از گذراندن دوران کودکی وارد ارتش شد و به عنوان استوار ارتش به فعالیت پرداخت بعد از مدتی با جدا شدن از ارتش و به پیشنهاد شمس صدری به عنوان کارگر در کارخانه شهرضا مشغول به کار شد و از طرف کارگران به سمت نمایندگی آن ها انتخاب گردید و به فعالیت در زمینه بهبود وضعیت کار و معاش کارگران پرداخت (شیری مصاحبه با شمس صدری). حسین صرافان همانند دیگر فعالان کارگری در این زمان جذب تشکیلاتی به نام اتحادیه کارگران و حزب توده شد که این جریان تا اواسط سال 1323 ش ادامه داشت. بعداً بر اثر اختلافاتی که بین نمایندگان اتحادیه کارگران ایجاد شد، چند نفر از افراد مؤثر اتحادیه از آن جدا و اتحادیه دیگری به نام اتحادیه کارگران و پیشه وران و دهقانان به وسیله آن ها تشکیل شد. از مؤثرترین افراد اتحادیه سابق که از آن جدا و به اتحادیه جدید پیوستند می توان شمس صدری، امیر کیوان حسین صرّافان و احمد کفعمی * را نام برد (احمدی، ص 121). اعلام این جدایی در ابتدا توسط احمد کفعمی در کارخانه زاینده رود و ایراد سخنرانی در جمع کارگران صورت گرفت که در این سخنرانی کفعمی با حمله به حزب توده و گفتن این که ما می خواهیم از حزب توده جدا شده و یک اتحادیه کاملاً اسلامی ایجاد کنیم مسیر خویش را از حزب توده جدا کرد. شبیه به همین اجتماع و سخنرانی در کارخانه های دیگری نیز انجام شد از جمله سخنرانی حسین صرافان در کارخانه شهرضا که سخنان مشابهی را مطرح کرد. (لاچینی، ص 235-236) اولین جلسه رسمی اتحادیة کارگران با حضور حسین صرّافان احمد کفعمی، امیر کیوان و شمس صدری تشکیل شد که در این جلسه کفعمی و صرافان سخنرانی نمودند و مقرر شد که تابلویی تهیه کنند که بر روی آن شورای مرکزی اتحادیه های کارگران و پیشه وران و دهقانان نوشته شود و بالای آن آیه «نصر من الله و فتح قریب» منقوش گردد. (صدری، ص 94)

به دنبال این جدایی آتش اختلافات میان دو گروه شدیدتر شد و هر یک از طرفداران این احزاب در پی فرصتی برای حمله و تخریب حزب مقابل بود. بعد از تعطیلات نوروز در روز هشتم فروردین سال 1324 ش به گفته عزت الله باقری گروهی از اتحادیه کارگران به ساختمان های کمیته ایالتی حزب توده و شورای متحده حمله کرده و علاوه بر تخریب و غارت اموال اداری آن جا به ضرب و شتم افراد پرداختند (لاچینی، ص 237). به تلافی اقدامات این حزب نوپا در تاریخ اول خرداد 1324 ش گروهی از طرفداران نعمت الله بهرام پور از

سران حزب توده، به کارخانه پشم باف حمله کرده کارگران زیادی را مجروح نمودند. از جمله امیر کیوان که منجر به کور شدن یکی از چشمانش گردید. اما واقعه به همین جا ختم نشد و با توجه به اوضاع نابسامان اصفهان بر تجری اعضای حزب توده افزوده شد و کشتن حسین صرّافان، شمس صدری و احمد کفعمی به تصویب سران این حزب رسید بهرام پور مسؤولیت انجام این عمل را بر عهده گرفت و با تطمیع عده ای از لرهای بیدآباد (از طایفه خویش) به سرپرستی ابراهیم خان قصد اجرا نمودن این مأموریت جدید را داشت به دنبال حمله به کارخانه پشم باف و مجروح شدن عده زیادی از کارگران صرافان به عبادت کارگران از جمله امیر کیوان رفت شمس صدری که از توطئه حزب توده آگاه بود به حسین صرافان سفارش کرد که از راه همیشگی به اتحادیه نرود (شیری مصاحبه با شمس صدری). حسین صرّافان به همراه چند نفر دو چرخه سوار رفقای مسلکی و اتباع خود پس از عیادت از امیر کیوان در حال بازگشت به محل اتحادیه بود که عده ای در حدود ده پانزده نفر از لرهای بیدآباد در اطراف اتحادیه در کمین وی بودند و همین که صرّافان با همراهان خود به اتحادیه نزدیک شد. سه نفر چاقو به دست به طرف وی رفته و یک نفر از آن ها از پشت سر با ضربه چاقو به شانه او زد و دو نفر دیگر ضرباتی به شکم او وارد کردند. همچنین بین همراهان صرافان و لرها در گیری ایجاد شد و از طرفین عده ای به سختی مجروح شدند. بلافاصله حسین صرافان با یک اتومبیل که از آن جا عبور می کرد به بیمارستان منتقل گردید و پس از عمل جراحی به فاصله کوتاهی در روز جمعه 4 خرداد 1324 ش فوت کرد (احمدی، ص 116).

جسد حسین صرّافان در شب حادثه على رغم اصرار مأمورین نظامی در به خاک سپردن آن توسط دوستانش از جمله شمس صدری در مسجد امام به امانت گذارده شد و صبح روز بعد با تعطیلی شهر و حضور گسترده کارگران با شکوه خاص به سمت تخت فولاد تشییع و در نكیة سید العراقین * به خاک سپرده شد.

باقر بر همن از شعرای معاصر وی در اصفهان اشعار زیر را به مناسبت کشته شدن او سروده است:

هر کجا رو آورم سوک غمی برپاستی *** قلب ها و دیده ها مجروح و خون پالاستی

آن که اندر راه آزادی بدی ثابت قدم *** آوخ آوخ تنگنای گور را مأواستی

شد درخت اتحاد از خون پاکش بارور *** این اثر در خون پالان لازم الاجراستی

سر ز خاک تیره بردار و نگر احرار را *** بند بند هر یکی اندر نوا چون ناستی

(مهدوی، ص 85-86)

منابع: محمّد طاهر احمدی استادی از اتحادیه کارگری 1321 - 1322ش، تهران اکرم شیری مصاحبه با شمس صدری 1391/11/12 ش شمس صدری در راه وظیفه یادداشت های شمس صدری از سال 1321 - 1325ش، ج 1، تهران 1330 ش کامبیز لاچینی از واندن تا وین پژوهشی در خاطرات عزت الله باقری و نگاهی دیگر به تفکر چپ در گفتگویی با عزت الله باقری، ج 1، تهران 1387 ش سید مصلح الدین مهدوی، تذكرة الشعرای تخت فولاد اصفهان 1334 ش

/اکرم شیری/

صرّام میرزا علیرضا؛ میرزا علیرضا قانونی، ادیب شاعر متخلص به «صرّام» فرزند میرزا ابو القاسم چرم فروش در سال 1315ق در اصفهان متولد شد (مهدوی ص 305) صرّام در اوایل جوانی به انجمن شیدا راه یافت و در جلسات آن شرکت می کرد ولی 20 سال از این فضا دوری گزید و باز به گفتن شعر مایل شد و چندی در انجمن كمال حضور می یافت (اوحدی یکتا، انجمن های ادبی اصفهان مخطوط) استاد عبد المجید اوحدى یكتا* (انجمن های ادبی اصفهان مخطوط). می نویسد: «شعر کم می گفت و بیشتر آن از جنس غزل است. اواخر عمر تخلص خود را به «سرشار» تبدیل ساخته بود. صرّام از ارادتمندان شادروان استاد مسرور بود. از محضرش استفاده می کرد».

سید مصلح الدین مهدوی * (ص 305) می نویسد: «در انواع فنون سخن از غزل و قصیده ماهر است. چندین مثنوی گفته یکی به نام حجاب نامه دیگری به اسم آفرینش و غیره»

وی مدنی در دادگستری وکالت می کرد و چندین سال به تجارت روزگار می گذرانده است (همان جا).

از آثارش تفریط بر کتاب «زهره و منوچهر» از آثار ایرج میرزا بوده که در سال 1306 ش نوشته است. وی در این تفریط 34 بیت از اشعار خود را نیز اضافه کرده است. از اشعار اوست که در این تقریظ آورده است:

عشق ادب در سر من بیش بود *** مشغله ام بیشتر از پیش بود

با همه افکار پریشان خویش *** جمع نمودم همه فکر پریش

لیک نگیرند چه صاحبدلان *** خورده همی بر سخن دیگران

گفتم و این گونه ز من در خور است *** آن شنود کز همه بیناتر است

تا که بود نام و نظم و ادب *** تا که بود در پی هر روز شب

نام نکویش به جهان یاد باد *** روح ادب زو همه دم شاد باد

حاصل صرّام بود در جهان *** این که کند ذکر سخن جاودان

وی در روز چهارشنبه دوم آذر 1345 / 1386ق فوت نمود و در بقعه تکیه خوانساری * به خاک سپرده شد.

منابع: عبد المجید أوحدى یكتا، / انجمن های ادبی اصفهان مخطوط؛ ایرج میرزا زهره و منوچهر با تفریط علیرضا قانونی، اصفهان 1306 ش سید مصلح الدین مهدوی، تذكره شعرای اصفهان، اصفهان 1334 ش.

/حمید خلیلیان/

صرامی، شیخ محمّد علی؛ فرزند آقا غلامحسین، در سال 1290ش در سده اصفهان به دنیا آمد. پدرش از زهاد زمان و معتمد مردم بوده و مادرش جهان سلطان اهل ذکر و قرآن و مسلط به هنر نقاشی روی پارچه بود. او در خانواده ای اهل علم و معرفت بزرگ شده بود. چنانکه برادرش شیخ محمّد کریم و خواهرش منور سلطان نیز معلم قرآن و مربی جوانان بودند. محمّد علی پس از طی مقدمات در زادگاهش جهت فراگیری علوم دینی به مدرسة جده بزرگ اصفهان عزیمت نمود و پس از ده سال تحصیل در اصفهان به زادگاهش بازگشت و به ارشاد و تدریس و ترویج امور دینی پرداخت. وی جهت ارتزاق و عدم اتکا به شهریه طلبگی در منزل به تولید پارچه می پرداخت شیخ محمّد علی در سال 1323ش ازدواج کرد و مجدداً عازم اصفهان و ساکن مدرسه جده بزرگ گردید. از اساتید او در این زمان حاج آقا رحیم ارباب * بوده که اردات خاصی نیز خدمت ایشان داشته است. از هم مباحثه ای ها و همدرسان وی شهید حاج آقا عطاء الله اشرفی اصفهانی *، میرزا عبدالجواد جبل عاملی، حاج آقا امام امامی سدهی، سید رضا حجازی، سید محمّد جواد غروی خانم مجتهده نصرت امین *. جلال الدین همایی *، ابوالقاسم پاینده و شیخ حسینعلی منتظری را می توان اشاره کرد.

تصویر

شیخ محمد علی صرامی

وی با بانو مجتهده امین مباحثه علمی، خاصه در مباحث تفسیر و اخلاق داشته است (صرامی، زندگی نامه شیخ محمّد علی صرامی، ص 1).

شیخ محمّد علی همچنین سفرهای تبلیغی به نقاط مختلف کشور داشته و حتی در سال 1328 ش جهت تبلیغ امور دینی سفری به کشور کویت نموده است. وی به توصیه استادان و حوزه علمیه اصفهان و درخواست اهالی لنجان مدنی در آن منطقه ساکن و به امامت جماعت و امور مذهبی می پرداخت.

شیخ محمّد علی زندگی ساده ای داشته و شاگردان و آشنایان همواره او را به حسن خلق و ساده زیستی یاد می کنند (همان جا).

از وی دست نوشته هایی در زمینه های اخلاقی و ارشادی به جای مانده است. وی بیشتر به بیان گفتاری عنایت داشته تا بیان نوشتاری و منزل او همیشه محل رفت و آمد اهل علم و محل بحث و مباحثه بین بزرگان بوده است (همان، ص 2)

این عالم ربّانی سرانجام در روز دوشنبه 20 شعبان 1382ق / 1342ش در خمینی شهر فوت و پس از تشییع در تکیه گلزار به خاک سپرده شد.

از فرزندان شیخ محمّد علی صرامی یک دختر و سه فرزند پسر به جای مانده است حسین صرامی استاد دانشگاه صاحب تحقیقات و تألیفاتی از جمله «بررسی

مشاغل غیر رسمی»؛ «دانشگاه باستانی جندی شاپور» و غیره است و همچنین حسن و محمود صرامی از قضات خوشنام دادگستری اصفهانند (همان جا).

منابع: حسین صرامی زندگینامه شیخ محمد علی صرامی، مخطوط.

/ حمید خلیلیان /

صفا تاج مرتضی؛ فرزند حسن و صدیقه، در سال 1341ش در یک خانواده مذهبی در اصفهان به دنیا آمد. پایه های فکری و عقیده اش دفاع از قرآن و آئین حیاتبخش اسلام بود. با این که ظاهری آرام و متین داشت؛ ولی در باطنش آتشی فروزان علیه هرگونه شرک و ظلم و فساد مشتعل بود مرتضی به راستی از زاهدان شب و شیران روز بود در موقع عبادت در پیشگاه خدا خاضع بود و آن چنان با خدا خالصانه راز و نیاز می کرد که خاطره یاران امام حسین علیه السلام را متجلی می ساخت. وی از هرگونه خصلت نفسانی و ریاکارانه پرهیز می کرد و کارش برای رضای خدا بود و بس.

تصویر

شهید مرتضی صفاتاج

با شروع انقلاب اسلامی به صفوف مردم پیوست و فعالیت های شبانه روزی خود را شروع کرد و در بخش اعلامیه نوار، عکس امام و تظاهرات و راهپیمائی ها شرکت فعال داشت و فعالیت گسترده ای را در هدایت دانش آموزان هنرستان ابوذر به تظاهرات بر عهده داشت (منتظر القائم، ص 82) هنگام بازگشت امام به میهن به تهران رفت و مامور انتظامات شد. وی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی برای حفظ و حراست از دستاوردهای انقلاب به سپاه پاسداران پیوست و بعد از گذراندن دوره آموزشی با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به سوی جبهه های جنوب شناخت و به دارخوین رفت و در عملیات فرمانده کل قوا در تاریخ 1390/3/21ش شرکت فعال داشت و پس از به دست آوردن پیروزی هایی از ناحیة بینی مجروح شد و خونریزی شدیدی داشت. وی به بیمارستان منتقل شد و پس از بهبودی نسبی به جبهه بازگشت مرتضی در عملیات ثامن الائمه مسؤولیت یک گروه 22 نفری را به عهده گرفت و پیروزی های چشمگیری به دست آورد وی قادر به اداره عملیات نزدیک تن به تن بود و در عملیات طریق القدس آزادسازی بستان شرکت داشت. سپس در عملیات فتح المبین شرکت کرد و مسؤولیت یکی از گردان های عملیانی گردان امام محمّد باقر (علیه السلام) را به عهده گرفت و توانست پیروزی های درخشنده ای به دست آورد. در عملیات بیت المقدس معاونت گردان امام محمّد باقر (علیه السلام) را پذیرفت و در این رابطه هم فعالانه خدمت نمود وی کمتر استراحت می کرد و بیشتر کار می کرد و خود را وقف انقلاب کرده بود. در عملیات پیروزمندانه رمضان مسؤولیت فرماندهی گردان حضرت زهرا (سلام الله علیها) را به عهده داشت و در این عملیات از ناحیه کتف و دهان مجروح شد؛ به طوری که تمام دندآن ها یش را از دست داد با این حال دوباره به جبهه بازگشت و در عملیات محرم با مسؤولیت فرماندهی گردان المهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به انقلاب خدمت کرد. در عملیات های دیگری چون والفجر مقدماتی و والفجر مسؤول طرح و عملیات تیپ یک لشکر امام حسین بود. و اغلب به شناسایی می رفت تا موقعیت دشمن را بررسی کند.

سرانجام در عملیات والفجر 2 پس از 36 ساعت نبرد با دشمنان در منطقه پیرانشهر حاج عمران در 1 مرداد 1362ش بر اثر ترکش توپ به شهادت رسید. پیکر پاک این شهید پس از ده سال در تاریخ 1372ش به اصفهان آورده شد (منتظر القائم، ص 82) و در گلستان شهدای اصفهان، قطعة یوسف 1، ردیف 9، شماره 11 به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید؛ «.... خدایا تو شاهدی که تنها آرزوی من روئیت حجة ابن الحسن (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و زیارت آموزگار شهادت حسین (علیه السلام) بود. خدایا از تو می خواهم که اگر در دنیا موفق نشدم امام را در آخرین لحظات زندگی ببینم در آن لحظاتی که یاران و دوستان همه گرماگرم مبارزه اند و من در گوشه ای در خون می غلطم و از زیباترین و بهترین لحظات زندگی من خواهد بود، آن

موقع موفق به دیدار امام گردم.

آری ای ملت مسلمان همچنان یکپارچه باشید و روز به روز منسجم تر شوید و وحدت خود را از دست ندهید و اماممان را تنها نگذارید و هدفتان و تنها هدفتان اسلام و قرآن باشد و هیچ گاه منافع شخصی خود را در سیر مبارزاتی دخیل نکنید که موجب انحراف و در نهایت شکست است.....». (بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان).

سیره و اخلاق شهید وی فردی بسیار متواضع و کم حرف بود و پیش از آن که حرف می زد فکر می کرد. بسیار مؤدب و با نزاکت بود و به پدر و مادر خود احترام زیادی می کرد. به نظافت و نماز اول وقت اهمیت بسیار می داد. ساده پوش ولی شیک پوش بود و سیمای زیبایی داشت. در کارهای شخصی و گردان بسیار منظم و منضبط بود. در مراسم سوگواری لشکر بسیار فعال بود و به مطالعه و آشنایی با عقاید اسلامی اهمیت می داد. مرتضی شخصیت آرام و باثباتی داشت. در جلسات آیت الله بهاء الدینی، بسیار دقیق و موشکافانه به صحبت های ایشان گوش می داد و مانند فرزندی که به پدر رسیده باشد، تمام حواس خود را معطوف به ایشان کرده بود. دلبستگی به دنیا نداشت و تمام وسایل او در یک کوله پشتی جا می شد. (جان نثاری، مصاحبه با محمّد جعفر یوسف زاده)

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ وصیت نامه شهید؛ مریم جان نثاری، مصاحبه با محمّد جعفر یوسف زاده؛ اصغر منتظر القائم، بزمگاه دلیران، اصفهان 1384ش.

/اصغر منتظر القائم/

صفا قائنی، سیّد علیرضا؛ سیّد علیرضا حسینی قائمی، طب فاضل، ادیب شاعر و خوشنویس در قرن سیزدهم هجری و ابتدای قرن چهاردهم است. وی از مردم قائن خراسان و از سادات حسینی است. پدرش میرزا اسماعیل از عرفای ممتاز عصر خود به شمار می رفته و در جوانی به قصد تحصیل از خراسان به اصفهان آمده و در اصفهان مقیم و متأهل گشت. فرزندان میرزا اسماعیل همه در اصفهان متولد شده و در این شهر نشو و نما یافتند (همایی، 1369، ص 440؛ بشارت، ص 36).

یکی از برادرانش میرزا محمّد على اصفهان حكیم . ریاضی دان و خطاط نامدار عهد قاجار است و صاحب آثار و تألیفات ارزشمند بوده و شاگردان برجسته ای را تربیت نمود (بشارت ، ص 20-15)

تصویر

سید علیرضا صفا قائنی

میرزا علیرضا متخلص به «صفا» در زمان خود از افاضل اطبا و شعرا و خوشنویسان اصفهان بوده است. معاصر شعرایی چون مسکین * پرتو، عنقا *، عمان، دهقان سامانی، بیضا، آشفته * و شعرای دیگر بود. در انجمن های ادبی اصفهان مانند انجمن ابو الفقراء و انجمن عنقا مرتب حاضر می شد و در ساختن غزل های طرحی شرکت می جست (همایی ، 1369، ص 440). در

از اشعار اوست:

ای به خوبی از عالمی ممتاز *** می سزد گر کنی به عالم ناز

آن که دیده است لعل شیرینت *** نکند یاد شکر اهواز

خاطر جمع ما پریشان کرد *** تا پریشان نمود زلف دراز

طاق ابروی تست قبله جان *** ما بدین قبله می کنیم نماز

هم درین ره نهیم پای طلب *** هم بر این در کنیم روی نیاز

عمر محمود شد از آن کوتاه *** تا که کوتاه کرد زلف ایاز

سعی کس در طریق کعبه صفا *** به حقیقت رسی از راه مجاز

تازه گردد روان خواجه و شیخ *** شعر تو گر برند در شیراز

(همایی 1350، ص 857)

از میرزا علیرضا یک نسخه غزلیات او به خط خودش

به قلم نستعلیق و شکسته نستعلیق خوش مشتمل بر چهارده برگ موجود است و آن را در سال 1308 ق به مسعود میرزا ظل السلطان اهدا کرده که در کتابخانه سلطان القرایی در تهران است (تهرانی، ج 9، ص 609) مقداری از اشعارش در کتاب «کارنامه خاندان بشارت» به چاپ رسیده است (بشارت، ص 142).

وی از هنر نقاشی نیز بهره کافی داشته و نقاشی های کتاب مثنوی مولانا جلال الدین که به خط میرزا محمّد علی قائنی نوشته شده کار اوست (همان، ص 121)

از آثار کتابت او مجموعه ای به شماره 668 در کتابخانه ملک است شامل 16 رساله از جمله رساله «الادوار» صفى الدین عبد المؤمن ارموی در موسیقی را به خط شکسته نستعلیق نوشته و رساله «آداب آوازها و ذکرهایی که در منابر و جز آن خوانده می شود» را به خط نسخ و نستعلیق نوشته و رساله «المیراث» را به خط شکسته نستعلیق به سال 1275 ق به پایان رسانده است (افشار، ج 1، ص 126).

سرانجام این طبیب و ادیب شاعر در 24 ربیع الاول 1313 ق در گذشت و در تکیه میرزا رفیعا * تخت فولاد به خاک سپرده شد و در توسعه فرودگاه اصفهان آثار قبر او از بین رفته است (بشارت، ص 121)

منابع: محمّد محسن آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ج 9، قم 1408ق ایرج افشار و محمّد تقی دانش پژوه فهرست نسخه های خطی کتابخانه ملک، جا مشهد 366 اش: سیّد احمد علی بشارت کارنامه خاندان بشارت اصفهان 1375ش مهدی بیانی، احوال و آثار خوشنویسان ، ج 1و 2 تهران 1363ش جلال الدین همایی مقالات ادبی، تهران 1369ش همو، «حاشیه بر شرح حال حکیم دانشمند ریاضی میرزا محمّد علی اصفهانی»، مجلة وحید، 1350، ش 93، دوره نهم.

/حمید خلیلیان/

صفاء سیّد فضل الله؛ فرزند سیّد عباس صفی دهکردی *، در سال 1302ش در اصفهان متولد شد. در سال 1320 ش پس از اخذ دیپلم به تهران رفت و در دانشکده حقوق به تحصیل پرداخت و پس از دریافت لیسانس به تدریس در دبیرستان های تهران مشغول شد. او سالیان دراز دبیر ادبیات در دبیرستان مروی تهران و دارالفنون بود و چندین سال مدیریت دارالفنون را به عهده داشت و پس از ادامه تحصیل و اخذ دکترای حقوق در دانشکده حقوق به تدریس پرداخت.

تصویر

سید فضل الله صفا

دکتر صفا از سال 1355 ش محل سکونت خود را به اصفهان انتقال داد و در خانه پدری ساکن شد.

او اطلاعات وسیعی درباره اماکن و ابنیه تاریخی و مساجد و موقوفات اصفهان داشت و با اداره اوقاف همکاری می نمود. خود نیز متولی موقوفاتی بوده و تعداد زیادی از فقرا و مستمندان را سرپرستی می نمود. او سال ها در منزل پدری خود جلسات منظم روضه خوانی برپا می نمود و در تعظیم شعائر دینی می کوشید (قاسمی ص 241)

سیّد فضل الله صفا سرانجام در 21 شعبان 1401 ق / 1390 ش در اثر سکته قلبی وفات یافت و در کنار پدرش در تکیه سیّد العراقین * به خاک سپرده شد (قاسمی مصاحبه با دکتر سیّد رضا صفی برادر ایشان).

اشعار ذیل از شکیب اصفهانی * بر روی سنگ مزارش چک شده است.

محیط علم و ادب، واقف از حدوث و قدم *** سلیل احمد محمود، سیّد عالم

یگانه فاضل باذل به نام فضل الله *** خجسته دکتر کامل، ستوده اهل قلم

به راه شرع قدم تا نهاد از سر شوق *** گرفت رشته حبل المتین به کف محکم

شنید تا سخن ارجعی الی ربّک *** روان به دار بقا گشت با دلی خرّم

به ماه تیر سفر کرد تا از ملک جهان *** به اهل صدق و صفا در بهشت شد همدم

شکیب سرزده تاریخ او حکیمی گفت:

صفا به خلد برین از صفا نهاد قدم منابع: رحیم قاسمی، شرح مجموعه گل، اصفهان 1389 ش همو مصاحبه با دکتر سیّد رضا صفی برادر ایشان، 1385ش.

/رحیم قاسمی/

صفایی انارکی حسنعلی؛ فرزند رضا، اول مهر 1340ش در خانواده ای مذهبی در اصفهان به دنیا آمد. دوران تحصیلات ابتدایی را با معدل عالی گذراند و دوره راهنمایی و دبیرستان را در اصفهان ادامه داد و در سال 1359 ش مدرک دیپلم گرفت با پیروزی انقلاب اسلامی به عضویت بسیج درآمد.

تصویر

خدمت نظام وظیفه خود را در ارتش جمهوری اسلامی در پایگاه یکم شکاری مهرآباد تهران آغاز کرد و با تلاش زیاد توانست به گروه جنگ های نامنظم شهید چمران ملحق شود پس از مدتی حسنعلی به کردستان رفت و در آن جا خدمت نمود سپس به جمع جهادگران استان اصفهان ملحق شد و به جبهه های جنوب رفت و به عنوان معاون تیپ مهندسی رزمی مشغول خدمت شد همچنین وی در کنار جهاد به تحصیل پرداخت و توانست در آزمون سراسری در رشته مهندسی دانشگاه صنعتی اصفهان پذیرفته شود و تحصیلات خود را ادامه داد. حسنعلی در چندین عملیات مانند خیبر، بدره والفجر 8 و کربلای چهار شرکت کرد و یک بار نیز شیمیایی شد ولی این مانع حضورش در جبهه نشد. سرانجام در عملیات کربلای 5 در شلمچه به تاریخ 19 دی 1395 ش به شهادت رسیّد (نریمانی، ص 88-195) خویش را از کارگاه وی تأمین می کردند که این امر تأثیر پرونده شهید پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعه کربلای 5 ردیف 11 و شماره 7 به خاک سپرده شد (سنگ قبر) وی دومین شهید خانواده است.

ویژگی های اخلاقی شهید؛ به فعالیت های دینی و مذهبی توجه خاص داشت و به خواندن نماز اول وقت و جماعت اهمیت بسیار می داد. همواره چهره ای خندان و متیسم داشت و حسن خلقش زبان زد خاص و عام بود. اراده ای محکم و استوار داشت و شجاع و بی باک بود و از سختی ها و مشکلات نمی هراسیّد و از آن ها استقبال می کرد. وی رازدار همرزمانش بود و آن ها را در مشکلات یاری می رساند ولی خود هیچ گاه مشکلاتش را برای کسی بازگو نمی کرد و خود در رفع آن می کوشید. وی از روحیه قوی و پشتکاری سخت برخوردار بود به گوشه ای که ناممکن ها را ممکن می ساخت و هیچ گاه از کمبودها شکایتی نمی کرد و هرگاه می گفتند وسیله کم داریم قبول می کرد و روی حرف مافوق خود حرفی نمی زد (نریمانی، ج 12، ص 90-92)

منابع: پروند بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ مرتضی نریمانی، السراج المنیر، ج 12، اصفهان 1380ش.

/مریم جان نثاری/

صفدرزاده حقیقی حاج مهدی خان؛ فرزند صفدرخان در سال 1270ش در خانواده ای مذهبی متولد شد. پدرش کشاورز بود و در محله جلوخان میدان نقش جهان سکونت داشت حاج مهدی خان پس از گذران دوران کودکی از سن 12 سالگی پا به کارگاه قالیبافی گذاشت و این هنر ارزشمند را نزد اساتیدی همچون استاد عبد الصمد اسلمی، استاد عبد المطلب شورشی و استاد عبدالرحیم خان شورشی فرا گرفت. با استعداد درخشانی که در فراگیری و بافت فرش از خود نشان داد. به سرعت پله های ترقی را در زمینه بافت فرش پیمود و به گونه ای که در سال 1318ش استاد مهدی خانه به عنوان یکی از بزرگان صنعت فرش شهرت بسیار یافت.

حاج مهدی خان در ابتدای کار با برپا کردن چند دستگاه قالی در منزل خویش به اتفاق اعضای خانواده به بافت قالی مشغول گردید و پس از مدتی با احداث کارگاه قالیبافی در خیابان تلفن خانه در اصفهان و به کارگیری بافنده مَرد، به بسط حرفه خویش پرداخت. از همان ابتدای کار بازرگانان بنام فرش همچون عبدالرحیم امامی و حقایق با مهدی خان آشنا شده و کلیه سفارشات خویش را از کارگاه وی تأمین می کردند که این امر تأثیر

بسزایی در توسعه فعالیت حاج مهدی خان صفدر زاده گذاشت. از مشخصه های بارز فرش های ایشان که نزد تجار داخلی و خارجی شناخته شده بود، استفاده از رنگهای گیاهی بود که وی در فرش های خویش مورد استفاده قرار می داد. حدود سال 1305 به دعوت صلیب سرخ بین المللی و کنسول فرانسه در اصفهان اقدام به احداث کارگاهی جهت آموزش قالیبافی به اقلیت کلیمی ساکن اصفهان واقع در میدان نقش جهان نمود که بسیاری از تجار فرش خیابان فردوسی تهران از کارآموزان این کارگاه بوده اند. استاد مهدی خان در راستای ارتقای طرح نقشه های فرش با استادان بنام نقاشی همچون مصور الملکی و غلامرضا فرشچیان و مینیاتوریست معروف استاد حاج میرزا آقا امامی در ارتباط بود. وی انسانی والا و فروتن بود. هیچ گاه فرشهای خود را به نام خود نمی بافت و در انجام کارهای خیر و کمک به کارگران کارگاهش به صورت مخفیانه شرکت می کرد.

تصویر

تصویر مهدی خان صفدر زاده حقیقی از آثار فرزندش استاد فیض الله

حاج مهدی خان صفدرزاده حقیقی بر اثر سکته در 10 مرداد 1347ش وفات یافت و در تکیه سیّد محمّد لطیف خواجویی به خاک سپرده شد.

فرزند استاد مهدی خان استاد غلامعلی خان بنیانگذار قالیبافی در هنرهای زیبای اصفهان و از بزرگان هنر فرش بوده که از نمونه کارهای هنری ایشان که با همکاری استاد عیسی بهادری در هنرستان اصفهان یافته شده می توان به قالیچه معروف شکار چرخ بشریت و مجلس شورای ملی اشاره کرد. از دیگر فرزندان وی استاد حاج بدالله حاج فیض اله و حاج نصراله می باشند. که همانند فرزند ارشد ادامه دهنده راه پدر بوده اند.

از آثار حاج یدالله خان می توان به فرش های معروف هفت شهر عشق اهدایی به آستان مقدس امام هشتم و قالی ثار الله و خانه کعبه اشاره نمود. از آثار حاج فیض الله تابلوهای بسیار نفیس آثار تاریخی میدان نقش جهان مسجد وکیل، مدرسه چهارباغ مناره مسجد امام و تعداد زیاد دیگری را می توان نام برد.

منابع اکرم شیری مصاحبه با بهرام خان صفدرزاده 10 حقیقی /1391/10 م همو مصاحبه با خانواده صفدرزاده حقیقی ، 1391/10/8ش.

/اکرم شیری/

صفری علی فرزند کریم و مادرش مریم در سال 1342 در روستای (اسپارت ایران شمالی) متولد شد. وی دوران ابتدایی را در همان روستا سپری کرد دوران راهنمایی خود را در مدرسه روستای دستجاره گذراند. برای ادامه تحصیل به اصفهان آمد و در دبیرستان هاتف اصفهان مشغول تحصیل شد و از همان زمان بود که فعالیت های سیاسی خود را آغاز کرد و در راه پیمایی ها و تظاهرات شرکت می کرد و به پخش اعلامیه می پرداخت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و کار اصلی خود را از کمیته دفاع شهری اصفهان در جهت مبارزه با منافقین و خانه های نیمی شروع کرد. وی در درگیری پادنا که در فروردین ماه 1359 در سمیرم واقع شد با قوانین مخالفان انقلاب اسلامی به مبارزه پرداخت.

تصویر

در اوایل سال 1360 عازم جبهه های جنگ شدند و از اوایل سال 1361 ش رسماً به عضویت سپاه درآمد. وی

در عملیات بسیاری از سال 1360 تا 21 اردیبهشت 1363ش شرکت داشت از جمله رمضان - فتح المبین - محرم - والفجر مقدماتی - خیبر و.....

وی به عنوان مسؤول گردان خمپاره انداز کار خود را شروع کرد و بعداً به عنوان فرمانده ادوات تیپ قمربنی هاشم انتخاب شد.

علی دارای روابط عمومی بسیار قوی بود و همیشه در کارهای علمی و فرهنگی و دینی فعالیت های چشمگیری داشت از جمله وی همواره در جبهه دعای کمیل و توسل را با صدای دلنشین خود برای همه می خواند. وی در دوران حضور خود در جنگ بیش از چند مرتبه زخمی شد و سرانجام به تاریخ 21 اسفند 1393 بر اثر ترکش خمپاره در هورالهویزه جزیره مجنون در عملیات بدر به شهادت رسیّد. پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعه بدر، ردیف 1 شماره 25 به خاک سپرده شد.

او در فرازی از وصیت نامه خود می نویسد: «سه عامل مهم سبب پیروزی انقلاب باشد یکی هدف ما بود که همین اسلام بوده دومین عامل رهبریت قاطع این انقلاب سومین عامل بسیار مهم در پیروزی انقلاب اسلامیمان وحدت بین مردم بود که بسیار مهم بود». کلا این است اسلام به جای خودش با قیست و هدفی است. بسیار گویا و آشکار هر که بگوید قابل فهم نیست دروغ می گوید چون خداوند حقیقت و حقانیت خودش را به وسیله 124 هزار پیامبر به انسآن ها فهماند و .... پس دینی است بسیار آشکار و مشخص و رهبریت هم که به جای خودش به یاری خدا محکم و باقی است ..... ای همه و همه بدانید و آگاه باشید دشمنان اسلام فهمیده اند که به هدف نمی توانند خدشه وارد کنند به رهبریت هم که جراتش را ندارند .... امیدشان به این است که بتوانند از راه تفرقه و نفاق به آن دو اصل مهم دیگر به طوری به جمهوری اسلامی ضربه وارد کنند . آن ها با روش های مختلف وارد عمل شده و هر بار به علت آگاهی است همیشه در صحنه سیلی خورده و فرار کرده است.

منابع بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان:

/مریم جان نثاری/

صفری نعمت الله؛ فرزند علی و مادرش ام الكلثوم در 28 مرداد 1340 ش در شهرستان عقدا به دنیا آمد. پس از دوران کودکی به همراه خانواده اش به سامان از توابع شهر کرد رفت و در آن جا به تحصیل علم مشغول شد و پس از یک سال به همراه خانواده به بندر عباس عزیمت نمود و در بخش حاجی آباد قصبه دهستان به مدت چهار سال اقامت گزیدند. سپس به اصفهان مراجعت نمودند و در مدرسه امیر کبیر تا سال سوم راهنمایی ادامه تحصیل داد و سپس درس را رها کرد و به حرفه باطری سازی روی آورد. با شروع حوادث انقلاب اسلامی به فعالیت های سیاسی و مذهبی پرداخت و با پخش اعلامیه و نوارهای امام و شرکت در راهپیمائی ها فعالیت خود را ادامه داد تا انقلاب به پیروزی رسیّد لذا روزها به کار خود مشغول بود و شب ها به مساجد می رفت و فنون نظامی و اسلحه شناسی را می گذراند پس از آن در اردیبهشت 1359ش به عضویت بسیج اصفهان درآمد و در دورانی که در بسیج بود شب ها را نگهبانی می داد و در کلاس های عقیدتی و سیاسی و قرآن شرکت می کرد و در اواخر اردیبهشت 1359ش برای مأموریت به کرمانشاه رفت و پس از چهار روز به شهر سنندج اعزام شد که در این شهر در حین انجام یک ماموریت خودرو آن ها مورد هجوم ضد انقلاب قرار گرفته و باعث مجروح شدن وی گردید که پس از یک معالجه سریانی با اصرار خود به مأموریت. دیگری رفت که در این ماموریت نیز مورد اصابت پنج گلوله در ناحیه شکم و پا قرار گرفت لذا برای درمان به تهران اعزام شد و سپس به بیمارستان عیسی بن مریم اصفهان منتقل شد. پس دو ماه بستری در بیمارستان به خانه بازگشت و بلافاصله به عضویت سپاه پاسداران درآمد و بعد از مدت سه ماه معالجه در اردیبهشت ماه 1360ش از طرف سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اصفهان

تصویر

به جبهه های دارخوین اعزام گشت و در عملیات فرمانده کل قوا در 1360/3/21 ش رزمندگان اسلام شرکت کرد و مجروح شد وی به اصفهان برگشت و در اوائل تیر 1360ش بار دیگر به جبهه دارخوین رفت و پس از یک ماه به علت کسالت از عمل جراحی به اصفهان بازگشت و در سپاه مشغول خدمت شد تا این که در شهریور 60 دوباره به جبهه رفت و در عملیات طریق القدس و آزادسازی بستان شرکت کرد. وی در آذر 1390ش در جبهه بستان پس از 24 ساعت محاصره گلوله ای به سر او اصابت کرد و به اصفهان اعزام شد. نعمت الله پس از بهبودی در اواخر آذرماه به جبهه بازگشت. وی در عملیات علی بن ابی طالب در چزابه و دفع حمله قوای یعنی شرکت داشت. وی پس از این عملیات وقتی به مرخصی آمد تلاش کرد با تمام دوستان و آشنایان ملاقات کند و سپس به جبهه بازگشت و در عملیات فتح المبین شرکت کرد (بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان). در تاریخ 10 اردیبهشت 1361 در عملیات بیت المقدس در حالی که معاون یگان تانک بود همراه با رضا عسگری فرمانده این یگان به شهادت می رسند. (منتظر القائم مصاحبه با شفیعیون). بیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعه بیت المقدس 1 ردیف 17، شمارة 30 به خاک سپرده شد شاهسنایی، ج 2، ص 454).

از ویژگی های اخلاقی شهید صرفه جو بود و هرگاه لباس نویی برای او خریداری می شد او را به فقرا می داد. و همان لباس قدیمی خود را می پوشید ولی بسیار تمیز و مرتب بود و در عین حال بسیار شوخ طبع و خوش اخلاق و آرام بود از غیبت کردن بدش می آمد و به صله رحم نیز اهمیت بسیار می داد (از خاطرات مادر شهید، ام كلثوم).

فرازی از وصیت نامه شهید؛ تنها خواهش من از شما پدر و مادر عزیزم این است که هیچ گونه ناراحتی به خود راه نداده و برای من گریه نکنید بلکه افتخار کنید که فرزندتان را در راه خدا اهدا نموده اید چون برای هر فرد خداوند روزی را جهت امتحان و آزمایش قرار داده و این روز امتحان من و شماست که من با هجرت خود و راهم بر نفوس خود پیروز شده ام (نعمت الله صفری 1361/2/10).

منابع: بایگانی شاد شهید استان اصفهان؛ علیرضا شاهسنایی رساله کارشناسی گلستان شهدای اصفهان در گستره تاریخ اصفهان 1378ش، زندگینامه ارسالی از طرف خانواده شهید اصغر منتظر القائم، مصاحبه با اصغر شفیعیون، 1392ش وصیت نامه شهید.

/اصغر منتظر القائم/

صفوی، سیّد ابراهیم فرزند سیّد قاسم و مادرش تاجی خانم به سال 1332ش در خانواده ای فقیر در شهرضا به دنیا آمد. او از سن 6 سالگی تحصیلات خود را آغاز کرد. وی از همان کودکی به اهل بیت علاقه مند بود. زیرا پدر بزرگ وی مداحی اهل بیت می کرد و کم کم به مداحی علاقمند شد و در کنار پدرش روضه خوانی می کرد و به روضه حضرت زهرا (سلام الله علیها) بسیار علاقه داشت. در نوجوانی به همراه خانواده به اصفهان آمدند و تحصیلات خود را در مدرسه راهنمایی هراتی و دبیرستان را در مدرسه هاتف ادامه داد. بیشتر اوقات خود را صرف مطالعه کتاب های درسی و غیر درسی بویژه کتاب های مذهبی می کرد. در سال چهارم دبیرستان تحصیل را رها کرد زیرا پدرش را از دست داده بود و او ناچار شد برای تأمین معاش خانواده به شغل مکانیکی به پردازد و در کنار آن به مبارزین انقلاب اسلامی کمک می کرد و هم پای آن ها علیه رژیم پهلوی به مبارزه برخواست تا این که با فرمان امام خمینی مبنی بر اعتصاب او نیز کار را رها کرد و به مبارزه مخفی رو آورد و از تعقیب ساواک همیشه در اطراف اصفهان به سر می برد. وی یک بار نیز به چنگ ساواک افتاد و پس از یک هفته بازجویی و شکنجه آزاد شد دوازده امامی، ص 338)، سید ابراهیم یکی از فعالان انقلاب اسلامی و نقش مهمی در بخش کردن اعلامیه ها و راهپیمایی ها و تظاهرات داشت. با پیروزی انقلاب اسلامی یکی از اعضای فعال کمیته

تصویر

شهید سیّد ابراهیم صفوی

انقلاب اسلامی بود. وی سپس به عضویت سپاه درآمد و مدتی را در کردستان به سر برد پس از جنگ تحمیلی به جنوب رفت و در عملیات فرماندهی کل قوا در 1360/3/21 شرکت داشت از آن پس در نبردهای سرنوشت ساز ثامن الائمه و آزادسازی شمال آبادان و عملیات طریق القدس آزادسازی بستان و عملیات فتح المبین و بیت المقدس شرکت داشت. پس از عملیات آزادسازی خرمشهر با تشکیل تیپ قمر بنی هاشم وی به عنوان جانشین رئیس ستاد تیپ منصوب شد (منتظر القائم، مصاحبه با سردار صبوری) سیّد ابراهیم در عملیات رمضان، والفجر مقدماتی، والفجر 2 و 4 شركت داشت. وی در عملیات سرنوشت ساز والفجر 8 و آزادسازی فاو شرکت داشت و برادرش سیّد محمود در همین عملیات به شهادت رسید سید ابراهیم خود نیز چندین بار زخمی شد و سپس با جدیت و پشتکار فراوان به کمک رزمندگان اسلام می شتافت. وی در عملیات کربلای 4 و 5 حضوری مؤثر داشت (منتظر القائم. مصاحبه با سردار صبوری) او معتقد بود برای اسلام و قرآن باید بجنگید. وی همیشه در خدمت نظام اسلامی و انقلاب و جنگ بود و همواره آرزوی شهادت داشت. او یا در جبهه بود و یا در پشت جبهه جهت تأمین تدارکات خدمت می کرد. سیّد ابراهیم در سال 1357ش با خانم کبری باقری ازدواج کردند که ثمره آن دو فرزند دختر به نام های سمیه السادات و مریم السادات و دو فرزند پسر به نام های سیّد محمّد رضا و سیّد محمّد هادی بود. (منتظر القائم مصاحبه با سردار کریم نصر اصفهانی؛ همو، مصاحبه با کبری باقری)

وی در عملیات کربلای 5 در منطقه شلمچه در سالروز شهادت زهرای مرضیه (سلام الله علیها) از ناحیه گردن مجروح و در تاریخ 25 دی 1395 به شهادت رسیّد. پیکر پاک این شهید را در گلستان شهدای اصفهان قطعه والفجر 8/3 ردیف 2 شماره 1 به خاک سپرده شد.

سیره اخلاقی شهید؛ او بسیار صبور و بردبار بود و در مقابل مشکلات سر خم نمی کرد و هنگامی که همه مضطرب بودند او با یک شوخی به همگان روحیه می داد. و معتقد بود با آرامش بهتر می توان تصمیم گرفت (منتظر القائم، مصاحبه با سردار کریم نصر اصفهانی). هیچ گاه او را عصبانی نمی دیدی، تنها وقتی کسی کم کاری می کرد با به مسائل دینی و انقلاب اهمیت نمی داد تنها با حفظ آرامش و با خونسردی او را متوجه اشتباه خود می کرد و هیچ گاه با تندی با کسی برخورد نمی کرد. سیّد ابراهیم از پدر و جداش مداحی اهل بیت را آموخته بود لذا در جبهه نیز مداحی می کرد و روضه اهل بیت را می خواند به خانواده اش بویژه مادرش بسیار احترام می گذاشت همچنین به همسر و فرزندانش نیز بسیار علاقمند بود و همواره وقتی در منزل به سر می برد آن ها را نوازش می کرد. همه افراد فامیل او را دوست داشتند و با نگاه اول به او علاقمند می شدند او بسیار مهربان و شوخ طبع بود و با دیگران به احترام رفتار می کرد. در عین خونسردی با صلابت و فعال بود و در هیچ وضعیتی در او بی ادبی نمی دیدی، صورت نورانی داشت و همیشه لباس مرتب و تمیز می پوشید. در شرایط سخت کاری شورانگیز بود و هیچ وقت حاشیه ای نداشت و همیشه در حال کار بود و در شرایط سخت و نا امن جاده در عملیات کربلای 5 مهمات و اذوقه به خط مقدم می برد که در واقع خود یک عملیات سخت بود و حتی زمانی که اصابت بمب های شیمیایی گروهی از افراد را از ادامه کار باز می داشت او دست از تلاش نمی کشید. تحت هر شرایطی مددکار رزمندگان بود و تحت این شرایط هیچ کس حتی یک بار هم از او شکایتی نکرد و به خوبی کارش را به انجام رساند (جان نثاری، مصاحبه با محمّد جعفر یوسف زاده).

فرازی از وصیت نامه شهید؛ از نفاق و جدایی و تفرقه پرهیز کنید و بدانید نصرت الهی با داشتن وحدت کلمه حاصل خواهد شد شما که تاکنون فرامین پیامبر گونه امام امت را لبیک گفته اید و او را یاری نموده اید از این به بعد هم با دل و جان فداکاری و مجاهدت لبیک گوئید و او را نائب بر حق حجه ابن الحسن می باشد. یاری نمائید ..... دشمنان قسم خورده اسلام و انقلاب از هر کجا که بتوانند منتظرند تا ضربه خود را به این انقلاب و اسلام وارد کنند و شما خواهران و مادران با حفظ حجاب می توانید بر علیه آن ها به جهاد و مبارزه برخیزید و ریشه فساد اخلاقی و بی حجابی این فرهنگ غرب را از جامعه بر کنید و پاک نمائید که این جهاد شما از سلاح در دست گرفتن و جنگیدن با کفار بعثی در خط مقدم با ارزش تر است زیرا وقتی که جامعه را از سیاهی شب ظلم و استبداد بندر آورد و درس آزادی و آزادگی را که از سرور شهیدان حسین بن علی آموخته بود به ما آموخت و بحق که حسین زمان و ابراهیم دوران است. (1363/12/20)

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ مریم جان نثاری مصاحبه با محمّد جعفر یوسف زاده سیّد محسن دوازده امامی،

فرهنگنامه (زندگینامه سرداران شهید استان اصفهان) اصفهان 1379 ش اصغر منتظر القائم، مصاحبه با سردار کریم نصر اصفهانی، 1392ش؛ همو، مصاحبه با اصغر صبوری 1392ش، همو مصاحبه با کبری باقری، 1392ش، شمع صراط

/اصغر منتظر القائم/

صفوی، سیّد محسن فرزند سیّد عباس و مادرش ملوک آغا در سال 1332 در یکی از روستاهای اطراف شهرضا در خانواده ای پر جمعیت از سادات متدین به دنیا آمد. وی پس از گذراندن دوران دبیرستان وارد دانشسرای عالی اصفهان شد و در رشته راه و ساختمان فارغ التحصیل شد. با توجه به مفاسد اجتماعی و محرومیت مردم، وی بدون وابستگی به گروهی خاص مبارزه خود را علیه رژیم پهلوی آغاز کرد. وی فعالیت خود را از روستاها و شهرهای کوچک مانند سمیرم و شهرضا شروع و دامنه فعالیت خود را گسترش داد. وی در سال 1356ش با یک دختری از خانواده ای مذهبی و متدین به نام نصرت تاکی ازدواج کرد که ثمره این ازدواج ابوذر محمّد مهدی منصوره و سیّد سجاد بود.

تصویر

شهید محن صفوی

سیّد محسن پیش از انقلاب اسلامی با آقایان آیت الله شهید بهشتی آیت الله پسندیده سیّد علی اکبر پیروزش حجت الاسلام سالک ارتباط نزدیک داشت، به دلیل شجاعت و شهامت در حرکت های مخفی پیش از انقلاب فعالانه حضور داشت تا جایی که در اوائل سال 1356ش با گروهی دست به عملیات های نظامی زدند و مسؤول تهیه مواد منفجره و سلاح بود. محسن برای این کار سفرهایی به استان همدان و کردستان و استان های مرزی داشت. چند ماه بعد از ازدواجش شناسایی شد و تحت تعقیب قرار گرفت لذا به همراه همسرش تا اوایل انقلاب مجبور شدند 14 خانه در شهرهای گوناگون عوض کنند ( صفائیه و مرتضوی،ص 28) همسرش نیز در کارها و اقدامات او را همراهی می کرد و اصلا شرط قبولی ازدواجش را شهادت شوهرش قرار داده بود. محسن در پیش از انقلاب اسلامی مبارزی خستگی ناپذیر و جسور بود وی در محرم 1357 ش در شهرضا و اصفهان فعالیت زیادی داشت. محسن و دیگر انقلابیون در روز تاسوعا مجمه رضاخان پهلوی را پایین کشیدند. آقا محسن در عصر عاشورا پس از راه پیمایی مردم اصفهان در میدان انقلاب اسلامی در سرنگونی مجسمه شاه شرکت داشت و موفق شد از دست ماموران قرار کند (همان، ص 42) با پیروزی انقلاب اسلامی و همزمان با آمدن فرماندار آقای ملک پور به شهرضا طی ابلاغی او را مأمور تشکیل کمیته انقلاب اسلامی در شهرضا کرد. در آن موقع انجمن اسلامی فرهنگیان شهرضا با همفکری جمعی از افراد از جمله شهید حاج ابراهیم همت نصر الله شاملی، شهید اصغر یاوری و حاج شهید محمّد زمانی تشکیل شده بود و فعالیت های مختلف فرهنگی و اجتماعی انجام می داد منتظر القائم، مصاحبه با رضا شهرضا در اوایل فروردین 1358 آقا محسن توسط آقای عمو هادی به انجمن فرهنگیان معرفی شد و طرح تشکیل کمیته دفاع شهری مطرح گردید و چون برخی از مساجد کمینه هایی را جهت نگهبانی و غیره... تشکیل داده بودند که بعضاً افراط و تفریط می کردند لذا سردار رحیم صفوی در جلسه معارفه بیان کرد که کمیته دفاع شهری رسمی است. و مربوط به دولت و نیروهای آن باید از بهترین نیروها انتخاب شوند. سپس فرماندار و سردار سیّد یحیی صفوی سیّد محسن را به عنوان فرمانده کمیته به طور رسمی به جمع معرفی کردند و قرار شد افرادی که از طرف انجمن اسلامی تأیید شوند می توانند در کمیته ثبت نام شوند. گروه پنج نفره به عنوان شورای فرماندهی به سرپرستی سیّد محسن شروع به کار نمودند (منتظر القائم، مصاحبه با نصر الله شاملی) وی همچنین کمیته دفاع شهری شهرستان سمیرم را نیز راه اندازی کرد. وی در این راه مشکلات زیادی را به دلیل وجود خوانین متحمل شد و با درایت و کاردانی و با کمک روحانیون و افراد مؤمن این مسائل حل شد و توانست کمیته را سازماندهی کنند. با تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به فرمان امام

خمینی شعبات سپاه در سمیرم و شهرضا به فرماندهی آقا محسن تشکیل گردید و 3 ماه فرماندهی سپاه سمیرم و شهرضا را بر عهده داشت. در این مدت در راه اندازی داشتند. کلاس های فرهنگی سیاسی و ورزشی و .... تلاش زیادی نمود و معتقد بود که برای رشد فکری و فرهنگی انقلاب و جلوگیری از جذب جوانان به گروهای ملحد و مفسد نیاز به تشکیل چنین کلاس هایی است (منتظر القائم مصاحبه با آقای عباسعلی هدی) به پیشنهاد او تعدادی از معلمان و دانشجویان با تشکیل گروه های سازندگی و بهداشتی به روستاهای محروم و دور افتاده سمیرم سفلی اعزام شدند. آقا محسن در دورانی که فرمانده سپاه شهرضا بود تعدادی از خوانین قشقایی مثل ناصر خان و خسروخان قشقایی منطقه را با امن کرده بودند، آقا محسن آنان را دستگیر و کتف بسته به سپاه اصفهان تحویل داد (اسماعیلی، ص 52) وی تا اواخر سال 1361ش فرمانده سپاه شهرضا بود منتظر القائم، مصاحبه با (آیت الله نجفی)، سپس به عنوان مسؤول دفتر مهندسی وزارت سپاه در استان اصفهان انتخاب شد و با تلاش پیگیر وی اردوگاه های قدس و سایر اقدامات مهندسی استان و منطقه دو را انجام داد محسن در پشتیبانی تخصصی رزمی یگان های استان از هیچ تلاشی دریغ نمی کرد و در هنگام عملیات بیشتر در جبهه بود. پس از حضور گسترده دولت در جنگ هیأت دولت به منظور پشتیبانی طبق مصوبه ای وزارت سپاه را مأمور تأسیس قرارگاهی به نام صراط المستقیم کرد تا از توان وزارتخانه ها به نحو مطلوب تری در جنگ استفاده شود و مسؤولیت آن از طرف حاج محسن رفیق دوست وزیر سیاه در سال 1363ش به او اعطا شد. قرارگاه صراط المستقیم زیر نظر قرارگاه مهندسی رزمی خاتم الانبیاء (صلى الله علیه و آله) تمام پروزهای مهندسی راه سازی و سنگرسازی، بیمارستانی و قرارگاه سازی وزارتخانه های مختلف را زیر پوشش خود قرار داد و علاوه بر پشتیبانی آن ها نسبت به حسن اجرای پروژه های فوق نیز نظارت فنی می کرد. از جمله این اقدامات نظارت بر تأسیس بیمارستان های فاطمه الزهر السلام الله علیه در منطقه چوبیده، بیمارستان امام على (علیه السلام در آبادان بیمارستان امام حسین علیه السلام، نظارت بر اجرای جاده های مهم مواصلاتی مانند: امام صادق (علیه السلام)، جمهوری اسلامی بود. با توجه به دو هویتی بودن قرارگاه صراط که پشتیبانی و نظارت بر پروژه های وزارتخانه ها بود. نسبت به اجرای پروژه های مهم و مورد نیاز جبهه نیز با همکاری دو تیپ مهندسی رزمی کوثر و ابوذر و گردان مستقل فاطمه الزهرا (سلام الله علیه) اجرای این عملیات را بر عهده شهرضا را بر عهده داشت. در این مدت در راه اندازی داشتند.

احداث جاده ها و پلهای متعدد خاکی در هور و جزایر خیبر شمالی نظیر جاده های شهید همت شهید جولایی، قمر بنی هاشم (علیه السلام) در منتهی الیه جزیره جنوبی مجنون و احداث سد خاکی بسیار مهم و استراتژیک شهید سلیمی که با دعای خیر امام خمینی پر روی پهنای 90 متری رودخانه بهمن شیر نزدیک دهانه خلیج فارس زده شد و اجرای سایتهای متعدد موشکی و طراحی و تولید سنگرهای اجتماعی و همچنین احداث کانال های متعدد دفاعی و مقرهای پشتیبانی و تامین شن و ماسه مورد نیاز کلیه پروژهای جنگ از اهم فعالیت ها و تلاش های شبانه روزی افرادی بود که با مدیریت سیّد محسن موجبات حفاظت از رزمندگان اسلام و پیروزی های در جنگ تحمیلی شدند. تلاش های شبانه وی از آن جمله آماده سازی جاده ها و شاهراه های عملیاتی برای رزمندگان اسلام در عملیات بدر والفجر 8 کربلای 5 و کربلای 10 بود (اسماعیلی، ص 143). وی بعد از عملیات کربلای 5 جهت انجام مأموریتی از جبهه به تهران آمد و در هنگام بازگشت در 18 بهمن 1395 دچار سانحه هوایی شد به شهادت رسید. پیکر پاک سوخته این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعه حمزه، ردیف شماره 1 به خاک سپرده شد.

سیره آقا محسن سیمای او بلند قد و موهای بور و چشمان رنگین داشت ولی سیرت پاک او بود که به نماز اول وقت بسیار اهمیت می داد و توکل او به خداوند زیاد بود (اسماعیلی، ص 38) پشتکار عجیبی داشت و در کارها با اراده و شور و شوق و ابتکار عمل می کرد. وی اهل تفکر بود و در مسائل مهم بسیار تفکر می کرد و همیشه در حال فکر و ذکر و یاد خدا بود. وی عاشق خدمت به مردم و نظام مقدس جمهوری فرماندهی مهربان یار فداکار و همراه و غمخوار نیروهای تحت امر خود بود (همان، 114-85) از ویژگی های او روحیه تواضع و مردم داری بود و دارای جاذبه قوی و دافعه در حد ضرورت بود. پناهگاه مردم محروم و مظلوم و مدافع عدالت بود. همواره با قرآن انس و الفت و به خواندن قرآن ممارست داشت به پدر و مادر خود احترام فوق العاده می گذاشت و در مقابل پدرش همچون مریدی مرداش بود (همان، ص 120)

منابع: بایگانی بنیاد شهید اصفهان؛ هاجر صفائیه و زهرا

مرتضوی، قصه ای برای سجاد اصفهان 1389 ش؛ عباس اسماعیلی، شمع صراط، اصفهان 1375؛ دست نوشته های سیّد حسین قریشی؛ اصغر منتظر القائم، بزمگاه دلبران، اصفهان 1385ش همو مصاحبه با محمّد علی رضا شهرضا 1392 ش؛ همو مصاحبه با آقای دکتر نصراله شاملی، 1392ش، همو، مصاحبه با آیت الله نجفی - نماینده دوره اول شهرضا در مجلس شورای اسلامی، 1392ش همو، مصاحبه با عباسعلی هدی، 1392ش.

/اصغر منتظر القائم/

صفوی، نواب محمّد حسن میرزا؛ فرزند نواب محمّد ابراهیم میرزا متولی آستان مبارکه رضویه و از اعیان فضلا و اشراف و نواده دختری شاه سلطان حسین صفوی بوده است. وی در شب پیک شنبه 15 رمضان 1232ق فوت شد و مزارش در ضلع جنوب غربی قبر علامه منا اسماعیل خواجویی * است (مهدوی، 1370، ص 64 و 116؛ همو، 1385، ج 1، ص 325؛ همو، 1387، ج 2، ص 447) سنگ قبرش از جنس مرمر خاکستری به ابعاد 56×82 سانتیمتر است. متن سنگ نوشته شامل 8 سطر به خط ثلث است. سطر نخست آیه 58 از سوره فرقان و حجاری استاد علی ابن موسی است (فقیه میرزایی، ج 3 ص 52).

منابع: گیلان فقیه میرزایی و محمّد علی مخلصی و زهرا حبیبی، تخت فولاد یادمان تاریخی اصفهان، ج 3، تهران 1385ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی دانشمندان و بزرگان اصفهان در مجلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، اصفهان 1384ش؛ همو، سیری در تاریخ نخست فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش همو اعلام اصفهان، ج2، چاپ غلامرضا نصر اللهی، اصفهان، 1387ش.

/حمید خلیلیان/

صفی دهکردی سیّد عباس؛ عالم فاضل و مدرّس جلیل در سال 1304 ق (1261ش) در روستای اشکفتک در پنج کیلومتری شهر کرد متولد شد.

به نوشته سیّد کریم نیکزاد (ج 2، ص 447-448): «طبق استاد و مدارکی که دکتر سیّد رضا صفا در اختیار داشته: در دوره زمامداری رستم بیک آق قویونلو، میر سیّد محمّد از سادات و علمای آذربایجان به منطقه مرکزی آمده و طبق فرمان شاه اسماعیل اول به منصب شیخ الاسلامی منطقه بختیاری و قشقایی و بویراحمدی منصوب شده و اولاد و احفاد او در این مناطق به ترویج مذهب تشیع پرداخته و بسیاری از امام زاده های موجود در این مناطق از اولاد سیّد محمّد می باشند. در اوایل سلطنت فتحعلی شاه قاجار، سیّد محمّد تقی از نسل سیّد. محمّد به این آبادی آمده و ساکن شده و صاحب شش فرزند گردیده از جمله: «1. سیّد محمّد تقی از علمای بزرگ چهار محال که قبرش در گورستان بالای این روستا واقع شده و زیارتگاه عمومی است؛ 2. آقا سیّد محمّد، پدر سیّد محمّد رضا بختیاری؛ 3. آقا سیّد علی که مزارش نزدیک قبر برادرش سیّد محمّد تقی قرار دارد».

حاج سیّد عباس صفی فرزند آقا سیّد علی است. صفی تحصیلات مقدماتی را در زادگاه خود نزد عموی بزرگوارش انجام داد. سپس در شهر کرد از محضر درس شهید آقا جلال الدین بت شکن و سایر اساتید محمل استفاده کرد و آن گاه به اصفهان مهاجرت نمود و نزد اساتید و آیات عظام ذیل به تحصیل سطوح عالی و خارج فقه و اصول و حکمت پرداخت: جهانگیر خان قشقایی*؛ آخوند ملا محمّد کاشانی *؛ شیخ عبدالحسین محلاتی *؛ سیّد ابو القاسم دهکردی؛ سیّد محمّد باقر درچه ای * و شیخ محمّد رضا نجفی *، وی در طب قدیم نیز از محضر طبیب نامدار میرزا محمّد باقر حکیم * باشی بهره برد و خود عالمی جامع و فاضلی کامل گردید. (همان، ج 2، ص 448؛ مهدوی، 1367، ج 2، ص 322).

صفی دهکردی با آیت الله العظمی حاج سیّد حسین بروجردی که آن زمان در اصفهان و مدرسه جده بزرگ حجره داشته اند هم درس و هم مباحثه بوده است. از دیگر دوستان و همدرسان ایشان می توان به حاج آقا رحیم ارباب *، حاج میرزا علی آقا شیرازی، شیخ محمّد حسن عالم نجف آبادی و سیّد محمّد رضا خراسانی اشاره کرد قاسمی، ص 235) وی در مسجد یزداباد و مسجد کرمانی اقامه جماعت می نمود (مهدوی، 1367، ج 2 ص (321)

سیّد عباس صفی مدنی نیز در شهرهای مقدس قم و نجف اشرف سکونت کرد و سپس به اصفهان مراجعت کرد و با همکاری میر محمّد صادق مدرس خانون آبادی * بنیان حوزه علمیه را در مدرسه جده بزرگ اصفهان بنا نهاد و تا پایان عمر سرپرستی آن را عهده دار بود و به مدت پنجاه سال در این مدرسه به تدریس دروس فقه و اصول و کلام و فلسفه و رجال و درابه پرداخت.

تصویر

سیّد عباس صفی دهکردی

تعدادی از فضلا از درس او بهره می بردند. از آن از اشعار اوست جمله شیخ ابراهیم امینی (درس رسائل)، سیّد جعفر آیت میردامادی (درس رسائل) شیخ احمد روحانی شیخ الاسلام شیخ رمضانعلی املایی؛ شیخ غلامحسین تسلیمی رهنانی (رجال و درایه)؛ شهید مظلوم دکتر سیّد محمّد حسینی بهشتی و شیخ محمّد حسین رشتی را می توان ذکر کرد. او مردی بسیار وارسته و متواضع و ساده زیست و فاضل و متتبع و مطلع و اهل مطالعه در کتب و رسائل مختلف بود و کتابخانه مشتمل بر کتب خطی مرغوب داشت (روضاتی، ص 199)

صفی دهکردی در ذیقعده 1394 ق / 1352ش در سنّ 91 سالگی وفات یافت و در صحن تكیة سیّد العراقین * مدفون شد. وی داماد سیّد محمّد منجمی * از واعطان محترم اصفهان بود.

از وی چهار فرزند پسر و پنج دختر باقی ماند که در تن از آنان به نام های سیّد مهدی (م: 1349 ش) و دکتر سیّد فضل الله صفا * در جوار او مدفون اند.

منابع: سیّد محمّد على روضاتی مجالس اهل ایمان اصفهان 1386 ش رحیم قاسمی شرح مجموعه گل اصفهان 1386 م: سیّد مصلح الدین مهدوی، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر مجلد، قم 1397 ش كریم نیکزاد امیر حسینی شناخت سرزمین چهار محال 2 مجلد اصفهان 1400ق

/رحیم قاسمی/

صفی قلی بیک فرزند محمّد علی بینک ناظر * از سخنوران قرن یازدهم هجری است. پدرش از رجال معتبر و کارگزاران نامدار آن روزگار بود.

صفی قلی بیک جوان قابل معقولی بود و در ظاهر و باطن كمال قبول و اهلیت را داشت. در زمان شاه عباس ثانی به وزارت دارالعباده یزد منصوب شد (نصرآبادی ج 1، ص 102-101) سرانجام در محرم 1085 ق وفات یافته و در تکیه بابا رکن الدین * مدفون شد.

نگارنده در آبان 1381ش هنگامی که سنگ لوح مزار او در هنگام بازسازی تکیه با بارکن الدین توسط مجموعه فرهنگی تخت فولاد از زیر انبوه خاک در صحن تکیه بیرون آورده شد مشاهده کردم که قسمت بالای سنگ لوح شکسته شده و باقی آن به خط نستعلیق حاوی این عبارت بود.

[...]/ صفی قلی بیک خلف / عالی جاه محمّد علی بیک ناظر سابق فی شهر محرم سنه 1085ق.

از اشعار اوست:

سروش به هر مکان که ز جا می شود بلند *** تا ساق عرش نام خدا می شود بلند

سر گشته ایم گِرد جهان همچو آسمان *** تا دست و تیع او از کجا می شود بلند؟

چون برق آه از سر افلاک بگذرد *** این دود از آتش دل ما می شود بلند

غم را نهفته ایم به خلوت سرای دل *** ای ناله دم مزن که صدا می شود بلند

(همان جا)

منابع: رحیم علیخان ایمان، منتخب الطایف، تهران 1386 ش؛ محمّد طاهر نصر آبادی، تذکره نصر آبادی، در مجلد، چاپ محسن ناجی، تهران 1378ش

/غلامرضا نصر اللهی/

صلاحیان گرگابی، شیخ غلامرضا؛ فرزند ابو القاسم، عالم فاضل زاهد در سال 1264ش در گرگاب به دنیا آمد. پس از تحصیل مقدمات در زادگاهش به اصفهان مهاجرت و در مدارس شفیعیه و نیم آورد تحصیلات دینی خود را همراه با سختی معیشت تکمیل نمود و به تدریس در حوزه اصفهان پرداخت و مدت چهار سال نیز به همراه خانواده در قم ساکن شد. وی با علمای بزرگ اصفهان از جمله سیّد محمّد باقر در چه ای *. آخوند مولی عبدالکریم گزی * و سیّد محمّد مهدی درچه ای * مراوده و معاشرت داشته است و در اواخر عمر نیز از نزدیکان حاج آقا رحیم ارباب * و سیّد حسین خادمی بوده است. از شاگردان وی، شیخ حیدر علی

محقق را می توان نام برد.

تصویر

شیخ غلامرضا صلاحیان

تصویر

شیخ محمّد صلاحیان

شیخ غلامرضا صلاحیان بنا بر درخواست مردم گرگاب از قم برگشت و در منطقه خود مرجع پاسخگویی به سؤالات مردمی و در حل مشکلات آن ها بار و پاور آن ها شد. وی در مسجد جامع گرگاب به مدت 35 سال اقامه جماعت می نمود در زندگی قناعت را در پیش گرفته و از طریق کشاورزی امرار معاش می کرد و از گرفتن شهریه و سهم امام خودداری می نمود. در برپایی مراسم سوگواری حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام بسیار کوشا و پیش قدم بود و به پیروی از وی این مراسم هنوز با شور خاصی در منطقه گرگاب برگذار می شود. وی روز سه شنبه دوم صفر 1388ق / 10 اردیبهشت 1347 ش در سن 83 سالگی فوت و در تکیه امام جمعه به خاک سپرده شد.

از وی دو فرزند پسر به نام های اسدالله صلاحیان و حجت الاسلام شیخ محمّد صلاحیان به یادگار ماند.

منابع: غلامرضا شاه رجبیان مقاله «شرح حال شیخ غلامرضا صلاحیان گرگایی»، مخطوط روح الله صلاحیان گرگایی مقاله «شرح حال شیخ غلامرضا گرگانی»، مخطوط.

/حمید خلیلیان/

صلواتی شیخ حیدر علی؛ فرزند حاج قدیر علی مداح الائمه ابن ملا هاشم بن ملا مهدی خوزانی، عالم فاضل و واعظ ادیب، در 21 رمضان 1321 ق در محله شمس آباد خوزان از توابع شده ماربین متولد شد. (مهدوی 1334، ص 314؛ همو، 1367، ج 3، ص 369). جدش حاج ملا هاشم به زهد و تقوی و کرامات بسیار معروف بوده (صلواتی، مقدمه، ص 60)، در کتاب «عبقری الحسان» (نهاوندی، ج 5، ص 409) در بیان تشرف اشخاص خدمت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در تشرف از حاج ملا هاشم سدهی به نقل از فرزندش شیخ حیدر علی صلواتی ذکر شده است. وی که در سال 1338 ق در سن 110 سالگی وفات نموده و به زهد و تقوی و کرامات عدیده معروف بوده است.

تصویر

شیخ حیدر علی صلواتی

شیخ حیدر علی صلواتی مقدمات علوم را در زادگاه خود فرا گرفت (صرامی فروشانی، ص 435) و تحصیل علوم ادبی، صرف و نحو و لغت را در اصفهان در مدرسة درب کوشک و مدرسه میرزا حسین بیدآباد آغاز کرد. وی با مشکلات فراوانی که در آن زمان وجود داشت نزد اساتید فن ادبیات را کاملاً فرا گرفته و از

محضر حاج میرزا رضا کلباسی از علوم وعظ و خطابه بهره مند گردید (صلواتی مقدمه ص 60). شیخ حیدر علی مقداری از سرگذشت خود را در آخر کتاب «انیس اللیل» استادش میرزا رضا کلباسی به نظم بیان داشته است. (کلباسی، ص 491-490). وی سپس در مدرسه چهارباغ نزد شیخ محمود مفید *، سیّد صدرالدین کوپایی * تحصیل علم نمود. آن گاه مدنی در شهر قم از محضر درس آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حایری مستفیض شد و پس از بازگشت به اصفهان دروس خارج را از محضر بزرگانی چون شیخ محمّد رضا نجفی *، سیّد محمّد مدرس نجف آبادی *، سیّد محمّد رضا خراسانی * و سیّد علی نجف آبادی * استفاده نمود تا به مقام اجتهاد رسید (همان جا)

شیخ حیدر علی صلواتی در مسجد آقا نور و دیگر مساجد محله دردشت اصفهان به اقامه جماعت و ارشاد و هدایت و تبلیغ احکام و امر به معروف و نهی از منکر می پرداخت سیّد مصلح الدین مهدوی * (1367، ج 3 ص 369) می نویسد: «واعظی فصیح البیان و گوینده ای شیرین کلام بود. منابر او مشحون به وعظ و موعظه و نقل احادیث و اخبار و تفسیر کلام الله مجید و ذکر مصائب و مناقب اهل بیت علیهم السلام بود». همچنین می نویسد: «او عالمی خلیق و نیک محضر و خوش مشرب بود. اوقات خود را به عبادت و مطالعه و تألیف صرف نموده (همو، 1387، ص 855).

تصویر

اجازه شیخ محمّد رضا نجفی به صلواتی

و از فعالیت های وی تألیف و تصنیف کتاب های علمی، سرودن اشعار عرفانی و مدایح و مراثی خاندان عصمت و

طهارت بوده است که از آن جمله کتاب «نجم السهیل» یا راز و نیاز علی با خدا در نظم دعای کمیل است که مبین حالات گوینده است. نسخه خطی این کتاب در میان آثار خطی به جای مانده از وی نزد خانواده او نگهداری می شود. این کتاب در اصفهان به تصحیح و همت فرزندش فضل الله صلواتی به چاپ رسیده است. از دیگر آثار او مجموعه قصائد و اشعار کتاب الظاهرین، كتاب الطیبین و كتاب الصالحین وی است (صلواتی، مقدمه ص 68 مهدوی 1334، ص 315 موسوی نژاد، ص 82 - 83) این مجموعه توسط سید على ناجی در سال 1374 ق استنساخ نموده و آن را در کتابی جمع آوری کرده است. وی اشعاری در مدح استادش شیخ محمّد رضا کلباسی سروده که در آخر کتاب «انیس اللیل»، چاپ شده است.

تصویر

سفرنامه عتبات عالیات

همچنین از آثار دیگرش «سفرنامه عتبات عالیات» که شامل اشعار و مطالب ارزنده دیگر مؤلف است و در سه سفری که به عتبات عالیات داشته به رشته تحریر در آورده است (صلواتی مقدمه ص 70) «رساله جنگ» از وی در دو مجلد شامل یادداشت های پراکنده ایست شامل اشعار، احادیث، آیات قرآن، لطایف مطالب تاریخی و دفتر حساب که بدون هیچ گونه ترتیبی گردآوری شده است (موسوی نژاد، ص 61 و 76)؛ همچنین مجموعه شامل مطالب متفرقه و سودمند که بدون هیچ گونه ترتیب خاصی جمع اوری شده است (همان، ص 64)

«رساله ستة ایام» وجیزه ایست مشتمل بر شش مقصد که به سنه ایام نام گذاری شده و مراد از هر یوم مقصدی می باشد که مؤلف مطالبی از خود و از دیگران را بدون ترتیبی خاص جمع آوری نموده است (همان، ص 72) مجالس، کتابی است که برای اهل منیر تنظیم شده است. هر منبر با ذکر آیه یا حدیث شروع شده، بعد آن را تفسیر می نماید در آخر هم ذکر مصائب ائمه معصومین علیهم السلام است. بر قرار هر منبر اول عنوان را ذکر می کند بعضی از مجالس فقط خطبه اش آمده و خود منیر نانوشته مانده است (همان، ص 74)؛ «قصائد» شامل مدح اهل بیت عصمت و طهارت و اصحاب آن ها که در سال 1346 ق به پایان رسیده است (همان، ص 80) مجموعه شامل چند خطبه از نهج البلاغه در سیاست سیّدالشهدا در این که عدالت طبیعی عالم است، خطبه حضرت زینب (سلام الله علیه) در مجلس یزید و خطبه های حضرت امیر علیه السلام می باشد (همان ص 84).

از اشعار اوست:

تا نهادم پا در این بحر عمیق *** غیر لطف حق به ما نبود رفیق

او به کشتی هم خدا هم ناخدا *** یا نماید غرق یا سازد رها

رو تو صلواتی رها کن قیل و قال *** درس و بحثت ساز درس و بحث حال

نیست علمی در جهان جز عشق دوست *** مغز عشق او است باقی جمله پوست

رو تو بر خوان نحو و صرف عشق یار *** باقیش با مردم مَدرس گذار

گر شدی از فیض لطفش کامیاب *** ما بقی والله اعلم بالصواب

(کلباسی، ص 491)

تصویر

رساله نجم السهیل

تصویر

رساله خدا و بنده

صلواتی سال ها در مدرسه های علمی به تعلیم و تربیت شاگردانی با تقوا و دانشمند پرداخت، وی درس های ادبیات، منطق، فلسفه فقه اصول و تفسیر را تدریس می کرد و در ضمن آن طلاب را با اخلاق عملی آشنا می نمود. علامه سیّد محمّد علی روضاتی * (ص 173) می نویسد: «مدرّس حاشیة ملا عبد الله و مقدمات و سیوطی و خصوصاً معراج السعاده. در مدرسه جده بزرگ حجره داشت و جلسات دائمی برای تفسیر قرآن کریم برای عامه مردم». از شاگردان وی سیّد جلال الدین فقیه ایمانی (اعلام، ج 2، ص 357) غلامحسین ابراهیمی دینانی شیخ اسدالله جوادی و سیّد احمد تویسرکانی را می توان اشاره کرد.

از ویژگی های وی که در دوران تحصیل برای ایشان پیش آمده تشرف خدمت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و نشناختن ایشان است که شرح آن در کتاب «العبقری الحسان»، به قلم خود وی آورده شده است نهاوندی، ج 5، ص 416 -413).

سرانجام این عالم ربانی در 6 صفر 1392 ق/ فروردین 1351 ش فوت و پیکرش را در تکیه در دشتی (خلیلیان) به خاک سپردند.

منابع: سیّد محمّد علی روضاتی مجالس اهل ایمان، اصفهان 1389 ش: رسول صرامی فروشانی سیمای هنرمندان ایران سینما، تئاتر موسیقی، ج 3، تهران 1378ش، حیدر علی صلواتی راز و نیاز علی با خدا، اصفهان 1353ش؛ میرزا رضا کلباسی انیس اللیل، اصفهان 1343 ق سیّد محمّد موسوی نژاد، فهرست نسخه های خطی و استاد شیخ حیدر علی صلواتی، قم 1391 ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، سه مجلد اصفهان 1397 ش همو اعلام اصفهان، ج 2، چاپ غلامرضا نصر اللهی، اصفهان 1387 ش همو، تذکره شعرای اصفهان اصفهان 1334ش؛ علی اکبر نهاوندى العبقری الحسان، چاپ سیّد صادق برزگر بفرویی و حسین احمدی قمی، قم 1386ش.

/حمید خلیلیان/

صمدیه لباف، مرتضی؛ فرزند محمّد علی در آبان سال 1325 ش در خانواده ای دوستدار اهل بیت در اصفهان به دنیا آمد. وی تحصیلات خود از دبستان جامی آغاز نمود و سپس در خانه به یادگیری قرآن و نهج البلاغه در کنار پدرش مشغول شد. وی برای ادامه تحصیل به دبیرستان هاتف رفت و در آن جا با همکلاسی های خود رفیق شد و قرار گذاشت هر کس در منزل کتاب دینی دارد بیاورد دبیرستان و بدین صورت در سال 45-1346 کتابخانه ای در دبیرستان هاتف تشکیل داد. وی از دانش آموزان تقاضا می کرد به عضویت کتابخانه در آیند. هر چند کتابخانه کوچک بود ولی باعث

تحول در دانش آموزان شد و این باعث سختگیری زیاد بر مرتضی شد و لذا مجبور گردید آن جا را ترک کند و به دبیرستان ادب برود مرتضی به سراغ جوانان متدین رفت و تشکلی در بین آن ها به وجود آورد و اولین انجمن اسلامی دانش آموزان دبیرستان ادب را تشکیل داد و فعالیت های دینی و فرهنگی خود را ادامه داد تا دیپلم گرفت ( علاء الدین، ص 10-11) مرتضی پس از احد دیپلم در کنکور سراسری شرکت کرد و رفت به دانشگاه را برای ادامه مبارزه امری حیاتی می دانست و سال 1348 ش در رشته فیزیک دانشگاه صنعتی آریامهر (شریف) پذیرفته شد. وی آگاه کردن جوانان و مردم نسبت به رژیم پهلوی را وظیفه خود می دانست لذا در کنار تحصیل به فعالیت های سیاسی نیز می پرداخت. وی در راهپیمایی علیه نخست وزیر آمریکا (نیکسون) تلاش کرد. و حتی به شدت مجروح شد لذا تصمیم گرفت کارهایش را بطور مخفیانه انجام دهد. سازمان مجاهدین خلق در سال 1344 ش توسط محمّد حنیف نژاد و بر پایه های مذهبی و ایجاد حکومت اسلامی تشکیل شد و مرتضی در سال 1350ش با تشویق های محمّد یزدانیان به عضویت این سازمان درآمد (دست نوشته های شهید) و ابتدا مجید شریف و واقفی * طاهر رحیمی مسؤولیت او را بر عهده داشتند. در ابتدای آشنایی با مجید طرح انفجار دکل برق در جاده کرج را انجام دادند (اسناد ساواک ش 116 - 50، ص 3) از سال 1351ش زندگی مخفی خود را آغاز نمود وی در خانه های تیمی و با نام های مستعار هوشنگ رستمی زاده محمّد پناهیان فرد هرمز رعنائی کاظم و حسین همتی و احمد رضوانی زندگی می کرد (دست نوشته های شهید) و در آن جا هم کارهای عملی و هم ایدئولوژیک انجام می داد (سپاه پاسداران، ص 3؛ سند شماره 2) وی اعلامیه های سازمان را در کوچه و خیابان پخش می کرد و برای این که اطلاعاتش اضافه شود کتاب های مذهبی، تفسیر سوره های قرآن و خطبه های امام علی و همچنین کتاب های مارکسیستی چریک شهری هم استراتژی هم تاکتیک عملیات فدائیان و ... را مطالعه می کرد. (دست نوشته های شهید) مرتضی به دنبال تغییر ایدئولوژی سازمان و قبول مارکسیت در سال 1352ش و عدم پذیرش تغییر ایدئولوژی را نپذیرفت و با مجید شریف واقفی برای ادامه مشی اسلامی سازمان همراه شد و این موضوع باعث خلع سلاح و تصفیه آن دو شد. دومین انشعاب در اواسط سال 1353 توسط مجید و صمدیه به دنبال علنی شدن ایدئولوژی مارکسیستی صورت گرفت که مجید مخالفت علنی خود را با مارکسیست پس از یک سال علنی کرد (ساسان پور، ص 106). با این که مجید از سوی سازمان محدود شد اما مرتضی و جعفر الباف و فرهاد صفا از یاران وفادار او بودند (همان ص 111) مجید در راستای ایجاد تشکیلات مخفی طی 5 ماه از آذر 1353ش تا اردیبهشت 1354 به کمک مرتضی و فرهاد صفا که به تازگی از زندان آزاد شده بودند کادر خود را جمع آوری و منسجم نمود. بدین ترتیب مجید و همراهانش نیروهای را که گرایش مذهبی قوی داشتند گرد هم جمع نموده و آن ها را از دستبرد افکار عناصر مارکسیستی در امان قرار دادند و توانستند تعدادی اسلحه برای اعضای خود تهیه کنند (همان، ص 114، اسناد ساواک، 116-50، ص 3). پس از سازماندهی اعضای کادر گروه مجید اعلام موضع کرد و این موضوع را در روز 16 اردیبهشت 1353 علنی کرد. بعد از خالی کردن انبار سیف الله کاظمیان از سوی سازمان به عنوان خائن معرفی شدند و دستور ترور آن ها صادر شده طاهر رحیم در بازجوئی ها هدف از ترور مرتضی را این گونه بیان می کند: «مدتی بود که من می دانستم مرتضی در مقابل مارکسیست شدن سازمان مقاومت می کند و به هیچ وجه دست از اسلام برنمی دارد ولی با این حال معتقد است که باید مبارزه کرد و گفته که من در هر صورت در کنار شما مبارزه خواهم کرد«. اما بهرام به خانه تیمی ما آمد و گفت مرتضی با وجود تعصب زیاد اسلامی دشمن ما است و بعد از این مهمترین رسالت خود را از بین بردن افرادی می دانند که سازمان را به مارکسیسم سوق دادند و بهرام بیش از همه در معرض خطر بود لذا تصمیم به ترور مرتضی گرفت (سپاه پاسداران، ص 7) و مجید به عنوان خائن شماره 1 و مرتضی به عنوان خیانی شماره 2 شناخته شد. مجید توسط سازمان ترور شد ولی ترور مرتضی ناکام ماند و او توسط وحید افراخته به شدت زخمی گردید. وی به منزل برادرش رفت و چون حالش وخیم بود او را به بیمارستان منتقل کردند و و با مشکوک شدن پلیس ماموران شهربانی او را به بیمارستان شهربانی منتقل نمودند و تحت مراقبت قرار دادند تا دو ماه او را نمی شناختند و در ابتدا به آن ها گفت من یک سمیات ساده هستم با او رفتار بدی نداشتند و مرتضی قصد قرار داشت که با دستگیری وحید افراخته و خاموشی و اعترافات آن ها شخصیت واقعی مرتضی روشن شد (علاء الدین، ص 24 جان نثاری، مصاحبه با برادر

شهید)، مرتضی توسط کمیته امنیت ساواک دستگیر شد و اتهامات وی در طرح ترور سرتیپ زندی پور، اسدالله عطوفی (راننده تیمسار زندی پور)، دو افسر آمریکایی به نام های سرهنگ پل شفر و سرگرد ترنر (روزنامه اطلاعات 1354/2/31) و همچنین قتل موسوی پور استوار ژاندارمری که در توالت مسجدی قصد بازرسی او را داشته تیراندازی به مأموران در سال 1352ش بود. به دنبال کشف خانه تیمی کریم رستگار وضعیت مرتضی تغییر کرد و او را مورد شکنجه قرار دادند وی در زیر شکنجه آیه قرآن می خواند در زندان هم بیشتر روی آیات قرآن تفکر و تدبر می کرد وی طرحی را تحت اخوت بچه های مؤمن و متدین برای جداسازی و سازماندهی بچه های مسلمان از منافقین داشت. وی همچنین برای مجازات سران رژیم پهلوی و سران سازمان منافقین که پشت پرده بودند، طرحی را سازمان داده بود. او برای تحقق طرح های قرآنی خود برنامه ریزی می کرد ( علاء الدین، ص 26).

سرانجام وی پس از مبارزات طولانی در 4 بهمن 1354 ش تیرباران شد (ساسان پور، ص 136؛ اسناد باقی مانده از ساواک). در بازجوئی ها و دادگاهی که برای او تشکیل شد وی هدفش را از مبارزه این گونه بیان داشت که «هدف من از پیوستن به گروه مجاهدین ایجاد یک حکومت اسلامی که بر مبنای اصول فلسفه اسلامی استوار می باشد و مبارزه را وسیله ای برای رسیدن به هدف قبول داشتم چون در جامعه زور و خفقان حاکم است نمی شود. این خواسته را از طریق مجلس با ایجاد یک حزب علنی به مرحله اجرا در آورد به همین جهت تنها راه باقی مانده مبارزه مسلحانه است» (سخنرانی مرتضی صمدیه لباف در دادگاه، سند شماره 1). سنگ یادبودی در گلستان شهدای اصفهان برای این شهید بزرگوار نصب شده است. فضل الله صلواتی در مورد او می گوید: «صمدیه لباف از کسانی بود که در جلسات عمومی ما شرکت می کرد. این جلسات در مسجد برپا می شد و آن ها یی را که فعال بودند مثل صمدیه و شریف واقعی را به جلسات خصوصی وارد می کردیم» (ساسان پور، ص 127-128) در زمستان سال 52 وقتی سلطان قابوس به ایران آمد در عملیاتی که مرتضی علیه آمدن او شرکت کرده بود هیچ گونه تلفات جانی به بار نیامد. بهرام یکی از اعضا به افراد توصیه می کند که صمدیه انسانی شجاع و نترس است هرگاه در مسائل امنیتی تردید و دو دلی پیدا کردید و در انتخاب راه دچار مشکل شدید که مبادا راه محافظه کارانه را گزینش کنید، صمدیه کمک بگیرید. در او هیچ رگه ای از محافظه کاری دیده نمی شود. مرتضی در موارد نظامی و امنیتی ملاک تشخیص درست از نادرست شده بود و زندگی آرام او سبب شده بود که هیچ کس به او شک نکند. وی هوشیاری انقلابی را در مردمی بودن می دانست. به خاطر صراحت قاطع بودن ایمان و پاکی او بود که تمام همرزمان مجاهدش می گفتند: «هر کجا صمدیه هست. حق هست و هر کجا که حق هست، صمدیه هم آن جاست (میثمی، ص 5) لطف الله میثمی می نویسد: «مرتضی صمدیه لباف با نام مستعار محمّد تقی بسیار ساده بود و با همشهری اش مجید هم دانشکده ای بود و در سال 1354 ش در برابر تغییر ایدئولوژی سازمان مقاومت کرده بود و با آن که آدم تئوریکی نبود ولی به اصول راه مجاهدین اصیل وفادار بود و مقاومت هم کرد [...] او واقعاً تیلور ایدئولوژی مجاهدین بود» (ساسان پور، ص 128)، میثمی درباره او می نویسد: «هدف و پیام مرتضی صمدیه لباف و مجید شریف واقعی مشخص کردن نسبت درست دین و علم بود و همچنین عظمت مرتضی را در آن می بیند که با وجود این که از کادرهای مرکزی نبود ولی در برابر انحراف کادرهای مرکزی شجاعانه می ایستاد. مرتضی تمام مسائل خود و آن چه در درونش می گذشت را در اختیار سازمان می گذاشت. وقتی جریان مترقی نما را در سازمان مشاهده کرد. قاطعانه در برابر این انحراف ایستاد چرا که می دید وصیت های برادر مجاهدش حنیف نژاد در مورد وحدت ایدئولوژیک و وحدت استراتژیک و وحدت سازمانی زیر با گذاشته شده است. این مقاومت و ایستادگی در حالی بود که جریان مترقی نما توقع داشت اعضای سازمان کورکورانه جریان را تأیید کننده (همان، ص 6).

مرتضی در تیراندازی و موتورسواری و کارهای تکنیکی مربوط به اسلحه و مواد منفجره استاد بود (بایگانی بنیاد شهید) از کارهای تاکتیکی از این که ساعت های 12 ساعته را با مغناطیسی کردن 24 ساعته کرده و با یک ساعت کالیبرهای 23 ساعتی درست کرد (بایگانی بنیاد)

تقی شهرام بعد از دستگیری گفته بود: «مرتضی از ابتدا ایدئولوژی سازمان را قبول نداشت». در بیانه اعلام مواضع ایدئولوژیک سازمان مجاهدین خلق راجع به قرار صمدیه و حیانت او آمده است:. «او به جنگ پلیس افتاد. وی به احتمال بسیار زیادی از طرف دشمن نیز محکوم

به اعدام خواهد شد چرا که علی رغم اطلاعات بسیاری که تا کنون در اختیار پلیس قرار داده و تا حدی همکاری کامل با این مزدوران علیه سازمان ما، به آن ها خدمت کرده است. ولی به دلیل شرکت در واقعه اتفاقی کشته شدن مأمور ژاندارمری که به دنبال جستجوی مواد مخدر قصد بازرسی او را در مسجد هاشمی داشته نخواهد توانست از این خیانت طرفی ببندد....» بدین ترتیب مخالفان مرتضی و اعضای گروهک پیکار که ابتدا صمدیه را خائن می دانستند اتهامات او را پس گرفتند. گروهک پیکار در نشریه خود در 8 بهمن 1358 این گونه می نویسد: در جریان تحولات درونی سازمان مجاهدین و تغییر ایدئولوژی بخشی از اعضای سازمان که ستمگری پرولتری داشت ولی از نظر رهبری شدیداً آغشته به گرایش انحرافی بود مجاهد شهید مرتضی همانند مجاهد شهید شریف واقفی در معرض توطئه ای ضد انقلابی قرار گرفت. مرتضی در نتیجه این اقدام به غایت انحرافی که بارها با تحلیل آن از جانب ما محکوم شده است مجروح شد و به اسارت رژیم درآمد ولی علی رغم شکنجه های سخت سال 1354 ش که در نوع خود کم نظیر بود در برابر دشمن مشترک یعنی امپریالیسم آمریکا و رژیم وابسته به آن تا آخرین نفس دلیرانه مقاومت نموده (ساسان پور، ص 139). آیت الله طالقانی که خود نیز در بازداشت بود روزی بدون اجازه به بالین او می رود و از او می پرسد: صمدیه چه شد؟ چرا این طور شد؟ مرتضی جواب می دهد: «حاج آقا از قرآن جدا شدیم به این روز افتادیم».

فرازی از وصیت نامه شهید وصیت من به مادر برادر و خواهرانم این است که هرگز از قرآن و خاندان عصمت و طهارت فاصله نگیرید زیرا سعادت و رستگاری در همین است و خواهش دیگرم این است که مرا ببخشید. مخصوصاً از مادرم طلب بخشش دارم امیدورام رستگار باشید (وصیت نامة 1354/11/4).

منابع: اسناد ساواک ش 116 -50؛ بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان، مریم جان نثاری مصاحبه با برادر شهید، 1391ش روزنامه اطلاعات سال 1354ش دست نوشته های شهید ستاد مرکزی سپاه پاسداران یاد شهید شریف واقعی شهید مرتضی صمدیه لباف گرامی باد 1356 ش محمّد رضا علاء الدین با شهیدان مکتب قرآن اصفهان 1388 ش شهرزاد ساسان پور، عبور از سازمان مجید شریف واقعی به روایت اسناد ساواک، تهران 1386 ش؛ مصاحبه با عباسعلی صمدیه لباف، برادر شهید 1391/10/30 ش لطف الله میثمى «شهید صمدیه لباف پوینده نسبت دین و علم» چشم انداز ایران شماره 18.

/مریم جان نثاری /

صمصام احمد قلی خان؛ از خاندان ایلخانی طایفه زراسوند باب دورکی شاخه هفت لنگ ایل بختیاری در 1327 ق/ 1288 ش متولد گردید (اطلاعات سنگ قبر وی). پدرش مرتضی قلی خان صمصام * بزرگترین پسر نجفقلی خان صمصام السلطنه * و مادرش بی بی ماه بیگم دختر حاج عباسقلی خان بود (سردار ظفر وحید، ش 42 قسمت اول، ص 34) پدر بزرگ احمد قلی خان یعنی نجفقلی خان صمصام السلطنه در دوران مشروطیت چند دوره رئیس الوزراء ایران و پدرش مرتضی قلی خان بارها به منصب ایلخانی و ایل بیگی بختیاری رسید. الیزابت مکبن روز که همزمان با تولد احمد قلی خان به میان بختیاری ها سفر کرده بود. او را عزیزترین طفل در ایل بختیاری می نامد که مادرش به نام انگلیسی احمد ادوارد جان او را صدا می زد و اسم دخان فرنگی را بر او گذاشته بود (مکبن روز، ص 139)

احمد قلی خان در نوجوانی جهت تحصیل با اروپا عزیمت نمود و در لندن و سولیس در رشته کشاورزی تحصیل نمود و با اخذ مدرک لیسانس کشاورزی به ایران بازگشت (گالت و دیگران، ص 143). احمد قلی خان صمصام در 1322ش از شهر کرد نامزد انتخابات چهاردهمین دوره مجلس شورای ملی گردید و به این مجلس راه یافت (آبراهامیان، ص 176). او سرانجام در 7 آبان 1359ش درگذشت و در کنار پدرش در تکیه میر * به خاک رفت.

منابع: پرواند آبراهامیان/ ایران بین دو انقلاب، ترجمه کاظم فیروزمند حسن شمس اوری و محسن مدیر شانه چی تهران 1378 ش؛ خسرو خان سردار ظفر خاطرات سردار ظهر بختیاری، مجله وحید، ش 42 قسمت اول؛ چارلز الکساندر گالت و دیگران ایل بختیاری چاپ کاوه بیات و محمود طاهر احمدی، تهران 1387 ش الیزابت مکبن روز با من به سرزمین بختاری بیایید ترجمه مهراب امیری، تهران 1373 ش.

/غفار پور بختیار/

صمصام مرتضی قلی خان؛ از طایفه زراسوند باب دورکی شاخه هفت لنگ ایل بختیاری در 1294 ق متولد گردید (گالت ص 72) پدرش نجفقلی خان صمصام السلطنه * فرزند حسین قلی خان ایلخانی * کل

بختیاری و مادرش بی بی صاحب جان * دختر رضا قلی خان ایل بیگی بختیاری بودند. پدر مرتضی قلی خان در دوران مشروطیت چندین بار به مناصبی چون ریاست وزرایی حکومت اصفهان و ایلخانی بختیاری رسید. مرتضی قلی خان دوران کودکی و نوجوانی خود را در ایل بختیاری گذراند که اطلاعی چندان از این دوران در دست نیست. پس از به توپ بستن مجلس و سرکوب مشروطه خواهان توسط محمّد علی شاه، بختیاری ها به فرماندهی صمصام السلطنه پدر مرتضی قلی خان اصفهان را فتح کردند.

تصویر

مرضی قلی خان صمصام

سپس علی قلی خان سردار اسعد * عموی مرتضی قلی خان، فرماندهی سپاه بختیاری را بر عهده گرفت و در ربیع الثانی 1327ق به سوی تهران لشکر کشی نمود در این لشکرکشی مرتضی قلی خان فرماندهی یکی از دسته های سپاه بختیاری را بر عهده گرفت (سردار ظفر، مجله وحید ش 6، ص 661) بنابراین مرتضی قلی خان در جنگ با محمّد علی شاه و تصرف تهران نقش داشت. پس از فتح تهران به عضویت کمیسیون مطالعه و تهیه طرح و لایحه خواسته ملت ایران گردید (آهنجیده، ص 159) با آغاز دوره دوم مجلس شورای ملی وی نماینده بختیاری گردید (عاقلی، ص 1939 مکبن روز، ص 49) در سال 1329ق، حکومت لرستان و بروجرد را به امیر مفخم و مرتضی قلی خان دادند که مرتضی قلی خان حکومت ملایر و تویسرکان را بر عهده داشت، اما آن ها از قوای سالار الدوله شکست سختی خوردند (ملک زاده، ج 6-7 ص 1399). سپس در جنگ های دولت مشروطه با محمّد علی میرزای مخلوع و برادرانش، فعالانه شرکت کرد. او در جنگ با ارشد الدوله یکی از فرماندهان محمّد علی میرزا در 1329ق در جنگ با سالارالدوله برادر محمّد علی میرزا در ساوه حضور فعال داشت (دانشور علوی، ص 97) در 1331 ق صمصام السلطنه به حکومت اصفهان منصوب گردید اما وی پسر خود مرتضی قلی خان را به مقر حکومت فرستاد و وی عهده دار امور و به رتق و فتق امور حکومتی اصفهان می پرداخت (سند شماره 15/8/ 378-240) با آغاز جنگ جهانی اول و انتصاب نصیرخان ایلخانی نیز به عنوان ایل بیگی بختیاری مشغول به کار گردید (کارتویست، ص 345)؛ اما پس از مدتی میان سردار جنگ و مرتضی قلی خان کدورت و تیرگی به وجود آمد و از مقام ایل بیگی بختیاری کنار رفت (سردار ظفر، مجله وحید، دوره 14 ش، ص 250) در نیمه های جنگ جهانی اول در مقابل تقاضای همکاری با مهاجرین و مجاهدین ایرانی که بر ضد روس و انگلیس و طرفدار آلمان و عثمانی بودند شرایطی را پیشنهاد داد (دانشور علوی، ص 162). مدتی بعد حکومت برد را به مرتضی قلی حسان دادند. (سردار ظفر، مجله وحید دوره 14، ش 5، ص 298) در 1337 ق با انتصاب سردار جنگ به حکومت اصفهان مرتضی قلی خان شریک و یا به عبارتی دستیار وی در آن حکومت بود (سردار ظفر، مجله وحید، دوره 24، ش 206، م 44) در این هنگام واقعه جنگ با راهزنان اصفهان یعنی جعفر قلی چرمهینی و رضا جوزدانی و سرکوبی آن ها اتفاق افتاد در جریان قیام سعادت شیخ خزعل به طرفداری از احمد شاه قاجار و بر ضد رضاخان نخست وزیر، مرتضی قلی خان نیز همراه با امیر مجاهد از خزعل طرفداری و با او همکاری می نموده اما به موقع و در آخرین مراحل خود را کنار کشید و توانست موقعیت خود را حفظ نماید (سردار بهادر، ص 137). میرزایی (ص 354) می نویسد که مرتضی قلی خان در طرفداری از شیخ خزعل مردد بود. در 1304 ش جهت رسیدن به حکومت بختیاری بیست هزار تومان به شاه تقدیم نمود؛ اما با مخالفت سردار اسعد نتوانست به خواسته اش برسد (سردار بهادر ، ص 70) مرتضی قلی خان در خرداد 1305ش روانه اروپا شد و در تیر 1306 ش به همراه سردار محتشم و سردار جنگ به ایران بازگشت هر سه خان از فرنگ برگشته به نزد رضا شاه رفتند و هدایایی به وی اعطا نمودند که هدیه مرتضی قلی خان یک تفنگ ساچمه ای و یک اتومبیل پاکارد به قیمت 1000 لیره بود (سردار بهادر می 204) در قیام 1308

بختیاری ها بر ضد رضا شاه مرتضی قلی خان اگر چه به نظر می رسد در باطن طرفدار آن ها بود؛ اما چندان دخالتی در ماجرا نکرد و با شکستن قیام تجفقلی خان به مقام ایلخانی و امیر مفخم به مقام ایل بیگی بختیاری رسیدند. که مرتضی قلی خان به جای پدرش عهده دار حکومت شد (سردار بهادر، ص 233) به هنگام قیام بویر احمدی ها بر ضد رضا شاه در شهریور 1309ش، مرتضی قلی خان ایل بیگی بختیاری در جنگ با بویر احمدی ها و به طرفداری از دولت حضور داشت (سردار بهادر، ص 236) با مرگ پدرش نجفقلی خان صمصام السلطنه در 27 تیر 1309 امیر مفخم ایلخانی و مرتضی قلی خان ایل بیگی بختیاری گردیدند. در 7 آذر 1312 جعفر قلی خان جنگ رضا شاه دستگیر و روانه زندان شد و بلافاصله دستور دستگیری سایر خوانین و خان زادگان بختیاری صادر گردید (دالوند، ص 254 -268) در 27 آذر همان سال مطابق دستور رضا شاه، امیر مفخم از ایلخانی بختیاری برکنار و مرتضی قلی خان به جای وی به حکومت بختیاری رسید (سند شماره 127/14/14-240) بعضی از منابع از توطئه و تحریک مرتضی قلی خان بر ضد عمر زاده اش سردار اسعد خبر می دهند (24.cronin, p) اما به احتمال زیاد مرتضی قلی خان در ایل بختیاری و حمایت رضا شاه از وی پس از مرگ سردار اسعد باعث گردید تا عده ای او را در سقوط و نابودی سردار اسعد بی نقش ندانند (پور بختیار، ص 387) یک سال بعد در 1313 ش رضا شاه دو مقام ارشد ایل بختیاری یعنی ایلخانی و ایل بیگی را برای همیشه لغو نموده و مقام جدیدی تحت عنوان فرمانداری کل چهار محال و بختیاری را جایگزین آن ها نمود. او مرتضی قلی خان صمصام را به عنوان فرماندار کل چهار محال و بختیاری منصوب نمود (کیاوند. ص 114) مدتی بعد در آذر 1315 مرتضی قلی خان صمصام نیز از فرمانداری کل بختیاری برکنار گردید و مطابق دستور رضا شاه حکومت بختیاری لغو و خاک بختیاری به دو منطقه گرمسیری و تحت فرمانده لشکر 6 خوزستان و منطقه سردسیری تحت نظر تیپ اصفهان تقسیم گردید (اسناد پوشه شماره 6 - 650 -112007) با حمله متفقین به ایران و سقوط رضا شاه در شهریور 1320ش بار دیگر خوانین بختیاری مصمم به اعاده قدرت و حکومت خود گردیدند. در سال 1372 مرتضی قلی خان با اختیارات فوق العاده از جانب دولت و با حمایت از جانب انگلیسی ها به عنوان فرماندار چهار محال و بختیاری منصوب گردید گار تویست ص 140). اما اختلافات قدیمی میان دو جناح ایلخانی و حاجی ایلخانی دوباره سرباز کرد و رقابت بر سر حکومت بختیاری اختلافات میان ابوالقاسم خان پسر امیر مفخم از جناح حاجی ایلخانی و مرتضی قلی خان صمصام و پسرانش از جناح ایلخانی آغاز گردید. در 1325 در دولت قوام السلطنه به دستور مظفر فیروز معاون نخست وزیر و به تحریک ابوالقاسم خان فرماندار بختیاری، مرتضی قلی خان صمصام در شلمزار و پسرش جهانشاه خان در فرودگاه اصفهان دستگیر و به تهران برده شدند (امیری، ص 218) اما بختیاری ها در مجلسی به نام تنگ گری در بختیاری بر ضد ابوالقاسم خان و به طرفداری از مرتضی قلی خان تجمع نمودند بنابراین دولت مرتضی قلی خان و پسرش را آزاد کرد و به جای ابو القاسم خان منوچهر اسعد را به فرمانداری بختیاری منصوب و مامور ایجاد آرامش در بختیاری نمود (مکبن روز، ص 195) مرتضی قلی خان از آن پس بدون داشتن هر گونه مقام و منصب در شلمزار زندگی نمود. او در روز یکشنبه 5 دیماه 1338ش در گذشت و در تکیه میر فندرسکی در آرامگاه خانوادگی به خاک سپرده شد اطلاعات (سنگ قبر)

مرتضی قلی خان صمصام در دوران حیات خود با (بی بی ماه بگم) دختر حاجی عباس قلی خان و خواهر شهاب السلطنه بختیاری، بی بی رخساره خانم خواهر صولت الدوله قشقایی و بی بی نورالهدی خانم دختر محمّد رضا خان سهامی تهرانی ازدواج نمود. پسران مرتضی قلی خان که بعضی از آن ها مناصب حکومتی نظیر استانداری داشته اند عبارتند از احمد قلی خان امیر بهمن خان، جهانشاه خان سیاوش خان و فریدون خان دختران مرتضی قلی خان عبارتند از: بی بی بیگم آغا بی بی صنوبر بی بی گلستان و بی بی فخر الزمان

بی بی ماه بگم دختر حاجی عباس قلی خان نوه امامقلی خان حاجی ایلخانی از طایفه زراسوند، باب دورکی، شاخه هفت لنگ ایل بختیاری بود. در نوجوانی به ازدواج مرتضی قلی خان پسر بزرگ تجفقلی خان صمصام السلطنه درآمد. او زنی مطلع و آگاه بود. الیزابت مکین روز که در 1329 ق با وی دیدار داشته است. در این باره می نویسند . مرتضی قلی خان در بعضی موارد با کمک همسر باهوش و زرنگش بی بی ماه بگم کم و بیش مسؤولیت هایی را بر عهده بگیرد. او بی بی ماه بگم با علاقه و اشتیاق زیاد روزنامه می خواند و به مسائل روز

توجه دارد و طرفدار اعطای حق رأی به زنان و شرکتشان در انتخابات است (مکبن روز، ص 49) یا در جای دیگر می نویسد «بی بی ماه بگم که من فکر می کنم هیچ گاه مطلبی راجع به اسکاتلند به گوشش نخورده بود، روزی در پاسخ به یکی از پرسش های من پیروزمندانه فریاد زد البته البته انگلستان به سه قسمت اسکاتلند، ایرلند و ولز تقسیم شده است و سال گذشته من این مطلب را در روزنامه خوانده ام» (همان، ص 89) بی بی ماه بگم دیگر زن مرتضی قلی خان را که از ایل قشقایی بود و بی بی رخساره نام داشت مورد حادت و بی مهری قرار می داد. بی بی ماه بگم بیشتر عمر خود را در شلمزار ملک اربابی خاندان صمصام سپری نمود و سرانجام در 17 رمضان 1366 در گذشت و در تکیه میر به خاک سپرده شد. سه پسر از وی به یادگار ماند که عبارتند از: احمد قلی خان امیر بهمن خان و فریدون خان (سردار ظفر، مجله وحید، ص 34).

همسر دیگر وی بی بی رخساره خانم دختر داراب خان ایل بیگی و ایلخانی قشقایی و خواهر ناتنی اسماعیل خان صولت الدوله ایلخانی قشقایی است. از زمان تولد وی اطلاعی در دست نیست. دوران کودکی خود را در میان ایل قشقایی گذراند. پس از این که احمد خان سردار احتشام (احتشام الدوله) برادرش صولت الدوله قهر کرده و در ایل بختیاری اقامت نمود، خواهر تنی خود رخساره خانم نیز همراهش بود تا این که مرتضی قلی خان صمصام پسر بزرگ نجفقلی خان صمصام السلطنه او را در سال 1326 ق در داخل ایل بختیاری به ازدواج خود در آورد (بی بی مریم ص 174؛ سردار ظفر، ص 456)، این ازدواج رنگ و بوی سیاسی داشت و در آن برهه از روزگار برای عقد اتحاد میان دو ایل بزرگ بختیاری و قشقایی که از قدرتمندترین ایلات جنوب ایران بودند. ضرورت تام داشت؛ اما این بی بی قشقایی روزگار خوشی را در ایل بختیاری سپری ننمود او که در میان بختیاری ها ایی بی ترک نامیده می شد از جانب بی بی های بختیاری مورد حسادت و دشمنی واقع گردید و بویژه بی بی ماه بگم همسر اول مرتضی قلی خان که دختر شهاب السطلنه بختیاری بود چندان روی خوشی به او نشان نمی داد (مکبن روز، ص 99) بی بی رخساره خانم سرانجام سه سال پس از ازدواج با مرتضی قلی خان در 27 ربیع الاول 1330 به علت بیماری در شلمزار محل سكونت خود در گذشت (سردار طفر، ص 456). جنازه او را در جوار مسجد شلمزار به امانت گذاشتند تا در فرصت ترجمه مهراب امیری تهران 1375ش؛ همو، تاریخ سیاسی مناسب به کربلا منتقل نمایند (مکبن روز، ص 77) اما مدتی بعد آن را به اصفهان حمل و در تکیه میر دفن نمودند. از بی بی رخساره خانم یک دختر و یک پسر به نام جهانشاه خان صمصام متولد شد که بعدها به مناصب سیاسی مهم و از جمله استانداری خوزستان و کرمانشاه رسید (داگلاس، ص 185)

مرتضی قلی خان در طول زندگی خود از پذیرش هرگونه لقب و عنوان اجتناب می ورزید (مکبن روز ص 37) پس از 1304 ش القاب و عناوین دولتی و سلطنتی لغو و نام خانوادگی برای درج در شناسنامه مرسوم گردید. مرتضی قلی خان نام خانوادگی صمصام از لقب پدرش صمصام السلطنه اخذ کرد و از آن پس به مرتضی قلی خان صمصام شهرت یافت.

ویلیام داگلاس آمریکایی که در سال های 1328ش و 1329 ش دوبار به شلمزار رفته و با مرتضی قلی خان دیدار داشت او را چنین توصیف می کنند. مرتضی قلی خان صمصام رئیس ایل بختیاری مردی است کوتاه قد. چهارشانه با سری گرد گردنی کوتاه، موهای خاکستری و ریش پرپشت... مردی است آقامنش مهربان و صوفی مسلک ضمن این که او مرد متدین و با خدایی است. رهبر و سیاستمدار عاقل و با تجربه ای نیز هست.» (داگلاس، ص 185)

اسناد و منابع سند شماره 378/15/8-210، سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران، سند شماره 127/14/14-240، سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران استاد پوشة 6-650-112007 سازمان استاد کتابخانه ملی ایران اسفندیار آهنجیده ایل بختیاری و مشروطیت اراک 1374 ش مهراب امیری حکومتگران بختیاری تهران 1385 ش غفار پوربختیار، جامعه بختیاری و تحولات ایران از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، مسجد سلیمان 1387 ش ویلیام داگلاس، سرزمین های شگفت آور و مردمی مهربان چاپ فریدون مسنجره تهران [بی تا]؛ حمیدرضا دالوند ماجرای قتل سردار اسعد بختیاری تهران 1379 ش نورالله دانشور علوی، جنبش وطن پرستان اصفهان و بختیاری تهران 1377ش، جعفر قلی خان سردار بهادر خاطرات سردار اسعد بختیاری، چاپ ایرج افشار، تهران 1378ش، خسرو خان سردار ظفر، خاطرات سردار ظفر بختیاری مجله وحید شماره های مختلف باقر عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ج2، تهران 1380ش؛ عزیز کیاوند. حکومت سیاست، عشایر تهران 1368 ش جن رای کارتویت بختیاری در آئینه تاریخ جوار مسجد شلمزار به امانت گذاشتند تا در فرصت ترجمه مهراب امیری تهران 1375ش؛ همو، تاریخ سیاسی

اجتماعی بختیاری، ترجمه مهراب امیری، تهران 1373 ش؛ چارلز الکساندر گالت و دیگران. ایل بختیاری، چاپ کاوه بیات و محمود طاهر احمدی تهران 1387 ش؛ الیزابت مكبن روز با من به سرزمین بختیاری بیایید ترجمه مهراب امیری تهران 1373ش؛ مهدی ملک زاده تاریخ انقلاب مشروطیت، ج 6 و 7، تهران 1371 ش؛ غلامرضا میرزایی بختیاری ها و قاجاریه شهر کرد 1373ش؛

cronin, Stephanie, the politics of Debt:the Anoglo- persian Oil-company and the Bakhtiyari khans, Middle Eastern studies, V.40, No.4, July 2004, p.1-31.

/غفار پور بختیار/

صمصام السلطنه، نجف قلی خان از طایفه زراسوند باب دورکی شاخه هفت لنگ ایل بختیاری در سال 1267 ق (مکبن روز، ص 184) و یا به روایت سردار اسعد * در 1269ق در چغاخور مرکز سردسیری ایل بختیاری به دنیا آمد (سردار اسعد، ص 464). او دومین پسر حسین قلی خان ایلخانی * کل بختیاری بود و مادرش بی بی مهر افروز دختر شفیع خان دورکی نام داشت (سردار ظفر، وحید، شی 42، ص 32) نجف قلی خان دوران کودکی را در کنار پدر خویش گذراند و تعلیم و تربیت را به طور سنتی و مطابق و مرسوم آن روزگار فراگرفت. در پانزده سالگی از جانب پدر و به صواب دید حشمت الدوله حاکم لرستان و خوزستان به فرماندهی سواران بختیاری مأموریت سرکوبی حسین بن عبد الخان عرب را یافت که طی جنگ هایی سرانجام در 1295ق او را شکست داده به قتل رسانید ( سردار اسعد، ص 1464 سردار ظفر ص 177-178).

تصویر

نجفقلی خان صمصام السلطنة

پس از کشته شدن حسین قلی خان ایلخانی، پدر نجف قلی خان در 27 رجب 1299 در اصفهان که به دستور ناصرالدین شاه و توسط شاهزاده ظل السلطان صورت گرفت (پوربختیار، ص 34) دو تن از برادران نجف قلی خان به نام های اسفندیار خان و علی قلی خان نیز زندانی شدند (میرزایی، ص 197).

با قتل حسین قلی خان و زندانی شدن پسرانش دوران سختی و درب دری فرزندان ایلخانی مقتول آغاز گردید. طی این دوران سرپرستی ایلخانی با نجف قلی خان بود که در غیاب دو برادر زندانی اش به امور خانواده بی پناه رسیدگی می کرد (سردار ظفر ص 199) تا این که سرانجام در 1309 قلمرو بختیاری از تحت اختیار ظلّ السلطان خارج گردید و اسفندیارخان برادر بزرگتر نجف قلی خان با کمک میرزا علی اصغر خان اتابک امین السلطان صدر اعظم ناصرالدین شاه از زندان آزاد گردید و با کمک همین شخص به حکومت بختیاری رسید (سردار اسعد، ص 472) نجف قلی خان از این زمان تا زمان مرگ برادرش اسفند یارخان در 1321ق، تحت فرمان او مأموریت های مختلفی یافت با آغاز سلطنت مظفر الدین شاه در 1313ق، لقب سردار اسعد به اسفندیارخان داده شد و بنابراین نجف قلی خان نیز لقب برادر یعنی صمصام السلطنه را به دست آورد اوژن، ص 140) او از آن پس تا پایان عمر به صمصام السلطنه ملقب و مشهور بود تا این که در 2 جمادی الاول 1321 ق اسفندیار خان ایلخانی در گذشت اوژن، ص 154). بنابراین مطابق قرارداد خانوادگی میان خوانین دو جناح ایلخانی و حاجی ایلخانی، محمّد حسین سپهدار، فرزند امامقلی خان حاجی ایلخانی و عموزاده نجف قلی خان به عنوان مسن ترین خان دو خانواده به سمت ایلخانی بختیاری منصوب گردید و چون وی از خانواده حاجی ایلخانی بود. نجف قلی خان صمصام السلطنه نیز در همین زمان به عنوان بزرگترین خان خانواده ایلخانی به مقام ایل بیگی بختیاری انتخاب گردید (سردار ظفر وحید، ش اول، دوره 13، ص 91). اما حدود یک سال بعد یعنی در 10 ذیحجه 1322ق محمّد حسین خان سپهدار نیز در گذشت و با مرگ وی صمصام السلطنه به عنوان مسن ترین خان هر دو خانواده به مقام ایلخانی بختیاری رسید (همان، وحید ش 2 دوره 13، ص 223) غلامحسین شهاب السلطنه برادر کوچک تر سپهدار نیز به مقام ایل بیگی بختیاری رسید. در 17 رمضان 1323 ق 15 نوامبر 1905م سرانجام پس از مذاکرات بسیار میان خوانین بختیاری و

نمایندگان ویلیام فاکس دارسی قراردادی نفتی میان طرفین منعقد گردید (پور بختیار، ص 272) نجف قلبی خان صمصام السلطنه و غلام حسین خان شهاب السلطنه (سردار محتشم بعدی) به عنوان ایلخانی و ایل بیگی بختیاری این قرارداد را مهر و امضاء نمودند (سند شماره 5-397/49/7-240).

چندی بعد در ذیحجه 1323 ق عین الدوله، صدر اعظم مظفر الدین شاه طی فرمانی هر سه منصب مهم ایل بختیاری یعنی ایل خانی و ایل بیگی بختیاری و حکومت چهار محال را به علی قلی خان سردار اسعد برادر صمصام السلطنه واگذار نمود (سپهر، ص 315) بدین ترتیب نجف قلی خان صمصام السلطنه و غلام حسین خان شهاب السلطنه از مقام های ایلخانی و ایل بیگی بختیاری برکنار گردیدند. اما این دو خان بی کار ننشستند بلکه عازم تهران شدند و با پرداخت مبلغ سی هزار تومان به شاه و مقامات دولتی توانستند ساز دیگر مناصب سابق خود را بدست آورند (میرزایی، ص 208).

با مرگ مظفرالدین شاه در 24 ذیقعده 1334 ق و به سلطنت رسیدن محمّد علی شاه شرایط برای صمصام السلطنه تغییر کرد. خوانین و عموزاده های وی یعنی پسران امام قلی خان حاجی ایل خانی روابط دوستانه بیشتری با شاه جدید داشتند. بخصوص لطف علی خان امیر مفخم سال ها در دربار محمّد علی میرزای ولیعهد در تبریز به سر برده و روابط صمیمی ویژه ای با او داشت. به حدی که بعد از لیاخوف هیچ یک از سرداران قدر و منزلت امیر مفخم را نزد محمّد علی شاه نداشتند (ملک زاده، ص 1313) بنابر این شاه جدید به دنباله تغییر موازنه قدرت ایل بختیاری برآمد و اوضاع را به سود خاندان حاجی ایلخانی دگرگون نمود. در نتیجه به فرمان محمّد علی شاه در 1325 ق غلام حسین شهاب السلطنه ایل بیگی وقت به مقام ایلخانی بختیاری و برادرش نصیرخان سردار جنگ به منصب ایل بیگی بختیاری رسیدند (کارثویت، ص 218). بدین ترتیب دست خانواده ایلخانی و بویژه صمصام السلطنه فرزند بزرگ این خانواده از حکومت بختیاری کوتاه گردید. این امر اختلافات میان دو جناح ایل خانی و حاجی ایل خانی را بشدت بخشید. پسران ایلخانی بویژه صمصام السلطنه از این تغییرات رنجیده خاطر شدند و سردار ظفر که در اروپا به سر می برد با شنیدن خبر غزل برادر و انتصاب عموزادگان مسافرت خود را نیمه کاره رها کرده و به سرعت از اروپا با ایران بازگشت (سردار ظفر، وحید، ش3 دوره 13، ص 343). صمصام السلطنه خود نیز به تقابل با عمه زادگان برخاست و موجبات بی نظمی و ناامنی در جاده بختیاری و یا مناطق نفت خیز را فراهم ساخت (Iran Political Diaries, P.310) این اقدامات باعث گردید تا پس از مدتی کوتاه بار دیگر در 1325ق صمصام السلطنه به مقام ایلخانی و شهاب السلطنه به منصب ایل بیگی بختیاری بازگشتند (کارثویت، ص 220). در 23 جمادی الاول 1339 مجلس شورای ملی توسط محمّد علی شاه قاجار به توپ بسته شد و مشروطه خواهان به شدت سرکوب شدند (گنجینه اسناد، ش 92 ص 168) با برقراری استبداد صغیر مشروطه خواهان واکنش نشان دادند و ابتدا اهالی تبریز بر ضد استبداد قیام نمودند. شاه از خوانین جناح حاجی ایلخانی بختیاری کمک خواست و بنابراین آن ها خسروخان برادر نجف قلی خان صمصام السلطنه را نیز با خود به تهران بردند تا در جنگ علیه مشروطه طلبان، محمّد علی شاه را یاری نمایند. از سوی دیگر سردار اسعد برادر دیگر صمصام السلطنه که شخص آزادی خواه و روشن ضمیر بوده و در این هنگام در اروپا اقامت داشت طی نامه ها و تلگراف های صمصام السلطنه خواست تا به یاری مشروطه خواهان برخاسته و در مقابل استبداد بایستد دانشور علوی ص57) پس از این که محمّد علی شاه تصمیم گرفت تا صمصام السلطنه را از مقام ایلخانی بختیاری عزل و منصب او را به برادرش خسرو خان سردار ظفر بدهد شرایط در بختیاری بطور کامل تغییر نمود. صمصام السلطنه به شدت از این اقدام وی بر آشفت و به دنبال واکنش مقتضی و مناسب بود. از طرف دیگر روحانیون مشروطه خواه اصفهانی بویژه حاج آقا نور الله اصفهانی تمایلی بسیار به استفاده از قوای نظامی بختیاری بر ضد حاکم مستبد اصفهان داشتند. بنابر این باب مکاتبه و ارتباط با صمصام السلطنه و دیگر خوانین بختیاری همچون ابراهیم خان را باز کردند و از آن ها تقاضا نمودند. تا با حمله به اصفهان مشروطه خواهان را از چنگ اقبال الدوله، حاكم ظالم محمّد علی شاه، نجات دهند (دانشور علوی، ص 34-38) اما بین صمصام السلطنه و عموزاده اش ابراهیم خان ضرغام السلطنه، پسر رضا قلی خان ایل بیگی کدورت هایی وجود داشت. این کدورت ها را نیز روحانیون و دراویش منطقه که با هر دو نفر رابطه دوستانه داشتند، بر طرف ساختند. بعلاوه بی بی صاحب جان، خواهر ضرغام السلطنه که همر صمصام السلطنه بود نیز به روایت مکبن روز در زدودن

رنجیدگی های میان براد و شوهر خود نقش زیادی ایفا نمود (مکبن روز، ص 47) سرانجام در نهم ذیحجه 1326ق ابراهیم خان ضرغام السلطنه با حمله به اصفهان این شهر را از چنگ حاکم محمّد علی شاه خارج نموده و تصرف نمود و چند روز بعد نیز صمصام السلطنه با سوارانش وارد اصفهان شد و اداره امور آن جا را در دست. خود گرفت (دانشور علوی ص 55) در این زمان بود که محمّد علی شاه حاضر گردید تا دوباره مقام ایلخانی بختیاری را به صمصام السلطنه بدهد؛ اما این بار دیگر خان بختیاری حاضر به پذیرش منصب ایلخانی بختیاری نبود؛ بلکه اهداف و مقاصد بلند مرتبه تری را مد نظر داشت.

مدتی بعد قوای بختیاری به فرماندهی سردار اسعد برادر کوچکتر صمصام السلطنه که از راه اروپا خود را به چهار محال و بختیاری رسانده بود از اصفهان به سوی پایتخت حرکت کردند. صمصام السلطنه فرماندهی این اردو را نپذیرفت و حتی در حمله به تهران و تصرف آن شرکت نجست. او در اصفهان باقی ماند و حکومت بر این شهر را که برای بختیاری ها خیلی اهمیت داشت ادامه داد. سرانجام در 27 جمادی الثانی 1327 تهران توسط مشروطه خواهان بختیاری و اصفهانی از یک سو و مجاهدان گیلانی و ارمنی از سوی دیگر فتح گردید (کسروی، ص 90) پس از فتح تهران دولت مشروطه که سردار اسعد برادر صمصام السلطنه، وزیر داخله آن بود در چهارم رجب 1327 به طور رسمی صمصام السلطنه را به عنوان حاکم اصفهان منصوب نمود (گنجینه اسناد ش 64، ص 43) صمصام السلطنه در دوران حکومت یک ساله خود بر اصفهان به دنبال برقراری نظم و امنیت شهر برآمد، لذا ریس نظمیه اصفهان را برکنار و شخص با کفایت به نام غریب خان را به ریاست نظمیه منصوب کرد (کتاب آبی، ج 3، ص 709) اما صمصام السلطنه که چندین بار از دولت استعفای از حکومت اصفهان را تقاضا کرده بود، سرانجام در 9 ذیحجه 1327 با کنار رفتن از حکومت این شهر را به مقصد پایتخت ترک گفت (شریف کاشانی، ج 2 ص 474).

او از این پس در تهران اقامت ورزید و ضمن بر عهده داشتن منصب ایلخانی بختیاری در سیاست گذاری های کلان و اصلی کشور نیز شرکت داشت. در 1328 که در پایتخت بود دولت مشرطه پیشنهاد حکومت ایالت کرمان را به وی داد؛ اما وی علاقمند به حکومت خراسان بود. چون خراسان جزو منطقه نفوذ روس ها بود. آن ها تمایلی به حکومت بختیاری بر آن ها نداشتند (سردار ظفر، وحید ش 9 دوره 13، ص 932) در ربیع الثانی 1329 از طرف دولت ایران و طی فرمانی سلطنتی یک قطعه نشان قدس و حمایل مخصوص به پاس خدمات و زحماتش در اعاده مشروطیت به وی اعطا گردید ( سردار اسعد، ص 468-469). در جمادی الاول همین سال حکومت کرمانشاهان بر عهده وی گذاشته شد. اما صمصام السلطنه آن را نپذیرفت (همان، ص 469) در 21 رجب 1329 اخباری مبنی بر تهاجم محمّد علی میرزای مخلوع به مرزهای شمالی ایران منتشر گردید. قبل از این اولین کسی که مقامات ایران را از این توطئه آگاه نموده و هشدار لازم را داده بود، سردار اسعد بود. علی قلی حسان سردار اسعد به وسیله تلگراف رمزی برادرش صمصام السلطنه را از این توطئه باخبر ساخت و به او توصیه کرد تا برای حفظ مشروطیت و آزادی ملت ایران همچون گذشته از فداکاری در این راه دریغ نورزد (ملک زاده، ج 6 و 7، ص 1382). بنابراین ناصر الملک نایب السلطنه و مشروطه خواهان که دولت مشروطه را برای نابودی این توطئه و رهایی از این بحران ناتوان می دانستند. از بختیاری ها کمک خواستند. برای برون رفت از این بحران در 22 رجب 1329 صمصام السلطنه را در کابینه سپهدار تنکابنی به سمت وزیر جنگ برگزیدند (کتاب آبی، ج 5، ص 1204)، با رسیدن اخبار بیشتری از حمله محمّد علی میرزا به شمال ایران برضد نظام مشروطیت و عدم مرجعیت و ناتوانی سپهدار در مقابله با او در 29 رجب 1329 صمصام السلطنه ای که خود وزیر جنگ بود به قدرت رسید (کسروی، ص 170) گرفتاری ها و مشکلات بحران حمله محمّد علی میرزا باعث گردید تا صمصام السلطنه پس از مدتی تأخیر برنامه دولت خود را در ده ماده در اوایل رمضان 1329 تقدیم مجلس ملی نمود و نمایندگان مجلس پس از دو مورد تغییر و اصلاح جزیی آن برنامه را تصویب نمودند (پورارین، ص 302)

با روی کار آمدن دولت صمصام السلطنه، خیلی زود سواران بختیاری جهت حفاظت از نظام مشروطیت و مقابله با قوای ضد انقلاب محمّد علی میرزا از چهار محال و بختیاری روانه پایتخت شدند و از آن جا به اطراف و اکناف عزیمت نمودند. مجلس شورای ملی نیز در شعبان 1329 به پیشنهاد و سفارش مورگان شوستر آمریکایی خزانه دار کل مالیه ایران برای اعلام با

دستگیری محمّد علی میرزا جایزه ای صدهزار تومانی و برای دستگیری با اعدام هر کدام از برادرانش سالار الدوله و شعاع السلطنه نیز بیست و پنج هزار تومان در نظر گرفت؛ اما صمصام السلطنه اظهار داشت که اگر دولت به علت ورشکستگی توان پرداخت چنین جایزه ای را نداشت او از اموال شخصی خود این مبلغ را پرداخت خواهد کرد (شوستر، ص 148).

پس از یک سال جنگ و خونریزی سرانجام قنوای دولت مشروطه موفق شدند با وارد آوردن شکست های سختی بر قوای ضد انقلاب و طرفدار محمّد علی میرزا شاه مخلوع را برای همیشه از خاک ایران بیرون برانند. در این میان نقش خوانین بختیاری و سوارانشان و بویژه نقش صمصام السلطنه، رئیس الوزراء بسیار مهم و تأثیر گذار بوده است. در طی دوران ریاست وزرایی صمصام السلطنه علاوه بر مناصب ریاست الوزرایی و وزارت جنگ، حکومت ایالات و شهرهای مهم و استراتژیک ایران چون اصفهان، کرمان، یزد، اراک و دیگر شهرها در اختیار خوانین بختیاری قرار داشت. یکی از حوادث مهم دوران صدارت صمصام السلطنه، مسئله اولتیماتوم روسیة تزاری به ایران بود. دولت روسیه که علاقمند به پیروزی محمّد علی میرزا بوده و از او حمایت غیر مستقیم می نمود با شکست او متوجه شد که نظم و ثبات مالی که مورگان شوستر خزانه دار کل مالیه ایران ایجاد کرده در پیروزی دولت مشروطه بر محمّد علی میرزا بسیار مفید و مؤثر بوده است؛ بنابراین به بهانه فشارهای مالیاتی شوستر بر رجال ایرانی وابسته به روسیه، ابتدا طی ضرب الاجلی 48 ساعته در 10 ذیقعده 1329 از دولت ایران خواست تا ژاندارم های خزانه داری را از پارک شعاع السلطنه برداشته و دولت ایران بطور رسمی از سفارتش عذرخواهی نماید (دولت آبادی، ج 3 ص 196). چون دولت روسیه در وقت مقرر از دولت صمصام السلطنه پاسخی دریافت نکرد. در 7 ذیحجه همین سال دومین ضرب الاجل 48 ساعته خود مبنی بر برکناری مورگان شوستر از خزانه داری ایران و خواسته های دیگر را به دولت صمصام السلطنه اعلام نمودند (همان، ص 196)، عمر كابینة صمصام السلطنه كنه پس از ضرب الاجل اول روسیه با بحران جدیدی مواجه شده بود با استعفای صمصام السلطنه و وزرایش در شلم ذیحجه به پایان رسید اما در روز بعد؛ یعنی 7 ذیحجه مقارن دومین ضرب الاجل روسیه، دومین کابینه صمصام السلطنه با جابجایی بیشتر وزرا به مجلس معرفی

گردید (پور آرین، ص 319).

اگر چه بیشتر نمایندگان مجلس شورای ملی اعضای حزب دموکرات و عده زیادی از مردم به طور احساسات آمیزی به مخالفت با ضرب الاجل روسیه برخاستند اما با تدبیر و مصلحت اندیشی ناصر الملک نایب السلطنه علی قلی خان سردار اسعد و دیگر رجال متنفذ و نیک اندیش و موافقت صمصام السلطنه به اخبار ضرب الاجل دولت روسیه را پذیرفت و مورگان شوستر را عزل و در 20 محرم 1330 از ایران بیرون نمود (آرین پور، ص 324)

اگر چه این اقدام فریاد اعتراض مشروطه خواهان و مردم را به صدا در آورد اما واقعیت این بود که این اقدام از روی مصلحت و تدبیر و به اقتضای شرایط آن روزگار بود و اگر چنین سیاست و تصمیمی اتخاذ نمی گردید. بدون شک دولت مشروطه ایران از جانب روسیه تزاری آسیب های بیشتری می دید.

سرانجام در 6 محرم 1331 صمصام السلطنه از ریاست دولت استعفا کرد و در 2 صفر 1331 علاء السلطنه با تمایل صمصام به جای او به ریاست وزرایی رسید (پور آرین ص 368) طی این دوران یعنی از 29 رجب 1329 تا محرم 1331 صمصام السلطنه به صورت پی در پی چهار کابینه تشکیل داد. این کابینه ها که بر اثر مشکلات و بحران های تغییر می کردند بیشتر کابینه های ترمیمی ناشی از تغییر و جابجایی وزراء بودند وزیر جنگی کابینه اول را صمصام السلطنه خود بر عهده داشت؛ اما در کابینه های دوم، سوم و چهارم عموزاده اش غلامحسین خان سردار محتشم سمت وزیر جنگ را بر عهده داشت.

در اواخر دبحجة 1331 صمصام السلطنه به دستور دولت مرکزی برای بار دوم به حکومت اصفهان منصوب گردید (سند شماره 387/15/5-240). با این حال او پایتخت را به قصد عزیمت به اصفهان ترک نکرد بلکه مرتضی قلی خان پسر بزرگ خود را جهت رتق و فتق امور ایالت اصفهان به این شهر اعزام نمود (شماره 240-378/15/8) پس از سقوط دولت مستوفی الممالک بر اثر فشار و نارضایتی سفارت انگلیس در بحبوحه جنگ جهانی اول و حضور دول دیگر درگیر در خاک ایران نجف قلی خان صمصام السلطنه در 18 رجب 1339 پنجمین کابینه ریاست وزرایی خود را تشکیل داد که در این کابینه خود وزیر داخله و عموزاده اش، لطف علی خان امیر مفخم وزیر جنگ بود (پورآرین، ص 464). دولت صمصام السلطنه نیز همانند دولت مستوفی الممالک گرفتار بحران ها و مشکلات ناشی از کشیدن صحنه جنگ

جهانی اول به ایران گردید و بر اثر فشار انگلیسی ها در 3 شعبان 1336 کناره گیری نمود. با وجود این در 8 رمضان همان سال بار دیگر احمد شاه قاجار صمصام السلطنه را به پذیرش سمت ریاست دولت و اداشت و او در 8 رمضان 1336 ششمین کابینه خود را تشکیل داد که در این کابینه خود وزیر داخله و عموزاده اش سردار محتشم وزیر جنگ بود (پورآرین، ص 467) مشکلات جنگ و حضور بیگانگان بویژه انگلیسی ها در خاک ایران از یک سو و کمبود نان قحطی و نارضایتی عمومی از سوی دیگر سرانجام دشواری هایی را برای دولت وی به وجود آورد. با این همه این کابینه طی همین دوران کوتاه خود طی مصوبه ای در 18 شوال 1336 قرارداد ترکمان چای و دیگر قراردادها و امتیازات دولت روسیه تزاری را ملغی نمود (کسروی، ص 797) سپس در مصوبه دیگری امتیاز کاپیتولاسیون یا همان قانون منع قضاوت کنسولی را لغو نمود ( مستوفی، ج 3، ص 515)؛ اما سفارت انگلیس از پذیرش الغای قانون کاپیتولاسیون سرباز زد و از دولت صمصام السلطنه خواست تا نیروی انگلیس پلیس جنوب ایران را به رسمیت بشناسد؛ ولی صمصام السلطنه پاسخ داد که دولت انگلیس با اعزام نیرو و اشغال خاک ایران تلاش های این دولت را در حفظ بی طرفی خود بیهوده ساخته است و پلیس جنوب نیز یک نیروی بیگانه و تهدیدی برای استقلال ایران به شمار می رود و بهتر است. انگلیس دولت ایران را به حال خود واگذارد و خاک این کشور را تخلیه کند تا بتواند به اصطلاحات داخلی اش بپردازد (مهدوی، ص 355-356) بنابراین انگلیسی ها که انتظار چنین پاسخی را نداشتند برای سرنگونی دولت صمصام السلطنه و به قدرت رساندن وثوق الدوله به تکاپو افتادند. در نتیجه احمد شاه که تحت تأثیر مشکلات داخلی و همچون کمبود نان و نا امنی در کشور و یا فشار خارجی قرار گرفته بود به صمصام السلطنه تكلیف استعفا نمود. وی استعفا نداد و بر تداوم دولت خود اصرار ورزید. بنابراین احمد شاه حکم ریاست وزرایی وثوق الدوله را در 27 شوال 1336 صادر نمود (پورآرین ص 470)، اما صمصام السلطنه همچنان تا مدت ها خود را رئیس الوزرای رسمی و قانونی ایران می دانست. این در حالی بود که احمد شاه هرگونه مراوده و ارتباط کاری رجال و مقامات دولتی را با او ممنوع کرده بود (سردار ظفر، وحید، ش 204 و 205، ص 1008) بدین گونه آخرین كابینة صمصام السلطنه بختیاری به پایان رسید. صمصام السلطنه در طی این دوران صدارتش شورایی بازرگانی مرکب از شش بازرگان و شش نماینده دولت تشکیل داد و با کمک افسران خوندی، ژاندارمری ایران را تأسیس نمود (نوایی، ج 2، ص 430)

در اول آذر 1299 ربیع الاول 1339 صمصام السلطنه به مقام ایلخانی بختیاری منصوب شد (سردار بهادر، ص 31) اما او در تهران ماند و به بختیاری نرفت و مرتضی قلی خان پسرش به نیابت از وی به همراهی امیر مفخم ایل بیگی به اداره امور ایل بختیاری پرداخت (سردار ظفر، وحید ش 216 قسمت 28، ص 12) در 3 اسفند 1299 کودتای سیّد ضیاء الدین طباطبایی و رضاخان میر پنج بر ضد دولت سپهدار رشتی به پیروزی رسید.

در اوایل مرداد 1300 به حکومت خراسان منصوب گردید (سردار بهادر، ص 49) وی علاقمند به حل مسئله شورش کلنل محمّد تقی خان پسیان در خراسان از طرق مسالمت آمیز بود بنابراین در جواب تلگراف بیان وعده کمک حل مسئله را به وی داد، اما چون قوام السلطنة رئیس الوزرا را در مجازات پسیان مصر و جدی دید طی تلگرافی به پسیان قول ایلخانی خود را پس گرفت و قبل از عزیمت به خراسان از پذیرش حکومت خراسان نیز خودداری ورزید (عاقلی، ج 2، ص 942). باقر عاقلی می نویسد که صمصام السلطنه در دوره چهارم مجلس شورای ملی از تهران انتخاب گردید و نفر چهارم شد (همان، ص 1943). صمصام السلطنه در اواخر بهمن 1300 از ایلخانی بختیاری نیز کنار رفته و امیر مفخم به مقام ایلخانی رسید (سردار بهادر، ص 63)

او از آن پس زندگی خود را چه در تهران و چه در شلمزار چهار محال ادامه داد تا این که قیام بختیاری ها به رهبری علی مردان خان چهار لنگ در 1308ش شکل گرفت. صمصام السلطنه و امیر مفخم توانستند با عزیمت از تهران به چهار محال با کد خدا منشی و شیخوخیت خود بختیاری ها را آرام نموده و بحران را فیصله دهند نیکزاد حسینی ص (290) با خاتمه قیام 1308 صمصام السلطنه و امیر مفخم به پاس زحمات خود به ترتیب به مقام ایلخانی و ایل بیگی بختیاری رسیدند (سردار بهادر، ص 3

نجف قلی خان صمصام السلطنه سرانجام در 27 تیر 1309 ش 19 صفر 1349 در گذشت و جنازه وی طی مراسمی در تکیه میرفندرسکی * تخت فولاد مدفون گردید. صمصام السلطنه از نظر ویژگیهای فردی، شخصیتی سنت گرا اما متدین با صداقت و ساده دل بی آلایش بود.

اگر چه وی بر خلاف برادر کوچکترش، علی قلی خان سردار اسعد، اطلاع و آگاهی چندانی از مبانی نظری نظام مشروطیت نداشت؛ اما از صمیم قلب و صفای باطن مشروطیت را دوست داشت و به آن عشق می ورزید و حاضر بود در راه آن فداکاری نماید. اما چون دارای احساسات پاک و عاطفه ایلیاتی و عشایری بود در مواردی تحت تأثیر اندیشه ها و با اعمال فریبکارانه افراد و رجال سیاست مدار قرار می گرفت و گاهی به تصمیمات و اقدامات احساسی و عجولانه مبادرت می ورزید مکین روز بانوی انگلیسی که پس از فتح اصفهان با صمصام السلطنه دیدار داشت درباره او می نویسد: «او یکی از خوانینی است که به مکتب قدیم تعلق دارد و در مقایسه با هم قطاران خود آدمی ساده لوح و به نظر می رسد بیشتر ترجیح می دهد که به عنوان ایلخانی بختیاری در شلمزار بین خانواده اش زندگی کند. تا در کسوت سیاستمدار در تهران» (مکبن روز، ص 47)

مورگان شوستر آمریکایی (ص 148) نیز درباره وی می نویسد: «صمصام السلطنه سناً بین شصت و هفتاد و شخص بلند و مستقیم القامه و مختصر تحصیلی هم نموده بود؛ لكن نخوت و رعونت شخصی زیادی داشت. در صورتی که قلب او بسیار ساده و بچگانه بود؛ ولی نیست خوبی داشت و با این حال بسیار زود از آنتریک های برادران و خویشان خود فریب خورده و تحت اثر سازش های ایشان می رفت [...]. در بین صحبت به من گفت که به درجه ای دلبستگی و میل به مشروطیت دارم که امروز صبح به نایب السلطنه گفتم که خوب است مرا على الظاهر به سمت سفارت نزد محمّد علی میرزا روانه یکنید که بعد از ملاقات طپآن چه ای به سینه او گذارده و او را بکشم و نیز اظهار نمود که من مرد پیری هستم و بسیار مایلم جان خود را برای پیشرفت اساس مشروطیت تقدیم نمایم در صورتی که بتوانم وطن خود را از وجود آن ظالم بی پاک ناپاک پاک کنم به فدا نمودن جان خود حاضرم» ولی نایب السلطنه این نقشه را رد نموده و نپسندیدند. از صمصام السلطنه به پسر به نام های مرتضی قلی خان صمصام چراغ علی سردار اشرف و هوشنگ خان و دختر به جا ماند که بعضی دختران او بی بی بیگم جان بی بی ناز بیگم بی بی شرکت و بی بی شازده بیگم نام داشتند.

منابع: سند شماره 7-397/49/5-240، سازمان استاد و کتابخانه ملی؛ ایران سند شماره 8/ 15/ 387-240، سازمان استاد و کتابخانه ملی ایران سند شماره 387/15/8 -240، سازمان شده دولت های عصر مشروطه اسناد و کتابخانه ملی ایران ابو الفتح اوژن بختیاری، تاریخ بختیاری تهران 1346ش فواد پور ارین انقلاب فراموش شده، دولت های عصر کودتای 1299 (برنامه و دشواری ها) تهران 1385 ش؛ غفار پور بختیار، بختیاری نامه (پژوهشی در تاریخ و فرهنگ قوم بختیاری) تهران 1384ش؛ همو، جامعه بختیاری و تحوات ایران از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، مسجد سلیمان 1387 ش همو، گنجینه اسناد (ویژه نامه یکصدمین سالگرد نهضت مشروطیت)، مقاله «بختیاری ها، مشروطیت، وحدت و تفرقة ایلی، سال شانزدهم ش 62 تهران 1385 ش همو، گنجینه استاد، مقاله حاکمان بخیاری تار اصفهان از مشروطیت تا سقوط قاجار»، سال شانزدهم ش64 تهران 1385 ش، نور الله دانشور علوی، جنبش وطن پرستان اصفهان و بختیاری، تهران 1377 ش یحیی دولت آبادی حیات یحیی، ج 3، تهران 1371 ش عبد الحسین سپهر، مرات الوقایع مظفری و یادداشت های ملک المورخین تهران 1368 ش؛ علی قلی خان سردار اسعد و عبدالحسین سپهر تاریخ بخیاری، چاپ جمشید کیان فر، تهران 1376ش خسرو خان سردار ظفر خاطرات سردار ظفر بختیاری مجله وحید شماره های مختلف جعفر قلی خان سردار بهادر خاطرات سردار اسعد بختیاری چاپ ایرج افشار تهران 1378ش؛ خسرو خان سردار ظفر یادداشت ها و خاطرات سردار ظفر بختیاری، تهران

1361ش؛ محمّد مهدی شریف کاشانی واقعات اتفاقیه در روزگار به کوشش منصور اتحادیه و سیروس سعدونیان، ج 2، تهران 1362 ش مورگان شوستر اختناق ایران ترجمه ابوالحسن موسوی شوشتری چاپ فرامرز برزگر و اسماعیل رائین، تهران 1362 ش باقر عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ج 2، تهران 1380ش؛ احمد کسروی تاریخ هیجده ساله آذربایجان تهران 1371 ش، جن راف گار ثویت تاریخ سیاسی اجتماعی بختیاری، ترجمه مهراب امیری، تهران 1373 ش عبد الله مستوفی شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، ج 3، تهران 1377 ش الیزابت مکبن روز با من به سرزمین بختیاری بیایید. ترجمه مهراب امیری، تهران 1373 ش؛ مهدی ملک زاده تاریخ مشروطیت ایران تهران 1371ش؛ غلامرضا میرزایی، بختیاری ها و قاجاریه شهرکرد 1373 ش؛ عبد الرضا هوشنگ مهدوی تاریخ روابط خارجی ایران (از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم) تهران 1375ش؛ عبدالحسین نوایی دانشنامه جهان اسلام جزوه دوم «بختیاری، علی قلی سردار اسعد»، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران 1375 ش؛ کریم نیکزاد حسینی شناخت سرزمین بختیاری، اصفهان

1354 ش؛ وزارت امور خارجه انگلستان کتاب آبی(گزارش های محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس درباره انقلاب مشروطه ایران)، چاپ احمد ،بشیری، جلد 3و7، تهران

1369ش؛ Iran Political Diaries 1881-1965, Editor:Robert Jar- man,UK Archire Edition Limited,V.4,1997.

/غفار پور بختیار/

صمصام شریعت حاج آقا شجاع؛ در سال 1284 ش در محله تل و اسکان اصفهان در خانواده ای مذهبی یا به عرصه حیات نهاد پدرش سیّد حسین و مادرش دختر سیّد مرتضی سیف الشریعه بود (شورشینی، مصاحبه با دکتر تقی صمصام شریعت ، 1392/1/28 ش)، حاج آقا شجاع از ابتدای عمر وارد بازار کار گردید و در جوانی مدتی نزد سیف الله خان اسدی بنیانگذار صنعت حمل و نقل نوپای ماشینی مشغول به کار شد.

سپس بعد از مدتی در خیابان شهید بهشتی (شاپور قدیم) در کار از سعادت یکی از اولین بنگاه های مسافربری نوین و منظم را با نام بنگاه مسافربری سعادت تأسیس نمود و تا آخر عمر پیمانکاری پست یزد و کرمان را بر عهده داشت و بعد از آن اولین بنگاه مسافربری نوین و منظم زمان خود را به نام گیتی نورد تأسیس کرد که مرکزیت آن اصفهان بود و در تمام استان ها شعبه داشت.

تصویر

حاج آقا شجاع صمصام شریعت

از نوجوانی علاقه خاصی به خاندان عصمت و طهارت داشت و در زمان رضاخان که با هر گونه شعائر مذهبی مخالفت می شد در ایام محرّم با سختی بسیار اقدام به برگزاری مجلس سوگواری سالار شهیدان در محلّه پدری خویش در تل و اسکان می نمود و سپس باغی را که در کنار چشمه با قلعه بود و در آن کشاورزی می شد. خریداری نمود و مجموعه بازارچه ای شامل یک ساباط با چند مغازه (شامل یک مغازه لبنیاتی، نانوایی، قصابی و یک سرویس بهداشتی عمومی) و یک منزل مسکونی جهت خویش می سازد و نذر می نماید که هر ساله در آن روضه خوانی کرده و حتی تا 15 سال پس از مرگش نیز این روضه خوانی ادامه یافت (مصاحبه با دکتر تقى صمصام شریعت و مرتضی سیف زاده دامادهای حاج آقا شجاع صمصامی).

حاج آقا شجاع در حدود سال 1326ش به عتبات عالیات مشرف گردید. در این سفر از او خواسته شد تا در بازسازی ضریح حضرت ابو الفضل (علیه السلام) شرکت نماید و او متقبل هزینه ساخت ضریح خاتم گردید، به این شرط که هنرمندان و سازندگان را خود بیاورد که حکومت وقت عراق (حکومت ملک فیصل) نیز از این اقدام استقبال نمود. به همین دلیل او اقدمات کار را در ایران فراهم آورد. دو عدد عاج فیل از هندوستان خریداری کرد و در محوطه حرم حضرت ابو الفضل محیطی برای کنار فراهم کرد و کارگران در حدود یک سال کار این ضریح را ساختند. پس از اتمام این ضریح نیز حکومت وقت عراق به صورت کتبی از آن بزرگوار قدردانی نمود.

سرانجام حاج آقا شجاع در 20 صفر 1374ق / مهر 1333ش پس از تحمل یک دوره بیماری سرطان معده و معالجه در آلمان درگذشت و چون از ارادتمندان عالم فاضل سیّد محمّد ترک * بود بنابر وصیتش در جوار وی در تکیه سیّد محمّد ترک (جهانگیرخان قشقایی *)، به خاک سپرده شد.

منبع: سیّد علیرضا شورشینی مصاحبه با دکتر تقی صمصام الشریعت و مرتضی سیف زاده، 1392ش.

/سیّد علیرضا شورشینی/

صمصام سیّد محمّد؛ واعظ و عارف رند و شوخ. فرزند سیّد جعفر قلمزن. از سلاله سادات موسوی اصفهان متولد 1290ش در کوچه صرّاف های اصفهان زندگی نوجوانی او بر اطرافیانش نیز پوشیده است. آن چه در افواه نزدیکان اوست این است که قدری در نزد پدر درس خوانده و حتی مدنی نیز در نجف تلمذ کرده است. اما آن چه نگارنده را بر آن داشت که این مقوله و مدخل را بنویسند دو چیز است یک: آشنایی و دوستاریی که از

دوران کودکی و نوجوانی نسبت به او و منبرهایش داشتم و اصولاً برای آن سنین و همسالان نگارنده، سرشار از جاذبیت بود. دوم افراط و تفریطی است که پس از مرگش نصیب اصفهان شد. اصفهانیان که او را می شناختند هنوز سالی از فوتش نگذشته بود که اغلب دو دسته شدند. با از سیّد صمصام صنمی ساختند و کرامت ها پرداختند و به قصد افراشتن بقعه و بارگاهی عظیم، جماعتی کثیر را به مزارش کشاندند و بیم آن می رفت که امامزاده ای تازه و نوظهور به زمره بی شمار امثال آن، افزون گردد.

دسته ای دیگر از اصفهانیان نیز بودند که از آن پر واعظ، تنها لطیفه و طنزهای او را به خاطر داشتند و طرز خاص معیشت او هم به ذهنیت یک سویه آن ها دامن می زد. سیّد را در شمار دیوانگان آوردند و از دید نگارنده پس خطاست. احمد میرعلایی مترجم و مدرس محقق دانشگاه در یادداشت دلکش خود بر آلبوم «اصفهان» از نصر الله کسرائیان نام صمصام را جزو یازده دیوانه مخبط معروف اصفهان ذکر کرده است (میر علایی، ص 9).

با تمام ارادتی که نگارنده به میر علایی - که خود از یادگاران اصفهان بود- دارد، این خلط را یکی از اشتباهات مسلم او می داند. احمد مدنی نیز در کتاب بسیار خواندنی خویش «زیر آسمان اصفهان» نام صمصام را در زمره «آدم های چکّه» و کسانی که به شوخی و لودگی در اصفهان شهره بودند آورده است که باز بی راه است (مدنی ص 144-142) صمصام نه دیوانه بود و نه لوده او را می توان حداکثر جرود «عقلای مجانین» یا فرزانگان دیوانه نما به شمار آورد؛ کسی مانند محمّد معشوقَ طوسی - صدر عقلای مجانین و یکی از چهره های شگفت و گمنام تصوف خراسان در عصر ابو سعید ابوالخیر (357-440ق) (برای شناخت بیشتر او ر.ک؛ تعلیقات شفیعی کدکنی بر اسرار التوحید، سی و هشت).

عطار در آثار خود بویژه در الهی نامه از عقلای مجانین، بویژه همین معشوق طوسی به اعزاز یاد کرده است (عطار، ص 524) برخی بهلول را نیز جزو این تحله گفته اند.

صمصام در سیره خود شیوه ای را پیش گرفته بود که سنّت شکنی رکن آن بود و این خصیصه را در وعظ رفتار، برخورد انتخاب مرکب زیست، خوراک پوشاک محبت، اعتراض و جمیع کنش و واکنش های او می توانستی دید. او تا آخر عمر نقد تجرّد را از کف ننهاد و در خانه ای قدیمی که از برادرش کرایه کرده بود، جز تعدادی مرغ و خروس و اسب و گریه و میش و بر و غیره با کسی زندگی نکرد. وقتی از او پرسیدند که چرا با حیوانات زندگی می کنی و آدمی، در معاشرت تو جای ندارد، کوتاه پاسخ داد: حیوان دروغ نمی گوید!

تصویر

لباس او اغلب، پیراهن بلند و شلواری سفید و دستاری سبز بر سر بود و عموما جوراب به پا نداشت. با این هنجار شکنی جزو و اعطانی نبود که به گونه معمول کسی او را به مجلس خود دعوت کند. بلکه اصفهانیان می دانستند که هر جا مجلس روضه یا گاهی جشن و عزایی باشد. ممکن است او بغتتاً داخل شود و است خود را بیرون مجلس ببندد و بی پیرایه روی پله اول منبر بنشیند و بی اذن شروع به سخن کند و اتفاقاً همین به قول بیهقی «بی شغل» بودن او بر بسیاری، خوش

می آمد. چنان که پای منبر او شلوغ تر از منبرهای دعوتی می شد. اما گاهی هم به ندرت شنیده شده بود که صاحب مجلسی به لجاجت و سرسختی مانع منبر او شده بود و او نیز با نیش و نفرینی آن جا را ترک گفته و مردم نیز ناراحت از آن جا رفته بودند.

منبر او نیز بیشتر با عادت گریزی همراه بود. نه به سباق خطیبان حرفه ای با خطبه آغاز می کرد و نه از مسأله شرعی و تاریخ و اعتقادات متعارف، در آن خبری بود. او دلبستگی ویژه ای به مثنوی مولوی داشت و بسیاری از بخش های بلند آن را این جا و آن جا از حافظه به درستی و با دقت خوانده بود. صدای ضبط شده او در چند منبر این مثنوی خوانی جذاب را در دست مردم به یادگار گذارده است. این علاقه او به مثنوی طنزهای مولانا را نیز به سخنش تزریق کرده بود. حتی گاهی که چیزی را به خود نسبت می داد و مردم را می خندانید، بعداً ردش را در مثنوی می یافتی نگارنده خود به یاد دارد که حدود چهل سال پیش در مجلسی در مسجد سیّد در پاسخ کسی که به تجرّد او خرده گرفته بود روی منبر رندانه گفت که شعری در این باب سروده است و به گویش اصفهانی خواند.

والله به خدا، به جون عمّت *** دختر نمیدن به سیّد محمّد

و بعد گفت که «سیّد محمّد (یعنی خودش) دختر یکی از سران را می خواست نصف کار هم که رضایت خودم بود، حاصل بود. فقط مانده بود نصف دیگر!» کسانی که با مثنوی آشنایی دارند می دانند که این طنز ساختگی مأخوذ از سخن مولاناست.

خانه داماد پر آشوب و شر *** قوم دختر را نبوده زین خبر

ولوله که؛ کار، نیمی راست شد *** شرط هایی که از سوی ماست، شد!

خانه ها را روفتیم، آراستیم *** زین هوس، سرمست و خوش، برخاستیم

زآن طرف، آمد یکی پیغام؟ نی *** مرغی آمد این طرف و آن بام؟ نی (مولوی ص 120/6)

محتوای بیشتر مجالس او نیز مانند منوی پند و اندرز دقایق عرفانی و حقایق خدایی به زبانی ساده و بی پیرایه بود همراه با چاشنی طنز گاهی نیز به مناسبت ایام روضه ای می خواند. اواخر عمر او که مصادف با سال های انقلاب بود گاه طنزهای او رنگ سیاسی گرفته بود و دهن به دهن در شهر می گشت. قبل از آن هم با چابکی وارد مجالس فاتحة رجال حکومت شده و گوشه و کنایه ای نیز نثار صدر و ذیل مجلس کرده بود و رندانه انبانی از اسکناس از آنان اخذ به حیا نیز نموده بود این حالات او بسیار به شخصیت ابو الفتح اسکندری در مقامات بدیع الزمان همدانی می ماند. داستان جو برای اسبش مدّت ها نقل محافل خصوصی و عمومی بود. این ماجرا را چند جا نقل کرده بود که یک روز تعطیل به دنبال جو بسیاری از خیابان های شهر را گشته و سر از جلفا در آورده است. پی ناامید به دکان ارامنه رفته و چند شیشه آبجو خریده و در سطل جلوی «یابو» گذاشته ولی او از خوردن امتناع کرده است. صمصام هم به او نصیحت کرده که بخور این چیزی است که استاندار و شهردار و رؤسا همه می خورند!

هنوز هم بسیاری از اصفهانی ها صدای انفجار خنده مستمعان مجالس او را به خاطر دارند. هنگام عبور از کوچه و بازار و خیابان نیز گاهی متلکی حواله ییک رهگذر بی مبالات و به دور از ادب می کرد. اما اغلب وزین و آرام می گذشت و مردم او را تماشا می کردند. به شدت به فلان علاقه داشت.

مهمترین وجهی که او را محبوب القلوب و جاودانی در دل مردم باقی گذارده و تصاویر او در بسیاری از مغازه های شهر پس از سی سال است، یتیم نوازی و مسکین پردازی صمصام است. تقریباً همه آشنایان او می دانستند که شبانه و روزانه پنهان و آشکار تعداد زیادی محروم و پیرزن و پیرمرد ناتوان و بچه یتیم و خانواده مسکین، چشم به راه خورجین او هستند و هنوز شواهد زیادی بدون واسطه از آن در دست است. به همین دلیل مستمعان و مریدان او نیز به راحتی کمکش می کردند و گاه در یک مسیر خورجین او پر از پول می شد. نگارنده خوب به یاد دارد که در میان ده شب روضه ای در دهه پنجاه شی همه را چشم انتظار گذاشت. و نیامد. فردا شب نیز نیامد و سه روز بعد با وضعی نزار و سری به جای دستار پیچیده شده در باند و پانسمان بیمار آمد و روی منبر با همان لهجه غلیظ اصفهانی گفت که دزد بی انصاف که تصور می کرده هر شب این خورجین پول را در منزل پنهان می کنند. تعقیبش نموده و نیمه های شب به سراغ خورجین می آید که زیر سر او بالش خواب شده و با کاسه سفالین آب به سر صمصام کوفته و خورجین را برداشته و فرار کرده است!

به هر رو، در میان مردم به جز این نوع کمک های خرد کسانی بودند که به طور خاص، او را واسطه اطعام مساکین می کردند و برخی نیز برای او نذر می نمودند و این طریق پس از مرگ او هم تا سال ها ادامه داشته است.

سیّد محمّد صمصام سرانجام در 4 آبان 1359ش/ 6 محرّم 1401ق در حالی که مطابق مرسوم، با اسب خود راهی روضه ای بود در خیابان چهارباغ پایین با اتومبیل تصادف می کند و به بیمارستان مستقل می شود و پس از آن که راننده را حلال می کنند و درخواست آزادی او را دارد. چند روز بعد به لقای حق می پیوندد و پس از تشییع باشکوهی در تکیه در کوشکی - بروجردی * دفن می شود.

ماجرای کرامات متعدد و زاید الوصف که از صمصام و اصولاً نظایر او در تاریخ ثبت است. از مقولات به تعبیر پوپر، قضایای ابطال ناپذیر است؛ یعنی رد و اثبات آن. مساوی است. به این دلیل نمی توان به آسانی در باب آن تردید کرد.

وجود و حیات صمصام در عصر امروز یعنی وجودی از دل تاریخ و اساطیر در دنیای ماشین و عصر اهن و سیمان پیرمردی ژولیده و نحیف با انبوه موی سپید سر و صورت دستار سبز بر سر، سوار اسبی سپید با انبانی به دوش در میان آسفالت خیابان ها رها گویی باور پسا مدرنیته ای است در دل مدرنیته، ظهور یافته چیزی مثل خوابی اساطیری مسافری خسته و رها روی صندلی هواپیمایی در سفر بنابراین به گمان نگارنده در میان این روایات از زندگی او دنبال راست و دروغ گشتن عبث است. کار او بیشتر هنر بود تا دین ورزی محض یعنی با چنین شیوه عملا به زندگی جدید تهی از همدردی اعتراض می کرد. شاید این نوع را بهتر از هر کس نیچه شناخت. «در اصل مسأله نیچه در باب حقیقت و قریب مسأله ای اخلاقی است. یعنی در آن احترام به خویشتن و دیگران مطرح می شود. نیچه این موضوع را به مبحث شناخت می کشاند و قریب با تظاهر را شرط این تجربه می داند. بنابراین انسان کاری جز قریب ندارد و از این رو بی گناه است آقا همین دوری از حقیقت می تواند به قالب هنر درآید. چنین حقیقتی امری غیر حقیقی است و با این استدلال، عالَم (غیر اخلاقی) را پدیده ای زیبا شناختی می دانند و توجیه می کنند» (شولته، ص 74).

اصفهانیان هم - تا آنجا که نگارنده به یاد دارد- تا صمصام زنده بود، عموماً به او به عنوان امری جذّاب و هنرمندانه می نگریستند و این ساخت و پرداخت عرفانی از شخصیّت او - مثل همیشه- محصول پس از مرگ است. البته این به آن معنا نیست که هیچ یک از همشهریان من به وضوح خرق عادتی از او ندیده باشند. که گوشه و کنار بسیار هستند. بلکه منظور، یکسره رنگ عارف دادن به او برآیند پس از مرگ اوست.

معروف است که شاگردان شیخ مرتضی انصاری - که همراه او در برگشت از کربلا به نجف در تاریکی، پشت دروازه های بسته به نجف رسیده بودند - از شیخ خواستند. به سیاق مشایخ سلف وردی بخواند تا دروازه باز شود. رندانه پاسخ داد بعد از مرگم در باب من نیز خواهند گفت!

بنابر این طبیعی است که برخی از آن چه به عنوان کرامت و خرق عادت برای او پرداختند، ساخته اذهان اسطوره ساز است.

بخشی از این خاطرات و داستان ها در کتاب «غبار رویی از چهره صمصام» و نیز سایتی با نام خود او گرد آورده اند. اما اگر کسی جستجو کند. هنوز در حافظه تاریخی مردم اصفهان حکایات نانوشته از او بسیار است.

منابع: ابوسعید ابو الخیر، اسرار التوحید، تصحیح محمّد رضا شفیعی کدکنی، تهران؛ حمید خلیلیان، بوستان فضیلت، اصفهان 1385 ش؛ سیّد عباس حسامی، یادنامه سیّد صمصام بهلول زمان، اصفهان [بی تا]؛ او محمّد حسن رحیمیان، «کوتاه و خواندنی از خاطرات صمصام بهلول اصفهانی»، فصلنامه پانزده خرداد، سال پنجم، شماره 1375، 22 ش؛ همو، «ماجرای صمصام»، نشریه سال های غربت شماره 11، تهران [بی تا]؛ گونتر شولته، این است نیچه، ترجمه سعید فیروزآبادی، تهران 1387 ش فرید الدّین عطّار، الهی نامه، تصحیح محمّد رضا شفیعی کدکنی، تهران نصر الله کسرائیان اصفهان 1374 ش؛ احمد مدنی زیر آسمان اصفهان، لهجه و رسوم و لغت ها در اصفهان، تهران 1350 ش جلال الدین مولوی، مثنوی، چاپ محمّد استعلامی، تهران 1375ش؛ کمال موسوی مصاحبه نگارنده با ایشان که برادر زاده صاحب ترجمه اند، 1391ش؛ حسین نوربخش اصفهانی های شوخ و حاضر جواب، اصفهان 1379ش مجید هوشنگی غبار رویی از چهره صمصام پیر روشن ضمیر، قم 1387 ش.

/حسین مسجدی/

صنیع زاده، احمد؛ فرزند میرزا شکر الله و بانوی صالحه، نصرت واقعی در 1 فروردین 1337 ش در محله

قصر منشی در خیابان هاتف فعلی اصفهان به دنیا آمد. دوران تحصیل ابتدایی را در دبستان نشاط و هراتی و دوران متوسطه را در دبیرستان هراتی گذراند. پس از انتقال منزل مسکونی پدرش به چهارباغ بالا احمد با شرایط اجتماعی و فرهنگی جدیدی روبرو شد؛ ولی احمد همچون گذشته سیرت دینی و علائق مذهبی خود را فراموش نکرد زیرا از نوجوانی بارها همراه پدر و مادر به عتبات و کربلای معلی مسافرت کرده بود و گوشت و خوش با مهر امام حسین علیه السلام و اهل بیت عجین شده بود و در روضه های دهه فاطمیه که پدرش در منزل شخصی برگزار می کرد عشق به ائمة اطهار علیهم السلام سراسر وجودش را فرا گرفته بود. به همین سبب از سوی دوستانش به مسئولیت انجمن دینی دبیرستان هراتی انتخاب شد.

تصویر

شهید احمد صنیع زاده

احمد در کنار تحصیل به هنرهای اسلامی علاقه فراوان داشت و به فراگیری نقاشی و خطاطی و طراحی در نگارستان پدرش مشغول شد و نزد هنرمندانی از جمله آقایان نصر و زرگر آموزش دید و با خلق تابلوهای رنگ و روغن مورد توجه پدر هنرمندش قرار گرفت. در سال 1356 ش پس از موفقیت در آزمون سراسری در رشته راه و ساختمان دانشگاه کار مشغول به تحصیل شد. با شروع انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی با تربیت دینی ای که داشت مجذوب انقلاب شد و با حضور در راهپیمائی ها و پخش اعلامیه به مخالفت با رژیم پهلوی پرداخت و شجاعانه با نهضت امام خمینی همراهی کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی برای ادامه تحصیل موفق به انتقال خود به دانشگاه صنعتی اصفهان شد. احمد همراه با تحصیل خود را وقف خدمت به انقلاب اسلامی کرد و با تعطیلی دانشگاه ها در انقلاب فرهنگی به فعالیت افتخاری و داوطلبانه در مسجد، بسیج محل، جهاد سازندگی و کانون فرهنگی و حوزه های انتخاباتی پرداخت و با هنر خود خدمات ارزنده فرهنگی ای برای انقلاب اسلامی انجام داد در همین سال ها تصاویر ارزشمندی از امام خمینی کشید و خود را مدیون امام خمینی می دانست. وی در این باره می نویسد: «من تمامی سعادت خود را در فیوضات الهی مدیون امام خمینی می باشم» (شرح حال و مجموعه وصایای شهید احمد صنیع زاده).

احمد با شروع جنگ تحمیلی پس از گذراندن دوره آموزش در اواخر سال 1360 ش عازم جبهه های جنگ تحمیلی در جنوب شد و در عملیات فتح المبین بیت المقدس، رمضان محرم والفجر 2 و 4 شرکت کرد. وی در شهادت نامه خود می نویسد دفاع مقدس صحنه ای از جانب پروردگار است تا انسآن ها و مؤمنین آزمایش شوند. آن چه در شهادت و سعادت لقاء الله یافتم. آن چنان زیبا و ارزشمند است که نمیتوان بر زبان و قلم جاری سازم احمد در جبهه های جنگ تحمیلی برای هر کار سختی داوطلب بود و هنگام عملیات رانندگی جیپ حامل تدارکات و مهمات رزمندگان به خط مقدم را بر عهده داشت (منتظر القائم مصاحبه با رسول کمال فرمانده تداركات لشکر امام حسین علیه السلام 1392 ش).

احمد سرانجام در 14 محرم 1404 ق / 29 مهر 1362ش در منطقه پنجوین مرز مریوان به شهادت رسید و پیکر پاکش را در گلستان شهدا قطعه والفجرة، ردیف به خاک سپردند.

سیرة شهید؛ احمد هنرمندی عارف و مجاهدی سخت گوش بود. هنرش در راه خدمت به اهل بیت مصروف می شد. لذا در شهادت نامه خود خطاب به مادرش می نویسد: «آیا شما نبودید که ماهانه تربت امام حسین علیه السلام را بر کامم می گذاشتید؟ آیا خدمات پدرم در مرقد آقا ابا عبد الله علیه السلام و جلسات سوگ هفتگی که منعقد می ساخت زمینه ای نمی باشد تا نوکری چون من خدمت سرورمان حسین علیه السلام ارسال دارد (شرح حال و مجموعه وصایای شهید احمد صنیع زاده) وی علاقمند به هنر و فعالیت های فرهنگی بود و در دوران خدمت رزمنده ای با انضباط و گوش به فرمان فرماندهان خود بود (منتظر القائم، مصاحبه با رسول کمال، 1392) وی

با روح لطیفی که داشت مشتاقانه شهادت طلب بود به همین سبب در شهادت نامه خود خطاب به فرزندش می نویسد: «گرامی فرزندم سرکار فاطمه، حال که به لطف و فضل الهی افتخار فرزند شهید بردن از قبل از تولد نصیب تو گردیده ضمن تبریک تو را سفارش موکد در حق مادرت و فراگرفتن کتاب خدا و ادامه راه پدرت می نمایم. ما بها و خونبها را یافتیم و به سوی جان باختن شتافتیم».

شاعر معاصر میریان متخلص به جاوید درباره وی سروده است:

چو احمد هر که با حق آشنا شد *** به حق پیوست و محبوب خدا شد

به پاس حرمت قرآن و رهبر *** به امر حق روان بر جبهه ها شد

شهید احمد در آن والفجر چارم *** به عالم زنده جاوید باشد

ز جان ملحق به شاه کربلا شد *** روانش شاد کر یاران جدا شد

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان شرح حال و مجموعه وصایای شهید احمد صنیع زاده اصغر منتظر القائم، مصاحبه با سرهنگ حاج رسول کمال فرمانده تدارکات و لجستیک لشکر امام حسین علیه السلام در دوران جنگ تحمیلی، 1392ش؛ همو، مصاحبه با برادر شهید حیدر صنیع زاه، 1392ش.

/اصغر منتظر القائم /

صنیع زاده، میرزا شکر الله؛ نخستین فرزند عبد المحمود غفّاریان * صرّاف، استاد، هنرمند، میناساز شهیر و صورت پرداز و گل و بوته نگار عصر حاضر، در روز دوشنبه 20 ذیحجه 1324 ق/ 15 بهمن 1285 ش در محله جمال كله نزدیک امامزاده درب امام اصفهان دیده به جهان گشود. مادرش خدیجه سلطان تنها فرزند هنرمند شهیر، آقا میرزا عبدالحسین نجف پور معروف به صنیع همایون * است که اولین و مهم ترین مربی استاد صنیع زاده بوده و نام فامیلی خود را از ایشان اقتباس نموده است (صنیع زاده رضا ص 9) میرزا عبدالحسین به ترتیب فرزند أنا محمّد کاظم نقّاش باشی، نوه آقا نجفعلی نقاش باشی (مشهور به آقا نجف) و نبیره نگارگر مشهور اوایل زندیه یعنی آقا بابا نقاش است که جملگی از هنرمندان صاحب نام در حوزه نقاشی و نگار گری و بعضا از نوادر و سرآمدان هنر در روزگار خود محسوب می شده اند (همایی، ص 335)

تصویر

استاد شکرالله صنیع زاده

میرزا شكر الله دوران تحصیلات ابتدایی و اوایل متوسطه را در مدرسه قدسیه با بهره مندی از محضر میرزا عبد الحسین *، میرزا حسن * و میرزا مهدی قدسی * و نیز سید عبد الكریم سدهی طی نمود و پس از فراگیری بیشترین سرمایه هنری و نقاشی در مکتب صنیع همایون از محضر استادانی دیگر همچون میرزا احمد میرزا محمّد علی نجف پور * ملقب به نقّاش چهرساز، میرزا عبد الله مصوّر طاهری، محمّد علی مذهب، و حاج محمّد حسین مصوّر الملکی * و حاج میرزا آقا امامی * تا حدودی بهره برده است (صنیع زاده، رضا، ص 21) روح خلّاق و مبتکر او و نیز اندوخته هایی که از نخستین استاد خود داشت همچنین برخورد و آشنایی وی با شونمان آلمانی که در یکی از کارخانجات نساجی اصفهان به کار اشتغال داشت سبب درخواست و تهیه رنگ های فلزی آماده کوره و وسائل مربوطه از آن کشور می شود که بدینسان وی گام در راه احیای یکی از پر پیشینه ترین صنایع دستی یعنی میناسازی می گذارد. هنر فر (ص 163) می نویسد: «رواج صنعت میناکاری در اصفهان از دوران پهلوی و حدود 1310 شمسی است و مخصوصاً طی سی سال اخیر این صنعت بوسیله یکی از استادان هنرمند و بنام اصفهان آقای شکر الله صنیع زاده بسط و توسعه یافت و شاگردانی در این مکتب تربیت شدند».

وی با کوله باری از اندوخته های استادان و تجربیات هنری کار و فعالیت خود را از اواسط 1320ش در مغازه ای استیجاری واقع در میدان مجسمه (انقلاب) آغاز کرد. در نام این کارگاه برای اولین بار از واژه (نگارستان)

استفاده شد و (نگارستان صنیع زاده) به یکی از مراکز مهم آفرینش صنایع هنری تبدیل گردید (صنیع زاده، رضا ص 54).

همایی (ص 336) می نویسد: «آقای میرزا شکر الله صنیع زاده بزرگترین استاد میناکاری اصفهان محسوب می شود و در میدان مجمه سر پل الله وردیخان مغازة آبرومندی دارد که مرجع هنر دوستان خارج و داخل است».

در راستای حیات و شکوفایی هنر زیبای مینا توسط استاد صنیع زاده گام های ارزشمندی در طول بیش از پنجاه سال عمر هنری ایشان برداشته شد تا اهداف و آرزوهای وی تحقق یابد و این امر شرایط را برای رونق مجدد هنر میناکاری در دوران معاصر در کشورمان فراهم ساخت: 1- احیاء هنر میناسازی؛ 2- اعتلای هنر مینا و معرفی مجدد آن به ایران و جهان؛ 3- ارتقای ابعاد و احجام در هنر مینا کاری؛ 4- استفاده از انواع سبک های نقاشی و نگارگری در هنر میناکاری؛ 5- تولید و عرضه گسترده و انبوه مینا؛ 6- متنوع کردن و کاربردی نمودن آثار مینایی؛ 7- استفاده از مینا در آثار هنری ترکیبی؛ 8- نشان دادن هنر مینا در جایگاه تقدس و معنویت؛ 9- پایه گذاری نگارستان صنیع زاده به عنوان مهم ترین کانون تولید و عرصه مینا؛ 10- تربیت اساتید ورزیده و مجرب در هنر میناکاری (صنیع زاده، عباس، ص 23-9).

استاد صنیع زاده در پی اهداف خود در صدد ساخت و پرداخت درب ضریح کتیبه برای اماکن متبرکه ایران و دیگر کشورهای اسلامی برآمد که نماد راستینی از هنر و ایمان اوست. از آثار ماندگار اوست

1- درب و سردرب ورودی ایوان طلای حرم امام على 1332 ش (ترنج مینائی سردرب و حاشیه گل سازی ترنج درب همراه بیست پلاک دیگر این اثر بسیار ارزشمند است)؛ 2- میناکاری کتیبه ضریح حضرت علی 1334 ش (اصل ضریح ساخت هند است و کتیبه شعر عربی در مدح حضرت علی (علیه السلام) به خط سبز میناکاری و به آن افزوده شده است)؛ 3 - قاب آئینه بیضی مینائی کاخ موزه نیاوران، تهران 1335ش (دارای طراحی و میناکاری ویژه و در بالای آن شمایل حضرت علی توسط استاد ساخته شده است)؛ 4- دو جفت درب رواق حرم امام علی 1339ش (با ترنج های گل و مرغ سازی وسط درب و اذن دخول مینائی مابین)؛ 5- ضریح عسكریین سامراه 1339ش (نخستین ضریح که توسط استاد به نحو بسیار زیبائی میناکاری گردید و به لحاظ داشتن دو در و شش گوشه و ساختمان بزرگ از اهمیت خاص هنری برخوردار بوده و متاسفانه در عملیات تروریستی سال 1427ق تخریب گردید)؛ 6- جعبه قرآن آستان قدس 1339ش (با پلاک های مینایی لاجورد و سبز و خوشنویسی اشعار حافظ در مدح حضرت علی که هم اکنون در موزه قرآن آستانه نگهداری می شود)؛.

تصویر

درب رواق دارالشکر آستان قدس رضوی

7- در دو رو و اذن دخول حرم حضرت معصومه قم 1340ش (از بی نظیرترین آثار میناکاری معاصر، دو جفت در میناکاری کنار هم که یک جفت آن از دو طرف ساخته شده است)؛ 8- لچک مینایی ایوان طلای حرم امام رضا 1343ش ایران طلای نادری که از معماری صفوی و افشاری برخوردار است با در قطعه لچک مینائی و قلمزنی مطلائی تزئین گردیده است و اولین اثر مینائی در تزئینات معماری محسوب می شود)؛ 9- ضریح و در حرم حضرت عباس 1343ش (از نفایس میناکاری که با سه ردیف کتیبه و چهار گلدان برجسته به سفارش آیت الله سیّد محسن حکیم ساخته شد و هنرمندش مورد تقدیر مکتوب ایشان قرار گرفت)؛ 10- پنکه مینایی استان قدس 1343 (اثر خلاقانه استاد که برای نگارستان هنری خود ساخته بود و در سال 1387 ش توسط صبیه های

ایشان به آستانه اهداء گردید)؛ 11- شش جفت در حرم حضرت کاظمیین 7-1342ش (که به صورت موزه ای از تنوع رنگ و طرح و ابتکار میناکاری طی چند سال در حرم نصب گردیده است)؛ 12- در حرم عسکریین سامراء 1345 ش؛ 13- ضریح و در امامزاده سیّد محمّد سامراء 1345ش (ابتکار پلاک های برجسته میناکاری در گیلوئی ضریح و گلبرگ های بالایی آن بسیار قابل توجه اهل هنر است؛ 14- چهار جفت در حرم امام حسین 1345ش (پلاک های بائو این درها تماماً با ترنجی از طرح گل و مرغ تزئین و با رنگ لاجوردین منقوش گردیده است)؛ 15- در و سر در حرم شاهچراغ شیراز 1346ش (بیشترین میزان کار مینائی با زمینه فیروزه ای و طرح لچک ترنج را دار است)؛ 16- میناکاری گریو گنبد حضرت عباس 1346ش (تعدادی کتیبه لاجوردی بزرگ مینائی در تزئین معماری گنبد بکار رفته است)؛ 17- دو جفت در طرفین ایوان طلای حرم امام علی 1346 ش؛ 18- در حرم حضرت زینب سوریه 1347ش (پس از ساخت این در نفیس در ورودی جنوبی حرم شاگردانش در سه ورودی دیگر درهای مینایی ساخته اند. و نمایشگاهی از هنر استاد و شاگرد بوجود آمده است)؛ 19- چهار جفت در رواق حرم امام رضا 53-1347 ش (و بویژه دو جفت در ورودی خانم ها به حرم که به دلیل نفاست مکرراً به صورت پوستر توسط آستان قدس چاپ گردید) 20- اذن دخول حرم امام رضا 1349 ش؛ 21- تابلو نفیس میناکاری موزه شهر کرد 1346 ش (که از کاخ موزه های تهران به این موزه انتقال داده اند)؛ 22- تابلو مطلائی میناکاری موزه جواهرات ملی 1350 ش (به دلیل ارزش هنری بسیار آن به موزه جواهرات انتقال یافته است)؛ 23- کاسه میناکاری گلاب شوئی مرقد امام رضا 1348 ش 24- در حرم حضرت عبد العظیم رى 1349 ش

تصویر

دوجفت درب حرم حضرت معصومه

25- ضریح امامزاده آقا على عباس نطنز 1349ش

26- (ضریح کوچک و چشم نواز با کتیبه مینایی شعر صغیر اصفهانی و خط حبیب الله فضائلی که اکنون در موزه امام زاده قرار دارد)؛ 27- یک جفت گلدان مینائی موزه آستان قدس 1350 ش (اهدائی شخصی استاد به آستانه) 28- کتیبه رواق حرم حضرت شاهچراغ 1354 ش (سومین اثر تابناک تزئینات معماری که اشعار فارسی بر آن میناکاری شده است)؛ 29- ضریح امامزاده جعفر یزد 1353 ش (یکی از زیباترین ضریح های ساخته شده است با آثار مینائی متعدد در گلدان و کتیبه و گیلوئی و لچک های آن)؛ 30- در و سر در حرم سیّد علاء الدین حسین در شیراز 1354 ش؛ 31- لنتر مینائی و سقفی نقاشی داخل ضریح امام حسین و حضرت عباس 1354 ش (اهدائی استاد به آستانه امام حسین)؛ 32- ضریح کاظمیین از شروع تا 1360 ش (این ضریح پس از سی سال از زمان شروع با تغییراتی در سال 1384 بر مرقد شریف نصب گردید)

تصویر

تقدیرنامه از طرف آیت الله حکیم در ساخت ضریح حضرت ابو الفضل العباس

همچنین نمونه های متعدد نقاشی جلد قرآن و میناکاری آئینه و شمعدان و تمثال سازی حضرت علی (علیه السلام) و حضرت عیسی مریم (علیهما السلام) از آثار بی نظیر ایشان است (صنیع زاده، حیدر، ص 55-57).

استاد صنیع زاده موفق به دریافت بسیاری جوایز و

نشانه های بین المللی و نیز تقدیر نامه هایی از مقامات و مجامع داخلی و خارجی و برخی مراجع تقلید گردید که در رأس آن ها دستخط آیت الله سیّد محسن حکیم به مناسبت ساختن ضریح مطهر حضرت ابو الفضل (العباس) علیه السلام قرار داشت.

استاد صنیع زاده توجه و اعتقاد قلبی خالصانه ای به امور مذهبی و انجام دستورات دینی داشت. بلند نظری دستگیری از ضعفا حسن خلق رعایت ادب و آداب اجتماعی، مهمان دوستی شوخ طبعی و خوش مشربی از دیگر ویژگی های او بود. از طرفی ارادت وی به عارف شهیر، میرزا عباس پا قلعه ای * و میر زین العابدین نعمت اللهی *، وی را عارفی ربانی انسانی شایسته و یکی از صدیق ترین خادمان اهل بیت عصمت و طهارت ساخته به طوری که استعداد هنریش را صرف ارادت قلبیش به ائمه در ساخت در و ضریح در اماکن متبرکه نمود. او نه تنها از آموختن هنر و تجربیات خودش به شاگردان کمترین تردید را به خود راه نداد؛ بلکه همواره هنرپرور بود. در نگارستان صنیع زاده ده ها شاگرد هنرجو رشد و تربیت یافته و جمعی از آن ها به مراتب استادی و تبحّر نیز دست می یافتند که از آن جمله اند: رضا غروی رضا اسلامی، سیّد محمود اسلامیان، غلامحین فیض اللهی، حسین هنر دوست سیّد علی زرگر باشی محمّد علی فرشید، على والیان، و.....

از خانواده صنیع زاده دو تن از برادرانش میرزا علی غفاریان در هنر نقاشی و محمّد مهدی غفاریان از هنر آموختگان پر سابقه یار و یاور ایشان بوده اند. همچنیین از فرزندان استاد رضا عضو هیأت علمی رشته کتابداری دانشگاه و عباس هیئت علمی شهرسازی دانشگاه شهید احمد * دانشجوی رشته عمران دانشگاه صنعتی در عملیات والفجر 4 سال 1392ش و حیدر مدرس و کارشناس صنایع دستی و مرمت دانشگاه هنر) است که بنا به توصیه پدر در کنار اشتغالات مربوطه با پاسداشت و نظارت نگارستان صنیع زاده در هنر دوستی و هنر پروری راه ایشان را ادامه می دهد.

سرانجام استاد صنیع زاده در بامداد سه شنبه 25 بهمن 1362 ش 12 جمادى الأول 1404 دعوت حق را لبیک گفت و پیکرش را در صحن تکیه آغاباشی * به خاک سپردند. در وفات استاد شعرا اشعاری سرودند که از آن جمله:

استاد صنیع زاده، استاد هنر *** از دار فنا گذشت با یاد هنر

با رفتن او از این جهان فانی *** گویا بفلک رسید فریاد هنر

منابع: رضا صنیع زاده، یادنامه استاد شکر الله صنیع زاده، اصفهان 1378 ش؛ عباس صنیع زاده، خدمات استاد صنیع زاده به هنر زیبا و اصیل میناکاری، 1378ش، حیدر صنیع زاده، «استاد صنیع زاده که دستانش شور عشق آفرید»، مجله دانشورز، سال یازدهم، شماره 69 م، مرداد 1389؛ همو، «استاد صنیع زاده احیاگر میناکاری معاصر»، مجله مشکات هنر، شماره 10 پائیز 1390، همو «هنر میناکاری و حرم مطهر حضرت شاهچراغ علیه السلام» مجله احمد بن موسی، آستان قدس احمدی و محمّدی، شماره 38 فروردین 1391 ش؛ مجله سروش «مرد نکو نام نمیرد هرگز»، سال پنجم، شماره 231 اسفند 1362، جلال الدین همانی تاریخ اصفهان (مجلد هنر و هنرمندان)، چاپ بانو ماهدخت همایی، تهران 1381، لطف الله هنر فر، «مینا کاری» در سیری در صنایع دستی ایران، تهران 1355ش.

/حیدر صنیع زاده/

صنیع همایون میرزا عبدالحسین؛ میرزا عبد الحسین نجف پور فرزند آقا محمّد کاظم نقّاش باشی فرزند آقا نجفعلی نقاش باشی فرزند آقا بابا نقاش، نقاش مذهب و قلمدان ساز از هنرمندان خوش قریحه و زیبانی آفرین اصفهان است (همایی، ص 335).

تصویر

میرزا عبدالحسین صنیع همایون

جدّش آقا نجف علی که به «آقا نجف»، معروف است. از نقاشان آب و روغن مینیاتورکار و قلمدان ساز بسیار معروف اوایل عهد قاجاری است که کارهای او جزر نفایس گرانبها خرید و فروش می شود. آقا نجف در

قلمدان سازی همان شهرت و اهمیت را دارد که بهزاد و رضا عباسی در نقاشی دارند. پسر او آقا محمّد کاظم که پدر صنیع همایون باشد هم از اساتید معروف اصفهان در آن فن و شاگرد پدرش بود (همان جا).

آقا نجف یکی از مشهورترین استادانی است که دست به تهیه قلمدان زده است. این استاد نقاش صورت ساز بود و در روی قلمدان های کار وی اغلب تصاویر حضرت عیسی و حضرت مریم (سلام الله علیها) که تقلیدی از کار نقاشان ایتالیا بود. دیده می شود. امضای آقا نجف «یا شاه نجف» است. وی گذشته از قلمدان، قاب آینه و جعبه های آرایش زنانه منقش بسیار زیبا و گرانبها می ساخت (کریم زاده تبریزی، 1354، ش 159 ص 88)

آقا نجف سه فرزند پسر داشته به نام های آقا محمّد کاظم، آقا محمّد جعفر و آقا احمد معروف به خوشگل سال که همه آن ها نقاشی و قلمدان سازی می دانستند و به این هنر مشغول بودند. آقا محمّد کاظم فرزند ارشد آقا نجف که در ساخت قلمدان و نیز میناکاری دارای سبک برگرفته از پدر و نیز ذوق و ابتکار شخصی بوده است؛ به عنوان مرمت گر آثار صفویه نیز شناخته شده و طی حکمی در سال 1287 ق به مقام نقاش باشی کل اصفهان منصوب گردیده است (صنیع زاده ص 375).

میرزا عبد الحسین در سال 1276ق در اصفهان به دنیا آمد. وی از جمله نقاشان اواسط قرن 14 ق است که در صورت سازی و چهره پردازی نازک قلم و در گل و مرغ و منظره پردازی پر اعتبار و در تذهیب و آبرنگ دست بر حلاوتی داشته است.

در ابتدای کار از پدر هنرمندش فیض ها برده و به مرور که در بین مردم موقعیتی به دست می آورده در خدمت هنرمند نامی محمّد باقر سمیر می نقاش باشی * و سایر استادان که اغلب از خویشان و یاران نزدیک خانواده او بوده و شیوه و مکاتیب گوناگونی داشتند. مشغول فیض اندوزی گشته و به رموز و دقایق هنر تصویر سازی آشنا می گردد (کریم زاده تبریزی، 1379 ج 1، ص 320).

استاد عبد الحسین به غیر از چهره سازی در پرنده سازی و منظره پردازی و تذهیب پر پیرایه نیز صاحب مكتب بود و آن را بسیار شیوا و شاداب می کنید (همان جا).

صنیع همایون در بالاخانه کاروانسرای حاج علی نقی جنب دروازه اشرف مقابل کاروانسرای محمّد صادق خان حجره ای داشته است همایی ص 335) وی به دلیل تبخر در نقاشی طی حکمی در دوران ناصرالدین شاه قاجار در سال 1313 به عنوان سرآمد نقاشان به لقب صنیع همایونی مفتخر گشته است (صنیع زاده، ص 377).

تصویر

از آثار فراوان وی چند نمونه ارزنده ارائه داده می شود.

1- قلمدان بزرگی که داخل مدالیون رویه اش زنی به متکایی تکیه داده خدمه جوان دیگری در مقابل زن نشسته و آماده خدمتگزاری است. در دو مدالیون کناره وسط نیز دو دختر به طنازی تمام نقش شده و رویه قلمدان را زیب افزا کرده بود.

در دو دماغه قلمدان تصاویری از شیر شرزه ارائه شده بود که در حالت گرفت و گیر دیده می شوند. در کناره قلمدان و در داخل هشت مدالیون بزرگ و کوچک نیز تصاویری از زبان و مناظر دریا و کوه و ساختمان و تصویر چند غزال به شیرین قلمی استادانه نقش بسته بود. و به خط طلایی زیبا رقم داشت (عبدالحسین صنیع همایون، 1338)

2- دیگر اثر پر حلاوت این هنرمند قلمدان استادانه ای بود که در مدالیون های مختلف رویه قلمدان تصاویر زنان و دختران جلب نظر می کند. در حواشی قلمدان و در داخل مدالیون های گوناگون نیز گل و مرغ های شیوا و نقش چند طوطی رنگارنگ و چهار دوشیزه زیبا نقش گشته بود که مهارت نقاش را بر ملا می ساخت و رقم داشت (عبد الحسین صنیع همایون، 1329).

تنها اثر رنگ و روغنی رقم دار نقاش که شاید کپی خوبی از تابلوهای چهل ستون باشد، مجلس پذیرایی شاه طهماسب از همایون پادشاه هند است و به اندازه بزرگتر عمل آمده و رقم داشتش «عمل کمترین صنیع همایون است» (همان، ص 321).

صنیع همایون در بالاخانه کاروانسرای حاج علی نفسی جنب دروازه اشرف مقابل کاروانسرای محمّد صادق خان حجره داشت (همایی، ص 335).

استاد سرانجام در روز سه شنبه 12 محرم 1341ق بدرود حیات گفت و پیکرش را در صحن تکیه شهشهانی * به خاک سپردند.

بر مزارش شعر زیر حک شده است:

عبد الحسین مرشد صورتگران دهر *** آن کو به فنّ نقش ز مانی ربود گو

چون یک هزار و سیصد و چهل سال در گذشت *** از صفحه وجود نشد پاک نقش او

از خانواده صنیع همایون نوه دختری او میرزا شكر الله صنیع زاده * است که پدرش [عبدالمحمود غفاریان*] برادرزاده و داماد صنیع همایون بود.

منابع: عبدالعلی ادیب برومند هنر قلمکان، تهران 1396ش؛ امیر مسعود سپهرم «آقا نجلب اصفهانی»، مجله هنر و مردم. تهران 1344ش، اردیبهشت شماره 31، دوره جدید، حیدر صنیع زاده، «معرفی یک سند تاریخی...»، مجموعه مقالات چهارمین همایش مرمت اشیای تاریخی و فرهنگی اصفهان تهران 1378 ش؛ محمّد علی کریم زاده تبریزی احوال و آثار معاشان قدیم ایران تهران 1376 ش همو آقا تجمعنی نقاش باشی اصفهانی مجله هنر و مردم تهران، شماره 160 -159، 1354 ش؛ جلال الدین همایی تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان)، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1375ش.

/حمید خلیلیان/

صیرفیان پور، عبدالکریم؛ معروف به حاج میرزا کریم، فرزند حاج میرزا محمّد جعفر صراف، به سال 1277ش، در محله آبخشان اصفهان کوچه صد تومنی ها متولد شد.

با وجود وضع خوب پدری وی از همان نوجوانی تصمیم بر آن گرفت که از ما حصل فعالیت و دست رنج خود استفاده کند. لذا با کسب اجازه از پدرش، کار خود را از شاگرد دوچرخه ای شروع و ضمن این کار به فرزندان متمولین شهر آموزش دوچرخه سواری می داد.

تصویر

میرزا عبدالکریم صیرفیان پور

پس از مدتی با حدود 17 تومان دست مزدی که برای خود جمع کرده بود تصمیم به کسب و کار جدیدی می گیرد لذا با دوچرخه در حدود 11 -12 روز خود را به تهران نزد دایی اش حاج امین الضرب می رساند. و از اعتبار او استفاده می کند. یعنی با پیش پرداخت پولی که ذکر آن به میان آمد توانست یک اتومبیل درج آمریکایی بصورت اقساطی خریداری کند. این اقدام زمانی انجام گرفت که در ایران تعداد اتومبیل های سنگین شاید به 50 دستگاه هم نمی رسید. به هر حال او به کار باربری پرداخت و توانست علاوه بر پرداخت اقساط اتومبیل مورد اعتبار واقع شود. در این سال ها که شروع آن قبل از سال 1300 ش بود در این زمینه چنان با درایت عمل نمود که به تدریج با توسعه ناوگان حمل و نقل خود و استخدام رانندگان دیگر به یک پیمانکار عمده در صنعت حمل و نقل تبدیل شد. چنان که حتی عنوان «بنیانگذار حمل و نقل ایران» (روزنامه پست تهران ش 6) را به خود اختصاص داد. در اثر همین پیشرفت ها بود که شرکت نفت از او دعوت به همکاری نمود و وی به عنوان یک فرصت جهت ترقی بیشتر این

مهم را قبول کرد و جزو مهم ترین پیمانکاران صنعت نفت ایران درآمد.

در این سال ها بود که وی تصمیم به راه اندازی گاراژ حمل و نقل در خیابان شهید بهشتی (شاهپور سابق) گرفت که حتی پس از گذشت سال ها، هنوز هم این گاراژه بنام او معروف و مشهور است.

اعتبار و شهرت روز افزون وی سبب شد که شرکت خارجی (اینترناسیونال) نمایندگی فروش اتومبیل های باری و حتی سایر محصولات صنعتی خود را از قبیل یخچال (نمایندگی اصفهان به جنوب کشور) به او واگذار کند.

شروع این فعالیت به دهه 20 شمسی باز می گردد که در این فعالیت فرزندش احمد که در اوان نوجوانی و دوران تحصیل را طی می کرد وارد این عرصه کرد و اولین فعالیت احمد نصب یخچال های اینترناش (اینترناسیونال) بود که هنوز هم تعدادی از این یخچال ها نزد خانواده او موجود است. عبدالکریم در فواصل زمانی دهه 30 شمسی، کار مسافربری را کنار گذاشت اما همچنان به پیمانکاری حمل و نقل، اشتغال داشت.

نمونه ای از خدمات مهم و مؤثر حاج میرزا کریم صیرفیان پور در اصفهان

تصویر

صیرفیان در کارخانه خودش

1- راه اندازی بزرگترین کاروان زیارتی زمینی برای سفر حج تمتع در سال 1326ش؛ وی با 100 دستگاه اتومبیل سنگین 3600 حاجی را از راه کویت به سفر حج برد که یکی از باشکوه ترین کاروان های سفر حج آن زمان بوده است.

2- احداث خط واحد اتوبوس رانی اصفهان در دهه 1330ش، که در این بین صیرفیان پور به عنوان مدیر عامل این شرکت انتخاب شد (نجار اعرابی، مصاحبه با صیرفیان پور؛ کاروان پور، ج 2، ص 607).

3- احداث کارخانه ریسندگی و بافندگی پروین در سال 1338 ش در ناحیه جی اصفهان؛ حاج میرزا کریم سرمایه احداث این کارخانه را از فروش باغ شخصی خود در تهران و واگذاری پیمانکاری شرکت نفت به دست آورد و توانست از این طریق ضمن ایجاد تولیدات مرغوب داخلی ایجاد اشتغال برای حدود 700 نفر، داشته باشد.

4- ساخت 3 باب مدرسه و یک باب حمام عمومی در خیابان جی اصفهان که هنوز هم بنام وی معروف است.

5- ساخت دو واحد دارالشفای رایگان و کمک به تجهیز بیمارستان های اصفهان.

6- تشکیل شرکت سهامی (منجان) جهت امور خانه سازی

7- احیای زمین های بایر و تبدیل آن به باغات و مزارع حاصلخیز کشاورزی باغاتی از قبیل باغ شهرستان باغ احمد آباد، باغ منجان و مزرعه افتون همچنین ایجاد گلخانه و برداشت محصولات صیفی در فصل زمستان در اصفهان که امری بی سابقه بوده است و وارد کردن گیلاس سیاه به اصفهان

8- تشکیل یک دفتر جهیزیه برای خانواده های بی بضاعت بدون آن که خانواده داماد کوچک ترین اطلاعی داشته باشد و این اقدام به صورت کاملا مخفی و محرمانه صورت می گرفت.

9- حمایت از هنرمندان و کمک به آنان.

10- اقدام به آزادی زندانیان که به دلایلی از جمله بدهکاری در حبس بودند؛ وی این اقدام را در چند روز قبل از عید نوروز انجام می داد و خوشحالی فرد آزاد شده را در آن هنگام که با خانواده خود دیدار می کرد، پنهان نظاره گر بود و لذت می برد.

11- نجات و کمک به افرادی که در زمستان در جاده ها دچار برف و بوران می شدند که با اقدام به موقع خود آنان را از مرگ حتمی نجات می داد و این مربوط به دوره ای بود که وی در صنعت حمل و نقل خدمت می کرد.

12- حمایت از کودکان بی سرپرست از جمله این حمایت ها خرید یک دستگاه تلویزیون و اهدای آن به یکی از مؤسسات کودکان بی سرپرست بود چون در آن

زمان تلویزیون کمتر مورد استفاده قرار می گرفت.

13 پیمان کار حمل و نقل گندم از جنوب به تهران در آن زمان که مصادف با آغاز جنگ جهانی دوم بود و مملکت هر لحظه با قحطی مواجه بود. وی با به کارگیری 560 دستگاه کامیون باری که 300 دستگاه از آن متعلق به خود و مابقی از همکاران وی بود، موفق شد گندم را حتی دو روز زودتر از ضرب الاجل اعلام شده از طرف دولت به مرکز برساند و ایران را از یک قحطی حتمی نجات دهد.

وی سرانجام در 13 بهمن 1349ش/ 1390 ق دارفانی را وداع و در تکیه ای که خود بانی آن بود و بعدها خانوادگی شد دفن شد. ظاهراً طراح سازه آرامگاه صیرفیان پور مهندس ایرج خلیلی و معمار اجرا کننده آن رجبعلی عابدزاده بوده است (نجار اعرابی، مصاحبه با مصطفی صیرفیان پور). ناگفته نماند که سازه آرامگاه وی در نوع خود در میان تکایای تخت فولاد، شاخص و منحصر به فرد است. روزنامه های آن زمان از فوت وی اظهار تاسف کرده و حتی روزنامه (پست تهران) با تیتری از او به عنوان بنیان گذار حمل و نقل ایران یاد کرد. حسینعلی مشفق ضرغام * در 16 بیت مرتبه وفات او را سروده که بر سنگ مزارش حک شده است و در ماده تاریخ آن چنین می سراید:

سؤال کرد بتاریخ رحلتش مشفق *** ز مرغکان خوش الحان روضه رضوان

که سر ز جمع برون کرد طوطی و گفتا *** مقیم ملک جنان شد کریم صیرفیان

منابع: محمّد حسن رجایی زفره ایی مقاله متولیان معاصرین الله مجله وحید شماره ششم دوره دهم روزنامه پست تهران مورخ 1349/11/14 ش محمّد علی کاروان پور خاطرات هشتاد سال فراز و نشیب دوران، ج 2، 1381ش؛ مهدی نجار اعرابی مصاحبه با خانم اقدس صیرفیان پور، 1392؛ همسو مصاحبه با محمّد کریم صیرفیان، 1392ش؛ همو، مصاحبه با محمودرضا صیرفیان 1392/5/8ش همو مصاحبه با محمّد صیرفیان، 1392ش همو مصطفی صیرفیان پور، 1392ش.

/مهدی تجار اعرابی/

صیرفیان پور محسن؛ فرزند احمد و مادرش رضوان در سال 1339 در اصفهان به دنیا آمد. دوران کودکی را تحت راهنمایی پدر و مادری مهربان و مدین سپری نمود. در سن هفت سالگی دوران تحصیل ابتدایی را شروع کرد. از همان کودکی به خواندن نماز و قرآن علاقمند بود و از سن ده سالگی روزه می گرفت. پس از طی دوران تحصیل راهنمایی به دلیل علاقه شخصی وارد هنرستان فنی شد و در رشته مکانیک شروع به تحصیل کرد. دوران تحصیل وی در هنرستان مصادف با حوادث انقلاب اسلامی بود.

تصویر

شهید محسن صیرفیان پور

وی در جلسات مذهبی حضور می یافت و در راهپیمائی ها و تظاهرات شرکت می کرد. او برای به ثمر رساندن انقلاب لحظه ای آرام نداشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و پس از احد دیپلم وارد خدمت ارتش شد ولی پس از چهار ماه در کنکور سراسری شرکت کرد و در رشته مکانیک انستیتو تکنولوژی صمدیه لباف یزد پذیرفته و مشغول به تحصیل گردید. پس از تعطیلی دانشگاه ها محسن به عنوان نیروی جهادگر به منطقه گیلان غرب رفت و مدتی در این منطقه خدمت کرد. محسن پس از بازگشت از گیلان غرب به عضویت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی درآمد و برای مبارزه با ضد انقلاب و گروهک های محارب به کردستان اعزام شد. وی در سپاه سنندج در واحد پرسنلی خدمت می کرد ولی هرگاه رزمندگان برای عملیات اعزام می شدند او آنان را همراهی می کرد (منتظر القائم، مصاحبه با سردار استکی).

محسن در سنندج با مصطفی طیاره * آشنا شد و پس از انتصاب مصطفی طیاره خواجویی به عنوان فرماندهی سپاه پاسداران سفر به همراه وی به عنوان مسئول پرسنلی به آن شهر عزیمت نمود و در کنار طیاره برای جذب و سازماندهی نیروهای بومی خدمات مهمی را انجام داد. محسن در عملیات پاکسازی اطراف سفر و آزادسازی

جاده بانه - سردشت شرکت داشت.

محسن پس از شهادت طیاره احوال عجیبی پیدا کرد که گاه با خود خلوت می کرد و به راز و نیاز با خدای خود مشغول می شد و گوهر وجود خویش را به زمزمه زلال معرفت و حضور در محضر خالق بی همتا صفا می بخشید. به فاصله کمی پس از شهادت مصطفی طیاره یار دیرین و دوست نوجوانی و دوران مبارزه با رژیم پهلوی، شهید محمّد احمدی در عملیات بیت المقدس و فتح خرمشهر به شهادت رسید تحمل هجران و شهادت این دو یار دیرین بر محسن بسیار سنگین بود بگونه ای که در دعاها و مناجات خود از خداوند شهادت را طلب می کرد. سرانجام در 21 خرداد 1391ش در بازگشت از مأموریت پاکسازی منطقه گستران به کمین گروهی از عناصر گروهک کومله افتاد و پس از جراحات بسیار در حالی که او را به اسارت گرفته بودند با فریاد «هیهات من الذله» به شهادت رسید (بایگانی مطالعات شهید بروجردی) پیکر پاک این شهید به اصفهان منتقل و در گلستان شهدای اصفهان قطعه فرمانده کل قوا، ردیف 13 شماره 88 به خاک سپرده شد.

قسمتی از سخنان شهید با خدا باش نترس زیرا تو در میدان نبرد زندگی تنها نیستی به سوی خدا برو او گام هایت را محکم می کند افق دیدت را روشن می سازد و پرده های طاعت و تاریکی را از پیش چشمت بر می دارد. برای این که او تنها تکیه گاه و یاور و پشتیبان تو است [..] شناسایی خدا دری است که زندگی سعادتمندان را بروی انسان می گشاید و امراض جسمی و روحی را از آدمی دور می سازد [...] خودسازی را فراموش نکنید، خودسازی یعنی مقابله با هوای نفس خودسازی یعنی بطرف خدا گام برداشت.

سیره شهید محسن فردی شجاع و نترس بود و به نماز و قرآن و خواندن ادعیه اهمیت بسیار می داد. وی تا می توانست به مردم کمک می کرد و از کار آن ها گره گشایی می کرد هیچ گاه به مادیات توجه نمی کرد و همیشه ارزان ترین اجناس را خریداری می کرد. وی در استفاده از بیت المال بسیار حساس و دقیق بود و هنگام نامه نوشتن از برگ های باطله استفاده می کرد و حتی در یکی از نامه هایش نوشته بود که «زیاد صحبت نکنم که قلم و کاغذ بیت المال است و از خدا می خواهم که مرا ببخشد از این که از ورق و کاغذ بیت المال جهت منافع شخصی استفاده کردم» (نامه مورخه 1360/8/28ش)، وی آنقدر متواضع بود که تا زمان شهادت کسی از مسؤولیت وی اطلاعی نداشت. هر بار که به اصفهان می آمد مقداری از حقوقش را به محرومان می داد و بقیه را صرف خرید کتاب برای اعتلای فکری مردم کردستان می کرد و تلاش جهت هدایت فکری آن ها داشت.

منابع: بایگانی دفتر مطالعات شهید بروجردی بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان علیرضا شاهسنایی، گلستان شهدای اصفهان در گستره تاریخ اصفهان 1378 ش، دست نوشته های شهید؛ اصغر منتظر القائم، مصاحبه با سردار جواد استکی، 1392 ش.

/اصغر منتظر القائم/

صیر فیان پور، محمّد؛ فرزند حاج میرزا محمّد جعفر صراف در حدود سال 1290 ش در محله آبخشان اصفهان، کوچه صد تومنی ها متولد شد.

وی از همان اوان نوجوانی و جوانی به همراه برادرش عبدالکریم به فعالیت پرداخت و ابتدا با پیله وری کار خود را آغاز کردند و با چهارپا، خواربار از اصفهان به لنجانات حمل و می فروختند. پس از آن به همراه برادرش مغازه ای جهت تعمیرات دوچرخه دایر و در عین حال به افراد علاقه مند آموزش دوچرخه سواری می دادند. سپس با خرید یک دستگاه اتومبیل سنگین وارد عرصه حمل و نقل می شود و در این دوره نیز با برادر خود بصورت شراکتی به فعالیت می پردازد. وی در حدود سال 1321ش کاراز (محمّد صیرفیان پور) را در خیابان شاهپور قدیم (خ شهید بهشتی) راه اندازی کردند و سال 1331 ش این گاراژ را اجاره و وارد عرصه کشاورزی می گردد.

تصویر

میرزا محمد صیرفیان

از جمله فعالیت های وی در عرصه صنعت؛ 1. وی با شراکت حاج آقا شجاع صمصامی، مدیر گاراژ گیتی

نورد، در سال 1327ش با اتومبیل باربری و اتوبوس، کاروانی را از اصفهان عازم سفر حج کرد که آقا شیخ مرتضی اردکانی نیز حضور داشت. محمّد صیرفیان پور در این سفر مرتب مراقب مسافرین بود و حتی از هزینه شخصی خود بعضاً تغذیه مسافرین را تأمین می کرد.

همان گونه که اشاره شد میرزا محمّد صیرفیان پور، در سال 1331ش از صنعت کناره گیری کرده و به کشاورزی روی می آورد.

در همان ایام که وی در عرصه صنعت فعال بود. در حدود سال 1321ش باغی را در منطقه آتشگاه اصفهان خریداری و به آبادانی آن پرداخت که درختان برجای مانده، یادگار همان ایام است که وی با دست و مدیریت خود کاشته است. یکی از امتیازات این درختان را می توان وجود ریشه های محکم و مقاومی خواند که درست به اندازه شاخه های آن رشد کرده است و این نشان از دقت نظر وی در موقع کاشت درختان دارد.

او سپس در منطقه چی اصفهان 250 هزار متر زمین بود و همچنین برای بالا بردن سطح آگاهی خود از کشاورزی خریداری کرد که در همان سال چیزی در حدود یک میلیون و 800 هزار کیلو میوه از آن برداشت می کرد که آن زمان در نوع خود کم نظیر بود. ضمناً از این طریق برای حدود 250 نفر ایجاد اشتغال فراهم نمود. از نکات جالب توجه این زمین کشاورزی را می توان انسجام و نظم درختان آن برشمرد که با مدیریت وی انجام شد به گونه ای که اگر کسی در قسمت طول باغ می ایستاد، تمامی درختان به ترتیب در یک ردیف قرار گرفته بودند. وی همچنین در منطقه هفتون، زمین کشاورزی دیگری خریداری کرد که محصول سالانه آن چیزی در حدود 180 هزار کیلو گلابی بود. متأسفانه این زمین به خاطر وجود گنج در آن منطقه و قطع کود (سیکوسترین) از خارج از کشور، درختان آن به تدریج خشک شد و از میان رفت. میرزا محمّد صیرفیان پور، سپس اقدام به خرید زمین در منطقه زینبیه اصفهان (دارک) نمود و در آبادی آن مجدداً همت کرد.

نا گفته نماند که وی در حوالی گرگاب قطعه زمینی کشاورزی برای فرزند خود خریداری کرد که فرزندش در آبادی آن کوشید و بنام پدرش (محمّد آباد) نام گذاری کرد که هنوز هم پابرجاست.

از جمله فعالیت های وی در عرصه کشاورزی؛ 1. وی در اصفهان جزو اول نفراتی بود که به سبک جدید چاه آب حفر نمود که هنوز هم نمونه قدیمی آن در باغ خیابان آتشگاه منطقه جی دارک و لفنون باقی مانده است. آجر چینی برخی از این چاه ها از لحاظ دقت نظر و ظرافت قابل توجه است. 2. حفر چاهی در دارک به وسیله دستگاه به عمق تقریبی 220 متر که باز هم این مهم در حدود سال 1344 در اصفهان بی سابقه بود. وی در عرصه کشاورزی همیشه موفق بود و با مدیریت به جای خود هیچ گاه دچار کم آبی و خشکسالی نشد، حتی بعضاً به باغات اطراف خود مثل منطقه آتشگاه (محله جروکان) که اهالی با کمبود آب برای زمین کشاورزی مواجه می شدند. یاری می رساند. کوشش و تلاش بی وقفه او سبب شد که حدود سال های 38-1337 از طرف اداره کشاورزی به عنوان کشاورز نمونه انتخاب و به دریافت مدال نایل آمد.

میرزا محمّد صیرفیان پور در کار فردی جدی بود و هیچ گونه سهل انگاری را تحمل نمی کرد و همچنین از تعلق و دروغ پرهیز می نمود. وی همیشه یاری گر فقرا او سپس در منطقه چی اصفهان 250 هزار متر زمین بود و همچنین برای بالا بردن سطح آگاهی خود از اوضاع اجتماعی و فرهنگی ایران با افراد فرهیخته ای چون محمّد مهربار مصطفی فشارکی و کاظم آل رسول مجالست و از محضر آن ها استفاده می کرد. پس از فوت فرزند جوانش منوچهر عروس و نوه های وی که در اثر سانحه تصادف اتفاق افتاد و این که این فرزند از همسر اول او به یادگار مانده بود. او سخت ناراحت و پریشان احوال شد و فقدان آن ها برای وی قابل تحمل نبود. سرانجام در اندک زمانی پس از فوت آن ها، وی نیز در 6 خرداد 1354ش درگذشت و در تکیه صیرفیان پور مدفون شد. اشعار زیبای حک شده بر سنگ قبر وی بنا به درخواست محمّد مهریار توسط منوچهر قدسی سروده شده است.

منبع: مهدی نجار اعرابی مصاحبه با مصطفی صیرفیان پور 1392 ش.

/مهدی تجار اعرابی/

ض

ضابط زاده، سیّد محمود؛ فرزند سیّد حسن در سال 1340ش در خانواده ای متدین در محله با بلدشت اصفهان به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در مدرسه مشتاق و دوره دبیرستان را در مدرسه هاتف گذراند. محمود از اوان جوانی به جلسات قرآن می رفت و علاقه شدیدی به تفسیر قرآن داشت و اکثر شب ها در مسجد و در جلسات حضور فعال داشت (ارکدستانی، ص 349) از دوره دبیرستان در فعالیت های مذهبی شرکت فعال داشت و با شروع انقلاب اسلامی تلاش بسیاری در برگزاری اهپیمائی ها و پخش اعلامیه می نمود. در یکی از این تظاهرات از ناحیه با مجروح شد که اثر آن تا هنگام شهادت در بدن او بود.

وی در تحصن تاریخی مردم اصفهان در منزل آیت الله خادمی شرکت داشت و هنگامی که مأموران در حکومت نظامی مردم را به گلوله بستند بدون هیچ گونه ترسی زخمی ها را جا به جا و آن ها را مخفی نمود. با پیروزی انقلاب اسلامی وارد کمیته دفاع شهری اصفهان شد و با تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به عضویت سپاه درآمد و فعالیت هایش را در این نهاد آغاز کرد. با تشکیل یادگان آموزشی 15 خرداد در واحد تدارکات پادگان مشغول فعالیت شد. پس از شروع جنگ تحمیلی به اتفاق جمعی از دوستانش از پادگان و سیاه اصفهان همچون محسن موهبت و مهدی سلیمانیور * و عباس کردآبادی * به جبهه های جنوب در منطقه دارخوین رفت (منتظر القائم مصاحبه با مصدق فر) پس از شکل گیری خط دفاعی در برابر عراقی ها در منطقه دارخوین در روستای نثاره کپیشه سلیمانیه و محمّدیه و خط شیر، مسؤولیت تدارکات این خطوط به همراه رضا جعفر پیشه و اصغر صبوری به وی سپرده شد. وی تأمین مهمات غذا و آب آشامیدنی گونی برای سنگر سازی لباس و وسایل گرمایشی برای رزمندگان را بر عهده داشت. محمود گاهی در عملیات اکتشافی و گشتی های اطلاعاتی و انتقال شهدا و زخمی ها شرکت می کرد (بنی لوحی ص 21) و شبانه روز با زحمات بسیار از اهواز و اصفهان نیازهای رزمندگان را رفع می کرد و با تلاش بسیار به تدارک و تجهیز خطوط دفاعی منطقه دارخوین می پرداخت (همان، ص 33)

تصویر

شهید محمود ضابط زاده

در اوائل فروردین 1360ش رودخانه کارون طغیان کرد و قسمتی از خطوط دفاعی دارخوین را آب گرفت. سرانجام روز دهم فروردین در حالی که محمود از اهواز به دارخوین رسید هنگامی که مشاهده کرد رزمندگان برای انتقال وسایل و اسلحه و مهمات و یک خودرو چیپ از روستای کپیشه در غرب کارون به دارخوین مشغول هستند فوراً از روی پل موقت بشکه ای که جهاد سازندگی به تازگی زده بود خود را به آن طرف رودخانه رساند با همکاری اصغر صبوری مشغول انتقال جیب به این طرف رودخانه بود در حالی که اصغر و حسین خرازی * او را هدایت می کردند، امواج رودخانه و لرزش بل موجب لیز خوردن جیپ شد و ناگهان خودرو به داخل رودخانه سقوط کرد. محمود از آن به پایین

پرید امواج سهمگین پل را منهدم کرد و خرازی و صبوری به گونه ای معجزه آسا نجات یافتند ولی محمود و منوچهر نصیری در امواج توفنده غرق شدند و اثری از جسم آنان باقی نماند بنی لوحی ص 35) پس از مدتی سنگ یادبودی در گلستان شهدای اصفهان برای وی نصب کردند.

از دست نوشته های شهید دارم غبطه می خورم می ترسم دیگر موقعیتی به این ترتیب به سراغم نیاید که از اصحاب چنین امامی باشم در کربلایی چون خورستان از آن موقعی وحشت دارم که خدای ناکرده در بستر بیماری بمیرم دوست دارم دشمن غدار سرم را ببرد. دستهایم را قطع کند پاهایم را ببرد و تمام بدنم را تکه تکه و به هر صورت که شده به شهیدان بپیوندم بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان).

سیره شهید ضابط زاده فردی بسیار متواضع کم حرف، آرام و جذاب بود به ورزش های رزمی و کوهنوردی علاقه داشت و در تمرینات نظامی شرکت می کرد. محمود بسیار فداکار بود و در حفظ بیت المال بسیار حساس و کوشا بود و در جمع آوری و حفظ نگهداری اموال بسیار تلاش می کرد منتظر القائم؛ مصاحبه با مصدق فر)

منابع: حسن ارکدستانی حماسه دارخوتین، اصفهان 1361ش؛ سیّد علی بنی لوحی، زیر درخت کنار اصفهان 1389ش؛ بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان، دست نوشته های شهید اصغر منتظر القائم مصاحبه با اصغر مصدق فرد 1391

/اصغر منتظر القائم/

ضیاء اصفهانی، ملا محمّد حسین؛ شاعر خوش نویس، فرزند محمّد اسماعیل بن محمّد جعفر بن ملا اسماعیل خواجوئی (معلم حبیب آبادی، ج 7 ص 242) است.

سیّد احمد دیوان بیگی (ج 2، ص 1073) می نویسد: پدر در پدر از فضلا و علمای اخبار بوده و از طرف مادر به میرزا مهدی خان منشى "كوكب " تخلص (133) صاحب دره نادری" می رسد.

به نوشته دیوان بیگی (همان جا) وی در علوم ظاهری سرآمد عصر و در علم هیئت و نجوم و هندسه و حساب اعجوبه دهر بوده هفت خط او اقالیم سبعه را سیار شکسته را به درستی دو استاد، و نستعلیق را مثل رشیدا و عماد و نسخ را چون میرزای نیریزی می نوشت.

علاوه بر کمالات صوری و معنوی حالش چنان پسندیده بود که حجره آن مرحوم هرگز از ادبا و شعرا و فضلای عراق و فارس خالی نبود و از او کسب کمال و حال می نمودند.

تصویر

دیوان ضیاء اصفهانی

محمّد علی بهار (خطی) می نویسد: «ضیاء باطنش چون ظاهرش مصفا، صاحب اخلاق حمیده و احوال پسندیده نامش ملا محمّد حسین، و در طرز تغزل و مدح معزی را ثانی اثنین از فضلا زادگان اصفهان و از نشو و نما یافتگان آن سامان است ..... در علوم باطن و ظاهر فضلا را محسود اصاغر و اکابر و در فنون رسایل و دفاتر پیش فرد اوایل و اواخر عروس صفحه از نگارش هفت قلمش هر هفت پرده و مشاطه خامه اش جمال صحایف را غیرت هشت بهشت کرده، طبعی مطبوع و رسمی مرغوب و شعری با نظم و نثری با اسلوب دارد. و در علم سیاق شهره آفاق و در فن نجوم طاق است. در انواع سخن قادر و در اجناس هنر ماهر، قصاید چون آب روان و قطعات چون باغ جنان زیور صفحات جهان ساخته .

سیّد محمّد علی وفا زواره ای (ص 138) می نویسد: اسمش ملاحسین از مستعدین اصفهان ارم نشان است. جوانی است آسوده حال خجسته حصال، با همه تلخ

کامی، شیرین زبان است و با شکستگی، درست بیان. به تحصیل علوم، راغب، و انواع هنر را بالطبع، طالب است. انواع خطوط را خوش می نگارد، و نسخ را که ناسخ نسخ دیگر خطوط است خوش تر نگاشتن آرد. به مضمون:

هر که در او جوهر دانایی است *** بر همه کاریش توانایی است

و به مقتضای طبع سلیم و سلیقه مستقیم، در اقسام شعر، ماهر و پرکار و صاحب حال و پیچش خیال است؛ و این معنی از قصیده ای که در مدیح سرکار شرایع مدار، قدوة الأیام، مقتدى الانام، خلیفة الله، روح من یروح فداه گفته، ظاهر است».

ضیاء دارای دیوان اشعاری است که تاکنون به چاپ ترسیده است. دو نسخه خطی از دیوان ضیاء در کتابخانه ملک به شماره 5175 و 1899 و در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 13777 و همچنین در کتابخانه دانشگاه تهران به شماره 3489 موجود است (درایتی، ج 5، ص 255).

نمونه هایی از اشعار مدح او در تذکره «مدایح معتمدیه» (خطی) ثبت است. در تذکره مأثر الباقریه (ص 138) قصیده او را در مدح فقیه و زعیم نامدار سیّد محمّد باقر شفتی حجت الاسلام آورده است:

مشكین نقاب زلف و رخ برفکنده ای *** خورشید را ز رشک، در آذر فکنده ای

چنبر شده است پیکر من تا به دوش خویش *** آن عنبرینه زلف چر چنبر فکنده ای

گر روز من سیاه نمی خواهی از چه رو *** زلف سیه به روی منوّر فکنده ای

خال سپه به روی تو هر کس که دید گفت: *** در بزم خلد، عود به مجمر فکنده ای

بر گرد آفتاب، کی هاله دیده است *** کز خط بر افتاب رخ اندر فکنده ای

از کبر بر منت نظری نی، مگر که چشم *** بر آستان میر مظفر فکنده ای

آن مهر چرخ خود که ایّام گویدش *** خورشید را به ذرّه برابر فکنده ای

ای باقر علوم! کز اقبال و عدل خویش *** بنیاد ظلم را از جهان برفکنده ای

گر خاطرت به بحر گهر خیز، از چه رو *** در هر کنار، این همه گوهر فکنده ای

بر مجمر خور، از پی دفع گزند خویش *** هر صبحدم، سپند ز اختر فکنده ای

بر کشتی شریعت دین نبی، ز علم *** ز آسیب باد حادثه، لنگر فکنده ای

خور نیست رخ نموده ز مشرق، که هر سحر *** نور ضمیر خویش، به خاور فکنده ای

ملک وجود دشمن دین رسول را *** بگرفته ای به شهر عدم در فکنده ای

شهباز اوج عدلی و اندر دل عقاب *** صد وحشت از صفیر کبوتر فکنده ای

در چین، خراج از کف خاقان گرفته ای *** در روم، افسر از سر قیصر فکنده ای

از ضیاء اشعار مرتبه و ماده تاریخ زیادی بر روی سنگ لوح های موجود در تخت فولاد به چشم می خورد که از اهمیت زیادی برخوردار است. برخی از کسانی که وی برای آنان مرتبه و ماده تاریخ سروده عبارتند از: شیخ محمّد نفی نجفی رازی *، مادر شاهزاده *، میرزا محمّد رحیم شیخ الاسلام *، میرزا محمّد باقر خاتون آبادی و میرزا علی نقی زنجانی *.

ضیاء در سال 1265 در سن 48 سالگی وفات نمود و در سمت شمال مقبرة فاضل هندی * مدفون گردید. سنگ نوشته مزار او اشعاری از "کفّاش" آمده است که ماده تاریخ آن چنین است:

چنین نگاشت به تاریخ رحلتش کفاش *** ضیاء [....] نهاد با بجنان

در حاشیه سمت راست و چپ سنگ نیز اشعاری از «تاراج»، حک شده که ماده تاریخ آن چنین است:

ناگه زبان خامه تاراج زان میان *** کرد این بیان: بدیده ضیا نماند

منابع: محمّد علی بهار، تذکره مدایح معتمدیه، خطی؛ مصطفی درایتی، فهرست دست نوشته های ایران، دوازده مجلد، تهران 1389 ش؛ سیّد احمد دیوان بیگی، حدیثة الشعرا، سه مجلد، چاپ عبدالحسین نوایی، تهران 1365 ش؛ رحیم قاسمی، گلزار فضیلت، اصفهان 1388 ش؛ محمّد علی معلم حبیب آبادی، مكارم الآثار، ج 7، اصفهان 1374 ش؛ میرزا محمّد على وفا زواره ای، تذکره مأثر الباقریه، چاپ حسین مسجدی، اصفهان

1385ش.

/رحیم قاسمی/

ضیاء الواعظین، حسینی، سیّد شهاب الدین؛ از خطبای اهل منبر بوده است؛ ولی از زندگی و شرح احوال وی اطلاعی در دست نیست. در 22 آذر 1322ش/ 1363 ق به سن قریب به 90 سالگی فوت و در صحن تکیه خوانساری * به خاک سپرده شد (مهدوی، ج 3، ص 442).

منابع: سیّد مصلح الدین مهدوی، اعلام اصفهان، چاپ غلامرضا نصر اللهی، اصفهان 1388 ش؛ همو، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش.

/سیّد مصلح الدین مهدوی/

ضیایی احمد آبادی، ملا علی اکبر؛ فرزند ملا محمّد عالم فاضل ربّانی (سنگ مزار)، در حدود سال 1260ش در اسپنداران جرقویه در خانواده ای روحانی به دنیا آمد. وی پس از طی تحصیلات مقدماتی در جرقویه جهت تکمیل علوم به اصفهان مهاجرت نموده و در مدرسة ملاعبدالله ساکن شده از محضر علمای اصفهان استفاده نمود. وی در اصفهان با علمایی همچون حاج آقا رحیم ارباب * در ارتباط بوده و در حسینیه معروف به تكیه ابو الفضل باغ مراد اقامه جماعت می نمود. همچنین ایشان دارای خطی بسیار زیبا بوده است.

تصویر

شیخ علی اکبر ضیائی

ملا علی اکبر سرانجام در 6 رجب 1380ق / 24 آذر 1340ش فوت و در تکیه لسان الارض * (بخش شهدای عملیات دارخوین) به خاک سپرده شد (بیانی، مصاحبه با هاشم ضیانی فرزند ملا علی اکبر 1391/9/30). در وفات وی شعرای اصفهان از جمله «کیانی» اشعاری در 50 بیت سروده است.

منابع: آمنه بیاتی، مصاحبه با هاشم ضیایی فرزند ملا علی اکبر، مورخ 1391/9/30ش.

/آمنه بیانی/

طالبی، مهدی؛ فرزند بهرام در 27 فروردین 1341ش در اصفهان به دنیا آمد و در خانواده ای مذهبی و متدین رشد پیدا کرد. هوش و استعداد و فعالیت و جنب و جوش او را از دیگران متمایز ساخته بود. وی با شور کودکانه در مجالس عزاداری امام حسین (علیه السلام) شرکت می کرد. تحصیل را یک سال زودتر آغاز کرد و در دبستان نمایش مشغول تحصیل شد. مهدی در سن نه سالگی بود که به مدیر مدرسه نامه ای نوشت و به امضای همکلاسی هایش رساند و از وضع بد حجاب خانم معلم خود شکایت کرد. تحصیلات راهنمایی را در مدرسه حجتیه ادامه داد در حالی که هر سال رشد بیشتری پیدا می کرد نسبت به یادگیری امور مذهبی و احکام و اعتقادات هم غافل نبود (دوازده امامی، ص 340-342).

به دلیل علاقه به کارهای فنی وارد هنرستان ابوذر شد و در رشته برق به تحصیلات خود ادامه داد. مهدی دانش آموز فعالی بود و به معلمین خود احترام می گذاشت. لذا محبوب همه بود. تربیت دینی و آگاهی هایش او را با انقلاب اسلامی پیوند می داد. وی یکی از اعضا فعال در برپایی تظاهرات و اعتصاب ها در هنرستان بود. با پیروزی انقلاب اسلامی با جمعی از دوستان خود در استانداری مشغول خدمت شد و با شناسایی افراد نیازمند به آن ها کمک می کرد و رسیدگی به آن ها را از مستحبات مؤکد می دانست، در مسجد چهارده معصوم فعالیت زیادی داشت. پدر وی نیز از نیروهای پادگان غدیر سپاه بود لذا او هم عاشق خدمت در سپاه بود (مشاهدات نویسنده) و به همین سبب در تاریخ 59/5/25 به عضویت سپاه درآمد و به عنوان مسؤول روابط عمومی سپاه سنندج به کردستان اعزام شد. و فعالیت های فرهنگی خود را در رفع فقر فرهنگی مردم کردستان به کار برد. بعد از بازگشت مدتی مسؤل سازماندهی و اعزام نیرو و مسؤل اردوهای بسیج منطقه دوی کشور بود. در سال 1360ش با دختری متدین از خانواده شهدا ازدواج کرد که ثمره آن دو فرزند دختر به نام های زینب و مرضیه و یک پسر به نام محمّد حسین بود. در سال 1361 ش مدتی را در تیپ زرهی خدمت کرد (دوازده امامی، ص 344).

تصویر

شهید مهدی طالبی

وی در سال 1362 ش در رشته مدیریت صنایع در دانشگاه صنعتی اصفهان پذیرفته شد ولی با فرمان امام مبنی بر حضور در جبهه دانشگاه را رها کرد. علاوه بر آن که در سپاه منطقه خدمت می کرد. هنگام عملیات خود را به جبهه می رساند و در عملیات خیبر شرکت کرد. ابتکارات نوین و تحسین برانگیزش نشان بلوغ نظامی و علمی وی بود. طرح جدیدی به نام طرح شهید ردانی پور در رابطه با آموزش مجدد مسؤولین پایگاه های مقاومت بسیج ارائه نمود که در نوع خود بی نظیر بود. پس از عملیات والفجر8 مسئولیت قسمتی از اطلاعات قرارگاه نوح را بر عهده داشت. پس از مدتی تجربیات نظامی او سبب شد مسئولیت تهیه و انتشار نشریه آموزش نظامی سپاه به او واگذار شود. در سال 1363 ش به دانشگاه بازگشت و همزمان در جبهه و پشت جبهه به فعالیت پرداخت. وی مقدمات کار را فراهم نمود ولی عشق درونی وی به جهاد او را به جبهه فراخواند. عملیات کربلای 5 در راه بود برای پربار شدن نشریه تجارب بیشتری احتیاج بود لذا به جبهه. رفته جهت آشنایی بیشتر و کسب تجربه در زمینه مسائل نظامی به تیپ قمر بنی هاشم اعزام گشت. وی در جلسه ای که با آقای آستانه فرمانده عملیات تیپ برگزار گردید هنگامی که مأموریت و طرح نقشه توضیح داده شد او متناسب با موضوعات مختلف اشعار عارفانه ای خوانند و این برای دیگران تازگی داشت. پس از خاتمه جلسه با آقای آستانه روی در شلمچه نزدیک سنگر فرماندهی با هم صحبت می کردند. ناگهان گلوله توپی نزدیکشان به زمین خورد و مهدی در 23 دیماه 1365ش به شهادت رسید و آستانه مجروح شد (دوازده امامی، ص 344). پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعه کربلای 5 ردیف 2 شماره 49 به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید؛ «دوستان عزیز مکتب حسین قلب هر زنده دلی را مجذوب خود می کنند چون همه چیز دارد اول و آخرش خداست خدا را شکر که همگی در این مسیر قدم گذاشته ایم آن هایی که هنوز راهی نشده اند انشاء الله به قافله حسین خواهند رسید نسل حاضر که زحمات و بار انقلاب را از ابتدا تاکنون به دوش کشیده اند اگر خون خود را به پای انقلاب نثار نکنند ریشه های انقلاب اسلامی محکم نخواهد شد. در این مرحله حساس تنها خون عشاق حسین است که جوابگوی مشکلات عظیم انقلاب اسلامی و پایداری چهارچوب آن خواهد بود چرا که با پیروزی و سربلندی از این میدان نبرد خارج شدن برابر است با عظمت و بزرگواری انقلاب اسلامی و ما همین را می خواهیم.

پدر و مادر عزیزم مرا ببخشید که عمرم کفاف خدمت به شما را نداد و نتوانستم از زحمات شما قدردانی و خدمات شما را نسبت به خود جوابگو باشم» (65/3/13) (نوری صفا، ص 30).

فرازهایی از سخنان شهید؛ قبل از هر چیز باید بگویم که تا انسان در صحنه نباشد، نمی تواند راجع به جنگ قضاوت کند هر چه رادیو و تلویزیون از ایثار و از جان گذشتگی این امت حزب اللهی بگوید نتوانسته گوشه ای از این دلاوری ها را بیان کند.

اینجانب به حمد خدا مشغول هستم و اندوهی در کار نیست به جز عدم توانایی در شاکر بودن و نیافتن صراط مستقیم و حبل المتین که امیدوارم به دست آوریم. این جا حال و هوای معشوق فراوان و شوق دیدار او بسیار است اما چه کنیم که عاشق شدن مشکل است.

مناجات شهید؛ پروردگارا، کریما، بارالها، به ما بیت خالص عطا کن. به ما خلوص در عمل عطا فرما تا در سایه خلوص نیت بتوانیم خالصانه و مخلصانه فقط برای خودت خدمت کنیم و فراز و نشیب های این روزگار را به خاطر تو تحمل کنیم و همه چیز را از تو ببینیم و تنها مؤثر را تو پنداریم (دوازده امامی، ص 344).

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ سیّد محسن دوازده امامی، فرهنگنامه (زندگینامه سرداران شهید استان اصفهان)، اصفهان 1379 ش؛ رسول نوری صفا، حماسة غدیر، اصفهان 1380ش.

/اصغر منتظر القائم/

ط

طالقانی، عبدالمجید؛ فرزند عبدالله (خیام پور، ص 208؛ تفضّلی، ص 320)، خوشنویس، هنرمند، کاتب، عارف و شاعر ایرانی در حدود سال 1150 ق (سرمدی، ص 410؛ تهامی، ج 1، ص 1047) در روستای مهران از توابع طالقان زاده شد (یعقوبی، 1375، ص 140؛ کابلی، 1386، ص 32).

در منابع کهن، به اصلیت طالقانی او اشاره شده است. و تنها روایت های محلی ما را بر این می دارد که زادگاه او را مهران ثبت کنیم.

مردم مهران این شعر را سینه به سینه نقل می کنند که روی یک مجری قدیمی حکاکی شده بود:

بنوشته خط به زرورق آسمان نظر *** درویش طالقانی مهرانی المقر

تصویر

تصویر شمایل درویش عبدالمجید طالقانی

دو خانه منسوب به درویش نیز در مهران بوده که اکنون بر جای نیست (زادهوش، مصاحبه با مهرانی، 1392/1/30)

آناتومی مردم مهران با تنها تصویر منسوب به او، شباهت هایی دارد.

او در جوانی زادگاه خود را ترک گفت (بامداد، ج 2 ص 301) و رهسپار قزوین و شیراز شد (کابلی، 1386، ص 32؛ همو، 1375، ص 512). از آن جا راه اصفهان را در پیش گرفت و چون لباس درویشان بر تن داشت به «درویش» شهرت یافت (همایی، 1375، ص 131).

خوشنویسی را از نستعلیق آغاز کرد (معین، ج 5، ص 4216؛ سادات ناصری، ج 1، ص 354) و از روی خط میر عماد به تمرین پرداخت (کابلی، 1375، ص 513).

او نستعلیق را نیکو (لسان الملک، ص 132) و شکسته تعلیق را نیز خوش می نوشت (بیانی، ج 2، ص 414؛ حقیقت، 1385، ص 928).

هیچ یک از متون، استاد شاخص و یا غیر مشهوری که نزد وی تحصیل دانش کرده و یا از او سرمشق گرفته باشد ثبت نکرده اند. روایتی محلی می گوید که او تمرین های خود را از روزنی پایین می انداخت و آخر ماه آن ها را گردآوری و ارزیابی می کرد (مهرانی، ص 119).

سپس روی به شکسته نستعلیق آورد و شکسته را به عنوان خط تخصصی خود برگزید. ابتدا از روی خط میرزا حسن کرمانی مشق می کرد (کابلی، 1386، ص 34) و از مکتب میرزا شفیع حسینی مشهور به میرزا شفیعا الهام می گرفت (مشعشعی، 1370، ج 2، داخل جلد). تأثیر مكتب شفیعا در آثار برجای مانده از این دوره از زندگی او به روشنی دیده می شود؛ ولی پس از سال 1179ق قواعد و آداب تازه ای برای شکسته در نظر گرفت. او با طراحی نوین هندسه کلمات، به سبک مستقلی رسید، به ظرفیت های تازه ای دست یافت (مشعشعی، 1390، ص 8؛ کابلی، 1380، ص 88) و زیبایی و شیوایی خط شکسته را به بالاترین حد رساند (معین، ج 5، ص 4216؛ سادات ناصری، ج 1، ص 354؛ شیمل، ص 61).

درویش همه حروف همانند را وحدت بخشید و کلیتی منسجم داد؛ به گونه ای که تا به امروز کم تر چیزی به آن افزوده و یا از آن کاسته شده است (آغداشلو، ص 136).

تصویر

خط درویش

او برای دوایر «س»، «ن» و «ی» قوسی یکسان در نظر گرفت و برای هر یک از حروف، شکلی نو و مستقل از نستعلیق و تعلیق تعیین کرد. تندنویسی و اتصال حروف بر اثر سرعت کتابت، اساس کار او بود. او سیاه مشق شکسته را رایج کرد. ترکیب بندی قطعات شکسته نیز به دست او قاعده مند شد، سطرهای مورب درهم که همه صفحه را می پوشاند. ترکیب بندی مطلوب درویش در قطعات غبار است. در قطعات دفتری یا افقی، واژه های یک سوم ابتدای سطر را بر کرسی نشاند، یک سوم میانی را در دو ردیف بر روی هم آورد و در پایان سطر، حروف را در سه یا چهار مرتبه روی هم سوار کرد (صحرا گرد، 1392، ص 600).

خط شکسته او در نظافت و ملاحت و استواری به اوج رسید و ترکیباتش بدون رقیب شد. وی را واضع خط شکسته می دانند؛ چرا که کوشش او در تحول و تکامل این خط، کم از ابتکار و اختراع نداشت (همایی 1375، ص 132) و این خط پس از او حیاتی تازه و رونق و رواجی روزافزون یافت (قدسی، 1378، ص 13).

خط شکسته و نام درویش تا به امروز با یکدیگر همراهند (مشعشعی، 1391، ص 65).

حاجت شیرازی در وصف خط سحر امیز درویش چنین سرود:

ای گشته مثل به خوشنویسی ز نخست *** مفتاح خزائن هنر خامه توست

تا کرده خدا لوح و قلم را ایجاد *** ننوشته کسی شکسته را چون تو درست

(آذر بیگدلی، ص 350؛ مفتون دنبلی، 1349، ص 449؛ فاضل گروسی، ص 612 و 613؛ شوشتری، ص 229؛ قاجار، بهمن، ص 86؛ اختر، ص 170؛ هدایت، ص 1241؛ غفاری، ص 444 صدر، ص 48؛ حقیقت، ص 328).

وی صورت خالص خط شکسته را ترسیم کرد و از این رو هنرمندان بعدی تا به امروز به پیروی از شیوه او برخاستند (فضائلی، ص 610) هر چند که هیچ کدام به پایه او نرسیدند.

از معروف ترین شاگردان درویش اینان را باید نام برد: فضل علی بیک دنبلی (مفتون دنبلی، 1342، ج 1، ص 251، همو، 1349 ص 450؛ نادر میرزا قاجار، ص 78؛ مهدوی 1370، ص 193) خواجه ابوالحسن خوشنویس فسایی (حسینی، ج 2، ص 1105؛ تهرانی، 1403، ج 9، ص 1339؛ انوری، ج 2، ص 704)، میرزا عبد الوهاب كلانتر، حاكم اصفهان (همایی 1346، ص 16؛ همو، 1375، ص 134)، ملا علی بن جمشید نوری (معلم حبیب آبادی، ج 4، ص 1265؛ امین، ج 7، ص 166؛ تنکابنی، ص 77؛ زادهوش، 1391: 1، ص 222)، سیّد ابو القاسم انجوی شیرازی (مفتون دنبلی، 1342، ج 1، ص 251؛ بیانی، ج 4، ص 1243)، محمّد باقر سروش اصفهانی * (دیوان بیگی، ج 1، ص 767؛ مهدوی، 1370، ص 193) اقامحمّد رضا کر (قدسی، 1378، ص 13)، محمّد جعفر اصفهانی (مشعشعی، 1391، ص 9) و محمود قاسم مشهور به میرزا کوچک خواجویی اصفهانی (مفتون دنبلی، 1349، ص 450؛ مهدوی، 1370، ص 193؛ گروه نویسندگان، ص 278؛ میر عظیمی، ص 278؛ معین، ج 5، ص 4216؛ انوری، ج 2، ص 704).

گویند که محمّد رحیم مایل اصفهانی نیز شاگرد درویش بود هنرش به اوج رسید و با خط درویش پهلو زد مغرور شد و درویش را در قطعه ای هجو کرد. موهبت خوشنویسی از وی گرفته شد؛ به گونه ای که اطفال از وی برتر می نوشتند (نواب، ص 539؛ فاضل گروسی، ص 625؛ همایی، 1375، ص 134؛ شاه حسینی، ص 227).

شاگردان غیر مستقیم درویش، جمع بسیار بزرگی را تشکیل می دهند که از این میان باید به سیّد محمّد اسماعیل انجوی شیرازی (کابلی، 1362، ص پنج). محمّد شفیع شیرازی (برات زاده، ص 84)، محمّد باقر یزدی (کابلی، 1362، ص پنج)، سیّد علی بن حسن نیاز شیرازی (دیوان بیگی، ج 3، ص 1944؛ فرصت، ص 545؛ تهرانی، 1403، ج 9، ص 1239)، سیّد احمد انجوی شیرازی (کابلی، 1392، ص پنج)، سیّد علی اکبر گلستانه اصفهانی (راهجیری، ج 1، ص 65)، حسن تبریزی (برات زاده، ص 84)، عبد الجواد عنقا (کابلی، 1362، ص پنج)، عبد المجید شکسته نویس همدانی، میرزارضی آذربایجانی (برات زاده، ص 84)، محمّد علی انصاری (کابلی، 1362، ص پنج)، محمّد باقر قرطاس (کابلی، 1362، ص پنج). على لواسانی (کابلی، 1393، ص پنج) و میرزا علام رضا

اصفهانی (همو، 1375، ص 514) اشاره کرد.

گلستانه و میرزا غلام رضا اصفهانی در ارتقای شیوه درویش کوشیدند و آثاری پدید آوردند که سال ها آثار خود درویش پنداشته می شد (مشعشعی، 1391، ص 60 تا 66).

گفته اند که قلم خفی را تا شش دانگ جلی ترقی داد. (همایی، 1375، ص 132) و شش دانگ جلی را چون کتابت خفی و غبار استوار و شیرین می نوشت (بیانی، ج 4، ص 1262؛ گروه نویسندگان، ص 277)؛ ولی آثاری که با خط شکسته و با قلم شش دانگ جلی به دست ما رسیده اثر میرزا غلام رضا اصفهانی و به شیوه درویش است (مشعشعی، 1370، ج 1، داخل جلد؛ همو، 1375 ص 1؛ همو، 1391، ص 60 تا 66؛ آغداشلو، ص 136).

عبد المجید کرمانی و عبد المجید میرزا عین الدوله خوشنویسان دوره های بعدی هستند که هم نام او بودند و امضای عبدالمجید هندی نیز یک شوخی است. (مشعشعی، 1391، ص 20).

تصویر

درویش عبدالمجید از ارکان چهارگانه خوشنویسان جهان به شمار می رود: میرعماد در نستعلیق، نیریزی در نسخ، یاقوت مستعصمی در ثلث، بایسنقر در رقاع و عبدالمجید در شکسته (همایی 1375، ص 131؛ اصفهانی ص 73 ایرانی ص 179؛ خراسانی، ص 80). اگر کمال خط نستعلیق را به دست میرعماد بدانیم باید بگوییم که خط شکسته را نیز درویش عبدالمجید به حد کمال رساند (فضائلی، ص 618؛ یعقوبی، ص 48؛ ناشناس، ص 273؛ سپهرم، ص 466).

درویش با ابداعات خود توانست توجه هنرمندان را به سوی خط شکسته جلب کند به گونه ای که مجالی برای خط تعلیق بر جای نماند (صحراگرد، 1385 من 150).

درویش عبد المجید مورد توجه ادیبان دانشمندان و بزرگان بود؛ ولی انزوا را بیشتر می پسندید و هیچ گاه ازدواج نکرد (یعقوبی، 1375، ص 144).

شهرت درویش در تمام شهرهای ایران پیچید؛ ولی او اصفهان را پایگاه نشر هنر خود قرار داد. وی شیفتگی خود به این شهر را چنین بیان می کند.

وطن از یاد تو برد این علاقه ای که مجید *** به اصفهان و به یاران اصفهان داری (مشعشعی، 1391، ص 19)

تصویر

حتی در هندوستان نیز خواستارانی داشت ولی به آن جا هم نرفت (مفتون دنبلی 1342، ج 1، ص 251؛ همو، 1349، ص 450).

درویش در حجره سر در مدرسه کاسه گران (جناب ص 368) و مدتی در خانه محمّد رشید بیک (دهخدا، ج 7،

ص 9403) منزل داشت.

او با سوز و شور فراوان گاه غزل های عاشقانه می سرود و رباعی و ماده تاریخ می ساخت.

گفته اند که در ابتدا «خموش» تخلص می کرد، کسی خموش را به عمد یا به سهو چموش خواند و او تخلص خود را «مجید» و «درویش» قرار داد (اختر، ص 171). البته قطعاتی به خط او و با امضای خموش به دست ما رسیده که نزدیک پایان عمر او است. اگر آن داستان را حقیقت بدانیم باید بگوییم که این امضاها جعلی است. در سراسر «دیوان» او نیز تنها تخلص «مجید» دیده می شود (درویش، تمام صفحات).

وی از اعضای انجمن ادبی مشتاق به شمار می رفت و پیرو سبک بازگشت بود (قدسی 1363، ص 15؛ نفیسی، ص شش).

از اشعار او است:

ظلم است که بیرون کنی ام از قفس اکنون *** کز جور توام ریخته شد بال و پر آن جا

پرسید کسی دوش ز بزمت خبر از من *** پنداشت که من داشتم از خود خبر آن جا

(درویش ص 1؛ آذر بیگدلی، ص 350؛ مفتون دنبلی 1349، ص 450؛ فاضل گروسی، ص 613؛ شوشتری، ص 229؛ معصوم علی شاه، ج 3، ص 165؛ گوپامای، ص 693؛ اختر، ص 172؛ غفاری، ص 445؛ مدرس قاموسی، ج 2، ص 219؛ رفیعی، ص 158).

درویش خوشنویس چابک و پرکاری بود (قاسم زاده، ص 264) چنان که سفارش هزار بیتی را در یک شب به انجام رساند (قاجار، محمود، ج 1، ص 301)

خطوط پانزده سال آخر عمر او (تهرانی، 1403، ج 9، ص 304؛ همو، 1373، ص 472 و 473؛ بیانی، ج 4، ص 1263؛ گروه نویسندگان، ص 277) به صورت کتاب، قطعه و مرقع در کتابخانه ها و مجموعه های خصوصی در ایران و جهان نگاه داری می شود.

از آثاری که او کتابت کرده است، می توان به این ها اشاره داشت (مشعشعی 1391، ص 35 تا 56):

«مرقع خجسته»، سی و چهار قطعه نظم و نثر به نام خداداد بیکا، با مقدمه غلام رضا مشعشعی، تهران: کتابخانه مجلس، چ 1: زمستان 1390 ش.

«دیوان حافظ» کتابخانه آستان قدس رضوی ش 4635، کتابت 1170 ق، 247 گ (ج 7، ص 394).

«دیوان حافظ» کتابت محرم 1183ق برای محمّد خان حاکم اصفهان، نسخة مؤسسة پژوهش و مطالعات فرهنگی منتخب آن با مقدمه غلام رضا مشعشعی، تهران: مؤسسة پژوهش و مطالعات فرهنگی، ج 1: 1369 ش. 88 ص، وزیری.

«گلچینی از غزلیات مشتاق»، از مجموعه مجید زهتاب با مقدمه محمّد حسن سمسار تهران کارنامه و شهر کتاب، 1384 ش

«دیوان» مشتاق اصفهانی کتابخانه کاخ گلستان ش 426، کتابت 1172 ق (آتابای، ج 4، ص 1204 مشعشعی، 1391، ص 39).

بیاض، 1176 ق (مشعشعی، 1391، ص 38 و 40).

بیاض، 1179 تا 1181 ق (همان، ص 38)، بیاض 1182 (همان، همان جا)

«بوستان» سعدی، 1183ق (همان، همان جا).

ترجیع بند هاتف اصفهانی (همان، همان جا).

حواشی «قرآن مجید» (همان، ص 47).

«لیلی و مجنون» مکتبی شیرازی، کتابخانه مجلس، ش 2633 (همان، ص 51)

چند قطعه در موزه میرعماد.

«گلشن راز» 1180ق (مشعشعی، 1369، ص 9)

نامه به حاجی لطف علی بیکا، 1181ق، میکروفیلم ش 3800/2 دانشگاه تهران (دانش پژوه، 1348، ج 2،

ص 250)

قطعه، دانشکده الهیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد ش 20634 (فاضل، من؛ درایتی، ج9، ص 429).

جنگ اشعار، کتابخانه کاخ گلستان، 1178ق. ش 1470 (آتابای، ج 2، ص 204).

جنگ اشعار، کتابخانه کاخ گلستان، 1184ق ش 1496 (آتابای، ج 2، ص 66).

جنگ اشعار، کتابخانه کاخ گلستان 1187ق ش 1477 (آتابای، ج 9، ص 96)

جنگ اشعار، کتابخانه کاخ گلستان، 1179 ق ش 1501 (آتابای، ج 2، ص 60).

جنگ اشعار، کتابخانه کاخ گلستان، 1181ق. ش 1532 (آتابای، ج 2، ص 21).

جنگ اشعار، کتابخانه کاخ گلستان، 1183ق ش 1515 (آتابای، ج 9، ص 41)

جنگ اشعار، کتابخانه کاخ گلستان، بی تا، ش 1500 (آتابای، ج 9، ص 192).

قطعات، کتابخانه كاخ گلستان، ش 1541 (آتابای، ج 2، ص 273).

قطعات، کتابخانه کاخ گلستان، ش 1518 (آتابای، ج 2. ص 261).

قطعات، کتابخانه کاخ گلستان، ش 1535 (آتابای، ج 9، ص 306).

سفینه غزل، کتابخانه مجلس، ش 5074، 72گ (منزوی، ج 15، ص 33 و 34؛ مددی، ص 122؛ مشعشعی 1391، ص 52) با قطع نادری همچون کشتی یا کشکول (شکراللهی، ص 6 تا 11).

«مرقع کوه نور»، پنجاه قطعه نستعلیق شکسته با قلم های غبار خفی و جلی کتابت و سروده درویش از 1170 تا 1185 ق که نمودار سیر تدریجی تحول و تکامل هنر او است. از مجموعه حسین ثقفی اعزاز اهدا شده به موزه ملی ایران اکنون به ش 52 ن در تالار خوشنویسی موزه رضا عباسی نگاه داری می شود، تهران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سازمان میراث فرهنگی کشور و کارنامه، ج 1 مهر 1380ش

قطعة ش 449 کتابخانه مجلس را به عنوان سروده و کتابت او درباره امام حسین (علیه السلام) معرفی کرده اند (شكر اللهی، 1388، ص 185 تا 189) که از او نیست.

«تحفه درویش» برگزیده آثار استاد درویش عبد المجید شکسته نویس طالقانی به صورت در هم نویسی، چلیپا و رنگه نویسی، تهران: نگار، چ 1: 1370 ش.

از گران بهاترین آثار وی کتابت نسخه «کلیات سعدی» است در سال های 1181 تا 1182ق است که در موزه کاخ گلستان تهران نگهداری می شود (بیانی، ج 4 ص 1264؛ گروه نویسندگان، ص 278؛ رامین، ج 11 ص 87؛ حاج سیّد جوادی، ج 3، ص 29).

نسخه های «دیوان» درویش هیچ یک به خط خود او نیست (مشعشعی، 1391، ص 25):

تصویر

یادمان درویش در طالقان

کتابخانه مجلس، ش 9293 کتابت 1175ق به شکسته نستعلیق 32 گ (حافظیان، ج 30، ص 57) که قدیم ترین نسخه از دیوان او به شمار می رود.

کتابخانه مدرسه سپهسالار، ش 401/2، کتابت محمّد رفیع بن محمّد صادق شیرازی در 1221ق به شکسته نستعلیق 41ک (ابن یوسف، ج 2، ص 636).

كتابخانه بادلیان، ش 121.

کتابخانه ملک، ش 5112/15 در برگیرنده رباعیات، کتابت قرن 13 ق به شکسته نستعلیق (افشار، ج 8، ص 209).

كتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش 3619/3 در برگیرنده غزل، رباعی و ماده تاریخ از 1175 تا 1184ق، کتابت میرزا محمّد افشار به نستعلیق بی تا

(دانش پژوه 1340، ج 12، ص 2621).

کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش 3549/2، کتابت به نستعلیق، بی تا (دانش پژوه 1340، ج 12، ص 2570 و 2571).

«دیوان» را احمد سهیلی خوانساری از روی نسخه خطی خود تصحیح کرد و به سال 1363ش از سوی نشر ما انتشار داد.

احسان الله شكر اللهی طالقانی هم تصحیحی از «دیوان» او فراهم کرده است که چاپ خواهد شد.

درویش، هم زمان با هرج و مرج های داخلی می زیست. او مدت ها با تب نوبه (مالاریا) دست به گریبان بود (جابری، 1321، ص 176؛ مهدوی، 1348، ص 319) و سرانجام بر اثر همین بیماری به روز چهارشنبه پانزدهم محرم 1185 ق (اعتماد السلطنه، ج2، ص 1172؛ هدایت، رضاقلی ص 277؛ مدرس قاموسی، ج 2، ص 219؛ صبا، ص 259؛ جابری، بی تا، ص 9؛ بغدادی، بی تا: 2، ج 1، ص 502؛ نظمی، ص 567) در سی و پنج سالگی (گروه نویسندگان، ص 278) در اصفهان (آذر بیگدلی، ص 350؛ بغدادی، بی تا: 1، ج 1، ص 621) در گذشت.

مزار او در فضای جلوخان تکیه میر * نزدیک مزار میرفندرسکی * در تخت فولاد اصفهان قرار دارد (گزی ص 105 تا 107؛ همایی، 1375، ص 131؛ همو، 1381، ص 406 بهشتیان، ص 54؛ لطفی، ص 506؛ زادهوش، 1391: 2، ص 113؛ فقیه میرزایی، ج 1، ص 366؛ غروی، ص 285؛ شفیق، ص 40). سنگ مزار او به سال 1312ش به کوشش جلال الدین همایی * پیدا شد و پس از تعیین محل دقیق روی سکویی قرار گرفت (همایی 1375، ص 131).

سنگ مزار او از جنس مرمریت است که روی آن آبگیر کوچکی به همراه تاریخ در گذشت به خط رفاع و اشعاری به نستعلیق است. این اشعار، هفت بیست از آذر بیگدلی و نه بیت از رفیق اصفهانی است و دو ماده تاریخ را در بر می گیرد

زد رقم از پی تاریخ وفاتش آذر: *** «شده ایران جنان منزل درویش مجید»

و دومی از رفیق اصفهانی:

زد رفیق از پی تاریخ رقم: *** «جعل الجنة مثویه اله»

قرار بود بنای یادبودی به همت انجمن خوشنویسان ایران بر مزار درویش شکل گیرد (زادهوش، مصاحبه با راهپیما 1392/1/30) که این طرح تاکنون اجرایی نشده است.

در 22 شهریور سال 1375ش از چهارتاقی کوچک یاد بود او بر فراز تپه ای در ورودی روستای مهران رونمایی شد (کابلی، 1375، ص 515؛ محمّد بیگی، ص 213) سنگی در این بنا با اشعار آذر بیگدلی در ثنای درویش به خط شکسته یدالله کابلی خوانساری به چشم می خورد.

تصویر

چهارتاقی هم اکنون بر اثر فرسایش دچار آسیب هایی شده است (زادهوش، تحقیقات در روستای مهران 1392/1/30).

منابع: بدری آتابای، فهرست نسخه های خطی کتابخانه سلطنتی تهران 1355ش؛ لطف علی بن آقاخان آذربیگدلی، آتشکده آذر، تهران 1377ش؛ آیدین آغداشلو، آسمانی و زمینی، نگاهی به خوشنویسی ایرانی از گذشته تا امروز، آیدین آغداشلو در گفت و گویی بلند با علی رضا هاشمی نژاد، کرمان بهار 1385 ش محمّد محسن آقابزرگ تهرانی، الذریعة التى تصانیف السبعة، بیروت 1403 ق همو، الكواكب المنتشرة فی القرن الثّانی بعد العشرة، چاپ علی نقی منزوی، تهران 1373ش؛ ضیاء الدین این یوسف شیرازی، فهرست کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار تهران 1318 ش؛ احمد اختر

گرجی، تذکره تبریز شهریور 1313 ش؛ حبیب اصفهانی، خط و خطاطان، ترجمه رحیم چاوش اکبری، تهران بهار 1369ش؛ محمّد حسن اعتماد السلطنه، تاریخ منتظم ناصری، چاپ محمّد اسماعیل رضوانی، تهران 1367 ش؛ ایرج افشار و محمّد تقی دانش پژوه، فهرست نسخه های خطّی کتابخانه ملّی ملک وابسته به آستان قدس رضوی، تهران 1369ش؛ سیّد حسن بن سیّد محسن امین عاملی، مستدركات اعیان الشیعة بیروت 1408ق؛ حسن انوری، فرهنگ اعلام سخن، به همراهی گروه نویسندگان، ج 2، تهران 1387 ش؛ عبدالمحمّد ایرانی، پیدایش خط و خطاطان، تهران [بی تا]؛ مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران، تهران 1371 ش؛ لیلی برات زاده، خوشنویسی در ایران تهران [بی تا]؛ اسماعیل پاشا بن محمّد امین بغدادی باباانی، ایضاح المكنون فی الذّیل على كشف الظّنون عن اسامی الكتب و الفنون، تصحیح محمّد شرف الدین بالتقایا و رفعت بیلگه الکلیسی، بیروت [بی تا]؛ همو، هدیة العارفین، بیروت [بی تا]؛ عباس بهشتیان، بخشی از گنجینه آثار ملّی اصفهان 1343 ش؛ مهدی بیانی احوال و آثار خوشنویسان تهران 1363 ش؛ در تفضّلی و مهین فضائلی جوان، فرهنگ بزرگان اسلام و ایران مشهد 1372 ش محمّد بن سلیمان تنکابنی، قصص العلماء، چاپ محمّد رضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران 1383 ش؛ سیّد غلام رضا تهامی، فرهنگ اعلام تاریخ اسلام، تهران 1387 ش محمّد حسن جابری انصاری تاریخ اصفهان و زی تهران 1321 ش همو، بدایع و نوادر ابی جا بی تا سیّد علی جناب اصفهانی، رجال و مشاهیر اصفهان، تدوین و تصحیح رضوان پور عصار، اصفهان 1385ش، سیّد کمال حاج سیّد جوادی، اثر آفرینان، 1387ش ابو الفضل حافظیان بابلی فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ج30، تهران 1388ش؛ حسن حسینی فسایی فارسنامه ناصری چاپ منصور رستگار فسایی، تهران 1382ش، عبد الرفیع حقیقت تاریخ هنرهای ملی و هنرمندان ایرانی تهران 1385 همو فرهنگ هنرمندان ایرانی از آغاز تا امروز تهران 1383 ش احمد خاتمی تاریخ ادبیات ایران در دوره بازگشت ادبی، تهران 1373 ش سنگلاخ خراسانی تذكرة الخطاطین، تحقیق مهدی قربانی، مشهد 1388 ش : خیام پور فرهنگ سخنوران تبریز 1340 ش محمّد تقی دانش پژوه فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران تهران 1340 ش؛ همو، فهرست میکروفیلم های کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران تهران 1348 ش؛ مصطفی درایتی، فهرستواره دست نوشت های ایران دنا تهران 1389 ش عبد المجید طالقانی درویش دیوان به کوشش احمد سهیلی خوانساری تهران 1363ش؛ همو، مرقع کوه نور تهران 1380ش؛ علی اکبر دهخدا، لغت نامه زیر نظر محمّد معین و سیّد جعفر شهیدی ج 7، تهران 1373 ش سیّد احمد دیوان بیگی شیرازی حدیقة الشعرا چاپ عبدالحسین نوایی تهران 1364ش، علی رامین کامران فانی و محمّد علی سادات، دانشنامه دانش گستر تهران 1389 ش علی راهجیری تذکره خوشنویسان معاصر تهران 1364 ش ابو القاسم رفیعی مهر آبادی خط و خطاطان تهران 1345 ش محمّد رضا زادهوش تحقیقات در روستای مهران، 30 فروردین 1392 ش همو مصاحبه با غلام رضا راه پیما، 30 فروردین 1392 ش همو مصاحبه با شعیب مهرانی 30 فروردین 1392 همو دیدار با فیلسوفان سپاهان تهران 1391 ش همو احوال و آثار میرفندرسکی، قم 1391 سیّد حسن سادات ناصری سرآمدان فرهنگ و تاریخ ایران در دوره اسلامی، تهران 1353ش؛ امیر مسعود سپهرم، تاریخ برگزیدگان و عده ای از مشاهیر ایران و عرب تهران 1341ش عباس سرمدی دانشنامه هنرمندان ایران و جهان اسلام، تهران 1380 ش ناصر الدین شاه حسینی یادداشت های استاد علامه جلال الدین همایی در حاشیه مجمع الفصحاء هدایت تهران 1385 ش م شفیق تحت فولاد اصفهان، اصفهان 1372 ش احسان الله شكر اللهی طالقانی، عرض ارادت درویش عبد المجید طالقانی به ساخت حسینی»، فصل نامه پیام بهارستان، س ، ش تهران زمستان 1388ش؛ همو، کشتی کشکول با جام شراب الگوی نادرترین قطع کتاب»، فصل نامه پیام بهارستان ش 45 تهران اسفند 1383 ش عبد اللطیف شوشتری تحقة العالم، به کوشش صمد موحد، تهران 1393 ش آن ماری شیمل خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ترجمه اسدالله آزاد مشهد 1368 ش محمّد مظفر حسین بن محمّد یوسف علی صبا، تذکره روز روشن تصحیح و تحشیه: محمّد حسین رکن زاده آدمیت تهران 1343 ش محمّد صدر، درویش عبد المجید طالقانی، یغما، س ، ش 23 فروردین 1329ش مهدی صحرا گرد درویش عبد المجید طالقانی، دانشنامه جهان اسلام، ج 17 تهران 1392 ش همو، امروری بر سیر تحول خط تعلیق و علل رکود آن در اصفهان، گلستان هنر س ، ش ، پاییز 1385 ش ابوالحسن غفاری کاشانی، گلشن مراد به کوشش غلام رضا طباطبایی مجدد، تهران 1369ش مهدی غروی آرامگاه در گستره فرهنگ اسلامی، تهران 1376 ش محمود فاضل فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکده الهیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد 1354 ش محمّد فاضل گروسی تذکره انجمن خاقان، تهران 1379 ش محمّد نصیر بن جعفر فرصت شیرازی آثار عجم تهران 1362ش؛ حبیب الله فضائلی، اطلس خط اصفهان 1362ش؛ بهمن میرزا قاجار تذکره محمّد شاهی، نسخه

عکسی کتابخانه تخت فولاد اصفهان؛ محمود میرزا قاجار، تذكرة سفینة المحمود، تبریز بی تا؛ محمّد قاسم زاده، «خموش طالقانی»، دایرة المعارف تشیع، ج 7، تهران 1380ش؛ منوچهر قدسی، خوشنویسی در کتیبه های اصفهان، اصفهان 1378ش؛ همو، مرقع، اصفهان 1363 ش؛ یدالله کابلی خوانساری، «سیری در تحول و تطور خوشنویسی ایران و زندگی درویش عبد المجید طالقانی»، مجموعه مقالات خوشنویسی به کوشش مهدی صحراگرد تهران 1386 ش؛ همو، شکسته نویسی و شکسته خوانی تهران 1363ش؛ همو، «کلک خوشنویسی: یادی از استاد درویش عبد المجید طالقانی» مجله کلک، ش 76 تا 79 تابستان 1375ش؛ همو، معرفی گنج پنهان در گنجینه بهارستان»، فصل نامه پیام بهارستان ش 7 آبان 1380ش گروه نویسندگان کارنامه بزرگان ایران بی جا 1340 ش؛ عبد الكریم گزی، رجال اصفهان یا تذكرة القبور، اصفهان 1328 ش؛ احمد گلچین معانی فهرست نسخه های خطی کتابخانه آستان قدس مشهد 1346 ش؛ محمّد قدرت الله گوپامای، تذکره نتایج الافكار، تصحیح یوسف بیگ باباپور، قم 1387 ش؛ هدایت الله لسان الملک، تذکره خوشنویسان بی جا بی تاب علی رضا لطفی تذکره شعرای تخت فولاد اصفهان زیر نظر اصغر منتظر القائم اصفهان 1390 ش بهروز محمّد بیگی طالقان در باستان، تهران 1389 ش سهل علی مددی و پری سوسهایی رخ اندیشه نسخه های خطی دیوان حافظ و شروح آن در کتابخانه مجلس شورای اسلامی»، فصل نامه پیام بهارستان، ش 17 آبان 1381 ش محمّد علی مدرس قاموسی (تبریزی)، ریحانة الأدب فی تراجم المعروفین بالكنیة و اللقب تبریز بی شاه غلام رضا مشعشعی احوال و آثار درویش عبدالمجید طالقانی، تهران 1391ش؛ همو، مقدمه گلستانی از گلستانه تهران فرهنگ سرای پساولی 1375 ش؛ همو مقدمه منتخب دیوان حافظ تهران 1369ش؛ همو، سر عشق تهران 1370 ش؛ همو، مقدمه تحفه درویش تهران 1370 ش؛ همو، مقدمه مرقع خجسته تهران 1390 ش؛ محمّد معصوم بن زین العابدین معصوم علی شاه شیرازی طرائق الحقائق، تصحیح محمّد جعفر محجوب، تهران 1309 ش محمّد علی معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، با اضافات سیّد محمّد علی روضاتی، ج4، اصفهان 352 اش؛ محمّد معین فرهنگ فارسی به اهتمام عزیز الله علی زاده، ج 5، تهران 1384 ش؛ عبد الرزاق بیک بن نجف قلی مفتون دنبلی تجربة الاحرار و تسلیة الابرار تصحیح و تحشیه سیّد حسن قاضی طباطبایی، بخش اول تهران (ش 14) امرداد 1349ش؛ همو، تذکره نگارستان دارا، به کوشش و خیام پور، تبریز 1342 ش احمد منزوی، فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس تهران 1347 ش؛ سید مصلح الدین مهدوی دانشمندان و بزرگان اصفهان اصفهان 1348ش؛ همو، سیری در تاریخ تخت فولاد، اصفهان 1370 ش؛ شعیب مهرانی، مهران و گل های بوستانش، تصحیح مصطفی و ناصر مهرانی، بی جا بی تا؛ نعمت الله میرعظیمی، اصفهان زادگاه جمال و کمال، اصفهان 1379 ش؛ نادر میرزا قاجار، تاریخ و جغرافی دار السلطنه تبریز، چاپ محمّد مشیری، تهران اقبال، چ 3، 1360 ش؛ ناشناس، تذکره خوشنویسان: پیدایش و سیر تحول هنر خط، تهران امرداد 1360ش؛ على نظمی تبریزی، دویست سخنور، تهران 1378 ش؛ سعید نفیسی مقدمه دیوان کامل عاشق اصفهانی، تهران مهر 1343 ش؛ على اكبر بن علی نواب شیرازی، تذکره دل گشا، تصحیح منصور رستگار فسایی، شیر از 1371ش؛ احمد نیکو همت، «درویش عبد المجید طالقانی»، ارمغان، س 39 ش 9، آذر 1349ش؛ رضاقلی هدایت، فهرس التواریخ، چاپ عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران 1373 ش؛ محمود هدایت، گلزار جاویدان، تهران 1353 ش؛ جلال الدین همایی، تاریخ اصفهان مجلد هنر و هنرمندان چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1375ش؛ همو، تاریخ اصفهان مجلد ابنیه و عمارات، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1381ش؛ همو، «اصفهان پاسدار گنجینه های علم و ادب و هنر ایران در سده 11 تا 15»، ایران شناسی، ش 1، بهمن 1346 ش؛ اسماعیل یعقوبی، آشنایی با مشاهیر طالقان [بی جا] پاییز 1375ش؛ همو، «آن بی خطا خطه خط را سلطان»، ادبستان ش؛ 22 مهر 1370 ش.

/محمّد رضا زادهوش/

طالقانی سیّد محمّد کاظم؛ فرزند سیّد حسین، از علما و بزرگان و زاهدان دوره صفویه بوده که در اصفهان سکونت داشته است (مهدوی، ج 2، ص 871).

سیّد محمّد کاظم در سال 1117 ق فوت و در خارج از تکیه میرزا رفیعا * به خاک سپرده شد (مهدوی، ج 2 ص 871). مزار وی از بین رفته است.

منابع: سیّد مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، 2 جلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، اصفهان 1384ش؛ اسماعیل یعقوبی، آشنایی با مشاهیر طالقان طالقان 1375 ش.

/سیّد مصلح الدین مهدوی/

طالقانی نجفی، آقا سیّد حسن؛ معروف به میر حکیم عالم کامل و حکیم عارف در روز جمعه، عبد قربان سال 1040 ق در نجف اشرف در خاندان علم و فضل متولد شد (یعقوبی، ص 102) پدرش آقا سیّد

عبد الحسین ابن قاضی سیّد جلال الدین طالقانی، عالمی فاضل بود که در سال 973 ق در نجف اشرف متولد شد. او بیش از پنج سال نداشت که والد بزرگوارش در گذشت و تربیت او را عمویش سیّد محی الدین طالقانی به عهده گرفت که پس از تحصیل علوم نزد علمای زمان خود به درجه والای فضل و دانش نایل شد. سیّد عبدالحسین محرم سال 1061 ق در نجف در گذشت (همان، ص 175).

آقا سیّد حسن ابتدا در محضر درس والد خود و دیگر علمای زمان همچون شیخ قاسم بن محمّد بن جواد مشهور به ابن الوندی الكاظمی حاضر گردید تا آن که به مقامی عالی دست یافت.

پس از چندی به اصفهان عزیمت نمود و در محضر علمای آن دیار از جمله علامه ملا محمّد باقر مجلسی حاضر گردید. وی به جهت مقام شامخ و شأن رفیعش به «میر حکیم» و «ملک» ملقب گردید.

در اصفهان مدت ها به تدریس کتب فلسفی و عرفانی همچون اسفار و كتب محى الدّین ابن عربی مانند فصوص و فتوحات مکیّه پرداخت. از شاگردان او حزین لاهیجی است، چنان که در تذکره اش (ص 170- 169) گوید: «پس به خدمت سیّد المتبحرین امیر سیّد حسن طالقانی رحمة الله که از اعاظم علما و اکابر عارفان بود. رسیدم کتاب فصوص الحكم شیخ عربی مباحثه می فرمود، به استفاده مشغول شدم و شرح هیاكل النور نیز در خدمت ایشان خوانده شفقتی عظیم به من داشت. در هیچ فنی از علوم نبود که استحضارش به کمال نباشد. مسائل حکمت را با مشاهدات صوفیه انطباق داده علوی عظیم در اظهار مراتب ثلاثة توحید داشت قوت تقریر و مباحثه اش به مثابه ای بود که احدی از اصحاب جدل را نزد او یارای سخن گفتن نبود و اخلاص و استفاده فقیر و شفقت ایشان استوار بود».

میر سیّد حسن طالقانی از استادان واسطه بین ملاصدرا و ملا علی نوری است که عرفان از طریق او و به واسطه شاگرد مع الواسطه اش میرزا محمّد علی میرزا مظفر * به حاج محمّد جعفر آباده ای * و شیخ محمّد رضا قمشه ای رسیده است (صدوقی سها، ص 263).

از آثار اوست تصحیح «مجمع البیان فی التفسیر القرآن»، طبرسی که در سال 1098 ق تصحیح آن به انجام رسیده است (یعقوبی، ص 104).

میر سیّد حسن طالقانی تا سال 1116 ق در قید حیات بوده است حزین لاهیجی (ص170). فوت وی را در اصفهان می نویسد. مزار وی در تکیه خرابه نزدیک تکیه میرزا رفیعا نائینی * قرار داشته است. پس از رحلت او فرزندش آقا سیّد حسین آل طالقانی در رثای او سروده:

یوم اصل على العراف فاظلمت *** ارجاؤه مذعم اهلیه الحزن

غاضت به عین العلوم فارّ خوا *** بالخد خط رجال سیّدنا الحسن

(یعقوبی، ص 104)

سید مصلح الدین مهدوی * از محل مزار وی نام می برد. این تکیه و چند تکیه دیگر در محدوده قسمت جنوب شرقی تخت فولاد بوده که تا قبل از تأسیس فرودگاه در این محدوده دیوارهای عموماً نیمه خراب آن ها مشهود بوده است. در این محل روزهای جمعه و اعیاد و روز عرفه بسیاری از مؤمنان و مقدسان در آن خرابه ها به نماز و زیارت و دعا اشتغال داشتند. این تکیه از که آثار عهد صفویه بوده در قسمت شرقی تکیه میرزا رفیعا قرار داشته است (مهدوی، ص 114- 115).

مهدوی از قبور دیگری اطراف مزار سیّد حسین طالقانی نام می برد که از آن جمله است مزار آقا سیّد حسین طالقانی، احتمالاً برادر آقا سیّد حسن، از علمای اواخر عهد صفویه و حاج میرزا محمّد کاظم * بن سید حسین طالقانی متوفی 1117 ق (همان جا).

منابع: محمّد على حزین لاهیجی، تاریخ و سفرنامه، حزین، چاپ علی دوانی، تهران 1375ش؛ منوچهر صدوقی سها، تاریخ حكما و عرفای متأخر تهران 1381ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان اصفهان 1370 ش؛ اسماعیل یعقوبی، آشنایی با مشاهیر طالبان طالقان 1376ش.

/ حمید خلیلیان/

طاهرزاده محمّد تقی؛ فرزند هوشنگ به سال 1349ش در خانواده ای مذهبی متولد شد. پدرش شغل کفاشی داشت و او اولین فرزند خانواده بود. وی همزمان با تحصیل در کارگاه کفاشی پدر نیز کار می کرد. با شروع جنگ تحمیلی در سال 1366 ش عازم جبهه های جنوب شد تا این که در عملیات مرصاد به سال 1367 دچار موج گرفتگی شد و مدتی در بیمارستان بستری شد تا این که به حالت كما رفت سپس او را به خانه منتقل کردند و مدت 17 سال در منزل توسط خانواده بویژه پدر پرستاری شد.

وی برای نگهداری از محمّد تقی کارگاه کفاشی را جمع کرد و شبانه روز خود را به پرستاری از فرزندش

سپری نمود و خانواده نیز او را در این کار یاری می کردند. محمّد تقی به علت بیماری ریوی در تاریخ 1383/11/27 در بیمارستان صدوقی بستری شد و پس از 38 روز بستری در صبح روز 4 اردیبهشت 1384 به جمع همرزمان شهیدش پیوست و در گلستان شهدای اصفهان قطعة وداع به خاک سپرده شد.

تصویر

شهید محمّد تقی طار زاده

در طی بستری بودن محمّد تقی مسؤولین بلندپایه کشوری و لشکری به دیدار او آمدند که از آن جمله می توان به دیدار مقام معظم رهبری آیت الله خامنه ای اشاره کرد که در یکی از سفرهای 8 روزه خود به اصفهان در سال 1380ش از محمّد تقی که در حقیقت شهید زنده در میان خاکیان بود دیدار کرد و در ملاقات با او پس از در آغوش گرفتن او را بوسیّدند و از او در آستانه بهشت طلب شفاعت نمودند.

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ مریم جان نثاری، مصاحبه با سرهنگ یوسف زده، 1392

/اصغر منتظر القائم /

طاهری، شیخ فخرالدین؛ فرزند شیخ محمّد تقی بن ملا محمّد طاهر بن ملا محمّد على بن محمّد امین قهدریجانی، عالم فاضل و فقیه محقق در سال 1302ش در قهدریجان به دنیا آمد.

جدش ملا محمّد علی از علمای قهدریجان و صاحب تألیفاتی از جمله: 1. «تحفه العلل» به زبان عربی در فلسفه احکام است. نسخه خطی این رساله به شماره 10192 در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی نگهداری می شود (حسینی، ج 26، ص 153)؛ 2. رساله «کنز اللغات» که در سال 1255 ق تألیف شده و مجموعه ای از لغات عربی به فارسی است؛ 3. «مونس المؤمنین»، در سال 1260 ق در تاریخ و اخلاق نگاشته شده است؛ همچنین وی كتاب «روضة الصفا» را با خط خود در سال 1256 استناخ نموده است (هاشمی، ص 156). این عالم بزرگوار در سال 1284 ق وفات یافته است (همان جا).

تصویر

از فرزندان وی آخوند ملا محمّد طاهر از علما قهدریجان است که مدتی امامت جمعه را در منطقه داشته و در سال 1333 ق وفات یافته و جنازه بعد از مدتی به نجف اشرف انتقال داده شده است (همان، ص 157).

فرزند محمّد طاهر، شیخ محمّد تقی طاهری نیز از علمای قهدریجان بوده و به ارشاد و ترویج معارف دینی و امامت جماعت و جمعه مشغول بوده است. وی در سال 1361 ق فوت و در قبرستان قهدریجان به خاک سپرده شد (همان جا).

شیخ فخر الدین فرزند شیخ محمّد تقی پس از دروس ابتدایی برای فراگیری علوم دینی وارد حوزه علمیه اصفهان شد. علوم مقدماتی و ادبیات را نزد استادان اصفهان به اتمام رسانید و پس از آن به شهر مقدس قم عزیمت نمود.

آقا فخر الدین طاهری دروس سطح را از محضر استادان بزرگی چون شهید محراب شیخ محمّد صدوقی و حاج شیخ عبدالرزاق قائینی فرا گرفت و پس از آن دروس خارج فقه و اصول را از مراجعی چون سیّد حسین بروجردی سیّد روح الله خمینی، سیّد شهاب الدین مرعشی نجفی، شیخ عباسعلی شاهرودی و سیّد محمّد رضا گلپایگانی بهره برد. وی علاوه بر درس خارج

فقه و اصول امام راحل عصر روزهای جمعه در مدرسه فیضیه از درس اخلاق ایشان استفاده می نمود (همان ص 158 شریف رازی، ج 9، ص 329 -330)

حاج شیخ فخر الدین ضمن اشتغال به درس و بحث سال ها در زادگاه خود به جماعت و وعظ و خطابه پرداخت و به منظور انجام وظیفه دینی در ماه مبارک رمضان و ایام محرم و صفر به بسیاری از نقاط ایران سفر کرد. ایشان نسبت به ولایت خاندان رسول اکرم صلی الله علیه و آله علاقه وافر داشت به طوری که زبانزد خاص و عام بود.

از فخرالدین طاهری آثاری خطی به یادگار مانده است: 1. «زاد الواعظین» شامل 8 جلد؛ 2. «القصص و المطایبات»، دو جلد؛ 3. «ملخص الاشعار»؛ 4. «احوالات مختار»؛ 5. «الولادة و الوقات» (همان جا).

تصویر

آقا فخرالدین از سوی مراجع عظام: سیّد محمّد رضا گلپایگانی سیّد شهاب الدین مرعشی نجفی، سیّد ابوالقاسم خوبی، سیّد عبدالهادی شیرازی، سیّد محمّد حسنی کوه کمره ای شیخ عبدالنبی عراقی و سیّد محمود شاهرودی اجازه در امور حسبیه داشته است (هاشمی، ص 158)

تصویر

سرانجام وی در بازگشت از مأموریت تبلیغاتی خود. در جاده قم به اصفهان در 4 صفر 1400 / 4 دی 1358 ش در سن 56 سالگی در حادثه تصادف فوت نموده و در گلستان شهدا * به خاک سپرده شد.

در مرثبه وفات وی این چنین سروده شده است:

طاهری آن یگانه حامی دین *** فخر دین افتخار دین مبین

حافظ شعر و حجت اسلام *** واعظ خلق و پیرو آئین

پیک حق را به جان اجابت کرد *** شد به پاکان راه دوست قرین

بود از دست دوستان دلتنگ *** از جهان شد سوی بهشت برین

چارم ماه از صفر به راه سفر *** شد شهید از تصادف ماشین

دل به تاریخ او بگفتا وه *** قد نجا الظاهری و فخر الدین

(شریف رازی، ج 9، ص 230)

منابع: سید احمد حسینی، فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت الله مرعشی، ج24، قم 1375ش؛ محمّد شریف رازی گنجینه دانشمندان، ج 9، قم 1370 ش؛ سیّد محمّد تقی هاشمی سکوت اندیشه اصفهان 1390ش.

/حمید خلیلیان/

طباطبایی سیّد محمّد فرزند حجت الاسلام حاج سیّد جواد طباطبایی بن سیّد زین العابدین طباطبایی خوراسکانی * است. وی تحصیلات خود را در حوزه علمیه اصفهان نزد علمای بزرگ آن دوره به پایان رسانید و همچون پدرش در شهر خوراسگان به وعظه و خطابه پرداخت (طباطبایی، مصاحبه با حجت الاسلام سیّد رضا طباطبایی). از قول فرزندش سیّد حسین طباطبایی علوی گفته شده است که وی در حد اجتهاد بوده و از مهم ترین روحانیون منبری آن دوره در شهر خوراسگان و اصفهان به شمار می آمده است (طباطبایی، مصاحبه با سیّد تقی علوی).

از فرزندان ایشان نیز دو پسر به نامهای سیّد حسن طباطبایی علوی خوراسگانی و سیّد ابو القاسم هاشمی (ساکن و مدفون در تهران) در سلک روحانیت

درآمدند (همان جا).

سیّد حسن طباطبایی علوی در طول حیات خود از محضر آیات عظام امام خمینی، سیّد محمّد رضا خراسانی *، شیخ محمّد حسن عالم نجف آبادی *، شیخ محمّد رضا نجفی * استفاده برد و از حضرات آیات، نجفی مرعشى، ثقة السلام و شیخ محمّد رضا نجفی دارای اجازه است (جعفریان 1384، ص 334؛ طباطبایی، مصاحبه با سیّد تقی علوی)

علوی در زمان حیات خود پایگاه معنوی مردم شهر خوراسگان به شمار می آمد و خدمات زیادی نیز برای آن شهر انجام داد. وی سرانجام در سن 95 سالگی وفات یافت. برادر ایشان نیز در تهران ساکن بود و فرزندش هاشمی طبا از وزیران دوران ریاست جمهوری علی اکبر هاشمی رفسنجانی بود (طباطبایی مصاحبه با سیّد تقسی علوی)

سیّد محمّد طباطبایی سرانجام در سال 1380ق وقات یافت و در در تکیه ملک (گلستان شهدا*) به خاک سپرده شد.

منابع: رسول جعفریان، خورشید جی، اصفهان 1384 ش؛ سیّد مصطفی طباطبایی، مصاحبه با حجت الاسلام سیّد رضا طباطبایی آبان 1391ش؛ همو مصاحبه با سیّد تقی طباطبایی علوی، آبان 1391ش.

/سیّد مصطفی طباطبایی/

طباطبائی ابرقوئی، سیّد زین العابدین؛ فرزند سیّد حسین، عالم عامل جامع مکارم اخلاق، فقیه اهل بیت علیهم السلام، اسوه قدس و تقوی محدث خبیر، عارف وارسته و ادیب فرزانه در ابرقو متولد شد. چند بهار از عمر او نگذشته بود که پدر و مادرش را از دست داد و على رغم وجود دارایی و املاک کشاورزی پدر در نوجوانی برای تحصیل علوم دینی به اصفهان هجرت می نماید. او در اصفهان در مدرسه های عربان، جده و صدر در محضر علمای آن زمان به تحصیل پرداخت (طباطبایی، 1377، ص 16-20) سپس در حجره ای در طبقه دوم مسجد امام ساکن شد.

وی در سنین جوانی فوق العاده مهذّب و صاحب نور ولایتی بود و حدیث در ریاضت و تزکیه نفس و خودسازی و عبادت و تهجد داشته مراتب کمال را به سرعت طی نموده و مورد توجه اهل بصیرت قرار می گیرد (همان، ص 20)

اساتید؛ وی از حضرات آیات همچون: حاج شیخ عبد الحسین نجفی، میر محمّد صادق مدرس خاتون آبادی، سیّد محمّد مدرس نجف آبادی * (همان ص17) آخوند ملا محمّد کاشانی *، آقا شیخ محمّد رضا مسجد شاهی *، سیّد محمّد باقر درچه ای * (مهدوی، 1384 ج 2، ص 658) و شیخ محمّد تقی نجفی (آقا نجفی) (مهدوی، 1367، ج 1، ص 363) استفاده برده است.

همچنین سال ها خدمت عارف مشهور حاج محمّد جواد بیدآبادی معروف به سرجویی شرفیاب و دست ارادت به او داده و از انفاس قدسی وی که استاد بسیاری از بزرگان و علمای اصفهان و غیره بوده بهره مند شده است (مهدوی، 1384، ج 2، ص 319).

با توجه به معاشرت بسیار محدود آن عالم ربانی اسامی دوستان و هم درسان دوران طلبگی که ارتباط صمیمی آن ها تا آخر ادامه پیدا کرد مانند: حاج آقا رحیم ارباب*، شیخ محمد حسن عالم نجف آبادی *، حاج میرزا على آقا شیرازی حاج شیخ حسن علی نخودکی را می توان نام برد (مداح، ص 12 و 15 و 22). کسانی که انس معنوی و دارای نور ولایتی و بعضاً از اصحاب سر ایشان بودند. امثال: سیّد عبدالحسین میرلوحی، سیّد محمّد حسن حاج شیخ عبد الرسول قائمی، سیّد محمد لطیف خواجویی *، حاج سیّد علی اکبر هاشمی *، شیخ احمد فیاض شیخ عباسعلی ادیب، شیخ مهدی فقیه اقلیدی، حاج شیخ احمد مصطفوی اقلیدی، حاج سیّد محمّد مهدوی ابرقوئی صغیر اصفهانی، حاج درویش خوراسگانی، شیخ مهدی آل حرّ، شیخ عبد الحسین متخلص به غمخوار حاج حسن کوشکی، شیخ عباس ابرقویی حاج میرزا محمّد مداح استاد علی پینه دوز و حاج حسن مدرّس بودند (مداح، ص 18 - 36، خاطرات فرزندان آیت الله ابرقویی خاطرات حاج سیّد نور الدین مهدوی، خاطرات حاج کاظم بصیری).

از افرادی که در مدرس ایشان واقع در مدرسه اسماعیلیه (روبروی حمام قصر منشی دروازه حسن آباد) و یا در حجره مسجد امام و یا در امامزاده احمد (بر سر مزار شیخ عبدالحسین نجفی) از محضر آیت الله طباطبائی بهره می بردند می توان به: حاج علی محمّد بصیری ابرقویی سیّد نورالدین مهدوی سیّد اسماعیل هاشمی شهید حاج حبیب الله موحدیان، استاد حسن مؤمن (ملقب به سلمانی)، استاد حسین نجار، حاج شیخ حسین موحدیان (ساعت ساز) میرزا جعفر موحدیان عطار کربلا ابراهیم یاوری سیّد جواد مطهری، احمد مصطفوی ابرقویی و محمّد رضا قیومی اشاره کرد.

برنامه زندگی و خانواده؛ برنامه زندگی ایشان غالباً تحقیق و مطالعه و تدریس و رسیدگی به مسائل و مشکلات فامیل و دوستان و سرکشی و احسان نسبت به کسانی که زیر نظر داشتند بود. در منزل ایشان جلسات معنوی خاصی به مناسبت مدح یا مصیبت اهل بیت (علیهم السلام) برگزار می شد (خاطرات میرزا محمّد مداح ص 10 -11) در اعیاد غدیر نیز هر ساله وجود ایشان ما وای صاحب دلان بود و از هر سو جاذبه نور ولایتی ایشان همه را از هر قشر به آن سو می کشاند و به رسم تبرک عیدی دریافت می کردند. البته گاهی در این ایام بدون اطلاع قبلی به ابرقو می رفتند تا شائبه شهرت پیش نباید (طباطبایی، لوح دل ص 47 و 58 و 72، خاطرات سیّد صادق طباطبایی، خاطرات آقا کاظم بصیری). در امور خاندان نیز در حد متعارف به خانواده توجه داشته و در خانه داری از پخت و پز و بچه داری تا آن جا که فرصت اجازه می داد کمک می کرد (طباطبایی، لوح دل ص 2 و 10 و 15). نسبت به همسر و خانواده بسیار مهربان بوده و فرصتی را برای سواد آموزی و تعلیم قرآن به همسر و فرزندان اختصاص می داد و در امور دینی و اعتقادی فرزندانشان مراقبت داشت و در عین حال مانع تفریح و بازی آن ها نمی شد (خاطرات حاج سیّد صادق طباطبائی در همایش بزرگداشت طباطبایی، 1383ش)

تفریح و سلامتی؛ صحت و سلامتی ایشان را باید مرهون پیاده روی زیاد و عمل به آداب و ادعیه و دستور العمل های دینی برای صحت روح و جسم دانست به طوری که رساله ای نیز تحت عنوان حفظ الصحّه تنظیم کرده و به دوستان خود جهت استنساخ و عمل به آن توصیه می نمودند که «اگر کسی عمل کند به این کتاب طب از همه امراض محفوظ و همیشه در خوشی و صحت و فربهی و مالداری به سر می برد انشاء الله» (حفظ الصحه، ص 90 -98؛ لوح دل، ص 76).

تفریح ایشان مطالعات متفرقه، سرودن اشعار، نشست و برخاست در محافل انس با اهل ولایت و مکاتبات با دوستان اهل دل بود به طوری که گاه می فرمودند؛

مقام امن و می بی عش و رفیق شفیق *** گرت مدام میسر شود زهی توفیق

وی می فرمود مقام امن یعنی جایی که سخن از مناقب و مقامات ائمه اطهار علیهم السلام باشد و رفیق شفیق یعنی چند نفر از اهل ولایت و محبت آل عصمت علیهم السلام (طباطبایی، تفریح الحزین، ص 84 و 90 و 270 همو، لوح دل، ص 8 و 15 و 23 و 26)

البته مسافرت های به اقلید، ابرقو، درچه و پیاده روی با دوستان هر هفته با دوستان به تخت فولاد و بعضاً کوه صفه و مسافرت های کربلا و مشهد نیز از جمله برنامه های وی بود.

تصویر

منش و روحیات؛ ایشان روحیه بسیار لطیف و خلق و خوی ملیحی داشتند. با مردم اهل مماشات بود و بسیار حلیم و بردبار و دارای سعه صدر زیاد علو طبع و استغنای روح بود (از خاطرات محمّد کاظم بصیری عباس علی موحدیان، میرزا محمّد مداح، فرزندان) و در نظر مردم جلالت و ابهت خاصی داشت.

«او مردی خلیق و مهربان بود که عملاً درس دین و اخلاق به مردم می آموخت» (مهدوی، 1384، ج 2، ص 658) بسیار فروتن بی پیرایه و بی آلایش بود. همچنین فردی رقیق القلب و دلسوز و سنگ صبور دیگران و در عین حال صریح اللهجه بود و با صداقت و صراحت کامل آن چه لازم بود تذکر می دادند (طباطبایی لوح دل، ص 40 و 42) به هنگام بیان مسائل با زبان ساده و شیرین سخن می گفت در معاشرت نه منزوی بود و نه مخالطت زیاد از حد ضرورت داشت و در عین حال

بسیار خوش مشرب و مزّاح و مطایبانی آموزنده به لسان موعظه می فرمود (سیّد اسماعیل هاشمی در کتاب ولایت المتقین، ص 17؛ خاطرات مداح، ص 11 و 43؛ خاطرات مهدوی ابرقویی). حتی کتابی تحت عنوان «تفریح الحزین» با مضامین مذکور به رشته تحریر در آورده می فرمود با اهل دنیا از روی تقیه و مجاز و بردباری معاشرت نمائید (طباطبایی، لوح دل، ص 18 و 26) و توصیه می نمود: با مردمان زمانه به حسب حال و عقلشان معاشرت کنید که این ضعیف نجات و خلاص و سعادت دینم را به خفا و سکوت و خمول دیده ام و تغییر می نمود که در بیت الاحزان به دعاگولی و سوختن اشتغال دارم و تنها و غریب و حزین به سر می برم که «اهل حقیقت اسم و شهرت و عنوانی ندارند، بلکه طالب جاه و بزرگی و مال و منال دنیا نیستند. هر چه بخواهند از ناحیه خالق می خواهند...» (همو، لوح دل ص 45 و 46 و 49 و 58 و 61 و 63؛ همو، حالات عرفا، ص 63).

به خلوص نیت در اعمال بسیار اهمیت می دادند. بطوری که خلوص در رفتار و گفتارشان موج می زد (همو، تفریح الحزین، ص 130 و 296؛ همو، صلوة جمعه، ص 119، 172 174؛ همو، لوح دل، ص 63؛ همو، راه سعادت، ص 20 و 21 همو، دیکته حقیقت، ص 3 و 4) می فرمود: آن که قدمی از روی حقیقت و اخلاص بردارد. كائنات را تصرف نموده و اگر سر تواضع حقیقتاً به استان موانیان بساید، تاج «کرّمنا» بر سر نهد و به اوج تقوی پرواز کند (همو، لوح دل ص 63) می نویسد: اگر معرفت حقیقی و یقین صادق در قلب رسوخ کرد، دیگر به معصیت می کند و نه گول شیطان و دنیا را می خورد و توحید واقعی و یقین حقیقی را آثاری است که یکی از آثار کرامات و خرق عادات از او بروز و ظهور نماید (همو، ولایت المتقین، ص 86) و چنین گوید این ضعیف شکسته [....] که هیچ امری از امور دینی صورت و مجازش فایده ندارد. [...] بر احدی مخفی نیست که این امورات صحت و حقیقت می خواهد و خلوص نیست می خواهد. فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید/ شرمنده رهروی که عمل بر مجاز کرد (همو، تفریح الحزین، ص 296) و می فرمود کار از آن جهت خیلی سخت است. که خالص برای خدا بوده باشد. خیلی باید منتفت و باهوش و زیرک و بیدار کار باشی تا از دست شیطان و نفس اماره جان به در بری مسلمانی، صدق و حقیقت و یکرنگی می خواهد علم و عمل می خواهد تا آن که انسان آدم شود (همو، راه سعادت، ص 283)

تصویر

رساله در نماز جمعه

«و کسی که همتش را در تحصیل آخرت و رضای مولایش گماشت و حوف الهی در قلبش جا گرفت و خود را مسافر دید و قبر را در نصب العین قرارداد [...] و بعداً وارد فقه و تتبع در اخبار و آیات گردید. حقیقت مطالب را می یابد و لیاقت پیشوایی دارد و باید دست به دامن چنین کسی زد تا آن که سبب نجات گردد» (همو، صلوة جمعه، ص 119) این نمونه ای از نوشته های اوست. که معرف حالات و اسرار درونی و تعریف جامع شخصیت ایشان است که در عمل آن بزرگ مرد بروز و ظهور داشته است (سیّد رضا طباطبایی، جلوه محبت ص 13-15).

ادبیات و شعر اشعار ایشان بیانگر ذوق سرشار و تسلط کامل به ادبیات فارسی و عرب است. آشنایی و مؤانست با صغیر اصفهانی و داغ فراغ فرزند ارشد خود. باقر، بر تلطیف روحیه و قریحه شعر سرایی او می افزود. در حدود چهارصد بیت از ایشان موجود است که به مدح و منقبت و مدیحه سرایی درباره ائمه اطهار (علیهم السلام) اختصاص دارد و در اکثر تألیفات خود شاهد مثال هایی از اشعار صغیر اصفهانی آورده اند و همچنین بیش از 90 بیت در فراغ و هجر فرزند خود باقر سرودند و در اشعار

«عابد» با «عابدین» تخلّص می نمود. از اشعار اوست:

جز صبر از هجوم بلا نیست چاره ای *** غیر از رضا به سرّ قضا نیست چاره ای

خواهی اگر نجات از امواج حادثات *** جز التجا به آل عبا نیست چاره ای

مواضع سیاسی؛ ایشان عملا و در گفتار و نوشتار مخالفت خود را با رژیم حاکم و شدت ظلم و جور آن ها ابراز می داشتند (طباطبایی، لوح دل، ص 71) شاه و عمال او را یزید و یزیدی می دانستند اما نه فقط در قلب بلکه افراد به طور واضح در نشست ها و مصاحبت ها متوجه این موضوع می شدند و هرگز به ادارات دولتی قدم نگذاشتند و در خانه اشخاص اداری نمی رفتند و دعوت آن ها را نمی پذیرفتند (همو، ص 24) و افرادی که به نوعی با دستگاه ارتباط داشتند؛ حتی اگر روحانی و منبری بود. و دعا به شاه می کرد به شدت او را طرد می کردند و می گفتند شما با این کار در اعمال آن ها شریک هستید (همو، لوح دل، ص 26 و 7).

به برخی اشخاص توصیه می کردند: در این زمانه و مسأله احزاب بهترین عملیات و حالت سکون است. مطلقاً از هیچ طرف سخن نگویید و باعتذار علت مرض بدن، دوری جسته و ابدا وارد جلسه ای نگردید که این قصه فتنه ها زیر سر دارد (همو، لوح دل، ص 70) و در این اغتشاشات بهتر از سکوت چیزی نیست و اظهار عقیده نسبت به هیچ طرفی نکنند (همو، لوح دل، ص 29)

همچنین در مورد وضعیت بد اقتصادی و گرانی شدید و خوف و وحشت مردم از هر جهت بارها مطالبی اظهار می نمودند (همو، لوح دل، ص 56 و 18 و 19 و 41) و اوضاع نابسامان حمله به عزاداری ها و بیان حق و بطلان ناحق (همو، لوح دل، ص 31) را گوشزد می نمودند.

حالات معنوی؛ از خصلت های برجسته آن مرد بزرگ و هم از رموز موفقیت آن عالم عامل، همانا تقوی و پرهیزگاری در حد اعلاء بود به طوری که به گفته شاهدان، نه در آن موقع مانند ایشان بود و نه پس از آن دیده شد. سیّد مصلح الدین مهدوی * (1384، ج 2، ص 658) می نویسد: «آیت الله سیّد زین العابدین طباطبائی عالم زاهد، فاضل متقی، محدث خبیر، ادیب شاعر؛ مردی خلیق و مهربان بود که عملا درس دین و اخلاق به مردم می آموخت، مستحبی را از مستحبات ترک نمی کرد و مکروهات را عملاً جزو محرمات می دانست». به طوری که نقل شده «در سفر به اعتاب مقدسه همراه استادشان آیت الله حاج شیخ عبدالحسین نجفی با این که اختیار تام در مخارج و تصرفات مالی از طرف وی داشت و خود او تصریح و اصرار که برای خود سوغاتی یا عبایی بگیرد. از مناعت و بزرگی طبع کوچک ترین و اندک چیزی بر نداشت و در موقع شهریه طلاب به آیت الله نجفی سپرده بود، شهریه ای که به شخص من می پردازید از عین المال خودتان به عنوان حبه باشد نه از موقوفه» (طباطبایی، 1377، ص 17) این بزرگوار هم اهل شرعیت بود و هم اهل طریقت متشرّع و متدیّن و با این که عارف مسلک بوده تمام اقلام دین را تا ریز آن رعایت می کرده (مصاحبه با آیت الله شوشتری) احتیاط های ایشان زبانزد بود طوری که علمای وقت اذعان می نمودند کسی نمی تواند با به پای ایشان بیاید من جمله در رعایت بیت المال، خوراک و پوشاک رفت و آمد و بطور کلی دوری از محرمات و انجام مستحبات (سیّد رضا طباطبایی جلوه محبت، ص 10)

موضوع دیگر سعه وجودی و شرح صدر ایشان بوده که داستان های مکرری از ظرفیت و تحمل و شرح صدر و بزرگ اندیشی او نقل شده است برای همین نیز طرف مراجعه همه اقشار جامعه بودند و برای حل مشکلات و راهنمائی و استفاده معنوی به زیارت ایشان می آمدند. جاذبة فوق العاده داشت و با صفا و صمیمیت برای اطرافیان سخن می گفت و همین زهد و زندگانی بسیار ساده و مردم داری و افتادگی نیز از دیگر صفات ملکوتی آن جناب بود.

وی دارای حالات و کرامات و مکاشفات و توانایی های روحی عجیبی بود مانند پیشگویی ها و اخبار و مطالبی که از قبل می دانستند. شفا دادن مریض ها از طریق توسل به ائمه اطهار (علیهم السلام) و زیارت عاشورا و مرخص کردن مریض هایی که به ذکر ایشان زنده بودند و کراماتی که در جهت توسعه رزق و روزی افراد حاجتمند و قدرت تصرف در انسان ها و اشیاء در حوادث پیش آمده در سفرها و مستجاب الدعوه بود (طباطبایی، ولایت المتقین ص 27-30 خاطرات حاج محمّد مداح، ص 47-48 داستان های شگفت انگیز آیت الله دستغیب، داستان 159 نورالدین مهدوی)

می نویسد: مؤمنین هم به واسطه بندگی خدا و صفای قلب اطلاعات غیبی دارند بلکه مؤمنین و شیعیان خالص کارشان به جایی می رسد که تصرف در ممکنات هم پیدا می کنند [....] و تا آخر درجات انسانیت و فناء فی الله تمام در کتاب کافی حاضر است [.....] کسی نرفت و نخواست

که ببیند و عمل کند مگر قلیلی که عمل کردند و خود را به درجات عالی رساندند (طباطبایی، حالات عرفا ص 57 و 63).

تصویر

رساله در حالات عرفا

از دیگر خصوصیت های وی عشق و محبت وافر به ائمة اطهار علیهم السلام بود که به تعبیر بزرگان ایشان با دو بال تأمل در روایات اهل بیت علیهم السلام و عمل به آن ها به هر کجا که می خواست می رفت.

چنان چه بخواهیم مختصراً به دیدگاه ها و افکار و عقاید ایشان اشاره کنیم و به نور ولایتی و محبت شدید او به خانواده عصمت و طهارت علیهم السلام، پی ببریم بهترین معرف کتاب ولایت ائمه هدی (علیهم السلام) ایشان در دفاع از ولایت کلیه و تشریح فضائل و شئونات ائمه اطهار علیهم السلام است.

ویژگی بارز ایشان و آن چه موجب تمایز آن بزرگوار با دیگران بود در سه خصوصیت خلاصه می شود:

اول: تقوی و پرهیزگاری در حد اعلا و عمل به روایات اهل بیت علیهم السلام و سلوک عارفانه و همان گونه که ذکر شد حالات معنوی و روحی و احتیاط ها و اسرار و کرامات و تشرفات خاص او از برجسته ترین خصلت های آن عالم عامل بود.

دوم: محبت و معرفت به ولایت ائمه اطهار علیهم السلام ارادت خاص ایشان به امیر المؤمنین علی علیه السلام و امام رضا علیه السلام و توسل به ائمه اطهار و توصیه به زیارت عاشورا هر روز و در هر مناسبت می فرمود گشایش در جمیع امور موقوف به محبت و معرفت آل عصمت صلوة الله علیهم اجمعین است ولایت ایشان نمکزاری است که هر چیزی را پاک و هر بی مزه را ملیح و خوش طعم و باران رحمتی است. که هر شوره زاری را بستان و هر آتش نمرودی را گلستان می نماید و ولایت ائمه اطهار علیهم السلام، زاد و توشه راه است در دل نوشته هایش این گونه مرقوم نموده ماها بحمد الله دستمان به عروة الوثقى رسید زاد و راحله ولایت و دوستی خانواده عصمت را به دوش انداخته، هر کجا برویم در امن و امان کسی با ما کاری ندارد، باید انسان دائماً خود را مسافر ببیند و دلش را به وعده های حق خوش و قلبش را محکم که آن چه را خدا به دوستان اهل بیت علیه السلام، وعده داده به زودی عطا می فرماید انشاء الله». (سیّد رضا طباطبایی، جلوه محبت ص 17)

سوم: احسان و نیکوکاری و همراهی و همدلی با محرومان و تلاش در جهت رفع گرفتاری و برآوردن حاجت مردم و توجه ویژه به فقرا و یتیمان وی در نهایت ساده زیستی و قناعت زندگی می کرد و بسیار فروتن و بی آلایش و حلیم و بردبار بود، همچنین عارفی رقیق القلب و دلسوز و کانون حل مشکلات و گرفتاری مردم بود و از طرفی حلالت و ابهت خاصی داشت و با صداقت و صراحت کامل آن چه لازم بود تذکر می داد و در عین حال شوخ طبع بود و با زبان ساده و شیرین سخن می گفت و می فرمود: با مردمان زمانه به حسب حال و عقلشان معاشرت کنید (همو، جلوه محبت، ص 18-19).

شخصیت علمی و دیدگاه ها؛ مشرب فکری و فلسفی سیّد زین العابدین طباطبایی ابرقویی با گرایشی دل باخته نسبت به اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) بوده ایشان فقیهی بوده که به جنبه های عقلی و استدلال های روایتی تو امان توجه داشته و با در نظر گرفتن اجماع فقها زمان ائمه اطهار (علیهم السلام) به طور موشکافانه در روایات غور و بررسی می نموده و مانند روش زندگی در افتاء و اظهار نظر فقهی بسیار دقیق و محتاط بوده اند (طباطبایی، احکام حج، ص 2 و 22؛ همو، متفرقات، ص 142 و 219 و 230 و 144) در سراسر کتب و آثار فقهی ایشان این روش مشهود است. از جمله با اشاره به کتاب صلوة الجمعه نوشته اند: «احدی در این باب ندیده ام این مسئله را تحت

تفضیل و برهان کشیده باشد. غیر از این نویسنده که به عنوان لغت و عرف و فقه تحریر نموده که ما فوقش کلامی نیست» (همو، حالت عرفا، ص 64).

مشی ایشان تأمل و تعمق و تفکر در آیات و روایات بوده و می فرماید اگر کسی در این مرحله حمیده و این خصلت پسندیده مشرف گردید حلاوت انسانیت و شیرینی علم و تقوی را خواهد چشید (همو، متفرقات ص 53 و 144؛ همو، ولایت المتقین، ص 113)

یکی از دیدگاه های مهم ایشان توجه به تبعیت از ائمه اطهار علیهم السلام در همه امور بوده به طوری که می فرماید: «کسانی که در قبال ائمه اطهار علیهم السلام عرض اندام نموده اند و خود را مستقل دانسته اند و در عرض و قبال آن ها دکان علم و احکام شرع باز کردند [.....] چنین اشخاصی هر چه بگویند و آن چه عمل نمایند و در هر منصبی از مناصب شرعیه که وارد شوند و تصرف نمایند سراسر باطل و عاطل است و غاصب و خائن و ظالمند [....] زیرا که در قبال حق عرض اندام نموده اند [.....] و اما ان اشخاص که در طول ائمه، علیهم السلام می باشند و همیشه در ظل فرامین آن ها حرکت می کنند [...] و در احکام الهیه دست اوهام عقول خود را بسته و چشم خودبینی و دوبینی را کور نموده اند و گوش حق شنو خود را به فرامین آن ها داده و چشم حق بین را به دستورات و اعمال و اقوال آن ها دوخته و دائماً به اوامر و نواهی آن ها مطیع و متقادند این ها با این اوصاف مذکوره علمای حقه و فدویان و شیعیان ائمه هدى علیهم السلام می باشند. پس همه اشخاص تمام اقوال و اعمالشان حق و صواب است و در تمام امورات شرعیه از حکم و فتوی و سایر تصرفات مثاب و مأجورند و در لغزش ها و خطاها و اشتباهات معفو و مغفورند انشاء الله» (همو، صلوة الجمعه، ص 2و 4) و فرموده: «آن چه از جانب حق جل شأنه به سمت خلق افاضه می شود از علوم و حقایق نور و معارف و عزت و شرافت، صحت و عافیت و رزق و روزی و غیرها من انواع الفیوضات تمام به توسط ائمه علیهم السلام می باشد» (همو، حالات عرفا ص 50) و در مشرب فکری خود چنین نگاشته: «که این ضعیف حد وسط را اختیار نمودم به اصولی و نه اخباری محض [...] و مجملاً طریق این ضعیف وسطی است. مابین افراط و تفریط (همو، تفریح الحزین ص 158 و 162؛ همو، رساله فی المضحكات، ص 62؛ همو، متفرقات، ص 145).

این رباعی سروده ایشان است:

راهی به غیر راه نبی (صلی الله علیه و آله) نیست *** درسی به غیر درس ولی نیست مکتبی

هر کس گرفته دامن غیری طریقه ای *** ما را به غیر شرع جلی نیست مشربی

تألیفات؛ مجموعه آثار ایشان شامل بیست رساله و اثر است که مشخصات و موضوع آن ها به اختصار در دو بخش به شرح ذیل است:

بخش اول: کتب اخلاقی عرفانی، فلسفی و کلامی

1- تقوی یا ابواب معرفت به توحید حق تحت عنوان «ولایت المتقین» در سه دوره به زیور طبع آراسته گردیده در حقیقت محتوای این کتاب همان مواعظ و نصایحی بود که در زمان حیات خود تعلیم می فرمودند.

2- «ولایت ائمه هدى علیهم السلام؛ در اثبات مقامات و فضائل و شؤونات و ولایت کلیه ائمه اطهار (علیهم السلام) و اختیار آن ها بر همه امور دنیا و آخرت با تشریح احادیث مربوطه و استدلال های منطقی و جامع.

3- «حالات عرفا»؛ موضوع کتاب در احوال عرفا و منصوفه و تشریح طبقات آن ها با نقل قول از کتب و اشعار و آثارشان که با هدف ایجاد بصیرت برای دوستان در حالات و شئونات اهل عرفان نگاشته شده و این که عارف حق و باطل را از هم تمیز دهد و تکلیف خود را بفهمد.

4- «تفریح الحزین»؛ موضوع كتاب مشتمل بر مطالب و نکات متنوع اخلاقی با ساختاری از اشعار احادیث روایات و حکایات در مذمت دنیا حب مال و ریاست ریا و همچنین در حققت بندگی و حقایق اعمال و اشعاری برای رفع هم و غم و در اقسام شیعیان و معیار دوستی و حقیقت علوم و ذکر فضائل ائمه اطهار (علیهم السلام) و ثواب مدح ائمه (علیهم السلام) و گریه بر ابا عبد الله الحسین (علیه السلام) و موضوعات متعدد دیگر است.

5- «جبر و تفویض»؛ یکی از کتاب های مهم نویسنده بوده که با بررسی اقوال مختلف دیدگاه خود را در این مسئله مهم فلسفی و اعتقادی اسلام تشریح می نماید (طباطبایی، 1377، ص 19)

6- «مطالب نافعه»؛ به استناد به احادیث و روایات بعضی مسائل و مطالب نافعه تشریح گردیده مانند تفکر قلب، نفس، ایمان و اقسام آن.

7- «حفظ الصحه»؛ در بخش اول به تغییر نویسنده حفظ الصحة روحانی و حقیقی است که به تشریح آیات و اخبار و روایات مربوط به تقوا و اسباب توفیق به تقوی و موانع آن پرداخته و در واقع پیش نویسی است برای کتاب

نقوی که پنج سال بعد تحریر فرموده اند. بخش دوم شامل دو قسمت است که ابتدا تحت عنوان كتاب الطلب هدف این نوشتار را چنین بیان می کنند: «به واسطه دوستی و مهربانی که با اخوان حقیقی دارم بر خود لازم دانسته کتابی در طب و معالجات تألیف نمایم که اسباب صحت بدن و مال و منال و اهل و اولاد از جمیع آفات و شرور و [....] محفوظ باشد و همیشه در خوشی و صحت و فربهی و مال داری به سر برد انشاء الله» (طباطبایی، حفظ الصحه، ص 90)

تصویر

سپس با استفاده از روایات دستور العمل ها و ادعیه و اذکار معنوی را بر می شمرد. در قسمت دوم یعنی حفظ الصحة جسمانی گزیده ای از کتاب «تحفه» حکیم مومن را در خواص خوراکی ها و نوشیدنی ها بر می شمرد.

8- «فی المضحكات»؛ همان گونه که از نامش پیدا است و مؤلف در مقدمه ذکر نموده برای ایجاد انبساط خاطر اخوان با روش معمول نویسنده در گفتارش به صورت مزاح و با شوخ طبعی بوده که در قالب هفت مضحکه مستند به آیات و روایات و اجماع فقها موارد اختلافی در مسائل و احکام وجوب نماز جمعه و شرایط اقامه آن را بیان می کند.

9- «دیکته های کوتاه»؛ مواعظ و نصایح و نکات اخلاقی اجتماعی است.

10- «راه سعادت»؛ مجموعه استنساخ شده بر اساس برخی رساله های ایشان مانند «دیکته ها»، «تقوی»، «حفظ الصحه»، «حالات عرفا»، تنظیم شده است.

11- «مجموعة الشعار».

12- «لوح دل یا زلال محبت»؛ (چهل نامه عرفانی) مجموعه نامه های عارفانه ایشان است.

بخش دوم: کتب فقهی

13- «صلوة الجمعه»؛ به منظور رفع بعضی اشکالات و اعتراضات و شبهات به وجوب نماز جمعه نگارش یافته است.

تصویر

موضوع کتاب ضمن اثبات امکان تفویض حکم و یا اجرای حدود به علمای حقه که در طول ائمه (علیهم السلام) و در ظل فرامین آن ها حرکت می کنند و باز بودن در علم و راه یقین از حیث اصول و فروع و حجت تمام و بالغ و منتفی دانستن عبادت شکی و گمانی و به استناد روایات و با ذکر دلایل عقلی به بررسی اقوال مختلف در حکم نماز جمعه پرداخته و با بحث پیرامون شرایط و کیفیت نماز جمعه آداب و فروعات فضیلت و ثواب نماز جمعه در بخش پایانی به بررسی نظر علماء در نماز

عیدین می پردازد.

14- «سهم امام»؛ موضوع رساله در بررسی اقوال مختلف با استناد به اخبار و روایات در کیفیت و دلایل پرداخت سهم امام است که با طرح 9 دلیل به تشریح آن ها پرداخته و ضمن راهنمایی و نظر ارشادی با ذکر دلایل عقلی و روائی مطلب را به پایان رسانیده اند

15- «احکام حج»؛ شامل متفرقاتی از حج که هدف از نگارش آن را تذکر و راهنمایی دوستان که در وقت حاجت در ضلالت و رنج بی ثمر نیفتند، بیان نموده اند.

16- «رساله عقد و تزویج»؛ تبیین و تشریح آیات و روایات دیدگاه علما و استنباط نویسنده در مسائل و احکام عقد و تزویج است.

17- «دعا و اوراد جیّده»؛ درباره ادعیه و زیارات و نماز و توسل به ائمه هدی و بعضی اعمال و آداب و حرزها و طلسم ها است.

18- «مسئله فی احکام»؛ بررسی جوانب مختلف احكام مبتلا به مردم از قبیل: نکاح حقوق زن و مرد، احکام نماز، ولایت فقیه است.

19- «فتاوای لازمه علما»؛ موضوع این کتاب دستورالعملهای اخلاقی و اعمال عبادی و توصیه های اخلاقی و عملی است.

20- «متفرقات» (نفع عظیم) این مجموعه تحقیقات فقهى دوران طلبگی ایشان است. موضوع این کتاب غور و استناد به آیات، اخبار و احادیث در مسائل فقهی و معرفتی جهت روشن شدن معارف حقه اسلامی است و در ضمیمه خود بعضی ختومات و توسلات و ادعیه اذکار را دارد.

وفات این بزرگوار به سبب سجایای اخلاقی و روحانی که برشمردیم سراسر عمر در نهایت عزت و حرمت و البته گمنامی و غربت زیست و بالاخره در هشتم صفر 1372ق / 1330ش در حالی که از قبل مقدمات سفر را مهیا کرده بود دعوت حق را لبیک گفت و پیکر مطهرش را علمای بزرگ از منزل خود در محله خواجو با آئین خاصی تشییع کردند و در تکیه فاضل هندی * به خاک سپردند و سال هاست که مشتاقان و ره یافته گان برای عرض حاجت و رفع گرفتاری ها بر مزار نورانی او سر تعظیم فرود می آورند و با توسل و زیارت عاشورا به حوائج خود می رسند(سید رضا طباطبایی، جلوه محبت ص 19).

استاد محمد حسین صغیر اصفهانی در حال غسل و كفن آن عالم ربانی در مجلس پر از سوز و گداز پس از سخنرانی سید محمدحسن میرجهانی که فرمودند امروز اقوال اصفهان یتیم شده چنین سرود:

گلی از گلستان مصطفی رفت *** به جنّت سوى جدّش مرتضی رفت

شوید از دیده یاران گوهر افشان *** که این گوهر برون از دست ما رفت

خدا گو و خداجو بود عمری *** برید از ماسوی سوی خدا رفت

نبود این دار فانی لایق او *** سوی نزهت گه دار بقا رفت

بسی عشق شهید کربلا داشت *** به پای جان به سوی کربلا رفت

(طباطبایی ولایت المتقین، ص33)

منابع: کاظم بصیری خاطرات مخطوط سیّد رضا طباطبایی جلوه محبت، مخطوط، سیّد زین العابدین طباطبایی، رسایل و دست نوشته ها، مخطوط؛ همو، ولایت المتقین، قم 1366ش؛ سیّد صادق طباطبایی، خاطرات، مخطوط؛ محمّد مداح، شرح زندگی و اوصاف آیت الله طباطبایی ابر تمویی، مخطوط سیّد نور الدین مهدوی ابرقویی خاطرات، مخطوط سیّد مصلح الدین مهدوی سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش همو، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قول اخیر سه مجلد اصفهان 1397 ش همو، دانشمندان و بزرگان اصفهان در مجلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، اصفهان 1384 ش همو، مختصری از تاریخچه محله خواجو، اصفهان 1345 ش

/سیّد رضا طباطبایی/

طباطبایی اردستانی سیّد مهدی؛ فرزند سیّد محمّد باقر بن سیّد محمّد شفیع اردستانی از علما و فضلای قرن سیزدهم هجری در اصفهان است (شفیعی اردستانی، ص 217). از زندگی وی اطلاعی در دست نیست. وی به سال 1295 فوت (سنگ مزار) و در تکیه آباده ای * به خاک سپرده شده است.

منابع: مرتضی شفیعی اردستانی اردستان نگینی بر انگشتر كویر، مخطوط؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، رجال اصفهان اصفهان 1328 ش.

/حمید خلیلیان/

طباطبایی اسلامی، سیّد محمّد؛ معروف به میرزا محمّد فرزند سیّد اسماعیل شیخ الاسلام، نبیرة میر محمّد

حسین شیخ الاسلام و از احفاد میرزا رفیعا * بوده که در سال 1295 ش در محلهٔ باب الرحی، در شهر اردستان به دنیا آمد.

تحصیلات ابتدایی و مقدماتی صرف و نحو را در زادگاه خود فرا گرفت و به خدمت آموزش و پرورش درآمد. وی مدت ها در قهپایه مشغول خدمت بود و سپس در مدارس اردستان به تدریس پرداخت و زمانی مدیر یکی از مدارس اردستان بود (شفیعی اردستانی، ج 1، مخطوط) این مرد شاعری لطیفه پرداز، شوخ طبع و در عین حال حساس زودرنج و نکته سنج بود. از زمان کودکی شعر می سرود و در سرودن انواع و اقسام شعر و استقبال از شعرای گذشته و تضمین غزلیات حافظ، كمال استادی را به خرج می داده است ولی متأسفانه علاقه به ثبت و ضبط اشعار خود نداشته و حتی تخلّصی برای خود انتخاب نکرده است.

آن چه از او باقی است اشعار و ابیاتی است که شاگردانش در کلاس درس و یا رفقایش در معاشرت از او ضبط کرده اند. در نثر نویسی نیز زیر دست و در سخنرانی و در ریاضیات و فن تدریس نیز متبحر بود (عظیم پور اردستانی، ص 195)

از اشعار اوست:

یک روز به گریه پا نهادم به جهان *** روز دگری ز خنده رفتم ز میان

وز گریه من چه خنده ها گشت عیان *** وز خنده من چه سینه ها شد به فغان

(همان جا)

سیّد محمّد طباطبایی اسلامی در 12 آبان 1353ش فوت و در تکیه سیّد العراقین * به خاک سپرده شد.

خواهر وی فرخنده خانم اسلامی نیز یکی از بانوان است. فرهنگی اردستان بود که با تحمل مشقات فراوان شاگردان بسیاری را تربیت کرد و در مقام نخستین پرورش دهنده طبقه زنان در تاریخ فرهنگ اردستان جایگاهی والا دارد. این بانوی فرهنگی به تدریس و آموزش عشق می ورزید و بیشتر بانوان تحصیل کرده اردستان زمانی شاگرد او بوده اند و از او به نیکی یاد می کنند (گلبن، ج 1، ص 463-464).

منابع: مرتضی شفیعی اردستانی سخنوران از دستان، ج1، مخطوط علیرضا عظیم پور اردستانی استون محلی ناشناخته در شمال غرب اردستان اصفهان 1389 ش محمّد گلبن اردستان نامه، ج 1، تهران 1381 ش

/مهدی شجار اعرابی/

طباطبایی زواره ای میرزا سعیدا؛ از علما، عرفا و شعرای قرن سیزدهم هجری و از نوادگان میرزا رفیعای نائینی * است که در سال 1190 ق متولد شده (معلم حبیب آبادی، ج 4، ص 395) و در اصفهان اقامت داشته است (رفیعی مهر آبادی، ص 288). میرزا سعیدا در تفسیر و منقول استاد بود و مجموعه ای از آثار او به خط خودش در کتابخانه حاج میرزا ابوالهدی کلباسی * در اصفهان موجود بوده است. وی در سال 1251 ق قوت و در صحن تکیه میرزا رفیعا * مدفون شده است (همان جا). امروزه اثری از مزار وی موجود نیست.

منابع: ابو القاسم رفیعی مهرآبادی اتشکده اردستان، بخش دوم، اصفهان 1342 ش مرتضی شفیعی اردستانی اردستان نگینی بر انگشتر کویر مخطوط موجود در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی محمّد على معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج، اصفهان 1353 ش سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش.

/احمید خلیلیان/

طباطبایی زواره ای، آقا سیّد محمّد؛ فرزند آقا میرزا محمّد کریم (سنگ مزار) در خدمت جمعی از فضلای اصفهان امثال حاج سیّد اسدالله بید آبادی تحصیل نموده است و مورد وثوق و اطمینان سیّد اسدالله بیدآبادی بوده به دامادی حاج سیّد محمّد جعفر بیدآبادی مفتخر گردید (مهدوی، ج 2، ص 202) وی در شب جمعه 29 رجب 1331ق وفات و در بقعه آقا محمّد بیدآبادی * مدفون گردید (سنگ مزار).

ماده تاریخ وفاتش که بر سنگ مزار حک شده چنین خواهر وی فرخنده خانم اسلامی نیز یکی از بانوان است:

سلیل اتقیا میر مؤید *** چه شد مستغرق اندر فیض سرمد

خرد تاریخ سال رحلتش گفت *** محمّد رفته تا نزد محمّد

فرزندش حاج میرزا محمّد حسین زواره ای از مخصوصان خاندان سیّد حجت الاسلام بوده و نزد طبقات عموم به خصوص علما مورد احترام بوده است. وی در شب 23 صفر 1378 ق فوت و در تکیه آقا محمّد بیدآبادی به خاک رفت که پس از تعریض خیابان و احداث فرودگاه در زمین های تخت فولاد استخوان های

وی به مسجد سیّد منتقل و جنب مقبره کوچک مدفون گردید (مهدوی، ج 2، ص 202)

منبع: سیّد مصلح الدین مهدوی، بیان المفاخر، دو مجلد، اصفهان 1368ش.

/حمید خلیلیان/

طباطبایی خوراسکانی، میرزا زین العابدین؛ فرزند سیّد محمّد طباطبایی است که هر دو از علمای منبری شهر خوراسگان به شمار می آمدند (جعفریان ص 299؛ طباطبایی مصاحبه با آقای علوی). جد این خاندان امامزاده میر قوام الدین مدفون در منطقه گورت است (طباطبایی، مصاحبه با امینی).

از آثار کتابت وی دو جلد «شرح لمعه» است که نزد احفاد او موجود است (جعفریان، ص 299)

ایشان دارای دو پسر به نام های سیّد جواد و سیّد محمّد علی بوده که هر دو در سلک روحانیت سال ها به ارشاد و هدایت مردم شهر خوراسگان می پرداختند (طباطبایی، مصاحبه با علوی).

میرزا زین العابدین، سرانجام پس از عمری تبلیغ دین مبین اسلام وفات یافت و در تخت فولاد اصفهان در کنار قبر پدرش در تکیه فاضل هندی * به خاک سپرده شد (جعفریان، ص 299) امروزه از قبر ایشان اثری باقی نمانده است.

منابع رسول جعفریان، خورشید جی اصفهان 1384 ش؛ سیّد مصطفی طباطبایی مصاحبه با سیّد تقی علوی طباطبایی 1391 ش، همو مصاحبه با جعفر امینی بزره، 1391ش

/سیّد مصطفی طباطبایی/

طباطبایی سیّد محمود؛ فرزند عالم فاضل سیّد جواد طباطبایی بن سیّد زین العابدین طباطبایی خور اسکانی * می باشد. وی مانند دیگر برادران خود سیّد محمّد و سیّد مصطفی و سیّد مرتضی در سلک روحانیت درآمد. وی در کسب علوم و معارف دینی علاوه بر پدر خود از محضر اساتید بزرگ حوزه علمیه اصفهان همچون سیّد محمّد صادق مدرس خاتون آبادی * حاج آقا رحیم ارباب * و سیّد محمّد رضا خراسانی * استفاده کرد.

تلاش و پشتکار وی در یادگیری علم ستودنی بود؛ به گونه ای که با آن که ساکن محله پژوه شهر خوراسگان بود. در طول هفته در حوزه علمیه اصفهان به سر می برد و فقط روزهای پنج شنبه و جمعه را نزد خانواده خود بود.

علاقه و احترام اساتید ایشان به او مانند حاج آقا رحیم ارباب باعث شده بود که ایشان مسؤول تقسیم شهریه طلاب در حوزه علمیه باشند و در این زمینه استاد و دست خط هایی از وی نزد فرزندانش موجود است. سیّد محمود طباطبایی انس بسیار زیادی با شیخ عباسعلی ادیب داشته و معمولاً اوقات فراغت را در مقبره صاحب طباطبایی خوراسکانی میرزا زین العابدین بن عباد به مباحثه علوم دینی با یکدیگر به سر فرزند سیّد محمّد طباطبایی است که هر دو از علمای می بردند (طباطبایی، مصاحبه با حجت الاسلام حاج آقا رضا طباطبایی).

ایشان مانند پدر و برادران خود از روحانیون خوشنام محله پژوه شهر خوراسگان به شمار می آمد و به دلیل خفقان دوران پهلوی در روضه های هفتگی که در منازل برپا می شد به ارشاد مردم می پرداخت و در این زمینه بیشتر از کتاب های علامه مجلسی بهره می برد (همان جا امینی، مخطوط).

سیّد محمود دارای چهار پسر و پنج دختر بوده فرزند اول ایشان سیّد عبدالحسین طباطبایی از فرهنگیان و در خدمت آموزش و پرورش است. فرزند دوم او حجت الاسلام سیّد حسن طباطبایی از روحانیون و مبلغین حوزه علمیه اصفهان است که از محضر سیّد محمّد علی صادقی * و صافی و هم اکنون شیخ حسین مظاهری استفاده می نماید فرزند سوم او حجت الاسلام سیّد محمّد طباطبایی که علاوه بر امامت جماعت و منبر در دادگاه انقلاب اسلامی به منصب قضاوت مشغول می باشد و چهارمین فرزند ایشان حجت الاسلام حاج سیّد رضا طباطبایی می باشد که از مبلغین کشور است و در جوزة علمیة قم مشغول به تدریس است (طباطبایی، مصاحبه با حجت الاسلام حاج آقا رضا طباطبایی).

سیّد محمود طباطبایی سرانجام پس از عمری تلاش و ارشاد مردم سرانجام در تاریخ 3 فروردین 1342 / 26 شوال 1382 ق وفات یافت و پس از تشییع جنازه باشکوه در تکیه ملک (گلستان شهدا*) به خاک سپرده شد.

منابع: جعفر امینی نگاهی به محله بزره مخطوط؛ سیّد مصطفی طباطبایی مصاحبه با حجت الاسلام حاج آقا رضا طباطبایی فرزند سیّد محمود طباطبایی.

/سیّد مصطفی طباطبایی/

طباطبایی، سیّد عباس؛ فرزند حاج سیّد محمّد على بن سیّد زین العابدین * از روحانیون منبری شهر خوراسگان به شمار می آید. وی در محله پزوه در شهر خور اسکان متولد شد و در کودکی از وجود پدر خود

علم آموخت. بعدها در حوزه علمیه اصفهان از محضر درس شیخ محمّد رضا نجفی *، حاج آقا رحیم ارباب * و سیّد محمّد رضا خراسانی * بهره برد (مهدوی، ج 2، ص 1068؛ طباطبایی). مصاحبه با حجت الاسلام حاج آقا شد. رضا طباطبایی، وی سال ها در محله پزوه خوراسگان و شهرهای اطراف به نماز جماعت و وعظ و خطابه مشغول بود و از آن جایی که حافظ کل قرآن بود در منبرهایشان بیشتر از آیات قرآن استفاده می کرد (جعفر امینی، مخطوط؛ طباطبایی مصاحبه با حاج آقا رضا طباطبایی) وی بسیار مورد توجه استادان خود بخصوص حاج آقا رحیم ارباب و سیّد محمّد رضا خراسانی بود.

ایشان دارای چهار پسر بود و بزرگترین آن ها سیّد محمّد طباطبایی استاد دانشکده پزشکی دانشگاه اصفهان بود که چندی پیش فوت نمود (جعفر امینی، مخطوط).

وی سرانجام در 25 محرم 1395 ق / 18 بهمن 1353 ش فوت و پس از تشییع جنازه باشکوه توسط مردم شهر خوراسکان و در تکیه ملک (گلستان شهدا*) آرمید.

منابع: جعفر امینی پزوه نیم نگاهی به محله پژوه، مخطوط؛ سیّد مصطفی طباطبایی مصاحبه با حجت الاسلام حاج آقا سیّد رضا طباطبایی 1391 ش؛ همو مصاحبه با جعفر امینی پزوه 1391 ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی دانشمندان و بزرگان اصفهان در مجلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، اصفهان 1384ش.

/سیّد مصطفی طباطبایی/

طباطبایی، سیّد مصطفی؛ فرزند سیّد جواد طباطبایی بن سید زین العابدین طباطبایی * متولد 1313ق است. وی که دومین فرزند سیّد جواد طباطبایی است. مانند پدر و برادران خود به سلک روحانیت درآمد و علاوه بر تحصیل در خدمت پدر خود، از اساتید حوزه علمیه اصفهان از جمله ملا عبدالکریم گزی * شیخ محمّد رضا نجفی *، شیخ محمّد حسن عالم نجف آبادی * نیز بهره برد؛ وی از جمله منبری ها و قاریان شهر خوراسگان به شمار می آمد (طباطبایی، مصاحبه با حجت الاسلام حاج سیّد رضا طباطبایی امینی، مخطوط). سیّد مصطفی طباطبایی در سال 1379 ق فوت و در گلستان شهدا * به خاک سپرده شد.

ایشان دارای سه پسر بود که هر سه جزء روحانیون بنام شهر خوراسگان بودند. از فرزندانش حجت الاسلام سیّد جواد طباطبایی که بجز وعظ و روضه خوانی و امامت مسجد ائمه اطهار در عصرهای جمعه، همان جا به برگزاری دعای سمات اقدام می نمود. او پس از چند سال بیماری در 21 دی 1383ق / 28 ذیقعده 1425 بدرود حیات گفت و در صحن امامزاده ابوالعباس خور اسکان مدفون شد.

از فرزندان ایشان، حجت الاسلام حاج سید على طباطبایی مانند پدر خود عمری در سلک روحانیت به امامت جماعت در مسجد سیّد خور اسکان و وعظ و خطابه پرداخت و سرانجام پس از چندین سال تحمل درد و بیماری در سال 1391ش در گذشت و در رواق امامزاده اسحاق خوراسگان در کنار برادر خود حاج سیّد ابوالفضل طباطبایی مدفون گردید.

حجت الاسلام حاج سیّد ابوالفضل طباطبایی، نیز یکی دیگر از فرزندان سیّد مصطفی در سال 1310ش در محله پزوه متولد شد و علاوه بر پدر و برادرانش از محضر درس آقا نجفی، سیّد ابوالحسن شمس آبادی * اشنی و شیخ محمّد باقر زند کرمانی * بهره جست. وی سال های متمادی در مسجد نور بلند محله پزوه به وعظ و خطابه مشغول بود و از ذاکرین با اخلاص اهل بیت به شمار می رفت.

وی در شعر نیز قریحه ذاتی داشت و «قاصر» تخلص می کرد و از وی دیوان شعری به نام «دیوان قاصر» نیز از ایشان به چاپ رسیده است. یکی از فرزندان ایشان به نام آقا نفی طباطبایی از جانبازان بالای 70 درصد جنگ تحمیلی به شمار می رود که سالیان زیادی است به دلیل مصدومیت در بستر بیماری است (جعفریان، ص 328 - 329؛ امینی، مخطوط).

حاج سیّد ابوالفضل طباطبایی سرانجام در سال 1388 ش پس از چند ماه بیماری وفات یافت و در رواق امامزاده اسحاق خوراسگان به خاک سپرده شد (طباطبایی مصاحبه با جعفر امینی).

منابع: جعفر امینی پزوه نیم نگاهی به محله پزوه، مخطوط رسول جعفریان، خورشید جی اصفهان 1384ش؛ سیّد مصطفی طباطبایی، مصاحبه با حجت الاسلام حاج آقا سیّد رضا طباطبایی 1391/10/10ش همو، مصاحبه با جعفر امینی پزوه، 1391/10/9ش.

/سیّد مصطفی طباطبایی/

طبیب خراسانی میرزا محمّد؛ طبیب حاذق، مشهور به «مجد الحكماء» فرزند میرزا محمّد جعفر خراسانی در سال 1248ش به دنیا آمد. وی از اساتید طب قدیم و جدید بوده و در سن هشتاد و سه سالگی در

هفتم دی 1331 ش وفات یافت و پیکرش را در سمت جنوب تکیه بروجردی * به خاک سپردند (اطلاعات سنگ قبر).

مجد الحکماء برادری به نام میرزا محمّد حسین اصفهانی ملقّب به «دبیر الحکماه» داشته که از فارغ التحصیلان مدرسه دارالفنون در رشته طب بوده است. وی در تهران روزنامه الجمال را به سال 1325ش تأسیس و مندرجات أن مواعظ سید جمال الدین واعظ اصفهانی در آغاز مشروطیت را شامل می شده است. میرزا محمّد حسین پس از این روزنامه روزنامه جمالیه را در همدان منتشر نمود (یغمایی، ص 223)

منابع: حمید خلیلیان، بوستان فضیلت، اصفهان 1385 ش؛ اقبال یغمایی، شهید راه آزادی، تهران 1357ش.

/حمید خلیلیان/

طبیب اصفهانی میرزا محمّد زمان فرزند علی طبیب حادق ساکن حبیب آباد برخوار بوده است. میرزا محمّد علی معلم حبیب آبادی (روزنامه چهلستون ص 1 و 2) می نویسد: «میرزا محمّد زمان اصلاً از مردم اصفهان بوده و چندین سال در قریه حبیب آباد برخوار (مولد و موطن خاکسار) به طرز اطباء قدیم طبابت و معالجه می نمود و همانا در سنه 1321 ق از اصفهان بدانجا آمده، عیالی اختیار و تا آخر عمر آن جا اقامت داشته و در اداء صلوات مفروضه و مستحبه در اول وقت و به جا آوردن نوافل و بعضی از ادعیه و اداب شرعیه و اوراد و اذکار مقرّره نهایت اقدام و اهتمام را مرغی می داشت».

وی در حبیب آباد در ظهر روز 2 شنبه 27 شوال 1347 ق وقات و در تخت فولاد به خاک سپرده شد (همان جا).

دو نفر از پسران وی یکی علی مستشفی اصفهانی از مشاهیر اطباء تهران در شب جمعه 3 رمضان 1317ق/ 1278ش در اصفهان متولّد شد و تحصیلاتش را در اصفهان و تهران نزد اساتیدی همچون میرزا عبد الرزاق خان سرتیپ به انجام رسانیده و از دانشکده پزشکی فارغ التحصیل شده است. وی صاحب تألیفاتی چند از جمله کتاب «ازدواج و حفظ الصّحّه» و «اسرار زیبایی زنان» «تاریخ سیفیلیس»، «عشق» و همچنین صاحب مقالات دیگر است. او دارای طبع شعر هم بوده و تخلص «مستشفی» داشته است. علی مستشفى در شب پنجشنبه 11 جمادى الأولى 1373ق / 1332ش فوت و در صحن بزرگ حضرت معصومه (سلام الله علیها) به خاک رفت. برادر دیگر وی میرزا لطف الله مستشفى در حبیب آباد به دنیا آمد و تحصیلات خود را در حبیب آباد، اصفهان و تهران تکمیل کرد و در مدرسه الیانس اصفهان زبان فرانسه را آموخت و مدت ها تدریس می نمود. او سال ها در اداره ثبت استاد مشغول خدمت بوده است (همان جا).

منابع: روزنامه چهلستون شماره 116 و 115، سال سوم، بهمن 1332 ش؛ میرزا محمّد على معلم حبیب آبادی، مقاله «درگذشت است یک پرشک عالی مقام یا وفات یک طبیب مسیحا دم».

/حمید خلیلیان/

طبیب خراسانی سیّد هاشم؛ طبیب ماهر و فاضل کامل، در شهر نساء ابیورد از توابع خراسان متولد شده در اصفهان ساکن گردیده در این شهر به سال 1154 ق وفات یافته و در صفه سمت چپ بقعة تكیة آقا حسین خوانساری * مدفون گردید (مهدوی 1370 ش، ص 111)

ماده تاریخ وفاتش این است:

به تاریخش رقم زد کلک خادم *** وطن بادش بهشت جاودانی

(مهدوی، 1384ش، ج 2، ص 1007)

منابع: سیّد مصلح الدین مهدوی دانشمندان و بزرگان اصفهان، چاپ رحیم قاسمی و محمّد رضا نیلفروشان، اصفهان 1384 ش؛ همو سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش.

/سیّد مصلح الدین مهدوی/

طبیب دهکردی میرزا غلامحسین؛ از اطبای قدیم شهر کرد و از شاگردان میرزا محمّد باقر حکیم باشی * بوده است. وی سال ها در شهر کرد به طبابت رایگان و مداوای بیماران صرف نمود و بر طبق طب قدیم و تجویز گیاهان دارویی بیشتر امراض را معالجه می کرده و عموم اهالی به طبابت او ایمان داشتند. وی در شوال سال 1352ق فوت و در تکیه ملک (گلستان شهدا*) به خاک سپرده شد (نیکزاد امیر حسینی، ج 1، ص 464) از فرزندان وی عبدالله ریاحی از پزشکان بنام است. وی در شهر کرد. اصفهان و دار الفنون تهران تحصیل نموده و سال ها در شهرکرد و اصفهان و تهران به امر پزشکی پرداخته است (همو، ج 2، ص 61)

منابع: کریم نیکزاد امیر حسینی، شناخت سرزمین چهار محال و بختیاری، اصفهان 1357ش.

/حمید خلیلیان/

طبیب اصفهانی، میرزا عبدالباقی؛ فرزند محمّد رحیم حکیم باشی بن میرزا محمّد باقر بن میرزا رضا بزرگ بن حكیم احمد بن حکیم سلمان موسوی اصفهانی است. وی در سال 1127 ق در اصفهان به به . دنیا آمد (واله داغستانی، ج 2، ص 294). او از سادات موسوی است که نسبش به حضرت موسی بن جعفر علیه السلام می رسد. وی همچون آبای خود به طبابت شهرت داشت. و حکیم باشی مخصوص نادرشاه و کریم خان زند بود. صاحب آتشكده در احوال «نامی» پسر عموی طبیب می نویسد و اجدادش قریب یکصد و پنجاه سال می شود. که حسب الحکم سلاطین صفویه از فارس به اصفهان آمده، به طبابت سرکار سلاطین صفوی مشغول و محرم بوده اند (آذربیگدلی، ص 654) در ضمن احوال «طبیب» چنین آورده است: «خلف الصدق مرحوم میرزا محمّد رحیم حکیم باشی نواب شاه سلطان حسین صفوی در عهد شاه عباس ماضی جد ایشان میرزا سلیمان [سلمان صحیح است] از فارس به عراق آمده، در اصفهان متوطن شده، نسلاً بعد نسل به خدمت سلاطین صفویه مفتخر بوده و در کمال اعتبار و احترام می زیسته اند». (همان، ص 584).

مرتبة حكیم باشی از عصر صفوی تا قاجار حائز اعلا درجه اهمیت بوده است و صاحبان این منصب مقرب الخانان لقب داشته اند و از میرزا محمّد رحیم بدر طبیب به عنوان حکیم باشی مخصوص که چهار صد تومان مواجب سالانه معادل شصت و هشت نفر ملازمان پادشاه دریافت می داشته نام برده شده است (میرزا سمیعا، ص 20) همین لقب و جایگاه در زمان نادرشاه به فرزند او میرزا عبدالباقی طبیب اصفهانی رسیده است (شعبانی ج 1، ص 212).

محمود افغان پس از تسخیر اصفهان، سیصد تن از مقامات کشوری و لشکری ایران را در سال 1139ق. به قتل رساند و میرزا محمّد رحیم پدر طبیب که حکیم باشی مخصوص سلطان حسین صفوی و از موثرترین افراد در تصمیمات حکومتی به شمار می رفت (جهت اطلاع از نفوذ او ر.ک: ملکم، ج 1، ص 415؛ لاکهارت، ص 103 و 130 و 141 و 439) یکی از آنان بود و بدین ترتیب طبیب در 9 سالگی از پدر محروم ماند و گویا مادرش را نیز در همین اوان از دست داد چنان که خود گفته است:

منم که روز اول از من آسمان و زمین *** محبت پدری، مهر مادری برداشت

از روزگار نوجوانی و جوانی طبیب اطلاعات چندانی موجود نیست همین قدر می دانیم میرزا عبدالباقی همچون اسلاف خود به طب مشهور بوده، عهد جوانی را به مطالعه و تحصیل این علم گذرانده است و سپس به عنوان حکیم باشی مخصوص به دربار نادر راه یافته است. به مناسبت این سمت پیوسته همراه نادر بوده است. اگرچه به سفرهای خود اشارتی نکرده است؛ ولی از قول صاحب تذكرة «ریاض الشعرا» که حدود دو ماه در دهلی با طبیب مؤانست داشته (واله داغستانی، ج 2، ص 1293) می توان دانست که طبیب در حمله نادر به هند او را همراهی نموده است. وی همچنین پس از نادر مدتی را به طبابت و رفاقت کریم خان زند بر می گزیند (صبا ص 499).

در ماخذی که متذکر احوال طبیب شده اند. تقریباً همگی به سمت کلانتری او اشارت کرده اند که گویا پس از دوره نادری و در زمان کریم خان زند شغل کلانتری شهر اصفهان را بر عهده گرفته است (آذر بیگدلی، ج 2، ص 584) طبیب اولین کسی است از این خاندان که کلانتر اصفهان شدند و ظاهراً قبل از ایشان کلانتری اصفهان با میرزا ربیع الدین جابری انصاری بوده است (همایی 1390، ص 379) نکته قابل ذکر این است. که طبیب علاوه بر جایگاه درباری خود بواسطه سمت کلانتری از پایگاه مردمی و محبوبیت عمومی نیز برخوردار بوده است. چرا که کلانتران از عهد صفویه تا قاجار از سوی مردم و معتمدین آنان برگزیده می شدند (سرجان ملکم (ج 2، ص 772) در این باره می نویسد: «کلانتران و کدخدایان محلات هر شهر، چنان چه سبق نگارش یافت باید از اهالی بند و بلکه کسانی باشند که غالب الناس مایل به ایشان باشند که فی الحقیقه كلانتران و کدخدایان محلات و قوی و دهات کسانی هستند که به انتخاب مردم همان مکان باید معین بشوند. فایده ای قاعده این است که صاحب منصبان مزبور مثل امرای قبایل اند و بسیار است که منصب را به وراثت دارند. این قسم کلانتر و کدخدا احتمال دارد که وقتی از روی اضطرار و اجبار آلت دست ظلمه شود، لکن طبیعت و مصلحت خود و خانواده و ورثه او اقتضای آن دارد که حتى المقدور در حمایت اهالی بلد خود بذل جهد نماید».

در کتب تراجم درباره زمان آغاز و مدت زمان تصدی طبیب به سمت کلانتری شهر اصفهان مطلبی نیامده است؛ ولی می دانیم که وی پس از مدتی داوطلبانه از این سمت کناره گیری کرده و این شغل را به برادر کوچکتر خود

میرزا عبد الوهاب سپرده است تا به تمامی همت خود را مصروف عالم شعر و شاعری سازد (هدایت، ص 719) و به قول صاحب تذکره اختر «طبیب پس از کلانتری مشتاق * را ندیم خود ساخته به خواندن و گفتن شعر پرداخته» است (گرجی ، ج 1، ص 127).

طبیب از نخستین شاعرانی است که به سبک بازگشت متمایل بوده و به انجمن مشتاق پیوسته است. وی همچنین در اشعار خود نیز ارادتش به مشتاق را بیان می دارد.

رسد این طرفه غزل کاش به مشتاق طبیب *** وای بر آن سخنی کو به سخندان نرسد

(طبیب اصفهانی، ص 77)

تصویر

دیوان میرزا عبدالباقی طبیب

جلال الدین همایی * (1390، ص (379) می نویسد: «طبیب اصفهانی شاعر غزل سرای بزرگ اصفهان است و او را در ردیف عاشق اصفهانی متوفی سنه 1180 و مشتاق اصفهانی متوفی سنه 1170 از پیشوایان تجدد ادبی و از استادان ماهر مكتب شعر جدید اصفهان باید شمرد».

كتب تراجم درباره سجایای اخلاقی و ویژگی های انسانی طبیب بسیار سخن گفته اند و البته با تأملی در منش و روش او در می یابیم که چنین ستایشهایی از روی مبالغه و علو نبوده است. وی با آن که به طور ویژه طبابت نادر و مدتی طبابت کریم خان زند را بر عهده داشته و در دربار از نفوذ و جایگاه ممتازی برخوردار بوده است. حتی یک غزل در مدح و ستایش شاهان و درباریان ندارد بلکه گاه در اشعار خود هم زبان با توده مردم به انتقاد طبقه حاکمه لب می گشاید:

شه خفته و به درگاه، خلقی ز دادخواهان *** غفلت ز دادخواهی خود چیست پادشا را

ملک آسوده در خلوت سرا و دادخواهان را *** دریغا، خون کند در دل تغافل های دربانان

همچنین وی با تمایل و خواست خود سمت کلانتری شهر اصفهان را واگذار کرد و عالم شعر و شاعری را برگزید. چاشنی عرفان و غم جانسوزی که در اشعار او دیده می شود، بیشتر رنگ واقعیت دارد تا لفظ و مضمون پردازی شاعرانه که البته غم از دست دادن پدر و مادر آن هم در کودکی شاعر این غم را بیشتر نمودار ساخته است.

تذكره ها اشعار او را بین دو تا سه هزار بیت دانسته اند. و دیوان موجود از او که تا کنون سه بار به طبع رسیده است. اول بار سال 1347ش به کوشش و خط حسین مظلوم متخلص به «کی فر» به همراه تحقیق شایسته کیوان سمیعی با عنوان «شرح حال طبیب اصفهانی» و دومین بار به همت اسماعیل شاهرودی بیدار در سال 1375ش توسط انتشارات جوهری و آخرین بار در سال 1376ش مجتبی برزآبادی فراهانی توسط انتشارات سنایی به همراه رساله شرح حال طبیب نزدیک به دو هزار بیت را در بردارد و به طور دقیق شامل: 12 قصیده، 2 مثنوی، 29 رباعی، 11 دوبیتی، 2 قطعه، 17 بیت پراکنده و 164 غزل است (برزآبادی فراهانی، ص 12 مقدمه). تبحّر عمدة طبیب در غزل های اوست که لطافت خاص آن یادآور غزلیات سعدی است. نسخه خطی دیوانش در کتابخانه های مجلس شورای اسلامی به شماره های 558 و 1020 مورخ 1235 ق؛ مرکز احیاء میراث اسلامی به شماره 667؛ علامه طباطبایی شیراز به شماره 1746؛ آیت الله گلپایگانی به شماره 3806 ملی تهران به شماره 2675؛ دانشگاه تهران به شماره 3619 مورخ 1318ق؛ سلطنتی تهران به شماره 425 از سده 13 ق (درایتی، ج 5، ص 260) موزه بریتانیا به شماره 3289 مورخ 1205ق (موسوی، ص 304) است. همچنین از نسخ نفیس

دیوان طبیب در اصفهان یکی متعلق به میرزا عبدالوهاب کلانتری * بوده که با مقدمه ای که پاسخ طبیب به نامه میرزا مهدی خان استرآبادی منشی نادرشاه است آغاز می گردد، آن گاه اشعار طبیب به ترتیب: قصائد، حکایت محمود و ایاز غزلیات، مفردات و رباعیات نوشته شده است. این نسخه به خط محمّد باقر رشحه و تاریخ نگارش آن شنبه سوم محرم 1230 ق می باشد و دیگری متعلق به دانشمند فرزانه سیّد احمد تویسرکانی است که این نسخه به خط شکسته نستعلیق پخته و دارای تاریخ نگارش 1240 ق می باشد و قصائد و تعدادی از غزلیات را شامل می شود (موسوی، ص 300 و 303). جلال الدین همایی (1390، ص 379) می نویسد: «دیوانش در حدود هزار بیت به نظر نگارنده رسیده که برای خود استنساخ کرده ام». از دیگر آثار وی مثنوی «محمود و ایاز» است که بخشی از آن ضمن نسخه خطی مجلس شورای اسلامی به شماره 1020 آمده است (درایتی، ج 5، ص 260؛ مهدوی ج 2، ص 748).

معروف ترین غزل طبیب که بارها به صورت تصنیف و آواز اجرا شده و شهرتی جهانگیر دارد به عنوان حسن ختام درج می گردد:

غمش در نهانخانه دل نشیند *** به نازی که لیلی به محمل نشیند

به دنبال محمل چنان زار گریم *** که از گریه ام ناقه در گل نشیند

خلد گربه با خارم آسان برآرم *** چه سازم به خاری که در دل نشیند

پی ناقه اش رفتم آهسته، ترسم *** غباری به دامان محمل نشیند

مرنجان دلم را که این مرغ وحشی *** ز بامی که برخاست مشکل نشیند

عجب نیست خندد اگر گل به سروی *** که در این چمن پای در گل نشیند

بنازم به برم محبت که آن جا *** گدایی به شاهی مقابل نشیند

طبیب از طلب در دو گیتی میاسا *** کسی چون میان در منزل نشیند

(موسوی، ص 304)

درباره سال در گذشت طبیب اختلاف اقوال بسیار است (ر.ک: سمیعی ص 88) ولی با توجه به تصریح متن سنگ مزار وی واقع در تخته فولاد اصفهان به سمت لسان الارض * و همچنین مصرع ماده تاریخ فوت طبیب از صهبای شاعر: «بزم جنّت منزل آن زنده سادات باد»، باید سال 1171ق را به عنوان سال درگذشت وی معتبر داشت و این مقارن با 44 سالگی شاعر بوده است. سنگ مزارش از جنس مرمری و متن عربی به خط ثلث و حواشی اشعار فارسی به خط نستعلیق بسیار خوش است (همایی 1381، ص 482؛ صدر هاشمی، ص 316؛ اوحدی یکتا، ص 212)

چنان که دیدیم خاندان طبیب از زمان صفویه در علم بویژه پزشکی و در عالم سیاست مطرح و نام اور بوده اند که به حکیم سلمان پزشک شاه عباس اول جد خاندان طبیب و پدر او میرزا محمّد رحیم، پزشک شاه سلیمان و سلطان حسین صفوی اشارت کردیم. از دیگر نامداران و مشاهیر خاندان طبیب می توان به بزرگانی چون میرزا محمّد صادق نامی صاحب تاریخ گیتی گشاه و چند منظومه دیگر معتمدالدوله نشاط اصفهانی و بیدل شیرازی اشاره کرد (ر.ک: سمیعی، ص 60 - 16).

منابع: لطفعلی نیک آذربیگدلی، آتشکده آذر، تصحیح میرهاشم محدث تهران 1378ش؛ عبد المجید اوحدی بكنا اطبیب اصفهانی، مجله یغما سال 18، شماره 4 تیر 1344 ش؛ مصطفی درایتی، فهرستواره دست نوشته های ایران، ج 5، تهران 1389ش؛ رضا شعبانی تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه 2 تهران 1369 ش؛ محمّد مظفر حسین صباء تذكرة روز روشن، تصحیح و تحشیه محمّد حسین رکن زاده آدمیت، تهران 1343 ش؛ سیّد محمّد صدر هاشمی، مقاله «میرز عبد الباقی طبیب و کلاسر اصفهان»، مجله یغما، سال دوم شماره هفتم مهر 1328 ش؛ میرزا عبدالباقی طبیب اصفهانی دیوان طبیب اصفهانی، چاپ اسماعیل شاهرودی، تهران 1375ش؛ همو، دیوان طبیب اصفهانی به خط حسین مظلوم به انضمام رساله در شرح حال طبیب اصفهانی، [بی نام] 1347 ش؛ احمد گرجی، تذکره اختر، چاپ عبدالحسین خیامپور، ج1، تبریز 1343 ش لارنس لاکهارت، انقراض سلسله صفویه، ترجمه اسماعیل دولتشاهی، تهران 1383ش؛ سیرجان ملکم تاریخ کامل ایران ترجمة میرزا اسماعیل حیرت تهران 1380 ش؛ سیّد کمال موسوى «دیوان طبیب اصفهانی» نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان سال 7، شماره 8، 1351 ش؛ میرزا سمیعا، تذكرة الملوک، چاپ محمّد دبیرسیاقی، تعلیقات مینورسکی، ترجمة مسعود رجب نیا، تهران 1368 ش علیقلی واله داغستانی، تذكره ریاض الشعراء تصحیح محسن ساجی

نصر آبادی، 2ج، تهران 1384 ش؛ رضاقلی خان هدایت، مجمع الفصحا، تصحیح مظاهر مصفاء 6ج، تهران 1336- 1340 ش؛ جلال الدین همایی، تاریخ اصفهان (مجلد ابنیه و عمارات)، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1381 ش؛ همو تاریخ اصفهان (سلسله سادات و مشجرات و مسطحات انساب و نسب امامزاده های اصفهان)، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1390 ش.

/ محمّد ابراهیم ایرج پور/

طبیب فتّاح، سیّد على؛ فرزند سیّد محمّد جعفر موسوی از اطبّاء حاذق و متبحّر قرن چهاردهم هجری است. سال ها در اصفهان طبابت می نموده و مردی متدیّن و انسان دوست و غمخوار بیماران نیازمند بوده است. وی سرانجام در روز 2 رمضان 1397 ق وفات یافت و نزدیک لسان الارض * جنب مزار سید محمّد تقی فقیه احمد آبادی * مدفون شد.

ید الله تائب برخوردار * ضمن مرثیه ای مادّه تاریخ او را چنین گفته است:

بهر سال رحلتش از صدق برخوردار گفت:

کر صفا فتّاح شد اندر جنان او با ادب

فرزند وی دکتر سیّد حسین فتّاح متوفی 13 بهمن 1346 ش در کنار مزار پدر به خاک سپرده شده است.

/غلامرضا نصر اللهی/

طبیب محله نویی، میرزا محمّد؛ معروف به زاهدی، طبیب حاذق و استاد ماهر از سلسله مشایخ بیدآبادی است. وی متوفّی 20 ذیقعده 1367ق و مدفون در بقعه بیدآبادی * است.

منبع: سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش

/سیّد مصلح الدین مهدوی/

طبیب، میرزا محمّد علی؛ فرزند حاجی محمّد از طبیبان اصفهان در قرن سیزدهم هجری است. وی در اول رمضان 1291 ق فوت و در تکیه مادر شاهزاده * پشت دیوار بقعه مدفون گشت (همایی، ص 100).

منابع: جلال الدین همایی، تاریخ اصفهان مجلد ابنیه و عمارات، چاپ ماهدخت ناتو همایی، تهران 1381ش.

/جلال الدین همایی/

طبیب، میرزا محمّد باقر؛ فرزند حاج محمّد اسماعیل بن ابراهیم بن حسینعلی بن شمس علی پوده ای سمیرمی اصفهانی است. وی در حدود سال 1300 ق متولد شد. از پزشکان حاذق و ماهر اصفهان و از شاگردان حاج میرزا محمّد باقر حکیم باشی * بوده است (مهدوی 1345، ص 76؛ همو، 1370، ص 54) وی در اصفهان و حبیب آباد برخوردار، جندق و انارک به طبابت مشغول بود (همو، 1387، ص 58). طبیب در شب پنج شنبه 11 ربیع الاول 1370ق فوت و در تکیه آغاباشی * به خاک سپرده شد.

وی برادر میرزا کریم طبیب بوده ای و حاج میرزا علی جرّاح از پزشکان ساکن محله خواجو (مهدوی، 1370 ص 55) بوده که در مدرسه ملا عبدالله طبابت می کرده است (مرادی نیا، ص 52).

منابع: محمّد جواد مرادی نیا خاطرات آیت الله پسندیده، تهران 1381س؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تحت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش؛ همو، اعلام اصفهان، چاپ غلامرضا نصر اللهی، ج 2، اصفهان 1387 ش.

/حمید خلیلیان/

طبیب میرزا مهدی؛ عالم فاضل و ادیب شاعر طبیب در اصفهان ساکن بوده و در سال 1218 ق وفات یافته و نزدیک بقعه آقا محمّد بیدآبادی * مدفون گردیده است.

ماده تاریخ وفاتش از میرزا محمّد علی دانش * این است:

گفت دانش برای تاریخش *** از جهان شد ارسطوی ثانی

(مهدوی، 1384، ج 2، ص 953؛ همو، 1370، ص 197)

منابع: سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان اصفهان 1370 ش؛ همو، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج 1و 2، اصفهان 1384 ش.

/سیّد مصلح الدین مهدوی/

طریحی نجفی آقا نجم الدین؛ فرزند شیخ محمّد حسین طریحی نجفی از فضلا و زهاد پارسا در اواخر قاجار در اصفهان است. خاندان شیخ طریحی از خانواده های علمی نجف و از اعقاب فقیه رجالی لغوى، شیخ فخر الدین طریحی مؤلف کتاب «مجمع البحرین و مطلع النیرین» در لغات غریبه قرآن و حدیث، متوفی به سال 1085 ق است. نسب این خاندان به جناب حبیب بین مظاهر اسدی شهید کربلا منتهی می شود (مهدوی، 1367، ج 2، ص 219) مرتضی مدرّس گیلانی در رساله «تاریخ

نجف با دانشگاه اسلامی (ص 119-122) نام 45 تن از و اقوام جهان منجر به خلق آثاری بس مهم شده اند. این بزرگان و معاریف این خاندان را آورده است.

شیخ محمّد حسین طریحی به واسطه شیخ محمّد حسین نجفی به اصفهان مهاجرت می کند. سیّد ابوالحسن کتابی * کاتب رساله «نسب نامه الفت» می نویسد: «آن چه این جاب اطلاع یافته و تحقیق نموده ام آن است که این مرحوم شیخ محمّد حسین نجفی در سفر دوم یا سفر اول در عراق به شیخ طریحی شیخ محمّد حسین بر می خورد و دست ارادتی به او می دهید و اخیراً این مرحوم، آن شیخ را به اصفهان می کشاند و خواهر عیال خود، فاطمه بیگم دختر سیّد محمّد علی آقا مجتهد را به ازدواج او در می آورد و با حاجی میرزا عبدالحسین رشتی در خدمت او به سر می برد و به همین واسطه مرحوم آقا نجفی هم نسبت به شیخ اظهار ارادتی می فرموده» (قاسمی ص 454).

شیخ محمّد حسین در یکی از حجرات مسجد جامع عباسی به عبادت و ریاضت اشتغال داشته است. او را از جانشینان استاد غلامرضا شیشه گر از مشایخ و اقطاب سلسه نعمت اللهیه بر شمرده اند. وی در رمضان 1321ق فوت شد و در یکی از اطاق های بقعة حاجی کرباسی جنب مسجد حکیم مدفون گردید (مهدوی، 1387، ج 2، ص 1802 همو، 1384، ج 1، ص 152؛ همو، 1367، ج 3، ص 219 - 220؛ همو، 1382، ص 68).

شیخ نجم الدین طریحی فاضلی ادیب و وارسته و از شاگردان میرزا یحیی مستوفی بیدآبادی * بوده است. طریحی در مدرسه میرزا مهدی در بیدآباد حجره داشته و تدریس سطوح ادبیات می نموده است. وی در بین سال های 1350 تا 1355 ق فوت و در تخت فولاد به خاک می شود (مهدوی، 1367، ج 2، ص 220؛ همو، 1368 ج 3، ص 165؛ همو، 1382، ص 69).

منابع: رحیم قاسمی، شیخ محماد تفی نجفی اصفهانی و خاندانش، قم 1390ش؛ مرتضی مدرس گیلانی، تاریخ نجف با دانشگاه اسلامی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، مخطوط سید مصلح الدین مهدوی تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، سه مجلد اصفهان 1397ش؛ همو، اعلام اصفهان چاپ غلامرضا نصر اللهی، ج 3، اصفهان 1388ش؛ همو، بیان المفاخر در مجلد، اصفهان 1368ش، همو، مزارات اصفهان تصحیح و اضافات اصغر منتظر القائم، اصفهان 1385 ش.

/حمید خلیلیان/

طشت آب؛ باورهای مرتبط با مرگ در تمامی ادیان نجف با دانشگاه اسلامی (ص 119-122) نام 15 تن از و اقوام جهان منجر به خلق آثاری بس مهم شده اند. این قبیل آثار همراه با تخیل هنرمندان از اعصار کهن معنای مرگ را بصورت نمادین مورد هدف قرار داده است. اگرچه مفاهیم و تفسیرهای قابل دسترس و نص صریح روایات دینی از مرگ و چیستی آن پندارهای ذهنی و معنایی پدیده مرگ را توضیح می دهند با این حال نمودهای عینی و وجوه شکلی تفاسیر به سهم خود نقش پسرایی در خوانش مرگ دارد. «طشت آب ها» در کنار بسیاری از عناصر تزیینی و معنایی قبرستان ها و اماکن دینی جهان از جمله این مواردند. این دسته از اشکال و نقوش از عصر اساطیری همراه با باورهای کهن قربانی احترام به عنصر آب و دیگر عناصر اربعه وجود داشته است و در گذر زمان پالایش شده و به اصالت خاصی دست یافته اند. طشت آب ها پیوند مستقیم با معانی مرگ و هنر دارد. مرگ از آن جهت که این گونه آثار بطور مشخص بر سنگ قبور حک و نفر شده اند و هنر از آن رو که اشکال مختلف طشت آب ها بدست هنرمندان چیره دست و عمدتاً گمنام با حفظ وابستگی به مفاهیم معنایی خود. به زیبایی و تنوع رسیده اند. طشت آب ها در عصر اسلامی ضمن حفظ عناصر و اساطیر کهن از آن جا که مطابق با قرائت دین مبین اسلام از مرگ بود نه تنها استمرار یافته بلکه هم از نظر فرمی و هم از حیث همنشینی آن با نقوش و خطوط تکامل یافتند. این آثار در وجهی سه گانه از تفاسیر اسطوره ای قرائت دین اسلام و دیگر ادیان مثل مسیحیت و یهود از مرگ و هستی و تفکر و دریافت هنرمندان از پدیده مرگ می باشند. تخت فولاد نیز به عنوان یک مجموعه بزرگ آرامگاهی و یکی از قبرستان های مهم و تاریخی ایران و جهان اسلام حضور متعدد و متنوع طشت آب ها را حداقل از دوره صفوی تا معاصر در حجاری قبور خود تجربه نموده است.

«طشت آب» در کنار بسیاری از عناصر تزیینی و معنایی قبرستان ها و اماکن دینی جهان از جمله عناصری می باشد که معنای عمیق مرگ و زندی را هدف قرار می دهد. پیوند طشت آن ها با حوض ها، سقاخانه ها سنگ آن ها و عود سوزهای کنار قبور گواهی بر نزدیکی شکلی این عناصر دارد و نیز گنجاندن مفهوم آب در آن دلالتی قدسی و کارکردی نیز بر آن می افزاید.

از آثار بجای مانده از گورستان های کهن چنین بر می آید که آدمی همواره به رستاخیز و بازگشت حیات امیدوار بوده است و نمونه این تفکر را می توان در ابزار و عناصری دید که در قبور مردگان یافت شده است. این

عناصر کاربردی و گاه زینتی بتدریج جای خود را به نقوش و فرم هایی بر روی قبور متوفیان می دهند که به صورت نمادین و تمثیلی اشاراتی به مرگ هستی و میل جاودانگی دارند در جهان باستان مصریان به نظر بیش از همه ملل دیگر مرگ را مورد توجه قرار داده و عقیده حیات پس از مرگ را با فراهم کردن وسایل مورد نیاز متوفی به وضوح نشان داده اند (ویو، ص 64).

سنگ قبر شاید زمانی صرفا جهت خاطره و یادآوری مكان متوفی بوده است لکن به تدریج محلی برای ابراز احساسات و اندیشه ها و رازهایی شده که بستگان زنده متوفی جهت یاد و نام او اختصاص داده اند. اما دیری نگذشته تبدیل به حجم های سنگی مزین به نقوش شدند. که باورهای دینی اقوام را منعکس می نمودند. شاید در هیچ کجا نشان اسطوره ها و مفاهیم کیهانی در نقوش بمانند قبور خود نمایی نمی کند. نقش ها و فرم هایی که از دوران باستان به یادگار مانده و اگر چه حجاران زیر دستی در نقش آفرینی و پرداختن این قبیل نقوش پنجه ها بر سنگ سابیده اند لیکن معانی و اشارات نقوش و فرم ها در زیر بار تکرارها از یاد رفته اند. از یک سو فاصله ای که بین ما و خالقان نقش های قبور از نظر زمان و نیز گسست معرفتی وجود دارد و از سویی تنوع نقش و نگاره ها که هر کدام تغییرات خاص خود را دارند و بالاخره در نبود منابع مكتوب و رسالاتی که به فلسفه فرم ها و نقوش اشاره کنند.

کتاب هایی که در دوران اسلامی تحت عنوان تاریخ مزارات و قبور نوشته شده اند (از جمله روضات الجنات حافظ حسین کربلایی تبریزی، تذكره القبور شیخ عبدالرحیم گزی مزارات اصفهان مصلح الدین مهدوی و آرامگاه در گستره فرهنگ ایرانی دکتر مهدی غروی) به رجال و مشاهیر مدفون در قبرستان ها بیشتر توجه داشته اند. از این رو جهت تحلیل درست فرم هایی چون طشت آن ها باید شیوه مقایسه و توجه به اسطوره شناسی و حتی گفتارهای شفاهی و فولکلور که به تواتر در میان مردم رواج دارند را مد نظر قرار داد.

1- طشت آب ها مفاهیم و عناصر مرتبط؛ واژه «طشت آب» عنوانی است برای نقوش حجاری شده که اغلب بصورت حوضچه های کوچک یا بزرگ به اشکال مختلف هندسی بر قبور حک شده اند. طشت آب ها چنان که از اسم آن ها هم بر می آید محل تجمع آب است. طشت آب ها از عناصر لاینفک قبور بودند که در دل سنگ قبرها کنده می شدند و در فرم های هندسی زیبا و متنوع همراه با عناصری چون ماهی و فرشته ارائه می شدند (تصویر 1)

تصویر

تصویر شماره 1

دهخدا در لغت نامه طشت آب را این گونه معرفی می کند: «طشت (فارسی) و طشت (عربی)؛ ظرف فلزی بزرگ و سنگینی که گودیش کمتر از لگن است و در زبان اوستا نشته (ظرف)، پهلوی طشت و ارمنی «تاس» نام دارد. چنان که طشت آتش کنایه از خورشید می باشد. (دهخدا، ص 6746).

طشت آب ها تنها به ایران و جهان اسلام مربوط نمی شوند بلکه به نظر می آید آن ها از یک تفکر و نگرش مشترک جهانی و باستانی در ملل و تمدنهای مختلف جهان بهره مند هستند و همین امر موجب می شود که طشت آب ها را در ارتباط با سایر ملحقات سنگ قبر از جمله نقوش و خطوط از یک سو و نیز در ارتباط با سایر عناصر نزدیک به آن همچون حوض ها و سنگاب ها و آتشدان ها بررسی نماییم اصولا طشت آب ها می بایست در اندازه ای حجاری و کنده کاری شوند که گنجایش حجمی از آب در آن لحاظ گردد و لذا نباید اشکالی که بصورت اتفاقی و یا با کاربردهای دیگری بر سنگ قبور حک شده اند را با طشت آب ها یکسان تلقی نمود. می توان گفت که طشت آب ها هم عناصری کاربردی و هم دارای ویژگی های سمبلیک و معنایی هستند که بتدریج با مفاهیم زیبا شناسانه عجین شده اند. طشت آب ها بصورت گود و تو رفتگی و در اشکال مختلف هندسی و گاه در ارتباط مستقیم یا غیر مستقیم با عناصر انسانی و حیوانی در سنگ قبور حکاکی می شدند.

حتی اگر به لحاظ شکل فیزیکی و تصویری طشت آب ها ساده به نظر آیند اما تفسیر و تعبیر ایس عناصر و اشکال پر رمز و راز چندان ساده نمی نمایاند. نیاز به

تفسیر و تحلیل این نقوش از این رو برای عصر حاضر مهم می نماید که اولا انسان امروزی گشت معنایی با زندگانی ما قبل مدرن پیدا کرده است و ثانیا تحلیل معنایی این الفاظ از آن رو که کاربرد آن بر قبور (و نه جای دیگر) مشخصا معانی باطنی آن لحاظ است باید جدی گرفته شود. زائر متوفی حجار و پژوهشگر در این باور که اشکال و مفاهیم بکار رفته بر قبور اشاراتی معنایی و نمادین از ساحتی متعالی و پر رمز و راز هستند در هم گره خورده و فصل مشترکی را از این لحاظ بوجود آورده اند. تفکیک واژگان مرتبط با طشت آب و اشارات معنایی نهفته در این الفاظ ضرورتی است که به آن اشاره می شود.

1-1 آب و دیگر عناصر اربعه؛ عناصر چهارگانه از قدیم الایام در نزد ایرانیان و سایر اقوام ارزشمند و مقدس شمرده شده و ارتباط کاملاً نزدیکی بین انسان و طبیعت وجود داشته است. انسان خود را جزئی از طبیعت می دانسته و به این دلیل در ارتباط چندگانه با آن بوده است. آب از جمله نمادهای بسیار رایج و با اهمیت در تمام فرهنگ ها و سنن و شعائر مقدس مثل جهان است. به نظر میرچا الیاده آب رمز کل چیزهایی است که بالقوه وجود دارند و به یک عبارت سرچشمه منشا و زهدان همه امکانات هستی است. کاربرد ویژه آب در هر کلیت مذهبی همواره یکی است و آن از هم پاشیدن و فسخ صور شستن گناهان تطهیر و در عین حال تجدید حیات می باشد (الیاده، ص 189)

در آئینی چون میترائیسم و ادیانی چون زرتشت یهودیت مسیحیت و اسلام آب مظهری است با نیروی کیهانی مقدس شفا دهنده پاک کننده و نمادی از شور و روشنایی و آغاز آفرینش در آئیین زرتشتی آب حکایت از آبادانی و احترام به کشت و کار و قوه خلاقه هستی و عنصر شور و نشاط زندگانی است. در عهد عتیق (تورات) آب نماد زندگی و در عهد جدید (انجیل) نماد ذات خداوندی به شمار می آید (شوالیه ص 3). حتى تعبیر آب در خواب و رویا حکایت از روشنی، گشایش کار حلالیت و فراخی امور است و ریختن آب بر زمین خوش یمن تلقی می شود (ابن سیرین، ص 304)، اقوام سنتی این رسم را داشتند که وقتی مرده ای در خانه بود جلوی در گلدانی پر از آب مصفا از خانه ای که در آن مرگی نبود می گذاشتند تا افرادی که از این خانه خارج می شوند مشتی آب به خود بزنند (شوالیه، ص 21).

اكثر آیین های مذهبی ترجیحاً در کنار آب متمرکزاند و در باورهای مردم طنت آب محل ریختن آب بر روی قبور است اغلب زیارتگاه ها برای خود آب و چشمه ای دارند. بدیهی است که نماد آب در این معنا و از جمله کاربرد. آن در مقابر و در شکل طشت آب به آب های آرام و روشن گفته می شود. بنابر این نقش هشت آن ها در قبور اعتقاد به جاودانگی و فراخی حیات پس از مرگ و اشارتی به لایتناهی بودن عالم دیگر است. همچنین در طشت آب ها می توان رد پای طلب امید به رحمت و مغفرت و ارزومندی رستگاری برای متوفی و نوزایی را مشاهده نمود. نقوش ماهی و گل و گیاه در طشت آن ها هنگامی که آب در آن می نشیند چیزی جز این معنا نمی تواند داشته باشد (تصویر 2). در وجه دیگر باید گفتارهای شفاهی زائران و توده مردم را پیرامون طشت آب ها لحاظ نمود پندارهای عامیانه اگرچه محل تحقیق و سؤال است. اما گاهی می تواند رهیافتی مناسب برای رسیدن به معنا باشد و هیچ پژوهشگری بی نیاز از آن نیست.

تصویر

تصویر شماره 2

در باورهای مردم طشت آب محل ریختن آب بر روی قبور است (بدست انسان و یا بارش باران) بدان منظور که حیوانات و پرندگان و حتی حشرات از آن بیاشامند و از این راه ثوابی به روح متوفی برسد که آمرزیده شود با سهم بیشتری از رحمت الهی نصیبش گردد. بنا بر اعتقاد عوام روح مردگان در شب جمعه به منزل می آید و منتظر ادعیه و هدایایی است که برای او اتفاق می کنند. در ایام قدیم گذاشتن گل بر قبور معمول نبود و به احترام مردگان قبور را آب باشی می کردند (راوندی، ص 323) نیز گفته می شود گاهی روح انسان در هیأت پرنده (سمبل و نمادی از روح می باشد که سیال است و رها) یا جانوری تشنه در می آیند و بدنبال سیراب کردن خویش است و پرنده ای که از آب طشت آب می نوشد می تواند همان روح متوفی باشد (تصویر 3) در معراج السعاده روایتی است که بی گمان اصل و منشا آن از راوی روایت فراتر می رود. روح متوفی در عصر جمعه بسان پرنده ای بر شاخساری به منزل خود می آید (نراقی، ص 46).

تصویر

در مصر باستان لک لک نشانه اصل جاودانگی «عنخ» بود که طبیعتی آسمانی داشت و با دانایی و توانایی خود وجه مشترک میان آدمیان و خدایان محسوب می شد. پرنده با سر انسان با روح خاص شخص «با» در ارتباط بوده و پس از مرگ می توانست در مکآن ها یی که مرده در آن رفت و آمد دارد بچرخد. همچنین بر پایه برخی باورها روح ممکن است جسم را در قالب یک زنبور عسل پروانه یا حیواناتی مثل موش و ماهی ترک کند اما اغلب بصورت پرنده ظاهر می شود (شوالیه، ص 369 -373).

در کتاب عهد عتیق (تورات) این گونه آمده است که روح به جستجوی خدای خود همچون آهویی تشنه به دنبال آب تازه است (مزامیر 3-2-42) ( تصویر 4)، روح چون زمین خشک تشنه ای است که به طرف آب جهت می گیرد و منتظر ظهور خداوندی است (مزامیر (2 -32) این مطالب هم در گفتار عامه مسلمانان و هم ارامنه مسیحی پذیرفته و تاکید می شود اما ارامنه اصفهان به نکته دیگری نیز اشاره می کنند و این که در گذشته نه چندان دور برای شفای بیماران از آب همین طشت آن ها استفاده می شد. جنبه دیگری هم برای طشت آب ها لحاظ شده و آن قرار گرفتن آب در آن به جهت شستن قبر می باشد (طشت آب به مثابه چشمه آب) که در بسیاری از فرهنگ ها رایج می باشد. این دست از روایات طشت آب را با چشمه «آب حیات» یا «آب جاودانگی» مرتبط می سازد.

در قرآن کریم ارزش معنوی و مادی آب بارها تکرار و گوشزد شده است. وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ ءٍ حَیٍّ هر چیز را از آب زنده گردانیدیم (انبیاء، آیه 30). از طرفی آب از قدیم به همراه آتش در معابد آتشکده ها و آتشدان ها پرستیده می شد و این سنت به غیر از سقاخانه ها پسر مزارات نیز ادامه یافت چنان چه در کنار قبور شمع روشن شده و اسپند و کندور سوزانده می شود (تصویر 5)

اما سنگ این عنصر خشن در تفکر بشری همواره نشان قدرت صلابت تداوم و بی مرگی بوده است و نماد زمین مادر را نیز به همراه دارد. تبدیل سنگ نتراشیده به سنگ تراشیده توسط خداوند نشانه استحاله روح تاریک به روح منور و اشراق یافته از طریق معرفت الهی است (شوالیه، ص 634).

تصویر

تصویر شماه 3

تصویر

تصویر شماره 5

ایرانیان گرچه سنگ پرست نبودند اما از ایام کهن از سنگها و صخره ها برای ساخت کاخ ها، معابد و آرامگاه های خود بهره جستند که از نمونه های آن می توان به گور دخمه های مادها آرامگاه های هخامنشیان و آتشدان های ساسانی اشاره نمود پادشاهان هخامنشی پس از دفن مردگان و پس از فوت هر پادشاه به علامت عزاداری آتش مقدس را خاموش و پس از اجرای مراسم دوباره روشن می کردند و عناصر اربعه را مقدس

می شمردند (راوندی، ج 6، ص 310).

حال با مطالب ذکر شده بخوبی حضور عناصر اربعه را بر روی قبور قابل درک خواهد بود. انسان زمینی از این چهار عنصر اصلی طبیعت زاده می شود با آن ها زندگی می کند و در پایان به همین عناصر باز می گردد. نزد قوم سنت «درخت مرگ» رمز گذر عمر و لحظه مرگ انسان است. آدمی در پایان حیات به یکی از چهار عنصر آب یاد خاک و آتش باز می گردد. جایی مردگان را می سوزاندند و درختی که به هنگام تولدش کاشته بودند هیمه آتش برای سوختن جنازه می شد یا آن که از همان درخت برایش تابوت می ساختند (دوبوکور، ص 20).

1-2 فنجان نماها؛ شاید قدیمی ترین ریشه طشت آن ها را بتوان در فرم و کارکرد عنصری بنام «فنجان تما» (Cup marks) جستجو کرد. فنجان نما به گودی های ایجاد شده بر روی تخته سنگ ها توسط انسان ها و گاه بدست طبیعت گفته می شود که از کهن ترین و گسترده ترین آثار موجود در میان سنگ نگاره های جهان و از جمله ایران هستند. سرزمین ما به خاطر تعداد کوه ها و صخره های خود بستر مناسبی برای شکل گیری طبیعی و مصنوعی فنجان نماها بوده است (ناصری فرد ص 148-150).

بشر همواره از طبیعت یاری جسته و زندگی مادی و معنوی خود را ارتقاء داده است. در مورد فنجان نماها هم کافی بوده که انسان پس از بارش باران به تخته سنگ ها و ایجاد حفره های طبیعی نظر بیاندازد و نحوه ذخیره کردن آب و مواد دیگر را بیاموزد (تصویر 1)

تصویر

تصویر شماره 6

به نظر می رسد فنجان نماها هم برای امور روزمره و هم برای کارکردهای آئینی و در مکان های مقدس حکاکی شده اند و به مرور ابعاد آن ها تغییر کرده و تزئینات

مختلفی از جمله نقوش جانوری و نمادین نیز بدآن ها اضافه و آن ها را متنوع کرده است (تصویر 7)

تصویر

تصویر شماره 7

نگهداری آب، دیگر مایعات و مواد غذایی اولین کاربرد آن ها بوده و در گذر زمان از آن بعنوان عنصری نمادین جهت اجرای مراسم های عصاره گیری از گیاهان مقدس نیز استفاده شده است. انسان های اولیه شیره گیاهان مقدس را درون فنجان نماها می ریختند و در کنار چشمه های مقدس ضمن برپایی آئین های خاص مثل روشن نمودن آتش برآورده شدن آرزوهای خود را نمنا می کردند (همان، ص 155) مشابهت فنجان نماها با طشت آب ها و سنگاب های طبیعی حداقل از لحاظ فرمی و کارکردی این عناصر بسیار حائز اهمیت است و ما را به واکاوی سرمنشأ طشت آب ها نزدیک تر می کند.

3 -1 اسطوره قربانی و آئین جرعه افشانی؛ یکی از مناسک ها و آئین های مشترک تمامی ادیان و ملل جهان آیین قربانی کردن است که ریشه در اعماق زندگی چندین هزار ساله بشری دارد و در ایران نیز به مانند تمامی تمدن های بزرگ به آن پای بند بودند. اصولا نوع و هدف. قربانی کردن در ادیان توحیدی با آن چه در قبایل و فرهنگ های بدوی انجام می گرفت بسیار متفاوت است. گرچه در برخی تمدن های باستانی، انسان ها برای پیش کشی به خدایان قربانی می شدند اما رفته رفته و با رشد تفکر بشری و پیدایش ادیان توحیدی، قربانی های انسانی جای خود را به قربانی کردن حیوانات داده و حتی آب و شراب داد جایگزین خون شد.

آب بعنوان مایه زندگی و ماده اصلی حیات نثار می شد که گونه های مختلف آن (پاشیدن آب پشت سر مسافر، شستن قبور با آب و عطر و جشن های آب پاشی) هنوز هم نزد ایرانیان مرسوم است. شراب بعنوان خون انگور و خون زمین برای نزدیکی به خدایان، نثار می شد

و اعتقاد بر این بود که روان بیاکان و خدای زمین (آناهیتا) همواره در زندگی انسان حاظر و ناظر هستند و بدینوسیله سیراب می شوند. حافظ به زیبایی این گونه این سنت کهن را یادآور می شود.

اگر شراب خوری جرعه ای فشان بر خاک *** از آن گناه که نفعی رسد به غیر چه باک

لا مارتین در منظومه «مرگ سقراط» این گونه آورده است که هنگامی که زندان بان جام شوکران را به سقراط داد وی از زندان بان پرسید که آیا جرعه افشانی از این شراب برای خدایان جایز است یا نه؟ پس جام را کج کرده و چند قطره از آن را به افتخار خدایان بر خاک ریخت.

یهودیان هم از قدیم هنگام عبادت کردن و زیارت قبور به افتخار روان در گذشتگان بر مزار آن ها جرعه افشانی می کردند و از این جهت جام های کوچکی را برای ریختن شراب و آب بر سر گورها می نهادند (مصطفوی، ص 5-25). شاید بتوان طشت آب حک شده بر قبور در ایران (چه مسلمان و چه مسیحی و یهودی) و دیگر ملل جهان را شکل تغییر یافته همین آیین و قرار دادن جام دانست که اینک خود را بصورت یک فضای خالی شده بر سنگ قبور نشان می دهد.

1-4 آئین میترائیسم؛ گذشته از آن که آب در همه فرهنگ های ملل جهان ارزش خاص خود را داراست اما تا آن جا که به عصر باستان باز می گردد تاثیر و رد پای یکی از ادیان کهن و مهم در عنصر طشت آب می تواند قابل تامل باشد آیین میترائیسم که زمانی از لحاظ گسترش جغرافیایی به پایتخت امپراطوری روم رسید و بنا به عقیده اغلب مورخان چنان چه مسیحیت ظهور نمی کرد میترائیسم دین برتر جهان می شد، یک آئین کاملا ایرانی بود. در این آیین آب از ارزش معنایی فراوانی برخوردار بوده و مهمتر آن که مفاهیم حوض یا حوضچه آب جنبه نمادین و کاربردی داشته است چرا که باور بر این است که میترا با زدن تیری به صخره از آن چشمه ای جاوید به وجود آورد و این همان چشمه آب زندگانی می باشد.

نماز خانه هایی در معابد میترائیسم موجود بوده است. که هر یک مخصوص یکی از عناصر اربعه (آب، باد، خاک و آتش) بوده است. در جلوی مهرابه ها که از عناصر اصلی آیین میترائیسم بوده اند مصطبه ای قرار داشته که بر روی آن حوضچه ای تعبیه شده و درون آن آب بوده و بوسیله آن مهرپرستان غسل تعمید می کردند و رمازرن ص 18-85)

درجات سلوک در آنین میترائیسم به صورت نمادهای هفت گانه (کلاغ، همسر، سرباز، شیر، پارسی، پیک خورشید و پیر) مشخص می گشت که همسر نمود عنصر آب بوده است. کلاغ نماد هوا و پیام آور پروردگار به میترا می باشد و سرباز نیز معرف عنصر خاک است. شیر هم گویای عنصر آتش بوده و سالکان بوسیله آن داغ می شدند و از آتش استمداد می طلبیدند. در واقع کسی که در مراسم مهر پرستی شرکت می جسته است در مرحله ای از مراحل تشرف می بایست از میان تمام عناصر اربعه عبور کند (پیشین، ص 41-188)

1-5 حوض ها، سقاخانه ها و سنگاب ها؛ آب در فضای معماری کارکردهای گوناگونی می توانست داشته باشد که از آن جمله باید به کار کرد آشامیدن، بهداشت، ایجاد برودت، خط بصری و روایی کارکردهای آئینی و نمادین اشاره نمود. حوض یا آبگیری که در جلوی بعضی بناهای آئینی و عمومی در پیش از اسلام ساخته می شد. کارکردهای بهداشتی نداشت و صرفاً جنبه نمادین آن مورد توجه بود. هرچند که همزمان می توانست از لحاظ اقلیمی بصری و زیبا شناسی هم سودمند باشد. در این حالت تصویر بنا در حوض منعکس می شد که مفهوم روشنی شفافیت، انعکاس و آیینه را القا می کرد.

آیینه نیز به نوبه خود در هنر و فلسفه اسلامی کاربرد و معنا و مفهوم خاص خود را دارد. نمونه بسیار عالی از نقش و کار کرد آیینی و نمادین آب در معماری اسلامی وجود حوض در عرصه جلو خان مساجد بزرگ و بعضی از بناهای عمومی مهم بوده است. این گونه مساجد و بناها دارای وضو خانه سرویس های بهداشتی و حوض داخلی در جای خاص خود بودند و این حوض جلو خان صرفاً جنبه نمادین و آیینی داشت.

سقا خانه ها را نیز باید از بناهای آیینی- کاربردی به شمار آورد زیرا علاوه بر آن که در آن جا آب برای آشامیدن در اختیار رهگذران بود مردم با نذر کردن و قرار دادن شمع در آنجا و انجام برخی از آداب آیینی، از آن به عنوان یک فضای نمادین و مذهبی استفاده می کردند. (مجموعه مقالات اولین هم اندیشی هنر و عناصر طبیعت، ص 99)

سقاخانه های دوران اسلامی یادگار و استمراری از احترام به آب و آتش در اعصار باستانی ایران است. در مجموع سنت احترام به آب و روشنایی در ایران پیش از اسلام بدون کوچکترین مخالفتی در دوره اسلامی نیز

ادامه یافت.

مسقاخانه در تمام اوقات هفته و از جمله شب های جمعه مورد زیارت و راز و نیاز مردم قرار می گیرد. نیست ادای احترام و قدر دانی از آب و دفاع از مظلومیت و تشنگی امام حسین (علیه السلام) در هم ادغام شد و شالوده پیدایش نخستین سقاخانه ها و سنگ آن ها در ایران با نام امام حسین و حضرت ابوالفضل پایه گذاری شد که در آن نیت سیراب کردن تشنگان و گرفتن پاداش اخروی و رفع حاجت به طرق مختلف نمودار بود. بدین نوع سقاخانه ها در ایران پدیدار گشت و به تعبیری معبد مشترک آناهیتا و آتشکده زرتشت در نوع خود شد. در سقاخانه ها آب در درون سنگ آب ها یافت شد و آتش در روشن نمودن شمع بر روی سکوها.

نوشیدن آب از سقاخانه طلب نور و روشنایی و گره گشایی از امور است (دادبه، ص 34). به نظر می رسد که سنگاب ها تاریخ جدیدتری دارند و از این نظر آن ها دست کم متعلق به دوران اسلامی است. از این رو که نمونه های موجود سنگاب ها اغلب مزین به خطوط و نقوش اسلامی هستند و نمونه های ساده آن ها نیز بجز در مساجد و اماکن اسلامی در جای دیگری یافت نشده اند (تصویر 4) به نظر دکتر لطف اله هنر فر نصب سنگاب ها در مساجد و اماکن مقدسه و گذرگاه ها بدین شیوه هدفمند و متعدد از دوره صفویه و به خاطر اعتقادات مذهبی و شیعی معمول گردیده است (پیشین، ص 16) باید توجه نمود که ارتباط طشت آب ها و سنگاب ها بیشتر از نظر فرم و تزیین مهم است نه از حیث تاثیر تاریخی و اگر از منظر اخیر بررسی نماییم می توان گفت که سنگاب ها از طشت آن ها تاثیر پذیرفته باشند ( تصویر 8).

تصویر

تصویر شماره 8

1-6 آیینه در فرهنگ و ادبیات کهن ایرانی واژه آیینه بسیار بکار برده شده است. آیینه همه جا نشان صفا پاکی بی ریایی و راستگویی می باشد. دل های پاک و ضمیرهای روشن به آیینه شبیه شده اند. به عکس هرگاه خواسته اند از دل های پر کینه و مغزهای نادرست و کج فکر سخن به میان آورند آن ها را به آیینه زنگ خورده تشبیه کرده اند (دادبه، ص 8) بطور عموم بویژه در خاور دور آیینه دارای خواص جادویی است. در آیینه شخص می توانست آگاهی مختصری از تمام علوم بدست آورد و به درون روح خود بنگرد.

آیینه نشان دهنده روان و شخص زنده و متوفی است. همچنین آیینه می توانست ارواح خبیثه را هم در این جهان و هم در جهان دیگر دور کند. بنابر این بینه را در کنار مردگان قرار می دادند (هال، ص 4) برخی از طشت آن ها با جاری شدن آب و به خاطر سطح وسیعشان بخوبی مفهوم و کارکرد آیینه را تداعی می کنند. و چه مکانی بهتر از آرامگاه که انسان با مشاهده بازتاب خود بر روی قبور و بدور از کبر و غرور نظری به درون خویش انداخته و درباره مفهوم مرگ و زندگی اندیشه کند.

2- طشت آب در ملل و فرهنگ های دیگر؛ هنرمند عصر است به یقین با تکیه بر خواسته های زمانه اش عمل می کرده است. نمادهای رایج در اطراف حجار و سنگتراش و باورهای دینی عمیق حاکم بر آن ها و کارشان از پیش مشخص شده بود. در بستر سنت و مفاهیم مندرج در آن نقوش و اشکال تعاریفی دارند که برای اغلب مردمان زمانه خود مانوس و آشنا است اما در گسست معرفتی عصر مدرن بود که تا آگاهی ما از سنت افزایش یافت.

در باور حجاران و سنگ تراشان و حتی خواسته های صاحبان متوفی برای نقش و حجاری اشکال بر قبور چیزی جز سنت دین و باورهای دینی وجود نداشت. نگرش ادیان به مرگ و زندگی و جهان پس از آن هر چه بود بن مایه نمادها را تشکیل می داد. لذا عناصری همچون گل و گیاه سرو فرشته، خورشید، آهوان و ماهی که از جمله سمبل های روشنایی و نامیرایی و زیبایی هستند بر قبور حک می شدند.

با توجه به بررسی و بازدیدهایی که از آرامگاه اقلیت های مذهبی همچون آرامگاه ارامنه و یهودیان در اصفهان صورت گرفت و همچنین با بررسی های انجام گرفته بر روی منابع و جستجو بر روی سایت های اینترنتی و بررسی آرامگاه ها و سنگ قبور در فرهنگ های دیگر می توان به این نتیجه رسید که طشت آب ها منحصر به فرهنگ ایرانی اسلامی نیست و کما بیش در تمامی فرهنگ های کهن و باستانی بخصوص مشرق زمین حضور دارند (تصاویر 10-9) وجه مشترک همه آن ها حرکت به

سمت نمادهای جاودان نشان از پیوند فطرت آدمیان در رویکرد به مسئله مرگ و حیات اخروی و میل به جاودانگی است و از توجه و احترام ملل و فرهنگ های مختلف جهان به عناصر اربعه (آب، باد، خاک، آتش) ناشی می شود.

تصویر

تصویر شماره 9

اما بطور قطع در بستر هنر و آداب اسلامی طشت آب ها به نحو زیبایی تلطیف شده اند به گونه ای که هم وجوه مادی و ظاهری و هم ابعاد معنوی طشت آن ها بدرستی لحاظ شد.

1- بررسی و تحلیل طشت آب های آرامگاه تخت فولاد:

3-1- طشت آب محرابی؛ از طشت آب های محرابی شکل چند عدد با فرم یکسان در تخت فولاد باقی مانده است که نفیس ترین آن ها در موزه سنگ نگهداری می شود. بر روی این سنگ قبر با خط نستعلیق این گونه آمده است: «عفت و عصمت پناه همیون (همایون) خانم بست مرحوم محمّد مومن تبریزی فی بیست و یکم شهر شوال المكرم سنة 1078».

تصویر

در حاشیه طشت آب با خط ثلث صلوات بر حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم به چشم می خورد. شکل محرابی طشت آب گویی دروازه ای نورانی و روشن و دریچه ای است رو به خدا که انسان را از این دنیای فانی به جهان باقی و حقیقت هستی رهنمون می سازد. نشانه ای از درب بهشت که متوفی با شفاعت پیامبر و امامان به سلامت از عالم برزخ عبور و بدان وارد می شود. در نزد. عامه این طشت آب های محرابی به عنوان گلدان نیز در نظر گرفته شده و درون آن ها انواع گل ها کاشته می شد (تصویر 11).

نمونه های دیگری از طشت آبهای محرابی را می توان بر مزار صائب تبریزی تکیه خوانساری و موزه سنگ تخت فولاد مشاهده نمود. شاید زیباترین طشت آب محرابی اصفهان را بتوان مربوط به مزار میر نجات اصفهانی (از شاعران دوره صفوی) دانست که به قولی در تکیه خوانساری موجود بوده و در حال حاضر مکان آن نا معلوم است. با توجه به اطلاعاتی که کتاب «اصفهان از نگاهی دیگر» نوشته محمّد علی موسوی فریدنی به ما می دهد شکل آن بسیار شبیه طشت آب صائب و حتی درون آن سروی نیم برجسته حجاری شده بود و اشعار آن به خط محمّد صالح اصفهانی بوده است (فریدنی، ص

140). شاید تنها تفاوت در این است که در سنگ مزار میر نجات بالای طشت آب محرابی یک طشت آب ترنجی نیز نفر شده بود.

تصویر

تصویر شماره 11

3-2- طشت آب شمسه ای؛ حجاری این طشت آب شمسه ای شکل و چند لایه ای بوده و با جاری شدن آب (نمادی از حیات و روشنایی) درون آن بسان خورشیدی خواهد شد که انوارش متوفی و زائر را در سر خواهد گرفت اعتقاد کهن ایرانیان بر این بود که بین آب و روشنایی ارتباطی مطلق وجود دارد چرا که این دو از یک جنس و از یک چشمه هستند و در یک بستر روان می شوند (بلخاری، ص 82) در زبان رمز عرفا نیز آب زمز نور هستی است که در هر لحظه در سراسر جهان نفوذ و جریان دارد. تعداد زیادی از این نوع طشت آب های حوضی شکل در تخت فولاد موجود است و دو عدد از نفیس ترین آن ها مربوط به «تکیه سیّد العراقین» می باشد. در یکی از آن ها نام متوفی و تاریخ آن با خط نستعلیق و بصورت کتیبه ای دایره ای در اطراف طشت آب حکاکی شده است. آرامگاه مرحوم مغفور مبرور آقای محمّد حسین برومند فرزند مرحوم نایب ابوتراب بتاریخ بیست و چهارم ربیع الأول هزار و سیصد و شصت و نه (تصویر 12).

تصویر

3-3- طشت آب به شکل کشکول؛ کشکول این صندوقچه اسرار و نشان رضایت و قناعت همراه با مزار دراویش ایده و دستاویز خوبی برای هنرمند حجار مهیا نموده تا معدودی از طشت آن ها معنای عرفانی و صوفیانه به خود گیرد. گرچه در نظر عوام این فرم از نشست آب ها به لب های باز و سخنگویی تعبیر شده که از زبان متوفی با زائران قبور سخن می گوید اما گویی در این گونه قول ها به شخصیت صوفیانه و درویش گونه متوفیان توجهی نشده است. سنگ مزار «درویش عبد المجید طالقانی» در ورودی تکیه «میر فندرسکی» مزین به طشت آب زیبایی است که گرچه در نظر اول لب های سخنگو را تداعی می کند اما بنظر می رسد اشارتی به شخصیت و درویش ملک بودن این خوشنویس بزرگ داشته باشد (تصویر 13).

3-5- طشت آب به گل نیلوفر؛ این نوع از طشت آب ها یکی از زیباترین و پر معناترین طشت آب های قبور تخت فولاد می باشند. در فرهنگ اسطوره ای اقوام آب نماد اقیانوسی بود که کیهان از آن آفریده شد و نیلوفری که روی آب در حرکت بود به مشابه زهدان آن به شمار می رفت (هال، ص 309)

تصویر

تصویر شماره 13

از طرفی نیلوفر در فرهنگ ایران باستان از جایگاه ویژه ای برخوردار بود و برای آن جشن برگزار می شد. از کنار هم قرار گرفتن آب و نیلوفر دو ایزد مهر و ناهید پدیدار می شوند که ارتباط نزدیکی با هم دارند. در اساطیر ایرانی آناهیتا با ناهید ایزد آب است و نماد آن گل نیلوفر می باشد و مهر ایزد نور و روشنایی خود از گل نیلوفر یعنی ناهید زاده می شود (بلخاری، ص 78-81). در این جا بدون هیچ گونه تناقضی پیوند عمیقی بین باورهای اسطوره ای و باستانی با شعائر دین اسلام مشاهده می شود. نشت آب به شکل گل نیلوفر نفر شده تا آب درون آن نمادی از تمامی آب های مقدس و نور هستی شود و از سویی در اطراف طشت آب متون دینی (شیعی) با این عبارت حک می شود لا اله الله محمّد رسول الله على ولى الله الحسن والحسین سبطین الله در واقع هنرمند یا تفکر و دیدی عمیق و با توجه به فضای دینی به خوبی توانسته این معانی را یک جا بر روی سنگ قبر خلق کند ( تصاویر 14 و 15).

تصویر

3-6- طشت آب به شکل سرو؛ در فرهنگ یونان باستان و روم سرو در ارتباط با خدایان زیرین است و از همین لحاظ در قبرستان ها ظاهر می شود و بخاطر سرسبزی همیشگی اش در بسیاری از فرهنگ ها از جمله ایران نماد بی مرگی و حیات جاودانه می گردد. (شوالیه، ص 580) سرو که همواره نماد جاودانگی بوده با قرار گرفتن آب درون آن بسان یک سرو همیشه زنده نمایان می شود و به عنوان طشت آب معنای پر بارتر و کامل تری به خود می گیرد هشت آب فوق در تکیه خاتون آبادی متعلق به مزار میرزا محمّد على الحسین «خاتون آبادی» به تاریخ شهر محرم سنة 1251 می باشد ( تصویر 16).

تصویر

تصویر شماره 16

7- 3- طشت آب با نقش فرشتگان؛ فرشتگان این پیام آوران الهی از جمله موجوداتی هستند که در تمامی ادیان بزرگ بدان ها اشاره شده است و همواره عامل ارتباط انسان با خداوند بوده اند (هال، ص 290). هر انسان و مومنی را فرشته ای همراهی می کند و همواره پیامی خوش برای روح او می آورد (شوالیه، ص 389) نقش این فرشتگان بر قبور در وحله اول اشارتی به موارد ذکر شده و نگهبانی از متوفی است و در جایی حمل و نگهداری طشت آب و رساندن باران رحمت و آب برای متوفی می باشد (تصویر 17).

تصویر

تصویر شماره 17

گویی انسان پس از مرگ نیز از الطاف الهی و دنیوی بهره مند می شود. شیخ نجم الدین رازی در «مرصاد العباد» اشاره ای مستقیم به این مفاهیم دارد: «بر هر قطره باران ملکی موکل است تا آن قطره بدان موضع فرود آرد که فرمان خداوندی است» (نجم رازی ، ص 57)

8 -3- طشت آب ترنجی؛ طشت آب های ترنجی از متنوع ترین طشت آب های آرامگاهی بویژه در تخت فولاد هستند که نمونه هایی از آن در تکایای گلباسی و سید العراقین وجود دارد. ترنج از نقش های کهن ایرانی- اسلامی است که بیشتر برای تزیین جلد و صفحات کتاب ها بویژه قرآن کریم و نیز تزیین قالی و دیگر هنرهای سنتی از جمله حجاری ها بکار می رود. ترنج معمولاً لوزی یا بادامی شکل و گاه چهارگوش بیضی یا گرد همچون خورشید، ستاره با گل های چند بر است. این نقش غالیاً در وسط زمینه قرار می گیرد و داخل آن با برگ و گل و طرح های اسلیمی با تصاویری از حیوان و انسان پر می شود (حشمتی رضوی ، ص 137)، طشت آب های ترنجی با شکل و ساختارهایی متنوع ما را به عالم معنا متصل کرده و بار دیگر مفاهیم روشنایی و حیات را بیان می کنند ( تصویر 18).

تصویر

تصویر شماره 18

منابع؛ قرآن مجید؛ کتاب مقدس انجیل؛ كتاب مقدس عهد عتیق (تورات) ابن سیرین، تعبیر خواب، ترجمه ابو الفضل حبیش بن ابراهیم، تهران 1384 ش؛ میرچا الیاده، رساله در تاریخ ادیان، ترجمه جلال ستاری، تهران 1372 ش؛ حسن بلخاری، اسرار مکنون یک گل، تهران 1388 ش؛ منصور دادبه، ستاخانه ها و سنگ آب های اصفهان، اصفهان 1378 ش؛ مونیک دو بو کور، رمزهای زنده جان، ترجمه جلال ستاری، تهران 1373 ش؛ علی اکبر دهخدا، لغت نامه، تهران 1377ش؛ مرتضی راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران 1363 ش؛ فضل الله حشمتی رضوی، از فرش تا عرش، تهران 1387 ش؛ ژان شوالیه و آلن گربران، فرهنگ نمادها، ترجمه سودابه فضایلی، تهران 1382 ش؛ محمّد غروی، آرامگاه در گستره فرهنگ ایرانی، تهران 1376ش؛ فردریک چارلز کاپلستون،

تاریخ فلسفه، ترجمه جلال الدین مجتبوی، تهران 1383ش؛ حافظ حسین کربلایی تبریزی ،روضات الجنات، تهران 1383 ش؛ شیخ عبدالرحیم گری، تذکره العبور، قم 1371 ش؛ على اصغر مصطفوی، اسطوره قربانی، تهران 1369ش؛ محمّد علی موسوی فریدنی، اصفهان از نگاهی دیگر، اصفهان 1374 ش؛ عبد الله بن محمّد نجم رازی، مرصاد العباد، تهران 1379 ش؛ ملا احمد نراقی، معراج السعاده، قم 1385ش؛ محمّد رضا نیلفروشان، تربت پاک معرفی تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1384 ش؛ مارتین ورمازون، آلین میترائیسم، بزرگ نادرزاد، تهران 1387 ش؛ ژرژ ویو، اساطیر مصر، ترجمه ابو القاسم اسماعیل پور، تهران 1375 ش؛ جیمز هال، فرهنگ نگاره ای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمه رقیه بهزادی، تهران 1380 ش؛ لطف اله هنر فر، سنگاب های تاریخی اصفهان از دوره صفویه، ماهنامه هنر و مردم، ش 52، تهران 1345 ش؛ مجموعه مقالات اولین هم اندیشی هنر و عناصر طبیعت تهران 1384ش؛ دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج1، تهران 1374ش؛ سایت www.AGS.org

/اکبر شاهمندی - شهاب شهیدانی/

طفلان آب، سعید؛ فرزند اسماعیل و مادرش زینده به سال 1339ش در اصفهان در خانواده ای متدین و فرهنگی متولد شد. دوران تحصیلات ابتدایی و راهنمایی را در محل خود و دوره متوسطه را در دبیرستان سعدی و در زادگاه خود گذراند. از ابتدای نوجوانی به مسائل مذهبی و مطالعه کتاب های دینی علاقه مند بود. سعید تحصیلات دانشگاهی را در رشته شیمی دانشگاه اصفهان ادامه داد، سال سوم دانشگاهش همزمان با پیروزی انقلاب اسلامی بود او در مبارزات انقلابی شرکت فعال داشت اعلامیه ها را تنظیم می کرد و بین دانشگاهیان پخش می کرد و در محله بر روی دیوارها شعار انقلابی می نوشت و نوارهای امام خمینی را پخش می کرد. (مشاهدات نویسنده) و در مبارزه با رژیم پهلوی بسیار کوشا و پیوسته در حال فرار بود و در راه مبارزه ناگزیر شد چند ماه به خانه نرود؛ وی در راه پیروزی انقلاب اسلامی مجاهدت گسترده ای داشت و با شجاعت به کارش ادامه می داد و کوکتل موتولف می ساخت و از آن ها استفاده می کرد. شب ها همیشه از روی پشت بام به مسجد می رفت و عبادت می کرد و شعار انقلابی سر می داد و شعار می نوشت. وی برای فقرا و محرومان ما یحتاج تهیه می کرد.

تصویر

شهید سعید طفلان آب

سعید در مسجدالنبی خیابان آتشگاه جنب میدان میوه و تره بار نزدیک منزل مسکونی شان کتابخانه ای تأسیس کرد و کتاب های آن را با کمک جوانان محل تهیه کرد. وی همچنین در تأسیس انجمن اسلامی محل نقش مؤثری داشت. سعید به هنر نقاشی طراحی و خطاطی علاقمند بود و تابلوهای تبلیغاتی مسجد را تهیه می کرد. وی با کمک جوانان محل مثل شهید علی مرادی در مسجد محل کلاس های عقیدتی تشکیل داد و به آموزش قرآن و احکام پرداخت با پیروزی انقلاب به عضویت بسیج درآمد و بچه های محل و دیگر پایگاه های بسیج را آموزش می داد و شب ها تا دیر وقت در محله نگهبانی می داد. وی چند ماهی با جهاد دانشگاهی به منطقه زواره رفت و در تأسیس یک سد آبی برای این شهر زحمت زیادی کشید به گونه ای که مردم زواره به پاس فداکاری وی نام او را بر روی مدرسه ای گذاشتند. در دانشگاه نیز با دیگر دانشجویان متدین و انقلابی جامعه اسلامی دانشجویان را تأسیس کرد با تعطیلی موقت دانشگاه به عضویت سپاه درآمد ولی همیشه لباس بسیجی می پوشید. سعید در پادگان آموزشی 15 خرداد تحت نظر سیّد احمد حجازی * در واحد تخریب فعالیت می کرد و به نیروهای اعزامی به جبهه آموزش تخریب و انفجارات می داد. وی مدتی مسؤول شناسایی خانه های تیمی بود و با کمک بسیجی ها و پاسداران منافقین و چریک های فدایی را دستگیر می کرد. با شروع درگیری های کردستان به آن منطقه رفت و فعالیت خود را در آن جا آغاز کرد و به کمک مردم محروم آن مناطقه شناخت و یک بار مورد هجوم دشمنان انقلاب اسلامی قرار گرفت و به سختی مجروح شد و ناگزیر شد به اصفهان مراجعت کند. با

شروع جنگ تحمیلی عازم منطقه جنوب شد و در عملیات ثامن الائمه شرکت کرد. جثه کوچک و تندی و تیزی و چابکی سعید باعث شد همه او را به چریک فولاد می شناختند جان نثاری مصاحبه با محمّد جعفر یوسف زاده سرانجام وی در منطقه بستان، در عملیات طریق القدس به تاریخ 1360/9/13 در حین دیده بانی به شهادت رسید. پیکر پاک این شهید پس از انتقال به اصفهان در گلستان شهدای اصفهان، قطعة طریق القدس ردیف 5 شماره 37 به خاک سپرده شد.

سیره اخلاقی شهید؛ وی از کودکی بسیار پر جوش و خروش بود و با این که جثه کوچکی داشت ولی چست و چابک بود. پیش از انقلاب اسلامی در فعالیت های انقلابی بسیار کوشا و فعال بود. سعید فردی خوش فکر و فهمیده و آینده نگر بود. سعید بسیار مؤدب و متین و مهربان و دلسوز محرومان بود (فروغی ابری، ص 259) برای هدایت مارکسیست ها با آنان گفتگو و مناظره می کرد و بچه های بسیجی محل را نیز بدین گونه تربیت می کرد. (منتظر القائم، مصاحبه با علی کریمی).

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ مریم جان نثاری، مصاحبه با محمّد جعفر یوسف زاده، 1391ش؛ اصغر فروغی ابری، آخرین امتحان، اصفهان 1390 ش؛ اصغر منتظر القائم. مصاحبه با علی کریمی از دوستان شهید، 1392ش.

/اصغر منتظر القائم/

طلاکوب رضا؛ فرزند حسین بن احمد نقده كوب در سال 1293 ش در اصفهان به دنیا آمد. مدتی را نزد پدر به نقده کوبی (ملیله دوزی) مشغول بود و همین امر باعث گردید تا در تذهیب دست توانایی داشته باشد. تحصیلاتش را در مکتب خانه ها به پایان رسانید. وی مدتی را به مشاغل آزاد می گذرانید و از سال 1310ش به مدت 3 سال از طرف بلدیه به شغل مباشرت بلدیه منصوب شد و سپس در کارخانه ریسباف به عنوان ناظم کارخانه مشغول به کار شد. در سال های آخر عمرش از نعمت بینایی محروم گردید (پرونده طلاکوب در بایگانی شهرداری اصفهان شیری مصاحبه با فروزان فر، 1391/6/25ش) و از این رو کمتر شعر می گفت و در انجمن های ادبی شرکت نمی کرد؛ اما طبعی روان داشت و حدود یک هزار و پانصد بیت سروده است (مهدوی 1334، ص 325) طلاکوب با جمعی از شاعران هم دوره اش به صورت دوره ای جلسه شعری در مسجد سیّد تشکیل داده بودند (شیری، مصاحبه با رضا طلاكوب، 1391/5/25ش).

وی در روز یکشنبه 23 رمضان 1372ق وفات کرد و در تکیه خادم الشریعه * مدفون گردید.

از اشعار اوست که بر سنگ مزارش منقور است:

تا به دست دل سپردم اختیار خویش را *** زین سبب کردم سیه من روزگار خویش را

مردی آن دارد که بردارد ز دوش دوست *** نی که بگذارد به دوش دوست، بار خویش را

از گلیم خویش پا ز اندازه چون کردم دراز *** زین جهت از دست دادم اعتبار خویش را

دولت یاد آورنده هست چون گرد و غبار *** باد آخر می برد گرد و غبار خویش را

هر که بینی رو بگرداند ز دیدار رقیب *** من نمی خواهم ببینم روی یار خویش را

دوست دار میهن خود نی طلاکوب است و *** دوست دارد هر کسی شهر و دیار خویش را

منابع: پرونده رضا طلاکوب، موجود در بایگانی شهرداری اصفهان؛ اکرم شیری، مصاحبه با رضا طلاکوب، دروازه بازار قیصریه، 1391/5/25ش؛ همو، مصاحبه با محمّد فروزن فر، دبیرستان امام صادق 1391/9/25 ش؛ سید مصلح الدین مهدوی، تذکره شعرای معاصر اصفهان، اصفهان 1334 م: همو سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش.

/اکرم شیری/

طلاکوب مرتضی؛ فرزند مهدیقلی و مادرش بتول در سال 1335 ش در اهواز در یک خانواده زحمتکش به دنیا آمد. از همان کودکی نشانه های ایمان و تقوی در او نمایان بود وی به همراه خانواده به اصفهان آمدند و تحصیلات ابتدایی را در مدرسه جعفری به مدیریت آیت الله فیروزیان در اصفهان گذراند. در دوران تحصیل پیشنماز همکلاسیهایش بود. با شروع حوادث انقلاب اسلامی در مبارزه علیه رژیم پهلوی شرکت داشت. وی عملیات های نظامی و راهپیمائیها و تظاهرات شرکت می کرد و حتی یک بار در حالی که در کوچه ها نگهبانی می داد دستگیر شد ولی خیلی زود آزاد گردید. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1358 ش دیپلم خود را در رشته طبیعی از دبیرستان ساسان اصفهان اخذ کرد. با دستور امام مبنی بر تشکیل سپاه او نیز رسماً به سپاه پیوست و پس از آموزش های لازم و با شروع درگیری های

حزب دموکرات و منافقین و کومله با نیروهای انقلاب به کردستان رفت و پس از شروع جنگ تحمیلی به جبهه دارخوین در جاده اهواز - آبادان اعزام و تا هنگام شهادت (ارکدستانی، ص 212) در جبهه فعالیت می کرد. مرتضی خیلی کم به مرخصی می رفت و همواره با احساس مسؤولیت در دفاع مقدس پیشتاز بود. از فرماندهان مؤثر جبهه دارخوین بود. او در شناسایی های مؤثر در جبهه خط شیر برای اجرای عملیات فرمانده کل قوا اثربخش بود با خلع بنی صدر اولین رئیس جمهور که مانع از عملیات نیروهای رزمندگان اسلامی می شد. عملیات فرمانده کل قوا در تاریخ 1360/3/21 در جبهه دارخوین انجام شد و مرتضی به عنوان طلایه دار نیروهای خط شکن پس از عبور از کانال مهمی که تا عمق جبهه دشمن را تهدید کرده بود بر دشمن هجوم برد. و اولین شهید این عملیات سرنوشت ساز لقب گرفت ( منتظر القائم، مصاحبه با بنی لوحی) وی بر اثر ترکش خمپاره در جبهه دارخوین به شهادت رسید و پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعه فرمانده کل قوا ردیف 3 شماره 12 به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید؛ آرزو دارم نمیرم تا هنگامی که دشمن را به لرزه بیندازم. نمی خواهم بسادگی کشته یا مجروح شوم باید دگرگون کنم باید عصیان کننده های در برابر حق را در جای خودشان بنشانیم تا بفهمند اسلام راستین فقط در پیروی از خط امام خمینی است و پس [.....] با آگاهی با شناخت و با یقین می روم بسوی جنگ بسوی جهاد بسوی خدا و بسوی شهادت و بسوی سعادت. مادر خواهش دارم از شما که برای من گریه نکنید که سیاه قلبان شاد شوند. پدر عزیز دست های پینه بسته ات را از راه دور می بوسم از خدا می خواهم تا شما را یاری کند تا آن چه در توان دارید در راه اسلام جان فشانی کنید (ارکدستانی، ص 212)

منابع: حسن ارکدستانی، حماسه دار خونین، اصفهان 1361ش؛ پایگانی بنیاد شهید اصغر منتظر القائم، مصاحبه با سیّد علی بنی لوحی، 1392ش وصیت نامه شهید.

/اصغر منتظر القائم/

طوبی، سیّد هاشم؛ فرزند آقا سیّد حسن صحاف (سنگ مزار) شاعر و خطاط هنرمند اواخر دوره قاجاریه از چهره های گمنام ادب و هنر اصفهان است. وی در خط نسخ و لذت استاد بوده و آثاری از او به یادگار مانده است، از جمله:

میرزا محمّد علی مسکین * در تذکره (ص 28 و 29) خود اشعار زیر را از او نقل کرده می نویسد: «طوبی اسمش سیّد هاشم و از موزونان اصفهان خط نسخ را خوب می نویسند».

دل شکسته من ای پسر از روز نخست *** شکست با همه پیمان و با تو بست درست

به پای خاستی و شور حشر شد برپا *** مگر قیامت موجود سرو قامت توست

به بوسه وعده نمودی ندادی و رفتی *** برو که عهد و وفای تو سخت باشد سست

چو ماه روی تو ماهی به روزگار نتافت *** چو سرو قدّ تو سروی از جویبار نرست

بدار حرمت قلب شکسته طوبی *** که با شکستگی ارزد به صد هزار درست

از دیگر اشعار او ماده تاریخ بنای مسجد رکن الملک * است که خوب گفته است:

«عجّلوا بالصلوة قبل الفوت»

وی در 15 شعبان 1326 ق وفات یافت و در جنوب تكیة فاضل هندی * مدفون شد.

منابع: سیّد احمد حسینی فهرست نسخه های خطی مرکز احیاء میراث اسلامی، ج 2، قم 1380 ش محمّد على مسكین، تذكرة الشعرا، خطی، کتابخانه مجلس شورای اسلامی.

/رحیم قاسمی/

طیاره خواجویی، غلامعلی؛ فرزند مرتضی و مادرش فاطمه در هجدهم اردیبهشت 1344ش در محله چهارباغ خواجوی اصفهان به دنیا آمد. از همان کودکی زرنگ تر و سریع تر از برادران دیگر خود بود و در رفتار و کردار تحت تأثیر برادرش مصطفی بود. او به شعر علاقمند بود. غلامعلی در دوران انقلاب اسلامی با

دوستان مصطفی در شعار نویسی و پخش اعلامیه و حتی شرکت در تظاهرات شبانه با آن ها مشارکت می کرد. وی تحصیلات را رها کرد و همراه مصطفی به کردستان رفت. مصطفی از او خواست که به اصفهان برود و تحصیلاتش را ادامه دهد او نیز قبول کرد و به اصفهان رفت پس از یک ماه نتوانست تحمل کند و به کردستان بازگشت. وی در این زمان 15 ساله بود و در گروه ضربت ثار الله که عملیات مختلف پیرامون شهر انجام می دادند وارد شد. در گردان ویژه که 70 نفر از پرسنل ورزیده سپاه حضور داشتند و فرماندهی آن بر عهده مرتضی صفوی و معاونین وی نیز شهید حسین خرازی * و فتح الله محمّدی بودند. این گروه هر جا ضد انقلاب تحرکی انجام می داد به صورت نیروی واکنش سریع عمل می کرد. این گردان با قابلیت و تحرک خوب و با تجهیزات کامل در مأموریت های پاکسازی محورها عمل می کرد.

تصویر

شهید غلامعلی طیاره خواجویی

غلامعلی انرژی خود را صرف کمک به مردم محروم منطقه و همچنین مبارزه با اشرار و ضد انقلاب گذاشت. هنگام شهادت مصطفی در کنار او بود و بیان داشت که من راه برادرم را ادامه خواهم داد. مدتی در گردان ویژه شهید طیاره در سفر بود و پس از شرکت در عملیات پاکسازی و توسعه پاسگاه ها و پایگاه ها، مسؤولیت گردان های پدافندی محورهای سفر را به او دادند که به خوبی از عهده این مسؤولیت برآمد غلامعلی فعال و چابک بود و برای گرفتن پایگاه های ضد انقلاب از همه جلوتر بود. وی فردی تیزهوش بود به همین دلیل زبان کردی را زود فرا گرفت او در جمع آوری اطلاعات با کمک نیروهای بومی که در اختیار داشت به گروه های دیگر هم کمک می کرد. همیشه به پیشمرگان کرد کمک می کرد و حتی برای رفع مشکل آن ها تا پای جان می ایستاد و در کارهای عام المنفعه مانند برادرش شرکت می کرد. غلامعلی نزدیک به 8 سال مبارزه در گروه های ضربت در سنندج و سفر با شهدایی چون محمّد بروجردی ناصر کاظمی حاج حسین روح الامین * و.... در عملیات گوناگون پاکسازی با شهدایی همچون سیّد رضا حسینی کاوه زهتاب، آقابابایی *، محمّد رضا افیونی * و.... همکاری داشت و عملاً جانشین عملیات سپاه سفر شده بود وی چند مرتبه در مسابقات تیراندازی شرکت کرد و با وجود این که کردها در تیراندازی ماهرتر از بقیه بودند. نفر اول شد. او جسمی ورزیده داشت و خستگی برایش مفهومی نداشت و در عملیات پیشاپیش گروه حرکت می کرد. وی در عملیات برون مرزی والفجر و کربلای 2 و ... شرکت کرد. غلامعی در سال 1362ش دوره آموزشی را در پادگان مالک اشتر ارومیه گذرانید و سپس دوره عالی عملیات را از تاریخ 1 /7/ 64 لغایت 1365/4/12 در دانشگاه امام حسین با موفقیت طی کرد و از طرف ستاد مرکزی سیاه جهت پذیرفتن مسؤولیت گردان به قرارگاه حمزه سیّد الشهداء معرفی گردید و در پست هماهنگی گردان های پدافند محورهای سپاه سفر قرار گرفت (نامه ستاد مرکزی سپاه 1365/5/14). او در مدیریت خود هر گونه ابتکاری را که می توانست اجرا می کرد از جمله در سال 1363 در داخل روستای شیان پایگاهی احداث کرد. یک با کوموله ها به آن حمله کردند و غلامعلی با تاکتیکی که پیش گرفت آن ها را به عقب راند به این صورت که بلافاصله چند قبضه تیربار در نقاط مختلف پایگاه مستقر کرد و با هر کدام چند مورد تیر اندازی می کرد و آن ها فکر کردند که در پاسگاه برای هر تیربار نیروی کافی هست به همین علت نیروهای کومله عقب نشینی کردند. به دلیل آشنایی به مناطق کردستان، مسؤولیت همه محورهای سفر به او واگذار شد. حزب کومله در 70 کیلومتری سفر و دره هوان زندانی ایجاد کرده بود و نیروهای انقلاب را در آنجا زندانی می کردند گروه علامعلی داوطلب شدند که این زندان را فتح کنند و وقتی به آن جا رسیدند متاسفانه نیروها را جابجا کرده بودند. یک بار قرار شد در شهر جلسه مهمی برگزار شود او نیز تعدادی از نیروها را به عنوان کشاورز به مزارع فرستاد و توانستند چند نفیر خرابکار را دستگیر کنند و اقدام آن ها را با سیاستی که

غلامعلی در پیش گرفت سرکوب کرد. در آخرین روزهای جنگ که جبهه ها اشفته شد دستور دادند که نیروهای ما از ارتفاعات هزار قلبه عقب نشینی و از سورکوه به میله مرزی بیایند و مواضع خود را در سورکوه تثبیت کنند در این درگیری ها یگان تحت فرماندهی غلامعلی درگیری شدیدی داشتند. سرانجام غلامعلی در همین مکان در تاریخ 1367/4/14ش به شهادت رسید. پیکر پاک وی در گلستان شهدای اصفهان قطعه چزابه - ثامن الائمه ردیف 2، شماره 37 در کنار برادرش به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید؛ آن چه را می خواهم بگویم این است که من از مدتی پیش با آگاهی کامل و انگیزه صد درصد الهی با در این خط جبهه گذاردم که: 1- به دستور خداوند و قرآن عمل نموده باشم 2- به خاطر رضای پروردگار و رسول او 3- مبارزه با شرک و کفر پرستی و فساد در جامعه و برای پیروی از سرورم حسین بن علی (علیه السلام) و بدانید که حق همین است و شما عزیزان و سروران را بخصوص قشر جوان دعوت به این راه می کنم و بدانید که رضای پروردگار در همین است [....] ای مردم عزیز امروز امام امت حکم ولایت فقیهی دارند و ما به عنوان یک مسلمان بایستی تابع کامل فرامین الهی ولایت فقیه باشیم امام را یاری کنید با هر چه در توان دارید و این را بدانید با این کار آینده خود و فرزندانتان را تضمین خواهید کرد. گول ظاهر طلبی ها را نخورید و عمقاً و باطناً برای رضای پروردگار کار کنید و از هیچ کس در دنیا انتظار اجر زحماتتان را نداشته باشید. و تنها اوست که اجر تمامی خدمت گذاران را می دهد برادر شما (غلامعلی طیاره 1367/2/23).

سیره شهید؛ او بسیار دلیر و شجاعتی بی نظیر داشت. کم حرف امانتدار و امین و راستگو بود. بیشتر اهل عمل بود و برادرش مصطفی در او تأثیر بسیار داشت. وی حالات عرفانی مصطفی را الگوی خود قرار داد و اهل ذکر و تهجد بود. فردی خوش بیان و شاداب و با شور و عشق و علاقه و با جسارت تمام به مبارزه با دشمنان انقلاب اسلامی می پرداخت.

منابع: زندگینامه دست نویس برادر شهید؛ مصاحبه با برادر شهید در تاریخ 1389/9/18ش؛ مرکز مطالعات تحقیقات شهید بروجردی، وصیت نامه شهید.

/مریم جان نثاری/

طیاره خواجویی، مصطفی؛ فرزند مرتضی و مادرش فاطمه اول مرداد 1337ش در محله چهارباغ خواجوی اصفهان به دنیا آمد از کودکی دارای ایمانی قوی و هوش سرشاری بود و برای خویشاوندانش معلم اخلاق بود. تحصیلات خود را ابتدا در مدرسه همدانیان. و سپس تحصیلات متوسطه را در دبیرستان صدر در رشته علوم طبیعی گذراند در سال سوم با نوشتن مقاله ای در مورد امام حسین - علیه السلام - و خواندن آن در سر کلاس شور و غوغای ایجاد کرد و این مقاله باعث تحولی در دبیرستان شد لذا او را اخراج کردند، پس از مدتی پدرش با کمک مهندس مانی (مدیر عامل ذوب آهن) او را در دبیرستان ساسان ثبت نام کرد و موفق به اخذ دیپلم در سال 1356 ش شد. عظمت روحی بزرگی داشت و در بیداری جوانان و دوستان نقش سازنده و تأثیر گذاری داشت. وی به هیات ، موسی بن جعفر که در محله مارنان بود می رفت و در آنجا با مسائل مذهبی آشنا شد و گاهی مداحی می کرد و با این که هنوز به سن تکلیف نرسیده بود مسائل شرعی را رعایت می کرد و نمازش را مرتب می خواند.

تصویر

شهید مصطفی طیاره خواجویی

به ورزش فوتبال علاقه مند بود و با بچه های محل در زمین خاکی بازی می کرد و حتی در تیم دسته دوم سپاهان نیز بازی کرد وی آرزوهای بلندی داشت به سانی که در نگارش نامه هایی به دوستش مجتبی می نویسد: «بعد از ظهر یک شنبه 1355/11/3 بگذار اگر زندگی نمی سازد ما سازش زندگی را بر اساس آرمان هایمان ایجاد کنیم و با امید آینده را منتظر باشیم حیف حیفه که صبوری را فراموش کنیم باید امیدوار بود. چرا نباشیم ما اگر به سال 1380 ش فکر کنیم و فرض

کنیم اگر خدا بخواهد و تا آن زمان زنده باشیم تازه در آن موقع افسوس زندگی از دست رفته را خواهیم خورد پس چه بهتر که قبل از پشیمانی پشیمان شویم بگذار قبل از آن که حال را از دست بدهیم و بعد پشیمان از دست دادن آن باشیم پشیمان شویم [...] زیرا اگر سودی ندارد فرصت هست که به خود آنیم ولی در سال 1380 دیگر آنجاست که دست افسوس به دندان خواهیم گرفت.

او به شغل خلبانی علاقه داشت و در نیروی هوایی ثبت نام کرد و معاینات پزشکی را هم پشت سر گذاشت ولی به دلایلی نتوانست به استخدام نیروی هوایی در آید. و از این کار صرفه نظر کرد و به خدمت سربازی رفت و پس از چند ماه آموزش در خرم آباد به درجه گروهبان سوم وظیفه (توپخانه) نائل آمد و به سنندج اعزام شد. در پادگان سنندج زیر نظر سرهنگ کتیبه که سرپرست همه آن ها شهید نامجو بود اقداماتی را علیه رژیم پهلوی انجام می دادند. مصطفی اعلامیه های امام را پخش می کرد و همچنین بر روی دیوارهای داخل پادگان لشکر 28 سنندج شعار می نوشت و هر چند بسیار احتیاط می کرد ولی ضد اطلاعات لشکر به او طنین شد و او را به بازداشتگاه موقت بردند. هنوز دو ماه از پایان خدمت وی نمانده بود که به فرمان امام خمینی (رحمه الله علیه) سربازان از پادگان ها قرار کردند او نیز در تاریخ 1357/9/18ش در حالی که در بازداشتگاه موقت بود در ملاقاتی که دوستش با او داشت با همدیگر جابجا شدند و او توانست فرار کند و دوستش هم چون اسمش در لیست بازداشت شدگان نبود او را رها کردند. او وقتی به اصفهان آمد قرار او باعث اضطراب خانواده اش شد چرا که در محله آنان برخی ضد انقلابیون بودند لذا پدرش از وی خواست که به منزل عمویش برود و او قبول کرد. وی به مبارزه با رژیم پهلوی ادامه داد تا سرانجام انقلاب اسلامی به پیروزی رسید با پیروزی انقلاب و فرمان امام مبنی بر بازگشت سربازان به خدمت او به محل خدمتش برگشت و در آن جا فعالیت های خود را آغاز کرد و چون چهره انقلابی وی شناخته شده بود از طرف عقیدتی سیاسی پادگان مسؤولیت کتابخانه به او واگذار شد. در آن زمان ضد انقلاب در کردستان حضور چشمگیر داشتند و پادگان مهاباد را اشغال کرده بودند. همچنین باشگاه افسران سنندج توسط ضد انقلاب محاصر شد ولی مصطفی به مدافعان باشگاه آذوقه و اسلحه می رساند و با این وجود چون محاصر شدید شد نیروها را از آن جا با بالگرد خارج کردند. همچنین او با کسانی که سلاح ها را می در دیدند و علیه ملت به کار می بردند مبارزه کرد و همراه 28 نفر دیگر حدود 38 روز در پادگان سنندج مقاومت کردند و با ضد انقلابیون مبارزه کردند تا نیروهای کمکی آن ها را از محاصره نجات دادند. مصطفی حتی در کارهای تبلیغاتی که زیر نظر عقیدتی سیاسی بود حضور فعالی داشت از شهادت ابایی نداشت و با تاریک شدن هوا اسلحه به دست می گرفت و نگهبانی می داد. وی از فرماندهی یک دسته به مسؤولیت های بالاتری رسید (امیر سرتیپ سیّد حسام هاشمی). پس از خاتمه خدمت وارد خدمت سیاه پاسداران سنندج شد.

مصطفی با مردم رابطه خوبی داشت و همین مسأله او را در پیشبرد اهداف نظام موفق کرده بود. او در برخورد با مسائل به نحو مطلوب و معقولی عمل می کرد و بعضی از مسائل سخت را به راحتی برطرف می نمود از ویژگی های دیگر او شجاعت بی نظیرش بود و اگر به تصمیمی می رسید به آن عمل می کرد و در عملیات با آن که فرمانده بود به جای نشستن در محل فرماندهی مثل یک سرباز در کنار همرزمانش بود (سردار رسول یاحی) در عملیات شبانه شرکت می کرد و روزها به آموزش پرسنل می پرداخت یکی از نیازهای سپاه کردستان همراهی تعدادی از نیروهای بومی بود و با آمدن شهید بروجردی به سنندج بنای تشکیل گروهی به نام پیشمرگان کرد مسلمان نهاده شد و مسؤولیت این گروه به مصطفی واگذار شد. در آن ایام مردم درخواست. اسلحه می کردند تا خود از شهر دفاع کنند و همین امر باعث تسریع در تشکیل این نهاد در محلی که قبلا متعلق به ساواک بود گردید وی پیوسته در تلاش بود و لحظه ای آرام و قرار نداشت توانست نیروهای بومی را به کار گیرد و حتی در عملیات کمین و رزمی شرکت دهد. سازمان پیشمرگان را به سرعت سر و سامان داد و به یک سازمان منتظم تبدیل کرد (سردار حاج حسن رستگار پناه). مصطفی و همرزمانش همان طور که در عملیات ها خط شکن بودند در مسائل تبلیغاتی و فرهنگی نیز خط شکن بودند و آن چه داشت در طبق اخلاص گذاشته و برای بهبود اوضاع کردستان به کار می گرفت (سردار کریم نصر).

ری برای پیشمرگان اقدامات زیادی انجام می داد از جمله سرزدن به خانواده های ستمدیده و محروم کردستان بود. در زمانی که مدارس کردستان تعطیل شده بود از آموزش و پرورش سفر خواست تا مدارس را باز کند و خود برای این که مدارس باز باشد تدریس برخی از

کلاس ها را بر عهده گرفت حتی مسابقات ورزشی برگزار می کرد و خود نیز در آن ها حضور می یافت. عملکرد او اقدامات ضد انقلاب را کم رنگ تر و مردم را بیشتر به طرف انقلاب جذب کرد. در کردستان شایع کرده بودند. آن ها آمده اند مردم را بکشند و وقتی مردم دیدند آن ها را حمایت و به وضعشان رسیدگی می کنند جذب انقلاب اسلامی شدند. طیاره گاهی با یک جعبه شیرینی به خانه مردم فقیر می رفت و دل آن ها را شاد می کرد، در کنار آن ها می نشست و صحبت های آن ها را می شنید و مشکلات آن ها را بر طرف می کرد به همین سبب روستائیان نیز به او علاقه زیادی داشتند.

وی در زمانی که ضد انقلاب در هر کوچه ای برای نیروهای سپاهی و انقلابی کمین کرده بودند، او گاهی بدون سلاح و محافظ خارج می شد و با موتور سیکلت گشت می زد و اوضاع را بررسی می کرد. به آداب و رسوم کُردها و لباس هایشان احترام می گذاشت و به همین دلیل خیلی از جوانان کُرد را مجذوب خود کرد. همچنین با ایجاد فضای باز سیاسی و بحث در مورد مسائل جاری کردستان در سر کلاس درس اهداف ضد انقلاب را نقش بر آب کرد و حاصل تلاش های او موجب بازگشت آرامش و امنیت به سفر بود. فرح هاشمی نسب از اهالی سفر نقل می کند: «در آن زمان شاگرد او در مدرسه بودم به واسطه برخورد اخلاقی وی جذب انقلاب شدم و از او خواهش کردم اگر در بیمارستان کاری هست من می توانم انجام دهم و با این که من شنی بودم قبول کرد و من در بیمارستان مشغول کمک به مجروحان شدم، در ماجرایی خواهرم دستگیر شد او را آزاد کرد و خانواده ام نیز به او علاقمند شدند و نگاهشان نسبت به پاسداران عوض شد و من در کنار کار در بیمارستان به عضویت افتخاری سپاه در آمدم و حتی در مقابل نیروهای نفوذی مستحکم ایستادم و حتی چندبار به جان من سوء قصد شد. کارهای او فراتر از یک فرمانده بود او حتی با ضد انقلابیون صحبت می کرد و گاهی می توانست برخی از آن ها را به سوی نظام اسلامی برگرداند» (بایگانی مرکز مطالعات و تحقیقات شهید بروجردی).

در یکی از روزها به تحریک حزب کومله تعدادی از دانش آموزان به خیابان ها ریختند و درگیری ایجاد کردند. و با پرتاب نارنجک توسط ضد انقلاب یک دانش آموز مجروح شد و والدین او دلگیر شده بودند. مصطفی طی نشست هایی که با معلمان و والدین بچه ها داشت آن ها را متقاعد کرد که با سپاه سفر همکاری و همیاری کنند و به کمک همدیگر مدارس را فعال کنند در کنار این حرکت فرهنگی به پاکسازی شهر پرداخت و در یک شب بیش از 40 خانه نیمی و مراکز چاپ و نشر ضد انقلاب تصرف شد و مقدار قابل توجهی اسلحه و مهمات از خانه های آن ها جمع آوری کرد. همان گونه که در مقابل خادمان انقلاب خاضع و فروتن بود در مقابل ضد. انقلاب مثل کوهی استوار بود سردار حاج حسن رستگار پناه در طول مدت حضورش در کردستان تنها چند روز از مرخصی هایش استفاده کرد. مصطفی گزارشی در بهار 1358 ش به نمایندگی از سپاه و ارتش (ستاد مشترک) و سایر ارگآن ها در سنندج به هیئت حسن نیت اعزامی از تهران به سرپرستی آیت الله طالقانی ارائه کرد، و به مسائل سیاسی منطقه می پردازد و اشاره می کند که منطقه از لحاظ سیاسی 2 سال است که در قبضه گروهای مسلح قرار دارد و نه تنها حاکمیت کامل دولت برقرار نشده بلکه هر روز بر قدرت و حاکمیت ضد انقلاب افزوده و مردم بی گناه و بی خبر را در زیر سلاح های سبک و سنگین فشرده و تحت استعمار فرهنگی و سیاسی قرار داده اند و ... مردم از گروهک ها مأیوس شده اند و سپس مصطفی پیشنهادهای برای بهبود وضعیت کردستان و مسائل فرهنگی نظامی اقتصادی و عمرانی کردستان همچنین نیازهای جهاد سازندگی منطقه، ارائه کرد.

مصطفی در حالی که فرماندهی سپاه سفر را بر عهده داشت در عملیات مستقیم شرکت می کرد. سرانجام پس از چهار سال که از انقلاب اسلامی می گذشت در تاریخ 1391/2/3ش با کمک نیروهای ارتش، سپاه ژاندر مری و هوانیروز و در حالی که مشغول پاکسازی محور بانه سردشت که محوری صعب العبور و جنگلی بود. مصطفی در حالی که با خوشحالی آستین هایش را برای وضو بالا می زد. بر اثر اصابت تیر ضد انقلاب به قلب او به شهادت رسید و پیکر پاکش را به اصفهان منتقل کردند و در گلستان شهدای اصفهان قطعه چزابه - ثامن ردیف 2، شماره 36 به خاک سپردند.

در مراسم تشییع پیکر او در اصفهان پیش مرگان کرد. مسلمان نیز حضور داشتند و در آن موقع به پدرش گفتند: او پسر شما و پدری مهربان برای ما بود.

سخنان حجت الاسلام والمسلمین موسوی نماینده امام در غرب کشور: «سه چهار روز قبل از این که طیاره شهید بشود بمن گفت: خُرد ریزهای است که مرا شدیداً نگران می کند. مثلاً جای خواب من با بسیجی ها فرق می کند و ....

(شهید طیاره یک روز) تلفنی داشت با ناصر کاظمی فرمانده وقت سپاه کردستان صحبت می کرد (همان روز) قرار بود جاده بانه سردشت پاکسازی شود به کاظمی گفت: تا هستم اگر کاری دارید در سپاه سفر بمن ارجاع دهید. کاظمی پرسیده بود؟ طیاره مگر می خواهی به اصفهان بروی؟ گفت نه (من) روز هفتم شهید می شوم ..... و صبح روز هفتم طیاره شهید شد...

در سپاه سفر موقع نماز بود خواستم نماز بخوانم فرش ماشینی را کنار زد و گفت این مصادره ای است و ممکن است اشکال داشته باشد [....] من این مطلب را در حضور امام نقل کردم و امام پرسیدند خودت شنیدی؟ گفتم بله و امام به گریه افتاد نشریه داخلی رویدادها و تحلیل شماره 47 دفتر سیاسی سپاه پاسداران 1361/9/11 ص 15).

از دست نوشته های مصطفی در تاریخ 1390/3/22 چنین می نویسد: خداوندا امروز من آماده ام تا مرا پاک سازی و برای شهادت مهیا فرمائی و خالص کنی تا بخواست و اراده ات در جوار رحمتت مستقر شوم. خدایا کمک کن تا از همه وابستگی ها و دلبستگی ها و دلدادگی هایی که فکر می کنم و به ذهنم می آید که خدایی است ولی در نظر تو نیست ببرم و به تو و به راهت بپیوندم ......

در آخرین نامه ای که به خانواده اش در تاریخ 60/9/22 می نویسد: خانواده عزیز و گرامی سلام علیکم [...] زندگی هر روز مسؤولیت بیشتری از ما می طلبد و هر لحظه که پیش می رویم مسؤولیت خون شهدا پسر دوشمان سنگین تر می شود و من روسیاه و مضطرب آماده ام راه شهادت را که برایم خیلی طولانی شده به پایان برسانم .......

سیره شهید مصطفی طیاره وی فردی شاداب و پرتلاش و شجاع و نترس بود و اخلاق گرمی داشت و هیچ گاه عصبانی نمی شد و همواره لبخند بر لب داشت. اهل تهجد و نماز شب بود و در خدمت به محرومان کردستان پیش قدم بود به مطالعه کتاب علاقه داشت و به پیشمرگان کرد مسلمان کتاب اهدا می کرد و از آنان می خواست که آن را مطالعه کنند. اهل گفتگو و مناظره بود و در جبهه نظامی فرمانده ای دلاور و شجاع بود و در جبهه فرهنگی نیز مدیری طراح و بلند همت فرهنگی بود. وی مدیری دلسوز و یار و یاور محرومان و ستمدیدگان کرد بود و شبانه روز دغدغه محرومیت زدایی آنان را داشت (مصاحبه با سردار کریم نصر اصفهانی).

فرازی از وصیت نامه شهید؛ آن قدر در برابر خدا الطاف الهی، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و خانواده شهدا و معلولین اسلامی شرمنده ام که نمی توانم سختی و پیامی جز شرم داشته باشم فقط ملتمسانه خواهش می کنم به این مسائل فکر کنید:

1- اگر استقلال آزادی شرف حیثیت، آبرو، ترقی تعالی و سعادت معنوی و مادی و حقیقی می خواهید انقلاب اسلامی به رهبری امام را کمک کنید؛ 2- اگر امید را در زندگی می جوئید به صبر توسل جوتید و وحدت و آگاهی و بیداری 3- اگر پیروزی اسلام و مسلمانان و مستضعفان همه تاریخ را طالبید به حضور خود در صحنه توجه کنید و از خداوند ظهور مهدی موعود را طلب کنید... (1360/4/7 ش مصطفى طیاره).

منابع: موچهر طیاره مصاحبه با سردار حاج حسن رستگارپناه و سردار رسول یاحی و سردار کریم نصر اصفهانی و سردار سیّد حسام هاشمی و خانم فرح هاشمی از اهالی سفره مریم جان نثاری مصاحبه با منوچهر طیاره، 1391ش؛ وصیت نامه و دست نوشته های شهید مرکز مطالعات و تحقیقات شهید بروجردی؛ نشریه دیدارها و تحلیل ها از شماره 47 دفتر سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی 1361/9/11ش.

/اصغر منتظر القائم/

ظ

ظهیر الاسلام سیّد مرتضی؛ از وعاظ معروف اصفهان در سال 1271ش در اصفهان، محله چهار سوق علی قلی آقا متولد گردید.

نسب نامه پدری او چنین است: «سیّد مرتضی ظهیر الاسلام، ابن سیّد علی بن سیّد محمّد بن سیّد حسن بن هاشم بن سیّد میرزا بن محمّد بن حسن بن نصر الله بین حسن بن حسین بن عیسى بن خمیس بن هاشم بن احمد بن ناصر بن سلیمان بن موسى بن صالح بن على بن محمّد بن كمال بن محمّد بن علی بن محمّد بن حسین بن طاهر بن ابراهیم بن علی بن عیسی بن حسن بن موسى بن جعفر علیهما السلام».

وی از طرف مادر از اعقاب حکیم عارف نام دار آقا محمّد بیدآبادی * است (ظهیر الاسلام زندگی نامه خود نوشت، خطی).

پدرش، أقرأ القرّاء، سید على زنجیره فروش از جمله زهاد و عباد و اساتید فنّ تجوید و قرائت در اصفهان بود. و عده زیادی شاگرد آشنا به فنون قرائت قرآن تربیت نمود. حاج میر سیّد علی در حدود سال 1275 ق متولد شد. نزد عاصم کاشانی قرائت های ده گانه را آموخت و سال ها به تدریس کتاب «شرح شاطبی» پرداخت و تدریس این کتاب در اصفهان منحصر به او بود. وی در سال 1351 ق وفات یافت و در تکیه شیخ مرتضی ریزی * مدفون شد و سپس به عتبات منتقل گردید (مهدوی 1384، ج 2، ص 818).

ظهیر الاسلام (زندگی خود نوشت، خطی) درباره پدر خود می نویسد: «سیّد السادات العظام، سلمان الزمان و ابو ذر الدوران الوجیه الفرید فی علم القرائة والتجوید، آقا سیّد علی در فنّ تدریس «شاطبی» و نقل قرائات سبعه بل عشره افضل و اعلم دوره خویش بود و تلامذه او در عراق عرب و عجم مشهور بودند».

جدش آقا سیّد محمّد از شدّت توغّل در نحو و ادب، عبارت خوان درس فقیه بزرگ حاجی محمّد ابراهیم کلباسی بوده ولی به پسرش سیّد علی فرموده بود:

مرا به تجربه معلوم شد. در آخر کار *** که قدر مرد به علم است و قدر علم به مال

لذا حاج میر سیّد علی که در اثر تحصیلات مسلط در تدریس تجوید و شاطبی و در فر قرائت استادی بی نظیر و شهیر عرب و عجم بود شغل و تجارت خرید طلا و نقره برای زنجیره فروشی را اختیار نمود (همان جا) استاد همایی * (ص 66) می نویسد: «سیّد علی در بازار برازان نزدیک سرای گلشن دکّه علاقه بندی داشت».

سیّد حسین موسوی - پدر سیّد محمّد - نیز از علما و شاگردان سیّد محمّد باقر شفتی و حاج محمّد ابراهیم کلباسی بوده و پس از وفات در قبرستان آب بخشان مدفون گردید، از امتیازات او عمامه سبز بوده است ( مهدوی، 1368، ج 1، ص 304).

تصویر

سید مرتضی ظهیر الاسلام

حاج ظهیر در کودکی مشغول تحصیل در مکتب ملا حسین گردید و تا دوازده سالگی از انشا و املاء فارسی فارغ شده و دو سه سال هم به شغل پدر مشغول بود، تا آن که به سبب پیش آمدی از کسب روی گردان شده و به .

تحصیل علوم دینی روی آورد. استاد همایی (ص 66)

تصویر

نشسته از راست نفر اول لطف الله شمس الواعظین، چهارم سیّد محمّد صدر الواعظین، پنجم سیّد علی زنجیره فروش، ششم میرزا علی

اساتید ایشان در اصفهان عبارتند از: حاج شیخ ابو القاسم زفره ای *؛ شیخ علی مدرس یزدی *، سیّد محمّد علی مبارکه ای * (مبارکه ای خطی)؛ شیخ على مفید *؛ شیخ محمود مفید؛ شیخ محمّد حکیم خراسانی *؛ سیّد میرزا اردستانی * (مهدوی، 1367، ج 2، ص 340)؛ سید على اصغر مدرس برزانی ؛ سیّد محمّد مهدی درچه ای؛ میر سید على مدرس نجف آبادی *؛ سیّد محمّد مدرس نجف آبادی *؛ شیخ محمّد رضا نجفی *؛ سیّد محمّد رضا خراسانی *؛ سید عبد الله ثقة الاسلام *؛ میرزا علی آقا شیرازی؛ سیّد صدرالدین کوپائی *، میرزا احمد مدرّس خراسانی؛ سیّد عبدالحسین سیّد العراقین *؛ شیخ غلامرضا خوراسکانی * (همان جا؛ جواهری، دست نوشته ها).

به نوشته مهدوی * (1367، ج 2، ص 339): «حاج ظهیر مدتی نزد مرحوم حاج سیّد محمّد صدر الواعظین طباطبایی که از رؤسای منبریان اصفهان بود، اصول و فنون وعظ و ارشاد و ذکر مواعظ و مصائب را به خوبی فرا گرفت و بعداً خود متجاوز از پنجاه سال مردم را با مواعظ می نویسد: «و این جوان داخل حلقه طلاب مدرسه صدر شد».

مواعظ شافیه و نصایح کافیه و نقل اخبار و آثار و بیان احادیث و تواریخ و حکایات مذهبی ارشاد و تبلیغ می نمود».

به نوشته حاج ظهیر (زندگی خود نوشت، خطی) وی از چندین نفر از علمای بزرگ عتبات و ایران اجازه روایی داشته است. متأسفانه هیچ یک از اجازات مزبور در دست نیست اما به این مشایخ اشاره می کند که عبارتند از آقا سیّد مهدی معروف به ابن الصدر کاظمینی میرزا محمّد حسین نائینی که اجازه صدر را امضاء نموده است. حاج ظهیر (همان جا) می نویسد: «خط مشارالیه از خوشی زبان اور اصحاب است؛» حاج شیخ عبد الكریم حائری که اجازه صدر را امضاء و بعداً اجازه رسمی مفصلی مرقوم نموده است؛ حاج شیخ عبد الله مامقانی سیّد محسن امین عاملی آقا شیخ مرتضی آشتیانی؛ آقا ضیاء الدین عراقی، آخوند ملا محمّد حسین فشارکی*»

حاج ظهیر در اجازه به شیخ مرتضی فصیح القرّاء (از شاگردان سیّد محمّد على عریضی * در فنّ قرائت و

تجوید) به سال 1397 ق می نویسد: «بیان اخبار و احادیث مربوطه در شرعیات را وقتی در متن واقع اثر است که سند حدیث او متّصل گردد به معصومین علیهم السلام فلذا تیمنا و تبرکاً شخص مذكور كسب اجازه فرموده فلذا از مشایخ خود که یکی از آن ها فقیه مطلق مرحوم مامقانی، دوم: نائینی سوم: عراقی چهارم: حائری، پنجم: امین الصدر ششم: فشارکی هفتم: نجف آبادی هشتم: شیخ محمّد رضا نهم: جزی دهم: درجه ای، یازدهم: سیّد عبدالله دوازدهم: استاد اعظم سیّد خراسانی، که به حاج نوری و شیخ انصاری و بلغ ما بلغ به کلینی در عصر غیبت»

سیّد مرتضی ظهیر (همان جا) می نویسد: در عصر تاریک پهلوی به امتحانی و دادن مدارکی در کمسیون [....] موفق شده ام و با آن که مشاغل دولتی فراوان مراجعه شده با نداشتن هیچ سرمایه مادی و کثرت عیالمندی از خویشان [قبول نکرده] فعلا در مدرسه صدر مشغول آفاده و استفاده منقول و معقول و همیشه زندگی از از شاگردان ممتاز شیخ حبیب الله فضائلی است. طرف اعلی حضرت خامس آل عبا علیه السلام به عنوان منیر و تبلیغ می باشم».

فرزندش در اوصاف پدر (قاسمی، ص 128) چنین می نویسد: «وی عالمی عامل و منفی و فاضلی گران قدر و عارفی پرهیز کار و وارسته و خطیبی توانا و واعظی شهیر و ادیبی گران مایه و شاعری توانا بود. در علم تعبیر خواب ماهر و در استخاره شهره خاص و عام بود و از علم طب قدیم نیز آگاهی داشت. ذاکر با اخلاص اهل بیت خاصه استان مقدس حضرت ابا عبد الله علیه السلام بود. همواره از درگاه حضرت حق طلب یاری می کرد و از پیشگاه مولای متقیان حضرت امیر علیه السلام مدد می جست. عاشق و دلباخته حضرت بقیة الله الاعظم عجل الله تعالى فرجه الشریف بود و مرتباً برای فرج آن بزرگوار دعا می کرد. ایشان انقلاب اسلامی را یکی از الطاف الهی می دانست و به رهبر کبیر انقلاب و بنیانگزار جمهوری اسلامی حضرت امام خمینی رضوان الله علیه ارادتی خاص داشت. دارای خلقی نیکو و سجایای اخلاقی و بسیار مورد احترام مردم بود.

از اشعار اوست:

اگر دگر برسد دست من به دامانت *** ز دست می روم، ای جان من به قربانت!

به قتل بنده خویش از چه رو دهی فرمان *** که سال هاست نپیچیده سر ز فرمانت

چه شد که در همه ستارگان ندیدم من *** فروغ بخش تر از روی ماه تابانت

به شهر عشق دل، از پستخانه هستی *** نخوانده نامه که بر آن نبوده عنوانت

بر آن سرم که زنم دستبرد نیمه شب *** به حلقه های سر گیسوی پریشانت

بگو به دلبر پیمان شکن بیا که ظهیر *** هنوز هم نشکسته است عهد و پیمانت

سیّد مرتضی ظهیر الاسلام در شب شنبه 6 جمادی الثانی 1403ق/ افروردین ماه 1362ش بدرود حیات گفت و در تکیه گلزار * مدفون گردید. متن سنگ نوشته مزارش به انشاء سیّد حسن مدرس هاشمی و خط شیخ حبیب الله فضائلی است.

حاج ظهیر داماد خطاط شهیر سیّد محمّد مهدی خلیقی پور * بود. فرزند ایشان میرسید على ظهیر الاسلام آفاده و استفاده منقول و معقول و همیشه زندگی از از شاگردان ممتاز شیخ حبیب الله فضائلی است.

منابع: ابراهیم جواهری، زندگی نامه سیّد مرتضی ظهیر الاسلام، خطی؛ سیّد مرتضی ظهیر الاسلام، زندگی خود نوشت خطی رحیم قاسمی گلزار مقدس، اصفهان 1389 ش؛ سیّد محمّد علی مبارکه ای، دانشوران اصفهان، خطی؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، چاپ رحیم قاسمی و محمّد رضا نیلفروشان، دو مجلد، اصفهان 1384 ش؛ همو، بیان المفاخر، دو مجلد، اصفهان 1368 ش؛ همو، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در و در قرن اخیر، سه مجلد. قم 1367؛ جلال الدین همایی، تاریخ اصفهان، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1390 ش.

/رحیم قاسمی/

عارفچه، محمّد حسین؛ محمّد حسین واعظ اصفهانی معروف به عارفچه یگانه فرزند ملا اسماعیل طیسی خراسانی واعظ روضه خوان و نویسنده ایرانی در اصفهان زاده شد (قاسمی، ص 463).

ملا اسماعیل متولد طبی بود که پس از آموختن مقدمات علوم به اصفهان آمد. در این شهر به تکمیل آموخته ها نزد بزرگانی چون سیّد حجت الاسلام شفتی روی آورد. او مردی فاضل و با تقوی بود که روزگار را به وعظ و خطابه و کتابت می گذراند. مزار او در امامزاده هارون ولایت (علیه السلام) در اصفهان قرار دارد (مهدوی 1348، ص 284، همو، 1368، ج 1، ص 265 - 266).

تصویر

محمّد حسین نزد سیّد اسدالله بیدآبادی (مهدوی 1348، ص 284؛ همو، 1368، ج 1، ص 266)، حسین علی تویسرکانی * و سیّد محمّد شهشهانی * تحصیل کرد و به وعظ و خطابه و تألیف روی آورد (مهدوی، 1348، ص 284؛ همو، 1387، ج 2، ص 630؛ قاسمی، ص 463؛ حسینی، ص 156). میرسیّد محمّد امام جمعه وی را عارفچه خواند (عارفچه، 1370، ص 13؛ همو، 1371، ص 7؛ قاسمی، ص 463؛ هادوی، ص 540؛ لطفی، ص 409).

آثار او عبارت اند از: «انیس الواعظین» (عارفچه، 1379 پشت جلد؛ مهدوی، 1368، ج 1، ص 266؛ همو، 1387، ج 2، ص 630 مشار، ج 1، ستون 595 تا 596)، چاپ سنگی اصفهان، 1375ق، 560 ص، خشتی (یار شاطر، ج 1، ستون 399).

«زاد العارفین» (عارفچه 1376، پشت جلد؛ مهدوی، 1368، ج 1، ص 266؛ همو، 1387، ج 2، ص 630) حاوی پنجاه مجلس در مواعظ و نصایح، بویژه در احوال قیامت و ورود به عرصات، چاپ سنگی تهران، 1370ق، خشتی، 296 ص (یارشاطر، ج 1، ستون 1819)؛ 1371ق، 336 ص. «زاد المواقف» (عارفچه 1376، پشت جلد؛ مهدوی 1368، ج 1، ص 266؛ همو، 1387، ج 2، ص 630؛ مشار، ج 2، ستون 2743؛ یارشاطر، ج 1، ستون 1819)، حاوی پنجاه مجلس در آمدن بعضی از گنه کاران به شکل حیوانات در عرصات و کیفر آن ها و شرح احوال شب قبر و اهوال روز نشر، تهران: چاپخانه عبد الرحیم علمی 1370ق، کتابت محمّد علی مدرّس یزدی *، 296 ص، خشتی.

«زاد الواعظین» (عارفچه، 1376، پشت جلد؛ مهدوی، 1368، ج 1، ص 266؛ همو، 1387، ج 2، ص 630؛ مشار، ج 5 ستون 2743 تا 2744)، اصفهان: بی چا، 1373ق، 481 ص، خشتی (غلامی، ص 698).

«مونس الواعظین» (عارفچه، 1376، ص 2 و پشت جلد؛ مهدوی، 1387، ج 2، ص 630)، چاپ سنگی، اصفهان، 1375 ق (غلامی، ص 264).

عارفچه به سال 1322 درگذشت. او را در تکیه آقارضی الدین شیرازی * در تخت فولاد اصفهان به خاک سپردند (عارفچه، 1370، ص 3؛ همو، 1371، ص 7؛ مهدوی، 1348، ص 284؛ همو، 1368، ج 1، ص 266؛ قاسمی، ص 463؛ سنگ مزار).

مزار او از جنس مرمریت است که اشعاری از مجید اوحدی متخلص به «یکتا»* بر آن دیده می شود (فقیه میرزایی، ج 2، ص 178)

یدالله برخوردار متخلّص به «تائب اصفهانی*» در مادّه تاریخ او چنین سرود:

تائب ز سر صدق به تاریخش گفت: *** «عارفچه حسین شد بسوی جنت»

(عارفچه، 1371، ص 5).

منابع: سیّد احمد حسینی اشکوری، تذکره شاعران فارسی سرا، قم 1385 ش؛ محمّد حسین عارفچه، زاد العارفین، یا مقدمه مجتبی صادقی، تهران 1371 ق؛ همو، زاد المواقف، تهران 1370ق؛ محمّد علی عارفچه، شاكرة الشعراء، اصفهان 1376ق؛ مجید غلامی جلیسه، تاریخ چاپ سنگی اصفهان، تهران 1390 ش؛ گیلان فقیه میرزایی، محمّد علی مخلصی و زهرا حبیبی، تحت فولاد یادمان تاریخی، سه مجلد، تهران 1385 ش؛ رحیم قاسمی، بزم قدسیان، اصفهان 1389 ش؛ علی رضا لطفی، تذکره شعرای تخت فولاد اصفهان، زیر نظر اصغر منتظر القائم، اصفهان 1390 ش؛ خان بابا مشار، فهرست کتاب های چاپی فارسی، تهران 1355 ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان 1348 ش؛ همو، بیان المفاخر، اصفهان 1368ش؛ همو، اعلام اصفهان، چاپ غلام رضا نصر اللهی، ج 2، اصفهان 1387 ش؛ مصطفی هادوی، تذکره شعرای استان اصفهان، اصفهان 1384 ش؛ احسان یار شاطر، کتاب های چاپی فارسی، تهران 1352ش.

/محمّد رضا زادهوش/

عارفچه، محمّد علی؛ فرزند ملا محمّد حسین عارفچه * فرزند ملا محمّد اسماعیل طبسی خراسانی واعظ، ادیب، شاعر و نویسنده ایرانی در حدود سال 1290 ق زاده شد (تهرانی، ج 9، ص 668) و تخلّص «عارفچه» را از پدر به ارث برد (تهرانی، ج 9، ص 668).

تحصیلات حوزوی را در مدرسه صدر بازار و مدرسه ملا عبدالله گذراند و به لباس روحانیت درآمد (زادهوش مصاحبه با عباس علی عارفچه، 1392ش)

او در مجمع ادبی دانشکده ادبی اصفهان (غلامی ص 122 و 128) و انجمن ادبی اصفهان (زادهوش) حضور یافت و شاعری را از محمّد باقر الفت، شیخ موسى انصاری *، عبد الكریم بصیر عبد الجواد خطیب *، ابو القاسم ذوقی *، جعفر رجایی، محمود سرخوش، مصطفی قلبی سینا، جلال الدین همایی *، محمّد حسن ساکت *، عباس شیدا *، محمود شیدا *، حسین صغیر، رمضان علی صابری، محمّد کاظم غمگین *، عباسعلی فائض *، رجب على گلزار *، عبد الجواد لقمانی، شكر الله منعم * و عبد المحمود

محزون فراگرفت (عارفچه، ص 3 و 4).

فی البداهة شعر می سرود جیب فبایش پر از کاغذ بود و هرگاه ذهنش گویا می شد و چیزی به ذهنش می رسید آن را روی کاغذ می آورد. برای هر مسجد و یا امام زاده ای در سطح ایران قصیده ای می سرود. سپس سفری به آن جا می کرد و شعرش را با دست خود در آن جا نصب می کرد زادهوش مصاحبه با عباس علی (عارفچه، 1392ش).

نزدیک امام زاده اسماعیل علیه السلام، منزل داشت و در امامزاده اقامه جماعت می کرد. مردم اعتقاد داشتند. هرگاه او حدیث کا بخواند بیمار سلامتی خود را باز می یابد (همان جا).

برای تأمین معاش در خانه خود کرباس می یافت (همان جا) درآمد اندکی نیز از روضه خوانی و وعظ داشت که بیشتر آن را برای چاپ آثار خود هزینه می کرد. اشعار او متوسط و به نظر استادان وقت رسیده است (اوحدی، ص 22).

تصویر

میرزا محمّد علی عارفچه

آثار او همراه با زیارت نامه های معصومان (علیهم السلام) است. «افکار عارفچه» (تهرانی، ج 9، ص 668؛ ج 23، ص 86، ش 8117) اشعار در مدح و مرتبه اهل بیت (علیهم السلام). اصفهان: بی چاه 1375ق، 62 ص، خشتی (غلامی، ص 700)؛

«تحفة المعصومین» (عارفچه 1376، پشت جلد؛ مهدوی، 1348، ص 284)، چاپ سنگی تهران، 1353ق، جیبی، 64 ص (یار شاطر، ج1، ستون 809) به اهتمام محمّد گلبهاری اصفهان: چاپ خانه گلبهار، 1354ق. 64 ص، جیبی (غلامی، ص 666)؛

«تذكرة الشعرا با آثار الشعراء»، ج 1، اشعار شاعران گذشته و حال به ترتیب الفبای نام شاعران از حرف الف تاف بدون شرح حال و توضیح دیگر است. خود در معرّفی آن بر روی جلد چنین می نویسد: «تذکرة الشعراء مشتمل بر کتاب مصیبت نامه و احوال بعضی از شعراء متقدّمین و متأخّرین» و در صفحه نخست: «در این جلد سه کتاب مندرج است اول تذكرة الشعراء [...] دوم كتاب سروش که در مقتل انشا نموده سوم کتاب مقبل آن هم در مصیبت حضرت خامس آل عبا (علیهم السلام) نوشته و تاکنون چاپ نشده بود» چاپ سنگی، اصفهان: 1376ق، 192 ص، خشتی (غلامی، ص 264، 700 و 1701 هدایت ص 141) این آخرین کتابی بود که به صورت چاپ سنگی در اصفهان به چاپ رسید (غلامی، ص 334)؛

«زبده القصاید» (عارفچه 1376، پشت جلد؛ مهدوی، 1348، ص 284؛ حسینی، 1385، ص 157) در وصف امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، 1363ق (غلامی، ص 128)؛

تصویر

«دیوان اشعار» (تهرانی، ج 9، ص 668، ش 4682؛ مهدوی، 1348، ص 284) که همه آن ها درباره چهارده معصوم (علیهم السلام) است. نسخه عکسی کتابخانه مجموعه فرهنگی نخست فولاد اصفهان از روی نسخه کتابخانه کاظمینی در یزد (حسینی، 1383، ج 1، ص 39؛

درایتی، ج 5، ص 271)؛

«صد قصیده» (عارفچه، 1376 پشت جلد؛ مهدوی، 1348، ص 284؛ تهرانی، ج 9، ص 668؛ لطفی، ص 409؛ مشار، ج 3، ستون 3379؛ یارشاطر، ج 2، ستون 2213)، چاپ سنگی، 1369ق. در مناقب، مصائب و مدایح اهل بیت (علیهم السلام) چنان که خود می گوید:

شرح این غم را اگر خواهی تمام *** در کتاب صد قصیده والسلام

صد قصیده گفته عارفچه ز جان *** در ثنای آل احمد رو بخوان

(عارفچه، بی تا)؛

تصویر

«منتخب افکار عارفچه» اصفهان: 1365 ق، 304 ص، جیبی (یار شاطر، ج 2، ستون 3140؛ غلامی، ص 695)؛

«منتخب كبیر» در ادعیه و زیارات (عارفچه 1376، پشت جلد؛ مهدوی 1348، ص 285؛ حسینی، 1385 ص 157)؛

«هدیة المعصومین» (عارفچه 1376، پشت جلد؛ تهرانی، ج 9، ص 668؛ مهدوی، 1348، ص 285؛ همو، ص 326؛ هدایت، ص 141؛ هادوی، ص 540؛ مشار، ج 5، ستون 5475) که آن را به سال 1347 ق به انجام رساند. چاپ سنگی 1350 ق (تهرانی، ج 25، ص 213، ش 335)، اصفهان: چاپ خانه گلبهار به اهتمام محمّد گلبهاری، 605 ص، خشتی؛ تهران 496 ص، خشتی (یارشاطر، ج 2 ستون 3394) در توحید و مناقب و مصائب چهارده معصوم (علیهم السلام) (غلامی، ص 638).

عارفچه در شب جمعه 19 ذی قعده 1380ق به سن متجاوز از هشتاد در گذشت و کنار پدرش (مهدوی 1348، ص 284، همو، 1368، ج 1، ص 266) در تکیه آقارضی الدین شیرازی * در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد (همو، 1370، ص 118).

تصویر

دیوان عارفچه

بر مزار او که از جنس مرمریت است. این شعر صغیر اصفهانی دیده می شود:

ماه ذی قعده روز نوزدهم *** ختم شد داستان عارفچه

خواست گوید صغیر تاریخش *** چون سرآمد زمان عارفچه

سر برون کرد حور و جنت گفت: *** هست جنت مکان عارفچه

(فقیه میرزایی، ج 2، ص 179)

منابع: محمّد محسن آقابزرگ تهرانی، الذریعة إلى تصانیف الشیعة، بیروت 1403 ق؛ مجید اوحدی، تاریخ انجمن های ادبی اصفهان، مخطوط؛ سیّد جعفر حسینی اشکوری، فهرست نسخه های خطی کتابخانه میر محمّد کاظمینی، قسم 1383ش؛ سیّد احمد حسینی اشکوری تذکره شاعران فارسی سراء قسم 1385 ش؛ مصطفی درایتی فهرستواره دستنوشت های ایران: دنا، تهران 1389 ش؛ محمّد رضا زادهوش گفت و گو با محمّد سیاسی، پنج شنبه 1391/11/12 ش همو، مصاحبه با عباس علی عارنجه، چهارشنبه 10 مهر 1392 ش؛ محمّد علی عارفیه، التذكرة الشعراء، اصفهان 1376ق همو مثنوی شرح حال امام حسن عسکری (علیه السلام)، اصفهان بی نام مجید غلامی جلیسه، تاریخ چاپ سنگی اصفهان، تهران 1390ش؛ گیلان فقیه میرزایی محمّد علی مخلصی و زهرا حبیبی تخت فولاد یادمان تاریخی منه مخلد تهران 1385 ش؛ علی رضا لطفی، تذکره شعرای تخت فولاد اصفهان، زیر نظر اصغر منتظر القائم، اصفهان 1390 ش؛ خان بابا مشار فهرست کتاب های چاپی فارسی تهران 1355ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی دانشمندان و بزرگان اصفهان اصفهان 1348 ش؛ همو تذكره شعرای معاصر اصفهان اصفهان 1334 ش؛ همو، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان 1370 ش؛ مصطفی هادوی تذکره شعرانی استان اصفهان اصفهان 1384 ش؛ محمّد علی هدایت فهرست کتب چاپ سنگی و سربی کتابخانه های عمومی اصفهان اصفهان 1385 ش احسان یار شاطر، کتاب های چاپی فارسی، تهران 1352ش.

/محمّد رضا زادهوش/

عارفیان جزی منصور؛ فرزند حیدر علی و مادرش فرخنده هجدهم اسفند 1338 در خانواده ای متدیّن و فرهنگی در اصفهان به دنیا آمد. دوران کودکی را در دامان پرمهر و محبت پدر و مادر سپری کرد و در سال 1344 ش برای کسب علم و دانش قدم به مدرسه نهاد پس از دوران ابتدایی همزمان در یک کارگاه کش باقی مشغول به کار بود و سپس مشغول حرفه گچ بری ساختمان شد.

اواخر دوران متوسطه وی همزمان با اوج گیری حوادث انقلاب اسلامی بود. وی مشتاقانه در تظاهرات و راهپیمایی ها شرکت می کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی به تحصیل ادامه داد. پس از شروع جنگ تحمیلی دشمن بعثی علیه ایران منصور حضور در جبهه را بر حضور در دانشگاه ترجیح داد و ابتدا به عنوان امدادگر از سوی جهاد سازندگی راهی کردستان شد و پس از خدمات شایان توجه به مردم محروم آن دیار با توصیه مسئولین بهداری سپاه به عضویت رسمی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کردستان درآمد لیاقت و شایستگی و تلاش و کوشش گسترده وی در راه خدمت به نظام اسلامی سبب شد تا به عنوان یکی از مسئولین بهداری رزمی کردستان مشغول به خدمت شود. منصور در بسیاری از عملیات داخلی و برون مرزی در کردستان به خدمات امدادی و درمانی رزمندگان اسلام مشغول بود. خدمات گسترده وی سبب شد تا به درخواست فرماندهی بهداری قرارگاه حمزه سیّدالشهدا به قرارگاه مسامور گردد و پس از مدتی به جانشینی فرماندهی بهداری قرارگاه منصوب شود (بایگانی دفتر مطالعات شهید بروجردی)

منصور در سال 1364ش به سفر حج مشرف شد و به زیارت مرقد رسول الله (صلی الله علیه و اله) و ائمه بقیع نائل گردید. و در هنگام سفر در یکی از مراکز درمانی هیئت پزشکی حج جمهوری اسلامی به حجاج خدمت کرد. حاج منصور پس از بازگشت از سفر حج به کردستان بازگشت و در بسیاری از عملیات شمال غرب کشور حضوری چشمگیر داشت.

تصویر

شهید منصور عارفیان

سرانجام وی در عملیات والفجر 9 در منطقه مریوان شمال غربی پنجوین در تاریخ 10 /12/ 64 در حسین رسیدگی به مجروحان مورد اصابت ترکش راکت بمباران هواپیمایی دشمن بعثی قرار گرفت و به آرزوی

خود که قرب الی الله بود، دست یافت و پیکر پاکش به اصفهان منتقل و در گلستان شهدای اصفهان، قطعه والفجر 8/2 ردیف 1، شماره 10 به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید؛ خوشا به حال آنانی که زندگی خود را در دنیا صرف پس انداز توشه آخرت می کنند که آنان رستگارانند. وصیت من به دوستان و دیگر برادران این است که فقط پیرو مکتب انسان ساز و رهایی بخش اسلام باشند در این دنیای فانی دچار حرص و حب نفس نگردند که آنان را به گمراهی می برد. هر موقع که خیلی شاد هستند و یا خیلی غمگین به گلستان های شهدا رفته و تجدید نیرو کنند. هر چند کوچک تر از آنم که پیام بدهم ولی از شما می خواهم که رهنمودهای امام امت را کماکان جامعه عمل بپوشانید و هر لحظه برای او دعا کنید چون ما آزادی و استقلال خود و همه چیزمان را از او و از مکتب عالی او می دانیم.... (بایگانی بنیاد شهید اصفهان).

سیره شهید؛ وی فردی شجاع، مخلص و دارای صفات عالی که زبانزد خاص و عام و بسیار متقی و پرهیزکار بود وی بخوبی قبول مسئولیت می کرد. و وظایفش را به نحو احسن انجام می داد. بسیار خوش برخورد و متواضع و شوخ طبع بود و همواره با وضو بود.

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ مرکز مطالعات و تحقیقات شهید بروجردی.

/اصغر منتظر القائم/

عاشق آبادی، شیخ عبد القادر؛ عارف کامل، از مشایخ صوفیه در اواخر سده یازدهم و اوایل سده دوازدهم هجری در اصفهان بوده است. تعداد زیادی مرید داشته و در سال 1118 ق فوت و در تخت فولاد در کنار خیابان نزدیک تکیه بیدآبادی * به خاک سپرده شد و پس از تعریض خیابان استخوان های او در صحن تکیه بیدآبادی دفن کردند (مهدوی، 1384، ج 2، ص 703؛ همو، 1370، ص 196).

از مریدان او مولانا شمس الدّین محمّد، فرزند مولانا محمّد سعید گیلانی را می توان برشمرد (حزین ص 161) در این مورد می نویسد: «بعد از تحصیل بسیاری از فنون علمیه، ذوق سلوک و ریاضات بر او غالب شد و طرفه شوری و استغراقی وی را فرو گرفت. ترک علوم ظاهریه نموده، به حاجی عبد القادر عاشق آبادی اصفهانی که خود را از مشایخ زمان می دانست و مریدان داشت نسبت ارادت درست کرده».

تصویر

تصویر

حاج عبد القادر نوه ای به نام محمّد تقی داشته که از خوشنویسان قرن دوازدهم هجری بوده و از آثارش قرآنی با ترجمه فارسی به خط نسخ زیبا با عناوین ثلث می باشد.

که در سال 1168 در اصفهان نوشته شده است. این قرآن در کتابخانه ایت الله مرعشی نجفی به شماره 11903 نگهداری می شود (مرعشی نجفی، ج 30، ص 184).

منابع: محمّد علی حزین لاهیجی، تاریخ و سفرنامه حزین، چاپ علی دوانی، تهران 1375 ش؛ سیّد محمود مرعشی، فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ج 30، قم 1380 ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، دو مجلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، اصفهان 1384 ش؛ همو، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش.

/حمید خلیلیان/

عاصی، لطف الله؛ معروف به فرّخ فال، فرزند استاد حسین از جمله مدّاحان بنام و شعرای اصفهان بوده است که علاوه بر مدّاحی در امر تربیت و آموزش بسیاری از مدّاحان بزرگ عصر خویش نقش بسزایی را ایفا نموده است. برخی تعداد شاگردان او را فراتر از هزار نفر ذکر کرده اند هر چند از این آمار اطلاع دقیقی در دست نداریم؛ ولی نشان از کثرت شاگردان او در امر فراگیری مدّاحی دارد.

تصویر

لطف الله عاصی

از جمله فعالیت های او در این امر کتابت بیاضات متعدّد برای مدّاحان بزرگ اصفهان است که در دفترچه هایی با جلدی چرمی اشعار خود و دیگر شعرای اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام را می نوشته و به آنان تقدیم می کرده است.

وی در شعر «عاصی» تخلّص می کرد و در قصیده سرایی در مراثی و مدایح صاحب آثار متعدّد است. در احوالات عرفانی او چنین نقل کرده اند که گاه در بستر خواب در حالت رویا می نشست و شروع به مرثیه سرایی می کرد و اطرافیان از اهل خانه در کنار بستر او گرد می آمدند و شروع به گریه می کردند. مرثیه اش به پایان می رسید و باز به همان حالت در بستر می خوابید این حالات در بسیاری از شب ها بر او حادث می شد. از شاگردان او می توان به مرشد میرزا، مرشد میرزا محمّد چهارسویی، مرشد عزیز الله فرش فروش، مرشد احمد صفا، مرشد همّت، مرشد سیّد محمّد حسینی، مرشد کرمعلی و بسیاری از مدّاحان بنام اهل اصفهان اشاره نمود.

اشعار زیر از میان یکی از بیاض های نگاشته شده توسط وی استخراج گردید که بر صدر اشعار خود اشاره به تخلّص خود با «ایضاً لعاصی» یا «سروده های عاصی» مشخص گردیده است.

تو ای نیلوفر بویا که خورشیدت دلیل استی *** شب یلداستی مه را که پس تار و طویل استی

پناه گلشن رضوان و خلوت خانه قدسی *** شبستان ملک یا آشیان جبرئیل استی

گهی دور قمر را دود آتشگاه نمرودی *** گهی بر گِرد گل ریحان بستان خلیل استی

گهی دُر بر کف موسی تو را که طلعت *** ز نیل سوده پیجان موج زن دریای نیل استی

گهی در آتش و گاهی میان طشت خون اندر *** سیاه و سوخته مانا، سیاووش قتیل استی

چو تر گردد بریزد سنبلت از هم شگفت آید *** به قید عاشقان ای زلف تر زنجیره پیل استی

به خلد و سلسبیلت راه نبود مرد عاصی را *** تو عاصی از چهره دربان خلد و سلسبیل استی

(لطفی، مصاحبه با فرح قال)

وی در 16 بهمن 1348ش دار فانی را وداع گفت و در تکیه بیدآبادی * به خاک سپرده شد.

منبع: علیرضا لطفی، مصاحبه با محمّد فرح فال، 1389ش

/علیرضا لطفی/

عاکف، کمال الدین؛ شاعر و ادیب دانشمند، کمال الدین مجلسی متخلص به «عاکف»، فرزند میرزا نور الدین مجلسی * متخلص به «چهره» از احفاد ملّا محمّد تقی مجلسی است. پدرش از روزنامه نگاران و ادبا و

وعاظ برجسته شهر اصفهان عصر مشروطه بود. به علت انتساب به خاندان مجلسی نام خانوادگی مجلسی را برای خود انتخاب کردند (همایی، ص 177؛ معلم حبیب آبادی، ج 6، ص 2078- 2080).

كمال الدین در سال 1266 ش / 1304 ق در اصفهان به دنیا آمد. تحصیلات قدیمه را نزد پدر عالم خویش و در اصفهان نزد اساتیدی چون میر محمّد صادق مدرس خاتون آبادی * (که با وی نسب خانوادگی نیز داشت)، سیّد عبد الحسین سید العراقین *، شیخ محمّد حکیم خراسانی * به پایان رسانید و در سال 1298ش در دزفول نزد آقا شیخ محمّد باقر دزفولی (از شعرای آن سامان که تخلص به شیدا می کرد) نکته ها فرا گرفت (مجلسی، شرح حال دست نویس؛ مهدوی، 1334، ص 329). همچنین تحصیلات جدید خویش را خدمت میرزا آقا خان محاسب الدوله و میرزارضاخان نائینی به انجام رسانید. مدتی نیز در بغداد در مدرسه الاسلامیه و زمانی در نجف اشرف به کسب علم پرداخت (مهدوی، 1334، ص 329).

وی پس از بازگشت به ایران در وزارت فرهنگ آن زمان به آموزش ادبیات عرب و فارسی مشغول گردید و در ضمن آن به مدیریت مدارس بازرسی و تدریس در مدارس پرداخت مدت زمان زیادی نیز مسئولیت کتابخانه فرهنگ (امام صادق کنونی) در جوار مدرسه چهارباغ را به عهده داشت؛ (مجلسی، شرح حال دست نویس؛ مهدوی، 1334، ص 329).

كمال الدین مجلسی و همسرش بتول مسعود ناصری از پیشگامان آموزش و فرهنگ جدید اصفهان محسوب می شوند. همسر وی از افرادی است که اولین مدرسه دخترانه را در اصفهان در دوره ای دایر نمود که اوضاع زمانه به شدت با تحصیل دختران مخالف بود (همان جا). همچنین کمال الدین مجلسی بنیان گذار آموزش و فرهنگ جدید در خوزستان بود و در آن سامان خدمات مهم فرهنگی انجام داد (روزنامه راه نجات، ش 824 ص 1).

كمال الدین علاوه بر مراتب فضل و دانش فردی ادیب بوده و در شعر و شاعری نیز مقام ارجمندی داشت و اشعاری نیز سروده که به چاپ نرسیده است (همان جا). اشعارش بیشتر در روزنامه به چاپ می رسید. در سرودن ماده تاریخ نیز مهارت زیادی داشت و از جمله فعالیت های ادبی دیگر وی همکاری در تاسیس دوره سوم انجمن ادبی کمال در سال 1323ش و نظامت آن انجمن بود.

از دیگر فعالیت های وی چاپ روزنامه «بوستان» در اصفهان بود که از سال 1325ش شروع شد و تا سال 1351 ش ادامه داشته و دو هفته یک بار چاپ می شد (برزین، ص 452).

حسین عمادزاده (ص 82) می نویسد: «میرزا کمال الدین مجلسی متخلص به عاکف از خانواده مرحوم مجلسی. این جوان با احساس در استخدام وزارت معارف به تعلیم و تعلیم در دبیرستان های خوزستان مشغول و گاه گاهی به سرودن اشعار مبادرت می کند».

عاکف همچنین با ادبا و شعرای برجسته روزگار خویش نیز دوستی و معاشرت زیادی داشت. از جمله دوستان نزدیک وی می توان به ابوالفضل و جلال الدین همایی *، خاندان کلانترها، اشتری و فانی اشاره کرد. از شاعران مصاحب وی می توان صغیر اصفهانی، سیّد رضا بهشتی (دریا) و فضل الله اعتمادی (برنا) را نام برد.

از اشعار اوست:

ای که با تیر نگه قصد دل ما داری *** با خبر باش که در گوشه دل جا داری

ز چه رو فتنه برانگیزی در کشور دل *** با سپاه مژه هر دم سر یغما داری

پرده بردار ز رخسار جهان افروزت *** تا مه و مهر به گردون هله رسوا داری

نه همی در دل من جای گرفتی همه عمر *** بلکه در هر دل شوریده تو مأوا داری

اه از آن روز که رخت از دل من برفکنی *** ترسم از فرقت خود معرکه بر پا داری

من که اندر دل سنگ تو ندارم راهی *** تو چرا ره به دل کشور دارا داری

ای ستم پیشه بیندیش از دل های پریش *** آن دمی را که دل و دست توانا داری

داری ای لعبت شیرین ز دام عزم رحیل *** به کجا می روی آن جا که تو پروا داری

همه دل ها بگرفتی به یکی تیر نگاه *** جز دل «عاكف» ژولیده که شیدا داری

(روزنامه راه نجات، من 824، ص 3).

از دیگر اشعارش بر حاشیه سنگ مزارش می باشد.

وی مردی فوق العاده گشاده روی و چهره ای با ارزش و خدمتگزار بود و عمری را به تعلیم و تربیت افراد شهر اصفهان سپری نمود و از پرتو علم و معرفت او، افراد

با ارزش و تحصیل کرده ای تحویل جامعه گردید. وی در امور اجتماعی مردی مصلح و خیراندیش و برای دوستان راهنمای خوبی به شمار می رفت (همان جا).

سرانجام این شاعر ادیب در شب شنبه 2 رجب 1387ق / 14 مهر 1346 ش در گذشت و در تکیه میرفندرسکی * به خاک سپرده شد (مهدوی، 1384، ج 1، ص 305).

هشت بیت شعر در مرتبه و ماده تاریخ فوت بر سنگ مزارش حک شده است.

منابع: مسعود برزین، شناسنامه مطبوعات ایران از 1258 تا 1357 شمسی، تهران 1371 ش؛ سیّد احمد عقیلی، مصاحبه با آقای هوشنگ مجلسی، 1388 ش؛ حسین عمادزاده، گویندگان معاصر، نسخه خطی، کتابخانه آیت الله مرعشی، قم 1340 ش؛ هوشنگ مجلسی، شرح حال دست نویس عاکف، 1388ش؛ روزنامه راه نجات، شماره 824، سال 51، چهارشنبه 19 مهر 1346 ش؛ محمّد علی معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج 6، اصفهان 1353 ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج 2، چاپ رحیم قاسمی و محمّد رضا نیلفروشان، اصفهان 1384 ش؛ همو، تذکره شعرای معاصر اصفهان، اصفهان 1334 ش؛ جلال الدین همایی، تاریخ اصفهان (مجلد ابنیه و عمارات)، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1381 ش.

/سیّد احمد عقیلی/

عالم نائینی، میرزا محمّد علی؛ فقیه فاضل عابد و از رجال علم و ادب ، فرزند محمّد باقر، از خانواده شهدادی ها و از طرف مادر از خانواده امامی در نائین و از علمای اواخر دوره قاجاری است (ابلاغی، 1369، ص 190؛ امامی، ص 220).

وی در سال 1278 ق در نائین متولد شد و پس از تحصیل مقدمات اصفهان و نجف اشرف سفر کرد و در سامرا نزد میرزا حسن شیرازی (میرزای بزرگ) تحصیلات خود را تکمیل نموده و به اجتهاد نائل شده و به نائین بازگشت (آقا بزرگ تهرانی، ج 4، ص 1317).

میرزا محمّد علی عالم از رهبران مشروطیت و جنگ شیخیه و متشرّعه بود. وی حافظه عجیبی داشت (بلاغی 1369، ص 190 امامی، ص 220- 221).

وی دارای طبع شعر بوده و شعر عربی و فارسی را خوب سروده و تخلص محیط داشته است و همچنین خطوط شکسته و نستعلیق را خوش می نوشت (بقائی نائینی، ص 117). نمونه خطش در کتاب «تاریخ نایین» (ص 27) آورده شده است. از اشعار اوست:

دلبرا اندر خم چوگان زلفت واژگونم *** وز فراق غنچه لعل لبت دل غرق خونم

بس که جادو کرد چون هاروت با ماروت جانا *** عاقبت بنمود اندر چاه بابل سرنگونم

(بلاغی، 1369، ص 191)

وی تألیفاتی نیز داشته که عبارتند از: «هلال یک شبه» در رفع شبهات شیخیه؛ «صراط المستقیم» در رد بر شیخیه و بهائیه و «دیوان اشعار» (همان جا؛ مهدوی، ج 2، ص 1073).

میرزا محمّد علی عالم در سال 1333 ق در اصفهان فوت شد و در کنار مزار جهانگیرخان قشقایی * به خاک سپرده شد (همان جا).

پس از فوتش منبر و محراب ایشان به برادر کوچکش میرزا محمّد حسن عالم رسید. وی امام مسجد خواجه نائین و دارای فضل و کمال بوده، به سال 1317 ش فوت نمود. همچنین فرزند میرزا محمّد علی عالم، میرزا شمس الدین محمّد جامع، متولد 1320 ق از قضات فاضل دادگستری بوده که در شعر «جامع» تخلص می کرد. وی همچنین روزنامه جامع را در اصفهان منتشر می کرد. شمس الدین محمّد جامع در سال 1337 فوت نموده است. فرزند دیگر عالم نائینی، محمّد تقی جامع مدیر کتابخانه فرهنگ نائین و از شعرا و فضلای نائین بوده است (امامی ص 222؛ بقائی نائینی، ص 117؛ بلاغی 1328 ، ص 46- 47).

منابع: محمّد محسن آقابزرگ تهرانی، تقباه البشر، مجلد 4، مشهد 1404ق؛ حسین امامی نائینی، رجال و مشاهیر نائین، اصفهان 1370 ش؛ جلال بقائی نائینی، تذکره سخنوران نائین، تهران 1361 ش؛ سیّد عبد الحجة بلاغی، تاریخ نائین، تهران 1369ش؛ همو، انساب خاندان های مردم نائین، [بی جا] 1328ش؛ محمّد شریف رازی، گنجینه دانشمندان، مجلد 7، قم 1354 ش؛ سید مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، دو مجلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، اصفهان 1384ش.

/حمید خلیلیان/

عالم نجف آبادی، شیخ محمّد حسن؛ عالم وارسته، فقیه عادل و زاهد فرزند محمّد علی (عالم نجف آبادی، ص 2). در حدود سال 1287 ق در شهر نجف آباد به دنیا آمد (مهدوی، 1370، ص 173).

پدرش از اصناف متدیّن نجف آباد بود و در این شهر به پنبه فروشی اشتغال داشت محمّد حسن تحصیلات ابتدایی را در همان جا گذرانید سپس عازم اصفهان شد. و در اوان ورود به این شهر در مدرسة علمیّة ذو الفقار سکونت گزید و در آن جا شروع به فراگیری علوم نمود. پس از این که یک سال از اقامت وی در شهر اصفهان گذشت با توجه به برخی رویدادها از جمله آتش سوزی مغازه پدرش در نجف آباد ناچار به برگشتن به نجف آباد می شود. ایشان با توجّه به تمامی تنگناها بویژه از جهت اقتصادی حاضر به تحمل سختی ها می شود و به هر صورت به ادامه تحصیل در اصفهان می پردازد (ریاحی مصاحبه با عالم، 1385ش).

تصویر

شیخ محمّد حسن عالم نجف آبادی

حاج شیخ محمّد حسن عالم در ایّام طلبگی در اصفهان از محضر میرزا بدیع درب امامی *، آخوند ملّا محمّد حسین کرمانی، سیّد محمّد مهدی درچه ای *، آقا سیّد محمّد باقر درچه ای *، اخوند ملّا محمّد کاشانی *، آخوند ملّا عبد الکریم گزی *، حکیم جهانگیرخان قشقایی *، میرزا علی محمّد کاشفی نائینی * و جمعی دیگر از فضلای شهر خود بهره برده است (خزائلی، ص 127).

بلاغی (مهدوی، 1328، ص 221) در مورد میرزا علی محمّد کاشفی نائینی می نویسد: «عده ای از فضلای معاصر از جمله آقای حاج شیخ محمّد حسن نجف آبادی مقیم مدرسه جده بزرگ از شاگردان اویند».

پس از مدّتی سکونت در مدرسة ذو الفقار، راهی مدرسة علمیّه ناصریه (واقع در گوشه جنوب غربی مسجد جامع عباسی) می شود و در آن جا سکنی می گزیند.

پس از مدتی عازم نجف اشرف می شود از همراهان او عالم ربانی حاج شیخ غلامرضا یزدی (فقیه خراسانی) و ظاهراً آقا سیّد جمال گلپایگانی، بوده است. شیخ محمّد حسن عالم در ابتدای ورود به نجف جایی را برای توقّف و سکونت پیدا نمی کند و مدّتی را در اطراف بارگاه ملکوتی امیر المؤمنین على علیه السلام و یا روی سکوها استراحت می کند و برای گذران زندگی هم با استنساخ کتب امرار معاش می کرده است (ریاحی مصاحبه با عالم، 1385ش).

در حوزه متبرکه نجف اشرف از محضر علمای ناموری چون آخوند ملا محمّد کاظم خراسانی، سیّد محمّد کاظم یزدی و شیخ الشریعه اصفهانی کسب فیض می نماید و با تلاش و زحمت تمام در علوم به مرحله ارجمند مقام اجتهاد نائل می آید و از مراتب والای علمی و معنوی نیز بهره مند می گردد (خزائلی، ص 128). همچنین وی در نجف از محضر حاج على محمّد نجف آبادی که خود از بزرگان عارفان توحیدی مكتب آخوند ملا حسینقلی همدانی بوده، استفاده می کند (نور محمّدی، ص 37).

از جمله مسایلی که در نجف اشرف برای ایشان اتفاق افتاد، شفا یافتن وی با تربت امام حسین علیه السلام از بیماری سختی است که دچار شده بود (همان ص 131 -132).

آقا شیخ محمّد حسن عالم نجف آبادی در بازگشت به اصفهان در مدرسه جده بزرگ، به درس عالم وارسته آقا سیّد میر محمّد صادق مدرّس خاتون آبادی * حاضر می شود و در زمانی که قصد ازدواج می نماید. مطلب را با استادش مطرح می کند و ایشان نیز همشیره زاده خود (دختر مرحوم حاج میرزا عبدالرّزاق موسوی احمد آبادی *) را پیشنهاد می کنند و این مسئله محقّق می شود. که نمره این ازدواج 9 فرزند که 6 پسر و 3 دختر بوده است (همان جا).

شیخ محمّد حسن عالم، سال ها در مدرسه جدّه تدریس فقه و اصول می کرد. در تدریس شرح لمعه معروف ترین استاد حوزه محسوب می شد و جمع زیادی از فضلا و دانشمندان نیز که بعداً خود صاحب مقامات بالایی شدند. از شاگردان اویند. از توفیقات پروردگار در حق او این بود که بیش از بیست دوره شرح لمعه شهیدین را توفیق تدریس یافت؛ در حالی که هر دوره آن حداقل چهار سال طول می کشیده است. در تدریس علاوه بر درس، مواعظ اخلاقی مهم و ارزنده ای را مطرح می کرد. وی در اثنای درس گاه منقلب می شد و گریه

می کرد. این حالت ایشان آثار تربیتی فراوانی بر شاگردان داشت. شیخ مرتضی مقتدایی از شاگردان وی در این باره می گوید: «از وجود ایشان نه تنها از درس بلکه از موعظه ها و نصیحت های تربیتی که وی مفید بود. در درسش داشته باشد و هم از کیفیت رفتار و برخورد و نیز رفت و آمدشان بهره ای شایانی بردم و اکثر لمعه را پیش ایشان خواندم ما روزی یک درس در خدمت ایشان شرکت می کردیم ولی بیش از استفاده علمی از ایشان بهره تربیتی می بردیم که به هر مناسبتی طلبه ها را موعظه می کردند. موعظه هایشان هم طوری بود که چون واقعاً از صمیم دل بر می خواست در عمق وجود انسان اثر می گذاشت. توصیه فراوانی داشتند به طلبه ها که غیبت نکنید» (نور محمّدی، ص 64).

برخی از شاگردانش عبارتند از: سیّد احمد خوانساری، حسینعلی منتظری، ابراهیم امینی، شیخ احمد فیاض فروشانی، سیّد روح الله خاتمی اردکانی، شیخ حیدر علی محقق، ابوالقاسم پاینده، شهید عطا الله اشرفی اصفهانی *، شیخ محمّد تقی فشارکی، شیخ عبد الجواد جبل عاملی حاج آقا مهدی فقیه ایمانی، حاج آقا مسیح موسوی فریدنی شیخ محمود سالک کاشانی *، ابراهیم ریاضی، حاج آقا مجتبی میر محمّد صادقی، آقا میرزا هاشمی *، نصر الله قضایی محمّد علی احمدیان، سیّد مصطفی فقیه ایمانی *، دکتر سیّد شمس الدّین حسینی نائینی، شیخ ابوالفضل نجفی خوانساری، سیّد بحر العلوم میردامادی، شیخ احمد اهتمام، شیخ محمّد حسن باقریان و شیخ محمّد علی صانعی نیک آبادی.

از اوصاف ایشان که بسیار هم به آن مقید بود. احتیاط بسیار در مصرف وجوهات تواضع در تدریس، قناعت و معنویت کم نظیر ایشان بود که در این مورد حکایت های نقل شده است. نماز جماعت او مشحون از افاضل و بزرگان بود (ر.ک روضه رضوان).

ارتباط قلبی وی با حاج آقا رحیم ارباب * و حاج میرزا علی آقا شیرازی بسیار قوی بود. صبح های پنجشنبه در منزلی نزدیک مسجد حکیم، که متعلق به حاج عبدالعلی ارباب، برادر حاج آقا رحیم بود و آیت الله ارباب در آن سکونت داشتند به همراه میرزا علی آقا شیرازی، آقا میرزا عباس خان شیدا *، مستشار، آقا سیّد عباس دهکردی و دکتر محمّد ریاحی * شرکت داشتند. این جلسه معمولاً تا ظهر برقرار بود و مجلسی بسیار معنوی و روحانی بود (ریاحی، مصاحبه با عالم، 1385).

علاقه شیخ محمّد حسن عالم به سادات بسیار عجیب اصفهان» (ص 5) در این باره می نویسد: «او بسیار شایسته است که از عالم جلیل القدر و استاد توانا و انسان وارسته و عالی مقامی نام ببرم که همه سادات اصفهان خود را رهین خدمات او می دانند. مرحوم آیت الله حاج شیخ محمّد حسین عالم نجف آبادی که با تألیف کتاب فضیله السّیادة و فضائل السادات این قشر عظیم را به وظایف خود آشنا ساخته و دیگران را به احترامشان هشدار داد. «جزاء الله عن الإسلام خیر الجزاء» وى جهت تکریم سادات دکمه های سبزی درست کرده بود و به سادات می داد که به لباستان نصب کنند (ریاحی، مصاحبه با آیت الله امینی، 1384).

تصویر

تألیفات عالم نجف آبادی: 1- تقریرات درس خارج فقه آیت الله نائینی؛ 2- «فضیلة السّیادة» که درباره اهمیّت، مقام و موقعیّت سادات بوده و در آخر چهل احادیث در باب منزلت آنان تبیین شده است؛ 3- «ترجمه رساله حقوق امام سجاد علیه السلام، که در پایان کتاب «فضیله السّیادة» به چاپ رسیده است؛ 4- تصحیح «قرب الاسناد و جعفریات» که با همکاری شیخ مرتضی اردکانی انجام

شده و در محرم 1370ق در تهران چاپ سنگی شده است(نورمحمدی، ص 74).

ارتحال این عالم ربانی در شب سه شنبه 18 ربیع الاول 1384 ق رخ داد و پیکرش را در بقعه تكیه كازرونی * به خاک سپردند.

از جمله نزدیکان وی دامادش حاج شیخ قاسم على آیت نجف آبادی فرزند علی اکبر است که در خانواده ای متدین و زحمتکش به دنیا آمد. وی پس از طی مراحل مقدماتی که در مکتب خانه های نجف آباد گذرانید جهت کسب تحصیلات حوزوی رهسپار اصفهان گردید و در مدرسه چهارباغ به تحصیل مشغول شد. بنا به گفته خودشان هر پانزده روز یکبار از اصفهان به نجف آباد رفته و مقداری نان و توشه برای گذران معیشت می آورد (ریاحی، مصاحبه با نظام الدین، 1385).

تصویر

شیخ قاسم علی پس از مدّتی به مدرسه جده واقع در بازار اصفهان منتقل شد و توفیق حضور در درس آیت الله محمّد حسن عالم را پیدا می کند و مورد توجه وی قرار می گیرد؛ به نحوی که نهایتاً افتخار دامادی آن بزرگوار را پیدا کرده و مدتی نیز در منزل ایشان اقامت می نماید تا این که مواجه با فتنه کشف حجاب می شوند و بنا به دستور پدر همسرش به روستای حاجی آباد پناه برده و مدتی را در منزل یکی از اهالی اقامت نموده و به تبلیغ و اقامه جماعت می پردازد و پس از مدتی قصد خود را به اقامت تبدیل و منزلی تهیه نموده و بدان جا منتقل می شود.

ایشان ضمن تامین معاش خود از راه کشاورزی و دامداری همچنان به انجام وظایف طلبگی می پرداخت و در منزل خود جلسات آموزش قرآن، احکام و حتی آموزش خواندن و نوشتن برای کودکان روستای حاجی آباد برپا نمود و سپس افراد برگزیده و شایسته از ایشان را به جهت ادامه تحصیلات به حوزه علمیّه نجف آباد معرفی می نمود (همان جا).

وی سرانجام شب شنبه 18 ربیع الأول 1384 ق/ 26 تیر 1344ش دار فانی را وداع گفت و حاج آقا رحیم ارباب بر جنازه ایشان نماز خوانده و سپس در تکیه کازرونی به خاک سپرده شد.

منابع: سیّد محمّد علی بهشتی نژاد، فهرستی از سادات اصفهان، اصفهان [بی تا]؛ حسنعلی خزائلی، سیمای دانشوران، قم 1383 ش؛ محمّد حسین ریاحی روضه رضوان اصفهان 1385 ش؛ همو، مصاحبه با دکتر رضا عالم، 1385ش همو، مصاحبه با آیت الله ابراهیم امینی، 1384/12/24ش، همو، مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین سید محمّد نظام الدین 1385/2/3 ش؛ محمّد حسن عالم نجف آبادی، فضیلة السیادة، اصفهان [بی تا]؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، رجال اصفهان، اصفهان 1338 ش؛ محمّد جواد نور محمّدی، عارف بالله و حکیم متأله ایت الله حاج علی محمّد نجف آبادی، قم 1378ش؛ همو، شرح زندگانی و مجموعه آثار عالم نجف آبادی، اصفهان 1391 ش.

/محمّد حسین ریاحی/

عاملی، سیّد ابوالحسن؛ فرزند سیّد صدر الدین عاملی، عالم زاهد زبانی در سال 1243 ق متولد شد. از تحصیلات و مقام علمی او اطلاعی در دست نیست؛ ولی در منابعی که نامش ذکر شده به زهد و تقوا و عبادت او اشاره شده و از این جهات مورد ستایش فراوان واقع گشته است.

در «بغیة الراغبین» (ص 179) می نویسد: «كان عالما ربانی متجردا للمعارف و العبادة و ازهد والانزواء و ترک المعاشرة للناس. حدّث عنه بذالك کله صنوه حجت الإسلام السیّد اسماعیل قدس سر هما و ذكره مرة فقال: كان جمال السالكین والعارفین دائم العبادة و المراقبة، لا یترك الرواتب وصوم الأیام المندوبة، دائم الذكر والفكر. قلت: وجدّى الصدوق ابو الحسن الهادی یثنی علیه ثناء بلیغا و یذكر من علمه و ورعه و زهده و عبادته و انقطاعه إلى الله تعالى شیئا كثیرا»

سیّد حسن صدر (ج 1، ص 174) می نویسد: «کان من العلماء الربانیین المتجردین للمعارف و العبادة و الزهد ولانزواء و ترك المعاشرة لم اره ولكنی سمعت اوصافه الحمیدة من الأهل والارحام خصوصا من أخیه السیّد

حجت الاسلام السید اسماعیل الصدر».

این عالم ربانی در سال 1314 ق در اصفهان وفات کرد و در صحن تکیه مادر شاهزاده * به خاک سپرده شد.

منابع: سیّد عبد الحسین شرف الدین، بعیة الراغبین، بیروت 1411 ق؛ سیّد حسن صدر، تكمله امل الأمل، چاپ سیّد احمد حسینی، قم 1406ق؛ رحیم قاسمی، گلشن اهل سلوک اصفهان 1387 ش.

/رحیم قاسمی/

عاملی فتونی اصفهانی نجفی ابوالحسن شریف؛ علامه فقیه محدث مفسر از بزرگان و نام آوران امامیه در سده های یازدهم و دوازدهم هجری.

خاندان و والدین؛ در میان نویسندگان در اسامی اجداد و نیاکان ملا ابو الحسن اندکی اختلاف دیده می شود. مشهور آن است که ملا ابوالحسن بن محمّد طاهر بن عبد الحمید بن موسى بن علی بن محمّد بن معقوق بن عبدالحمید فتولی عاملی بوده است. در بعضی از کتب تراجم احوال میان «علی» و «معقوق»، نام محمّد را نیاورده اند. خاندان ملا ابوالحسن اهل علم و ادب و فضل و کمال و به بزرگی شان و جلالت قدر شهره بوده اند. در «امل الأمل» آمده است که آل فتونی خاندان عربی و علمی اند که نسب به صحابی رسول خدا و حواری امیر مؤمنان یعنی ابو در عفاری می رسانند. از این رو گروهی از دانشمندان و نویسندگان، رجال این خاندان و از جمله ملا ابوالحسن را به الفتونی العاملی الجندبی الغفاری ملقّب ساخته اند. خاندان فتونی عاملی از حیث نسب و حسب شریف و اصیل بوده و با تألیفات و آثار علمی خود خدمات گرانقدر بسیاری به مذهب جعفری نموده و از مشایخ بزرگ اجازات حدیث و فقیهان نامدار شیعه به شمار می روند. شماری از ایشان به سبب ستم فرمانروایان جور مانند جزار به مرکز حکومت نوپای شیعی صفویه اصفهان رفتند و گروهی نیز به نجف اشرف عزیمت نمودند. بیت موسى بن على نباطی عاملی- از نیاکان ملا ابوالحسن- خاندانی بزرگ از اهل فقه و حدیث و ادب شیعه و بیشتر رجالشان اهل اصفهان یا نجف بوده اند.

به نظر می رسد نخستین فرد از این خاندان که به اصفهان آمده پدر او شیخ محمّد طاهر پسر عبد الحمید فتونی عاملی باشد. آن چه از شیخ محمّد طاهر می دانیم، بر پایه گزارش صاحب «لؤلؤة البحرین»، در سفری که در سال 1115 ق به همراه پسرش ابو الحسن و نواده اش ابو طالب و گروهی از دوستانش به نجف اشرف مشرف شده و در همان سال از دنیا رفته و در کاظمین دفن می شود. مادر ابوالحسن از خاندان اصیل و بزرگ شیعه یعنی سادات خاتون آبادی بوده است. شیخ محمّد طاهر فتونی عاملی با طیبه خانم با سیّده خانم دختر عالم فقیه میر عبد الواسع حسینی خاتون آبادی (م: 1098 ق) بن میر محمّد صالح بن میر محمّد اسماعیل معروف به شاه مراد، ازدواج کرد. پسر میر عبدالواسع یعنی فقیه محدث نامی علامه میر سیّد محمّد صالح امام جمعه اصفهان (1058 -1126ق) شاگرد و داماد علامه محمّد باقر مجلسی بوده و بدین ترتیب دایی ملا ابو الحسن عاملی نیز به شمار می رفته است (آل محبوبه 1406، ج 3، ص 42 - 44؛ الخوانساری، 1411، ج 7، ص137-138؛ عبدالحسین خاتون آبادی، 1352، ص 542؛ بحرانی، لؤلؤة البحرین، ص 107؛ آقا بزرگ تهرانی، 1403، ج 1، ص 371؛ معلم حبیب آبادی، 1396، ج 5، ص 1827؛ مهدوی، زندگینامه مجلسی، ج 2، ص 10؛ مدرس تبریزی، 1374، ج 3، 211).

تولد و تحصیلات؛ ابوالحسن در پایتخت حکومت شیعی اصفهان دیده به دنیا گشود و محل سکونت او در محلة درب امام اصفهان بوده است.

از القابی که برای او در کتب تراجم آورده اند، می توان به شماری از ویژگی های او پی برد. از او به ابوالحسن شریف فتونی عاملی نباطی اصفهانی امامی نجفی با غروی نام برده اند. علامه مجلسی در متن اجازه اش به ملا ابو الحسن او را به «العاملی أبّا!، الحسینی اُمّاً، الاصفهانی مولداً، الغروی موطناً»، وصف کرده است. عاملی به سبب ریشه و نژاد اصلی او یعنی جبل عامل لبنان و فتونی و نباطی نیز منسوب به فتون و نباطیه دو قریه از قرای همان دیار است. ذکر لقب شریف برای او به سبب سیادت مادر وی است- که از سادات خاتون آبادی بوده - و نه آن گونه که صاحب «اعیان الشیعه» پنداشته و اسمش را شریف دانسته و شرح احوالش را ذیل عنوان شریف آورده است؛ و امامی نیز به سبب سکونت او در محله درب امام اصفهان به او گفته شده است. همچنین از آن جا که مدت زیادی ساکن نجف اشرف و مجاور آن ارض اقدس بوده به لقب نجفی با غروی نیز مشهور است. حتی وقات و مدفن او را نیز در بسیاری از منابع در نجف نوشته اند که به این موضوع در پایان این مدخل باز خواهیم گشت. به نظر می رسد که نام اصلی او و نه کنیه اش ابوالحسن بوده باشد. سال دقیق تولّد او نیز معلوم نیست؛ اما بعضی از نویسندگان از قرائتی مانند تاریخ های

اجازات مشایخ او از سال های 1096 تا 1107 ق حدس زده اند که حدود سال 1070 ق بدنیا آمده است. با این حال اگر میر سیّد شرف الدین علی شولستانی متوفی (1060ق) از مشایخ ابوالحسن عاملی باشد چنان که در منابع معتبر آمده سال تولد او باید بطور قطع یکی دو دهه پیش از 1060ق باشد مگر آن که در تاریخ وفات شولستانی تردیدی باشد. همان گونه که به نوشته صاحب «ریحانة الأدب»، وفات او بعد از سال 1063 بوده است. ابوالحسن پس از تولّد و سپری کردن دوران کودکی و رشد و تربیت در خاندان علم و سیادت و فضیلت از محضر علمای بزرگ جهان تشیع یعنی حوزه فقهی، فلسفی اصفهان بهره های بسیار برد و با نبوغ علمی و پشتکار خود به مراتب والایی در علوم و معارف اسلامی دست یافت (آل محبوبه، 1406، ج 3، ص 44؛ مهدوی، زندگینامه مجلسی، ج 2، ص 10؛ امین، 1403، ج 7، ص 342؛ مدرس تبریزی، ج 3، ص 197؛ آقابزرگ تهرانی، 1403، ج 2، ص 378؛ همو، 1372، ص 174).

اساتید و مشایخ؛ ابوالحسن شریف عاملی محضر بسیاری از چهره های برجسته و دانشمندان نامی حوزه اصفهان و شماری از بزرگان حوزه نجف را درک و به دریافت اجازه از آن ها مفتخر شد. نام پانزده نفر از اساتید و مشایخ روایی او عبارتند از آیات عظام:

جایگاه و مقام علمی ابوالحسن شریف عاملی در ایران و عراق؛ ملا ابوالحسن شریف عاملی اصفهانی از بزرگان فقها و محدثّان و متکلّمان امامیه و افضل اهل عصر خود در قرن دوازدهم هجری به شمار می رود. او در دو شهر بزرگ شیعه اصفهان و نجف از مدرسان نامدار حوزه های علمیه بود و در هر دو جا به تدریس و تعلیم فضلا و دانشمندان و نیز تألیف و تصنیف آثاری گرانقدر اشتغال داشت. عاملی اصفهانی از مشایخ بزرگ حدیث نیز بود و بسیاری از فقیهان و محدثان نامدار سلسله اجازاتشان به او منتهی می گردد. از عباراتی که دانشمندان معاصر او اساتید و مشایخش و نیز شاگردان و راویان از او و سایر علما درباره او نوشته و گفته اند به خوبی می توان پی به مقام و منزلت والای علمی او برد.

صاحب «الؤلؤة البحرین» او را «كان محققاً مدققاً ثفه عادلا صالحاً» دانسته و آثار و تألیفات او را بهترین گواه بر مقام فضل و تحقیق و جایگاه والای او در علوم نقلی و عقلی و توانایی اش در اصول و فروع برشمرده است. صاحب روضات از او به «الفاضل العریف و الباذل جهده فی سبیل التكلیف مولانا ابو الحسن العاملی الاصفهانی [.....] و قد كان من اعاظم فقهائنا المتأخرین و أفاحم نبلائنا المتبحرین» تعبیر کرده است. علامه بحرالعلوم در یکی از اجازاتش از عاملی به الشیخ الاعاظم رئیس المحدثین فی زمانه و قدوه الفقها فی اوانه المولى ابو الحسن الفتونی» یاد کرده است. محدث نوری نیز او را «افقه المحدثین و اكمل الربانیین الشریف العدل افضل اهل عصره و اطولهم باعاً» دانسته است.

صاحب «مناقب الفضلا»، شیخ اجازه خود ابو الحسن را «الشریف الكامل الفاضل العامل العالم الماهر الثقه العدل الرضى البدل قدوة العلماء والمحدثین»، برشمرده و شاگرد دیگرش میرزا ابراهیم قاضی نیز از شیخ و استاد خود به «الموالی المحدث الصالح الزاهد العابد المؤتمن الشیخ ابی الحسن» تعبیر نموده است. صاحب «ریحانة الادب» نیز ابوالحسن شریف را این گونه معرفی می کند: «از اکابر علمای امامیه قرن دوازدهم هجرت [.....] فقیهی است محدث مفسر متتبع ماهر که در کلمات بعضی از اجله به اکمل المحدثین و افقه علمای ربّانیین موصوف است. چنان چه از تفسیرش [...] استكشاف می شود «افضل اهل عصر خود بود». صاحب کتاب «ماضی النجف و حاضرها» درباره مقامات علمی او می نویسد: «لو استقصینا اجازته التی اعطتما لیه المشاهیر من العلماء لا وقفتنا على ماله من التقدم فی الفضل و ماله من المكانة فی العلم فهو علم من اعلام الدین و جهبذ من جهایده الأصول والفروع سبح قلمه الشریف فی شتی الفنون و فی كلها له التقدم السبق فهو جامع لكثیر من العلوم الاسلامیه وحاو للمعقول و المنقول مدقق محقق و هذه مؤلفاته تشهد بتضلعه و تبحره و تعمقه و تفوقه على كثیر من علماء عصره و غیرهم اجتمع به الشیخ على الحزین فی النجف و ذكره فی سوائحه الفارسیة»، محدث قمی نیز از عاملی به «شیخ اجل علامه اكمل المتبحرین و افقه المحدثین شیخ ابو الحسن الشریف، شیخ جلیل عظیم القدر رفیع الشأن افضل اهل عصر خویش» یاد می کند (بحرانی، ص 107؛ الخوانساری، 1411، ج 7، ص 135؛ نوری، مستدرک الوسائل، ج 3، ص 385؛ محمّد حسینی خاتون آبادی، 1428 النصوص الرسائل، ج 2، ص 237؛ رجایی، الاجازات، 1386، ص 262؛ مدرس تبریزی، 1374، ج 3، ص 211؛ امین، 1403، ج 7، ص 342؛ آل محبوبه، 1406، ج 3، ص 45؛ قمی، فوائد الرضویه، ص 455).

شاگردان و راویان؛ بسیاری از بزرگان و اعلام امامیه در سده های یازدهم و دوازدهم هجری از محضر ملا ابوالحسن شریف عاملی بهره برده یا از او اجازه نقل حدیث دریافت کرده اند. در این جا به نام شماری از مشاهیر آنان و نیز تاریخ صدور اجازات تعدادی از آنان اشاره می نمائیم.

بوده است (همو، ج 5، ص 33)

حضرة الغروى مجاز از عاملی در سال 1128 ق که کتاب «صلاة» را نزد عاملی خوانده است. متن کامل اجازه در «الذریعه» آمده است (آقابزرگ تهرانی، ج 1، ص 180).

آثار و تألیفات؛ ملا ابوالحسن شریف عاملی به سبب وسعت و دقت نظر و جامعیتش آثار ارزشمندی در دانش های گوناگون: فقه، اصول، حدیث، تفسیر و کلام از خود به جای گذاشت. در فهرست ذیل بیش از بیست اثر او که تا کنون شناسایی شده، معرفی می شود.

عاملی نیز این کتاب را نوشت و آن را بر دو بخش کلی تقسیم کرد: 1. آبای سبطین 2. أبنای آن ها. بخش اول شامل سه سلسله می شود: الف - فرزندان آدم تا ابراهیم در چهار شعبه: کیومرث، قابیل، هابیل و شیث، ب- فرزندان ابراهیم تا عبدالمطلب در سه شعبه: مدین، اسحق و اسماعیل، ج- فرزندان عبد المطلب تا حسنین (علیهما السلام) در پنج شعبه: افراد بدون عقب، حارث، عباس، عبدالله و ابو طالب.

بخش دوم که درباره فرزندان حسنین، علیهما السلام، است باز شامل سه سلسله می شود 1. در اولاد حسن مجتبی، علیه السلام، در دو شعبه: زید بن حسن و حسن مثنی 2. در اولاد حسین علیه السلام، از فرزندش سجاد تا صادق (علیه السلام) 3. در اولاد صادق، علیه السلام، در شش شعبه که ششمین آن اولاد موسی کاظم، علیه السلام، در پانزده قبیله که پانزدهمین آن اولاد رضا، علیه السلام، از فرزندش جواد (علیه السلام) تا حضرت حجت، علیه السلام، است.

تصویر

رساله ضیاء العالمین

صاحب «الذریعه» می نویسد که کتابی با نام «شجرة السبطین و شرعة الشطین» را در سال 1345 ق از «الانساب» عاملی استخراج و مشجر عمودی نسب اولاد حسنین علیهما السلام را در طومار بزرگی تنظیم کرده است، به گونه ای که خواننده به سهولت بتواند اسماء را تا آدم به طور پیوسته پیدا کند. اما صاحب «ماضی النجف و حاضرها» معتقد است که ابوالحسن عاملی بر دشواری کار قبلی افزوده و آقابزرگ تهرانی هم کار خاصی روی آن انجام نداده و هیچ تعلیقه با توضیحی ارائه نکرده است؛ از این رو خودش دست به کار شده و با بهره گرفتن از کتب انساب مانند «بحرى الانساب» و «عمدة الطالب» و شماری از کتب تراجم، تعلیقاتی بر آن افزوده و رموز آن را تبیین نموده است. نسخه های نفیسی از «الانساب»، عاملی در کتابخانه های سیّد حسن صدر در کاظمین و شیخ صاحب حصون در نجف موجود است. دستنوشتی از این کتاب در مؤسسه آیت الله بروجردی در قم به شماره 556 نیز موجود است. گفتنی است که این کتاب به نام «تهذیب حدائق الالباب فی الانساب» با ترتیب و تحقیق سیّد مهدی رجایی در سال 1388 ش در قم چاپ شده است (آقا بزرگ تهرانی، ج 2، ص 371 و ج 13، ص 31؛ آل محبوبه، ج 3، ص 47؛ حسینی اشکوری، فهرست مؤسسه آیت الله بروجردی، 1384، ج 2، ص 349؛ دنا، ج 2، ص 191).

نجف موجود و نگهداری می شود. صاحبه «ماضی النجف» اصل نسخه به خط مؤلف را در سال 1375 ق مشاهده کرده و گزارش می دهد که هیچ نقص و کاستی نداشته و لذا سخن صاحب «مستدرک الوسائل» که ادعای ناقص بودن رساله را کرده، بی وجه می داند.

تاکنون ده نسخه دست نوشت از این کتاب در کتابخانه های مرکز احیای قم آستان قدس رضوی و مجلس شورای اسلامی شناسایی شده است (آقا بزرگ تهرانی، ج 15، ص 124؛ آل محبوبه، ج 3، ص 46: الامین، ج 7، ص 343؛ دنا، ج 7، ص 260).

تصویر

رساله فواید الغرویه

الفوائد الغرویه کتابی استوار و پسندیده است که در آن قواعد فقهی و مسائل اصولی از متن احادیث روایات استفاده شده و تحقیقات محکم و فوایدی مهم در بردارد که به خوبی مهارت نویسنده را در علوم نقلی و عقلی نشان می دهد. صاحب روضات جلد دوم آن، در اصول فقه، را به خط مؤلف نزد خود داشته و اکنون در كتابخانه حفیدش محقق روضانی موجود است. شیخ یوسف بحرانی و سیّد حسن صدر نیز - که هر دو جامع ترین شرح احوال مؤلف را آورده اند- از این کتاب تنها مقصد دوم را دیده و داشته اند. اما نسخه کامل به خط مؤلف در کتابخانه صاحب جواهر بوده و رونویسی از آن در کتابخانه بحرالعلوم بوده است. نسخه ای نیز به تاریخ 1116 در مجموعه طباطبایی در کتابخانه مجلس شورا نگهداری می شود که شامل مقصد دوم آن است. آل محبوبه نیز اصل نسخه را در نجف مشاهده کرده است. نسخه ای از مقصد دوم، در اصول فقه، در کتابخانه مجلس شورا وجود دارد که از نظر کیفیت طرح مسائل و مسلک اصولی شایان توجه و اهتمام است و دارای دوازده فائده به این شرح است: الفائدة الاولى فی بیان ما هو الحق من مسالک علمائنا الاعلام فی استنباط المسائل من مدارك الاحكام. القائدة الثانیة فی ذكر نبذ من مباحث الالفاظ (3 فصل) الفائده، الثالثه فی بیان بعض احکام الأوامر والنواهی الشرعیه (6 فصل) الفائده الرابعه فی بیان المفهوم والمنطوق و حجیتهما (4 فصل) الفائدة الخامسة فی ذكر ما یتعلق بالعموم والخصوص (10 فصل) الفائده السادسة فی ذكر ما یتعلق بالكتاب و السنة الفائدة السابعة فی بیان السنة و ما هو حجة منها الفصل الثامنة فی ذكر ما یتعلق بالاجماع الفائدة التاسعة فی بیان ما یستفاد من الكتاب و السنة جواز العمل على وفقه من القواعد الكلینه الفائدة العاشره فی ذكر نبذ ممّا یتعلق بالتعارض و الترجیح الفائدة الحادی عشر فی اثبات لزوم التمسك بالاحتیاط الفائدة الثانی عشر فی ذكر شیء ممّا یتعلق باحوال الرعیة العلماء وغیرهم فی زمان الغیبة. آغاز این نسخه که در مقصد دوم است» «بسمله المقصد الثانی من الفوائد الغرویه فیما یتعلق بأصول الفقه والادله الشرعیه...» آغاز این نسخه که در مقصد دوم است: «بسمله المقصد الثانی من الفوائد الغرویة فیما یتعلق باصول الفقه و الادلة الشرعیة ...» انجام: «المتعبد على غیر فقه كحمار الطاحونه یدور و لا پرح ولیكن هذا آخر ما اردنا ایراده فی هذه الرسالة الشریفة [....] و ما ابرء لنفسی ان النفس الأمارة بالسّوء الا ما رحم ربی» كاتب افزاید: قد فرغ من تسوید هذه النسخه [...] 1124 على یداقل خلق الله خواجه حسن علی ولد خواجه حیدر محمّد حسن على قلی یک ترشیزی غفر الله لكاتبه و لوالدیه» تاكنون نُه نسخه از این کتاب در کتابخانه های بروجردی قم، مسجد اعظم قم، مرعشی قم، مرکز احیاء، مجلس شورای اسلامی و صدر بازار اصفهان شناسایی شده است (الخوانساری، ج 7، ص 136؛ آقابزرگ تهرانی، ج 16، ص 353؛ معلم حبیب آبادی، 1396، حواشی روضاتی، ج 5، ص 1827؛ لؤلؤة البحرین، ص 107؛ الامین، ج 7، ص 343؛ آل محبوبه، ج 3، ص 46؛ عبد الحسین حائری، 1374، ج 22، ص 148-150).

23 «مرآة الانوار و مشكاة الاسرار فی تفسیر القرآن». مشتمل بر مباحث مهم تفسیری بر پایه اخبار و احادیث شیعی گویا مؤلف دوبار این تفسیر را نوشته است. یک بار از مباحث مقدماتی تا اوایل سوره نساء و بار دیگر تفسیری مختصری برای کلمات و آیاتی که نیاز به توضیح داشته با نقل بعضی از روایات مناسب آیات که مشتمل بر مقدمات تا سوره صافات می باشد. گمان می رود که مؤلف ابتدا تفسیر مختصر را نوشته و سپس به تفصیل پرداخته و آن مفصل ناتمام مانده است. از این تفسیر چند نسخه اصلی در دست است. یکی نسخه ای که در اختیار محدث نوری بوده و شامل مقدمات به طور مبسوط و تفسیر سوره فاتحه تا اواسط سوره بقره است و نسخه دیگر تا آیه چهارم سوره نساء (مثنی و ثلاث و رباع) را در بر می گیرد و نسخه ای نیز در مقدمات و تفسیر از آغاز قرآن تا سوره صافات که از آغاز و انجام آن افتاده است. مباحث مقدماتی مرآة الانوار که بیشترین حجم تفسیر را به خود اختصاص داده است در سال 1303 ش / 1295ق به عنوان «مقدمه بر تفسیر البرهان» در ایران چاپ و منتشر گردید و در اثر نا آگاهی مباشر طبع آن به شخصی با نام شیخ عبد الطیف کازرونی نسبت داده شد. حاج میرزا حسین نوری (م: 1320ق) در مستدرک در این

باره می نویسد که «از حوادث طریقه و سرقات لطیفه آن که مقدمات مراة الانوار که به خط مؤلفش در کتابخانه حفید او صاحب جواهر موجود است، آن را استنساخ نمودیم و نسخه آن در موقع مسافرت تهران همراهم بود. بعضی از ارکان دولت که در صدد طبع و تفسیر برهان سیّد هاشم بحرانی بود، آن نسخه را استنساخ نمود که در موقع طبع تفسیر برهان (که خالی از بیان است) آن مقدمات ابوالحسن شریف را نیز جهت اکمال مقصود ملحق بدان نمایند. پس از آن بانی پیش از انجام حمل طبع تفسیر برهان فوت کرد. بعضی از ارباب طبع كتاب مقدار طبع شده از تفسیر برهان و نسخه مرآت الانوار را از ورثه اش ابتیاع کرده و طبع را به پایان رسانده و نسخه مرآت الانوار را نیز در یک مجلد طبع نموده است؛ اما در پشت ورق اول آن نوشته اند که تفسیر مرآت الانوار و مشكوة الأسرار مقدمه تفسیری است که عالم علامه و فاضل فهامه شیخ عبدالطیف کازرونی المولد و نجفی المسكن تصنیف نموده است. پس از این سرقت بین [.....] در شگفت مانده و قضیه را به بانی طبع نوشتم که این تفسیر از شریف ابوالحسن بوده و عبدالطیف را در کتابی ندیده و در جایی نشنیده ایم. در جواب آن نامه وعده اصلاح دادند که همان صفحه را عوض نموده و در پشت آن اسم اصل مؤلف ابو الحسن شریف و شرح حال او را بنویسند تا حال هنوز به وعده خود وفا نکرده اند. البته پس از وفات محدث نوری این کار صورت گرفت و مقدمه ای در چهار صفحه در شرح احوال ملا ابو الحسن به قلم محمود بن جعفر موسوی زرندی در تاریخ 20 محرم 1375 ق بدان افزوده شد. یک جلد چاپ شده مرات که 363 صفحه قطع رحلی بزرگ است. شامل مباحث مقدماتی تفسیر قرآن می شود که در نوع خود کم مانند است.

نگاهی به تفسیر مرآت الانوار و مشكاة الاسرار؛ پس از بسم الله و حمد و صلوات وخطبه با معرفی خود: «یقول العبد الضعیف الراجی لطف رب الطیف خادم كلام الله أبو الحسن الشریف حشره الله مع موالیه...» می گوید که آشکارترین و مشهورترین امور آن است که هر آینه ای از آیات قرآن ظاهری و باطنی و تفسیری و تأویلی دارد؛ بلکه هر آیه ای مطابق اخبار مستفیض، هفت بطن و بلکه هفتاد بطن دارد و احادیث بسیار بلکه متواتر دلالت دارد. بر این که بطون و تأویل آیات و حتی تفسیر و تنزیل آن در فضل شأن ائمه اطهار و اظهار جلالت و بزرگی آنان وارد شده است و اکثر آیات فضل و انعام و مدح و اکرام درباره ایشان و اولیائشان و آیات تشنیع و تهدید درباره مخالفان و دشمنانشان وارد شده است. خداوند جنبه باطنی قرآن را دعوت به امامت و ولایت و بعد ظاهری آن را دعوت به توحید و نبوت ورسالت قرار داده است.

عاملی اصفهانی بر این باور است که با این حال اکثر علما و مفسران قرآن از ذکر این مطلب ساکت مانده و در بیان آن مسامحه ورزیده اند و جز اندکی از آن را نگفته اند و این سکوت و غفلت یا در اثر شدت اهتمامشان به ظواهر آیات الاحکام و یا کثرت ممارست ایشان به تفاسیر مخالفان و اکتفا به اقوال آنان بوده است. عاملی که خود از محدثان برجسته شیعی به شمار می رود. معتقد است که اخبار دال بر وجوه باطنی قرآن در کتب اخبار و آثار علمای اخیار پراکنده بوده از این رو به ذهنش می رسد که این اخبار را جمع کرده و با هماهنگ کردن و انسجام بخشیدن آن ها به تبیین مضامین و تقریر مفاهیم آن ها پرداخته و نصوص هر آیه را به سوره آن الحاق نماید و این همه را در زیباترین شکل در کتابی جداگانه که برخوردار از نظمی محکم و کاشف از اسرار کلام الله باشد گرد آورد. با این وصف، تشت حال و کثرت اشتغال مانع از انجام این کار از سوی او شد تا این که با وقوف و آگاهی بر جمله ای از روایات در این باب، پی به لزوم بیشتر آن برده و می فهمد که درنگ در آن جایز نیست چرا که خود از بزرگترین فواید تحصیل علم و یقین و بهترین ذخیره یوم دین و نیز بیانگر آن چیزی است که خداوند در شأن عباد صالحین و اولیاء متقین و احوال دشمنان و منافقان بیان کرده و نیز ادله نام امامت ائمه و لزوم اطاعت ولایت شان از آن استفاده می شود. «چنین بود که پس از گرفتن استخاره از پروردگارم به حول و قوه او عزم کردم در بیان آن و

احکام تبیان آن و جمع روایات و تحریر و تفسیر آیات و تقریر آن ها به بهترین وجه به طریق ایجاز و اختصار همراه با ذکر لبّ و مقصود از آیات و روایات به گونه ای که مشکلات و اسرار آن واضح شود و آن را مرآة الانوار و مشكوة الاسرار نامیدم»، نویسنده پیش از آغاز تفسیره مقدمات مبسوطی بدان افزوده و آن را در سه مقدمه بیان کرده است. مقدمه اول شامل دو مقاله است که مقاله اول آن پنج فصل و مقاله دوم نیز پنج فصل را در بر می گیرد. مقدمة دوم شامل چهار فصل و مقدمه سوم شامل در مقاله می شود که مقاله اول آن هفت فصل را در بر می گیرد. در پایان خاتمه ای بدان افزوده که خود شامل هشت فایده می شود.

شیوه و روش تفسیری عاملی اصفهانی - آن گونه که در فایده دوم در بخش خاتمه گفته- بر دو پایه و اساس است: 1. آن چه بر حسب تنزیل درباره امت های پیشین و اعمالشان در اطاعت با عصیان نسبت به پیامبرانشان وارد شده است. بر حسب تأویل، منظور از آن، اقرار به ولایت نبی و ائمه طاهرین (علیهم السلام) و اعتراف به حق ایشان و تبری از دشمنانشان پس از اقرار به خدا و رسولانش، بوده است و اساساً عمده آن چه که ارسال پیامبران و انزال کتاب های آسمانی بواسطه آن برانگیخته شده، پس از اقرار به خداوند و نبوت، اعتراف به ولایت على علیه السلام و فرزندان معصومش بوده است.

عاملی در فائده سوم نیز بیان می کند که مراد از تمام آن چه خدا در قرآن حرام کرده (مانند شرور و فواحش و....) است ائمه جور و مراد از آن چه حلال کرده، ائمه حق اند و ائمه اصل خیر و هر نیکی از فروع ایشان است. همان طور که دشمنانشان اصل شر و هر زشتی از فروع ایشان است.

از دیگر ویژگی های تفسیری مرآت الانوار توجه ویژه است. آن به وجوه باطنی قرآن بدون تأیید مرام باطنیه است. عاملی در فائده چهارم می گوید که هر چند ایمان به ظاهر و باطن قرآن هر دو لازم و واجب است، ولی از آن جا که تفاسیر متداول قرآن بیشتر به ظواهر آن توجه کرده اند و منظور ما از نگارش این تفسیر بیان پاره ای از تأویلات مستفاد از ائمه اطهار است، از این رو به ظواهر آیات فقط به گونه اجمالی با اشاره ای پرداخته ایم اما این نباید این توهم را پدید آورد که اعتقاد ما منحصراً به امور باطنی و تأویلات است. آن گونه که باطنیه می پندارند.

از امتیازات ویژه این تفسیر، به نظر نویسنده اش، این است که هر چند بنای او در کتاب بر اختصار بوده ولی در موارد لزوم بویژه اگر مربوط به مبحث امامت یا نقض سخن مخالفان بوده پروایی از تفصیل سخن و بسط کلام نداشته است؛ از این رو بر مبنای بسیاری از آیات به ارائه استدلال بر امامت پرداخته است. چیزی که بسیاری از دانشمندان شیعی از آن غفلت کرده و این امر را از فوائد و ویژگی های خاص تفسیر خود برشمرده است.

محدث عاملی در تفسیر خود مباحث و موضوعات مهمی را مطرح کرده که از جمله آن ها دیدگاه علمای امامیه درباره تحریف یا عدم تحریف قرآن است. او معتقد است که ادعای قائلان به عدم تحریف در خصوص عدم زیادتی در آیات قولی صحیح است و در اخبار و روایات هم چیزی که دلالت بر زیادتی در آیات داشته باشد دیده نمی شود. اما سخن قائلان به عدم تحریف را به معنای نفی مطلق هر گونه تغییر و نقصان باطل دانسته و معتقد است هر چند قرآن موجود در میان ما برای همگان سندی متقن و مسلم به شمار می رود ولی میان این عقیده با باور قائلان به عدم تحریف فرقی آشکار وجود دارد. شاید یکی از عوامل مهم نگارش كتاب «فصل الخطاب» از سوی محدث نوری توجه ویژه او به دیدگاه عاملی و استدلاله ای او و نقض آرای مخالفین بوده است.

از دیگر مباحث مهم مطرح در «مرأه الانوار» موضوع غلو و غالبان و اهل تفویض است و بارها به خواننده هشدار می دهد که مبادا او را از غالیان و افراط کنندگان در امر ولایت ائمه قلمداد کند. از این رو به تعریف غلو و تفویض پرداخته و با ارائه ملاک ویژگی های غالیان و مقصران را مشخص کرده و دیدگاه خود را میان دو حد افراط و تفریط دانسته است. او در این بخش به عبارات استاد و شیخ خود علامه مجلسی بسیار استناد نموده است.

وفات و مدفن؛ درباره تاریخ فوت و محل دفن ملا ابو الحسن عاملی اصفهانی، نویسندگان و صاحبان تراجم

نظرات متفاوتی ارائه کرده اند سیّد محمد علی مبارکه ای * که خودش سنگ قبر عاملی را در تخت فولاد اصفهان مشاهده کرده است تاریخ فوت را بر روی سنگ 1129ق یادداشت کرده که به نظر می رسد در نوشتن عدد دو سهوی صورت گرفته و 1139 بوده باشد و گرنه قطعاً اشتباه است. تاریخ مشهور در اکثر منابع سال 1138 ق است و این آگاهی بر پایه خط بعضی از احفاد عاملی بر كتاب «فواید الغرویة» اوست که این گونه نوشته اند: «فی النجف سنه 1138». در «اعیان الشیعه» تاریخ فوت را 1139ق و در «تکمله امل الأمل» در دهه آخر 1140، آمده که عاملی در سال 1140 فوت شده است. جابری انصاری * نیز بر فوت عاملی در سال 1140 تصریح کرده است. قرائتی چند نیز نشان می دهد که ابوالحسن عاملی تا سال 1139 همچنان زنده بوده است. در اجازه نامه گسترده ای که میرزا ابراهیم قاضی خوزانی (شهید 1160ق) برای حاج شیخ محمّد بن محمّد زمان کاشانی اصفهانی (متوفی پس از 1172ق) نوشته است. چند بار که نام شیخ و استادش شیخ ابو الحسن عاملی را به عنوان نخستین مجیز خود نوشته همراه با دعا برای بقا و تأیید اوست و آخرین بار در تکمله همان اجازه می نویسد: «الشیخ أبی الحسن ادام الله وجوده». تاریخ اصل اجازه 14 صفر 1139ق و تاریخ تكمله آن 19 ربیع یکم همان سال است. روضاتی که تاریخ فوت عاملی را همان سال 1138 ق دانسته است برای برطرف شدن اشکال می نویسد: «رفع اشکال به این است که بگوئیم او در اواخر سال 1138 در نجف از دنیا رفته و تا زمان صدور اجازه هنوز خبر فوت او به اصفهان در اشغال افعان نرسیده بوده است». آن چه اظهار نظر قطعی در این باره را دشوار می سازد، سخن مبارکه ای در رساله «جُنگ» خود است که معتقد است عاملی در اصفهان از دنیا رفته و در تخت فولاد دفن شده است. به جز مبارکه ای سایر نویسندگان و دانشمندان- از جمله برخی احفاد عاملی- محل فوت و مدفن او را شهر نجف اشرف نوشته اند. اما هیچ یک از آنان به محل دقیق دفن یا سنگ قبر او و خصوصیاتی از این قبیل اشاره نکرده اند. با این حال مبارکه ای که گاهی از عاملی به مولی ابی الحسن و گاهی به مولی حسن تعبیر می کند. درباره محل فوت و مدفن او زیر عنوان: قبر مولی حسن در تخت فولاد اصفهان مفقود شد، می نویسد: «و این قضیه از این قرار است در زمان فوت مولی حسن و چندی بعد از او چون فتنه بزرگ افغان در اصفهان رخ داد. از این جهت برای علمایی که در قرب آن حادثه از دنیا رفتند بقعه ای ساخته نشد، چنان که در زمان صفویه رسم بود و بعد از قضیه افغان هم باز رسم شد و از این جهت قبوری بسیار از بزرگان علما و فحول أن عصر مثل فاضل هندی و مولی حسن، بقعه ای بر او نبوده فقط به سنگ قبری که با القاب شایسته شأن آن عالم بوده علامت قبر گذاشته می شد. روزی نویسنده در پشت تکیه بابارکن الدین * می رفتم در طرف غرب در فاصله چندین قدمی [....] کمی پشت آن بقعه واقع است دیدم سنگ قبری به پشت افتاده که از شکل او معلوم بود باید سنگ لوح یکی از بزرگان باشد. چون بنده هم در این خصوصیات بسیار کنجکاو بودم آن سنگ را بلند کرده دیدم این عبارت بر او نوشته شده که ملخّص آن این بود: قد ارتحل من دار الفناء الى دار البقا افقه المحدثین واكمل الربانیین جامع المعقول و المنقول عماد الدین و رکن الاسلام والمسلمین غواص بحر المعانی العدل الشریف العلامة مولى حسن بن محمّد طاهر صاحب التصانیف الكثیره و مصنف تفسیر الكبیر المسمّى بمرات الانوار [...] بعد از سفرا [....] تصمیم گرفتم [...] قبر را تجدید نمایم. روزی در محل مزبور رفته، هرچه تفحص کرده سنگ قبر را نیافتم بعد از استسفار معلوم شد بلدیه اصفهان برای تعمیر پل خواجو سنگ قبرهای قدیمی را برده که پل را تعمیر کنند [....]. سنگ تازه تراش محسوب دارند......».

این بود آن چه تاکنون بر آن آگاهی یافته ایم. تحقیق درباره تاریخ و محل وفات و مدفن ملا ابو الحسن عاملی اصفهانی، بر پایه قرائنی مانند تاریخ انجام آثار تاریخ اجازات و احیاناً مکاتباتش فرصت و مجالی دیگر می طلبد تا حقیقت امر آشکار گردد (آل محبوبه، ج 3 ص 49؛ امین، ج 7، ص 342؛ جابری انصاری، 1378، ص 290؛ روضاتی، 1386، ص 28 -29؛ رجایی، ص 207؛ مبارکه ای، جنگ، مخطوط).

بازماندگان؛ تا آن جا که می دانیم، دو فرزند، یک پسر و یک دختر، برای ابوالحسن شریف برشمرده اند:

بلاغت دانسته و پاره ای از اشعار او را در رثای امام حسین (علیه السلام) آورده است ابو طالب از پدر خود و جمعی و جمعی دیگر از علمای عراق روایت می کند. پدرش املاکی را برای او و نیز فرزند دیگرش فاطمه وقف نمود که پس از وفات شیخ ابوطالب به فرزندش علی و سپس به حسن بن علی و آن گاه به حسین و محمّد دو پسر حسن رسید. این دو برادر از معاصران فقیه بزرگ شیعی شیخ محمّد حسن صاحب جواهر - حفید دختری ابوالحسن عاملی - بوده اند. درباره تاریخ وفات و صدفن شیخ ابو طالب عاملی آگاهی نداریم همین اندازه می دانیم که شیخ در ایران وفات یافته است (جزائری، 1409، ص 124؛ صدر، 1406، ص 444-445؛ آل محبوبه، 1406، ج 3. ص 49-57؛ امین، 1403، ج 2، ص 366؛ آقابزرگ تهرانی 1372، ص 391)

بدین ترتیب روشن می شود که اولاً کسانی که پنداشته اند شیخ باقر - پدر صاحب جواهر - داماد ملا ابوالحسن بوده اشتباه آشکاری کرده اند. گویا عبارات صاحب روضات سبب اصلی این گمان بوده است: «ثم لما هاجر الی النجف الاشرف نکح فی بعض بناته والد شیخنا الفیقه المعاصر صاحب کتاب الجواهر» که آن را این گونه ترجمه کرده اند: «و پس از آن که [ابوالحسن] به نجف اشرف مهاجرت کرده شیخ باقر پدر صاحب جواهر یکی از دختران وی را به همسری خود اختیار نموده». بسیاری از دانشمندان مانند صاحب «مستدرک الوسائل» و «مكارم الآثار»، نیز چنین فهمیده اند. البته مصحح محقق «مكارم الآثار»، سیّد محمّد علی روضاتی * معتقد است که «حضرات در فهم کلام روضات به اشتباه افتاده اند، كما لا یخفى على من راجعها». در هر حال این به خوبی معلوم است که با توجه به تاریخ تولد و وفات صاحب جواهر (ح 1202-1266ق) او نمی توانسته است نواده مستقیم ابوالحسن (متوفی 1139-1140ق) باشد؛ در واقع شیخ باقر پدر صاحب جواهر دختر زاده ابوالحسن عاملی و صاحب جواهر با دو واسطه نواده دختری او بوده است. خطای دوم مربوط به نویسندگانی است که پنداشته اند صاحب جواهر را فقط بواسطه انتسابش به ابوالحسن عاملی، اصفهانی گفته اند. زیرا همان گونه که گذشت نیای پدری صاحب جواهر شیخ عبد الرحیم اصفهانی - افزون بر سمت دامادی ابوالحسن عاملی اصفهانی - خود از علمای اصفهان و نیاکان او همه اصفهانی اند؛ حتی بعضی مانند مهدی بامداد پا را فراتر نهاده و عبارت «شیخ محمّد حسن سدهی اصفهانی صاحب جواهر الکلام» را بکار برده اند. از سوی دیگر گروهی از صاحبان تراجم مانند صاحب روضات و آقا بزرگ تهرانی و آل محبوبه از ذکر هر گونه انتسابی پرهیز کرده اند و در این جهت نیز بعضی مانند علامه شیخ محمّد رضا مظفر دچار افراط شده و کوشیده است نژاد آل صاحب جواهر را از ایرانی بودن خارج کند. در هر حال هر چند در دوران اخیر کسی خاندان صاحب جواهر را اصفهانی نمی شناسد ولی اصل و نژاد این خاندان از این خاک و ریشه بوده است (صدر، 1406، ص 443؛ آل محبوبه، ج 3، ص 44؛ نوری، فیض القدسی، ص 45؛ الخوانساری، ج 7، ص 135؛ ساعدی خراسانی، ج 7، ص 379؛ معلم حبیب آبادی، ج 5، ص 1831 -1826؛ جناب، ص 516؛ مهدوی، 1348، ص 24).

منابع: محمّد محسن آقابزرگ تهرانی، الكواكب المنتشره، تحقیق منزوی، تهران 1373ق؛ همو، الذریعه، بیروت 1403ق؛ جعفر الشیخ باقر آل محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، نجف 1406ق؛ السیّد محسن امین، اعیان الشیعه، بیروت 1403ق؛ یوسف بحرانی، لؤلؤة البحرین، قم [بی تا]؛ میرزا حسن جابری

انصاری، تاریخ اصفهان، تحقیق جمشید مظاهری اصفهان 1378 ش؛ سیّد عبد الله جزائری، الاجازة الكبیرة، تحقیق محمّد السمامی الحائری، قم 1409 ق؛ سیّد على جناب، رجال و مشاهیر اصفهان، تحقیق رضوان پور عصار، اصفهان 1385 ش؛ احمد الحسینی، تلامذة العلامة المجلسی والمجازون منه، قم 1410ق؛ عبد الحسین حائری، فهرست نسخه های خط کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ج 22 تهران 1374ش؛ سیّد احمد حسینی اشکوری، تراجم الرجال، قم 1422ق؛ همو، فهرست مؤسسه آیت الله بروجردی، ج 2، قم 1384 ش؛ همو، فهرست کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم 1367 ش؛ محمّد حرز الدین، معارف الرجال، الجزء الأول، قم 1383ق؛ السیّد هاشم الحسینی البحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، مقدمه مرآه الأنوار و مشكوة الأسرار، ابی الحسن الفتونی العاملی الأصبهانی، تهران 1336 ش؛ عبدالحسین خاتون آبادی، وقایع السنین والأعوام تهران 1352 ش؛ مصطفی درایتی، فهرست دست نوشته های ایران، تهران 1389 ش؛ همو، فهرستگان نسخه های خطی ایران، ج 12، تهران 1392 ش؛ علی دوانی، وحید بهبهانی، تهران 1362ش؛ همو، مفاخر اسلام، ج 8، تهران 1375ش؛ سیّد مهدی رجایی الاجازت لجمع من الاعلام و الفقها والمحدثین، قم 1386 ش؛ سید محمّد علی روضاتی، نخستین در گفتار، اصفهان 1378ش؛ همو، تكملة الدریعة، تهران 1390 ش؛ شیخ محمّد باقر ساعدی خراسانی، ترجمه روضات الجنات، ج 7، تهران 1360 ش؛ علی صدرایی خویی و ابو الفضل حافظیان، فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت الله گلپایگانی، ج 2، تهران 1388ش؛ سیّد حسین صدر، تکمله امل الأمل تحقیق احمد حسینی، قم 1406 ق؛ محمّد آصف فکرت، فهرست الفبایی کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی مشهد 1369 ش؛ شیخ عباس قمی، فوائد الرضویه، [بی تا]؛ همو الکنی و الالقاب، الجزء الأول، تهران 1368 ش؛ النصوص الرسائل، المجلد الثانی، اشراف مجید هادی زاده، قم 1428ش؛ میراث اسلامی ایران، دفتر 6، چاپ رسول جعفریان، قم 1376 ش؛ سیّد محمّد علی مبارکه ای، جُنگ، مخطوط؛ محمّد علی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج 3-4، تهران 1374 ش؛ سید شهاب الدین مرعشی نجفی، الاجازة الكبیرة. قم 1414ق؛ محمّد علی معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج 5، اصفهان 1396 ق؛ میرزا محمّد باقر الموسوى الخوانساری، روضات الجنات، ج 7، بیروت 1411ق؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان 1348 ش؛ همو، زندگینامه علامه مجلسی، ج2، اصفهان [بی تا]؛ همو، اعلام اصفهان، چاپ غلامرضا نصر اللهی، ج 1، اصفهان 1387 ش؛ میرزا حسین نوری، مستدرک الوسائل، خاتمه، بیروت [بی تا]؛ همو، فیض قدسی، تهران 1374 ش.

/علی کرباسی زاده اصفهانی/

عاملی حسینی، سیّد علیرضا؛ فرزند سیّد محمّد باقر پیش نماز *، عالم فاضل محقق، از علمای اصفهان در قرن دوازدهم هجری است. در «تراجم الرجال» (ج 2، ص 245) چنین می نویسد: «من اعلام اصبهان فی القرن الثانی عشر اجازه والده على نسخة من كتاب الكافی بعد ان قرأ علیه جملة من كتب الحدیث، و قال عنه: فان الولد الأغر التقی النقی الورع المتوقد الزكی الالمعی، سالک مسالک الرشاد و ماسک مناسک التقوى و السداد [...] لما قرأ على طرفاً صالحاً من اصحف احادیث اهل البیت و زبر آثار اصحاب العصمة صلوات الله علیهم اجمعین، قراءة توضیح و افصاح و تصحیح و اصلاح [...]».

وی امام مسجد شاه اصفهان بوده و در روز دوشنبه 17 ربیع الثّانی 1175 ق فوت و در کنار پدر در تکیه آقا سیّد رضی * مدفون گردیده است (مهدوی، 1370 ص 118؛ همو، 1384، ج 2، ص 829؛ همایی، ص 187؛ معلم حبیب آبادی، ج 5، ص 1866)

سنگ مزار وی از جنس مرمر در 14 سطر به خط ثلث و به عبارات عربی مقام علمی و فضل او را ستوده است. مادّه تاریخ حک شده بر روی سنگ مزارش چنین است: «رفع منازله الكریم الرفیع».

منابع: سیّد احمد حسینی، تراحم الرجال، قم 1422 ق؛ میرزا محمّد علی معلم حبیب آبادی، مکارم الاثار، ج 5، اصفهان 1354 ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش؛ همو، دانشمندان و بزرگان اصفهان، در مجلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، اصفهان 1384 ش؛ جلال الدین همایی، تاریخ اصفهان مجلد ابنیه و عمارات، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1381 ش.

/غلامرضا نصر اللهی/

عاملی حسینی، سیّد محمّد علی؛ فرزند سیّد محمّد كاظم بن على نقى بن علیرضا بن سیّد محمّد باقر پیشنماز *، عالم جلیل، برادر آقا میرزا محمّد مهدی نایب الصدر *. از زندگی وی اطلاعی در دست نیست. وی پس از فوت در تکیه سیّد رضی * به خاک سپرده شد و اکنون آثار قبر وی معلوم نیست (مهدوی، 1328، ص 193 همو، 1370، ص 118).

منابع: سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد

اصفهان، اصفهان 1370 ش؛ همو، رجال اصفهان، اصفهان 1328 ش.

/سید مصلح الدین مهدوی/

عاملی خوراسکانی، سیّد حسن؛ فرزند سیّد عبدالحسین از فرهنگیان و روزنامه نگار معاصر اصفهان در سال 1280ش در خانواده ای روحانی به دنیا آمد. سیّد حسن تحصیلاتش را در علوم قدیمه انجام داد و برای ادامه تحصیل به همراه پدر به بیروت سفر کرد پدرش در کربلا فوت و همان جا به خاک سپرده شد و سیّد حسن به اصفهان بازگشت و در اداره فرهنگ استخدام شد. وی همچنین مدنی مأمور به خدمت در آموزش و پرورش تهران بود (عاملی خوراسگانی مخطوط).

تصویر

سیّد حسن عاملی خوراسگانی

از فعالیت های وی تأسیس روزنامه «بدیع اصفهان» بوده که در سال 1320ش به صورت گاهنامه تا سال 1351ش چاپ می شده است (صالحیار، ص 258؛ برزین، ص 452).

سیّد حسن عاملی در اردیبهشت 1362 ش فوت و در تکیه زنجانی به خاک سپرده شد.

منابع: مسعود برزین، شناسنامه مطبوعات ایران از 1258 تا 1358ش، تهران 1371 ش؛ غلامحسین صالحیار، چهره مطوعات معاصر تهران 1351 ش؛ بدر السادات عاملی خوراسکانی، شرح حال سیّد حسن عاملی خوراسکانی، مخطوط

/رضوان معصومی زاده/

عاملی، سیّد محمّد صادق؛ فرزند میرزا محمّد، از علمای فاضل اصفهان در قرن چهاردهم هجری است.

از زندگی وی اطلاعی در دست نیست. سیّد. محمّد صادق در 7 صفر 1368ق فوت و در تکیه سیّد رضی * به خاک سپرده شد (سنگ مزار).

/سیّد محمّد حجازی/

عباس آبادی تبریزی، محمّد رضا؛ فرزند محمّد مقیم تبریزی، از خوشنویسان هنرمند قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم هجری است. در خط نستعلیق نزد ابوتراب اصفهانی مشق کرد و در اصفهان به کتابت مشغول شد. او در ماه رجب 1089ق به دستور شاه سلیمان نسخه ای ناتمام از «جامع الحکایات» را به کتابت نورالدین محمّد لاهیجانی به پایان رساند که در کتابخانه سلطنتی سابق موجود است.

در «تذکرة الخطاطین» (ص 22) آمده: «از خوش نویسان اکثر در پیش و سرآمد عهد خود بود و به سبب صفای طینت و صدق طویّت و تهذیب اخلاق و حسن خلق نظیر نداشت».

او برادر شاعر و خوشنویس هنرمند میر سیّد علی خان جواهر رقم است. محمّد رضا در خوشنویسی از سرآمدان عصر خویش و در صفای نیست و تهذیب اخلاق و حسن خلق کم نظیر بود. او در سال 1118 ق در اصفهان وفات یافته و در مزار باباركن الدین * مدفون شد (بیانی، ج 3، ص 725؛ مهدوی، ج 3، ص 167-168 اصفهانی، ص 22).

منابع: محمّد صالح اصفهانی، تذكرة الخطاطین، مجله نامة بهارستان سال 67 دفتر 11-12، 1385ش؛ مهدی بیانی، احوال و آثار خوشنویسان، ج 3، تهران 1363 ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، اعلام اصفهان، ج 3، چاپ غلامرضا نصر اللهی، اصفهان 1388 ش.

/غلامرضا نصر اللهی/

عباسی، بدیع الزمان؛ فرزند علی رضا عباسی، خطاط و شاعر ادیب عصر شاه عباس اول صفوی ملقب به «نیک نگار» است (میرزای سنگلاخ، ج 1، ص 263).

پدرش علیرضا عباسی تبریزی ملقب به «شاه نواز» از مفاخر عهد شاه عباس صفوی است که در انواع خط و نقاشی و تذهیب و طراحی استادی بی نظیر بوده (رفیعی مهر آبادی، ص 128) و برخی از کتیبه های مساجد اصفهان که در عصر شاه عباس بنا شده، به خط اوست.

سال وفاتش معلوم نیست (مهدوی، 1384، ج 1، ص 384).

از آن جا که مآخذ موجود ذکری از استاد بدیع الزمان

نکرده می توان او را تربیت یافته مکتب پدرش که از بزرگ ترین خوشنویسان دوره صفوی بود، به شمار آورد (بیانی، ج 1، ص 97-97؛ همو، ج2، ص 456-461؛ رفیعی مهر آبادی، ص 66).

بدیع الزمان از حکمت و فلسفه بهره مند و به ادبیات و زبان عربی و ترکی و فارسی، آشنا بود (همان جا) و در شعر تخلص «بدیعا» داشت و در دربار شاه عباس مانند پدر، معزز می زیست (بیانی، ج 1، ص 97). دیوانش در کتابخانه سلطنتی سابق در تهران موجود است (مهدوی 1387، ج 2، ص 168).

مهدی بیانی (همان، ص 98) درباره او می نویسد: «این که گویند در جوانی و به قول سپهر به سال 1035 در گذشته است. روانیست و من قطعه ایی به خط وی دارم که یک رباعی است و شاید از خود او باشد که در مدح شاه صفی سروده و کتابت کرده است. به این مضمون:

بر تاجوران، شاه صفی سر بادا *** بر فرق زمانه، سایه گستر بادا

آوازه بندگی و شاهی، تا هست *** ما بنده و شاه بنده پرور بادا

که به این قرار تا سال 1038 تاریخ جلوس شاه صفی (1038 - 1052) در قد حیات بوده است».

قطعه ها و مرقع های متعدد به قلم نستعلیق و نسخ بر روی کاغذهای مختلف با رنگ های گوناگون به او نسبت داده اما اثری از آن ها تاکنون به دست نیامده است. آن چه امروز در دست است. تعدادی به این شرح است.

1- قطعه ای به قلم نستعلیق سه دانگ و دو دانگ و نیم دو دانگ خوش با رقم «در شهر تبریز نوشته شده، نقطه العبد بدیع الزمان غفر الله ذنوبه و ستر الله عیوبه» که در کتابخانه ملی موجود است (همان جا).

2- بیانی از قطعه های خطی حاوی 5 بیت شعر از سروده های او، با تخلص «بدیعا» در مدح پادشاهی به نام عبدالله یاد می کند.

چون به عون اله کرد جلوس *** پادشاه زمانه عبد الله

شد به تحت شهی، به جای پدر *** خلق عالم شدند از این آگاه

سال تاریخ را بدیعا گفت *** شاه گردون وقار عبد الله

کردگارا به حق شاه نجف *** سال نو باشدش جو جبهه ماه

آفتاب زمانه، ظل الله *** برد دولت کنون به مقصد راه

فقیر بدیع الزمان غفر ذنوبه 1035 (همان جا)

وی در جوانی فوت نمود؛ اما تاریخ وفاتش مشخص نیست. با آن که مزارش در تخت فولاد بوده است، امروزه اثری از آن نیست (میرزا سنگلاخ، ج 1، ص 279).

مرثیه وفاتش چنین است:

ملا بدیع آن که ز کلک شریف او *** صنعت برست از خلل و خط نظام یافت

بر کند دل ز شاهد رعنای روزگار *** چون دید کام ازو بتواند مدام یافت

رفت از جهان و خلق جهان را ز ماتمش *** گردون ز خویش بر سلب نیل فام یافت

(همان جا)

منابع: مهدی بیانی، احوال و آثار خوشنویسان، چهار جلد، تهران 1363 ش؛ ابو القاسم رفیعی مهرآبادی، خط و خطاطان، تهران 1345 ش؛ محمّد دیهیم، تذكره شعرای آذربایجان، دو جلد، 1397 ش؛ میرزا محمّد علی سنگلاخ خراسانی، تذکرة خطاطین، چاپ مهدی قربانی مشهد 1388 ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، چاپ رحیم قاسمی و محمّد رضا نیلفروشان، در جلد اصفهان 1384ش؛ همو، اعلام اصفهان، ج 2، چاپ غلامرضا نصر اللهی، اصفهان 1387 ش.

/حمید خلیلیان/

ملا عبد الجواد؛ عالم زاهد و از علمای گمنام، فرزند ملّا محسن * بن ملا عبد الصمد، از شرح زندگی و خدمات وی اطلاعی در دست نیست. وی در 22 جمادی الثانی 1317ق فوت و نزدیک مزار پدرش در تکیه خواجویی * به خاک سپرده شد (مهدوی، ج 2، ص 763 و 823؛ قاسمی ص 316).

متن سنگ مزارش چنین است: «هو الحی الذی لا یموت الحمد الله الذی لا یبقى الا وجهه ولا یدوم الا ملكه والصلاة والسلام على اشرف الأولین والآخرین محمّد و آله اجمعین وفات مرحمت و غفران پناه جنت و رضوان آرامگاه آخوند ملا عبدالجواد بن آخوند ملا محسن بن ملا عبد الصمد طاب ثراهم و جعل الجنة مثواهم فی 22 جمادی الثانی 1317» (قاسمی، ص 316).

منابع: رحیم قاسمی بسترم معرفت، اصفهان 1388 ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش؛ همو، دانشمندان و بزرگان اصفهان، دو مجلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، اصفهان 1384 ش.

/رحیم قاسمی/

عبد الرسولی، علی؛ ادیب شاعر خوشنویس، متخلّص به «ثابت». وی در سال 1258ش در تهران متولد شد. پدرش، آخوند ملّا عبد الرسول فیروزکوهی از علما و مدرّسین مشهور تهران و شاگردان آیت الله میرزا محمّد حسن آشتیانی و حکیم مشهور میرزا ابوالحسن جلوه بود. که در تدریس کتاب مطوّل شهرت داشت و در مدرسه دار الشفای تهران تدریس می نمود (بامداد، ج 6، ص 163).

در «مآثر والآثار» (ج 1، ص 246) آمده است: «ملّا عبد الرسول فیروز کوهی مقیم دارالخلافه فاضلی کامل است و در علوم شرعیه به درجات عالیه نایل».

از آثار او: «شرح زیارت عاشورا» و پنج رساله فقهی در سال 1321 ق به خطّ فرزندش علی عبد الرسولی و و اهتمام میرزا عضد السلطان به چاپ رسیده است. نیز «رساله شطرنجیه» که رساله ای فقهی در موضوع حرمت بازی با شطرنج است که در سال 1320 ق به خطّ زین العابدین بن محمّد علی محلاتی به چاپ رسیده است.

آخوند ملا عبدالرسول در سال 1322 ق وفات یافت.

تصویر

على عبد الرسولی

تحصیلات؛ على عبد الرسولی دوران کودکی را در دامان پدر بزرگوار خویش گذراند و سپس در محضر فضلای تهران به تحصیل پرداخت اساتید ایشان عبارتند از: حاج شیخ مسیح طالقانی؛ سیّد عبد الكریم لاهیجی؛ میرزا ابوالحسن جلوه؛ میرزا عبدالله ریاضی؛ سیّد احمد ادیب پیشاوری.

وی همچنین نزد اشرف الكتّاب سیّد محمّد بقاء ملقّب به «شرف المعالی» به تعلیم خط پرداخت (حسینی، ص 578).

عبد الرسولی در حدود سال 1315 در انجمن ادبی سیّد محمّد بقاء با ادیب پیشاوری آشنا شد و مدت سی و چهار سال ملازمت وی را اختیار کرد و شب و روز در خدمت او قرار گرفت.

اوصاف و کمالات؛ به نوشته بامداد (ج 6، ص 163): «وی مدّتی در دستگاه امام جمعه تهران (سیّد محمّد امام جمعه) اشتغال به خدمت داشت. ابتدا معمّم بود و بعد کلاهی شد».

عبد الرسولی در سال 1314 ش رساله ای در باب عرفان و تصوّف نگاشت و از دانشگاه تهران به اخذ دکترا مقام استادی نایل گردید (برقعی، ج 2، ص 953).

به نوشته جلال الدین همایی * (ص 200): «وی در میان معلّمین ادبیات تهران شهرت داشت. در مدّت زندگی به مطالعه و تصحیح دواوین شعر و تنقیح کتب متقدمین اشتغال داشت». او شاعری زبردست بود و در شعر «ثابت» تخلّص می نمود. خطوط نسخ و ثلث و شکسته را خوش می نوشت و در عصر خود از اساتید خط به شمار می رفت.

علّامه محمّد قزوینی (حسینی، ص 579 -578) می نویسد: «علی عبدالرسولی مرد فاضل مدقّق فعّالی بود و دیوان خاقانی چاپ حروفی و دیوان مرحوم ادیب پیشاوری طبع و تصحیح اوست. استاد عبدالرسولی در اسلوب کلام پیرو سبک فصحای کهن بود. در غزل پیرو مکتب سعدی و در قصیده متمایل به سبک فرّخی بود و با آن که قصاید و غزلیات زیادی سروده بود؛ ولی بیش از دو هزار بیت از او در دست نیست».

عبد الرسولی افزون بر استادی در رشته ادب، در نسخ و رفاع و نستعلیق و شکسته تحریری نیز دستی تمام داشت. نمونه انشاء و دست خطّ وی در کتاب «گلزار معانی» به چاپ رسیده است.

چنان که گفته شد. وی «شرح زیارت عاشورا» از تالیفات پدر بزرگوار خود را نیز با خطّی زیبا و چشم نواز نگاشته که در تهران به چاپ رسیده است.

تصویر

آثار؛ دواوین ذیل با تلاش و همّت عبدالرسولی تصحیح شده است:

1- دیوان خاقانی شروانی؛ 2- دیوان فرّخی سیستانی؛ 3- دیوان منوچهری؛ 4- دیوان عنصری؛ 5- دیوان سروش اصفهانی؛ 6- دیوان میرزا ابوالحسن جلوه؛ 7- دیوان محمّد خان صبا ملک الشعرا؛ 8- دیوان ازرقی هروی 9- دیران حکیم قطران تبریزی 10- دیوان ادیب پیشاوری.

دو رساله: «نقد حاضر در تصحیح دیوان ناصر خسرو» و «رساله در قضایای بدیهیات اولیه» که پاسخ تفصیلی سیّد احمد ادیب پیشاوری به سؤال مهدی قلی خان هدایت است نیز به همت عبدالرسولی در پایان دیران ادیب پیشاوری به چاپ رسیده است.

وی مثنوی رزمی حماسی «قیصر نامه» ادیب پیشاوری را که مثنوی بلندی در 14000 بیت است، به خطّ زیبای خود استنساح نموده که میکروفیلم آن به شماره 145 در کتابخانه مجلس شورای ملّی سابق موجود است.

تصویر

تصویر

شکسته نستعلیق عبدالرسولی

تصویر

شرح زیارت عاشورا به خط عبدالرسولی

همچنین «رساله شطرنجیه» پدرش ملّا عبدالرسول را که رساله ای فقهی به زبان عربی است، به فارسی ترجمه کرده و ترجمه مزبور در سال 1320 ق به خط نستعلیق سیّد مرتضی حسینی برغانی در 51 صفحه به ضمیمه متن رساله فوق چاپ شده است.

از اشعار اوست:

زلف پریشان چو فکند او به دوش *** برد ز دل صبر و ز سر عقل و هوش

هر دو نشستیم به بزم شراب *** او ز می و من ز لبش جرعه نوش

تا بزد آتش ز دو لعلش به دل *** دیگ دلم هیچ نیفتد ز جوش

تیغ زند بر سر و گوید منال *** تیر زند بر دل و گوید خموش

دوش نشد وعدة وصلش وفا *** وای به من گر بود امشب چو دوش

طره دلدار نگیرد به دست *** حلقه عشق آن که ندارد به گوش

شیخ کند شنعت هر می پرست *** شحنه دهد زحمت هر می فروش

زاهد سالوس! مدر پرده ای *** تا ندرد پرده تو پرده پوش

هست هزاران لب اندرزگوی *** نیست یکی گوش نصیحت نیوش

ناله چنگ است بسی دل خراش *** گر که نه از عشق برآرد خروش

بر در میخانه دهم جان ز شوق *** مژدة رحمت بدهد گر سروش

(گلچین معانی، ص 214-215)

وفات؛ عبدالرسولی در سال 1322 در مسافرت به اصفهان که میهمان شهاب السلطنه بختیاری * بود، به بیماری مطبقه گرفتار شد و در شب جمعه 14 مرداد 4 شعبان 1362 ق در گذشت (همایی، ص 200) و در صحن تكیة سید العراقین * مدفون شد.

استاد همایی مرتبه و ماده تاریخ فوت او را در پنج بیت سروده است و اشعار مرثیه «اورنگ» در نه بیت بر سنگ مزارش حک شده است که ماده تاریخ آن چنین است:

خواست اورنگش از پی تاریخ *** مصرعی نغز از ملایک باز

هاتف از بام عرش ناگه گفت *** بپیمبر علیست محرم راز

فرزندش مرتضی عبدالرسولی از خوشنویسان نامی کشور است که در تحریر خطوط شش گانه چیره دست بوده و مخصوصا در خطّ ثلث دستی توانا دارد. وی در خط از شاگردان پدرش و میرزا عبد الحمید ملک الکلامی معروف به امیر الكتّاب و علی منظوری حقیقی، از خوشنویسان به نام معاصر بوده است (راهجیری ص 144).

منبع: محمّد حسن خان اعتماد السلطنه، المآثر الآثار، 3 جلد، تهران 1374ش؛ مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران، 6 جلد تهران 1371 ش؛ سیّد محمّد باقر برقعی، سخنوران نامی معاصر، 12 جلد، تهران 1373 ش؛ علی را هجیری، تذکره خوشنویسان معاصر تهران 1346 ش؛ رحیم قاسمی، شرح مجموعه گل، اصفهان 1386 ش؛ احمد گلچین معانی، گلزار معانی، تهران 1352ش؛ جلال الدین همایی، دیوان سنا، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1367 ش؛ علی یارحسینی، آینه دار

/رحیم قاسمی/

سیّد عبد العظیم؛ فرزند سیّد محمّد رضا از مدفونین در تکیه ملا اسماعیل خواجویی * است. شرح حال او در دست نیست. سنگ نوشته مزار او چنین است: «هو الحی الذی لا یموت. هذا مرقد المؤمن الكامل و مضجع الناطق العالم العامل، ناشر المصائب و مبیّن المسائل والمناقب، غریق بحار الرحمة و نزیل المكارم والنعمة، المؤید بالعنایة والمدد بالفیض والكرامة السید الجلیل و السند الحلیم، السیّد عبد العظیم، ابن الساكن فی بحبوحات الجنان الحاج سیّد محمّد رضا غفر لهما و عفى عنهما. ارتحل فی یوم الخمیس الثالث والعشرین من محرّم الحرام 1348».

گفتنی است که در پایین پای وی قبر سیّد محمّد رضا سراح الواعظین متوفی 27 جمادى الأولى 1404 ق / 11 اسفند 1362ش قرار دارد که گویا فرزند اوست و اشعار زیر بر سنگ مزارش حک شده است:

زین منزل محنت قرین، روح سراج الواعطین *** چون طایر طوبی نشین، شد سوی فردوس برین

نامش رضا، خُویش رضا، از صلب پاک مرتضی *** مهر رسول و آل او با شیره جانش عجین

باجان لبریز از ولا، مهر شهید کربلا *** عمری به خدمت کرد طی در کار وعظ و راه دین

در مرگ او یاران او، جویای تاریخش شدند *** گفتا به سالش برشمر: سیّد سراج الواعظین

/رحیم قاسمی/

ملا عبد الله؛ عالم فقیه، فرزند ابی الحسن از علمای قرن دوازدهم هجری است. از شرح زندگی و خدمات وی اطلاعی در دست نیست وی در ذیقعده سال 1184 ق قوت و نزدیک مزار ملا اسماعیل خواجویی * به خاک سپرده شد.

ماده تاریخ وفاتش از نقی صهبای قمی است:

از جهان رفت آه عبد الله *** زان در اخلاق و فضل کامل حیف

کلک صهبا نوشت تاریخش *** حیف زان زبدة الفاضل، حیف

(مهدوی، 1384، ج 2، ص 792؛ همو، 1328، ص 55؛ همو، 1370، ص 65).

منابع: سیّد مصلح الدین مهدوی سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش؛ همو، دانشمندان و بزرگان اصفهان، دو مجلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، اصفهان 1384 ش همو رجال اصفهان، اصفهان 1328 ش.

/حمید خلیلیان/

عبدالهی، منصور؛ فرزند قربانعلی در سال 1337ش در شهر اصفهان چشم به جهان گشود. دوران کودکی را در دامن پرمهر والدین مؤمن و مذهبی خود سپری کرد. تحصیلات ابتدایی و سپس مقطع راهنمایی را ادامه داد و پس از آن به حرفه خیاطی رو آورد. وی در سال 1356ش به خدمت رفت و پس از طی دوره آموزشی در هنگ ژاندارمری بوشهر مشغول به خدمت گردید. در دوران خدمت با فقر و محرومیت مردم و ظلم و ستم مأموران رژیم پهلوی آشنا گردید. با شروع انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی رضوان الله علیه، به فرمان امام خمینی مبنی بر قرار سربازان از پادگآن ها ، منصور از یادگان فرار کرد و به اصفهان آمد و به صف انقلابیون پیوست و در مبارزات مردمی و در راه پیمایی ها و تظاهرات شرکت کرد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی برای انجام بقیه خدمت وظیفه خود به محل خدمت بازگشت و دوره نظام وظیفه را به پایان رسانید. پس از جنگ تحمیلی هم زمان با عملیات رمضان به جبهه های جنگ تحمیلی در خوزستان رفت و پس از مدتی به کردستان رفت و در پاکسازی مناطق تحت اشغال گروهک های ضد انقلاب شرکت کرد. منصور در پاکسازی محور حسن آباد سنندج مشغول شد و به سبب رشادت هایی که از خود نشان داد به فرماندهی پایگاه منصوب شد (منتظر القائم مصاحبه با سرهنگ داوری) و پس از مدتی به فرماندهی محور توزیور که از مراکز تجمع و استحکامات ضد انقلاب بود منصوب گردید.

سرانجام وی در فروردین ماه 1392 ش هنگامی که رزمندگان اسلام قصد پاکسازی منطقه آویهنگ از توابع بخش کلاترزان سنندج را داشتند پس از غسل شهادت و پوشیدن لباس رزم بری پشتیبانی و کمک به رزمندگان پایگاه آویهنگ با تفاق یک گروهان عزیمت نمود و در مسیر راه پس از درگیری با گروهک های ضد انقلاب مجروح گردید و به اسارت آنان درآمد و با ضربه سنگ

بر سرش به شکل دلخراشی وی را به شهادت رساندند. پیکر پاک این شهید پس از عقب نشینی ضد انقلاب و پاکسازی منطقه به اصفهان منتقل و در گلستان شهدای اصفهان، قطعه محرم، ردیف 2، شماره به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید: خدایا تو را سپاس بی کران می گویم که چنان اراده ای به من عطا کردی که بتوانم در راه تو قدم بردارم و برای تو و نسبت به عشقی که به تو دارم قدم بردارم خدایا به مقام امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) قسم چشم هایم را که روزی در جهت گناه به گردش در می آمده است را اینک به جمال نورانی مام مهدی روشن بگردان خدایا آن قدر استواری به من عنایت کن تا پاهایم که روزی در مسیر گناه پیش رفته است. اینک از کوه های یخ زده کردستان یا از بیابان های جنوب به کربلای حسین (علیه السلام) تو بشتابم و حتی اگر امام (رحمه الله علیه) بفرماید تا قدس با پای برهنه پیاده خواهم رفت.

منابع: بایگانی دفتر مطالعات شهید بروجردی؛ اصغر منتظر القائم، مصاحبه با سرهنگ داوری، 1392ش.

/اصغر منتظر القائم/

عبدی اصفهانی عبدالحسین؛ متخلّص به «عبدی» در سال 1297ق دیده به جهان گشود.

تصویر

او از شعرای متوسط معاصر به شمار می رود. کتابی به نام «دُرر المصائب مشتمل بر 1000 بیت در سال 1368 ق از وی به چاپ رسیده است (مهدوی، ص 330)

در وصف وی میرزا جواد شوقی در مقدمه «دُرر المصائب» دوازده بیت سروده است.

از اشعار اوست:

زلف پرچین را خم اندر خم مکن *** از خَمَش یک عالمی در هم مکن

از خمار چشم میگون لبت *** حسرت ساقی و جام جم مکن

جان من این پند را در گوش کن *** مال دنیا را زیاد و کم مکن

این قدر دانم که دنیا یک دم است *** این سخن بشنو خیال دم مکن

تن بده بر زحمت و آسوده باش *** گردنت را پیش تاکس خَم مکن

(عبدی، ص 70)

وی در ربیع الاوّل سال 1372ق در سن هفتاد و پنج سالگی در اصفهان وفات یافت و در تکیه سیّدالعرافین * مدفون گردید.

استاد صغیر اصفهانی اشعاری در مرثیه و ماده تاریخ فوت وی سروده که ماده تاریخ آن چنین است:

حکیمی کرد سر از جمع بیرون ناگهان گفتا *** که عبدی با شهید نینوا محشور می گردد

منابع: میرزا عبدالحسین عبدی اصفهانی، درّر المصائب، معروف است. اصفهان 1368ق؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، تذکره شعرای معاصر اصفهان، اصفهان 1334 ش.

/علیرضا لطفی/

عجمی، احمد؛ معروف به احمد کاشی طرّاح و مبتکر نقشه های فرش در سال 1363ش ظاهراً در کاشان به دنیا آمد. وی پس از ازدواج با همسرش به نام صاحب از کاشان به اصفهان مهاجرت نموده و در محله حاج کرمعلی واقع در احمد آباد ساکن شد. متأسفانه از اساتید او اطلاعی در دست نیست.

وی از سال 1285ش اولین کارخانه قالی بافی را در جوار منزل مسکونی خود به صورت سنتی و در فضایی حدود 2000 متر مربع ایجاد نمود که در این کارخانه با نصب دار قالی و تهیه و تولید مواد اولیه رنگرزی به صورت طبیعی برای بیش از 500 نفر کارگر بافنده و رنگرز ایجاد اشتغال نمود.

تصویر

احمد عجمی

او با علاقه خاص به هنر فرش بافی، توانست مبتکر نقشه های منحصر به فرد رنگ آمیزی اختصاصی شود. كلیة نقاشان و طرّاحانی که در این کارخانه فعال بودند، منحصراً در اختیار کارخانه او بودند و تمامی نقشه ها به نام (حاج احمد) ثبت می گردید که از آن جمله می توان به (استاد احمد) از چنگ استاد حاج رضا شاکری و استاد محمّد حسین ولی اللهی * اشاره کرد که همگی از سنین جوانی در کارخانه وی مشغول به کار بودند. از طرح های معروف او «نقشه های اسلیمی حاج احمد» شهرت جهانی داشته و هنوز هم این نقشه ها بنام «حاج احمد» در بازار معروف است.

از سال 1300 ش محصولات وی به کشورهای اروپایی و آمریکا صادر و از همان سال، فرش حاج احمد معروفیت جهانی پیدا کرد. نمونه فرش های او هم اکنون در موزة ویكتوریا البرت لندن و همچنین موزه فرش ایران موجود است.

کارخانه حاج احمد دارای دارهای قالی در ابعاد مختلف بود که بیشتر بافندگان آن را بانوان تشکیل می دادند و مسئولیت سرکشی و کنترل آن ها بر عهده همسر وی بود. علاوه بر آن حدود 200 دستگاه دار قالی در منازل اشخاصی دیگر توسط حاج احمد ایجاد گردید. کارخانه مذکور تا سال 1340ش فعال و دایر بود.

از خانواده پر جمعیت وی تنها حاج محمّد علی عجمی که از معتمدین بازار فرش به شمار می رود، راه پدر را ادامه داد.

وی سرانجام به سال 1353ش در سن 90 سالگی خوت و در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.

منابع: ناشناس، ویژه نامه چهاردهمین نمایشگاه تخصصی- صادراتی فرش دستباف ایران، اصفهان 1390 ش.

/مهدی نجار اعرابی/

عراقی، باقرخان؛ فرزند شیخ محمّد انصار ترک همدانی از چهره های آزادیخواه و مبارز عصر مشروطیت و پس از آن است.

او در حدود 279 اش در اصفهان متولد شد. در 5 سالگی پدر را از دست داد. وی تحصیلاتش را در اصفهان به پایان رساند و به تدریس مشغول شد. باقرخان پس از رفتن به تهران و آشنایی با حیدر عمو اوغلی تمایلات سوسیالیستی یافته و پس از مدتی به نهضت جنگل پیوست وی در نبردهایی که در گیلان رخ داد مجروح شد و پس از مدتی در 13 شوال 1354ق

در گذشت و چون مادرش از بستگان ملا احمد ملا باشی (از بانیان تکیه میرزا ابوالمعالی) بود، در تکیه میرزا ابوالمعالی کلباسی * در تخت فولاد به خاک سپرده شد. عراقی برادر بزرگتر تقی فداکار * بنیان گذار اتحادیه های کارگری اصفهان است (لاجوردی، ص 42؛ سنگ مزار).

منبع: حبیب لاجوردی، اتحادیه های کارگری و خودکامگی در ایران، تهران 1369 ش.

/غلامرضا نصر اللهی/

عراقی، سیّد نورالدین؛ معروف به «ادیب حضور» و ملقب و مشهور به ایران مدار مکی یا ایران پرست مکی، ادیب و فاضل و روزنامه نگار و نویسنده مبارز و مشروطه خواه فرزند حاج سیّد محمّد علی حسینی، از علمای بزرگ و معروف اراک که اواخر عمر در تهران اقامت گزیده و سپس به رحمت ایزدی پیوست (صدر هاشمی، ج 4، ص 232). وی در حدود سال 1298ق در شهر اراک متولد شد و تحصیلات ابتدایی خود را در این شهر سپری کرده است (مهدوی، ج 2، ص 998). او به همراه برادرش برای آموختن علوم دینی در جرگه سپاهیان شریعت درآمد. پدرش که سخت مراقب احوال آنان بود. برای تعلیم علوم مقدماتی آنان را زیر نظر دانشمندان و علماء مشهور عصر خود سپرد. سیّد نورالدین در سن پانزده سالگی به راحتی و خیلی زود از پس علوم مقدماتی برآمده و از آن فراغت حاصل نمود. علاقه او به علوم دینی و افزون بر آن هوش و ذکاوت فوق العاده او در کسب علم پدرش را مجاب نمود تا او را به همراه چند تن از اقارب و بستگان خود برای تعلیم علوم عالیه به بیروت بفرستد (صدر هاشمی، ج 4 ص 232). موفقیت او در علوم عالیه کم نظیر و بسیار درخشان بود. به حدی که در سن بیست سالگی به اجتهاد رسید (همان، ص 233). وی علوم دیگری همچون زبان فرانسه را به خوبی فرا گرفته و سپس نجوم ریاضیات طبیعیات و اقتصاد را در حد توان آموخت. سپس دست به سیاحت زد. این بار به هندوستان رفت و با ایرانیان مقیم این دیار همنشین گردید و رفته رفته به نقاط دیگر هندوستان مسافرت کرد و در انجمن های مذهبی و سیاسی آن کشور داخل شد (همان جا) سفر او پس از چند ماهی به اتمام رسید و به سن 28 سالگی به ایران بازگشت.

سیّد نورالدین با همکاری دوستان خود در تهران مبادرت به تأسیس مدرسه مظفر نمودند تا در آن به تعلیم و تدریس علوم جدید بپردازند. تلاش آزادیخواهان سرانجام در اواخر دوره مظفری به ثمر نشست و خواسته های آنان در تأسیس دارالشورا عملی شد. در این راه سختی ها و جانفشانی ها و خود باختگی های فراوانی صورت گرفت. هر چند در راس مشروطه، افراد خاصی سر زبان ها هستند، ولی ! اگر افرادی چون عراقی نبودند، شاید مشروطه از لفظ به فعل مبدل نمی شد. مبارزات و تلاش های او زبان زد بسیاری از دوستان مشروطه خواه و کینه توزی معاندین مستبدی چون محمّد علی شاه است. در این زمان او با کمک دوستان متنفذ خود انجمنی به نام «انجمن آزادی خواهان» فراهم آوردند و در دوره اول مجلس او از طرف مردم خراسان به وکالت مجلس شورای ملی رسید (مهدوی ، ج 2 ص 988). صدر هاشمی * (ج 4، ص به 233) نقل از فرزند عراقی نوشته که او از طرف نواحی شمال (مازندران) به وکالت رسید.

در گیرودار به توپ بستن مجلس، سیّد نورالدین با رفقای فراکسیونی خود فوراً در صدد رفع آسیب و پنهان کردن خود برآمد و چون شلیک توپخانه راه فرار را برای آن ها مدود کرده بود بناچار در یکی از گنجه های مجلس مخفی شدند و پس از سی و دو ساعت دیگر به وسیله سرتیپ محمّد اسماعیل خان نجات یافتند و شبانه ایشان را در منزل خود مخفی نمودند (همان جا)، چندی از این حادثه سپری شده بود که مجددا از پناهگاه بیرون و بر ضد محمّد علی شاه همراه شد و شروع به نوشتن مقالاتی بر ضد محمّد علی شاه نمود و در همین حین دستگیر شد. ناصر الملک قاجاری اسباب نجات و آزادی سیّد نورالدین شد که در بین زندانیان بود. شاه نیز او را مورد لطف خویش قرار داد و لقب ادیب حضوری به وی بخشید (همان جا) لیكن شعله مخالفت مخالفان علیه شاه خاموش نگردید و دولت را وادار به برخورد جدی تری نمود که در این بین تبعید اصفهان نصیب او گردید. در اصفهان ادیب حضور این بار از طریق انتشار روزنامه وارد کارزار خدمت شد و روزنامه «مفتش ایران» را در سال 1327 ق منتشر کرد. این روزنامه قریب به 22 سال تحت همین عنوان در اصفهان کرمانشاه و اراک مرتباً منتشر می شد. در اراک به سال 1311ش به روزنامه «تمدن ایران» تغییر نام یافت ولی 5 سال بیشتر دوام نیاورد. چرا که ضعف مزاجی ادیب حضور دیگر رخصتش نمی داد و او را وادار به سکونت در اصفهان

نمود.

روزنامه مفتش ایران از جمله روزنامه هایی است که مدت زمان طولانی در شهرهای مختلف ایران منتشر می شد. این روزنامه به صاحب امتیازی و مدیر مسئولی سیّد نورالدین عراقی و سردبیری ابراهیم راه نجات * در سال 1327 ق به قطع متوسط و در مطبعه سربی حبل المتین در چهار صفحه و به صورت هفتگی طبع و منشر می شد. این جریده ماهیت خود را عنوان هر شماره چنین بیان کرده است. «مفتش ایران جریده ای است، سیاسی، علمی، اخباری، اخلاقی و از هر گونه مطالب سودمند به آزادی سخن می راند» (روزنامه مفتش ایران، شماره اول سال پنجم). همچنین صاحبان امور، مرام و مسلک خود را در این جریده «[... ادای راستی و درستی و صداقت و ملت پرستی و خدمات جان فشانه خود به ملت محبوب خویش [می داند. .....] تفتیش در تمام ایالات و ولایات ایران قویاً طرفدار مظلوم و صاعقه خرمن جان خائنین» خواهد بود (همان، شماره اول، سال پنجم و شماره دهم، سال هفتم).

تصویر

روزنامه مفتش ایران

بعد از عنوان سرمقاله، مندرجات دیگر روزنامه در باب اخبار داخله و خارجه و شکایات و تلگراف ها از دیگر بلاد و بعضاً مقالات مختلف می باشد. روزنامه تا سال هفتم به همان سبک و سیاق منتشر می شد؛ اما از سال هفتم که ابراهیم راه نجات خود مشغول انتشار روزنامه شد. صاحب امتیازی و مدیر مسئولی و سردبیری روزنامه همگی بر عهده خود ادیب حضور قرار گرفت. از همان ابتدای سال هفتم روزنامه به مدتی کوتاه تعطیل و مجدداً در شنبه 13 ذیقعده 1335 شماره دهم این سال توزیع می شود. از این شماره به بعد روزنامه دارای مزایای نوظهوری می شود از جمله این مزایا، کیفیت کاغذ و چاپ و بیشتر شدن اخبار محلی اصفهان و اوضاع داخلی ایران است. در سال دهم، بار دیگر روزنامه برای مدتی تعطیل می شود که علت آن نوشتن مقالات تند و آتشین است. تحول جدیدی که در سال یازدهم روزنامه بوجود آمده و در شماره اول آن نیز ذکر آن رفته این است که «[...] با مناسبترین اسلوب و روشنترین طبع و فلم سیاسی آتشین به انضمام کاریکاتورهای مفید و موثری در صفحه الخیر داخل عرصه جریده نگاری می گردیده» است. تا سال بیست و یکم انتشار یعنی سال 1310ش که این روزنامه در اصفهان منتشر می شد. تغییر دیگری در آن صورت نگرفت و پس از آن ادیب حضور روزنامه مفتش ایران را در اراک تا سال 1311 ش منتشر کرد؛ ولی «به علت شکایتی مبنی بر این که یک روزنامه نمی تواند با همان نام و ناشر هر روز در یک شهرستان منتشر شود. لاجرم به وسیله شهربانی اراک به مرکز احضار پس از اجبار به تعویض نام فامیل خود از ایران مداری چون نتیجه مطلوبی حاصل نشد، به عناوین مختلفه ایشان را مجبور به تعویض امتیاز روزنامه مفتش ایران نمودند و از وسط سال 1311ش روزنامه مفتش ایران تعطیل و به نام روزنامه «تمدن ایران» در اراک از افق مطبوعات ظاهر گردید و تا سال 1316 ش کم و بیش به دستیاری فرزند خود فخرالدین ایران مدار منتشر و بعداً بواسطه ضعف مزاج، روزنامه خود را تعطیل کرد» (همان، ص 234).

ادیب حضور، از یک اندیشه باز و آزادمنشانه و به دور از هر گونه تعصب برخوردار بود. اگر او در اکثر نوشته هایش دم از آزادی می زند در واقعیت امر خواهان اصلاح فکری جامعه است. گام های او در صدر مشروطه و صدماتی که در این راه کشید گویای این امر است. او آزادی را برای مردم و کشور از ضروریات می دانست.

لذا همواره به برقراری آزادی و اندیشیدن درباره آن تأکید می کرد. «سر منشأ کلیه اعمال، فکر است تا فکر نباشد قول نیست و تا قول نباشد عمل نیست. اشخاصی که آزادی اجرای عملیات ترقی گستر دارند و آمال اصلاحات اجتماعی در دفاع می پرورانند بایستی بدانند که مقدمه عمل فکر است. کسانی می خواهند در عملیات آزاد باشند. در افعال آزاد باشند بایستی قبلا تهیه افکار آزاد نمایند و اذهان را از قید تقلید و عصبیت رهایی بخشید» (روزنامه مفتش ایران، سال نهم، شماره 40).

ایران مدار مکی، از بین تمام آزادی های مطرح شده و موجود برای آزادی قلم اهمیت بیشتری قائل بود و پیشرفت و ترقی بشر را در گرو آزادی قلم می دانست. اهمیت آزادی قلم از تمام انواع آزادی در مسیر ترقی بشر، بیشتر است [.....] این است که آزادی هم عنوان ترقی ملت است و صاحبان آن خدام مصالح عمومی هستند» (همان جا). از دیگر مزایای ادیب حضور می توان آگاهی های دقیق و عمیق او را در تاریخ برشمرد که نوشته هایش را جذاب و مستدل کرده است. او تنها ذکر حوادث گذشته نمی کند بلکه سفارش به عبرت آموزی آن نیز دارد. چرا که شجاعت او در گفتار و پرهیز از تملق گویی که در خصیصه بارز و جدانشدنی او بوده است. برگرفته از همین منش بود. او دارای شهامتی وصف ناپذیر بود و مقالات تند و آتشین او که عاقبت باعث تعطیلی روزنامه اش در زمان رضا شاه نیز شد گویای این مطلب است (صدر هاشمی، ج 4، ص 233).

با شدت ضعف ایشان سرانجام در 21 اسفند 1320ش /23 محرم 1361 در بیمارستان به من 60 سالگی (همان جا) سر در نقاب خاک نمود و به دیار باقی شناخت جنازه او را با تجلیل به تخت فولاد اصفهان حمل و در تکیه ملک (گلستان شهدا*) مدفون نمودند.

منابع: روزنامه مفتش ایران، سال 5، شماره اول، سال 7، شماره 10 و سال 9 شماره 40؛ سیّد محمّد صدر هاشمی تاریخ جراید و مجلات ایران چهار مجلد، اصفهان 1363ش؛ سید مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، دو مجلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی اصفهان 1384 ش.

/على اخضری/

عراقی، میرزا محمّد حسن؛ فرزند میرزا ابراهیم محرّر، عالم زاهد و فقیه محقق و از مدرسین برجسته در حوزه علمیه اصفهان در قرن چهاردهم هجری است. پدرش میرزا ابراهیم در مسجد تو بازار به محرّری مشغول بود (جناب ص 70) میرزا محمّد حسن در اصفهان نزد جمعی از علمای بزرگ از جمله میرزا محمّد باقر چهارسویی * (صاحب روضات) (معلم حبیب آبادی، ج 3، ص 805؛ مهدوی، 1384، ج 1، ص 481)، میرزا محمّد حسن نجفی (جابری انصاری، 1333 ق، ص 106 مبارکه ای، ج 2، مخطوط)، شیخ محمّد باقر نجفی مسجد شاهی (جناب، ص 666) و دیگران تحصیل نمود و سپس به نجف اشرف مهاجرت کرده و نزد میرزا حبیب الله رشتی آخوند ملا محمّد کاظم خراسانی و سیّد محمّد کاظم یزدی تحصیلات خود را کامل نمود. او از میرزا حبیب الله رشتی، سیّد محمّد کاظم یزدی آخوند خراسانی اخوند ملا لطف الله مازندرانی (حسینی، ج 1، ص 143؛ مرعشی، ج 1، ص 106) و میرزا محمّد باقر چهار سویی (مهدوی، 1384، ج 1، ص 481) اجازه دریافت نمود.

میرزا حسن عراقی در اصفهان در محله در دشت ساکن و به امامت در مساجد ذوالفقار و سلام پرداخته و به تدریس اصول و خارج فقه در مدرسه صدر بازار مشغول بود (جناب، ص 70؛ مبارکه ای، ج 2، مخطوط؛ جابری، 1378، ص 328؛ مهدوی، 1387، ج 2، ص 449). سیّد محمّد علی مبارکه ای * (ج2، مخطوط) می نویسد: «در مدرسه صدر به تدریس علم اصول اشتغال داشت و فضلای بسیاری در اطرافش جمع شدند».

از شاگردانش به علمایی همچون: سیّد احمد صفایی خوانساری (صاحب اجازه از وی)، ملا محمّد مهدی فاصل خوانساری (صاحب اجازه از وی) سیّد محمّد حسن سدهی شیخ محمّد علی یزدی * و میر سیّد علی جناب می توان اشاره کرد (معلم حبیب آبادی، ج6، من 2134 مرعشی، ج 1، ص 105؛ ابن الرضا، ج 2 ص 559).

از آثار وی تقریرات درس استادش میرزا حبیب الله رشتی است (آقابزرگ تهرانی، ج 1، ص 378؛ مهدوی، 1384، ج 1، ص 481) در این رابطه سیّد محمّد علی مبارکه ای (ج 2 مخطوط) می نویسد: «کتاب خطی که نوشته های درس اصول استاد او بوده و به دست خود نوشته در نزد نویسنده موجود است». همچنین رساله «التصریف» به زبان عربی در صرف احتمالاً از آثار وی می باشد. (منزوی، ج 11، ص 56).

در بیان اوصاف این عالم وی را از زهاد و عباد معرفی کرده اند. میرزا حسن خان جابری

انصاری * (1378، ص 328) می نویسد: «زاهدی گوشه نشین و مختفی و در زندگانی به قناعت مانند استادش میرزا محمّد حسن نجفی»، میر سیّد علی جناب (ص 70) می نویسد: «در نهی از منکر بی اختیار بود و شب بیداری را مواظبت داشت [...] غالباً به سبب نهی از منکراتی که از بستگان حاجی میرزا هاشم امام جمعه صادر می شد باعث تغیر امام جمعه بود. مخصوصاً در موضوع چند مسجد که یهودی ها و غیره به عنوان خرید از امام جمعه تصرف کرد و از صورت مسجدیت انداخته بودند. آمیرزا حسن کوشش بود و آن ها را مسترد داشت».

همچنین مسجدی در نزدیک مسجد جامع عتیق را که در تصرف کسبه درآمده بود به همت وی و مردم محله نیم آورد و جماله کله به نام مسجد سلام تجدید بنا شد (مبارکه ای، ج 2، مخطوط؛ جناب، ص 70؛ مهدوی 1328، ص 167).

این عالم فقیه سرانجام در جوانی به سال 1323ق فوت و در بقعه سیّد محمّد شهشهانی * و در کنار مزار میرزا بدیع درب امامی * به خاک سپرده شد.

منابع: محمّد محسن آقابزرگ تهرانی، نقباء البشر، چهار مجلد، مشهد 1404ق؛ سیّد مهدی ابن الرضا، ضیاء الابصار، چهار مجلد، قم 1382 ش میرزا حسن خان جابری انصاری اصفهان نصف جهان، اصفهان 1333ق؛ همو، تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مظاهری اصفهان 1378 ش؛ سید على جناب رجال و مشاهیر اصفهان چاپ رضوان پور عصار اصفهان 1385ش؛ سیّد احمد حسینی، تراجم الرجال، دو مجلد قم 414 اق سیّد محمّد علی مبارکه ای دانشوران اصفهان ج 2، مخطوط، میرزا محمّد علی معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج 3، اصفهان 1351ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، اعلام اصفهان، چاپ غلامرضا نصر اللهی، ج 2، اصفهان 1387 ش؛ همو، دانشمندان و بزرگان اصفهان، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی در مجلد اصفهان 1384 ش؛ همو سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش

/حمید خلیلیان/

عرب جوزدانی حسن؛ فرزند ابو القاسم و مادرش حبیبه سلطان 24 آذر 1336ش در خانواده ای مذهبی و مستضعف در اصفهان متولد شد.

حسن تحصیلاتش را تا مقطع سوم دبیرستان ادامه داد. و سپس وارد عرصه کار و فعالیت شد. با شروع حوادث انقلاب اسلامی در تظاهرات و راهپیمائی ها علیه رژیم پهلوی حضور فعال و گسترده داشت.

تصویر

شهید حسن عرب جوزدانی

پایگاه اصلی وی مسجد محل و مساجد دیگر بود. حسن همواره می کوشید تا دیگران را نسبت به مسائل مذهبی آشنا کند و معتقد بود که انسان باید از گیر و غرور دوری کند. حسن 3 فرزندنش را به نماز اول وقت و شرکت در تمامی صحنه های انقلاب تشویق می کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی با تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به عضویت این ارگان درآمد و با شروع جنگ تحمیلی بعد از فراگیری یک دوره آموزش عقیدتی نظامی ابتدا به جبهه جنوب رفت و با گسترش نا آرامی ها در کردستان به این منطقه رفت و در چندین عملیات مهم در کردستان شرکت کرد. حسن در پیک عملیات که در حال حمل همرزم مجروح خود لرستانی به عقب بود. مجروح شد و پس از بهبودی به منطقه بازگشت. وی در 15 فروردین 1361 ش به عنوان مسئول محور «باینجوب» انتخاب شد. سپس مسؤول عملیات سپاه دیواندره بود و در تاریخ 1362/1/16 برای مبارزه با گروهک کومله و دمکرات با همرزمانش به عملیات باینجوب در محور بانه و دیواندره رفتند و در تاریخ 1362/3/3ش در «عملیات بعثت» به دست گروهک کومله به شهادت رسید. پیکر پاک این شهید به اصفهان منتقل در شب تولد امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در گلستان شهدای اصفهان، قطعه ثامن، ردیف 4، شماره 53 به خاک سپرده شد.

منابع پایگانی دفتر مطالعات شهید بروجردی؛ پایگانی بنیاد شهید.

/مریم جان نثاری/

عرب، قربانعلی؛ فرزند محمّد ابراهیم و مادرش پری در سال 1336ش در یکی از روستاهای تابع شهر کرد به نام مارکده در خانواده ای کشاورز و مستضعف به دنیا

آمد. وی در سن 6 سالگی پدر خود را از دست داد و به علت فوت پدر و نداشتن سرپرست خانواده با مادرش به اصفهان آمدند. در سال 1343ش تحصیلات ابتدایی را در مدرسه همدانیان آغاز کرد برادرانش تلاش کردند تا او ادامه تحصیل دهد ولی به دلیل مشکلات مالی خانواده تحصیلات را در سال چهارم ابتدایی رها کرد و به شغل در و پنجره سازی روی آورد.

تصویر

شهید قربانعلی عرب

با وجود درآمد پایین به فکر فقرا و مستمندان بود و برای آن ها لباس می خرید و از آن ها تفقد و دلجویی می کرد. در سال 1356ش برای خدمت سربازی به پیرانشهر رفت و با آغاز انقلاب اسلامی، حضوری فعال در راهپیمائی ها و فعالیت های انقلابی و همچنین ساختن مواد منفجره داشت. با پیروزی انقلاب اسلامی و با پیدایش اشرار و گروه های ضد انقلاب و منافقین در کردستان از طریق مسجد انقلاب اسلامی خیابان استاد مطهری اصفهان طی یک دوره آموزش نظامی به کردستان اعزام شد و مدتی را در دهگلان و قروه سپری نمود (دوازده امامی، ص 357) با شروع جنگ تحمیلی به همراه گردان مسلم راهی جبهه دارخونین شد و اولین بار جزو نیروهایی بود که در سنگرهای کفیشه مستقر شد و بعدها به محمّدیه و خط شیر رفت (بنی لوحی، ص 36) و به همراه شهید زارعان در کندن کانال خط شیر در منطقه یکی از افراد فعال بود تلاش و استمرار فداکاری او سبب شد در عملیات ثامن الائمه و طریق القدس به عنوان فرمانده گردان انتخاب شود. استعداد عجیبی در مسائل نظامی داشت و در عملیات شکست حصر آبادان با وجود سلاح کم و فقط در دست داشتن آرپی جی و تیربار با گردان خود توانستند پل مارد را بگیرند. او در عملیات فتح المبین حضور داشت و فرمانده محور بود. وی در آزادسازی خرمشهر از عناصر اصلی و ارکان مهم عملیات بود و در مرحله دوم عملیات بیت المقدس با وجود این که زخمی شده بود جلوی نیروها حرکت کرد و آن ها را فرماندهی می کرد. وی در تمام عملیات دوران جنگ از فرماندهی کل قوا در دارخوین گرفته تا عملیات بدر شرکت کرد و در بسیاری از آن ها نیز زخمی شد بویژه در عملیات محرم که به گونه ای زخمی شد که تمام روده هایش بیرون ریخته بود و خدا را شکر می نمود که شایستگی مجروحیت را به او داده است. وی از بنیانگذاران مسجد چهارده معصوم لشكر 14 امام حسین - علیه السلام- در شهرک دارخوین بود و بعد از آموزش نظامی برای ساخت مسجد مشغول به کار می شد. تکیه کلام او آقای گل بود و خیلی مودبانه افراد را با لفظ آقای گل صدا می زد. بنابراین به آقای گل مشهور شد و وقتی از کنار رزمندگان عبور می کرد می ایستاد و با آن ها احوالپرسی می کرد و از احوال آن ها جویا می شد به سلامت آن ها خیلی توجه داشت. وی در حالیکه فرمانده محور در پاسگاه زید بود ولی همیشه به کنار رزمندگان می رفت و با آن ها غذا می خورد و خود را در شرایط رزمندگان قرار می داد و نگهبانی می داد و می گفت باید. با آن ها باشی تا بتوانی مشکلات آن ها را درک و به آن ها رسیدگی کنی قربانعلی که شاید یکی از دوست داشتنی ترین رزمنده دفاع مقدس بود تا زمان شهادت مورد اعتماد کامل فرمانده لشکر امام حسین (علیه السلام) بود. حاج حسین خرازی * لحظه ای دوری او را نمی توانست تحمل کند (بنی لوحی ص 36) وی در تمام زمینه های نظامی تجربه داشت و به وظایف و تخصص های رده ها آگاه بود. و همیشه سخت ترین کارها را در شرایط دشوار که کمتر کسی حاضر به انجام آن بود انجام می داد. وی در مصرف بیت المال بسیار حساس بود و تا جایی که می شد از بیت المال استفاده نمی کرد. زمانی حاج حسین خرازی از تشکر رفت و فرمانده سپاه سوم صاحب الزمان شد و قربانعلی او نیز به جانشینی لشکر انتخاب شد و زمانی که دوباره حاج حسین به لشکر برگشت اولین نفری بود که از پست خود کنار رفت درجه و مقام برایش مهم نبود برای او مهم خدمت به اسلام و انقلاب بود. خرازی او را مالک اشتر لشکر می دانست. خلوص او به اندازه ای بود که وقتی هیچ کس حاضر نبود مسؤولیت خط پدافندی پاسگاه زید را که بسیار حساس بود.

بر عهده بگیرد و همه دوست داشتند در خط حمله باشند. مرا در عصری قرار دادی که رهبر آن پرچمی را برداشته ولی او با دستور حاج حسین در آنجا ماند و حاجی به او که حسین (علیه السلام) برداشته بود وصیت نامه شهید؛ بایگانی قول داد وقتی حمله آغاز شد و خطری پاسگاه را تهدید (بنیاد شهید استان اصفهان) نکند می تواند در حمله شرکت کند. بعد از عملیات بدر جاده حندق در تصرف رزمندگان اسلام بود. آخرین بد جاده نزدیک به دشمن که به به چهار معروف بود به علت جلوگیری از نفوذ دشمن بین نیروهای خودی و دشمن یک بریدگی ایجاد شد و انتهای آن به وسیله پل های خیبری به عقبه خشکی وصل می شد و این پل وسیله ای برای رساندن امکانات و نیرو به جاده خندق بود. البته بوسیله قایق هم کار پشتیبانی انجام می شد به سیره شهید عراب اخلاص او زبانزد خاص و عام واسطة شاخص بودن این جاده و اهمیتش برای دشمن بود، اگر نماز همواره زیر آتش هواپیما و توپخانه و شلیک تیر سلاح های سبک و سنگین بود و در بین رزمنده ها این جاده به نام های جهنم سیاه و فرودگاه خمپاره نامیده می شد زیرا عرض جاده 12 متر بیشتر نبود و طی ماه با پیچیده ترین عملیات مهندسی شبانه سنگرسازی و کانال سازی می شد و روز محل بمباران هلکوپتر و هواپیماهای عراقی ها بود (منتظر القائم، مصاحبه با نصراله شکل آبادی) حفظ این جاده به لشکر امام حسین علیه السلام واگذار مسؤولیت آن به ترتیب به عهده حاج علی موحد دوست *، حاج على قوچانی * و قربانعلی عرب گذاشته شد. عرب هر روز در پد چهار حاضر می شد و به رزمندگان روحیه می داد و همچنین یک ماه که حاج حسین مجروح شده بود کارهای او را انجام می داد و به عنوان سرپرست لشکر خدمت کرد و نیروها را هدایت می کرد تا این که سرانجام یک بار که برای سرکشی و رسیدگی به اوضاع و احوال پد چهار و وضعیت دشمن به آن جا رفته بود در تاریخ 2 /12/ 1364 در ادامه عملیات بدر و حفظ و پاکسازی منطقه در شرق دجله حاده خندق (پد چهار) به شهادت رسید و پیکر پاک وی در گلستان شهدای اصفهان، قطعه بدر ردیف 5 شماره 1 به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید خداوندا تو را شکر می کنم که مرا انسان آفریدی و این نعمت بزرگ را عطا کردی که دین مبین اسلام را اختیار کنم و راهنمای مرا قرآن و رسول گرامیت و ائمه (علیهم السلام) قرار دادی ای مردم، زمانه زمان تاریکی است و خداوند بر ما مسلمانان منت نهاد و بر ما نوری را عطا کرد که ما بتوانیم این نور را برداشته و از تاریکی ها گذر کنیم و به روشنایی برسیم و این نور امام عزیز است. خداوندا تو را شکر می کنم که بر عهده بگیرد و همه دوست داشتند در خط حمله باشند.

مرا در عصری قرار دادی که رهبر آن پرچمی را برداشته ولی او با دستور حاج حسین در آن جا ماند و حاجی به او که حسین (علیه السلام) برداشته بود (وصیت نامه شهید؛ بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان).

از سخنان شهید خرازی در مورد شهید: [....] این آخرها ایشان برای ما بمنزله یک ستون و یک پدری بود که حل اختلافات و حل مشکلات و معضلات لشکر را با ایشان در میان می گذاشتیم و بیشتر بچه هایی که الان مسئولیت های مختلفی دارند از آن ها یی هستند که زیر دست او بزرگ شدند و فرماندهی و صداقت و اخلاص و مدیریت را از ایشان یاد گرفته اند.

سیره شهید عرب: اخلاص او زبانزد خاص و عام جماعت نبود به هر کس ایستاده بود اقتدا می کرد و اعتقاد داشت که آن ها لیاقت پیش نمازی را دارند؛ مسؤولیتی که برایش سنگین بود را قبول نمی کرد ولی اگر اشتباهی می دید با هر درجه ای که بود تذکر می داده در یکی از عملیات ها که زخمی شده بود استاندار اصفهان با یک هیأت همراه به دیدنش آمدند و از او تمجید کردند وقتی آن ها خارج شدند شروع کرد به گریه کردن و گفت من با چشم خود رشادتهای رزمندگان را دیده ام و آن ها همه کارها را کردند و افتخارش نصیب من شد حال فردای قیامت جواب آن ها را چه بدهم؟ اگر می خواست به مرخصی برود و پول نداشت قرض می کرد ولی دست به پول بیت المال نمی زد. در تهذیب نفس و نماز شبانه کوشا بود بسیار کم حرف و اهل سخنرانی و خودنمایی نبود استادان او شهدا بودند یک بار که قرار بود فرماندهان گردان خود را معرفی کنند. وی نیم دقیقه حرف زد و خود را معرفی کرد. وی از رسیدگی به اوضاع و احوال بد چهار و وضعیت دشمن شرم و حیای بالایی برخوردار بود مصاحبه با نصر الله شکل آبادی).

وی پیش از شهادت شبی در عالم رویا حضرت محمّد (صلی الله علیه و اله) را به خواب می بیند و در حالی که از شهادت دوستان خود ناراحت بوده به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) عرض ارادت می نماید و می گوید: «تمام دوستان من شهید شدند. و من هنوز زنده ام چرا من شهید نمی شوم؟» در جواب می فرمایند: «شما هم شهید می شوید اما روی آب نه در خشکی» (شهیدی، ص 18) وی شب شهادت به رزمندگان واحد مهندسی سرکشی کرد و از آنان حلالیت طلبید و آنان را بسیار دعا کرد (نصراله شکل آبادی).

منابع: بنیاد حفظ آثار و ارزش های اسلامی؛ بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ سیّد علی بنی لوحی، زیر درخت کنار، اصفهان 1389 ش؛ سیّد محسن دوازده امامی،

فرهنگنامه (زندگینامه سرداران شهید استان اصفهان)، اصفهان 1379ش؛ سیّد جعفر شهیدی و مصطفی کاظمی، کتاب عشق می گوید، اصفهان 1375ش؛ اصغر منتظر القائم، بزمگاه دلبران، اصفهان 1385 ش؛ همو، مصاحبه با نصر الله شکل آبادی 1392 ش، وصیت نامه شهید.

/ اصغر منتظر القائم /

عربستانی، علیرضا؛ فرزند امین الله و مادرش فاطمه 17 فروردین 1345ش؛ در خانواده ای مذهبی در اصفهان متولد شد. وی تحصیلاتش را تا مقطع راهنمایی ادامه داد. و بعد از آن وارد سپاه شد از طریق سپاه به کردستان رفت و در آن جا به خدمت مشغول شد تا این که در منطقه سردشت در تاریخ 1362/3/4ش با ضد انقلابیون درگیر و به شهادت رسید پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعه چزابه- ثامن، ردیف 4 ، شماره 52 به خاک سپرده شد.

وصیت نامه شهید: «پروردگارا، اگر خصم درون پیکرم را پاره پاره کند خانه ام را ویران کند خون گرم را گستاخانه سر کشد بدان هرگز بخاک نخواهم افتاد مگر این که قبل از نماز شهادت اذان مکتب را سر دهم والله اكبر و الله اكبر خمینی رهبر .... پدر و مادر مهربانم من از هستی شما بدنیا آمدم و از خوبی هایی که به من کردید متشکرم ولی پدر و مادر جان هر کس در زندگی اشتباهایی دارد و اشتباه من کم احترام گذاشتن من به شما بود. در نمازهای جمعه شرکت کنید، در تشیع جنازه شهدا شرکت کنید و باشکوه خاصی آن ها را تشیع کنید».

منبع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان.

/مریم جان نثاری/

عرفان احمد؛ فرزند عبد الصمد خان بن میرزا عبد الله مراغه ای معروف و مشهور به «عرفان»، از شخصیت های نیک نام و از خدمت گزاران به عالم علم و ادب و فرهنگ و از جمله ادبا و روزنامه نگاران مشهور اصفهان در دوران معاصر بود. جدش میرزا عبدالله، از اهل مراغه آذربایجان مسجدی در آن جا ساخته که تاکنون به نام وی معروف است (معلم حبیب آبادی خطی). پدرش عبد الصمد در مراغه از آبرو و شهرت زیادی برخوردار بود. برای انجام اموراتی به اصفهان سفر کرد و با اختیار کردن خیال از این شهر در اصفهان ساکن شد. احمد در 15 شعبان 1311 ق در اصفهان متولد شد و در همان کودکی پدر خود را از دست داد. با سپری شدن دوران کودکی به خاطر علاقه ای که داشت در جمله سپاهیان شریعت وارد شد و در مدرسه علمیه مشغول به تحصیل شد و در همان ایام علوم قدیمه از عربی و غیره را در مدرسه صدر و مدرسه میرزاحسین، فراگرفت (روزنامه عرفان، شماره 3237؛ جناب، ص 392).

تصویر

احمد عرفان

رفته رفته در کنار علوم حوزوی به تکمیل و تحصیل علوم جدیدی چون زبان انگلیسی پرداخت و آن را نیکو و بسیار مسلط آموخت چندی هم علوم ریاضیات را در خدمت «محاسب الدوله» به تحصیل پرداخت و رساله جبر و مقابله وی را در نزد آن استاد کامل ساحت (همان جا). همچنین تسلط و آگاهی او بر ادبیات فارسی باعث شد. که مدارس جدید آموزش و پرورش او را برای تدریس دعوت به همکاری کند؛ لذا سال ها در دبیرستان های اصفهان ادبیات فارسی تدریس می نمود و از دبیران دانشمند و صدیق این اداره محسوب می شد (مهدوی ص 63؛ روزنامه عرفان، همان).

در همین سال ها بود که اقدام به انتشار مجله عرفان و پس از آن «روزنامه عرفان» نمود و به مناسبت همین روزنامه نام خانوادگی خود را هم عرفان نهاد مجله عرفان در 20 آبان 1303ش در شانزده صفحه، به قطع کوچک در اصفهان منتشر شد. این مجله که به صورت ماهیانه بود، مشتمل بر مطالب علمی، ادبی، اخلاقی، اجتماعی می شد که به خاطر درج مقالات علمی و اجتماعی و ادبی آن از محبوبیت و طرفداری خاصی در بین مردم برخوردار بود. سال اول مجله در دوازده شماره خاتمه یافت و سال دوم نیز به همین صورت با مقالات علمی بهتری به پایان رسید اما سال سوم به صورت

مرتب و منظم منتشر نشد تا این که نهایتاً در تیرماه 1306 ش عمر مجله عرفان به پایان رسید (صدر هاشمی ج 4، ص 12؛ جناب، 392).

استقبال زیادی که از مجله می شد، عرفان را وادار و تشویق به انتشار روزنامه کرد. لذا بلافاصله بعد از پایان کار مجله در همان سال «روزنامه عرفان» را در اصفهان منتشر نمود. اولین شماره این روزنامه در پنجشنبه چهارم ربیع الأول 1346ش در چهار صفحه به قطع متوسط منتشر شد. روزنامه عرفان در سال اول هفتگی ولی در سال دوم تا پنجم هفته ای دو نوبت و از سال ششم به صورات یومیه و هفته ای سه نوبت منتشر می شد (همان جا). عرفان این کار را تا پایان عمر ادامه داد و آخرین شماره آن 3231 از سال بیست و هشتم در بیست و هفت آبان 1330ش، سه روز قبل از وفاتش منتشر شد.

تصویر

این جریده که از روزنامه های متین و وزین اصفهان بود، دارای مندرجاتی از قبیل اخبار محلی و داخلی شهر اصفهان و سایر شهرها و ممالک خارجه و مطالبی علمی و ادبی و اخلاقی و تاریخی و گاهی ترجمه بعضی کتاب های معتبر می شد. مطالب این روزنامه با قلمی عفیف و شیوا بود و هیچ وقت از حدود عفت قلم و حفظ حدود حقوق افراد و طبقات و متانت وقار روزنامه نگاری خارج نشد (روزنامه عرفان، همان)

ماده تاریخ زیر از طرف یکی از دوستانش جهت روزنامه عرفان سروده شده است:

جویی تو اگر فلسفه ایمان را *** می خوان همه سرمجله عرفان را

شیرین سخنی از اول هر مصرع *** غارت بنمود و گفت تاریخ آن را

(جناب، ص 393).

چرا که خود عرفان چنین بود و هرگز از جاده عفت قلم خارج نمی شد (روزنامه چهلستون، سال اول، شمارة 11).

عرفان در کنار این کار فرهنگی بزرگ به امور دیگری چون حضور در «انجمن ادبی کمال» که مجموعه ای از فضلا و فرهیختگان و اربابان جراید در آن حضور داشتند، می پرداخت و چون مورد اعتماد و وثوق مردم قرار گرفته بود در اکثر محافلی که در رابطه با امور شهری و مردمی بود از او دعوت به عمل می آمد. وی همچنین پانزده سال در انجمن شهر اصفهان صادقانه خدمت و یاری کرد و با عضویت در انجمن نظارت انتخابات مجلس شورای ملی خدمات خود را کامل نمود (همان جا). ایشان بسیار مورد توجه عموم مردم بود و به درستی و متانت معروف بود (روزنامه سپنتا، سال اول، شماره ).8

عرفان هر چند عمر طولانی نداشت، ولی از همین مقدار بهره های وافری برد و خدمات شایانی از خود برجای گذاشت. او در پایان عمر مدتها دچار مریضی و عارضه قلبی شد به حالی که توان خارج شدن از خانه نیز از او گرفته شده بود و رفته رفته چنان بر او اثر کرد. که چراغ فروزان حیاتش را به خاموشی سپرد و در 29 آبان 1330 ش/ 21 صفر 1371ق به سرای ساقی شتافت. پیکرش را در تخت فولاد اصفهان، تکیه جهانگیرخان قشقایی * دفن کردند.

منابع: مجید اوحدی یکتا، «تاریخ انجمن های ادبی اصفهان» مجله وحید، سال 4، شماره 5 میر سیّد على جناب رجال و مشاهیر اصفهان چاپ رضوان پور عصار، اصفهان 1385 ش؛ روزنامه چهلستون، سال اول، شماره 11 ؛ روزنامه سپنتا، سال اول، شماره 8؛ روزنامه عرفان، شماره های مختلف؛ سیّد

محمّد صدر هاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران اصفهان 1363 ش؛ محمّد علی معلم حبیب آبادی، امالی در احوال علما، خطی؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش.

/على الخضری/

عریضی، سیّد محمّد؛ فرزند سید عبد الحسین، استاد نامدار هنر قلم زنی و حکّاکی بر روی فلز در سال 1269 ش در محله خواجوی اصفهان متولد شد. تحصیلات ابتدایی را در مکتب خانه انجام داد و نزد استاد حاج حسنعلی جندقیان که مردی هنرمند و قاری قرآن بود به آموختن قلم زنی مشغول شد و به دامادی استاد خود درآمد.

تصویر

سیّد محمّد عریضی

وی در فنون مختلف قلمزنی به حد اعلای مهارت رسیده و آثار ارزشمندی از خود بر جای نهاد و موفق به دریافت دو مدال درجه یک علمی از وزارت پیشه و هنر وقت شد. استاد در طرح های اسلیمی مخصوصاً مجسم ساختن حرکات و تصاویر پرندگان از رضا عباسی الهام گرفت و بر روی در ایوان طلا و در ورودی حرم حضرت علی (علیه السلام) در نجف اشرف و ضریح حضرت معصومه (سلام الله علیها) اثر قدرت قلم زنی و طرح های بدیع این استاد بزرگ نمودار و یادگار جاودانی است.

از جمله آثار او در اماکن مقدسه مذهبی در مطلّا و نقرة حرم مطهّر امیر المؤمنین علیه السلام، و ضریح پیشین حضرت معصوم سلام الله علیها، است. درب حرم مطهر امیر المؤمنین على علیه السلام که با همکاری استادان هنرمندی چون استاد محمّد تقی دوفن *، استاد محمّد حسین پرورش و استاد شکر الله صنیع زاده * ساخته و پرداخته شده هنوز در آن آستان مقدّس وجود دارد و توجه بینندگان را به خود جلب می کنند (همایی، ص 352).

استاد آثار قلمی اسلیمی و هنر اسلامی که به طرح استادان بزرگ بر کاشی ها طرح شده بود و در حال فراموشی و اضمحلال بود بر روی فلز جاودان کرد و به همکاری استاد مینیاتور حاج مصور الملکی *، سبک و طرح مینیاتور و چکامه های فردوسی را بر روی تابلوها و آثار هنری خود به طور بدیع و ظرافت خاصی نقش و قلم زنی نمود (سپنتا، هفتگی وحید، سال پنجم، ش 5، ص 20).

تصویر

عریضی عمر خود را با کار و کوشش و در منتهای استغنای طبع و قناعت طی کرد. او مردی وارسته و شریف بود و هنر را برای هنر دوست می داشت و

پیرامون ثروت و مال دنیا نمی گشت. او ارادت ویژه ای بهائمه اطهار علیهم السلام داشت و در هر سال دهه محرم در منزل خود مجلس عزا بر پا می نمود. دوستان ایشان نیز فرزانگانی چون شیخ محمّد رضا حسام الواعظین *، استاد جلال الدین همایی * جلال تاج اصفهانی *، عبد الحسین سپنتا *، حاج حسین پرورش، سیّد مهدی میر عمادی * و سیّد مصطفی سیّد العراقین * بودند.

استاد عریضی هم در سبک قلم زنی اسلیمی و گل و بنه و مرغ و هم در طرح های پرتره های مردان تاریخ و بزرگان بر روی نقره و طلا ابتکار خاص داشت. وی صمیمانه علاقه مند بود که اصالت را در طرح های قلمزنی حفظ کند (سپنتا روزنامه اصفهان، ش 1952).

وی در روز یکشنبه 22 اردیبهشت 1347 / 13 صفر 1388 ق وفات یافت و در جنوب تكیه سید العراقین * مدفون شد.

بر سنگ مزارش نه بیت از اشعار محمّد رضا شکیب * که در مرثیه اش گفته بود، حک شده است.

منابع: عبد الحسین سپنتا، «عریضی اصفهانی»، مجله وحید سال پنجم، دوره جدید، شماره پنجم خرداد 1347 ش؛ همو، «عریضی هم رفت»، روزنامه اصفهان پنجشنبه 26 اردیبهشت سال 1347 ش شماره 1652؛ اسماعیل عریضی، شرح حال استاد عریضی، مخطوط خرداد 1374ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370ش

/حمید خلیلیان/

عریضی، سیّد محمّد علی؛ عالم فاضل، ادیب زاهد، فرزند حاج سیّد محمّد باقر بن سیّد محمّد بن سید رحیم حسینی از اعقاب امامزاده علی العریضی فرزند امام جعفر صادق- علیه السلام- در سال 1296 ق در اصفهان متولّد گردید (خاتون آبادی، ج 2، ص 433).

نسب ایشان از طرف مادر به سیّد اسماعیل طبیب می رسد که در عهد صفویه از مشهد به اصفهان مهاجرت کرد و اولادش در این شهر ساکن شدند. سیّد محمّد حکیم باشی، جد مادری او از اطبای معروف و به حذاقت و مهارت مشهور بود که در حدود سال 1324 ق وفات یافت (مهدوی، ج 2، ص 837)

عریضی از شاگردان خاص سید على زنجیره فروش (همان جا) و حاج میرزا مهدی عرب دفتر بود و سال ها به تحصیل علوم فقه و اصول خصوصاً ادبیات عرب پرداخت (بهشتی نژاد ص 71) بعد از فوت استادش در مسجد تل عاشقان و حاج محمّد جعفر آباده ای به همراه آقایان میرزا مهدی مطمئن ورش * فصیح و میرزا عبدالغفور شمسی * حوزه قرانت دایر کرد و افرادی چون سیّد مصلح الدین مهدوی * و شیخ مرتضی فصیح القرّاء از شاگردانش در جلسات قرائت وی شرکت می کردند (همان جا).

او از علاقه مندان به هنر بود و به علم موسیقی آشنایی داشت و دستگاه های موسیقی را به خوبی می شناخت. قرآن را با قرائت عالی می خواند خط کوفی را به خوبی می شناخت در مرمت مدرسه چهارباغ اصفهان، خطوط كوفی أن مجددا توسط ایشان نگاشته شد. در حوزه ادبیات فارسی نظامی شناس بود و با آثار نظامی به خوبی آشنا بود. با فرهنگ غرب نیز آشنایی داشت؛ به گونه ای که به زبان فرانسه کاملاً مسلط بود (عریضی، نسخه دست نویس)

سیّد محمّد صدر هاشمی * در مورد ایشان می نویسد: «در علم تجوید و تفسیر و صرف و نحو عربی استاد مسلم به شمار می رفت در خط نسخ و رفاع از خوشنویسان مسلم بود و از او قطعات بسیاری که بیشتر ادعیه و آیات قرآن است به جای مانده است. کتیبه های مشکل کوفی را به روانی فارسی می خواند و از این رو همه وقت در تعمیر مساجد و به خصوص مسجد سیّد از او استفاده می کردند و آن مرحوم تبرکاً به این کار همت می گماشت. در علم تجوید استادی بی نظیر بود. چنان چه از قم و مشهد و سایر شهرها از او در مسائل مشکل سؤال و استفاده می شد. اثر مهم او حاشیه ای است که در تجوید و تفسیر به زبان عربی نگاشته است و گویا در نظر داشت آن را به چاپ برساند مراتب زهد و تقوی و وارستگی او مورد تعجب بوده است. وی پس از مختصر عارضه کسالتی در سنین بیش از هفتاد سال دار دنیا را بدرود گفت» (صدرهاشمی، روزنامه چهلستون، سال 3 ص 4).

وی انس و علاقه زیادی به قرآن و تلاوت آن داشت. به طوری که «[...] در باب وی گفته اند که ....... از امتیازات ایشان خواندن سوره مبارکه انعام بود که بالای سر مریض می خواندند و به برکت آن خداوند مریض را شفا می داد. و من خود شاهد مریضی که شغلش مگری بود دیدم که ایشان سوره مبارکه انعام را خواندند و مریض بهبودی یافت و ایشان خود معتقد بودند که همه قرآن انعام است. «فیه شفاء للناس» و جالب این که مردم به ایشان در این جهت اعتقاد خاصی داشتند» (بهشتی نژاد، ص 71 -72)

عریضی دارای تألیفاتی بود از آن جمله: 1- حواشی بر قرآن مجید در تفسیر و لغت و تجوید 2. حواشی بر شاطبیه در تجوید 3- کتابی در تجوید و غیره (مهدوی ج 2، ص 837).

سرانجام نامبرده در غروب شنبه 26 ربیع الثانی 1383ق وفات یافته و در تکیه ملک (گلستان شهدا*) مدفون گردید. ماده تاریخ وفاتش را سیّد علی بدیع زاده متخلص به هور* گوید:

دو مصرع هلالی و شمسی رقم زد *** پی رحلتش کلک هور سخندان

ز سیّد محمّد علی عریضی (1373) *** نبی مانده تنها على جسته مهمان (1332)

(همان، 137 -838)

فرزند وی ادیب زبانشناس و استاد دانشکده ادبیات دانشگاه اصفهان سیّد حسین عریضی متولد 1285ش؛ صاحب تألیف و ترجمه هایی است که از آن جمله است. تاریخ اصفهان؛ ترجمه سفرنامه شاردن فرانسوی بخش اصفهان و ترجمه کتاب تاریخ هند. وی پس از یک عمر خدمت به علم و اجتماع در سال 1411ق فوت و در قطعه نام آوران باغ رضوان اصفهان به خاک سپرده شد ( مهدوی 1382، ص 123)

منابع: سیّد محمّد علی بهشتی نژاد، اساتید قرآن اصفهان از صدر اسلام تاکنون 1430ق اصفهان 1387 ش؛ سیّد محمّد حسین خاتون آبادی اغصان الطبیبه، ج 2، مخطوط؛ سیّد محمّد صدر هاشمی روزنامه چهلستون سال سوم دوشنبه 21 دی ماه 1332، شماره 111؛ فروغ السادات عریضی، شرح حال سیّد محمّد على عریفی مخطوط، پاییز 1389ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی دانشمندان و بزرگان اصفهان چاپ رحیم قاسمی و محمّد رضا نیلفروشان، ج2 اصفهان 1384ش؛ همو، مزارات اصفهان، چاپ اصغر منتظر القائم، اصفهان 1382 ش.

/سیّد مصطفی طباطبایی/

عزیزی نیا، مهرداد؛ فرزند حسین و مادرش کبرا، آبان 1344 ش در خانواده ای مذهبی و کارگر در اصفهان به دنیا آمد. با هوش و استعداد سرشارش از سن 6 سالگی وارد مرحله تحصیل شد و با موفقیت و پشت کار تحصیلاتش را در دبیرستان به پایان برد. همزمان با تحصیل به دلیل موقعیت خاص خانواده اش با رنج و محنت روزگارش را سپری می کرد. وی در اثنای تحصیل به پدرش نیز کمک می کرد و این مسأله او را در برابر در تمام صحنه های انقلاب حضوری فعال داشت. علاقه خاصی به روحانیت بویژه شخص امام خمینی داشت و اعتقاد راسخی به ولایت فقیه داشت و همواره گوش به فرمان امام بود لذا با فرمان امام مبنی بر تشکیل بسیج و ارتش بیست میلیونی به مسجد الرضا رفت و ثبت نام و در کلاس های رزمی و ایدئولوژی و عقیدتی شرکت کرد و و فنون نظامی را فرا مشکلات زندگی پخته کرد برای ادامه تحصیلات در رشته ادبیات وارد دانشگاه شد و در کنار تحصیل به تدریس نیز پرداخت مهرداد در تظاهرات راهپیمان ها و پخش اعلامیه علیه رژیم پهلوی فعالیت داشت.

تصویر

شهید مهرداد عزیزی نیا

گرفت مهرداد جوانان دیگر را به حضور در کلاس ها و ثبت نام در بسیج تشویق می کرد. مهرداد سپس با تشکیل دادن کلاس های رزمی ایدئولوژیک و ایجاد کتابخانه با همکاری دوستانش سعی در تشویق دیگران داشت و همچنین با جوانان بسیجی را به اردوهای مختلف می برد و بدین سان نقش بسزایی در جهت تحقق بخشیدن به فرمان امام داشت.

با شروع جنگ تحمیلی عازم جبهه شد و در عملیات گوناگون شرکت داشت و با شهامت و شجاعت می جنگید. وی در دو جبهه علم و جهاد قله ها را فتح کرد و حاصل جبهه اول مجموعة «منتخب الاحادیث» (در ملکوتی)، «تأثیر دعا» با عنوان (جان داروی دل و راحت جان) و «در کوی عشق» که در نوشته هایش نوعی پختگی و زیبایی قابل مشاهده است و حاصل جبهه دوم شهادت در جبهه نبرد با غاصبان میهن و دین بود.

مهرداد سرانجام در عملیات کربلای 3 در اسکله الامیه خلیج فارس به تاریخ 65/6/11 ش به شهادت رسید و پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعه کربلای 3 ردیف 5 شماره 12 به خاک سپرده شد.

فرازی از دست نوشته های شهید: خدایا بعد از شهادت پیغمبر و ائمه (علیهم السلام) کسی جز قرآن را نداشتم که به او روی آورم. ای خدا قرآن دوست من است. دلدار من است کتاب هدایت من است. امید دل دردمند من است. كعبه دل من است او را در دنیا و آخرت از من جدا مساز.

فرازی از وصایای شهید؛ دنیا پر از گرگ های بی رحم که منتظر هستند گوسفندی از گله عقب بیفتد تا او را بدرد و تکه پاره کنند. شما گوسفندانی هستید که دشمنان بسیاری در کمین هستند مواظب خودتان باشید تا می توانید تحصیل علم و دانش کنید و مواظب دوست و دشمن خود باشید (بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان)

خصوصیات اخلاقی شهید؛ مهرداد علاقه زیادی به قرآن و فراگیری آن داشت و هیچ گاه از قرآن جدا نشد. وی در جلسات تجوید و قرائت قرآن شرکت می کرد. مهرداد دارای عواطف پاک انسانی متواضع و فروتن بود. و همیشه به صحبت های مردم گوش می داد و خود را شریک غم و شادی آن ها می دانست و سعی می کرد. مشکلات آن ها را حل کند. به کودکان علاقه زیادی داشت. و به آن ها محبت می ورزید. اهل مادیات نبود و بسیار به خویشاوندان توجه داشت. وی احسان به پدر و مادر را شرط دینداری می دانست و احترام زیادی برای آن ها قائل بود. علاقه زیادی به خط و خوشنویسی داشت و خود نیز خط را نیکو می نوشت. وی الگوی فضیلت و تقوا بود. و مسائل اسلامی را با دیدگاه باز تحلیل می کرد. آن چه خود می گفت بدان عمل می کرد لذا سخنانش بر دل می نشست.

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ موزه آموزش و پرورش اصفهان.

/اصغر منتظر القائم/

عسگری، سیّده بتول (ملیحه)؛ فرزند سیّد احمد از فعالان سیاسی و فرهنگی و انقلابی در سال 1321 ش در خانواده ای متدین از سادات به دنیا آمد از همان دوران کودکی در محیط خانواده با نماز، دعا، جلسات مذهبی و دیگر فرائض تحت تربیت مادر بزرگش آشنا شد.

از سن 4 سالگی جهت فراگیری قرائت قرآن کریم راهی مکتب شد، فطرت پاک و نبوغ به همراه علاقه ای که از جانب مادر بزرگش در او ایجاد شده بود، باعث شد تا در فراگیری قرآن کریم پیشرفت قابل توجه داشته باشد. تا آن جا که در سن 7 سالگی به خوبی قرآن را تلاوت می نمود. وی در همان سال جهت فراگیری علوم وارد دبستان دخترانه دانش (محسن بنی لوحی) شد. دوران دبستان را با موفقیت به پایان رساند و به منظور ادامه تحصیل راهی هنرستان شد و همراه با تحصیل در خودسازی تقویت ایمان و شناخت اسلام نیز جدیت بیشتری نشان داد و موفق به اخذ دیپلم خانه داری شد. پس از آن جهت فراهم آوردن ورود به شغل آموزگاری دیپلم ادبی گرفت و بالاخره در سال 5-1344ش در مرکز تربیت معلم اصفهان قبول شد و آغاز مبارزه اش علیه طاغوت نیز شروع شد (ریاحی، ص 224).

تدریس را از دبستان سوران آغاز کرد و سپس در دبیرستان های عمید امین گلستانیان و پروین اعتصامی به عنوان دبیر دینی و عربی حدود 6 سال به تدریس پرداخت رفتار و گفتار او در دوران دانشسرا به گونه ای بود که جوانان را به اسلام علاقه مند می کرد. وی با شناختی که از جامعه زمانش داشت خود را وقف مکانی محدود نکرد و جهت تدریس به نقاط روستایی و دور افتاده می رفت.

جلسات روضه خوانی همیشه در منزلشان برپا بود و شور و عشقش را به اسلام ظهور می داد و بر تشنگی او جهت سیراب شدن از دریای معرفت اسلام می افزود وی از روضه خوان خواست تا او را با زبان عربی آشنا کند و پس از آن به آموختن علوم دینی و بهره وری از فرهنگ غنی اسلام ادامه داد و هر روز بر موفقیت های او می افزود. دیری نگذشت که با حاجیه خانم امین * آشنا شد و با دری جلسات آن بزرگوار به اسلام معرفت بیشتری پیدا کرد. هر چه می آموخت بر درخواستش افزوده می شد. لذا از جلسات حجت الاسلام علی اکبر اژه ای *، حجت الاسلام سالک شهید آیت الله دکتر بهشتی استاد علی اکبر پرورش نیز بهره های فراوان می برد حضور در این جلسات باعث شد تا بیاموزد سیاست ما عین دیانت ماست از این پس فعالیت های مذهبی او آهنگ سیاسی نیز پیدا کرد و می دانست تا طاغوت پابرجاست امیدی به اصلاح جامعه نیست. لذا مردم را از جنایات رژیم پهلوی آگاه می کرد و این باعث شد تا اعمال رژیم حرکات او را تحت نظر بگیرند تا آن جا که برای دستگیری اش به خانه وی ریختند ولی او از زیرکی خاصی بهره مند بود لذا کتب و نوارها را

مخفی و به محل دیگری برده بود.

وی پس از بهره وری از فرهنگ غنی اسلام در نزد اساتید خود احساس کرد که دیگر همزمان با تعلیم نیز راه تازه ای بپوید وی با افشای توطئه های امپریالیستی و با نقاب برداری از چهره رژیم پهلوی و بیان خیانت های آن ها جامعه زمان را روز به روز آگاه تر می کرد و موجب حرکت زنان در مسیر انقلاب اسلامی می گردید. وی بیانیه ها و پیام های امام خمینی را مطالعه می کرد و در جلسات کلاس و سخنرانی های به عنوان سر فصل درس خود قرار می داد و طولی نکشید که نام او در شهر و حومه پیچید و آشنایی با درس ولایت فقیه امام نیز جهت تازه ای در جلسات او گشود و مطرح کردن حکومت اسلامی در آن عصر برای همه تازگی و جذابیت داشت. جلسات او روند عقیدتی سیاسی به خود گرفت و حرکت تازه ای در میان زنان جامعه ایجاد کرد. وی در کلاس درس به مقایسه مکاتب مادی و دین مبین اسلام به عنوان برترین جهان بینی الهی در عالم هستی می پرداخت، سخنرانی های خود جوش و افشاگری علیه رژیم پهلوی، فعالیت های سیاسی علنی علیه رژیم، تدریس و تفسیر قرآن و تطبیق آیات قرآن با وضعیت موجود در سال 1356 ش هدایت خانواده های زندانیان سیاسی و تحصن در منزل آیت الله خادمی جهت دادن به مبارزات سیاسی علیه رژیم پهلوی از جمله مبارزات او بود (کیانی ص 244) هر روز بر تعداد جلسات او افزوده می شد و در شبانه روز فقط 3 الی 4 ساعت می خوابید و می گفت هر قدر انسان بیشتر فعالیت می کند بیشتر احساس می کند که کار نکرده و باید فعالیتش را وسیع تر نماید.

در این جا به برخی از کلاس های او اشاره می کنیم تا هم زنده کننده خاطره آن دوران باشد و هم الگویی برای دیگر زنان مسلمان باشد: 1- در منزل مادرشان به مدت چند سال تحت عنوان یادگیری قرآن کلاس های اصول عقاید و تفسیر برپا می کرد؛ 2- با عده ای از خواهران و دانشجویان کلاس های هفتگی داشتند: 3- جلسات فرانت و تفسیر قرآن در ماه مبارک رمضان هر روزه از اذان صبح تا ساعت 11 بر فرا می کرد؛ 4- تدریس بعد از نماز جماعت ظهر و عصر در مسجد؛ 5- غیر از کلاس های دینی و عربی در درس هایی دیگر مانند درس طبیعی دانش آموزان را متوجه توحید و معارف اسلامی می نمود؛ 6- در نجف آباد (مکتب فاطمیه) در ماه رمضان با وجود نا امنی برای وی از سوی ساواک با نام مستعار همه روز از ساعت 8 الی 11 صبح کلاس برقرار کرده بود؛ 7- در دبیرستان احمد به به مدت 3 ماه تابستان کلاس های اصول عقاید عربی قرائت و تفسیر قرآن .... داشت که این دوره در روشنگری افکار خواهران تأثیر بسزایی داشت؛ 8- در مهرماه 57 کار خود را رها کرد و به آبادان رفت و در آنجا به فعالیت خود ادامه داد؛ 9- تدریس نهج البلاغه واژه های قرآن اصول عقاید اصول فلسفه و .... 10- جلسات دعا و تفسیر دعا برای تزکیه و پرورش روح.

خصوصیات اخلاقی او؛ وی در رعایت حجاب دقت زیادی داشت برای این که هدایت حتی یک نفر را مهیا کند از هیچ کوششی دریغ نمی کرد تا جایی که خانمه یکی از دانش آموزانش نزدیک یک مرکز فساد بود لذا یا در خواست او برایش خانه دیگری تهیه نمود، وی همواره لبخند بر لب داشت و با صمیمیت و محبت با تمام شاگردانش برخورد می کرد از فعالیت در راه خدا خسته نمی شد و در مصیبت ها دچار ضعف و سستی نمی گشت و قبل از سخن با عمل تبلیغ می نمود و سخن را نیز محکم و متقن بیان می داشت. بسیار متشرع و مفید به انجام احکام و تکالیف الهی بود. در دعا کردن بسیار با خضوع بود. رفتار و گفتار و اعمالش چه در دوران تحصیل و چه زمان تدریس به گونه ای بود که جوانان را مجذوب اسلام می کرد و دانش آموزان و دانشجویان به واسطه رفتار و گفتار او علاقه ای تازه نسبت به اسلام پیدا می کردند.

وی در طول دوران جلسات و سخنرانی های که در منزل آقای احمد خلیفه سلطانی * پدر همسرشان داشت با این خانواده آشنا گشت و هنگامی که حبیب خلیه سلطانی از زندان آزاد شد سؤالات عقیدتی سیاسی و اجتماعی خود را از او می پرسید و حبیب به افکار او بیشتر آشنا شد و به او پیشنهاد ازدواج داد او در پاسخ بیان داشت. من قابلیت ایشان را ندارم و او خیلی از من بالاترند و مادر حبیب جواب داد که شما هم در کنار او بالا می روی این ازدواج در سال 1356ش در کمال سادگی و فقط با خرید یک حلقه پس از خواندن نماز صبح به امامت آیت الله طاهری * خطبه عقد خوانده شد و خانم عسکری هدف از ازدواج خود را برای خواهران این چنین بیان داشت: «بار خدایا اینک که بنام تو و به فرموده تو و به خاطر تو و به خواست تو و در راه تو زندگی را شروع می کنیم اعلام می داریم که هدف ما از این پیوند کوچک این است که بتوانیم پیوند بزرگی با تو برقرار کنیم. اعلام می کنم که قصد اصلی ما از این پیوند این است که بتوانیم استفاده های معنوی از یکدیگر برده و

در سایه آن آرامش فکر و روح داشته باشیم. اعلام می کنم که منظور ما از این ازدواج نیل به تو و برضای توست.... ادامه راه تکامل در غایت نیل بتوست الهی هدف ما از ازدواج ادامه راه تکامل و فرمانبری از دستور توست. الهی هدف ما از این ازدواج طلاق دادن زشتی ها و بدی هاست و .....»

پس از ازدواج بتول و حبیب و با پیروزی انقلاب اسلامی همزمان با رشد کمی و کیفی جلسات و سخرانی ها طبیعتاً شیوه مبارزه هم تغییر کرد چرا که با پیروزی انقلاب مشکلات به گونه ای دیگر به وجود آمد گروهک ها، ملی گراها و روشنفکران و دمکرات ها و ... دست. به توطئه می زدند و باید در آن جبهه مبارزه را آغاز کرد. این گونه مبارزات عواقب خطرناکی در پی داشت و شوهرش با اطلاعاتی که به دست آورده بود به همسرش خبر داد که گروهک ها می خواهند مرا ترور و شما را اسیر (کیانی، ص 244).

ر زمان فرماندهی حجت الاسلام سالک و قائم مقامی حبیب خلیفه سلطانی در سیاه پاسداران او موفق شد تا واحد سپاه خواهران را در اصفهان تشکیل دهد و با برنامه ریزی های متقن و ایجاد کلاس های عقیدتی سیاسی در سازماندهی و رشد کیفی خواهران نقش بسزایی ایفا نماید (انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک استان اصفهان، ج 1، ص 383)

از دیگر فعالیت های او تشکیل کارگروهی برای کار کردن روی پیش نویس قانون اساسی جمهوری اسلامی و احساس تکلیف و مسئولیت در قبال این گروه بود (کیانی، ص 244) که نتایج آن را به شهید بهشتی و استاد علی اکبر پرورش منتقل کردند.

فراز مهم دیگر زندگی او زمان کاندیداتوری همسرش در سال 1390 ش بود. اصفهان از همان ابتدا مورد نظر دشمنان اسلام بود چرا که از مذهبی ترین شهرهای ایران است و چون انتخابات از اهم امور برای حفظ استقلال بود حبیب نیز با پیشنهاد مردم انقلابی نامزد نمایندگی انتخابات میاندوره ای اصفهان شد که همزمان با سفر حج او بود لذا عازم حج شد و دوستانش برای او تبلیغات کردند پس از بازگشت با تبلیغات منفی عده ای مواجه شد و همسرش به نمایندگی مجلس راه نیافت. پس از آن همرش از سوی فرماندهی کل سپاه به سمت قائم مقامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منطقه 7 کشور به مرکزیت باختران منصوب شد. لذا تصمیم به هجرت گرفت و برای بسط و گسترش فعالیت های فرهنگی - اجتماعی در غرب همراه همسرش به باختران رفت و در آنجا وارد دبیرستان شد و به ارشاد و تعلیم دختران پرداخت جاذبه الهی او باعث شد که شاگردان و متعلمین را بسیار مجذوب ساخت تا جایی که از او خواستند برای همه کارکنان کلاس دائر نماید. وی در باختران بسیج خواهران را تشکیل و راه اندازی نمود خبر داد که گروهک ها می خواهند مرا ترور و شما را اسیر (کیانی، ص 244).

سرانجام در سن چهل سالگی، روز پنج شنبه 23 اردیبهشت 1361ش به همراه همسر و فرزندش در یک سانحه تصادف در جاده ساوه به شهادت رسید و پیکر آن ها را به اصفهان آوردند و پس از انجام مراسم باشکوه در جوار شهید سیّد حسن بهشتی نژاد * و شهید اژه ای به خاک سپردند.

فرازی از وصیت نامه شهید؛ از شما عاشقان شهادت و دوستان می خواهم که راه این شهیدان به خون خفته را ادامه بدهید. هیچ گاه از پشتیبانی امام سرد نشوید. همیشه سخن ولی فقیه را به گوش جان بشنوید و به کار ببندید [....] هر کسی روزی به سوی خدا باز خواهد گشت. همیشه به یاد مرگ باشید تا کبر و غرور و دیگر گناهان شما را فرا نگیرد.

منابع: بایگانی بنیاد شهید محمّد حسین ریاحی، مشاهیر زنان اصفهان از عصر گذشته تا کنون اصفهان 1375 ش زندگینامه خواهر شهید بتول عسکری به مناسبت سومین سالگرد طیبه کیانی همسفران عشق اصفهان 1391 ش؛ خانم مهربار و طیبه کیانی، همسفران عشق (ویژه نامه یادوراه زنان شهیده و ایثارگر بسیج جامعه زنان سپاه صاحب الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، اصفهان 1389 ش؛ مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک استان اصفهان، ج1، تهران 1382 ش.

/مریم جان نثاری /

عسگری، رضا؛ فرزند کریم در تاریخ 1336/2/1 در اصفهان به دنیا آمد. یکی از جوانان پرشور و فعال در

تظاهرات و راهپیمائی های دوران انقلاب اسلامی بود. رضا راننده ماشین های سنگین بود. با پیروزی انقلاب اسلامی و مشکلاتی که ضد انقلاب در کردستان ایجاد کرده بود. به کردستان عزیمت نمود و در آن جا خدمت می کرد.

پس از سه ماه از شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران راهی خوزستان در منطقه دارخوین شد و در ابتداء کار با بلدوزر و لودر و سنگرسازی را تجربه کرد.

تصویر

شهید رضا عسکری

وی به همراه عبد الرزاق زارعان و حسن منصوری واحد مهندسی را تشکیل دادند و در عملیات فرماندهی کل قوا شرکت کردند. عسگری در زیر شدیدترین آتش دشمن در عملیات فرمانده کل قوا در حالی که تایرهای لودر بر اثر ترکش پنجر شده بود در خطرناک ترین نقطه خط مقدم؛ یعنی پیج شهدا خاکریز می زد و سنگرهای آن را تقویت می کرد. وی خط دفاعی از شرق جاده اهواز- آبادان تا باتلاق و نهر شایگان را خاکریز مستحکم می زد. در عملیات فرماندهی کل قوا یک دستگاه لودر و سه تقریر pmp و یک دستگاه تانک روسی به غنیمت رزمندگان درآمد رضا عسگری که تاکنون آموزش تانک ندیده بود، آن قدر با تانک غنیمتی کار کرد که متخصص شد و در اهواز به تکمیل آموزش های خود پرداخت. سپس سعی کرد کار با این دستگاه را به رزمندگان آموزش دهد و مانند استادی مسلم افراد مستعد را آموزش داد (جان نثاری، مصاحبه با محمّد جعفر یوسف زاده). وی با شجاعت بی نظیری که داشت با تانک روی سکوی می ایستاد و تیراندازی می کرد و گلوله تانک شلیک می کرد (منتظر القائم، مصاحبه با اکبر نصر اصفهانی). سازماندهی وی در کارهای عملیاتی و استعدادش در کارهای فنی بسیار بالا بود (تندر تانک ها، ص 148). وی با یک تانک و به نفر بر غنیمتی از عملیات فرماندهی كل قوا واحد زرهی جبهه دارخوین را راه اندازی کرد. (منتظر القائم، مصاحبه با اصغر شفیعیون، 1392/1/8 ش). عسگری در عملیات ثامن الائمه در شمال آبادان با تقریرها و تانک های غنیمتی بلایی سر عراقی ها آورده بود. که موجبات شکست و متواری شدن نیروهای بعثی در جبهه سلیمانیه و محمّدیه در شمال آبادان شد. با تانک ها و نفربرهای غنیمتی که به دست رزمندگان افتاد، یگان زرهی را تقویت کرد (همان جا) در عملیات طریق القدس خدمات ارزشمندی انجام داد چنان که با عده ای از نیروهای تحت امر خود مثل شهید نعمت الله صفری تانک های از کار افتاده غنیمتی را با تلاش شبانه روزی جمع آوری و سپس آن ها را راه اندازی کرد و در عملیات از آن ها استفاده کرد. رضا در عملیات مولای متقیان تنگه چزابه در اسفند 1360ش با تانک ها و تقریرهای بازسازی شده غنیمتی در دفع بانک های نیروهای بعثی حماسه آفرید. عسگری در عملیات فتح المبین با مشکلات بسیار تانک ها و نفربرهای بازسازی شده را طی مسافتی طولانی از بستان به منطقه عملیاتی انتقال داد. در آغاز عملیات با شکسته شدن خطوط بعثی ها در جاده دهلران دشت عباس در منطقه باغ 7 (شهید جزی) بانک های عراقی ها را خنثی و تانک هایشان را به عقب دفع کرد (مشاهدات نویسنده).

پس از عملیات فتح المبین تانک ها و نفربرهای غنیمتی را به دارخوین انتقال داد. وی در آغاز سال 1361ش یگان زرهی بزرگی را تشکیل داده بود که به دستور حاج حسین خرازی * به دو قسمت تانک و یگان تقریر تقسیم شد. همچنان فرماندهی یگان تانک بر عهده رضا عسگری قرار داده شد. وی در عملیات بیت المقدس در عبور یگان های پیاده با تقریرها و تانک های خود رزمندگان اسلام را با آتش پشتیبانی تانک ها یاری رسانید و پیش از طلوع آفتاب عسگری با تانک های یگان خود به پشت جاده اهواز -خرمشهر، در منطقه حسینیه رسید. عسگری سرانجام پس از یک سال تلاش و کوشش در ایجاد یگان زرهی تیپ امام حسین علیه السلام در صبح روز 1361/2/10ش به همراه یکی از یاران دیرین خود نعمت الله صفری معاون یکان تانک به شهادت

رسید (منتظر القائم، ص 59؛ مصاحبه با اکبر نصر اصفهانی) پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعه بیت المقدس ردیف 15 شماره 32 به خاک سپرده شد.

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ سیّد علی بنی لوحی، زیر درخت کار اصفهان 1385 ش؛ مریم جان نثاری مصاحبه با محمّد جعفر یوسف زاده 1391/9/5ش؛ اصغر منتظر القائم، بزنگاه دلبران اصفهان 1385 ش؛ همو، مصاحبه با اکبر نصر اصفهانی 1391/11/19ش؛ همو، مصاحبه با اصغر شفیعیون فرمانده گردان لشکر امام حسین در دوران دفاع مقدس، 1392/1/9 ش.

/ اصغر منتظر القائم /

عسگری، سیّد رسول؛ فرزند سیّد حسن و مادرش ایران در تاریخ 25 مرداد 1344ش در خانواده ای مذهبی و مستضعف در محله نارون خوراسگان اصفهان به دنیا آمد. وی در سن چهار سالگی پدرش را از دست داد و تحت سرپرستی مادرش بزرگ شد.

تصویر

شهید سیّد رسول عسکری

وی برای کسب علم و دانش قدم به مدرسه نهاد و پس از اتمام دوران ابتدائی مشغول کار در یک تعمیرگاه دوچرخه شد و در کلاس شبانه ثبت نام کرد و تحصیلاتش را ادامه داد. سیّد رسول بسیار مهربان بود و با اطرافیان رفتاری شایسته داشت اوقات فراغتش را به مطالعه کتب دینی و قرآن اختصاص داد و در مراسم عبادی- سیاسی نماز جمعه حضوری پیگیر داشت و اطرافیانش را به خواندن نماز اول وقت تشویق می کرد. وی به تمام معنا مطبع امام خمینی بود و در شروع حوادث انقلاب اسلامی در راهپیمائی ها و تظاهرات علیه رژیم شرکت و با مطالعه کتب مذهبی و توضیح المسائل با اهداف الهی امام آشنا شد و در جهت بیداری عمومی مردم تلاش بسیار می کرد. سیّد رسول با آغاز جنگ تحمیلی در سال 1361 ش پس از گذراندن دوره آموزشی مقدماتی راهی جبهه های جنوب شد و در عملیات محرم حضور یافت وی پس از مدتی به سپاه کردستان اعزام شد و مسئولیت قائم مقامی واحد عملیات به وی سپرده شد. وی در عملیات والفجر 2 و 3 مجاهدت بسیار نمود. سیّد رسول مدنی نیز در سپاه سنندج فعالیت داشت تا این که در 31 خرداد 1362ش به عنوان مسئول واحد طرح و عملیات قرارگاه حمزه سیّدالشهدا (علیه السلام) معرفی شد و در این قسمت نیز تلاش و فعالیت بسیار نمود.

سرانجام سیّد رسول پس از رشادتهای بسیار در منطقه هزار قله در درگیری با ضد انقلاب در تاریخ 1362/5/14ش به شهادت رسید و پیکر این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعه والفجر 2، ردیف 5، شمارة 3 به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید امت حزب الله هدف ما حمله و پیروزی و گرفتن خاک نیست، هدف ما سربلندی اسلام و تکامل انسان اسلامی به سوی الله است. و آرزویمان پیروزی اسلام است چون اسلام را تنها دین هادی بشریت می دانم و به همین خاطر ترک وطن نموده و راهی بیابان های گرم خوزستان شده ام. مادر عزیزم اگر خدا خواست و من شهید شدم مبادا بر مرگ من گریه کنی که اجرت ضایع می شود.

منابع: بایگانی دفتر مطالعات شهید بروجردی؛ جمعی از مؤلفان، یادنامه تسهیدان (ویژه شهدای خوراسگان)، اصفهان 1390 ش؛ زندگی نامه ارسالی از طرف خانواده شهید وصیت نامه شهید.

/ مریم جان نثاری /

عشّاقی، مهدی؛ فرزند عبدالله، از اساتید قرائت و معروف به قاری است.

وی همچنین از اساتید نجار فرنگی ساز و منبّت کار و گره چینی بوده و از کارهای فنی او ساخت در حرم حضرت امام حسین علیه السلام، موقوفه خالق زادگان و ضریح مطهر آن بزرگوار بوده است.

تصویر

مهدی عشاقی

عشّاقی در مسجد رستی و مسجد حاج میرزا فتح الله درب امامی و هیأت حضرت ابا الفضل، علیه السلام، به صورت سیار جلسات آموزش قرآن برپا می کرد. وی در سال 1349 ش فوت و در تکیه قهفرخی ها در گلستان شهدا * به خاک سپرده شد.

/سیّد محمّد علی بهشتی نژاد/

عطّاری، میرزا عبدالحمید؛ معروف به پاینده، فرزند محمّد حسین عطار، هنرمند و موسیقیدان معاصر در اصفهان است. وی به آموزش موسیقی می پرداخت و از نواختن در مجالس و محافل خودداری می کرد. عده ای از اهل منبر و مداحان اصفهان از وی آموزش می گرفتند (اعتمادی، شرح حال پاینده، مخطوط).

میرزا عبدالحمید پاینده در 26 جمادى الأول 1385 ق / 1344 ش فوت و در تکیه صاحب روضات * به خاک سپرده شد (سنگ مزار)

استاد فضل الله اعتمادی متخلّص به «برنا» اشعار مرثیه و مادّه تاریخ او را چنین سروده است:

بنگر چگونه مرد فهیمی ز اصفهان ** بیرون از این سراچه دنیا نهاد گام

پاینده صاحب هنر و ذوق آن که داشت *** عطاری دار شهرت و عبد الحمید نام

هم ذکر حق و نام نبی داشت بر زبان *** هم داشت نام حیدر و اولاد در کلام

برنا به شمسی و قمری سال فوت او *** بنوشت هر کدام به یک مصرع تمام

پاینده در جها بقا کرده است روی *** عبدالحمید کرد بهشت جنان مقام

منبع: فضل الله اعتمادی، شرح حال عبدالحمید عطاری، مخلوط.

/حمید خلیلیان/

عظیمی، سیّد عبدالعظیم؛ فرزند آقا میرزا محمود مجتهد خوانساری از علمای زاهد بوده است.

پدرش عالم فاضل فقیه سیّد محمود بن میر عظیم (معروف به الآقا میر عظیم) از علمای خوانسار بوده که در اصفهان و نجف اشرف از محضر علما استفاده نموده و از علمایی همچون آقا سیّد محمّد هاشم چهارسویی صاحب اجازه است. سیّد محمود صاحب تألیفات چندی است و در سال 1315ق فوت و در خوانسار به خاک سپرده شد (ابن الرضا، ج 2، ص 471- 476).

تصویر

سیّد عبدالعظیم عظیمی

سیّد عبد العظیم پس از طی تحصیلات علوم دینی و گرفتن اجازه روایت و تصدی در امور حسبیه از سیّد ابوالحسن مدیسه ای اصفهانی در خوانسار ساکن و از معاریف رجال گشت. سیّد مهدی ابن الرضا (ج 2 ص 477) می نویسد: «کان صاحب فریحة وقادة ملیحاً حسن الخلق تروى عنه مطایبات كثیرة».

تصویر

وی در اصفهان به سال 1370ق فوت و در صحن تکیه خوانساری مدفون شد.

منابع: سیّد مهدی ابن الرضا، ضیاء الابصار، چهار مجلد، قم 1382ش.

/حمید خلیلیان/

عظیمی، میرزا محمّد علی؛ ملقب به شرف الواعظین، فرزند میرزا علی محمّد بن ملا اسماعیل بن حاج ملا محمّد علی بن حاج ملا عبد العظیم بن محمّد تقی بیدگلی زواره ای است.

جدش حاج ملا عبد العظیم از علمای معروف ساکن زواره و اردستان که در دوره کریم خان زند از موطن خود بیدگل به تقاضای مردم اردستان و زواره نقل مکان نمود و به امامت و موعظه مردم آن جا و تدریس در مدرسة حاجی لطفعلی خان ترشیزی به تدریس اشتغال داشت (رفیعی مهرآبادی ص 162). وی خط نسخ را زیبا می نوشته و چندین جلد قرآن به خط خود نوشته است که آخرین آن به سال 1248 ق است (شفیعی از دستانی، ص 164)

تصویر

ملا محمّد علی از فرزندان ملا عبدالعظیم در نجف اشرف مدفون است. فرزند ملا محمّد على، ملا اسماعیل در اصفهان اقامت داشته و دارای دو پسر به نام های میرزا على محمّد ملقب به شرف الواعظین و میرزا علیرضا بوده است (رفیعی مهرآبادی، ص 163).

میرزا على محمّد بدر میرزا محمّد علی عظیمی در اصفهان سکونت داشته و در همین شهر فوت نموده است. میرزا محمّد علی در محله باب الدشت ساکن بوده و داماد آقا شیخ صفر علی همدانی * است. وی از محترمان اهل منبر اصفهان به شمار می رفته و در حدود سال 1365 ق فوت و در تکیه سیّد العراقین * به خاک سپرده شد (مهدوی، ج 2، ص 688). شیخ علی محمّد کثیری * اشعاری در مرثیه وی سروده است.

منابع: ابو القاسم رفیعی مهر آبادی، تاریخ اردستان، تهران 1367 ش؛ مرتضی شفیعی اردستانی اردستان نگینی بر انگشتر کویر، خطی سیّد مصلح الدین مهدوی دانشمندان و بزرگان اصفهان در مجلد، چاپ محمّد رضا نیلفروشان و رحیم قاسمی، اصفهان 1384 ش.

/حمید خلیلیان/

عقدایی، سیّد عبدالعلی؛ از سادات جلیل القدر و محترم یزد بود. پدرش سیّد احمد عقدایی از سادات بسیار محترم و مورد علاقه مردم عقدا بود و پس از وفات در امامزاده ای در عقدا مدفون گشت.

تصویر

سیّد عبدالعلی عقدایی

سیّد عبدالعلی مقدّمات علوم دینی را در مدرسه کاسه گران و نیم آورد اصفهان تحصیل نمود و سپس به محضر درس دو استاد بزرگ حوزه علمیه اصفهان، آخوند ملّا محمّد حسین فشارکی * و آخوند ملّا عبدالکریم گزی حاضر شده و به استفاده پرداخت. آن گاه به خدمات اجتماعی و شغل محضر داری اشتغال یافت. شخصیت بارز و حسن خلق او سبب شد که در اندک مدتی دوستان زیادی پیدا کند و خانه او مركز حلّ و عقد امور شود (هفته نامه چهلستون، ص 4).

به نوشته سیّد مصلح الدین مهدوی * (ص 144): «وی عالمی فاضل، خلیق، مهربان، زیرک و کاردان بود».

عقدایی متولّی مدرسه نیم آورد و از مسؤولان برگزاری انتخابات شهر اصفهان در دوران پهلوی بود. او در عین حال مردی متواضع بود و در کمک به ایتام و فقرا تلاش می نمود.

وی سرانجام در روز پنج شنبه 8 صفر 1371ق / 16 آبان 1330ش وفات یافت و در صحن غربی تکیه سیّد العراقین * مدفون شد.

وی دو فرزند پسر به نام های: سید محمود و سیّد مهدی عقدایی از خود برجای نهاد که اوّلی سردفتر اسناد و دوّمی معلّم قرآن بود.

ینج بیت شعر در مرثیه او سروده شده و بر سنگ مزارش حک شده است که ماده تاریخ آن چنین است:

سر از بهشت، بشیری بلند کرد و بگفت: *** شدی روانه بفردوس روح عقدایی

منابع: هفته نامه چهلستون، 27 آبان 1330ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370ش.

/رحیم قاسمی/

عقیلی، سیّد حمید؛ فرزند سیّد احمد و مادرش عشرت ذاکر به سال 1338ش در محله چهارسوی شیرازی های اصفهان متولد شد. وی در خانواده ای متدین رشد پیدا کرد. پدرش شغل آب میوه و بستنی فروشی داشت. تحصیلات خود را تا پایان دوره ابتدایی تمام کرد و با شروع انقلاب اسلامی به مردم پیوست و با آن ها در راه مبارزه علیه رژیم پهلوی فعالیت کرد.

تصویر

سیّد حمید عقیلی

با پیروزی انقلاب اسلامی به سیستان و بلوچستان رفت و در مقابل فئودال ها و ضد انقلاب ایستادگی کرد و با اوج گیری درگیری ها در کردستان به آن جا رفت و در پاکسازی شهرها و روستاها شرکت داشت. با شروع شدن جنگ تحمیلی سیّد حمید با دیگر یاران خود در گردان ضربت به جبهه های جنوب در منطقه دارخوین آمد و با حضور مستمر خود زمینه های شکل گیری مهم ترین یگان رزمی سپاه یعنی لشکر امام حسین (علیه السلام) را پایه ریزی کرد. سیّد حمید در عملیات فرماندهی کل قوا در منطقه دارخوین در تاریخ 1360/3/21ش زخمی شد ولی پس از بهبودی دوباره به جبهه برگشت. وی در عملیات ثامن الائمه و آزادسازی شمال آبادان شرکت داشت. در عملیات طریق القدس که به آزاد سازی دشت اطراف

سوسنگرد و شهر بستان منجر شد فرماندهی گردان خط شکر محمّد رسول الله به سیّد حمید واگذار شد. وی پس از تصرف بستان با موتور در عمق جبهه دشمن نفوذ کرد و در حالی که تنها شده و در میان صدها عراقی محاصره شده بود با توکل به خدا و بکارگیری تاکتیک نظامی با عراقی ها سلام علیک می کرد و بسیار خونسرد. توانست خود را به نیروهای خودی برساند. سیّد حمید از أن سلحشورانی بود که توان هر کار غیر ممکن را داشت (بنی لوحی، ص 190). وی در بازگشت با یک ماشین مهمات روبرو می شود و نیروهای آن را به هلاکت می رساند و لباس افسر عراقی را می پوشد و آن ماشین را با خود به عقب آورد و از مهمات آن استفاده می کنند. وی در خط جدید چزابه به سازماندهی نیروهایش در برابر پاتک دشمن پرداخت (جان نثاری، مصاحبه با سرهنگ یوسف زاده، 1391ش).

سیّد حمید سرانجام در منطقه چزابه در عملیات طریق القدس به تاریخ 1360/9/9 بر اثر اصابت ترکش به شهادت رسید (بنی لوحی، ص 190؛ منتظر القائم، مصاحبه با حاج اکبر نصر اصفهانی) پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان قطعة طریق القدس، ردیف 5 شماره 30 به خاک سپرده شد.

فراری از وصیت نامه شهید: «.... از خداوند بزرگ پیروزی و موفقیت پاسداران اسلام را خواستارم و از خداوند بزرگ می خواهم که دشمنان اسلام را نابود کند و از خداوند می خواهم اسلام زنده ای را در تمام دنیا گسترش دهد و همیشه محفوظ بدارد اسلام و اسلامیان را .... از دوستان و همسنگرانم می خواهم برای شادی روح من و دیگر شهدای اسلام بعد از ما سنگر ما را خالی نگذارند و با تمام وجود تا آخرین قطره خون خود در راه الله فدا کنند چون کدام مسلمان حاضر است که در رختخواب بمیرد و در میدان جنگ با کفار و منافقین و صدامیان خون سرخش ریخته نشود، کدام مسلمان حاضر است که مرگ با ذلت و زندگی حیوانی را بر مرگ با عزت ترجیح دهد؟»

منابع: سیّد علی بنی لوحی، زیر درخت کنار، اصفهان 1389ش؛ بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان، مریم جان نثاری مصاحبه با سرهنگ یوسف زده 1391 ش؛ اصغر منتظر القائم، مصاحبه با حاج اکبر نصر اصفهانی، 1392ش؛ وصیت نامه شهید

/اصغر منتظر القائم/

عقیلی سیّد محسن؛ فرزند سیّد احمد و مادرش عشرت ذاکر در 10 شهریور 1341ش در محله چهارسوی شیرازیهای اصفهان به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در مدرسه اشراق در خیابان صارمیه گذراند و دوره راهنمایی را در مدرسه ابو مسعود (خلیفه سلطانی) تا سال دوم ادامه داد. اوقات فراغتش را به ورزش کردن و مطالعه کتاب های مذهبی و قرآن خواندن می گذراند. وی همچنین در مغازه پارچه فروشی کار می کرد (موسوی، ص 460-459) در حوادث انقلاب اسلامی تحولی در رفتارش پیدا شد و در تظاهرات و راهپیمائی ها و شعار نویسی بر دیوار مردم را یاری می کرد. به همراه جوانان در مسجد صفا جلسات مذهبی برقرار می کردند (منتظر القائم، مصاحبه با صدری).

تصویر

سیّد محسن عقیلی

وی با پیروزی انقلاب اسلامی در کمینه دفاع شهری فعالیت خود را آغاز کرد و سپس داوطلبانه از طرف جهاد سازندگی به کردستان رفت تا در آن جا مردم را در امر خانه و مدرسه سازی و کمک به محرومان یاری رساند. وی پس از یک سال که در کردستان بود به سیستان و بلوچستان رفت و به عضویت سپاه آن جا درآمد. پس از آن و با شروع جنگ تحمیلی عازم جبهه های جنوب شد و تا زمان شهادتش در اواخر سال 1363 در جبهه ماند و خدمت کرد (مصاحبه با خواهر شهید). سیّد محسن در عید مبعث سال 1362 با دختری از یک خانواده متدین و هم محلی خود به نام عادله رشادی ازدواج کرد و ثمره این ازدواج یک فرزند پسر به نام سیّد حسین بود (منتظر القائم، مصاحبه با سعید رشادی). در طول دوران خدمت در جبهه ها در عملیات گوناگون ثامن

الائمه، طریق القدس، فتح المبین، بیت المقدس، رمضان، محرم، والفجر 2 و 4 و خیبر شرکت داشت و چندین بار مجروح شد از جمله در آزادسازی خرمشهر نیز از ناحیه یا مجروح شد که دکتر معتقد بود در صورت عدم معالجه پایش باید قطع شود ولی سیّد محسن جبهه را ترک نکرد و با کمال تعجب چند ماه بعد بهبودی به دست. یافت. او مدتی به عنوان جانشین فرماندهی گردان ابو الفضل (علیه السلام) از لشکر امام حسین (علیه السلام) را به عهده گرفت (موسوی، ص 462) سیّد محسن قبل از شهادت در عملیات بدر مجروح می شود و حاج حسین خرازی * از او می خواهد به عقب برگردد ولی او گفت: من فرمانده هستم اگر به عقب برگردم روحیه بچه ها تضعیف می شود» (موسوی، ص 461) و سرانجام وی در منطقه عملیاتی بدر در 1363/11/20ش در هور العظیم به شهادت رسید پیکر پاک این شهید پس از سال ها گمنامی به آغوش وطن باز گشت و در گلستان شهدای اصفهان قطعه یوسف 1، ردیف 1 و شماره 14 به خاک سپرده شد.

سیره سیّد محسن؛ از کودکی بسیار پر جنب و جوش و خوش رفتار و خوش اخلاق بود و همواره گوش به فرمان پدر و مادر خود بود. وی که بسیار کم عصبانی می شد و اگر هم عصبانی می شد بر صدام لعنت می فرستاد. با همه مهربان بود بجز افراد ضد دین و بد حجاب ها، روی خواندن نماز اول وقت و حجاب تأکید فراوان داشت و از تجمل پرستی و اسراف بشدت بی زار بود (عادله رشادی سرگذشت پژوهی، ص 15) پیرو خط امام بود و هر فرمانی را که امام دستور می دادند. او انجام می داد. بنا به دستور امام و در خطر بودن انقلاب داوطلبانه عازم جبهه شد. در مقابل خبرهای سیاسی بی تفاوت نبود و همیشه تحلیل های سیاسی را پی گیری می کرد. در کارهایش بسیار منضبط بود و زمانی را هم که به مرخصی می آمد سعی می کرد کارهای عقب مانده را انجام دهد و در اوقات بیکاری به خانواده شهدا سرکشی می کرد و از احوالات آن ها جویا می شد. در برابر مشکلات ایستادگی و صبر نشان می داد و سعی می کرد راه حل مناسبی پیدا کند اگر مشکل برای دیگران بود بیشتر ناراحت می شد و دوست داشت مشکل دیگران را حل کند (خانم رشادی، همسر شهید).

فرازی از وصیت نامه شهید همیشه در خط امام و ولایت فقیه باشید و هر کجا هستید همه جا پشتیبان ولایت فقیه و اسلام باشید و از اسلام عزیز خوب نگهداری کنید. با منافقین و چپ گراها و لیبرال ها و همه دشمنان اسلام مبارزه کنید و دشمنان اسلام را بشناسیّد و با آن ها مبارزه کنید و نگذارید که با شایعه ها و تفرقه ها اسلام را ضربه بزنند و آگاه باشید با غلبه بر روحانیت انقلاب را با دسیسه های مختلف بتدریج از شما بگیرند امام می گویند آنروز را ابر قدرت ها و دشمنان اسلام جشن می گیرند.

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان، اصغر منتظر القائم، مصاحبه با سعید رشادی همرزم شهید، 1392ش؛ همو، مصاحبه با امیر حسین صدری 1392 ش؛ سیّد سعید موسوی فرهنگنامه جاودانه های تاریخ استان اصفهان، ج 1، اصفهان 1390 ش.

/اصغر منتظر القائم/

عکاسی؛ اگر از تجربیات و ابداعات بزرگان و دانشمندانی چون «موتی» (دانشمند چینی قرن پنجم ق.م). «ارسطو» و «ابن هیثم» (دانشمند مسلمان قرون چهارم و پنجم ق) و دیگر بزرگان علم شیمی و فیزیک بگذریم می توان گفت که تاریخ ابداع عکاسی با دو فرانسوی به نام های «ژوزف نیسفور نی یپس» و «لویی مانده داگر» گره خورده است و هر یک سهمی بسزا در روند پیدایش این هنر - صنعت دارند. قدیمی ترین عکس بازمانده تا به امروز که بدون دخالت دست ترسیم گر آدمی برداشته شده، بی شک متعلّق به نی پپس در سال 1826م است که از حیاط خانه اش گرفته شد. از سوی دیگر این داگر بود. که شش سال بعد از مرگ نی پپس به سال 1839م نخستین روش عکاسی علمی را به جهان معرفی کرد و آن را به افتخار خودش «داگرئوتیپ» نامید (ذکاء مس 347-358). از آن پس این هنر به سرعت در دنیای آن روز رواج و گسترش یافت و عکس های زیادی از نقاط تماشایی و کهن در اطراف و اکناف جهان با روش داگر ئوتیپ گرفته شد...

دربار قاجار بی شک مهمترین عامل ورود زودهنگام پدیده عکّاسی به ایران است؛ چرا که تنها پنج سال پس از ابداع عکاسی به سال 1839م، این هنر- صنعت به ایران نیز راه یافت (تاسک، ص 10-8). آن چه مسلّم است اولین عکس های داگرئوتیپ ایران در اواخر دوره محمّد شاه غازی و به دست «مسیو ژول ریشار» به تاریخ پنجم دسامبر 1844م / 23 ذیقعده 1260 ق برداشته شد (ذکاء ص 366). ژول ریشار (1891 - 1816)، در حدود سال های 1846-1844 به ایران آمد و در دارالفنون به تدریس زبان فرانسه پرداخت. او با دو دستگاه اسباب عکّاسی

تصویر

ورودی تکیه میرفندرسکی

داگرئوتیپ که یکی را ملکه انگلستان و دیگری را امپراتور روسیه به محمّد شاه قاجار هدیه داده بودند. از ولیعهد و درباریان ایران عکس گرفت (فرزام، ص 28).

محمّد حسن خان اعتماد السلطنه نیز در کتاب «الماثر و الآثار»، ژول ریشار را بعنوان آغازگر عکّاسی در ایران معرفی می کند (اعتماد السلطنه، ص 94)؛ اما شاید بتوان این افتخار را نصیب دیپلمات جوان روس «نیکلای پاولف» نمود. وی که تعلیم دیده عکّاسی بود، دستگاهی را بعنوان هدیه به تهران آورده بود و در اواسط دسامبر 1843 نخستین عکس ثبت شده در تاریخ ایران را در حضور محمّد شاه قاجار برداشت (طهماسب پور ص 17).

اما اولین فرد ایرانی که شاید زودتر از ژول ریشار هم به شیوه داگرئوتیپ عکسبرداری نمود، «ملک قاسم میرزا» شاهزاده قاجاری است که بیست و چهارمین فرزند فتحعلیشاه محسوب می شود. وی فردی فرهیخته و مسلط به زبان های فرانسه انگلیسی و روسی بوده و در پزشکی هم دستی داشته اما متاسفانه از عکس های داگر تو تیپ که وی برداشته چیزی باقی نمانده است.

نمونه ای از آثار وی که به روش «نگاتیو کاغذی» گرفته شده با دست خط خودش به تاریخ شانزدهم رجب 1266ق به ناصر الدین شاه تقدیم شده است (ذکاء، ص 368). ناصرالدین شاه به هنرهایی چون نقاشی خوش نویسی و شعر علاقه فراوان داشت و با پیدایش عکاسی در خیل مشتاقان آن در آمده و با استخدام عکاسان خارجی و داخلی در بسط و گسترش این هنر جدید کوشید (طهماسب پور ص 26). شاه قاجار با تماشای عکس هایی که سیّاحان و سفرا از دربار و مناظر گرفته بودند. به عکّاسی علاقه مند شده، دوربین به دست گرفته و از خود خانواده زنان حرم، غلامان و اتفاقات پیرامون دربار عکس های بسیاری برداشت (ذکاء، ص 26).

تمایل ناصر الدین شاه به ترویج و گسترش عکّاسی، الهام بخش بسیاری از درباریان و اشراف در روی آوردن به این فن بوده است. همچنین در این دوره شاهد رواج دانش نظری، فنّی، تالیف و چاپ کتب مربوط به عکّاسی گشایش عکاسخانه های عمومی و تهیه گزارش های تصویری هستیم (طهماسب پور ص 50-56). به طور کلّی در دوره قاجار، اکثر عکس ها به نیست یادگاری گرفته

می شد و عکاسی بر پرتره و اشخاص درباری متمرکز بود. و طی چند دهه فقط عوامل تزئینی از قبیل پرده های نقاشی و فرش ها به عکس اضافه شدند (تاسک، ص 34 - 36).

تصویر

نمای تکیه خاتون آبادی

اما با شروع جنبش مشروطه و تأثیرات برخواسته از آن، عکّاسی به تجربه ای تو می نشیند و به میان عامه مردم آمده و مشروطه خواهان را در بر گرفته و از آن پس در میان اقشار مختلف جامعه فراگیر می شود؛ چنان چه این هنر - صنعت تا به امروز نیز نقش و جایگاه ویژه ای را در زندگی اجتماعی حیات فرهنگی و شناسایی هویت ما داشته است.

توانایی دوربین عکّاسی در ثبت کردن لحظات و مناظر از همان روزهای اول اختراع این دستگاه جادویی به کار گرفته شد اما مدت ها طول کشید تا عکاسان به واقعیت های زندگی و آدم های دور و برشان توجه پیدا کردند. افراد معدودی که از همان روزها با دوربین هایشان به تصویر کردن زندگی روزمره جامعه پرداخته گزاره هایی از خود بجا گذاشتند که امروز فوق العاده ارزشمندند. قدر کار آنان را در زمان خودشان فقط مردم علاقه مند می شناختند اما امروزه همه به ارزش این یادگاری ها بعنوان آثار هنری و اسناد تاریخی پی برده اند.

شهر اصفهان با تاریخ غنی فرهنگی و هنری اش در حوزه عکّاسی نیز در ردیف پیشگامان و دارای عکّاسان صاحب نام و اسناد تصویری ارزشمندی از دوران اولیه عکاسی در ایران است.

«ارنست هولستر» یکی از همین عکّاسان است که با ذوق و بینش دقیق خود عکس های بسیاری از زندگی اجتماعی مردم ایران و شهر اصفهان مساجد، خانه ها و کلیساها، علما و روحانیون، ظل السلطان و دیگر رجال قاجاری باغ ها، پل ها، اقلیت های مذهبی مشاغل و آرامگاه های قدیمی اصفهان از جمله تخت فولاد و قبرستان ارامنه برداشت. هولستر که مدیر تلگراف خانه

تصویر

اصفهان بود با تیز بینی و کوشش خود عکس های زیبا و هنرمندانه ای از اصفهان در اواخر قرن سیزدهم هجری به یادگار گذاشت که اکنون پس از حدود 150 سال بعنوان آثار هنری نفیس و استادی تاریخی مهم از آن دوره به شمار می روند.

آلبوم چاپ شده از عکس های ارنست هولستر کنه شامل 419 قطعه عکس از اصفهان و اطراف آن است در سال 1355 ش تحت عنوان «ایران در یکصد و سیزده سال پیش» به چاپ رسید و جلد بعدی حاوی یادداشت های وی به هنگام سفر به ایران و عکس های مربوط به شهرهای تهران قم و کاشان است (ذکاء، ص 251-253). جلد دوم این کتاب به زمان یحیی ذکاء به چاپ نرسیده بود اما به سال 1382 ش و به همت مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی با نام «هزار جلوه زندگی» منتشر گردید.

از دیگر عکاسان اصفهان در دوره قاجار می توان به بنان الملک شیرازی اشاره نمود که از سال 1301 تا 1303 مستوفیگری و ماموریت مالی اصفهان را بر عهده داشت. و بعدها منشی و عکاس مخصوص ظلّ السلطان شد. عکسی از وی توسط «عبدالله میرزای قاجار» در مشهد برداشته شده که در کتاب تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام ایران موجود است.

«تونی هووانس ماردروسیان» (1354-1281ق) و «بارون میناس مگردیچ بادگرهانیان» (1390 - 1303ق) از دیگر عکّاسان قدیمی و ارمنی اصفهان هستند که هر دو در پیشرفت هنر عکاسی تلاش فراوان نمودند. ارامته که همواره از پیشتازان هنر و صنعت در ایران بودند در رابطه با عکّاسی نیز چهره ای پیشرو از خود نشان دادند و جزو بهترین و تاثیر گذارترین عکاسان ایران و شهر اصفهان شدند. هووانس عکّاسی را نزد بازرگان آلمانی به نام «گایر» فرا گرفته بود و میناس در هندوستان به این

صنعت علاقه مند شد و پس از بازگشت به اصفهان کارگاه عکّاسی خود را ابتدا در جلفا و سپس در خیابان چهارباغ با نام عکاسی میناس دایر نمود؛ اما در اواخر دوران حرفه ای خود دوباره به جلفای تو بازگشت.

میناس عکس های زیادی از آثار تاریخی اصفهان و مردم شهر برداشته که بسیاری از آن ها موجود هستند و نمونه هایی از آن در کتاب تاریخ عکّاسی و عکّاسان پیشگام آمده است (ذكاء، ص 256-260).

از دیگر عکّاسان دوره قاجار می توان به «عبد الخالق خان اصفهانی» (1315-1251ش) عکاس باشی ظلّ السلطان اشاره کرد که با هنرمندی روی اشیاء مختلف از جمله پوست تخم مرغ، چوب، روزنامه و بشقاب عکس چاپ می کرد. مجموعه عکس هایی که توسط وی در نهایت دقت و مهارت فنی گرفته شده در آلبوم های شخصی ظل السلطان موجود است (دمندان، ص 117).

تصویر

از زمان پیدایش عکاسی در ایران و رواج آن در اصفهان هنرمندان زیادی تحت عنوان «عکاسان مکتب اصفهان رشد نموده و آثاری ارزشمند و اسناد مهمی از خود به یادگار گذاشتند که اشاره به تمامی آن ها در این مقوله نمی گنجد. خانم پریسا دمندان (نفیسی) در کتاب «چهره نگاران اصفهان» تعدادی از معروف ترین عکّاسان مکتب اصفهان را معرفی می کند که از جمله آن ها می توان به ماتوس آقاخان قاراخانیان، لئون آبکاریان، سیّد کمال الدین امامی، میرزا مهدی خان چهره نما * (مدفون در مجموعه آرامگاهی تخت فولاد، تكیه شهدا)، میرزا حسن خان شمس * (مدفون در تکیه فاضلان)، میرزا مهدی چهره نگار * (تکیه فاضلان)، غلامحسین درخشان * (تکیه جهانگیر خان قشقایی)، ابوالقاسم جلا * (تکیه گلزار) اشاره نمود.

اهمیت عکاسی در آرامگاه تخت فولاد تنها به عکاسان مدفون در آن ختم نمی شود؛ بلکه موارد و جلوه های متعددی را در بر می گیرد. عکس های تاریخی به مانند استادی ارزشمند و آثاری مکتوب مطالب و ناگفته های زیادی را برای محققین و پژوهشگران امروزی دارند. بسیاری از این تصاویر حکایتی واقعی و معرفی دقیق از تاریخ و زمانه خویش هستند که تغییرات و دگرگونی های اجتماعی، اقتصادی فرهنگی و هنری را بازگو می کنند. عکسهای هولستر و دیگر عکاسان اصفهان از دوره قاجار به بعد حاوی اطلاعاتی است که روشن کننده ما در مسیر شناسایی فرهنگ و هنر اصفهان و در ذیل آن تخت فولاد است. تصاویر معماری فرم و نمونه قبور و دیگر عکس های به جای مانده از علما و فضلای مدفون در مجموعه آرامگاهی تخت فولاد از این دسته آگاهی ها هستند که در تخت فولاد شناسی کمک شایانی به ما می کنند.

منابع: محمّد حسن خان اعتماد السلطنه، الماثر والاثارة، تهران 1306 ق؛ بی نام «عکاسی سیاحان، سیری در یک زندگی»، مجله فصلنامه هنر شماره 5 زمستان 1362 و بهار 1363 ش؛ پیتر تاسک، سیر تحول عکاسی، تهران 1388 ش؛ پریسا دمندان، چهره نگاران اصفهان تهران 1377ش؛ یحیی ذكاء، تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام ایران، تهران 1384ش؛ محمّد رضا طهماسب پور ناصر الدین شاه عکاس، تهران 1381 ش؛ فریبا فرزام، هزار جلوه زندگی، تهران 1382 ش.

/اکبر شاهمندی/

عکاشه (ضیغم الدوله)، اسکندرخان؛ اسکندر خان از طایفه عکاشه، بابادی باب، شاخه هفت لنگ ایل بختیاری در سال 1285ق در موچگان واقع در چهار محال بختیاری متولّد گردید (عکاشه، ص 153)،. پدرش حبیب الله خان فرزند اسدالله خان بابادی عکاشه و مادرش بی بی معصومه دختر جعفر قلی خان بابادی عکاشه بود. جد بزرگ اسکندرخان موسی خان بابادی عکاشه نام داشت. او خان کل طایفه بابادی بود که در سال 1269 ق به دستور میرزا تقی خان امیر کبیر، صدر اعظم ناصر الدین شاه در اصفهان به قتل رسید (همان ص 91). اسکندرخان از دوران کودکی علاقه بسیاری به کسب دانش و تعلیم و تربیت داشت. بنابراین یکی دو سال را نزد ملا به تحصیل علم گذراند. دوران نوجوانی و جوانی خود را در میان طایفه عکاشه و در مناطقی چون موچگان، گردبیشه و غیره سپری نمود. علاقه بسیاری به همنشینی با اشخاص ادیب و باسواد داشت در جوانی عاشق دختری قشقایی

از طایفه ایگدر گردید که نوش آفرین نام داشت. اما این عشق شورانگیز منجر به وصلت نگردید و با ناکامی مواجه شد (همان، ص 374-375).

تصویر

اسکندر خان عکاشه

شکست در وصل به معشوق باعث گردید تا اسکندرخان مجنون وار در غم فراق و هجران معشوق که در این زمان فوت کرده بود سرودن اشعار عاشقانه را آغاز نماید. ناکامی در این عشق موجب گردید تا چشمه شاعری وی جوشش کرده و دو بیتی های جذاب و شورانگیزی به سبک بابا طاهر و فایز دشتستانی از وی به یادگار بماند که به زبان عموم مردم آن روزگار مترنم گردیده بود (همان ص 375 -397). طایفه اسکندرخان به حسین قلی خان ایل خانی * کل بختیاری وابستگی داشتند و حتی دختر ایلخانی به عقد اصلان خان برادر بزرگتر اسکندرخان درآمده بود اما پس از قتل حسین قلی خان ایل خانی در رجب 1299 به دست شاهزاده ظل السلطان در اصفهان شرایط و اوضاع دگرگون گردید رضاقلی خان ایل بیگی برادر کوچک تر ایلخانی، پدر اسکندرخان را مجبور نمود تا دختر ایلخانی را از پسرش طلاق داده و دختر حاجی ایلخانی را به ازدواج در آورد. با این مواصلت خانواده اسکندرخان از این پس به سلک وابستگان اولاد حاجی ایلخانی درآمدند. با مرگ اصلان خان اسکندرخان زن برادر را به عقد خود درآورد و بنابراین خود داماد خوانین جناح حاجی ایل خانی گردید (همان، ص 519).

اسکندرخان در جوانی جزو سواران بختیاری پارکابی ناصر الدین شاه گردید و برای انجام این مأموریت مدتی را در تهران سپری نمود. او به علت داشتن سواد و معلومات ادبی، تاریخی و قوت بیان خیلی زود گوی سبقت را از دیگران ربوده و به مجلس خوانین بختیاری راه پیدا کرد. همین خصوصیات و ویژگی های فردی به همراه چارت در گفتار و شجاعت در عمل باعث گردید که ارتباط دوستانه و صمیمی با اسفندیار خان سردار اسعد (اول*) ایل خان وقت بختیاری برقرار سازد. با مرگ اسفند یارخان، اسکندرخان با جانشین وی محمّد حسین خان سپهدار حشر و نشر و وابستگی پیدا نمود و دائماً در رکتاب وی مأموریت های مختلف می رفت با مرگ سپهدار اسکندرخان به برادر کوچک تر وی به نام نصیرخان سردار جنگ پیوست و در رکاب او در ماموریت های مختلف در خوزستان بهبهان و کهکیلویه و بویراحمد شرکت نمود. به هنگام به توپ بستن مجلس و آغاز استبداد صغیر محمّد علی شاهی امیر مفخم و سردار جنگ و دیگر پسران حاجی ایلخانی به تهران رفتند و به محمّد علی شاه مستبد پیوستند. اسکندرخان نیز که وابسته به این خانواده و داماد آن ها بود به ایشان پیوست و لقب «ضیغم نظام» را بنابر تقاضای آن ها از محمّد علی شاه بدست آورد (همان ص 596). او در جنگ های میان مشروطه خواهان و مستبدان در فتح تهران و سقوط محمّد علی شاه توسط مشروطه خواهان به چهار محال بختیاری بازگشت (همان ص 601).

پس از انتصاب نصیرخان سردار جنگ به حکومت یزد. اسکندرخان نیز به همراه وی رفت و به سمت نایب الحكومة ابرقو منصوب گردید و در برقراری نظم و امنیت آن جا اقداماتی به عمل آورد. او سپس به چهار محال بختیاری بازگشت پس از ورود مجدد محمّد علی میرزای مخلوع به کشور و تلاشش برای استرداد تاج و تخت دولت مشروطه از بختیاری ها کمک خواست و سواران بختیاری عازم تهران شدند. اسکندر خان نیز با چند سوار به حمایت از نظام مشروطیت برخاست و در جنگ های ساوه، اشترینان، قلعه شورجه، همدان و کرمانشاه برضد سالار الدوله، برادر محمّد علی میرزا، رشادت و جنگاوری نمایانی از خود بروز داد.

با شکست سالار الدوله و خروج او و برادرش محمّد علی میرزا از مرزهای ایران اسکندرخان نیز همراه با بقیه سواران بختیاری به ولایت بازگشت و مدتی بعد طی فرمان احمد شاه قاجار ملقّب به «ضیغم الدوله» گردید. او از آن پس در رکاب حیوانین جناح حاجی ایلخانی همچون نصیرخان سردار جنگ و پسرش غلامرضاخان

سردار بختیار * که خواهرزاده اسکندرخان نیز بود، به شهرهای یزد، نائین و اصفهان مأموریت یافت و در جنگ با اشرار معروف اصفهان به نام های رضا جوزدانی و جعفر قلی چرمهینی و سرکوب آن ها شرکت نمود. او سپس مأمور نظم و نسق آباده گردیده و پس از آن به حکومت ابرقو منصوب شد. اقدامات اسکندرخان در برقراری نظم و امنیت در ابرقو به گفته خودش موجبات رضایت و خشنودی مردم این شهر از حکومت او را به دنبال داشت (همان، ص 683) بنابراین به خواست اهالی ابرقو، اسکندرخان یک بار دیگر حاکم ابرقو گردید. این آخرین حكومت و در حقیقت آخرین مأموریت اسکندرخان بود. پس از مدتی استعفا داد و برای همیشه از امور اداری سیاسی و حکومتی کناره گرفته و خانه نشین گردید. او چند سال بعد در 1347ق در منزل شخصی اش در اصفهان در گذشت (همان، ص 178) و در قبرستان تخت فولاد اصفهان در تکیه میرفندرسکی * مدفون گردید (اطلاعات سنگ قبر).

اسکندرخان عکاشه علاقه و اشتیاق وافری به تاریخ نویسی داشت. بنابر این شرح حال خود و طایفه و اجدادش را نگاشته و به صورت کتابی تحت عنوان «تاریخ ایل بختیاری» درآورد. این کتاب به دو فصل یا قسمت تقسیم می شود. فصل اول تحت عنوان «كشف النسب» شرح و اتفاقات طابعه بابادی عکاشه را از قدیم الایام تا زمان تولد نگارنده در بر می گیرد و قسمت دوم تحت عنوان «كشف الاسرار» شرح احوال و اتفاقاتی که بر مورخ رخ داده است را از بدو تولد تا آخرین سال های زندگی وی را شامل می شود. در مجموع این کتاب به شرح احوال و رویدادها از جمله جنگ و صلح های نویسنده و اجداد و طایفه او می پردازد و به نظر می رسد. که نوشته های مورّخ خالی از خودستایی و مبالغه نباشد. امیر حسین عکاشه و موسی خان عکاشه پسران اسکندرخان ضیغم الدوله می باشند.

منبع: اسکندر خان عکاشه، تاریخ ایل بختیاری، تهران 1365 ش.

/غفار پور بختیار/

علاج، سیّد عیسی خان؛ فرزند میرزا بهاء الدین بن سیّد محمّد حسین طباطبایی زواره ای و مادرش دختر ملا ابو القاسم از علمای معروف اردستان بوده است. سیّد عیسی از پزشکان معروف و حاذق به شمار می رفت. وی از سادات سیّد روح الله اردستان و از احفاد دختری میر محمّد مهدی حکیم الملک اردستانی بود. در حدود سال 1300ق در محله قهره شهر اردستان متولد شد. در اردستان و اصفهان و تهران به تحصیل پرداخت و در رشته طب مدرسه دارالفنون به اخذ درجة دكترا نایل شد (شفیعی، ص 240). در جنگ بین الملل اول به استخدام پلیس جنوب درآمد که از طرف دولت انگلستان تشکیل شده بود و مدّت ها در آن جا به خدمت اشتغال داشت. وی رشته جراحی را از پزشکان انگلیسی آموخت و در این فن تبحّر یافت. با انحلال پلیس جنوب به بهداری ارتش منتقل شد و مدت ها ریاست بهداری شهر شیراز و اصفهان را عهده دار بود. وی بعدها با درجه سرهنگی بازنشسته شد و در اصفهان مطب دایر کرد (گلبن ، ج 1، ص 594).

او علاوه بر طب در نواختن تار تبخّر داشت و این هنر را از عزیز خدایی از تارزمان معروف اردستان فرا گرفت (شفیعی، ص 240)

دکتر علاج در شب سوم شعبان 1360 ق / 3 شهریور 1320 ش وفات یافت و در صحن تكیة سید العراقین * به خاک سپرده شد.

شاعر ارجمند فضل الله اعتمادی متخلص به «برنا» در وفات او گوید:

کلک برنا از پی سال وفات او نوشت: *** در علاج و در طبابت ماهری جو چون علاج

بر سنگ مزارش اشعاری از «میرزا محمّد حسن رجائی» در وفات وی حک شده است.

منابع: ابو القاسم رفیعی مهرآبادی، تاریخ اردستان، ج 3، تهران 1355 ش؛ مرتضی شفیعی اردستانی، اردستان نگینی بر انگشتر كویر، مخطوط؛ محمّد گلبن، اردستان نامه، تهران 1380ش.

/مرتضی شفیعی/

علاقه مندان جواد؛ فرزند فضل الله و مادرش فخر السادات در سال 1342ش در خانواده ای مؤمن در اصفهان متولد و رشد یافت پدرش در بازار قیصریه عطاری داشت. وی علاوه بر تحصیل در امور خانه به خانواده اش کمک می کرد علاقه خاصی به روحانیت داشت و آن ها را به عنوان حافظان مکتب اسلام می دانست.

وی در اثنای انقلاب اسلامی دیپلم خود را گرفت و سال 60 به عضویت سپاه درآمد و در مواجه با اشرار و خائنین از هیچ تلاشی فرو گذار نمی کرد. در زمان عملیات ثامن الائمه بستان که احمد فروغی * مسؤول

عملیات برای جداسازی نیروهای عملیات سپاه و اعزام به جبهه به سپاه اصفهان آمده بود سعی زیادی کرد که در لیست اعزام به جبهه قرار گیرد ولی با مخالفت احمد فروغی روبرو شد و بناچار در عملیات سپاه اصفهان ماند. و دوره 19 سپاه را در پادگان مدیر گذراند. از نیروهای واحد کارگزینی لشکر بود. با پایان یافت دوره، بینایی او برای رفتن به جبهه بیشتر شد و موفق به حضور در لشکر امام حسین (علیه السلام) شد و در عملیات والفجر 4 شركت داشت. پس از عملیات به همراه چهارصد نفر از سوی الشكر مسؤولیت کاروان رزمندگان به مشهد را بر عهده گرفت (مصاحبه با سرهنگ یوسف زاده). جواد مسؤول معاونت نیروی انسانی لشکر 14 امام حسین (علیه السلام) بود. وی سرانجام در سنندج در تاریخ 62/11/10 به دست افراد خائن ترور و به شهادت رسید. پیکر پاک این شهید را در گلستان شهدای اصفهان قطعه فرمانده کل قوا ردیف 1 شماره 24 به خاک سپردند.

تصویر

شهید جواد علاقه مندان

خصوصیات اخلاقی شهید؛ جواد نمونه انسانی وارسته و متواضع بود با نیروهای عملیاتی ارتباط خوبی برقرار می کرد و لذا محبوب نیروهای رزمنده بود. نظم و انضباط زیادی در کارها داشت و لذا در واحد پرسنلی مشغول کار شد. به وضعیت ظاهری خود خیلی توجه می کرد و لباس هایش همیشه مرتب و تمیز بود.

منابع: پایگانی دفتر مطالعات شهید بروجردی بایگانی بنیاد شهیده مریم جان نثاری مصاحبه با سرهنگ یوسف زاده 1391 ش.

/اصغر منتظر القائم/

علوی شهیدی میرزا محمّد باقر؛ عالم فاضل زاهد از ائمّه جماعت اصفهان. پدرش آقا میرزا احمد مدرس فرزند سیّد محمّد حسینی خراسانی از مشاهیر مجتهدان و مدرسان اصفهان و از شاگردان آقا میرزا محمّد حسن نجفی بود که در مدرسه تیم آورد تدریس می کرد و جمع زیادی از فضلای حوزه علمیه در محضرش حاضر شده از او استفاده علمی می کردند. وی در 29 ذی قعده 1281 ق متولد و در شنبه 12 ذی قعده 1348 وفات یافت و در منزل خود در کوچه درخت سوخته پشت مدرسة نیم آورد مدفون شد و سپس به اعتاب مقدسه نقل گردید.

میرزا حسن خان جابری * (ص 305) می نویسد: «میرزا احمد اصفهانی عالمی پرهیزگار و سیّدی عالی مقدار که پنجاه سال در مدرسه نماورد به تحصیل و تدریس و تکمیل ملکات نفسانیه گذرانده در مسجد قرب مدرسه امامت می نمود با جمعیت زیاد [...] رحلت 1348. تاریخ را مفصّلا گفتم:

بنوشت جابری پی فونش که جدّ او *** معراج احمدیش برد از براق علم»

شاگردش، سیّد مرتضی موحّد ابطحی، در مصاحبه با مجلة حوزه (ص 21) می گوید: «شرح لمعه را نزد مرحوم میرزا احمد شهیدی خواندم ایشان مجتهد بود و در تدریس شرح لمعه نظیر نداشت. درس را به سبک اجتهادی می گفت. گاه افزون بر آن چه در متن کتاب آمده بود. شقوق متعددی را بیان می کرد. وی تا آخر عمر تدریس شرح لمعه را رها نکرد [....] مرد بسیار پاک و مقدمی بود. نوع مؤمنین و مقدسین پشت سر ایشان نماز می گزاردند. همیشه مسجد ایشان پر از جمعیت نمازگزار بود».

استاد جلال الدین همایی * (ص 25-24) می نویسد: «وی در تدریس شرح لمعه که حوزه اش در ایوان بزرگ آن مدرسه تشکیل می شد تخصص و شهرتی عظیم داشت و همواره جمعی کثیر از طلاب به مدرس او می رفتند و از آن جمله این حقیر بودم به سیر ظرافت هایی که در اثنای درس و مخصوصا در اواخر درس داشت همیشه طلاب با حالت خنده و بشاشت از پای درس او بر می خاستند. من کتاب نجاة العباد را در فقه بسیط و شرح باب حادی عشر را در کلام و شرح لمعه را در فقه استدلالی و علم رجال و درایه را از روی رجال ابو على خدمت ان عالم ربّانی تحصیل کردم».

میرزا محمّد باقر از محضر پدر بزرگوار خود و اساتید

گران قدر زیر بهره علمی برد: 1- آقا سیّد محمّد باقر درچه ای *؛ 2- آقا سیّد مهدی درچه ای *؛ 3- میرزا حسین همدانی؛ 4- آخوند ملا محمّد کاشی *.

وی پس از وفات پدر به جای او در مسجد مقابل مدرسه نیم آورد اقامه جماعت و در مدرسه نیم آورد. تدریس می نمود. از جمله شاگردانش عالم جلیل آیت الله سیّد مصطفی شریعت موسوی است که کتاب «شرایع الاسلام» را از ایشان آموخته است.

وی در شب 25 سال 1385 ق به سنّ متجاوز از هفتاد وفات یافته در جنب مزار مطهر فاضل هندی * مدفون گردید. برادرش سیّد محمّد تقی علوی شهیدی که در سال 1373ق وفات کرده نیز در کنار او مدفون است.

منابع: میرزا حسن خان جابری انصاری، تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مطاهری، اصفهان 1378 ش؛ رحیم قاسمی، گلزار فضیلت، اصفهان 1388 ش؛ مجله حوزه، مصاحبه با آیت الله سیّد مرتضی موحد بطحی شماره 58، مهر و آبان 1372ش؛ جلال الدین همایی، محرم اسرار، تهران 1379 ش.

/رحیم قاسمی/

علوى عاملی، میر سیّد احمد؛ خاندان؛ از زندگانی او گزارش کاملی تا کنون به دست نیامده و جز اشارات گذرایی که در تراجم موجود است مطلبی در دست نیست. از سال تولد او نیز اطلاع دقیقی موجود نیست. نسب کامل او بنا بر آن چه که در «جامع الانساب» (روضاتی 1337، ج 1، ص 158) آمده چنین است: أحمد بن زین العابدین بن عبد الله بن محمّد بن صالح بن جعفر بن أحمد بن حمزة بن قاسم بن حسین بن أبی أحمد عبد الله المشهدی بن محمّد بن على بن حسین بن محمّد الطبّان بن حسین بن أبی على أحمد بن محمّد بن عزیزی بن حسین بن أبی جعفر محمّد بن على بن حسین الطواف بن أبی الحسن على الخارص بن محمّد الدیباج بن الامام جعفر الصادق (علیه السلام) (برای تفصیل شناسایی اجداد او بنگرید: معلم حبیب آبادی، ج 1، ص 1189- 1194).

پدر صاحب ترجمه سیّد زین العابدین از علمای بزرگ امامیه و مقیم جبل عامل (میردامادی، مقدّمه لطائف غیبیه، ص 6) بود در محضر محقّق کرکی (م: 940) درس خوانده بود که پس از چندی مفتخر به دامادی وی گردیده است. صاحب ترجمه علاوه بر این که خاله زاده امیر محمّد باقر استرآبادی (م: 1041ق) - مشهور به میرداماد- است. مفتخر به دامادی استاد نیز بوده است.

تعدادی از تراجم که از وی نام برده اند (افندی، ج 1، ش 54: حر عاملی، ص 6) وی را به فضل و علم و زهد و تحقیق ستوده اند ولکن اطلاعی از خصوصیات احوال او نداده اند. القابی که برای وی در کتب موجود است. عبارتند از «احمد المحقّقین، «احمد المجتهدین»، «احمد الفضلاء والمحقّقین» و «سید المحقّقین».

اساتید؛ اساتید وی بدین قرارند: 1- امیر محمّد باقر داماد - مشهور به میرداماد از نوادگان محقّق کرکی: صاحب ترجمه اکثر علوم را از او فرا گرفت چنان که اجازه میرداماد به او حاکی از فراگیری معقول و منقول به نزد صاحب اجازه بوده است. همچون قواعد علامه، شفاء بوعلی و صاحب ترجمه تا آخر عمر به آراء استاد وفادار بود و به شرح بعضی از کتب او پرداخته است (افندی، ج 1، ش 54).

2- شیخ بهاء الدین عاملی - مشتهر به «شیخ بهایی»: صاحب ترجمه به نزد این استاد علوم منقول را کسب کرده و از او اجازه ای گرفته است. و لکن پس از چندی کتابی به نام «النفخات اللاهوتیة فی العثرات البهائیة»، نگاشته و در آن آراء اختلافی خود و استاد را تبیین نموده است. و همین را پاره ای سبب عدم شهرت وی دانسته اند (امین ج 9، ص 1408 قزوینی، ص 62 - 63).

اجازه های مؤلّف؛ از صاحب ترجمه چهار اجازه در دست می باشد که سه عدد آن ها از میرداماد و دیگری از شیخ بهایی است از سیاق اجازه های او چنین فهمیده می شود که مؤلف آن ها را در زمان تحصیل و بدو کار خود حیازت نموده است. علامه مجلسی در بخش اجازات «بحار الأنوار» (مجلسی، ج 106، ص 152 - 157) دو اجازه از میرداماد و یک اجازه از شیخ بهایی را به طور کامل نقل نموده است.

جایگاه صاحب ترجمه؛ وی مهمترین وارث فکری میرداماد است که کرسی درس استادش بدو رسیده و از این رو یکی از ارکان مهم فکر فلسفی مکتب اصفهان است که تداوم حکمت یمانی میرداماد و امدار اوست. وی افزون بر جامعیت در تمام علوم عصری به واسطه آشنایی با دیانت یهود و مسیحیت و بظاهر آشنایی با زبان عبری در آن زمان نقش بسیار بنیادینی را در مواجهه با این ادیان داشته است؛ تا بدان جا که چهار اثر خود را بدین مهم اختصاص داده است که در این میان «مصقل صفا» عملاً در نقد آراء ژروم گزاویه است و «لوامع ربانی» در رد نگاشته پیترو دلاواله است (علوی عاملی، 1373، مقدمه مصقل صفا، ص 25 - 59).

تألیفات؛ 1- «اظهار الحقّ و معیار الصدق»: در بیان احوال ابو مسلم خراسانی این رساله را به ظاهر مؤلف در تأیید کتاب امیر سیّد لوحی نگاشته که میرلوحی در آن به هجو ابو مسلم خراسانی و حلاج پرداخته است، و لکن مردم بر او شوریدند و صاحب ترجمه این رساله را به دفاع از او نوشت (اصفهان، کتابخانه شخصی سیّد محمّد علی روضانی، خطّی مرعشی، ش 4014؛ آقا بزرگ تهرانی، ج 4، ص 150 -151 و ج 1، ص 386 و ج 10، ص 206 و ج 11، ص 192، چاپ شده در مجموعه میراث اسلام و ایران، ش 2).

2- «بیان الحقّ وتبیان الصدق»: در احکام وقف (آستان قدس رضوی، خطّی، ش 2259، استادی ج 1، ص 23، کتابخانه مرکزی دانشگاه، ش 5894، و فهرست میکروفیلم های دانشگاه، ج 2، ص 129)

3- «تعلیقه بر حاشیه خفری بر شرح جدید تجرید قوشجی»

4- «تعلیقه بر حاشیه دوانی بر تهذیب» (ر. ک: شرح قبسات، ص 449).

5- «تعلیقه بر حاشیه میر سیّد شریف بر شرح عقائد عضدی» (نصیری امینی، ص 656 و 235 میکروفیلم های دانشگاه، ش 5757)

6- «ثقوب الشهاب فی رجم المرتاب»: در ردّ صوفیه (آقا بزرگ تهرانی، ج 5، ص 8 و ج 14، ص 255).

7- «جواب سؤالات خواجه نصیر از شمس الدّین خسروشاهی» که به خواهش محمّد صالح گرامی نوشته است (کتابخانه اهدایی مشکوه، ش 1079).

8- «حظیرة الأنس من أركان كتاب ریاض القدس»: شرح مختصر تجرید است نگاشته سال 1037 ق (منزوی، ج 16، کتابخانه مرکزی دانشگاه، ش 8483 و کتابخانه پرینستن، ش (3939) ریاض القدس.

9- «حواشی بر شرح هدایه میبدی»

10- «حواشی بر کافی» (چاپ شده در مجموعه شروح کافی، دار الحدیث)

11- «حواشی بر من لا یحضره الفقیه» (کتابخانه فخر الدّین نصیری میکروفیلم های دانشگاه، ش 5757)

12- «خطفات القدس»: مقالاتی است حکمی، پیرامون مسألة علم و مباحث نفس در الهیات و طبیعیات، نام آن در کتاب ریاض القدس آمده است (اصفهان، کتابخانه شخصی سیّد محمّد على روضانی ).

13- «رساله در اصول اعتقادات».

14- «رساله در اقوال دابّة الارض» (اصفهان، کتابخانه شخصی سیّد محمّد علی روضانی، چاپ شده در میراث حوزه اصفهان، دفتر 5)

15- «رساله در تقدّم نماز زیارت از بعید» (اصفهان کتابخانه شخصی سیّد محمّد على روضاتی چاپ شده در میراث حوزه اصفهان، دفتر (5)

16- «رساله در دفاع از مصقل صفا» (استادی، ج 3 ص 88 ش 1393، چاپ شده در پیوست مصقل صفا).

17- «رساله در سیادت شریف»: ظاهراً به تبعیت از استاد خود- میرداماد - بر اساس رساله او موسوم به اثبات السیادة من الامّ نگاشته است (آقا بزرگ تهرانی، ج 6، ص 270)

18- «رساله در طینت».

19- «رساله در نجاست خمر» که ردّی بر رأی ملّا محمّد امین استرآبادی است و در سال 1034 نگاشته است (کتابخانه مرکزی دانشگاه ش 3749؛ سپهسالار، ج 3، ص 283 ملک، ش 2134؛ فهرست کتابخانه اهدایی امام جمعه کرمان به دانشکده ادبیات، ش 251).

20 «رساله در نسب معاویه» (اصفهان، کتابخانه شخصی سیّد محمّد على روضاتی)

21- «رساله در وقف کفران»: گفتاری کوتاه در مبحث وقف در علم تجوید.

22- «روضة المتّقین»: شرحی بر مقصد پنجم و ششم تجرید که در مبحث امامت و معاد است و بعد از کتاب ریاض القدس نگاشته شده است (آقابزرگ تهرانی، ج 11 ص 302)

23- «ریاض القدس»: شرحی عربی و مبسوط پر تجرید و آراء قوشجی و خفری است که به سال 1028 نگاشته شده است و خلاصه آن همان کتاب «حظیرة الانس» است (کتابخانه شخصی سیّد محمّد علی روضانی).

24- «شرح اثنی عشریه شیخ بهائی».

25- «شرح اشعار اول جذوات» «عینان عینان لم یكتبهما قلم .....» (فهرست كتابخانه اهدایی امام جمعه کرمان به دانشکده ادبیات، ص 93، ش 65، چاپ شده در حاشیه نبراس الضیاء 1374).

26- «شرح ایماضات میرداماد»: در مسأله حدوث (در نسخه كحل الابصار، ش 6863 دانشگاه از آن ذکری شده است).

27 «شرح برهان شفاء» (اصفهان، کتابخانه شخصی سید محمّد علی روضانی با خطّ مؤلّف).

28- «شرح قاطیغور یاس شفاء» (اصفهان، کتابخانه شخصی سیّد محمّد علی روضاتی به خط مؤلّف).

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

29- «شرح قبسات» (چاپ شده در موسسه مطالعات اسلامی، تهران 1376ش).

30- «شهاب المؤمنین فی رحم الشیاطین المبتدعین» ردّ صوفیه (آقا بزرگ تهرانی، ج 14، ص 255).

31- «صواعق رحمان» رد یهود پیرامون تحریف تورات و زیور (آقا بزرگ تهرانی، ج 15، ص 94).

32- «عروة الوثقی با مفتاح الشفاء»: شرح إلهیات شفاء ساخته 1036 (خطّ مؤلّف مجلس، ش 1788، نیز مجلس ش 1787 دانشگاه اصفهان، ش 296).

33- «عقد الجواهر المتعلقة بكتاب التجرید الزاخرة»: شرح قسمت جواهر و اعراض تجرید الاعتقاد (خطّ مؤلّف: خطی مرعشی، اش 3944 و مرکز احیا میراث اسلامی، ش 3761).

34- «كحل الأبصار»: شرح اشارات (حائری، ج 5، ص 447 و 451، ش 1943 و 1944 دانشگاه، ش 5863).

35- «کشف الحقائق»: در شرح تقویم الایمان، مؤلّف دو شرح بر رساله استاد نگاشته است. اوّلین مرتبه شرح خود را در سال 1026 ساخته (آستان قدس رضوی به خط مؤلّف ش 222)، و مرتبه دوّم دیباجه شرح اوّل را عوض نموده (آستان قدس رضوی، ش 223 ساخته 1038) و از شرح اوّل تقریری جدید نموده است (چاپ شده در موسسه مطالعات اسلامی، تهران 1376 ش که متأسفانه دو شرح به طور ممزوج عرضه شده است).

36- «لطایف غیبیه»: در تفسیر آیات العقائد که در نوع خود بی نظیر است (چاپ شده، تهران 1396).

37- «لغز لوامع ربّانی» در مباحث عددی (خطّی مرعشی، ش 7591).

38- «المعات ملكوتیة»: در ردّ نصارا و تحلیل كلمات غامضة انجیل (خطّی مرعشی اش 7591، چاپ شده در مجموعه میراث اسلام و ایران، ش ......).

39- «لواقع ربّانی»: در تحریف انجیل (روضاتی 1337، ص 169، میکرو فیلم های دانشگاه، ش 4200؛ خطّی مرعشی، ش 2400 چاپ شده در دائرة المعارف قرآن، ج 2 سال 1406)

40- «مصابیح القدس و قنادیل الانس». به نام تعلیقه قدسیه نیز خوانده شده است به ظاهر شرح اوّلی مؤلّف

است كتاب تجرید که آراء خفری، قوشجی و دوانی را به طور مشروح مورد بررسی قرار داده است. و به مباحث نبوت و بقیه آن نپرداخته است. این شرح به سال 1011 پایان پذیرفته است (منزوی، 1332، ج 8، ص 481، ش 1875 به خطّ مؤلّف).

41- «مصقل صفا» در تجلیه آینه حقّ نما، گفتاری در نقد مسیحیان (چاپ شده، قم (1373).

42- «المعارف الالهیة»: شرح حدیث «من عرّف نفسَهُ فقد عرّف ربّه» (آقا بزرگ تهرانی، ج 21، ص 190)

43- «معراج العارفین»: شرح منهاج السالكین بحرانی، در مباحث کلامی و مختصری از فقه (نسخه مؤلف به نزد حاج آقا جعفر میردامادی و میکروفیلم های دانشگاه ج 2، ص 173).

44- «مناهج الأخبار» شرح استبصار به نام عنایات الأخبار نیز خوانده شده است (چاپ شده به صورت عکسی در دو مجلد، سال 1399).

45- «منهاج الصحّة»: گفتاری فارسی در شطری از اصول اعتقادات و بخشی مشبع در احکام نماز «آستان قدس رضوی، ش 21488، 8157)

46- «منتهاج صفوی»: درباره فضایل سادات، نگاشته سال 1013 (نقیبی، ص 166).

47- «النفحات اللاهوتیة فی العثرات البهائیة»: بیرامون ایرادات وارده بر شیخ بهایی «حائری، 1345، ج 5، ص 181 کتابخانه ماکو به خطّ عاملی، ش 703).

وفات؛ در گذشت مؤلّف بنا به نقل صاحب «الذریعه» پس از سال 1054 و قبل از 1060 در اصفهان واقع شده است (امین، ج 8، ص 198؛ مهدوی، ص 122) و ظاهراً مستند این گفتار بیان ملّا مطهّر بن محمّد المقدادی است. که در رساله «رد الصوفیه» از سیّد نام برده و طلب مغفرت بر او نموده است با توجه به این که نگارش این رساله به سال 1060 ق است. ولی با توجه به آن چه که در پشت کتاب خطى «كحل الابصار»، کتابخانه مرعشی آمده است تاریخ وفات در سال 1063 ق است.

مدفن وی بنابر پاره ای از استاد شفاهی در تکیه «آقا رضی *» در اصفهان می باشد که دارای صورت قبر مشخصی نیست (مهدوی، ص 147).

منابع: محمّد محسن آقا بزرگ تهرانی، الذریعه ج 10 و 11 و 5 15، قم 1408 ق همو، الذریعه، ج 6. قم 1365 ش؛ همو، الدریعه، ج 14، نجف اشرف 1381ق؛ همو، الذریعه، ج 21 تهران 1391ق؛ رضا استادی، فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه فیضیه قم، قم 1396 ق سیّد محسن امین، اعیان الشیعه 10 مجلد، بیروت 1406 ق؛ میرزا عبدالله افندى، ریاض العلماء، 6 مجلد، تحقیق سیّد احمد حسینی به اهتمام سید محمود مرعشی قم 1401ق؛ رسول جعفریان، میراث اسلام و ایران، دفتر دوم، قم 1374 ش؛ عبد الحسین حائری، فهرست نسخ خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ج 5 تهران 1345 ش محمّد تقی دانش پژوه، فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ج 8 تهران 1339 ش؛ همو، فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران مجموعه امام جمعه کرمان، اهدایی احمد جوادی، ج 3 تهران 1344 ش؛ محمّد تقی دانش پژوه و علینقی منزوی، فهرست کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار، ج 3 تهران 1340 ش؛ سیّد محمّد على روضاتی، فهرست کتب خطی کتابخانه های اصفهان، ج1، اصفهان 1337ش؛ سیّد احمد علوی عاملی، لطائف غیبیه، به اهتمام سیّد جمال الدین میردامادی تهران 1396 ق؛ همو، مصقل صفا، مقدمه و تصحیح و تعلیق حامد ناجی اصفهانی به اهتمام سیّد جمال الدین میردامادی، قم 1373 ش؛ همو، شرح كتاب الفیسات میرداماد، تحقیق حامد نساجی اصفهانی، تهران 1376 ش؛ میرزا محمّد علی معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج 4، اصفهان 1352ش؛ علینقی منزوی، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، فهرست کتابخانه اهدایی سیّد محمّد مشکوه تهران 1332 ش؛ احمد منزوی، فهرست نسخ خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ج19، تهران 1348 ش سیّد مصلح الدین مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، دو مجلد، چاپ رحیم قاسمی و محمّد رضا نیلفروشان اصفهان 1384ش؛ فخر الدین نصیری امینی، گنجینه مجموعه خطوط 3 مجلد، تهران 1397 ش؛ سیّد حسن نقیبی، فهرست نسخه های خطی کتابخانه آستان مقدس حضرت معصومه قم 1357ش؛ محمّد جواد نور محمّدی، میراث حوزه اصفهان، دفتر 5 اصفهان 1387 ش.

/حامد ناجی اصفهانی/

علوی عاملی، میر سیّد محمّد عبد الحسیب؛ فرزند میر سیّد احمد * بن زین العابدین علوی است که این زین العابدین از علمای جبل عامل بود و پس از چندی به قصد تحصیل به نجف اشرف مهاجرت کرد و سپس داماد محقق کرکی گشت میر سیّد احمد علوی پدر صاحب ترجمه نیز داماد و پسر خاله حكیم ثالث میرداماد است که علاوه بر افتخار دامادی میرداماد بزرگترین شاگرد مکتب یمانی میرداماد و بزرگ وارث علمی اوست. از این رو با توجه به آن که تنها فرزند میرداماد، مادر صاحب ترجمه است و از سوی پدر و

مادر حفید محقق کرکی نیز هست و پدر او وارث حکمت یمانی میرداماد است تنها وارث علمی میرداماد در آن دوران میر عبدالحسیب است. علی رغم آن که صاحب ترجمه در عصر خود صاحب عنوان بوده متأسفانه از سال تولد و چگونگی زندگی وی اطلاع دقیقی در دست نیست.

تصویر

رساله ارث

با توجه به فوت میرداماد در سال 1041 ق و دامادی علوی عاملی در سالیانی پیش از آن تولد وی را می توان قبل از 1040 ق پیش بینی کرد تاریخ وفات وی نیز همچو تاریخ تولدش، دقیقاً معلوم نیست و تنها در گزارش ما دو نقل متعارض از سیّد مصلح الدین مهدوی * هست که ابتدا در «تذکرة القبور» (ص 122-123) وفات او در 1133 ق دانسته شده و سپس در کتاب «سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان»، (ص 118) در سال 1121ق گفته شده است. بنابر استاد شفاهی خانوادگی که به همین دو کتاب راه یافته مدفن وی در کنار پدر خویش در تکیه آقا رضی * مجاور تکیه خوانساری ها * و صاحب روضات * گزارش شده که هم اکنون هیچ اثری از این دو مدفن باقی نیست و چه با اصل این گزارش مشکوک باشد.

تصویر

رساله صراط الزاهدین

آثار؛ 1. «نبصرة المجتهدین فی استظهار حجب استار الیقین»، در بیان حجّیت اجماع و نماز جمعه؛ زیرا از ادلّه مثبت نماز جمعه ادعای اجماع بر آن بوده که تحلیل حکم اجماع به نوعی موجب تغییر حکم در وجوب نماز جمعه و عدم آن می گردیده است. از این رساله یک نسخه در کتابخانه مرعشی نجفی مجموعه ش 5338 نگهداری می شود (حسینی، 1366، ج 14، ص 125) و نسخه دیگر در کتابخانه مکتبة الزهرای اصفهان به شماره 105 موجود است (فقیه امامی، ص 71).

بحث اختصاص داده و تمامی آیانی را که به نوعی بیانگر عدم عصمت و سهو در ساخت انبیاء است، پاسخ داده است. از این رو بازخوانی این دو اثر و میزان نوآوری های آن بایسته پژوهشی است. از این رساله نسخه ای در کتابخانه اهدایی دکتر مشکات نگاشته ذی القعده 1069 ق موجود است (درایتی، ج 3، ص 209)، همچنین رساله نسخه ای دیگر در کتابخانه اصغر مهدوی به شماره 130 موجود است (همان جا).

تصویر

رساله عرش الایقان

فرزندان؛ 1. سیّد زین العابدین (صدر، ص 23؛ مقدمه علاقة التجرید، ص 78).

درباره او گفته است: «میرزا اشرف خلف مرحوم میرزا عبد الحسیب، حبیبه زادة سید الحكماء امیر محمّد باقر داماد [....] به علو حسب و نسب معروف و به فضایل نفسانیه موصوف بود روزگاری به عزت و احتشام در اصفهان گذرانید [.....] به حکم وراثت در مراتب علمی افادت پناه و بر معارف ذوقی آگاه بود و در سخن فهمی صاحب دستگاه گاهی التفات به گفتن شعر می فرمود».

تصویر

منابع: محمّد محسن آقا بزرگ تهرانی، الذریعة الى تصانیف الشیعة، بیروت 1403ق؛ سیّد جعفر اشکوری، فهرست نسخه های عکسی مرکز احیاء میراث اسلامی، ج 1، قم 1377ش؛ اوکتایی، فهرست نسخه های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج 4، مشهد 1325 ش؛ عبد الحسین حائری، فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ج 10، تهران 1348 ش؛ محمّد علی حزین لاهیجی، تذكرة المعاصرین، چاپ معصومه سالک، تهران: سیّد احمد حسینی، فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی ج 14. قم 1366 ش؛ همو، فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه آیت الله بروجردی کرمانشاه، قم 1380ش؛ همو، فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ج 25، قم 1374 ش؛ سیّد جعفر حسینی، فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت الله فاضل خوانساری دو مجلد، قسم 1374 ش؛ مصطفی درایتی، فهرستواره دست نوشته های ایران 12 مجلد تهران 1389ش؛ سیّد محمّد علی روضاتی، فهرست کتابخانه شخصی روضانی اصفهان 1341 ش؛ علی صدرایی خوبی فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی ج 3، تهران 1377ش؛ سیّد حسن صدر، تكمله أمل الأمل تصحیح سید احمد حسینی الشکوری، قم 1403ق؛ سیّد محمّد عبد الحسیب علوی عاملی، قواعد السلاطین، چاپ رسول جعفریان، تهران 1384 ش؛ همو، عرش الأیقان فی شرح تقویم الایمان، تصحیح على أوجبی و اکبر ثقفیان، تهران 1390ش براتعلی غلامی مقدم فهرست کتب خطی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، ج 20، مشهد، 1379ش؛ سیّد احمد فقیه امامی، فهرست نسخه های خطى مكتبة الزهرا، تصحیح سید صادق حسینی اشکوری، قسم 1385 ش؛ احمد منزوی، فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ج 16، تهران 1348 ش؛ سیّد مصلح الدین مهدوی سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان 1370 ش؛ محمّد وفادار مرادی، فهرست کتب خطی کتابخانه مرکزی استان قدس رضوی، ج 15، مشهد 1376 ش.

/حامد ناجی اصفهانی/

علوی، سیّد محمّد؛ فرزند سید على بن سید مرتضی بن سیّد احمد بن سیّد مرتضی مشهور به میرلوحی، در درچه در خاندان علم و اجتهاد به دنیا آمد.

تصویر

سیّد محمّد علوی بروجردی

یکی از خاندان های علمی، که در طول چندین قرن، مهد پرورش علما و مجتهدان و مؤلفان بزرگی بوده،

خاندان موسوی درچه ای است. سادات میرلوحی در اصل از اولاد و احفاد میر سیّد تسوحی سبزواری هستند که بعدها به تناسب نام های خانوادگی مختلفی برگزیدند. این خاندان از زمان میرسید لوحی یعنی عصر صفوی تا عصر حاضر، شخصیت های بزرگ علمی، هنری و سیاسی و غیره زیاد داشته اند.

سیّد مرتضی پدر سیّد علی خود از علمای اصفهان و دارای مدارج عالیه علمی بود و قسمت زیادی از تحصیلات فرزندان را خود به عهده داشت و چون پدرش سیّد احمد (م: 1244ق) ساکن درچه شده بود، او هم به امر ارشاد و تبلیغ و تدریس مردم آن جا مشغول بود. اهالی محل در مقابل منزل سیّد مرتضی مسجدی بنا کردند که در آن جا به امامت جماعت و تبلیغ بپردازد و پایگاه تعلیم و تدریس او باشد. وی در 29 شعبان 1288ق فوت نمود. او دارای نه پسر و یک دختر بود که از جمله فرزندان وی سیّد محمّد باقر درچه ای * و سیّد محمّد مهدی درچه ای * و همچنین سیّد علی درچه ای، پدر سیّد محمّد علوی صاحب عنوان می باشد. سیّد علی اولین فرزند پسر سیّد مرتضی بوده و با فوت پدر (م: 288 ق) به امر تحصیل و تربیت برادران دیگرش می پردازد.

سیّد علی دارای سه فرزند پسر به نام های سیّد محمّد و سیّد مرتضی و سیّد ابوالقاسم بود.

سیّد محمّد که فامیلی عضوی را برای خود انتخاب نمود از شاگردان عموی خود سیّد محمّد باقر درچه ای و آخوند شیخ عبدالکریم گزی * بود.

وی پس از طی دوران تحصیلات راهی نجف اشرف شد و از نزدیکان شیخ الشریعه اصفهانی بود. از هم درسان وی در نجف آیت الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی و سیّد مصطفی کاشانی بودند.

از اتفاقات دوران تحصیل علوی در نجف وقوع جنگ جهانی اول (1914 - 1918م) است که در آن جنگ علمای عراق فتوای جهاد می دهند. در آن زمان رسم بر این بوده که علما و طلبه ها هر کس که می خواست به جهاد برود به حرم امیر المؤمنین علی علیه السلام می رفت و پس از طواف یک شمشیر حمایل می بست و روانه جهاد می شد. اولین کسی که اقدام به این کار نمود سیّد محمّد علوی بود و از این رو در نجف به سیّد محمّد مجاهد اشتهار یافت.

بعد از این به دنبال سخت گیری هایی که به علمای مجاهد نجف می شد وی ناچار به بازگشت به ایران می شود. در مسیر بازگشت به هنگام عبور از شط دچار حادثه می شود و کتابچه خاطرات روزانه اش از بین بعدها به تناسب نام های خانوادگی مختلفی برگزیدند. این می رود.

پس از بازگشت به ایران در زادگاه خود، در چه ساکن می شود. در این زمان مدتی دچار نابینایی موقتی می شود. مدت دو سالی که در درجه بود به منبر می رفت و چون به مثنوی و اشعار حافظ و سعدی علاقه بسیار زیادی داشت روی منبر مثنوی را با صدای بسیار خوشی می خواند. علاقه وی به مثنوی به حدی بود که هنگام وفات هم سر بر مثنوی نهاده و جان داده بود.

بعد از در سال از زادگاه خود به تهران رفت و در مدرسة سادات اخویه برای مدت کوتاهی تدریس نمود و سپس به امر قضاوت در دادگستری پرداخت و از سال 1310ش در اداره ثبت مشغول فعالیت شد.

علوی در علم موسیقی اطلاعات بسیار داشت و با بزرگانی در این علم مانند حبیب شاطر حاجی و شیخ اسماعیل تاج الواعظین * دوستی و رفاقت داشت. در علم طب نیز اطلاعات و آگاهی داشت. دارای طبع شعر بود و گاه گاهی اشعاری می سرود و در محافل دوستانه با بزرگان و معاریف اصفهان که در منزل محمّد باقر الفت برگزار می شد شرکت می نمود.

وی در 21 جمادی الاولی 1374 ق فوت شد و پیکرش را در مکانی که محمّد باقر الفت در جنوب تکیه بروجردی * بنا نموده بود، به خاک سپردند.

با تأسیس فرودگاه اصفهان در این قسمت از تخت فولاد، متأسفانه مزار این عالم نیز مانند بسیاری دیگر از قبور از بین رفت.

در فوت این عالم شعرای اصفهان اشعاری سرودند. از جمله سیّد علی بدیع زادگان متخلص به «هور*»، ماده تاریخی برای او سروده است.

خرد از جمع اولیای سخن *** خواست تاریخ فوت او از هور

گفت سید محمّد علوی *** با امیر عرب بود محشور

منابع: حمید خلیلیان، مصاحبه با سیّد ضیاء الدین علوی، 1385ش؛ همو، پرستان فضیلت، اصفهان 1385 ش.

/حمید خلیلیان/

علوی موسوی خوانساری، سیّد علی؛ عالم فاضل ادیب، فرزند عالم جلیل آقا میرزا ابو القاسم بن سیّد

على بن سیّد ابوالقاسم علوی در خوانسار متولّد شده است. وی تحصیلاتش را در زادگاهش آغاز و از محضر عمویش سیّد حسین علوی استفاده نمود و سپس به اصفهان مهاجرت نموده و از اساتید حوزه این شهر نیز استفاده کرد. سیّد علی علوی سپس به شغل معلمی در مدارس جدید پرداخت و علوم ادبی و لغت و عربی را تدریس می نمود. همچنین وی از خطبای مشهور در اصفهان بوده است (ابن الرضا، ج 3، ص 164).

سیّد علی علوی سرانجام در دوم جمادی الآخر 1398ق فوت و در صحن تكیة سیّد محمّد لطیف خواجویی * به خاک سپرده شد (سنگ مزار).

منابع: سید مهدی ابن الرضا، ضیاء الابصار، چهار مجلد. قم 1382 ش.

/حمید خلیلیان/

علی اکبریان میرزا علی اکبر؛ طبیب حاذق حافظ قرآن کریم و ادیب خوشنویس معروف به حاج میرزا على أكبر حکیم در سال 1221ق در محله بیدآباد اصفهان چشم به جهان گشود. از آثار خط وی کتابت قرآن کریم است که در سال 1262 ق شروع نمود و در روز چهار شنبه اول شعبان 1266 ق در محله بیدآباد به پایان رساند.

تصویر

میرزا علی اکبر علی اکبریان

میرزا علی اکبر که به امر طبایت مشغول بوده شاگردانی را نیز تربیت نموده که از آن جمله است سیّد اسد الله پناهنده (فوت دوشنبه 4 دی 1351 ش/ 18 ذیقعده 1392 ق مدفون در تکیه خادم الشریعه *) طبیب و داروشناس بزرگ معاصر بوده که در کنار مسجد بیدآباد در خیابان مسجد سیّد داروخانه داشته است.

علی اکبریان در تمام سال های زندگی به طبابت درمان نشر قرآن مجید پرداخته و در سن 72 سالگی در روز پنج شنبه اول رمضان 1293 ق در محله بیدآباد فوت و در تکیه خادم الشریعه در آرامگاه خانوادگی به خاک سپرده شد.

از فرزندان وی میرزا داود علی اکبریان نیز از حافظان قرآن و فرزند میرزا داود، حاج میرزا احمد علی اکبریان ملقب به فرشی بوده که هر دو پس از فوت در کنار پدر و جدش به خاک سپرده شده است (اکبریان، شرح حال میرزا علی اکبر حکیم، مخطوط).

تصویر

خط استاد علی اکبریان

منبع: مهندس داود علی اکبریان، شرح حال میرز علی اکبر حکیم، مخطوط.

/حمید خلیلیان/

على بالایی مصطفی (رضا)؛ فرزند غلامحسین و مادرش بتول در 4 آذر 1337ش در خانواده ای کشاورز و متدین در روستای جریان از توابع کراج در جنوب شرقی اصفهان به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را تا پنجم دبستان

ادامه داد و به علت مشکلات و نبود امکانات کافی از ادامه تحصیل بازماند و برای کمک به پدرش به کشاورزی پرداخت.

تصویر

شهید مصطفی علی بالایی

در سال 1355ش به خدمت سربازی رفت و پس از مدتی بنا بر فرمان امام خمینی رضوان الله علیه از پادگان قرار کرد. همزمان با حوادث انقلاب اسلامی در تظاهرات و راهپیمائی ها شرکت داشت و اعلامیه های امام را میان مردم توزیع می کرد با پیروزی انقلاب اسلامی به خدمت بازگشت و برای حفاظت از سد شاه عباس (زاینده رود) به منطقه چادگان فرستاده شد. با پایان یافتن خدمت وظیفه و شروع حوادث کردستان به همراه عده ای از رزمندگان اصفهانی به کردستان رفت و در عملیات پاکسازی شهرها و روستاهای کردستان از سلطه ضد انقلاب شرکت داشت و یکبار هم مجروح گردید. مصطفی پس از بازگشت سلامتی خود، در گردان ضربت به فعالیت ادامه داد. با شروع جنگ تحمیلی در پاییز سال 1359ش به همراه تعدادی از رزمندگان اسلام همچون شهید خرازی به جبهه های خوزستان در دارخوین آمد. مصطفی در عملیات فرماندهی کل قوا در 1360/3/21ش شرکت داشت و مجروح گردید. پس از بازگشت سلامتی خود مسئولیت خط دفاعی نهر شادگان تا رودخانه کارون را بر عهده گرفت و شبانه روز در تثبیت این خط دفاعی و کاهش تلفات رزمندگان اسلام تلاش بسیاری به عمل آورد. سرانجام در تاریخ 1360/5/28ش هنگام حمله نیروهای بعثی به این خط دفاعی مس حکم بر اثر اصابت ترکش به شدت مجروح شد و در حالت کما رفت و مدتی در بیمارستان اهواز بستری بود (منتظر القائم، مصاحبه با سیّد علی بنی لوحی) و سرانجام در تاری 11 /7/ 1360 به شهادت رسید پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان در قطعه ثامن، ردیف 5، شماره 34 به خاک سپرده شد.

سیره اخلاقی شهید؛ وی از کودکی به انجام عبادات و نماز و روزه اهمیت می داد دوستدار اهل بیت علیهم السلام بود. اگرچه قامتی رشید و بلند داشت ولی قیافه او مظلوم و خوش اخلاق و همواره شاداب و پر تحرک بود (منتظر القائم، مصاحبه با رسول کمال).

فرازی از وصیت نامه شهید؛ اولین خواسته ام از ادامه دهندگان راه شهیدان این است که در حق من دعای خیر کنند و از خدای متعال بخواهند که شهید واقعی به تمام معنی باشم در ثانی آنان نیز خود را برای چنین راهی هر چه بیشتر آماده سازند که عوامل آن به اطاعت از قرآن و علماء و در این زمان به خصوص اطاعت از رهبر بزرگ انقلاب توصیه می کنم و همچنین روحانیت متعهد برای مادر و برادران و خواهران از خدای برگ طلب آمرزش و صبر و استقامت می کنم و آنان را توصیه به صبر می کنم و امید است که با این گونه کارهایتان مسیر و راه زینب را بپیمائید و ما هم راه حسین را (1360/4/20).

منابع: بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ اصغر منتظر القائم، مصاحبه با سیّد علی بنی لوحی 1392 ش؛ همو، مصاحبه با رسول کمال، 1392ش.

/اصغر منتظر القائم /

علی بیک، حسنعلی؛ فرزند مصطفی در 17 مرداد 1331ش از مادرش ربابه در محله تو خیابان طالقانی به دنیا آمد. وی در خانواده ای متدین در اصفهان رشد یافت. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در اصفهان گذراند و سپس در رشته شیمی دانشگاه اصفهان پذیرفته شد. وی اوقات فراغت خود را با مطالعه ورزش کوهنوردی و خواندن قرآن و نهج البلاغه سپری می کرد و با تشکیل جلسات دینی در مساجد دوستان خود را با روح تعالیم عالیه اسلام آشنا می نمود.

در دانشگاه با مسائل سیاسی بیشتر آشنا شد و حیات طیبه خود را در پیمودن مسیری که حضرت امام خمینی رضوان الله علیه ترسیم کرده بودند پیدا کرد و در آن گام نهاد وی پس از آن که در مراسم ختم حاج آقا مصطفی خمینی در مدرسه صدر بازار اصفهان شرکت نمود و نام امام را فریاد کرد مورد تعقیب ساواک قرار گرفت و در 1356/8/21ش دستگیر و روانه زندان شد و پس از

هشت ماه اسارت از زندان آزاد گردید. پس از آزادی از زندان دست از مبارزه با رژیم پهلوی برنداشت. پس از زلزله طبس به آن منطقه رفت و حدود یک سال با تلاش بسیار به خدمت رسانی به زلزله زدگان مشغول بود. در حوادث انقلاب اسلامی در فعالیت های انقلابی و راهپیمائیها شرکت و حضور فعال داشت (ارکدستانی، ص 152؛ سند شماره 10/8973 ه 2 به تاریخ 1356/8/21ش؛ ص 28- 29) با پیروزی انقلاب اسلامی دست از فعالیت های انقلابی و کمک به محرومان برنداشت و تحصیلات دانشگاهی را تا مقطع کارشناسی به پایان رسانید و سپس در جهاد سازندگی مشغول خدمت به مردم محروم در سیستان و بلوچستان شد (فروغی ابری، ص 282) و با شروع غائله کردستان و فعالیت های گروه های ضد انقلاب اسلامی به آن دیار عزیمت کرد. سپس با شروع جنگ تحمیلی به منطقه جنوب رفت و مشغول فعالیت در خط مقدم روستای سلمانیه و محمّدیه از توابع دارخوین شد (ارکدستانی، ص 153).

حسنعلی پس از آمادگی چندین ماهه سرانجام در عملیات فرماندهی کل قوا 21 خرداد 1390 ش در منطقه دارخونین شرکت کرد و پس از نبردی سخت با دشمنان یعنی به شهادت رسید پیکر پاک این شهید در گلستان شهدای اصفهان در قطعه فرمانده کل قوا، ردیف 3 و 17 به خاک سپرده شد.

فرازی از شهادتنامه شهید علی بیک؛ همانا سراسر حالت انسان در عالم قیامت است ما باید راه شهدا، انبیاء و صالحین را ادامه دهیم ما باید قرآن را در یک دستمان و در دست دیگرمان اسلحه باشد و گفتار آن رهبر، آن رهبر اعظم، آن روح خدا، آن امید خدا، ملائکه انبیاء را دقیقا بجان خریده و به پیش برویم ما باید برای انقلاب اسلامی زیاد کوشش کنیم از خودمان و منافع خودمان دور باشیم زیاد فکر کنیم زیاد عبادت کنیم. دشمن را از وی در دوران انقلاب اسلامی ریشه بکنیم و به فکر یک جامعه اسلامی الهی باشیم.

یک نصیحت دارم به شما برادران و خواهران و همه شما اعضاء خانواده که به فکر خدا باشید و قیامت را مد نظر داشته باشید برای اسلام عزیز پرکار و فعال باشید از قرآن و نماز دور نشوید که دیر یا زود می میریم و همگی به عالم قیامت خواهیم رفت در زندگی روزمره دنباله رو روحانیت پاک و متعهد اسلامی باشید که این ها نه دین را می فروشند و به کشور را به حرف های ضد انقلاب و کفار منافق، مشرک و..... (ارکدستانی، ص 154).

سیره اخلاقی شهید علی بیک وی فردی خوش اخلاق و بسیار باوقار و اهل تهجد و نماز شب بود و در کلاس های مذهبی با خلقی خوش به جذب جوانان می پرداخت به پدر و مادرش بسیار احترام می گذاشت. در خط مقدم بسیار کوشا بود و کمتر به مرخصی می رفت. همیشه در آرزوی شهادت بود. بانی که در نامه های خود برای خانواده اش از شهادت سخن می گفت. در آخرین سخنان خود دو ماه پیش از شهادت به مادرش گفت: «من وقتی مادر شهیدان را می بینم تنم به لرزه در می آید. نمی توانم ببینم من این جا راحت نشسته و برادران در جبهه می جنگند و شهید می شوند. ما مسئول قطره قطره خون این شهیدان هستیم» (ارکادستانی، ص 153؛ مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات ج 1، ص 21).

منابع: حسن ارکدستانی، حماسه دارخوئین، اصفهان 1361 ش؛ بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان، اصغر فروغی مشغول فعالیت در خط مقدم روستای سلمانیه و محمّدیه ابری، آخرین امتحان اصفهان 1390 ش؛ مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک استان اصفهان، ج 1، تهران 1382 ش.

/مریم جان نثاری/

علیخانی، غلامرضا؛ فرزند محمّد و مادرش مریم، اول تیرماه 1331ش در شهر اصفهان به دنیا آمد و در همین شهر رشد و نمو پیدا کرد. پس از پایان دوره متوسطه در رشته الکتروتکنیک وارد ارتش شد و در سال 1354ش به استخدام هوانیروز درآمد و پس از شرکت در آزمون های ورودی خلبانی به عنوان خلبان وارد کادر پروازی هوانیروز شد. او پس از مدتی به آموزش هلی کوپتر 214 روی آورد و در این کار تا رده استاد خلبانی پیش رفت.

دور باشیم زیاد فکر کنیم زیاد عبادت کنیم. دشمن را از وی در دوران انقلاب اسلامی عناصر بومی بود با علمای اصفهان ارتباط تنگاتنگ داشت و از آن ها درباره خط مشی خود سؤال می کرد و پرسنل انقلابی هوانیروز را که در عمل اولین یگان ارتش بودند با لباس های نظامی به راهپیمایی علیه شاه پرداختند. هدایت نمود. در دوران جنگ تحمیلی در جبهه های جنوب حضور یافت و در حمل و جابجایی مجروحان کمک می کرد. وی در عملیات مختلف حضور داشت. در دوران جنگ بیش از ده سال از خدمت خود را در شهرستان کرمانشاه گذراند و پس از نیاز وی به آموزش جوانان نسل جدید به عنوان استاد خلبان به پادگان مرکز

آموزش شهید وطنپور هوانیروز اصفهان منتقل شد و در حالی که در گروه پشتیبانی عمومی خدمت می نمود، در هفته چند روز را در آن مرکز به آموزش پرسنل خلبان می پرداخت وی در دوره هشتم ریاست جمهوری مامور جمع آوری آراء مردم منطقه محروم چهار محال بختیاری شد و روز بعد از انتخابات در حال حمل آرای مردم بود که گرفتار طوفان شد و بر اثر شدت باد، هلی کوپتر آن ها به کوه اصابت کرد و کاروان 10 نفره آن ها در تاریخ 19 خرداد 1380ش به خیل شهدا پیوستند (پور بزرگ، ص 220 -221). پیکر پاک شهید علیخانی پس از تشییع در گلستان شهدای اصفهان قطعه یوسف 3، ردیف 8 و شماره 25 به خاک سپرده شد.

سیره شهید؛ وی بسیار متین و مؤدب بود و متانتش زبانزد خاص و عام بود در کارهایش بسیار منظم و مرتب بود. وی بسیار متعهد و متدین و اهل نماز جماعت بود (پور بزرگ، ص 224).

منابع: پایگانی بنیاد شهید استان اصفهان؛ علیرضا پوربزرگ، اهالی اسمان، تهران 1383ش.

/مریم جان نثاری/

عماد الواعظین، حاج میرزا احمد؛ فرزند ملا محمّد حسین * بن ملا یوسف کربکندی * عالم فاضل واعظ عامل و خطیب ادیب از بزرگان اهل منبر در اصفهان است. وی در ربیع الاول 1298ق / 1255 ش در اصفهان در محله نیم اور دیده به جهان گشود (عمادزاده، دائرة المعارف رجال اسلام، مخطوط).

تصویر

تحصیلات، احوال و اوصاف اخلاقی؛ در همان ایام جوانی به تحصیل علم در حوزه اصفهان و مدرسه تیم اور پرداخت و از محضر علما و مدرسان طراز اول اصفهان بهره های علمی بسیار برد. از استادان او می توان به حضرات آیات ملا محمّد حسین کرمانی، آخوند گزی *، سیّد محمود کلیشادی *، سیّد مهدی نحوی *، حاج آقا منیر الدین بروجردی * و آخوند ملا محمّد حسین فشارکی * اشاره کرد (مهدوی، 1386، ج 1، ص 407؛ غلامحسین عمادزاده، مخطوط).

میرزا احمد در ادبیات فقه اصول تفسیر و حدیث مسلط بود و با داشتن حافظه قوی و تبحر در فن حدیث از وعاظ و خطبای مشهور اصفهان بود. از آن جا که مانند پدر و نیاکانش زندگی خود را از طریق کار زراعت اداره می کرد. در فن منبر و موعظه از مشاهیر شهر و در زمره روحانیان محترم و مجلل به شمار می رفت و خدمت خود را از روی صمیمیت و حقیقت انجام می داده است. در تمام عمر با ارادت تمام و راستی و اخلاص، مردم را به سوی مبدأ و معاد از طریق خاندان آل محمّد (صلی الله علیه و آله) ارشاد می نمود. مشعل هدایت و ارشاد را به دست گرفته و ترویج شعایر دین و تبلیغ احادیث شرع مبین می نمود.

مناعت طبع عزت نفس قناعت و بردباری در زندگی و ارادت به آستان اهل بیت (علیهم السلام) و صرف اکثر اوقات خود به مطالعه از صفات برجسته این واعظ مستعظ بود. روح صفا و وفا و حسن سیرت و سلوک وی زبانزد عام و خاص بود و همین امر موجب شد تا علاقه یکی از تجار سرشناس اصفهان که از خاندان شیخ بهایی بود به سوی او جلب گشته و میرزا احمد با دختر با فضیلت او ازدواج نماید از میرزا حسین عمادزاده نقل است که دولت آبادی از شخصیت های نافذ و از دوستان خاص عماد الواعظین و متصدی صدور اجازه دفاتر اسناد ازدواج و طلاق مکرر به میرزا احمد پیشنهاد و حتی اصرار به گرفتن دفتر ازدواج و طلاق می داد ولی ایشان با وجود نیاز مالی هرگونه ارتباط مادی با دولت و قدرت را منافات با خدمتگزاری به آستان امام حسین علیه السلام می دانست و امتناع می ورزید (عمادزاده، دائرة المعارف رجال اسلام مخطوط غلامحسین عمادزاده، شرح احوال خاندان عمادزاده، مخطوط).

معلم حبیب آبادی در اجازه به حسین عمادزاده از پدرش میرزا احمد چنین یاد می کند: «العالم الواعظ الامجد الحاج میرزا احمد سلّمه الله تعالى ابن الواعظ الحافظ الدارى الاخوند الملا حسین الکربکندی البرخواری المعروف فی عصره بعماد الواعظین»، شیخ

محمّد حسین ذو علم فشارکی نیز میرزا احمد را چنین توصیف کرده است: «العالم العامل المجمد الواعظ القاصح الصالح المسدّد الخبر المعتمد المولى الأمجد الحاج میرزا احمد عماد الواعظین من اعاظم خدّام ائمه الطاهرین». آیت الله حاج شیخ مرتضی اردکانی از فقیهان نام آور حوزه اصفهان در وصف میرزا احمد عماد الواعظین خطاب به نواده اش دکتر غلامحسین عمادزاده فرموده بود: «جدّ شما معنای مکر را نمی فهمید». حاج شیخ محمود مفید * نیز از او به «مولانا الصالح التقى و الخبر الالمعی مروج الشریعه الغراء و المعدود من جمله الوعاظ» و حاج میرزا محمّد طبیب زاده به «مولانا مروج الشریعة الغرا و المعدود فی عداد اعاظم خدمة خالس آل الكساء السند الممجد الامجد مولانا الحاج میرزا احمد العماد» یاد کرده اند.

گفتنی است که حاج میرزا احمد عماد الواعظین یک سفر به مکه و چهار سفر به کربلا و شش سفر به مشهد رضوی داشته است (عماد زاده 1342، ص 397،395 ، 408 ,404 غلامحسین عمادزاده، مخطوط).

وفات و مدفن: میرزا احمد در روز سوم جمادی الثانی، سالروز وفات حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) در مجلس تعزیه و تذکری که به نام آن بانو در منزل فرزندش در اصفهان تشکیل شده بود و جمعی از طبقات مختلف حاضر بودند با سایر وعاظ و روضه خوان ها همکاری در توسل نموده و بیش از بیست. دقیقه با حال ضعف در مدح و منقبت بانوی دوسرا احادیث متواتری را نقل و مراثی و مدایح خواننده و با گریه و توسل و دعا منبر خود را خاتمه می دهد. پس از چند دقیقه که از جای خود حرکت کرده و از فراز منبر به پایین می آید در اثر سکته به زمین افتاده و در حدود شود. سالگی جان به جان آفرین تسلیم می کند. تاریخ وفات وی را روز جمعه سوم جمادی الثانی 1383 ق / 1343ش و در برخی منابع به سال 1384 ق نوشته اند.