ریحانة الادب حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقیهان حکیمان متکلمان ریاضى دانان منجمان مورخان ادیبان طبیبان و جلد 5

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : م‍درس‌، م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌‏‫، ‏‫۱۲۵۸‬- ‏‏‏‏‏‏‏۱۳۳۳.‬

‏عنوان و نام پديدآور : ریحانه‌الادب : حاوی زندگانی متجاوز از پنج‌هزار تن از فقیهان، حکیمان ،متکلمان ،ریاضی‌دانان ،منجمان ،مورخان و... [کتاب]/ تالیف محمدعلی مدرس‌تبریزی؛ زیرنظر علیرضا سبحانی؛ تحقیق موسسه امام صادق علیه‌السلام.

‏مشخصات نشر : قم: موسسه امام صادق (ع)‏‫، ۱۳ -‬ ۱۳۹۴.

‏مشخصات ظاهری : 7‏‫ج.‬: مصور ،جدول.

‏شابک : ‏‫دوره‬‏‫:978-964-357-567-0‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‏‫:978-964-357-565-6‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫:978-964-357-566-3‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫:978-964-357-568-7‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‏‫:978-964-357-569-4‬ ؛ ‏‫ج.۵‬‏‫: 978-964-357-566-3‬ ؛ ‏‫ج.۶‬‬‏‫:978-964-357-572-4‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۷‬‏‫:978-964-357-573-1‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا

‏يادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد دوم : ۱۳۹۴.

‏يادداشت : ج.۲-۷ ( چاپ اول: ۱۳۹۴) ( فیپا).

‏مندرجات : ج.۱. آباده‌ای - حیص بیص.- ج.۲.خاتم‌الحکماء - سیوطی.- ج.۳. شائق- عینی.- ج.۴. غازی- محملی.- ج.۵. محلی- یونسیه.- ج.۶. ابوابراهیم - ابن زهر.- ج.۷. ابن زهره - آل یقطین

‏موضوع : نویسندگان مسلمان -- سرگذشتنامه

‏موضوع : مجتهدان و علما -- سرگذشتنامه

‏شناسه افزوده : س‍ب‍ح‍ان‍ی‌، ع‍ل‍ی‌رض‍ا،‏‫ ۱۳۵۳ - ‏

‏شناسه افزوده : موسسه امام صادق (ع)

‏رده بندی کنگره : CT۲۰۳‭‬ ‭/ف۲۲‏‫‬‭م۴ ۱۳۹۴

‏رده بندی دیویی : ‏‫‬‭‬‭۹۲۰/۰۲

‏شماره کتابشناسی ملی : ۴۱۲۴۱۷۳

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

زير نظر حجة الاسلام عليرضا سبحانى

ريحانة الادب

تأليف

آية الله ميرزا محمدعلى مدرس تبريزى

1296-1373 ه‍. ق

1258-1333 ه‍. ش

حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقيهان،

حكيمان، متكلمان، رياضى دانان، منجمان، مورخان،

اديبان، طبيبان و...

جلد پنجم

محلى - يونسيّه

تحقيق

مؤسسه امام صادق عليه السلام

1394 ه‍. ش

بسم الله الرحمن الرحيم

ادامه باب ميم

محلى

محلى⁽¹⁾

بن محمد بن ابراهيم بن احمد، شافعى محلى، مكنّى به «ابوعبداللّه»، ملقّب به «جلال الدين»، معروف به «جلال محلى» و «جلال الدين محلى»، از اكابر علماى شافعيّه مى باشد كه در حدّت ذكاوت و كثرت فطانت و دقّت ذهن مشهور و اعجوبۀ زمان بود. به قول بعضى از معاصرينش، حدّت ذهن او الماس را مى سفته و در فقه و اصول و كلام و نحو و منطق و تفسير و ادبيّات و ديگر فنون متداوله بر ديگران تقدّم داشت. از قبول قضاوت كه تكليفش كردند، امتناع ورزيد. در مدرسۀ برقوقيه و مؤيّديّه به تدريس فقه پرداخت و تأليفات او بسيار مختصر و مفيد است:

بعضى از علماى يمن گويد كه حروف قرآن مجيد از اول آن تا آخر سورۀ مزمل با حروف تفسير مذكور راجع به همين قسمت مساوى يكديگر است، ولى از سورۀ مدثر تا آخر قرآن، حروف تفسير بيشتر از حروف قرآن مى باشد و همين تفسير بارها در ايران و مصر و هند چاپ و يك نسخۀ خطى آن نيز به شمارۀ 2008 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ 2. شرح جمع الجوامع تاج الدين سبكى (در اصول فقه كه در مصر در حاشيۀ خود جمع الجوامع چاپ شده است)؛ 3. شرح ورقات امام الحرمين (نيز در اصول فقه)؛ 4. كنز الرّاغبين فى

شرح منهاج الطّالبين (در فقه شافعى كه در قاهره چاپ شده است)؛ 5. مقدّمة النّيل السّعيد و شرح احواله و ذكر عجائبه و من اين يجيئ و الى اين ينتهى.

وفات او به سال 864 ه‍. ق در 73 سالگى واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 3، ص 1826؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1623.

(دو شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

با صيغۀ جمع، در اصطلاح اماميّه، عبارت از شيخ طوسى محمد بن حسن، ابن بابويه صدوق محمد بن على، كلينى محمد بن يعقوب، مؤلفين كتب اربعۀ مشهوره مى باشد و نيز عبارت از محمد بن مرتضى معروف به «ملا محسن فيض»، شيخ حرّ عاملى محمد بن حسن، ملا محمدباقر مجلسى، مؤلفين جوامع ثلاثۀ وافى و وسائل و بحار الانوار است كه سه نفر اوّلى را «محمدين ثلاث اوائل» و سه تن آخرى را «محمدين ثلاث اواخر» نامند.

موكول به علم رجال است.

محمودى، عمر بن محمود --> حميدى

پسر احمد بن حماد محمودى فوق و موكول به علم رجال است.

استرآبادى، از عرفاى قرن سيزدهم هجرت، با رضاقلى خان هدايت (متوفّى در حدود

سال 1290 ه‍. ق) معاصر بود. مدت ها در تحصيل علوم عقليّه و نقليّه كوشيده و كسوت زهد و صلاح پوشيد؛ عاقبت طالب صحبت اهل ذوق و عرفان شد. سفرها 251 نموده و با ايشان معاشرت داشت. در اثر رياضات بسيارى به كمالات صورى و معنوى آراسته گرديد. اخيراً در شيراز اقامت كرده و از اشعار اوست:

گه عرش خدا گويى گه سوى سما پويى *** آنها كه تو مى جويى در روى زمين باشد

گر باده خرابت كرد، هم باده كند آباد *** اين خانه خرابان را تعمير چنين باشد

با هم نفس ناجنس، يك دم نتوان بودن *** بشكن سر و پايش را گر روح امين باشد

در مذهب مى خواران هستى نكنى، رستى *** چون نيست شوى محوى، هستى همه آن باشد

پيش از 1260 ه‍. ق در شيراز وفات يافت و سال آن معلوم نيست.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 491.

فراهانى، پسر ميرزا بزرگ قائم مقام، از شعراى باكمال عهد خود بوده و از اشعار اوست:

اى طرّۀ يار آفت دل هاى پريشان *** از چيست كه دائم چو منى بى سروسامان

مفتون به كه اى، اى همه دل ها به تو مفتون‌؟ *** بى جان ز چه اى، اى همه جان ها ز تو بى جان‌؟

در سال 1235 ه‍. ق درگذشت.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 473.

محيى گيلانى --> محيى الدين، عبدالقادر بن ابى صالح موسى

از شعراى ايرانى، از مردم شهر لار، از شاگردان ملا جلال دوانى (متوفّى به سال نهصد و اندى) بوده و زمان شاه تهماسب صفوى (930-984 ه‍. ق) را نيز ديده است. به زيارت بيت اللّه الحرام رفته و در مراجعت يك مثنوى موسوم به فتوح الحرمين نظم كرده است و از اوست:

بهر توام كشند و تو آهى نمى كنى *** اى سنگ دل! چه آه‌؟ نگاهى نمى كنى

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4232.

محيى الدين، ابن العربى --> محيى الدين عربى

محيى الدين، احمد بن ابراهيم بن محمد --> نحّاس، احمد بن ابراهيم بن محمد

محيى الدين، احمد بن على قرشى --> بونى

252 2806. محيى الدين، احمد بن محمد (قرن 9 و 10 ه‍. ق)

يا محمد بن احمد، عالمى است فاضل حنفى، از علماى عهد سلطان بايزيدخان ثانى (886-918 ه‍. ق) كه در تمامى عمر، قاضى ادرنه بود. حاشيۀ فرائض سراجيّۀ سيد شريف و رساله اى در باب شهيد از آثار او مى باشد. سال وفاتش به دست نيامد و او را «محيى الدين عجمى» نيز گويند.

منابع: لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4234.

بن سف بالى بن شمس الدين محمد بن حمزه، فنارى حنفى، عالم فاضل، مفتى متّقى، معروف به «محيى الدين چلبى». نخست مدرّس مدرسۀ بروسه و غيره بوده؛ سپس قاضى عسكر ولايت آناطولى و روم ايلى گرديد. تعليقات شرح مفتاح و تعليقات شرح وقاية و تعليقات هداية از تأليفات او بوده و در سال 954 ه‍. ق درگذشت.

منابع: لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 183.

محيى الدين، حسن چلبى --> چلبى، حسن بن محمد بن محمدشاه

محيى الدين، حسين بن مسعود --> بغوى، حسين بن مسعود بن محمد

بن عبداللّه بن يحيى، گيلانى (جيلانى) المولد، بغدادى المنشأ والموطن والمدفن، اشعرى الاصول، شافعى يا حنبلى الفروع، ابومحمدالكنيه، محيى الدين و غوث و غوث اعظم و غوث الثقلين اللّقب و گاهى به «جنگى دوست» و «بازاللّه» و «باز اشهب» ملقّب و سلسلۀ قادريّه از سلاسل عرفا و صوفيّه كه در اغلب بلاد اسلامى، خصوصاً در هند و ممالك عثمانى انتشار دارد، بدو منتسب مى باشد.

نسب شريفش به نوشتۀ قاموس الاعلام و طبقات شعرانى و بعضى ديگر، به حضرت امام

حسن مجتبى عليه السلام پيوندد كه به نوشتۀ شعرانى، سيد عبدالقادر بن موسى بن عبداللّه بن يحيى زاهد بن محمد بن داوود بن موسى بن عبداللّه بن موسى الجون بن عبداللّه محض بن حسن مثنّى بن امام حسن مجتبى عليه السلام بوده و به هرحال، از اكابر عرفا و صوفيّه و مشايخ پيران طريقت و مؤسّس طريقت قادريّه مى باشد كه «قادريّه» گفتن آن طريقت، به جهت انتساب به اوست. 253 در بدايت حال، علوم ادبيّه را از ابوزكريّاى تبريزى اخذ كرد. فقه و حديث را نيز از اكابر بغداد فراگرفت. مدتى به وعظ و تدريس پرداخت. در مجلس وعظ او ازدحام تمام خاصّ و عامّ بود. آوازه و شهرت او عالم گير و رئيس مذهبى وقت خود شد و در تمامى اوقات تحصيل با دسترنج خود امرار معاش مى نموده است. اخيراً بناى تجريد و تفرّد گذاشته و با زهد و عبادت به سر مى برد. با شيخ احمد دباس ملاقات و از وى كسب فنون طريقت نمود.

از مادرش، فاطمه، نقل است كه عبدالقادر در اوقات شيرخوارگى در روزهاى ماه رمضان شير نمى خورد. كرامات بسيار و پاره اى كلمات غيرمتعارف نيز بدو منسوب مى باشد؛ چنان كه مى گفته است: «من مافوق عقول مردم هستم. هفتاد باب از علم لدنّى بر روى من گشاده شده كه وسعت هر بابى به قدر مابين زمين و آسمان است». نيز گويد كه كرۀ ارض را به من مسلّم داشتند. اينك شرق و غرب و برّ و بحر و جبال و صحارى و تمامى اقطار آن مرا به قطبيّت خطاب مى كنند و مانند اينها كه بسيار و ما هم همۀ اين مراتب را موكول به كتب مربوطه مى داريم. شيخ عبدالقادر اخيراً باز بناى تدريس و موعظه و فتوا گذاشت. موافق هر دو مذهب شافعى و حنبلى فتوا مى داد. از سيزده علم از علوم دينيّه تدريس مى نمود. در فروع و اصول فقه و تصوف تأليفاتى دارد:

شيخ عبدالقادر در اشعار خود به «محيى» تخلّص مى كرده و از اوست:

گر بيايى به سر تربت ويرانۀ ما *** بينى از خون جگر آب زده خانۀ ما

شكر للّه كه نمرديم و رسيديم به دوست *** آفرين باد بر اين همّت مردانۀ ما

254 با احد در لحد تنگ بگوييم اى دوست! *** آشناييم به تو غير تو بيگانۀ ما

محيى از شمع تجلّى نگاهش مى سوخت *** دوست مى گفت زهى همّت پروانۀ ما

ولادت شيخ عبدالقادر به سال 470 يا 471 يا 490 ه‍. ق واقع شد. بنابر اوّل، كلمۀ «عشق» و بنابر دوّيم، كلمۀ «عاشق» يا «رهبر دين» و بنابر سيّم، كلمۀ «عاشق واحد» مادّۀ تاريخ ولادت است. وفات او هم به سال 560 يا 561 يا 562 ه‍. ق در بغداد واقع شد.

بنابر اوّل، «عشق كمل» و بنابر دوّيمى، جملۀ «عشق اكمل» و بنابر سيّمى، جملۀ «ماهتاب اقطاب» مادّۀ تاريخ وفات او هستند. مخفى نماند «ابوصالح» بنابر مشهور كنيۀ موسى، پدر شيخ عبدالقادر است، لكن در طبقات شعرانى كنيۀ خود شيخش نوشته است و غلام سرور هندى كتاب گلدستۀ كرامات را در مناقب همين شيخ عبدالقادر گيلانى تأليف داده و كتاب هاى ديگر نيز با السنۀ مختلفه در كرامات و مقامات عارفانۀ وى تأليف داده اند.

ناگفته نماند كه شيخ عبدالقادر از اهل گيلان ايران بوده و به «گيلانى» مشهور است، لكن به مناسبت اينكه بين عرب به «جيلى» و «جيلانى»، كه معرّب «گيلان» است، معروف مى باشد، منشأ توهّم بعضى شده و او را از اهل «جيل» دانسته اند كه قريه اى است نزديكى بغداد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 441؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3087؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 21؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 237؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 727؛ شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الأنوار في طبقات السادة الاخيار، ج 1، ص 108؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 94.

محيى الدين، عبدالقادر بن ابوالقاسم --> قاضى القضات، عبدالقادر

بن محمّد بن نصراللّه سالم، قرشى مصرى حنفى، مكنّى به «ابومحمد»، ملقّب به «محيى الدين»، معروف به «ابن ابى الوفاء»، از مشاهير فقهاى حنفيّۀ قرن هشتم هجرت مى باشد كه در تحصيل فقه اهتمام تمام داشته تا آنكه از متمهّرين آن علم شريف شد.

بناى تدريس و فتوا گذاشت. از مشايخ وقت استماع حديث نموده و اجازه داشت.

خط او نيز بسيار خوب بوده و از تأليفات اوست:

255 1. البستان فى فضائل نعمان؛ 2. الجواهر المضيئة فى طبقات الحنفيّة (كه در حيدرآباد دكن چاپ شده است)؛ 3. الرّسائل فى تخريج احاديث خلاصة الدّلائل؛ 4. شرح معانى الآثار طحاوى؛ 5. العنا فى تخريج احاديث الهداية و غيرها.

ولادتش در ماه شعبان 696 ه‍. ق و وفاتش در ربيع الاول 775 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة في اعيان المائة الثامنه، ج 2، ص 392؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3084.

يمنى حضرموتى هندى، مكنّى به «ابوبكر»، ملقّب به «عيدروس»، از اكابر و مشاهير علماى متصوفۀ قرن يازدهم هجرت مى باشد كه داراى فنون مختلفه بوده و طريق تصوف مى پيمود. از دست جمعى از مشايخ صوفيّه خرقه پوشيده و تأليفات بسيارى دارد:

ولادتش روز پنجشنبه بيستم ربيع الاول 978 ه‍. ق و وفاتش هم به سال 1037 يا 1038 ه‍. ق در احمدآباد هند واقع گرديد.

منابع: عيدروس، عبدالقادر بن شيخ، النور السافر عن اخبار القرن العاشر، ص 334؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1399.

محيى الدين، عبدالقادر بن محمد --> محيى الدين، عبدالقادر بن ابى الوفاء محمد

محيى الدين، عبدالقادر بن موسى --> محيى الدين، عبدالقادر بن ابى صالح موسى

محيى الدين، عبداللّه بن عبدالظاهر --> حزامى

محيى الدين عجمى، احمد بن محمد --> محيى الدين، احمد بن محمد

بن محمد عربى بن احمد بن عبداللّه، مالكى اندلسى، اشبيلى الاصل، مكّى المنشأ، دمشقى الموطن والمدفن، 256 ابوعبداللّه يا ابوبكرالكنيه، طائى القبيله، حاتمى النسب، محيى الدين الشهرة واللّقب، و گاهى به «شيخ اكبر» ملقّب، به جهت انتساب به جدّش، محمد، كه لقب «عربى» داشته و يا خود كلمۀ «عربى» نام اصلى اش بوده، به «ابن العربى» نيز معروف و به «عربى» ديگر معروف تر مى باشد كه تخفيفاً لفظ «ابن» را نيز اندازند. از اركان سلسلۀ عرفا و اقطاب ارباب مكاشفه و صفا و اكابر مشايخ صوفيّه، جامع علوم ظاهريّه و باطنيّه، به كثرت حافظه و ذكاوت و فصاحت و بلاغت و جودت قريحۀ شعرى معروف، تبحّر او در علم حروف نيز مشهور، جلالت و جامعيّت و تنوّع علمى او علاوه بر تصديق اهل طريقت، از تأليفات طريفۀ او ظاهر و به تبحّر وى برهانى باهر مى باشد.

الصورة

محيى الدين عربى (139)

نخست فنون متنوعه را از مشاهير وقت فراگرفته و شهرت بى نهايت يافت. در طريقت مريد شيخ ابوالحسن على بن جامع از خلفاى شيخ عبدالقادر گيلانى فوق الذكر بوده و از دست وى خرقه پوشيد و نسبت طريقتى او را به معروف كرخى مى رسانند. به نقل مجالس المؤمنين، در باب 366 فتوحات مكّيّة، صفات حضرت صاحب الامر و علامات ظهور آن ولىّ عصر - عجّل اللّه فرجه - را موافق كتب علماى اماميّه نگارش داده و گفته است كه آن حضرت تمامى مذاهب را از روى زمين محو خواهد نمود. نام مباركش هم، همان نام مبارك حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و از فرزندان حضرت حسين بن على عليهما السلام مى باشد. نيز از كتاب فتوحات محيى الدين نقل است كه بعد از بسط مقامات قطب گويد: من بدين مقام قطبيّت نرسيدم، مگر با تسنّن به سنن نبويّه و تأدّب به آداب دينيّه و غير از احمد بن حنبل كسى اين راه را نرفته و داخل اين باب نشده است؛

چنانچه در تمامى عمر خود محض اينكه خربزه خوردن حضرت رسالت صلى الله عليه و آله معلومش نشده بود، آن ميوه را نچشيد. نيز گويد كه تعبّد به احكام دينيّه با رأى روا نيست 257 و بايد از روى برهان و حجّت، كه منحصر به اجماع و كتاب و سنّت است، باشد و قياس نيز مانند رأى قابل اعتماد نيست و محيى الدين اين معنى را در كتاب هاى خود مكرّر كرده است.

سنّى و شيعى، عدلى و جبرى بودن و عقايد ابن العربى بين ارباب سير محل خلاف و نظر مى باشد. ملا سعد تفتازانى و علاّمۀ سخاوى و جمعى ديگر محض مخالف شرع بودن ظاهر بعضى از كلمات او، تكفيرش كرده اند. شيخ احمد احسائى نيز به عوض «محيى الدين» به عبارت «مميت الدين» اش ستوده. عبدالوهاب شعرانى و صاحب قاموس و گروهى ديگر، از اكابر عرفا و اوليايش مى دانند. جلال الدين سيوطى و بعضى ديگر با اذعان و تصديق مقام ولايت او مطالعۀ كتاب هاى او را حرام شرعى مى شمارند. قضاوت در اين مراتب خارج از موضوع كتاب مى باشد. اينك موكول به كتب مبسوطۀ مربوطه داشته و به ذكر مصنّفات او مى پردازيم:

(كه در بيروت چاپ شده است)؛ 13. روح القدس (كه در مصر چاپ شده است)؛ 14. شجرة الكون (در قاهره چاپ شده است)؛ 15. شرح خلع النّعلين؛ 16. شمس المغرب؛ 17. عنقاء مغرب فى معرفة ختم الاولياء و شمس المغرب؛ 18. الفتوحات المكّيّة فى معرفة الاسرار المالكيّة والملكيّة (كه آخرين تأليفات او و از بزرگ ترين آنهاست و در قاهره چاپ شده است)؛ 19. فصوص الحكم (كه با شرح بالى زاده در استانبول و با دو شرح ملا جامى و عبدالغنى نابلسى در قاهره چاپ شده است)؛ 20. قرعة الطّيور لاستخراج الفال والضّمير (كه در مصر چاپ شده است)؛ 21. القرعة المباركة الميمونة والدّرّة الثّمينة والمصونة (كه اغلب بر جداول بسيارى در استخراج فال مشتمل و در مصر و بمباى چاپ شده است)؛ 22. المبادى 258 والغايات فى اسرار الحروف المكنونات والاسماء والدّعوات؛ 23. مجموع الرّسائل الالهيّة (كه در مصر چاپ شده است)؛ 24. محاضرة الابرار و مسامرة الاخيار فى الادبيات والنوادر والاخبار (كه چندين مرتبه در قاهره چاپ و به اقسام آداب و مواعظ و امثال و حكايات نادره و اخبار و تواريخ انبيا و ملوك عرب و عجم مشتمل است)؛ 25. معرفة اسرار تكبيرات الصّلوة؛ 26. المفاتيح الغيبيّة يا مفاتيح الغيب (كه در مصر چاپ شده است)؛ 27. منزل القطب و مقامه و حاله؛ 28. مواقع النّجوم و مطالع اهلّة الاسرار والعلوم (كه در قاهره چاپ و به نام «غاية» و «هدايت» و «ولايت» به سه مرتبه مرتب كرده و گويد كه اين كتاب نسبت به مريد طالب حق، به منزلۀ پير و مرشد باشد كه در موقع لغزش و ضلالت يا حيرت دستگيرى اش كرده و هدايتش نمايد)؛ 29. الميم والواو والنّون؛ 30. الوصايا الاكبريّة (كه وصاياى او به اهل عالم است).

و غير اينها كه بسيار و زياده بر دويست يا چهارصد يا پانصد كتاب بدو منسوب دارند و چنانچه معلوم است، اكثر آنها اگر يكسر هم نباشد، در عرفان و تصوف و علم حروف و ديگر علوم غريبۀ غيرمتعارفه و غيرمتداوله مى باشد و چنانچه اشاره نموديم، قريحۀ شعريّه اش نيز وقّاد بوده و از اوست:

يقولون ابدان المحبين نضوة *** و انت سمين لست الا مرائيا

فقلت لان الحب خالف طبعهم *** و وافقه طبعي فصار غذائيا

ايضاً

رايت ولائى آلَ طه وسيلة *** على رغم اهل البعد يُورثنى القربى

فما طلب المبعوث اجرا على الهدىٰ *** بتبليغه الّا المودةَ فى القربىٰ‌

در اوّل كتاب وصاياى مذكور فوق بعد از بسم اللّه گويد:

وصّي الإله و وصّت رسله فلذا *** كان التأسي بهم من افضل العمل

لولا الوصية كان الخلق فى عمَه *** و بالوصية دام الملك فى الدول

فاعمد اليها و لاتُهْمِلْ طريقتها *** انّ الوصيَة حكم اللّه فى الازل

ولادت محيى الدين به سال 560 ه‍. ق واقع شد و لفظ «نعمت» مادّۀ تاريخ آن است و در سال 634 يا 637 يا 638 ه‍. ق در دمشق شام وفات يافت و در جبل قاسيون مدفون گرديد. گويند كه قبر او در اواخر محو بوده تا آنكه سلطان سليم خان، نهمين سلطان عثمانى (918-926 ه‍. ق)، وارد شام شد. قبر را پيدا كرده و تعميرش نمود و خود محيى الدين نيز همين مطلب را به علم حروف استخراج كرده و خبر داده بوده است:

«اذا دخل السين فى الشين ظهر قبر محيى الدين». اشاره به آنكه 259 همين كه سلطان سليم داخل شام شد، قبر محيى الدين ظاهر و پيدا شود.

بارى، به قول شيخ محمد بن سعيد دمشقى صوفى گلشنى، كه ملازم طريقت محيى الدين بوده، جملۀ «مات قطب امام» بنا به تاريخ اوّل، مادّۀ تاريخ وفات اوست؛ چنان كه بنابر دوّيمى، جملۀ «تحقيق هدى» و بنابر سيّمى هم جملۀ «صاحب الارشاد» مادّۀ تاريخ وفات او مى باشد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 237؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 732؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4233؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 134؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 217؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 175.

محيى الدين، محمد بن سليمان بن سعد --> كافيجى

محيى الدين، محمد بن على بن محمد اندلسى --> محيى الدين عربى

محيى الدين، محمد بن على بن محمد دمشقى --> ابن زكى الدين

محيى الدين، محمد بن على بن يوسف --> محيى الدين چلبى

بن عبداللّه بن قاسم، شهرزورى، مكنّى به «ابوحامد»، ملقّب به «محيى الدين»، از

مشاهير فقها و ادبا مى باشد. مدتى در مصر و موصل و دمشق و حلب قضاوت نمود.

در نزد عزّالدين مسعود بن قطب الدين اعتبارى تمام داشت. چندين مرتبه به سمت سفارت به بغداد رفته و در مدرسۀ نظاميّه و مدرسۀ پدر خود تدريس مى كرده است.

كرم و سخاوت او مشهور بود. در اوقات قضاوت خود دين هر مديونى را كه محكوم به حبس مى شد، از مال شخصى خودش مى داده و آن مديون را خلاص مى نمود. از اشعار اوست كه در وصف باريدن برف گفته است: محيى الدين محمد

و لما شاب رأسُ الدهر شيبا *** لما قاساه من فقد الكرام

اقام يُميط هذا الشيب عنه *** و ينشر ما اماط على الانام

وفات او روز چهارشنبه چهاردهم جمادى الاولى 586 ه‍. ق در موصل واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4233؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 47.

260 2813. محيى الدين، محمد بن يحيى بن ابى منصور (... - 553 ه‍. ق)

نيشابورى خبوشانى، فقيه شافعى، مكنّى به «ابوسعيد» يا «ابوسعد»، رئيس فقهاى شافعيّۀ نيشابور، مدرّس مدرسۀ نظاميّۀ آنجا بوده؛ سپس در مدرسۀ نظاميّۀ هرات تدريس مى نمود. حوزۀ درس وى محل استفادۀ افاضل بود و يكى از ايشان، در بيان حسن تقرير و بيان او، اين شعر را گفته است:

رفات الدين والاسلام يحيى *** بمحيى الدين مولانا ابن يحيى

كان اللّه رب العرش يُلقي *** عليه حينَ يُلقى الدرس وحيا

از اشعار خود محمد بن يحيى است:

و قالوا يصير الشعر فى الماء حية *** اذا الشمس لاقته فما خلته صدقا

فلما ثوى صدغاه فى ماء وجهه *** و قد لسعا قلبى تيقنته حقا

كتاب الانتصاف فى مسائل الخلاف و المحيط فى شرح الوسيط، كه كتاب وسيط نام استاد خود، ابوحامد غزالى، را كه در فقه شافعى مى باشد، شرح كرده، از مصنّفات اوست. در سال 548 ه‍. ق وفات يافت و لفظ «محشر» هم مادّۀ تاريخ اوست و يا خود در ماه رمضان آن سال و يا سال 553 ه‍. ق در دست طايفۀ غز، كه با سلطان سنجر محاربه داشته و نيشابور را مسخر نمودند، مقتول گرديد؛ چنانچه خاك دردهانش كرده و هلاكش نمودند. از اشعار قصيده اى است كه خاقانى شيروانى در مرثيۀ او گفته است:

آن نيل مكرمت كه تو ديدى سراب شد *** وآن مصر معدلت كه شنيدى خراب شد

گردون سر محمد يحيى به باد داد *** حرمان نصيب سنجر مالك رقاب شد

اى مشترى! ردا بنه از سر كه طيلسان *** در گردن محمد يحيى طناب شد

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 39؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 237؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 725.

محيى الدين، محمدشاه بن على --> فنارى، پير محمد بن على

محيى الدين مغربى، يحيى بن محمد --> حكيم مغربى

محيى الدين، يحيى بن شرف الدين --> نووى، يحيى بن شرف الدين

261 محيى السّنّة، حسين بن مسعود --> بغوى، حسين بن مسعود بن محمد

مخارقى، ابراهيم بن زياد --> خارقى

مختارى سبزوارى، محمد بن محمدباقر --> بهاءالدين اصفهانى

غزنوى، از شعراى نامى ايرانى مى باشد كه در شاعرى ماهر و از اقران و معاصرين حكيم سنايى و امير معزّى بود. با على بن محمد فتحى سابق الذكر معاشرت داشت. او نيز در كلمات اهل فن به «حكيم» موصوف و در بدايت حال به «عثمان» تخلّص مى نموده و عاقبت به «مختارى» تبديل داد. دربارۀ سلاجقۀ كرمان و سلطان ابراهيم غزنوى مدايح بسيارى گفته و ديوان او، كه شمارۀ ابياتش به نوشتۀ مجمع الفصحاء، در حدود هشت هزار است، شامل قصايد و غزليّات و تركيب و ترجيع بند و مثنوى و رباعيّات بوده و يك نسخه از آن، كه شمارۀ ابياتش در حدود 7500 بيت است، در كتابخانۀ مجلس تهران و يك نسخه هم، كه در حدود 3600 بيت است، به شمارۀ 374 و يك نسخۀ ديگر نيز، كه در حدود سه هزار بيت بوده و ضميمۀ ديوان سيد حسين غزنوى است، به شمارۀ 185 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است و از اشعار مختارى است:

روزگارى خوش تر است از شكّر و عنبر تو را *** ياسمن در عنبر است و لاله در شكّر تو را

نسترن بر سنبل تو چيره گشت از بهر آنك *** سنبل آمد زير شمشاد سمن پرور تو را

وفات او در سال 544 يا 554 ه‍. ق در غزنه واقع گرديد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 598؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4235.

مختارى غزنوى --> مختارى، عثمان بن محمد

مختارى، محمد بن محمدباقر --> بهاءالدين اصفهانى

مدنى الاصل، نيشابورى المولد والمسكن، كه اجدادش از سادات مدينه بودند و خودش در نيشابور متولد شد 262 و بعد از تكميل علوم رسميّه در خدمت شاه قاسم الانوار سابق الذكر به مقامات بلند رسيده و طرف ميل مفرط و ارادت اهالى خراسان بود. يك رسالۀ محبت نامه براى امير غياث الدين على ترخان نظم كرد؛ عاقبت در اثر حسد ارباب غرض، تكفير و مدتى زندانى گرديد و حسب الامر شاهرخ بن تيمور لنگ در شكنجه بوده تا از زندان خلاص شد و از اوست:

اگر در دل خدا دارى نگردى زو جدا هرگز *** وگر در دل هوا دارى به دوزخ مى روى حقا

مشو غافل ز حال خود مآل خويش را بنگر *** چنان مستغرق خود شو كه ايمن گردى از غوغا

به دانش گر شوى زنده، بمانى جاودان اى دل! *** معاد روح اين باشد به نزد مردم دانا

بحمداللّه كه اين ساعت برآمد سكّۀ دولت *** به نام قاسم الانوار آمنّا و صدّقنا

در سال 830 ه‍. ق درگذشت.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 236.

2816 و 2817. مخدوم اعظم، حاج محمد (... - 938 ه‍. ق)

خبوشانى، از اكابر عرفاى عهد شاه اسماعيل صفوى و از اولياى كبار و مواليان اهل بيت طهارت عليهم السلام بود. همواره مجلس خود را به ذكر مناقب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مزيّن مى ساخت. مريد شيخ محمد لاهيجى مريد سيد محمد نوربخش بوده و در سال 938 ه‍. ق در خوارزم درگذشت.

شيخ عارف فاضل اوحدى، عمادالدين فضل اللّه طوسى مشهدى بن علاءالدين، از اكابر مريدان او بود كه بعد از تحصيل علوم ظاهرى به خدمت وى رسيد. در اندك زمانى به مقام عالى كمّلين اوليا واصل و از اكابر مشايخ گرديد. از پير روشن ضمير

خود اجازۀ ارشاد داشت. شرح خوبى بر لوايح عبدالرحمان جامى نوشته و از اشعار اوست:

بر درگه دوست تحفه جز جان نبرى *** دردت چو دهند نام درمان نبرى

بى درد ز درد عشق نالان گشتى *** خاموش كه عرض دردمندان نبرى

قاضى نوراللّه گويد: شهادت اين شيخ در شهور سال 914 ه‍. ق در حال حيات پير و مرشد مذكور خود در مشهد مقدّس واقع شد و در همان ارض اقدس مدفون گرديد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 200؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين.

263 مخدوم الملك، ملا عبداللّه --> سلطان پورى

مخدوم، ميرزا محمدعلى شريفى --> شمس الدين، محمد بن على بن محمد بن على

ميرزا محمدعلى مخدوم پسر شمس الدين محمد است.

مخدوم، مير محمد --> مير مخدوم، مير محمد

موكول به علم شريف رجال است.

مخزومى

مخزومى⁽¹⁾

منابع: مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 1، ص 108، ذيل ش 639].

مخزومى، احمد بن محمد --> قمولى

مخزومى، عبدالواحد بن نصر --> ببغاء

بن ابى ربيعة عمر يا عمرو يا حذيفة بن مغيرة بن عبداللّه بن عمر بن مخزوم بن يقظه، قرشى مخزومى، مكنّى به «ابوالخطاب»، از مشاهير شعراى عرب و اشعر قريش و كثيرالغزل والنوادر والوقايع بود. بيشتر با ثريّا، دختر عبداللّه، تغزل مى كرد تا آنكه

سهيل بن عبدالرحمان بن عوف، ثريّا را به عقد ازدواج خود آورد و عمر در اين باب گويد:

ايها المُنكح الثريا سهيلا *** عمّرك اللّه كيف يلتقيان

هى شامية اذا ما استقلت *** و سهيل اذا استقل يمانى

بارى، اين عمر شب چهارشنبه بيست وششم ذى حجۀ سال 23 ه‍. ق، كه شب قتل عمر بن خطّاب است، متولد شد و در حدود سال 93 ه‍. ق، كه در دريا مشغول جنگ بودند و كشتى ايشان را آتش زدند، عمر نيز به همين آتش بسوخت و هر وقتى كه از ولادت عمر بن عبداللّه مذاكره مى شد، حسن بصرى مى گفته است: «اى حق رفع و اى باطل وضع». پدرش، عبداللّه، برادر مادرى ابوجهل بن هشام مخزومى و هم عموزادۀ او بوده و جدّ او 264 عمر يا حذيفة يا عمرو بن مغيره، نيز چنانچه در محل خود اشاره نموديم، به جهت درازى پاى ها لقب «ذوالرمحين» داشته است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 411.

رفاعى حسينى، ملقب به «سراج الدين»، از اكابر قرن نهم هجرت و شيخ الاسلام وقت خود بوده و از تأليفات اوست:

وفات او در سال 885 ه‍. ق در 92 سالگى واقع گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1718.

مخزومى، محمد بن عبداللّه يا عبيداللّه --> سلامى، محمد بن عبداللّٰه

دختر اعتمادالدوله، از مشاهير شعراى قرن يازدهم هجرى زنان هند مى باشد كه با استعداد فطرى و رمزگويى و حاضرجوابى از زنان زمان خود ممتاز، اشعارش مشهور، تخلّصش كلمۀ «مخفى» و نخست زن شيرافكن، از خوانين هند بود. بعد از قتل شيرافكن در اثر استعداد فطرى و مدد طالع فرخنده فال، به شرف همسرى

جهانگيرشاه (1015-1037 ه‍. ق) نائل و طرف ميل مفرط شاه بود. وقتى در موقع رؤيت هلال شوال اين مصراع به زبان شاه آمد: «هلال عيد بر اوج فلك هويدا شد»؛ پس نورجهان بالبداهه گفت: «كليد ميكده گم گشته بود پيدا شد» و از نورجهان است:

دل به صورت ندهم ناشده سيرت معلوم *** بندۀ عشقم و هفتادودو ملّت معلوم

زاهدا! هول قيامت مفكن در دل ما *** هول هجران گذرانديم و قيامت معلوم

نورجهان بيگم به سال 1055 ه‍. ق وفات يافت و با شوهر خود، جهانگيرشاه، در باغچه خود نورجهان بيگم مابين لاهور و كشمير مدفون هستند و رجوع به عنوان مهرى هروى هم نمايند.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 3، ص 1857؛ لودى، شيرعلى خان، مرآت الخيال، ص 81 و 335.

كنانى، ملقّب به «مخلص الدوله»، مكنّى به «ابوالفتوح»، پدر ابوالحسن على، صاحب قلعۀ شيزر و مردى است 265 جليل القدر. با جمعى از خانوادۀ خود در نزديكى آن قلعه نزد جسر بنى منقذ، كه به همين خانواده منسوب است، اقامت داشته و ممدوح شعراى عصر خود بود. در نزد ملوك شام با احترام تمام مى زيسته تا در سال 435 يا 450 ه‍. ق در حلب درگذشت. قاضى ابويعلى حمزة بن عبدالرزاق قصيده اى عالى پنجاه ويك بيتى در مرثيۀ او گفته و از ابيات همان قصيده است:

و هل يفرح الناجي السليم و هذه *** خيول الردى قدامه و حبائله

لعمر الفتى ان السلامة سلم *** الى الحين والمغرور بالعيش آمله

فيسلب اثواب الحياة معارها *** و يَقضي غريمَ الدين من هو ماطله

مضىٰ قيصر لم تغن عنه قصوره *** و جدل كسرى ما حمته مجادله

و ما ردّ هلكا عن سليمان ملكه *** و لا منعت منه اباه سرابله

كان ابن نصر سائرا فى سريره *** حياء من الوسمى اقشع هاطله

لقد دفن الاقوام اروع لم تكن *** بمدفونة طول الزمان فضائله

سرىٰ نعشه فوق الرقاب و طالما *** سرىٰ جوده فوق الركاب و نائله

اناعيه ان النفوس منوطة *** بقولك فانظر ما الذي انت قائله

بني منقذ صبرا فان مصابكم *** يصاب به حافي الانام و ناعله

اغلب افراد اين سلسله از قبيل اعيان و رؤسا و اكابر علما بوده اند. مخفى نماند اگرچه شرح حال مخلص الدوله خارج از وضع اين كتاب ماست، لكن محض اينكه اين مختصر تمامى تراجم احوالى را كه در تأليفات بعضى از معاصرين نگارش يافته، حاوى بوده باشد، به طور اجمال نگاشته آمد.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 145؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 240.

(به صيغۀ اسم فاعل باب تفعيل) به نوشتۀ مقباس مامقانى و مستطرفات بروجردى، عنوان فرقه اى است از غالى مذهبان كه پنج نفر سلمان و ابوذر و مقداد و عمار و عمرو بن اميۀ ضمرى را از طرف ربّ جليل، كه به زعم ايشان حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است، پيغمبر و موكّل به مصالح عالم دانند.

موكول به علم رجال است.

266

مداينى

مداينى⁽¹⁾

مداينى، عبدالحميد بن محمد --> ابن ابى الحديد، عبدالحميد بن محمد

بن سيف يا ابى سيف، بصرى الاصل، مداينى المسكن، بغدادى الوفاة، ابوالحسن الكنيه، معروف به «ابوالحسن مداينى»، مورّخ متبحّر اخبارى ماهر بود، ابن

ابى الحديد در شرح نهج البلاغه از او بسيار نقل كرده و شيخ مفيد هم در ارشاد خود از كتاب مقتل او روايت مى نمايد. تأليفات متفرّقۀ او در تواريخ و سير و خطب و غيرها بسيار است:

ولادتش به سال 135 ه‍. ق و وفاتش در بغداد به سال 215 يا 225 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 238؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 472؛ ابن نديم، الفهرست، ص 147.

حسينى خاتون آبادى، از مشاهير مدرّسين اصفهان و از خانوادۀ مير محمدحسين خاتون آبادى سبط مجلسى 267 بوده و از تأليفات اوست:

در سال 1203 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 8، ص 111.

بن سيد على بن امير اسماعيل، واعظ حسينى اصفهانى، معروف به «مدرس»، از اكابر علماى اماميّۀ قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه حاوى فروع و اصول، جامع معقول و منقول، قدسى الذات، ملكى الصفات بود. در بدايت حال از افاضل شهر خود معقولاً و منقولاً تحصيل مراتب علميّه نمود. اخيراً عزيمت عتبات داده و اصول را از شريف العلماى مازندرانى و فقه را نيز از صاحب جواهر اخذ كرد. بعد از مراجعت به اصفهان نيز در حوزۀ درس استاد سابق خود، حاجى كرباسى، حاضر و اساس تحصيلات علميّه را ديگر متقن داشته و مرجع استفادۀ افاضل شد و ميرزا

محمدهاشم خوانسارى سابق الذكر نيز از جملۀ تلامذۀ وى بوده و از تأليفات اوست:

وفات او به سال 1273 ه‍. ق در اصفهان واقع شد و در جوار مسجدى كه اصلاً بنا كردۀ خودش بوده و اخيراً به جهت تعميراتى كه رحيم خان در آن نموده، به «مسجد رحيم خان» شهرت يافته، مدفون گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 182؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

مدرس، ملا عبداللّه زنوزى --> زنوزى، ملا عبداللّٰه

مدرس، آقا على فرزند ملا عبداللّه --> زنوزى، آقا على

بن سيد عليرضا بن زين العابدين بن محمد بن مرتضى، حسنى يزدى، از علماى اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه فقيه اصولى، عابد زاهد متكلّم، كرامات بسيارى بدو منسوب، از تلامذۀ حاج ميرزا محمدحسن شيرازى آتى الذكر و فاضل اردكانى سابق الذكر، علاوه بر مراتب علميّه، داراى 268 قريحۀ صافيۀ شعرى هم بود كه نخست به «شائق» و اخيراً به «مشتاق» تخلّص مى كرده و از اوست:

غبار مدرسه گر تيره كرد رويم از اوّل *** هزار شكر كه آخر به آب ميكده شستم

از آثار قلمى اوست:

وفات او در سال 1329 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 301.

مدرس، ميرزا محمدرضا اصفهانى --> قومشهى

بن محمد مؤمن، امامى خاتون آبادى اصفهانى، معروف به «مدرس»، از اكابر علماى قرن دوازدهم اواخر عهد صفويّه بوده و از تأليفات اوست:

سال وفات ميرزا محمدرضا به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

2827-2829. مدرس، محمدعلى بن محمدطاهر (1296-1373 ه‍. ق)

بن نادر محمد بن محمدطاهر، تبريزى، معروف به «مدرس»، نگارندۀ اين اوراق، ادبيّات عربيّه و مقدّمات معمولۀ متداوله و كتب متعارفۀ فقهى و اصولى و قسمتى از رياضيّات را در مدرسۀ طالبيّۀ تبريز از اساتيد وقت خواندم. در خلال اين احوال مقدارى كافى از معقول را هم نزد آقاى ميرزا على لنكرانى از افاخم تلامذۀ يگانه

فيلاسوف اسلامى، ميرزا ابوالحسن جلوۀ سابق الذكر، كه در معقول نابغۀ عصر بوده، خوانده و اخيراً در حوزۀ درس استدلالى فقهى و اصولى علاّمۀ محقّق مدقّق، فقيه اهل البيت عليهم السلام، آقاى حاج ميرزا ابوالحسن مجتهد معروف به «انگجى» و افضل المحقّقين و اكمل المدقّقين، آقاى آميرزا صادق مجتهد تبريزى - قدس سرّهما - كه هر دو از مراجع تقليد احكام دينيّه بوده اند، حاضر و براى تهذيب قواعد متقنه و قوانين مبرهنۀ احكام دينيّه و تنقيح ضوابط و مدارك آنها مساعى جميله به كار بردم. در طرايق و مسالك آنها تفرج ها كرده و از بحار انوار آنها زواهر جواهر و غرر درر التقاط نمودم. از هريك از حدايق و روضات و رياض آنها ميوه ها چيدم و دامن ها پر از گل هاى رنگارنگ نموده و به اقتضاى شوق فطرى، كه در ايراث اثر علمى داشتم، باب مراوده را به روى خودم مسدود و با فضل 270 غيرمتناهى الهى به تأليف آغاز كردم. آنچه را كه تا حال از قلم اين احقر برآمده، تذكر مى دهد:

الصورة

ميرزا محمدعلى مدرس تبريزى «مؤلف» (140)

زبان عرب در غير انسان مستعمل و در كتب ادبيات عربيه داير است)؛ 5. فرهنگ بهارستان (در مترادفات زبان فارسى به اسلوب سرّ الادب ثعالبى نسبت به زبان عربى و در موضوع خود بى سابقه است)؛ 6. فرهنگ نگارستان (در لغت فارسى به فارسى كه پنج مجلد بوده و شمارۀ لغاتش متجاوز از پنجاه وچهار هزار است)؛ 7. فرهنگ نوبهار (كه نيز لغت فارسى به فارسى و شمارۀ لغاتش از نوزده هزار بيشتر است)؛ 8. قاموس المعارف (كه شش مجلد بزرگ و اسمش حاكى از مسمى است)؛ 9. كفاية المحصّلين فى تبصرة احكام الدّين (كه شرح عربى مزجى تبصرۀ علامۀ حلى و دو مجلد است)؛ 10. نثر اللآلى (در تجويد كه شرح نظم اللآلى معروف مير ابوالقاسم، قارى عهد شاه عباس ثانى صفوى است). از اين جمله دو فرهنگ نوبهار و بهارستان و جلد اوّل كفاية و دويم ديوان المعصومين در تبريز چاپ شده اند.⁽¹⁾

من باب (وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ‌) (ضحى، 11) مشايخ خود را نيز تذكّر مى دهد: مشايخ اجازۀ اجتهادى اين احقر مولانا العلاّمة الاجلّ السّيّد السّند والحبرالمعتمد آقاى آسيد محمّد حجت - دام ظلّه العالى - كنز الشّرف والاصالة و ينبوع الفضل والنّبالة و قطب دائرة التحقيق السّيّد صدرالدين الصدر - مدّ ظلّه السّامى - وحيد العصر و فريد الدهر آقاى آميرزا محمدعلى مجتهد شاه آبادى تهرانى - طاب رمسه - و بعضى از اجلاّى ديگر مى باشند. مشايخ اجازۀ روايتى نيز علاوه بر ايشان، عبارت از فيلاسوف نامى اسلامى، علاّمۀ ثانى، آقاى سيد محمد على هبة الدين شهرستانى - دامت فيوضاته - و علاّمۀ متبحّر متتبّع شهير، آقاى شيخ آقابزرگ تهرانى مقيم نجف اشرف - دامت افاضاته - مى باشند و شرح حال هريك از مشايخ مذكور در اين كتاب على الترتيب به عنوان حجت، سيد محمد و صدرالدين صدر و شاه آبادى، ميرزا محمدعلى و هبة الدين و آقابزرگ تهرانى نگارش يافته است و ترتيب تأليفات مذكوره و بعضى ديگر از 27(1) مجارى حالات نگارنده موكول به خاتمۀ ديوان المعصومين است.

خداوند عالم با كرم غيرمتناهى خود دو فرزند صالح بدين احقر عطا فرموده كه موفقيت درخشان دينى و دنيوى آيندۀ هر دو را از درگاه خداوندى مسئلت مى نمايد؛

يكى على اصغر كه تحصيلات اوليّۀ خود را در مدارس متوسطه در سال 1312 ه‍. ش به پايان رسانده و به حيازت رتبۀ اوّل و اخذ مدال علمى موفق آمده است. بلافاصله وارد دانشگاه تهران شده و تحصيلات معمولى دانشكدۀ حقوق و علوم سياسى را با كمال موفقيّت به پايان رسانيده و تأليفاتى دارد:

ديگرى محمّد كه بعد از تكميل تحصيلات متداولۀ اوليّه موفّق به كسب و تجارت شده و گاهى شعر هم مى گويد و به «مدرس» تخلّص مى نمايد و اين رباعى قليانيّه از او مى باشد كه براى اين احقر نوشته است:

چو قليان در فراقت، آتشم اندر سر است امشب *** انيسم دود دل آه جگر اشك تر است امشب

به سان ناله اش تا صبح امشب ناله ها دارم *** تو گويى همچو تنباكوش كارم آخر است امشب

در مقدمۀ جلد ششم همين كتاب (چاپ اوّل) كه بعد از وفات مؤلف بزرگوار انتشار يافته، شرح حالى به قلم ناشر درج گرديده است. (ناشر)

گيلانى رشتى چهاردهى، كه به قريۀ چهارده نامى از قراء شمال شرقى رشت از بلاد گيلان منسوب است، از اجلاّى علماى اماميّۀ قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه مدّتى در قزوين، سپس در كربلا مشغول تحصيل شد. اخيراً در نجف حاضر حوزۀ حاج سيد حسين كوه كمرى سابق الذكر و بعضى از اكابر ديگر بود. بعد از تكميل مراتب علميّه محض به ملاحظۀ اينكه اكثر طلاّب علوم دينيّه بدون تكميل دروس سطحى و بدون استعداد علمى حاضر درس هاى خارج استدلالى مى شوند و زحماتشان هدر مى رود، به حسب نذر شرعى ملتزم گرديد 272 كه اصلاً درس خارج نگويد. اينك تمامى اوقات خود را در تدريس متون و سطوح كتب فقهيّه و اصوليّه و كلاميّه مصروف داشته و به «مدرس» مشتهر گرديد و اكثر فضلاى وقت درس سطحى خودشان را در حوزۀ او به انجام مى رسانيدند و از تأليفات اوست:

بزرگ است)؛ 4. التّذكرة الغرويّة (در ختوم و ادعيه)؛ 5. ترجمۀ مصائب النّواصب و نواقض الرّوافض؛ 6. ترجمۀ مكارم الاخلاق طبرسى؛ 7. ترجمۀ نجاة العباد؛ 8. تعليقات منهج المقال فى علم الرّجال؛ 9. حاشيۀ تشريح الافلاك؛ 10. حاشيۀ خلاصة الحساب؛ 11. حاشيۀ رسائل شيخ مرتضى انصارى؛ 12. حاشيۀ رياض المسائل؛ 13. حاشيۀ قوانين الاصول؛ 14. حاشيۀ مبحث قبلۀ شرح لمعه (در تهران چاپ شده است)؛ 15. شرح دعاى سمات؛ 16. شرح دعاى صباح؛ 17. شرح دعاى صنمى قريش؛ 18. شرح زيارت جامعه؛ 19. شرح زيارت عاشورا؛ 20. شرح صحيفۀ سجّاديّه (تماماً به فارسى)؛ 21. شرح قواعد علامة؛ 21. شرح منظومۀ فقه بحرالعلوم.

وفات او در سال 1334 يا 1338 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

2831 و 2832. مدرس، حاج ميرزا مهدى بن آميرزا جعفر (1306-1372 ه‍. ق)

آشتيانى الاصل، طهرانى المولد والمسكن، از مفاخر علماى عصر حاضر ما و عالمى است عامل، فقيه كامل، حكيم متكلّم، اديب رياضى مفسّر، عارف متّقى، فقيه الفلاسفه و فيلاسوف الفقها، حاوى فروع و اصول و جامع معقول و منقول و بالخصوص در عرفان و حكمت و فلسفه حايز نصيب اعلى و صاحب قدح معلّى. در مضمار مسابقت گوى سبقت از ديگران ربود. علاوه بر مراتب علميّه، در كمالات نفسانيّه ممتاز، در محاسن اخلاق طاق، داراى مراحل تجليه و تحليه و تخليه بود.

خلاصۀ ادوار زندگانى آن علاّمۀ عصر، علاوه بر اطّلاعات متفرقه، موافق آنچه به حسب درخواست اين نگارنده نگارش داده، آنكه در سال 1306 ه‍. ق در تهران متولد شد. پس از آنكه ادبيّات و مقدمات لازمه و درس سطحى فقه و اصول را در نزد والد معظّم خود و آقا شيخ مسيح طالقانى و ديگر اساتيد وقت به حدّ كمال رسانيد، فقه و اصول استدلالى و اقسام منقول را نيز در حوزۀ آقاى آشيخ فضل اللّه مصلوب 273 نورى و آقاى سيد عبدالكريم، مدرّس مدرسۀ مروى تهران و ديگر اكابر وقت تكميل و مبانى رياضيّات را نزد شيخ عبدالحسين سيبويه و ميرزا غفارخان نجم الدوله و ميرزا جهان بخش منجم و حكمت ملاصدرا را نزد سيدالحكما آقا مير شيرازى و اساس حكمت مشائى را نزد ميرزا حسن كرمانشاهى و عرفان و حكمت اشراقى را نزد ميرزا هاشم گيلانى اشكورى و ديگر فحول وقت و طبّ قديم را نزد سلطان الفلاسفه ميرزا

محمد حسين و رئيس الاطبّا ميرزا ابوالقاسم نايينى طبيب، مخصوص ناصرالدين شاه قاجار و طبّ جديد را نيز نزد ميرزا على اكبرخان ناظم الاطبّاء و ميرزا ابوالحسن خان رئيس الاطبّاء و غيرهما استوار داشت.

بعد از تكميل مراتب علميّۀ عقليّه و نقليّه، عزيمت عتبات داد. در حوزۀ درس يگانه فقيه وقت، آقاى سيد محمدكاظم يزدى آتى الترجمه، حاضر شد. علاوه بر التقاط جواهر آبدار آن حوزه، خودش نيز به تدريس استدلالى فقه و اصول و غيره پرداخت.

اجتهاد و داراى قوۀ قدسيّۀ استنباط بودن وى مورد تصديق استاد معظّم خود گرديد.

اخيراً به ايران مراجعت نمود. مدتى در قم و اصفهان و مشهد مقدّس رضوى اقامت كرد و مرجع استفادۀ فحول آن ديار بود؛ عاقبت در تهران متوطّن و در هر دو رشتۀ معقولى و منقولى مشغول تدريس و مرجع استفادۀ اكابر مى باشد؛ «هو البحر من اى النواحى اتيته». تحقيقات متنوعۀ بسيارى در حل مشكلات فلسفى و عرفانى و تفاسير آيات قرآنى و كشف معضلات اخبار و احاديث خانوادۀ عصمت عليهم السلام و مانند اينها داشته و از تأليفات منيفۀ اوست:

صاحب ترجمه مسافرت هاى بسيارى به بلخ و سمرقند و بخارا و پاريس و مصر و لندن و ديگر بلاد بعيدۀ خارجه نموده است و مرجع استفادۀ اكابر هر ديارى بود و به حسب درخواست دانشمندان پاريس، دقايق و نكات لطيفۀ شفاى ابن سينا را حل كرد و در خلال 274 اين احوال گاهى مناظراتى بين او و علماى مذاهب ديگر و عقايد باطله واقع مى شد و در اثر مجادله به احسن و اقامۀ براهين متقنۀ غير قابل ردّ او، بعضى از ايشان شرف اندوز دين مقدّس اسلامى بوده اند؛ «جزاه اللّه عن الاسلام و اهله آلاف جزاء». در موقع طبع اين ترجمه، كه ماه شوال 1369 ه‍. ق - مطابق مردادماه 1329 ه‍. ش - است، در قيد حيات مى باشد و توفيق ادامۀ خدمات علميّۀ دينيّۀ وى را از درگاه خداوندى مسئلت مى نماييم.

آقاى آميرزا جعفر، والد معظّم صاحب ترجمه، نيز از مبرّزين علما و حكماى وقت و

در ادبيّات و رياضيّات و فنون حكمت بر افاضل عصر خود مقدّم بود. كمالات علميّه اش بين المعاصرين مسلّم و در فقه و اصول به عمّ امجد علاّمۀ خود، آقاى حاج ميرزا حسن آشتيانى سالف الترجمه، كه پدرزنش هم بوده، تلمذ نمود. معقول و طب و نجوم و حساب و هندسه و اصول عرفان را نيز از آقا على حكيم زنوزى سابق الذكر و ميرزا ابوالحسن جلوۀ سالف الترجمه و ديگر حكما و اكابر وقت تكميل كرد و در مقابل عمّ امجد مذكور خود، كه به «ميرزاى آشتيانى» معروف بوده، او را نيز به «ميرزاى كوچك» ملقّب مى داشته اند. تأليفات بسيارى هم داشته و در حدود 1324 ه‍. ق در تهران وفات يافت و در زاويۀ جنوب شرقى صحن شريف حضرت عبدالعظيم عليه السلام مدفون شد كه متّصل به كفش كن است.

بن على بن اسماعيل، موسوى حايرى، مكنّى به «ابوالفتح»، ملقّب به «صفى الدين»، از اكابر علماى اماميّۀ اواسط قرن دوازدهم هجرى عهد نادرى مى باشد كه در فهم و ذكاوت و حسن تقرير و فصاحت بى نظير و مدرّس روضۀ مباركۀ حسينيّه و شاعرى بوده است اديب، مسلّم مخالف و موافق، محل توجه اكابر و اصاغر، در تواريخ و سير باخبر و به جمع كتب حرصى وافر داشت. هنگامى كه نادرشاه وارد مشاهد مشرّفه گرديد، سيّد را بسيار تجليل نمود. با تحف و هداياى بسيارى به زيارت بيت اللّه الحرام اعزامش داشت. در مراجعت از آن مسافرت در حين ورود بصره حسب الامر سلطانى، كه به جهت پاره اى امورات و مصالح راجعه به ملّت 275 و مملكت صادر بوده، به سمت سفارت به استانبول رفت و بعد از ورود به مقصد نزد سلطان روم با فساد مذهب و پاره اى امور ديگر سعايت شد تا در حدود سال 1168 ه‍. ق و يا هزار و صد و پنجاه و اندى در سنّ متجاوز از پنجاه سالگى به قتلش آوردند. از تأليفات و آثار قلمى اوست:

از تخميسات قصيدۀ فرزدقيه است:

هذا الذي ضمن الفرقان مدحته *** هذا الذى ترهب الآساد صولته

هذا الذي تحسد الامطار منحته *** هذا الذى تعرف البطحاء وطأته

والبيت يعرفه والحل والحرم

هذا ابن من زينوا الدنيا بفخرهم *** و اوضحوا ديننا فى صبح علمهم

و اخصبوا عيشنا فى قطر جودهم *** هذا ابن خير عباد اللّه كلهم

هذا التقى النقى الطاهر العلم

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 758؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج 3، ص 385؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 49؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

شيرازى، از علماى اواخر قرن سيزدهم هجرى مى باشد كه از تأليفات اوست:

از شيخ مزبور اجازه داشته و در سال 1291 ه‍. ق درگذشت.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

موكول به علم رجال است.

مدنى

مدنى⁽¹⁾

مدنى اول، يزيد بن قعقاع --> قرّاء عشره

276 مدنى ثانى، نافع بن عبدالرحمان --> قرّاء سبعه

در اصطلاح علماى تجويد، نافع و ابوجعفر است؛ چنانچه «بصريان» عبارت از يعقوب و ابوعمرو، «كوفيون» عبارت از عاصم و حمزه و كسائى و خلف، «مكى» عبارت از ابن كثير، «حجازيون» عبارت از ابن كثير و نافع و ابوجعفر، «شامى» عبارت از ابن عامر، «عراقيون» عبارت از دو نفر بصريان و چهار نفر كوفيون مذكور بوده و شرح حال همۀ ايشان تحت عنوان قرّاء ثمانيه و قرّاء سبعه و قرّاء عشره نگارش يافته است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 264، س 13.

مدينى

مدينى⁽¹⁾

نگارنده گويد: لفظ «مدينى» به قرار مذكور در نسبت به مدينه است كه به نوشتۀ مراصد نيز علاوه بر مدينة الرسول عَلَم شخصى بخارا و سمرقند و چندين موضع ديگر مى باشد؛ اما در نسبت به مدين (بر وزن مقتل)، كه نام شهر شعيب در شش منزلى تبوك است، «مدينى» (بر وزن مثنوى) گويند و تعيين نسبت كه به كدام يك از مواضع مذكوره است، موكول به قراين مى باشد و رجوع به عنوان مدنى هم نمايند. (مؤلف)

بن ابى بكر عمر بن ابى عيسى احمد بن عمر مدينى، اصفهانى المولد والمنشأ والمدفن، محدّث حافظ مشهور كه در حافظه و معرفت حديث وحيد عصر خود بوده و تأليفات بسيارى در علوم حديثيّه داشته است:

وفات او شب چهارشنبه نهم 277 جمادى الاولى 581 ه‍. ق در هشتاد سالگى در اصفهان واقع گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 61.

(دو شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

(دو شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

موكول به علم رجال است.

مرادى

مرادى⁽¹⁾

مرادى، حسن بن قاسم --> ابن ام قاسم

مرادى، سيد على --> مرادى، سيد محمدخليل

سيد على پدر سيد محمدخليل است.

مرادى، ليث بن بخترى --> ابوبصير، ليث بن بخترى

2837-2839. مرادى، سيد محمدخليل بن سيد على (... - 1206 ه‍. ق)

بن بهاءالدين سيد محمد بن سيد مراد مرادى، بخارى الاصل، دمشقى المسكن، ابوالفضل الكنيه، صدرالدين اللّقب، حنفى المذهب، نقشبندى المسلك، از علماى عثمانى قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه شيخ الاسلام و مفتى دمشق شام بوده و كتاب سلك الدّرر فى اعيان القرن الثّانى عشر از تأليفات اوست كه در استانبول طى چهار مجلّد چاپ شده و حاوى شرح حال اكابر عرفانى قرن دوازدهم هجرت مى باشد و در سال 1206 ه‍. ق درگذشت.

278 نام صاحب ترجمه به نوشتۀ بعضى، «محمد» است و «خليل» پدرش بوده، لكن موافق آنچه از شرح حال پدرش، سيد على مرادى و دو عمويش، سيد ابراهيم و سيد حسين

و جدّش، سيد محمد و جدّ عالى اش، سيد مراد، كه در كتاب سلك الدرر نگارش يافته و همچنين از مقدمۀ خود آن كتاب استكشاف مى شود، نام و نسب وى به شرح مذكور فوق مى باشد.

پدرش، سيد على مرادى، نيز حنفى بخارى الاصل دمشقى المولد والمنشأ، نقشبندى المسلك و از اعيان علماى دمشق و مرجع كل و مفتى حنفيّه بوده و در رفع ظلم ظلمه ولهى مفرط داشته و از تأليفات اوست:

اشعار خوب نيز بالبداهه مى گفته و شب جمعه بيست ودويم شوال 1184 ه‍. ق در 52 سالگى درگذشت.

سيد مراد، جدّ عالى سيّد محمدخليل، نيز عالم عارف، عابد زاهد صالح، محقّق مدقّق، صوفى نقشبندى، در معقول و منقول، خصوصاً در فقه و حديث و تفسير وحيد عصر خود، زياده بر ده هزار حديث را با اسناد آنها حافظ بود و هر سه زبان عربى و فارسى و تركى را متقن داشت و كتاب المفردات القرآنيّة، كه تفسير قرآن به همين سه زبان است، از تأليفات او بوده و چندين رساله نيز در طريقت نقشبنديّه تأليف داده است. وى شب چهارشنبه دوازدهم ربيع الثانى 1132 ه‍. ق در 82 سالگى در استانبول وفات يافت و در درس خانۀ مدرسۀ محلّۀ نشانچى پاشا مدفون گرديد.

منابع: مرادى، محمدخليل، سلك الدرر في اعيان القرن الثاني عشر (مواضع متفرقه).

مرادى، سيد مراد --> مرادى، سيد محمدخليل بن سيد على

سيد مراد جدّ سيد محمدخليل مرادى است.

279

مراغى

مراغى⁽¹⁾

منابع: ياقوت حموى، مراصد الاطّلاع، [ج 3، ص 1250]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، [ج 6، ص 4256]. (مؤلف)

مراغى، ملا احمد بن على اكبر --> فاضل مراغى

مراغى، مير عبدالفتاح --> صاحب عناوين الاصول

همدانى وادعى، مكنّى به «ابوالفتح» و مشهور به «مراغى»، اديب نحوى لغوى حافظ بليغ حسن الخط و صحيح الروايه، در نحو و لغت از جمله وجوه و اعيان بغداد بوده و از تأليفات اوست:

در سال 371 ه‍. ق درگذشت.

منابع: كتب رجاليه.

از افاضل اماميّۀ اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرى آذربايجان مى باشد كه مولد و منشأ و مدفن وى شهر مراغه و بسيار زاهد و متّقى و نيكوسيرت و ستوده خصلت بود.

املاك و مزارع موروثى پدرى خود را تدريجاً فروخته و در دستگيرى فقرا صرف نمود تا آنكه در آخر عمر خود بى چيز شد و با دسترنج خود امرار حيات مى نمود و اصلاً كلّ ديگران نبوده و قسمت عمدۀ عايدى خود را صرف فقرا مى كرد. نسبت به احكام دينيّه سخت غيور و شديداً مخالف تزوير و ريا بود. به هر دو زبان فارسى و تركى آذربايجانى اشعار نغز و طرفه مى گفت. به جهت انتساب به ملا غفار نام امين الشرع مراغى و يا به شخص طرماح نامى گاهى به «امينى» و زمانى به «طرماحى» 280 تخلّص مى نمود.

اغلب اشعارش، كه مشتمل بر طعن و توبيخ اهل ريا بوده، دستبرد ايشان شده و از بين رفته است. از آثار قلمى او يك ديوان شعر و يك مجموعۀ امثال و حكم تركى بوده و از اوست:

ژنده مى پوشم و صد فخر به كيوان دارم *** افسر از فقر و ز خاك سيه ايوان دارم

من چه محتاج به تاج و كمر زرّينم‌؟ *** از قناعت كمر و تاج ز ايمان دارم

نكشم منّت ديبا و حرير و اكسون *** كه برهنه سر و پا و تن عريان دارم

ايضاً

رفتم به سراغ دل گم گشته به كويش *** با غمز و نيازى كه بود رسم، گدا را

گفتم كه اسير است دلم در خم زلفت *** رحمى كن و از قيد كن آزاد دلم را

در حيرتم آن تودۀ مشك است و يا موى *** وين دانۀ خال است و يا عنبر سارا

آن جبهۀ دلدار و يا خود فلق صبح *** وآن شعلۀ طور است و يا چهرۀ زيبا

محراب امينى است و يا ابروى جانان *** يا يك شبه ماهى ز افق گشته هويدا

نيز از اشعار تركى مشتمل بر طعن و توبيخ اهل تزوير و رياى اوست:

نولدى ميخانيه ساقى كه داخى جام اولماز *** جام وير جام كيمى رافع اسقام اولماز

بدوده يارى و آخرده دوروپ جام گتور *** بيله آغاز تا پيلماز بيله انجام اولماز

دور حريّت و سردار شجاع الدوله *** مخبرالسّلطنه والى بيله ايّام اولماز

قلم آزاد و دل آزاد و خلايق آزاد *** زاهدين منعى جز افسانه و سرسام اولماز

زاهدا چون عملون نيّت قربتله دگول *** بودى وجهى عملون قابل انعام اولماز

او زيارت كه اولا قصدى ريا خرجى ربا *** هاموسى ميكده ده قيمت بيرجام اولماز

بوزيارتلره نه حور ويروللّر نه قصور *** سهلدور قصر كه بيرخشت لب بام اولماز

تاريخ وفاتش به دست نيامد، ليكن در اوايل مشروطيّت ايران، كه سال 1324 ه‍. ق بوده، در قيد حيات بوده است و بنابر مشهور، نسبتش به حاتم طايى موصول و پدر و اجدادش نيز از علماى مراغه بوده اند.

منابع: به تقرير آقاى جعفر سلطان القرايى.

281

مراكشى

مراكشى⁽¹⁾

مراكشى، احمد بن عثمان --> ابن البناء، احمد بن عثمان

مكنّى به «ابوعلى»، از علماى نجوم و رياضيّات مراكش مى باشد و از تأليفات اوست:

جامع المبادى والغايات فى علم الميقات كه بهترين كتابى است در اين موضوع و آن را به چهار فن مرتب و هر فنى را نيز به چندين باب مبوّب نموده است؛ فنّ اوّلى در حسابيّات، دوّيمى در وضع آلات رصديّه، سيّمى در عمل به آلات، چهارمى در تمرينات قوۀ استنباط كه حاوى مسائل چندى به طريق جبر و مقابله مى باشد و در سال 660 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 286].

ملقّب به «نورالدين»، مكنّى به «ابوعلى»، عالم عامى، فقيه متفنّن، محقّق صوفى و از تأليفات و آثار قلمى اوست:

در سال 1102 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1959.

مرتضى، عبداللّه بن قاسم --> شهرزورى، عبداللّٰه بن قاسم

مرتضى، على بن ابى احمد حسين --> علم الهدى، على

مرتضى، محمد بن محمد بن عبدالرزاق --> زبيدى، محمد بن محمد بن عبدالرزاق

282 * مرجئه يا مرجيه

به فرمودۀ تنقيح المقال، حرف رابع آن همزه و ياى حطّى هر دو صحيح و (به ضم اوّل و سكون ثانى و كسر ثالث) از «ارجاء» - به معنى تأخير - مشتق و به زعم بعضى، عنوان

ديگر عامّه و اهل سنّت مى باشد كه گويند خدا نصب امام را به عهدۀ رعيّت موكول داشته است. به زعم ديگرى، عنوان ديگر جبريّه بوده و بنابر مشهور، فرقه اى است كه عمل را جزو ايمان نمى دانند و گويند كه ايمان، مجرّد قول مى باشد؛ معصيت با وجود اصل ايمان بى ضرر و طاعت نيز با وجود كفر بى اثر است. بسط مطلب را موكول به كتب مربوطه مى دارد و چون اين عنوان در ضمن بعضى از تراجم احوال مذكور است، لذا به طور اجمال تذكّر داده شد.

مصطلح علم رجال است.

بن موسى بن سعد يا سعيد، كاتب خراسانى الاصل، بغدادى الولاده، ابو عبداللّه يا ابو عبيداللّه الكنيه، از مشاهير ادبا و محدّثين و ارباب سير، بسيار كثيرالاطلاع و واسع المعرفه، در روايات خود صادق اللّهجه و به تصديق ابوعلى فارسى، از محاسن دنيا بوده است. بسا بودى كه عضدالدوله پيش درش ايستادى كه در حين بيرون آمدن تفقد حال او را كرده باشد. در مذهب به تشيّع مايل، بلكه تشيّع او مصرّح به بعضى از ارباب سير بوده و به نقل معتمد، در تاريخ يافعى نيز به تشيّع او رفته است. خطيب بغدادى نيز گويد: عمده عيب مرزبانى مذهب تشيّع او و روايت كردن وى به طريق اجازه مى باشد و به طريق سماع از مشايخ روايت نكرده، والاّ در روايت خود ثقه و محل اعتماد بوده است.

عجب تر آنكه با اين همه تشيّع يا ميل به تشيّع كه داشته، نخستين كسى است كه ديوان يزيد بن معاويه را جمع و اشعار او را تدوين نموده و اهميت داده است و بعد از او نيز جمعى ديگر آنها را تدوين كرده و پاره اى اشعار افزوده اند كه از يزيد نبوده است.

ابن خلّكان بعد از اين جمله گويد كه شعر يزيد با نهايت قلت آن در نهايت حسن مى باشد 283 و من هم به جهت شدت رغبتى كه بدانها دارم، در سال 633 ه‍. ق تمامى ديوان او را حفظ كردم و در نتيجۀ تتبّع كامل، صحيح آنها را از غيرصحيح آنها، كه از خود يزيد نبوده، با تعيين قائل و گويندۀ هريكى تشخيص دادم، انتهى ملخصاً و مترجماً.

به نوشتۀ بعضى از اهل فن، اوّلين واضع علم بيان همين مرزبانى است، نه عبدالقاهر

جرجانى، چنانچه عقيدۀ ديگران است و به نوشتۀ بعضى، مرزبانى از مشايخ روايت شيخ مفيد هم بوده و او نيز از نفطويه و ابن دريد و ابن الانبارى و نظاير ايشان روايت مى نمايد و از تأليفات مرزبانى است:

وفات مرزبانى به سال 371 يا 378 ه‍. ق واقع شد. ابوبكر خوارزمى بر جنازه اش نماز خواند و ولادتش هم به سال 296 يا 297 ه‍. ق بوده است و در هريك از ولادت و وفاتش قول دويم مذكور، كه معاصرش ابن النّديم نوشته، اقرب به صحت است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 715؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 238؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 146؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 116؛ ابن نديم، الفهرست، ص 190؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 85؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 268؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4259.

موصلى نحوى، معروف به «مرزكّه» (به تشديد كاف)، موافق آنچه از صلاح الدين صفدى (متوفى به سال 764 يا 794 ه‍. ق) نقل شده، اديبى است نحوى شاكر شيعى و در مرثيۀ حضرت امام حسين عليه السلام گويد:

فلولا بكاء المزن حزنا لفقدكم *** لما جادنا بعد الحسين غمام

و لو لم يشقّ الليل جلبابَه اسى *** لما انجاب من بعد الحسين ظلام

زمان زندگانى او به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 300، س 13.

از مشاهير ادباى قرن سيزدهم هجرى مصر مى باشد كه در حق خديوى اسماعيل و پدران او مدايح بسيارى گفته و 284 به بلاد سودان و حبشه مسافرت كرده است. به سال 1283 ه‍. ق در پنجاه سالگى درگذشته و از آثار قلمى اوست:

نگارنده گويد: دور نيست كه سياحت نامۀ ابراهيم بيگ، كه در ايران چاپ شده، ترجمۀ فارسى همين كتاب رحلة السّلامة مى باشد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 19.

2847-2849. مرزوقى، احمد بن محمد بن حسن (... - 421 ه‍. ق)

اصفهانى، مكنّى به «ابوعلى»، معروف به «امام مرزوقى»، اديبى است فاضل، نحوى كامل، شاعر ماهر، در غايت فطانت و ذكاوت از شعراى خانوادۀ طهارت عليهم السلام، در اصفهان معلّم اولاد آل بويه بوده و از تلامذۀ ابوعلى فارسى مى باشد. سيوطى بسيارش ستوده و گويد كه در حسن تصنيف و ذكاوت و فطانت از آيات خداوندى بوده است و از تأليفات اوست:

در وصف شرح حماسه اش گفته اند:

كتاب لو تأمله ضرير *** لعاد كريمتاه بلا ارتياب

و لو قد مرّ حامله بقبر *** لصار الميت حيّا فى التراب

در ماه ذى حجه سال 421 ه‍. ق وفات يافت. صاحب بن عبّاد گويد: سه تن از اهالى اصفهان در مضمار علم و عرفان گوى سبقت ربوده و به مقامى عالى رسيده اند: حائك و حلاج و اسكاف. اما حائك، كه به عربى جولاست، عبارت از همين مرزوقى صاحب ترجمه مى باشد و حلاج عبارت از محمد بن على بن عمر بن جيان اصفهانى

است كه كنيه اش «ابومنصور»، از ندماى صاحب بن عبّاد (متوفّى به سال 385 ه‍. ق) و از اعيان و اكابر ادبا و علماى رى، فريد دهر و بسيار باذكاوت بوده و از تأليفات اوست:

سال وفاتش به دست نيامد. و اما اسكاف، كه به عربى، كفشگر را گويند، عبارت از محمد بن عبداللّه اديب لغوى نحوى، مكنّى به «ابوعبداللّه» بوده و به عنوان خطيب اسكافى نگارش يافته است. مخفى نماند كه مرزوقى، غير از ابن المرزوق نحوى مشهور مى باشد كه اسمش «محمد بن احمد بن محمد بن محمد بن ابى بكر بن مرزوق تلمسانى مالكى»، كنيه اش «ابوعبداللّه»، بسيار جليل القدر و از تلامذۀ خطيب دمشقى و ابوحيّان مشهور بوده است كه خطّى خوب داشت، اشعارش بسيار و از تأليفات اوست:

خطبه هاى او نيز، كه در نهايت فصاحت و بلاغت مى باشد، جمع و تدوين شده و در سال 781 ه‍. ق درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 238؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 274؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 5، ص 34؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 736.

مصطلح رجال است كه از ابن داوود روايت مى كند.

مرسى

مرسى⁽¹⁾

مكنّى به «ابوالعباس»، اديب نحوى لغوى بوده و از تأليفات اوست:

در حدود سال 460 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 69.

بن محمد بن ابى الفضل بن محمد، شافعى، ملقّب به «شرف الدين»، مكنّى به «ابوالفضل» يا «ابوعبداللّه»، اديب نحوى شاعر فقيه محدّث مفسّر، از اجلاّى قرن هفتم هجرت كه در اصول نحويّه و فنون شعريّه رنج ها كشيده و هفتاد اعتراض متقن با برهان و بيّنه بر مفصّل زمخشرى داشت. بعد از سياحت هاى بسيارى به سال 624 ه‍. ق در 54 سالگى به حلّه 286 رفته و اقامت كرد. از مردم انقطاع گزيده و به عبادت پرداخت و از اشعار اوست:

قالوا محمد قد كبرت و قد اتى *** داعي المنون و ما اهتممت بزاد

قلت الكريم من القبيح لضيفه *** عند القدوم مجيئه بالزاد

ايضاً

من كان يرغب فى النجاة فما له *** غير اتباع المصطفى فى ما اتىٰ

ذاك السبيل المستقيم و غيره *** سبل الغواية والضلالة والردىٰ

فاتبع كتاب اللّه والسنن التى *** صحت فذاك اذا اتبعت هو الهدىٰ‌

ايضاً

و دع السؤال بكم و كيف فانه *** باب يجر ذوى البصيرة للعمى

الدين ما قال النبى و صحبه *** والتابعون و من مناهجهم قفى

از تأليفات اوست:

وفات او در سال 655 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 125]؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 209.

مكنّى به «ابوعبداللّه»، اديب مفسّر، محدّث متكلّم، خطيب بليغ و قاضى، به فنون ادبيّه عارف، مدتى در شاطبه و مولد خود، مرسيه، از بلاد اندلس قضاوت نموده و از تأليفات اوست:

در سال 564 ه‍. ق در 68 سالگى درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 109.

بن عيسى بن مرشد، حنفى عمرى، معروف به «مرشدى»، مكنّى به «ابوالوجاهه»، مفتى حرم مكّه از علماى حنفيّۀ قرن يازدهم هجرت مى باشد كه در چهارده سالگى به تحصيل علم اشتغال جست. به مقامى عالى رسيده و امام و خطيب مسجدالحرام شد.

حسن بورينى سابق الذكر بسيارش ستوده و گويد: عزيمتش متين و در فهم اخبار قريحۀ خوبى داشته و از آثار قلمى اوست:

احسن ما اليه تصريف الهمم *** بحسن حمد اللّه وهّاب النعم

به سال 1037 ه‍. ق در 62 سالگى در زندان خفه اش كردند.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1733.

مرصّع قلم، مير عطا حسين خان --> تحسين، ميرعطا حسين خان

مرعث، بشار بن برد --> بشّار

مرعشى

مرعشى⁽¹⁾

لفظ «مرعش» علاوه بر معنى مذكور، (بر وزن مرشد) لقب بعضى از اشخاص هم مى باشد كه در كتب رجال و تراجم به شرح حال ايشان پرداخته اند. در شرح حال احمد بن حسن بن على حسينى مرعشى از تنقيح المقال گويد: «مرعش» يكى از ملوك حمير مى باشد كه به جهت رعشه اى كه داشته، بدين لقب ملقب گرديده است. در مجالس المؤمنين گويد: «مرعش» لقب سيد على بن سيد عبداللّه بن سيد محمداكبر بن سيد حسن بن حسين اصغر بن الامام السجاد عليه السلام است و در ضمن شرح حال قوام الدين مرعشى هم اشاره نموديم. از درجات رفيعۀ سيد على خان نقل شده كه «مرعش» لقب على بن عبداللّه بن حسن بن حسين اصغر است كه نسب سيد على مرعش با سه واسطه به حضرت سجاد عليه السلام موصول گردد؛ چنانچه به نوشتۀ مجالس، با چهار واسطه بدان حضرت پيوندد.

به هرحال، سيد على مذكور به جهت رعشه اى كه داشته و يا به جهت تشبيه به مرغ مرعش نامى كه قسمى از كبوتر بوده و خود را در هوا معلق سازد، به همين وصف موصوف و بنابر مشهور، او اولين كسى است كه بدين لقب ملقب و سادات آل مرعش، كه از معروف ترين خانواده هاى جليلۀ اصليه بوده و به نام «مرعشيۀ اصفهان»، «مرعشيۀ شوشتر»، «مرعشيۀ قزوين»، «مرعشيۀ مازندران» به چهار شعبه منشعب بوده و اعيان وزرا و علما و حكما و ادبا و طبقات ديگر از ايشان برخاسته اند، به همين سيد على مرعش منسوب و هريكى از ايشان به «مرعشى» موصوف و مجموع اين سلسله به «مرعشيون» يا «آل مرعش» مشهور و ما نيز بعضى از ايشان را تذكر خواهيم داد و تشخيص اينكه مرعشى البلده يا مرعشى النسب است، موكول به قراين و يا نظر خود ارباب رجوع بوده و شايد در بعض موارد مصرح باشد.

على الجمله، ظاهر اكثر تراجم آنكه «مرعشيه» گفتن اين سلسله همانا به جهت انتساب به سيد على مرعش بن عبداللّه مذكور است، لكن در تنقيح المقال ضمن شرح حال حسن بن حمزة بن على، از بعض كتاب هاى شهيد اول نقل كرده كه «مرعش»، لقب يحيى بن على بن عبداللّه بوده و مرعشيه نيز بدو منتسب مى باشند. بارى، لفظ «مرعشى» در اصطلاح رجالى، لقب احمد بن حسن بن على و احمد بن علوى و بعضى ديگر است. (مؤلف)

مرعشى، ميرزا ابراهيم بن سيد حسين --> سلطان العلماء، سيد حسين

ميرزا ابراهيم فرزند سلطان العلماء است.

288 2854. مرعشى، سيد احمد بن علوى (... - 539 ه‍. ق)

مرعشى، معروف به «ابن علوى»، عالمى است فاضل نسّابه از علماى اوايل قرن ششم هجرت، در تشيّع غلو و افراط داشت. براى طلب علم و حديث به حجاز و عراق و خراسان و ماوراءالنهر و بصره و خوزستان مسافرت ها كرد. با ائمّۀ حديث ملاقات نموده و در آخر عمر در شهر سارى مازندران توطّن كرد تا به سال 539 ه‍. ق در

72 سالگى درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 204؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 10، ص 83.

موسوى مرعشى خراسانى، مكنّى به «ابوالفضل»، از اكابر علماى قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه حكيم متكلّم مفسّر محدّث، از تلامذۀ آقاى بهبهانى سابق الذكر، در سفر و حضر نديم فتحعلى شاه قاجار بود. از صاحب حدائق و استاد مذكور خود اجازۀ روايت داشته و از تأليفات اوست:

در سال 1235 ه‍. ق مسموماً درگذشت.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 15، ص 584.

مرعشى، ميرزا احمد بن ميرزا سيد مرتضى --> نيازى، ميرزا احمد

شاه ميرحسينى مرعشى، عالم فقيه، متكلّم محدّث، عابد زاهد شاعر، از علماى عهد شاه تهماسب صفوى 289 (930-984 ه‍. ق) است. توليت مشهد مقدس رضوى بدو مفوّض و به صدارت هم نائل بوده و به «ملولى» تخلّص مى نموده است و از تأليفات اوست:

از اشعار اوست:

طرفه حالى است كه آن آتش سوزان ز برم *** دورتر مى رود و بيشترم مى سوزد

در قاموس الاعلام وفاتش را به رقم هندسى در سال 696 ه‍. ق نوشته است و اين تاريخ منافى معاصر بودن شاه تهماسب مذكور بوده و ظاهراً از اشتباهات چاپخانه مى باشد

كه دو رقم آخرى 9 و 6 را مقدّم و موخّر كرده و درستش 966 (ظسو) بوده است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4406؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 12، ص 145.

بن حمزة بن على مرعش مذكور فوق، مكنّى به «ابومحمد»، موصوف به «طبرى»، معروف به «مرعشى»، عالم عامل، عابد زاهد متديّن كثيرالمحاسن، از اجلاّى فقهاى شيعه و اعاظم مشايخ اماميّه، در كتب رجاليه با نهايت تجليل و تبجيل مذكور و از مشايخ روايت شيخ مفيد و تلعكبرى مى باشد. در سال 356 ه‍. ق به بغداد رفته و با مشايخ وقت ملاقات كرد و در 358 ه‍. ق وفات يافته و از تأليفات اوست:

وصف «طبرى» چنانچه مذكور شد، قرينۀ اين است كه از سادات مرعشيۀ مازندران مى باشد.

منابع: كتب رجاليه.

مكنّى به «ابومنصور»، از مشاهير مورّخين، در دربار سلطان محمود غزنوى مقرّب و مؤلف كتاب الغرر فى سير الملوك و اخبارهم مى باشد كه به امر ابوالمظفّر نصر، برادر سلطان مذكور تأليف و به چهار مجلّد مشتمل است؛ اولى در تاريخ فرس تا عهد يزدجرد بن بهرام؛ دويمى در تاريخ فرس تا سقوط يزدجرد بن شهريار و تاريخ ملوك يهود و انبيا و ملوك يمن و امراى روم و شام و عراق و ظهور دين مقدّس اسلامى؛ سيمى و چهارمى در تواريخ خلفاى امويّه و 290 عباسيّه و دول صغيرۀ منشعبه از دولت عبّاسيّه؛ مثل طاهريّه و سامانيّه و حمدانيّه و بويهيّه و غزنويّه. وفات او در سال 421 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 316.

مرعشى، سيد حسين بن ميرزا رفيع الدين محمد بن محمود --> سلطان العلماء، سيد حسين

مرعشى، سلطان خليل ميرزا --> مرعشى، ميرزا محمدخليل

مرعشى، سيد شهاب الدين

به همين عنوان [سيد شهاب الدين] نگارش يافته است و سلسلۀ نسب شريفش را، كه در آنجا نوشته نشده، محض خدمت و ابقاى اسامى ذريّۀ طاهره در اينجا موافق مرقومۀ خود مشارٌاليه ثبت اين اوراق پريشان كرده و گوييم:

سيد شهاب الدين معروف به «نجفى» و «آقا نجفى» بن سيد محمود بن سيدالحكما سيد على سابق الذكر بن علاّمۀ زاهد فلكى حاج سيّد محمد معروف به «منجم» بن سيّد محمدابراهيم فقيه محدّث بن سيد شمس الدين محمد نسّابه نزيل كربلا مدفون در اصفهان بن محدّث مورّخ شاعر نسّابه متخلّص به «شيوا» سيد قوام الدين محمد بن زاهد نقيب شاعر مير نصيرالدين محمد متخلّص به «هدايت» بن اديب نقيب فقيه علاّمه حكيم رياضى صاحب الكرامات مير جمال الدين بن مير علاءالدين صاحب تأليفات علمى و عملى بسيار بن مير محمد متخلّص به «مظلوم» بن ابوالمجد شهيد نسّابۀ شاعر متخلّص به «مغفور» بن مير محمدخان بن مير عبدالكريم خان بن مير عبداللّه خان بن مير عبدالكريم خان اوّل بن مير محمدخان بن مير مرتضى خان بن مير سيد على خان بن سيد كمال الدين بن سيد قوام الدين مشهور (مير بزرگ كه اوّلين مؤسّس سلطنت مرعشيّۀ طبرستان بوده و هشت تن آخرى مذكور فوق نيز از اعقاب او سلطنت طبرستان و نواحى آن را داشته اند) بن نقيب زاهد ابى صادق احمد بن ابواحمد سيد عبداللّه وزير بن سيد على وزير بن سيد حسين زاهد صائم الدهر بن ابومحمد فقيه محدّث شاعر سيد حسين بن ابوالحسن 291 سيد على مرعشى (كه سرسلسلۀ سادات مرعشيّه بوده و نخستين كسى است كه به «مرعشى» شهرت يافته است، به موجب آنكه در بلدۀ مرعش سكونت داشته و نسب تمامى سادات مرعشيّين ايران و عراق و جاوه و زنگبار و مصر و تركيّه و سوريّه و اقطار ديگر بدو منتهى گردد) بن سيد عبداللّه بن محمداكبر بن ابومحمد سيد حسن محدّث مدفون در ارضروم بن ابوعبداللّه حسين اصغر بن الامام الهمام سيد الساجدين و قمر ليلة المجتهدين مولانا و مقتدانا على بن الحسين الشهيد - ارواحنا فداه - و شرح حال اكابر اين سلسله از هر طبقۀ عاليه در روضة الصّفا و حبيب السّير و بسيارى از تواريخ معتبرۀ معتمده نگارش يافته است.

مرعشى، سيد ظهيرالدين --> مرعشى، سيد كمال الدين

سيد ظهيرالدين نوۀ سيد كمال الدين است.

مرعشى، سيد على بن سيد محمد --> سيدالحكماء، سيدعلى شرف الدين

مرعشى، حاج ميرزا على بن مير محمدحسين --> شهرستانى، مير محمدحسين

مرعشى، سيد قوام الدين --> قوام الدين مرعشى

2859-2861. مرعشى، سيد كمال الدين (... - 772 ه‍. ق)

چنانچه در شجرۀ نسب فوق اشاره شد، جدّ هيجدهمين سيد شهاب الدين مرعشى فوق و دوّيمين شخصى است كه در طبرستان اريكه نشين جهانبانى بود. وى علاوه بر مقام شامخ سلطنت، در حديث و فقه و اصول و عرفان و معقول و تجويد و رياضيّات نيز بهرۀ وافى داشته و شعر خوب نيز مى گفت و به «محزون» تخلّص مى نمود و از تأليفات اوست:

وفات او در دويم رجب 772 ه‍. ق واقع شد و از اشعار او به دست نيامد و محاربۀ او با امير تيمور لنگ در تواريخ و سير مذكور و نسبت به اجراى احكام دينيّه بسيار متعصّب و غيور بوده است. پسرش، سيد نصيرالدين، مورّخ مشهور فاضل و كتابى در انساب سادات مرعشيّه تأليف داده است.

سيد ظهيرالدين پسر همين سيد نصيرالدين، نيز فقيه مورّخ مشهور بوده و از تأليفات اوست:

292 1. تاريخ طبرستان (كه در پطرسبورگ چاپ و شرح حال ملوك طبرستان و سادات مرعشيه را حاوى و محل اعتماد اكثر مورخين است)؛ 2. تاريخ گيلان و ديلم (كه در رشت چاپ شده است).

وفات سيد ظهيرالدين در حدود 900 ه‍. ق بوده، چون كتاب اولى را تا سال 881 ه‍. ق تأليف داده است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 8، ص 258، ش 1074]؛ اطلاعات متفرقه.

مرعشى، مير محمدحسين بن مير محمدعلى --> شهرستانى، مير محمدحسين

يا سلطان خليل ميرزا، حسينى مرعشى الاب، صفوى الام، پسر ميرزا داوود يا محمدداوود يا سلطان داوودميرزا بن سيد محمد متولّى آستانۀ رضوى، از فضلاى اوايل قرن سيزدهم هجرى قمرى مى باشد كه فقيه فاضل اديب شاعر نسّابه بوده و حاشيۀ تحرير اقليدس و تفسير بيضاوى و مدارك و من لايحضره الفقيه و شرح تذكرۀ هيئت از تأليفات اوست. اشهر از همه كتاب مجمع التّواريخ او مى باشد كه وقايع 87 سالۀ ايران را از سال 1120 ه‍. ق، كه تاريخ شورش افاغنۀ غلزايى قندهار است، تا سال 1207 ه‍. ق نگارش داده و در اين اواخر به سال 1328 ه‍. ش (1368 ه‍. ق) در تهران چاپ و يك نسخه از آن در كتابخانۀ سلطنتى برلين و يكى ديگر هم در كتابخانۀ ديوان هند لندن موجود است. وفات ميرزا محمدخليل در حدود سال 1220 ه‍. ق در بلدۀ بنگاله يا هوكلى از بلاد هند واقع شد و اعقابش در آن نواحى باقى است. مخفى نماند كه ميرزا محمدخليل از طرف پدر «مرعشى» و نسب او با سى واسطه به حضرت سجّاد عليه السلام موصول و از طرف مادر هم «صفوى» است؛ چنانچه جدّش، سيد محمد، كه در سال 1163 ه‍. ق در عمر 35 سالگى چهل روز در مشهد مقدّس رضوى سلطنت كرده و به «شاه سليمان ثانى» معروف بوده است، از صلب ميرزا محمدداوود و بطن شهربانوبگم، دختر شاه سليمان اوّل صفوى، به وجود آمده است.

منابع: مرعشى، محمدخليل، مجمع التّواريخ؛ اطلاعات متفرقه.

مرعشى،⁽¹⁾قاضى نوراللّه --> صاحب مجالس المؤمنين

293 مرغينانى،⁽²⁾على بن ابى بكر --> برهان الدين، على بن ابى بكر بن عبدالجلى

زهرى، كه در محاربه سرعت و عجله داشته و در صفّين علمدار بود. علم را به سرعت مى برده و به همين جهت، بدين لقب (مرقال) ملقّب گرديد كه بسيار سرعت كننده است. هاشم از اكابر اصحاب حضرت رسالت صلى الله عليه و آله بوده و در صفّين با عمّار ياسر و جمعى ديگر از قراء بنى اسلم در يك روز به شهادت رسيدند و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به جنازه هاى ايشان عبور كرده و اين شعر را خواند:

جزى اللّه خيرا عصبة اسلمية *** صباح الوجوه صرعوا حول هاشم

منابع: كتب رجاليه؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 238؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 1، ص 196.

مرقسى --> ابن حجر، امرؤالقيس

بن خواجه شمس الدين، از مشاهير شعرا و خطّاطين ايرانى مى باشد كه در اشعار خود «بيانى» تخلّص مى كرد. ازآن رو كه پدرش به سمت سفارت به بحرين رفته و در مراجعت مقدارى مرواريد به رسم هديه و ارمغان آورده بود، به همين جهت، به لقب «مرواريد» ملقّب و بعد از وفات او همين پسرش نيز به همين لقب مشهور گرديد.

صاحب ترجمه داراى علوم و فنون بسيار، منشى سلطان حسين ميرزا بايقرا بوده و وقايع او را به نظم كشيده و به نام تاريخ شاه و تاريخ منظوم و خسرو و شيرين و مونس الاحباب چندين منظومه داشته است. در سال 922 ه‍. ق درگذشته و از اشعار اوست: 294

آه كز هركه وفا بود اميد دل من *** غير نوميدى از او هيچ نشد حاصل من

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3109؛ افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 249.

مروّج الدين، شاه عالم ابوالمظفّر --> آفتاب

مروّج المذهب، على بن عبدالعالى --> محقق كركى

مرورودى

مرورودى⁽¹⁾

بن بشر بن حامد مرورودى، فقيه شافعى، مكنّى به «ابوحامد»، از مشاهير علماى شافعيّه بوده و از ابراهيم بن احمد مروزى ذيل الترجمه تفقّه نمود. مانند استادش بر امثال خود تقدّم يافت. به بصره رفته و بناى تدريس گذاشت. مرجع استفادۀ فقهاى آنجا گشته و مى گفته است كه نبايد انسان را به جهت شرافت پدر تحسين و يا به سبب خساست وى تقبيح نمايند؛ چنانچه طول قامت و قبح صورت منشأ مدح و قدح نمى باشند. از تأليفات اوست:

295 وى در سال 362 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 47؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 3 و 18.

مروزى

مروزى⁽²⁾

مكنّى به «ابواسحاق»، فقيه شافعى، استاد ائمّۀ عراق، در تدريس و فتوا طاق، مقتداى

اهل عصر خود و مرجع استفادۀ جمعى وافر بود. بعد از استاد خود، ابوالعباس بن سريج، رياست علميّۀ عراق بدو اختصاص يافته و مدتى در بغداد اقامت گزيد.

درب المروزى بغداد هم بدو منسوب و در آخر عمر به مصر رفت. به سال 340 ه‍. ق در همان جا وفات يافت. در قرافۀ صغرى نزديك امام شافعى مدفون شد و از تأليفات اوست:

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 2؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 3؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 47؛ ابن نديم، الفهرست، ص 299.

مكنّى به «ابوالعباس»، از مشاهير مؤلفين قرن سيّم هجرت مى باشد و از تأليفات اوست:

وفاتش در اهواز واقع شد و سال آن غيرمعلوم است. كتاب هاى او را بعد از وفاتش به سال 274 ه‍. ق در طاق الحرانى فروختند و گويا وفاتش نيز در همان سال و يا اندكى پيش از آن بوده است.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 214؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 7، ص 151.

296 مروزى، ابوالعباس --> ابوالعباس مروزى

مروزى، عبداللّه بن احمد --> قفّال، عبداللّه بن احمد بن عبداللّٰه

مروزى، عبداللّه بن مسلم --> ابن قتيبه

بن مسعود بن احمد، مروزى البلده، ابوعبداللّه يا ابوالخيرالكنيه، مسعودى الشّهره، از مشاهير و ائمّۀ فقهاى شافعيّه مى باشد كه فقيه فاضل، اديب نحوى لغوى و در بدايت حال از اصحاب رأى بود. اخيراً در اثر مصاحبت و تلمذ عبداللّه بن احمد مروزى فوق از اصحاب حديث شد. فقه و حديث را از وى آموخته و به مقامى عالى رسيد. در عداد اقران استاد مذكور خود بوده و در نحو و لغت و ادب نيز شهرت يافت. غزالى و ابومنصور سمعانى از وى روايت نموده و شرحى بر مختصر مازنى تأليف داده و از اشعار اوست:

تَنٰافَى المٰالُ وَالعَقْلُ *** فَمٰا بَيْنَهُمٰا شَكْلُ

هُمٰا كَالْوَرْدِ وَالنَّرجِ‍ *** س لايَحْوٖيهِمٰا فَصْلُ

فَعَقْل حَيْثُ لاٰ مٰالْ *** وَ مٰالُ حَيْثُ لاٰ عَقْلُ‌

وفات او در سال چهارصد و بيست و اند و يا 443 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 36؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4280؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 213.

(چهار شخص مذكور) مصطلح علم رجال مى باشند.

مصطلح علم رجال است.

حنفى المذهب، شهاب الدين اللّقب، مزجاجى الشّهره، ابوالعباس الكنيه، از اكابر عرفا و صوفيّه مى باشد كه در هر سه اصول شريعت و طريقت و حقيقت خبير و بابصيرت و

حافظ قرآن مجيد بود. حديث و كلام و فقه و اصول را از ابن الديبع و ديگر اجلّه فراگرفته و از دست پدرش خرقۀ تصوّف پوشيد. همواره مورد تجليل و احترامات فائقۀ علماى عصر خود بوده 297 و كراماتى بدو منسوب دارند. در جمادى الاولى سال 964 ه‍. ق در 67 سالگى درگذشت.

منابع: عيدروس، عبدالقادر بن شيخ، النور السافر عن اخبار القرن العاشر، ص 256.

بن محمد بن عبدالرحمان بن قاضى يوسف، شافعى المذهب، زبيدى المولد والمسكن والمدفن، ابوالسّرورالكنيه، مزجدالشّهره، شهاب الدين اللّقب و گاهى به «صفى الدين» ملقّب، از مشاهير محقّقين و اكابر معتمدين فقهاى شافعيّه مى باشد كه شيخ الاسلام وقت خود، در كلمات بعضى از اجلّه به «علامۀ زبيدى» موصوف، در علوم اسلاميّۀ ادبيّه و فقهيّه و اصوليّه متبحّر و داراى فتاوى بسيار و مصنّفات سودمند بود.

ورع و جلالت وى مسلّم، در اكثر علوم متداوله از فقه و اصول و حديث و فرايض و غيره بر معاصرين خود مقدّم و مرجع استفادۀ جمعى وافر از اكابر بوده و قريحۀ شعريّه اش نيز عالى و روزى هشتاد بيت خوب با رعايت تمامى شرايط عروضيّه مى گفته است. در اوقات خستگى از مطالعات علميّۀ متداوله به مطالعۀ مقامات حريرى اشتغال مى يافته و آن را «طبق حلوا» مى ناميده است. مدتى هم در بلدۀ عدن و زبيديّه از بلاد يمن با كمال عفت و ديانت سمت قاضى القضاتى را داشته و از مصنّفات اوست:

اوقات مزجد كاملاً مرتب بود؛ چنانچه اواخر شب و اول روز به تدريس قرآن و بعد از آن تا ظهر به اوراد موظّفى خود و تفسير و فقه و قضاوت و حكومت على الترتيب مشغول مى شد و بعد از قيلوله به تاريخ و احياء العلوم و امثال آن اشتغال مى ورزيد و

بعد از نماز عصر نيز به قضاوت مى پرداخت. در ماه ربيع الثانى 930 ه‍. ق در 298 83 سالگى در زبيديّه درگذشت و كراماتى بدو منسوب دارند.

منابع: عيدروس، عبدالقادر بن شيخ، النور السافر عن اخبار القرن العاشر، ص 137.

مصطلح علم رجال است.

مزنى

مزنى⁽¹⁾

يا اسماعيل بن عمرو بن اسحاق، مصرى البلده، مزنى القبيلة والشهره، ابوابراهيم الكنيه، از ائمّۀ فقهاى شافعيّه و از خواص امام شافعى بوده و از وى تفقه نموده است. در فقه و علوم ديگر دستى توانا داشت. بسيار اديب و عابد و زاهد و مجتهد و دقيق الفكر بود. در معانى دقيقه تعمق و غوررسى كرده و با زهد و تقوا و كثرت علم مشهور و مرجع استفادۀ جمعى وافر از علماى شام و عراق و خراسان بود.

نخستين كسى است كه فتاوى شافعى را جمع و تدوين نموده و نسبت به آنها اعرف مردم به شمار مى رفت؛ چنانچه امام شافعى او را ناصر مذهب خودش مى گفته است.

گويند از كثرت زهد و ورع خود به شكرانۀ هر يك مسئله كه در كتاب مختصر نام خود ثبت مى كرد، دو ركعت نماز مى خواند و نيز هر وقتى كه نماز جماعت از او فوت مى شد، به عوض يك نماز بيست وپنج نماز به جا مى آورد كه به حكم حديث نبوى، ثواب يك نماز جماعت معادل بيست وپنج نماز انفرادى مى باشد و از تأليفات اوست:

گويند كه كتاب مختصر مذكور اصل و اساس كتب مصنّفه در مذهب شافعى بوده و

هرچه بعد از آن تأليف شده، در حقيقت شارح و مفسّر كلمات او هستند. وفات مزنى در بيست ونهم ربيع الاول 299 يا بيست وچهارم رمضان 264 ه‍. ق در مصر واقع شد و در قرب قبر امام شافعى مدفون گرديد. نام مزنى به نوشتۀ احمد رفعت، برخلاف تراجم ديگر، «اسحاق» بوده است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 103؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 239؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 74؛ ابن نديم، الفهرست، ص 298؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4272؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 157.

مكنّى به «ابوالحسن»، از اساتيد علم نحو مى باشد. تأليفاتى نافعه در نحو و صرف دارد و كتابى هم در علم بسمله نوشته است و شرحى ديگر به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 484، س 27.

از مخضرمين شعراى عرب مى باشد كه هر دو زمان اسلام و جاهليّت را ديده و مدايح بسيارى در حق جمعى از اصحاب گفته است. به صحبت و تربيت دختران خود اهتمام تمام داشت. ديوان او در ليبسيك چاپ شده و در سال 29 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1767.

مزى، يوسف بن عبدالرحمان --> ابوالحجاج، يوسف بن عبدالرحمان

حلّى، ملقّب به «رضى الدين»، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «مزيدى»، فقيهى است اديب فاضل، از اكابر مشايخ و فقهاى اماميّه، از تلامذۀ علاّمۀ حلّى و ابن داوود صاحب رجال و نظاير ايشان بوده و از ايشان روايت نموده و نام او در اجازات علما مذكور و شهيد اوّل نيز از او روايت كرده و او را به «ملك الادبا» و «عين الفضلا» و «غرة الفضلا» و «امام» و «علامه» مى ستايد. وفات او در غروب روز عرفه 757 ه‍. ق واقع و قبرش در نجف مى باشد. مزيدى منسوب به بطنى است از بطون بنى اسد كه از قديم الايّام به تشيّع معروف هستند.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 398؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 239.

بن ابى القاسم عبيداللّه يا عبداللّه بن احمد بن اسماعيل بن عبدالعزيز، كاتب، حرانى الاصل، مصرى المولد، ملقّب به 300 «عزالملك»، معروف به «مسبحى» و «امير مختار»، از فضلاى نامدار و مشاهير مورخين بود. در سال 398 ه‍. ق به عمل كتابت حاكم بن عزيز از ملوك فاطميه متصدى، سپس به حكومت بعضى از بلاد مصر منصوب شد و محرم اسرار حاكم مذكور بود. تشيّع وى در كتاب شذور الذّهب و غيره منقول و با اينكه در زىّ لشكريان و اهل نظام بوده، داراى كمالات و معارف بسيار و تأليفات سودمند مى باشد:

وفات مسبحى در ماه ربيع الآخر 420 ه‍. ق واقع گرديد. در ذريعة و روضات و چند جا از كشف الظّنون نيز به همين سال تصريح كرده است. در عنوان مفاتحه از كشف الظّنون 423 ه‍. ق و در عنوان امثله 395 ه‍. ق ضبط كرده و اين آخرى اشتباه و 423 ه‍. ق بودن نيز علاوه بر ديگران، مخالف تصريحات عديدۀ خود كشف الظّنون است. مدت عمر او نيز به نوشتۀ روضات، 93 سال بوده، لكن كلام قاموس الاعلام و عنوان امثله از ذريعة در 55 بودن عمرش صريح است. از سمعانى نقل شده كه لفظ «مسبحى» به صيغۀ فاعل از «تسبيح» منسوب به جد است؛ يعنى حرف سيّم آن حرف باى ابجدى است. اينكه در قاموس الاعلام صاحب ترجمه را به «مسيحى» عنوان كرده، كه حرف سيّم آن ياى حطّى باشد، اشتباه محض و مخالف سمعانى و كتب تراجم است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 21، ص 298، ذيل ش 5161]؛ حاجى خليفه،

مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 63]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 717؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 94؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4285.

مصطلح علم رجال است.

مستظهرى، محمد بن احمد بن حسين --> شاشى، محمد بن احمد بن حسين

مستعدخان، ميرزا محمدعلى --> صائب، ميرزا محمدعلى بن ميرزا عبدالرحيم

301 2876. مستعصمى، ياقوت (... - 698 ه‍. ق)

بغدادى، مكنّى به «ابوالدر»، ملقّب به «جمال الدين»، اديب عالم فاضل، شاعر ماهر، خطّاط مشهور قرن هفتم هجرت كه خط او مانند ابن البواب در نهايت جودت.

نخست غلامى بوده زرخريد. در حال صغر مملوك مستعصم، آخرين خليفۀ عباسى، گرديده و به جهت انتساب به مالك خود، مستعصم مذكور، به «مستعصمى» مشهور شد. در بغداد تربيت يافته و اصول خط را از صفى الدين عبدالمؤمن و بعضى ديگر ياد گرفت.

الصورة

نمونۀ خط ياقوت مستعصمى (141)

از آخر قرآن مجيدى كه به خط او در تهران در موزۀ ايران باستان به شمارۀ 47 موجود است (از كتاب راهنماى گنجينۀ قرآن كه در موزۀ باستان است) نقل شده.

در هريك از خطوط شش گانۀ نسخ و تعليق و ثلث و رقاع و ريحانى و محقق، وحيد عصر و معلّم خط فرزندان علاءالدين جوينى سابق الذكر و برادرزاده اش، شرف الدين هارون و ديگر اكابرزادگان بغداد بوده و به انعامات بسيارى از علاءالدين نائل گرديد.

گويند كه ياقوت هزار مصحف به خط خود يادگار سعادت خود گذاشته و از آن جمله يك نسخه در كتابخانۀ مصريّه موجود است كه در سال 690 ه‍. ق (خص) نوشته شده و چندين نسخه نيز در كتابخانه هاى بغداد موجود مى باشد. خط او در زمان خودش نيز بسيار مرغوب و مطلوب و پربها بوده و به قيمت گزافش مى خريدند و عبدالقادر گيلانى در حق او گويد: «اِنَّ فىٖ يَدِهِ سِرّاً مِنْ اَسْرٰارِ اللّهِ‌». هر فقير و گدايى كه چيزى از او مى خواست، يك جمله با خط خودش نوشته و بدو مى داد و او هم به قيمت دلخواهى خودش مى فروخت و از آثار قلمى اوست:

ياقوت شعر خوب هم مى گفته و ابن الفوطى در كتاب حوادث جامعه گويد: اشعار ياقوت دل چسب و خوشايند و مستحسن و جامع اوصافى است كه در اشعار ديگران متفرّق و پاشيده است؛ يعنى جامع مزاياى مجموع اشعار ديگران است. «آنچه خوبان همه دارند تو تنها دارى». از آن جمله است كه در تهنيت عيدى گويد:

همّك إسعاف و إسعاد *** فدمتَ تزدان و تزداد

ما العيد فى عصرك مستظرفا *** جميع ايامك اعياد

ايضاً

تجدد الشمس شوقى كلما طلعت *** الى محياك يا سمعي و يا بصري

و أسْهَر الليل ذا انس بوحشته *** و طيب ذكرك فى ظلماته سمري

و كل يوم مضى لى لا اراك به *** فلست محتسبا باقيه من عمري

ليلى نهارا ذا مادرت فى خلدي *** لان ذكرك نور القلب والبصر

ايضاً

اتعتقدون أنّ الملك يبقىٰ *** و ان العيش فى الدنيا يدوم

و لايجرى الزوالُ لكم ببال *** كأن الموت ليس له هجوم

فهبكم نلتم ما نال كسرىٰ *** و قيصر والتبابعة القروم

و مَتعتم بذلك عمر نوح *** و حفتكم باسعدها النجوم

اليس مصير ذاك الى زوال *** لعمر ابي لقد هفت الحلوم

وفات مستعصمى بنابر آنچه در حاشيۀ تاريخ ابن خلّكان نوشته و ابن الفوطى نيز در

حوادث جامعه تصريح كرده و از ذهبى نيز نقل شده، در سال 698 ه‍. ق واقع شد و اينكه احمد رفعت و قاموس الاعلام 667 ه‍. ق نوشته اند، اشتباه محض و دور از صحت مى باشد و ضعف آن بعد از ملاحظۀ تاريخ كتابت قرآن موجود در مصر و تاريخ تأليف كتاب نبذۀ مذكور و تاريخ كليشۀ فوق ديگر روشن تر مى گردد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان؛ ابن فوطى، عبدالرزاق بن احمد، الحوادث الواقعة والتجارب النافعة فى المأة السابعة؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4786؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 7، ص 196.

مستعلى، احمد بن معد --> مستنصر باللّٰه

مستعلى پسر مستنصر است.

مستعلى شاه، حاج زين العابدين شيروانى --> شيروانى، حاج زين العابدين

303 2877. مستغفرى، جعفر بن محمد (... - 432 ه‍. ق)

بن ابى بكر معتز بن محمد بن مستغفر، نسفى سمرقندى، خطيب مفسّر فقيه محدّث حافظ حكيم، ابوالعباس الكنيه، اشعرى الاصول، حنفى الفروع، از اكابر فقها و معتمدين محدّثين عامّه مى باشد كه در فقه و حديث و حكمت داراى خبرت و بصيرت و به جهت انتساب به جدّ عالى اش به «مستغفرى» معروف و از تأليفات اوست:

اشهر از همه كتاب طبّ النّبى است كه بين الفريقين مشهور و متداول بوده و با اينكه اكثر اخبارش از طرق عامّه مى باشد، محل توجه علماى اماميّه نيز بوده و علاّمۀ مجلسى تمامى آن را در جلد چهاردهم بحار الانوار نقل نموده و خواجه نصير طوسى نيز در كتاب آداب المتعلّمين به مراجعۀ آن امر فرموده و گويد كه متعلّم ناچار بايد اندك از علم طب را فراگرفته و با آثار وارده در آن علم شريف، كه شيخ ابوالعباس مستغفرى جمع كرده، تبرّك جويد. چنانچه مذكور داشتيم، ظاهر آن است كه مستغفرى حنفى و از علماى عامّه بوده و بعضى احتمال تشيّع داده، بلكه گويند كه مجلسى در اوّل بحار

الانوار كتاب طبّ النّبى صاحب ترجمه را در شمار كتب اماميّه نگاشته است.

وفات او در سلخ جمادى الاولى سال 432 ه‍. ق در 82 سالگى واقع شد و قبرش در شهر نسف مابين سمرقند و جيحون مشهور است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 160؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 239؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 372؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 17، ص 246.

2878-2881. مستنصر باللّه، معد بن على بن منصور (... - 487 ه‍. ق)

مكنّى به «ابوتميم»، ملقّب به «مستنصر باللّه»، هشتمين خليفۀ فاطمى عبيدى مصرى از فاطميّون كه به طور اجمال به همين عنوان تذكّر داديم. روز يكشنبه پانزدهم شعبان 427 ه‍. ق بعد از وفات هفتمين ايشان، طاهر عبيدى على بن منصور، به خلافت همين پسرش، معد مستنصر باللّه، كه هفت ساله بوده عقد بيعت بستند و در زمان او پاره اى وقايع رخ داده كه در عهد فاطميّين ديگر وقوع نيافته است؛ مثل قضيۀ امير ارسلان بساسيرى سابق الذكر كه بعد از 304 نفوذ و قدرت، خطبۀ قائم بامراللّه، خليفۀ عباسى، را قطع كرده و به نام مستنصر خطبه خواند.

نيز هفت سال متوالى قحط و غلاى شديدى، كه از عهد حضرت يوسف تا آن اوان نظير آن را سراغ نداده اند، رخ داد؛ چنانچه يك قرص نان به بهاى پنجاه دينار (كه هر دينارى معادل اشرفى طلاى هيجده نخودى اين زمان است) فروش مى شد. مردم گوشت يكديگر را خورده و در طرق و شوارع به روى هم مى افتادند. تمامى اهل مصر به بلاد ديگر متفرّق شدند و خانوادۀ مستنصر نيز در سال 462 ه‍. ق به بغداد رفت و كار مردم ساعت به ساعت در شدت و وخامت مى افزود. امور دولتى منحل گرديد تا آنكه در سال 466 ه‍. ق بدر جمالى كه از طرف مستنصر به حكومت شهر صور يا عكا منصوب بوده، احضار شد. وزارت سيف و قلم و تدبيرات امورات كشورى بدو مفوض گرديد. او نيز در اثر حسن تدبيرى كه داشته، تمامى امورات را مرتب كرده و افراد رعيّت را از همه گونه فشارى كه داشته اند، مستخلص گردانيد و ورود او آخر وخامت و اوّل سعادت مستنصر گرديد. در حين ورود او به پيشگاه مستنصر يك نفر اين جمله را از آيۀ مباركه خواند: (لَقَدْ نَصَرَكُمُ اَللّٰهُ بِبَدْرٍ) (آل عمران، 12(3) و آيه را به آخر نرسانيد. مستنصر گفت: «اگر آيه را تمام مى كرد، البته او را مى كشتم» (چون بعد از آن

جمله، عبارت (وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ‌) است).

بدر با كمال شهامت مشغول انجام مهمّات مردم بود تا در ربيع الاول 487 ه‍. ق شديداً مريض شد و امورات وزارت در حال حيات او به پسر شاهنشاه نام او، كه مكنّى به «ابوالقاسم» و ملقّب به «ملك افضل» بوده، مفوض گرديد. او نيز تا چند ماه ديگر مشغول انجام مهمّات كشورى بوده تا آنكه مستنصر شب پنجشنبه هيجدهم ذى حجۀ 487 ه‍. ق در 67 سالگى بعد از خلافت شصت ساله درگذشت.

مخفى نماند كه بدر مذكور ارمنى الجنس و مملوك جمال الدولة بن عمّار بود. در تحت تربيت مالك خود به مقامى بس عالى رسيد. در عداد اصحاب رأى و تدبير و شهامت نفس و قوت عزم و اراده معدود و ملقّب به «اميرالجيوش» بوده و او نيز در ماه ذى قعده يا ذى حجۀ سال 487 يا 485 ه‍. ق در زياده بر هشتاد سالگى درگذشت.

مشهدالرأس 305 (در عسقلان) و جامعى در سرحد اسكندريّه از آثار باقيۀ اوست.

ملك افضل احمد بن مستنصر، مكنّى به «ابوالقاسم»، ملقّب به «مستعلى» را، كه نوزده ساله بوده، بعد از وفات مستنصر در جاى او نشانده و در همان روز وفات مستنصر به خلافت مستعلى بيعت بستند. مستعلى هم، كه نهمين فاطميّون است، در ديار مصر و شام متمكن اريكۀ خلافت شد. در عهد او حال فاطميّون رو به انحطاط گذاشت و طوايف اتراك و فرنگ بديشان تسلّط يافتند و بلاد شام را مابين خودشان تقسيم كردند. در سال 491 ه‍. ق انطاكيّه و در 492 ه‍. ق معرة النعمان و بيت المقدّس را متصرّف شده و در ظرف يك هفته جمعى وافر از مسلمين را در بيت المقدّس كشتند.

در مسجد اقصى زياده بر هفده هزار نفراز ايشان را به قتل آورده و اوانى طلا و نقرۀ بى حدوحساب خارج از وصف را از نزديكى صخره معلقه به يغما بردند. مسلمانان در تمامى بلاد اسلامى تحت فشار بودند و ملك افضل نيز بسيار مدبّر، صاحب رأى صائب و وزير عهد مستعلى نيز بوده تا آنكه روز سه شنبه هفدهم صفر 495 ه‍. ق مستعلى در بيست سالگى درگذشت.

نيز به دستيارى ملك افضل، به خلافت پسرش، منصور بن احمد، مكنّى به «ابوعلى»، ملقب به «آمر باحكام اللّه»، كه در آن اوان پنج ساله بوده، بيعت شد. در عهد او نيز، كه دهمين فاطميّين است، ملك افضل وزير بالاستقلال و متصدى انجام امورات كشورى بود و آمر را از ارتكاب لعب و بازى، كه به اقتضاى صغر سن مرتكب

مى بوده، زجر و منع مى كرد؛ به همين جهت، كينۀ ملك افضل در دل آمر جاگير شد تا بعد از سنّ رشد و تفطّن، جمعى را به قتل وى تحريك نمود و در سلخ رمضان 515 ه‍. ق در ساحل نيل به قتلش آوردند.

پس ابوعبداللّه محمد بن ابى شجاع فاتك بطايحى به وزارت منصوب گرديد. او را نيز در ماه رجب 521 ه‍. ق با پنج برادرش كشته و اموالش را ضبط كردند؛ عاقبت در اثر بى تدبيرى و عياشى و متجاهر به لهو و لعب بودن آمر، بسيارى از بلاد اسلامى مسخر فرنگيان شد و صدمات طاقت فرسا به مسلمانان وارد آمد و بالاخره آمر در سيّم ذى قعدۀ 524 ه‍. ق از قاهره خارج و رهسپار مصر گرديد و به دست جمعى مسلّح، كه در سر راه در كمين بوده اند، مقتول شد و به جهت بلاعقب 306 بودن او، نوبت خلافت به پسرعمويش، عبدالمجيد بن محمد بن مستنصر، كه شرح حالش ضمن عنوان فاطميّون نگارش يافته، رسيد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 60 و 65 و 239 و ج 2، ص 223 و 252.

ظاهراً از مشاهير شعراى ايرانى عهد سلطان حسين ميرزاى بايقرا (875-911 ه‍. ق) مى باشد كه در سبزوار ساكن و هم در آنجا وفات يافته. از اوست:

شاد باش اى دل كه بر ما سايۀ رحمت فكند *** آفتاب آسمان سلطنت، سلطان حسين

وى ز بستان جمالت چشم و جان را زيب و زين *** گشته بر نرگس هوادارى چشمت فرض عين

به نوشتۀ بعضى، در علوم و فنون متنوعه يگانۀ عصر و خصوصاً در علوم غريبه وحيد دهر بود و به نوشتۀ قاموس الاعلام، با مؤلف تذكرۀ دولتشاهى، كه در سال 995 ه‍. ق به نام امير على شير نوايى تأليفش داده، معاصر بوده و بالاجمال سال وفات و شرح حال معتمدى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4276؛ افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 275.

مستوفى قزوينى (چنانچه در ذريعة گفته) و بنابر آنچه تحت عنوان نزهة القلوب از كشف الظنّون، «حمداللّه بن ابى بكر بن حمد» نوشته، ظاهر اين هر دو آنكه «حمداللّه» نام اصلى وى مى باشد و در قاموس الاعلام گويد: حمداللّه مستوفى خواجه احمد بن

ابى بكر قزوينى و در كشف الظّنون ذيل عنوان گزيده گويد: حمداللّه احمد بن ابى بكر بن حمد بن نصر مستوفى قزوينى. ظاهر طرز كتاب اين هر دو نيز آنكه نام اصلى اش «احمد» بوده و «حمداللّه» لقبش مى باشد؛ به هرحال، از مشاهير مورّخين و ارباب سير بوده و دو فقره تأليف منيف او كه دم دست است، شاهد صادق جلالت علمى او مى باشند:

حمداللّه در سال 750 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1474 و 1945 و ج 5، ص 110، در آنجا «احمد بن اتابك بن حمد بن نصر» آمده است]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 9، ص 1033-1034، ش 6735]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 3، ص 1981.

مسعودى

مسعودى⁽¹⁾

مصرى الاصل، بابلى الولاده، بغدادى النشأه، هذلى القبيله، ابوالحسن يا

ابوالحسين الكنيه، مسعودى الشهرة والنسب واللّقب، امامى المذهب، از اولاد عبداللّه بن مسعود صحابى مى باشد كه شهرت «مسعودى» هم از همين راه است، نه به جهت انتساب به محلّۀ مسعوده نامى از محلات قديمى بغداد، چنانچه بعضى توهّم كرده اند؛ اگرچه اجتماع هر دو سبب ممكن مى باشد؛ به هرصورت، على بن حسين عالمى است فاضل كامل خبير، مورخ ماهر بصير، از ثقات و اعيان علما و مورخين اماميّه و از روات شيعه، محل اعتماد عامّه و خاصّه كه به جهت تحصيل علوم و معارف به فارس و كرمان و جرجان و آذربايجان و ارمنيّه و طالقان و هرات و شام و فلسطين و انطاكيّه و بلاد چين و هند و سند و اكثر بلاد بعيده شرقاً و غرباً 308 سياحت ها كرده و بسيارى از حقايق تاريخى و جغرافيايى را از اهل فنّ و بصيرت به دست آورده و مكرّر از كساد بازار علم و توجه نداشتن مردم به تأليفات زمان خودشان و اهميّت دادن ايشان به آثار پيشينيان شكايت داشته است. نسبت به فضل و كمال و مقامات علمى مسعودى معرفى بهتر از تأليفات متنوعۀ او، كه در موضوعات مختلفه نگاشته است، نمى باشد:

و ذو مروج هو المسعودي *** الثقة العريف بالعهود

چنانچه در صدر عنوان اشعار شد، صاحب ترجمه از ثقات و عدول اماميّه بوده و تشيّع او محل ترديد نيست و در جواب پاره اى شبهات متصوره، رجوع به مستدرك الوسائل نمايند و ظاهر طبقات الشّافعيّة، شافعى مذهب بودن اوست و بعضى از علماى اماميّه نيز او را از عامّه دانسته اند و در تنقيح المقال اين قول را از سخائف اوهام شمرده و گويد: شاهد و مساعدى نداشته و شايد منشأ اشتباه همين لقب «مسعودى» باشد كه

از القاب مشتركه بوده و علاوه بر على بن حسين صاحب ترجمه، لقب چندى از محدّثين و افاضل عامّه نيز مى باشد.

بارى، مسعودى على بن حسين با كلينى و صدوق اوّل و نظاير ايشان معاصر بوده و بعد از مسافرت هاى بسيار در فسطاط مصر اقامت گزيد و هم در سال 346 يا 345 ه‍. ق در همان جا وفات يافت و 333 ه‍. ق بودن سال وفات او، چنانچه در تنقيح المقال تصريح كرده و به مجلسى نيز نسبت داده اند، اشتباه و منافى تاريخ تأليف بعضى از كتاب هاى او مى باشد كه مذكور شد.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 240؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 379؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4280؛ ابن نديم، الفهرست، ص 219؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 13، ص 90؛ سبكى، تاج الدين، طبقات الشافعية الكبرى، ج 2، ص 307؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج 3، ص 310؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

بن عبدالرحمان بن عبداللّه بن مسعود صحابى، هذلى القبيله، ابوعبداللّه الكنيه، حنفى المذهب، مسعودى الشهرة واللّقب، فقيهى است محدّث اديب لغوى، زاهد متقّى، از علماى كوفۀ قرن دويم هجرت كه در اخبار و سير و علوم عربيّه بصير و نسبت به ادبيّات علاقۀ مفرطى داشت. 310 مدتى در كوفه محض به قصد قربت قضاوت نمود و از كثرت زهد و ورعى كه داشته، اصلاً اجرت نمى گرفت. با ابوحنيفه مجالست مى نمود و چند فقره تأليفى داشته و در سال 175 يا 188 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 17، ص 5؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 382، س 3.

مسعودى، محمد بن عبدالرحمان --> تاج الدين، محمد بن عبدالرحمان خراسانى

مسعودى، محمد بن عبداللّه بن مسعود --> مروزى، محمد بن عبداللّٰه

(چهار شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

مسكويه، احمد بن محمد بن يعقوب --> ابن مسكويه

دارمى تميمى، كه به دارم، جدّ هشتمين او از بطون تميم، جدّ سيزدهمين او، منسوب است، از فحول شعراى عهد اموى و از انصار معاوية بن ابى سفيان بوده و با فرزدق مهاجات بسيارى داشت. اخيراً مشايخ بنى عبداللّه و بنى مجاشع بين ايشان آشتى دادند. وقتى، مسكين نزد معاويه آمده و درخواست راتبۀ استمرارى نمود، ولى معاويه قبول نكرد؛ پس مسكين بيرون شد؛ معاويه را مخاطب داشته و قرب نسب مابين تميم و مضر را، كه اوّلى قبيلۀ مسكين و دوّيمى عشيرۀ معاويه است، تذكّر داده و گفت:

اخاك اخاك إن من لا اخا له *** كساع الى الهيجا بغير سلاح

و ان ابن عم المرء فاعلم جناحه *** و هل ينهض البازى بغير جناح

و ما طالب الحاجات الا مغرّر *** و ما نال شيئا طالب كجناح

ابن خلّكان داستان طريفه اى از وى حكايت كرده و گويد: تاجرى يك بار معجر سياه رنگ زنانه به عنوان مال التجاره به مدينه آورد، لكن به فروش نرفت. متاعش كاسد و حالش فاسد و بسيار ملول و افسرده بود تا آنكه بدو گفتند: مسكين دارمى شاعرى است خوش بيان و 311 شيرين زبان و لطيفه گو و فروش اين متاع كار او مى باشد و بس. آن تاجر ملاقات مسكين را تصميم داده و ديد كه با كمال انقطاع در مسجد مشغول عبادت است. صورت قضيه را بيان كرد. مسكين گفت كه من شعر را ترك گفته ام و در اين حال انقطاع و اعتكاف كارى از من ساخته نيست. تاجر تضرّع بسيار كرد و گفت كه سرمايه ام منحصر به همين مال التجاره بوده و غريب هستم؛ پس مسكين از مسجد خارج شد. لباس قديمى خود را پوشيده و اين دو شعر را گفت و در ميان مردم منتشر ساخت:

قل للمليحة فى الخمار الاسود *** ماذا اردت بناسك متعبد

قد كان شمر للصلاة ثيابه *** حتى قعدت له بباب المسجد

در ميان مردم شهرت يافت كه مسكين دارمى از اعتكاف و عبادت منصرف شده و باز به حالت قديمى برگشته. زنى را كه معجر سياه دارد، علاقه مند شده است. اينك تمامى زنان ظريفۀ مدينه از كثرت رغبتى كه به مسكين داشته اند، معجر سياهى شدند و تمامى مال التجارۀ آن تاجر را به بهاى خوب خريدند؛ همين كه تمام شد، باز مسكين به حالت انقطاع و عبادت برگشت. بارى، وفات مسكين دارمى در سال 89 يا 90 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 1، ص 253؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 18.

مسكين، ميرزا عباس بن موسى --> فروغى

مسكين فراهى، محمد --> معين الدين، ملا محمد

(به فتح اول و كسر ثالث) مصطلح رجال است.

مسلميه --> ابومسلم، عبدالرحمان بن مسلم

(هشت شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

312 * مسمعى، عبداللّٰه بن عبدالرحمان اصم

(دو مشخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

2887 و 2888. مسندة الشام، امة العزيز (قرن 8 ه‍. ق)

بنت نجم الدين محدّث، از مشاهير محدّثان نسوان مى باشد كه از زينب بنت اسماعيل اخذ حديث كرد. ازآن رو كه در بلاد شام در ترتيب اسناد احاديث و معرفت حال روات آنها متفرّد و بر تمامى معاصرين خود مقدّم بوده، به همين لقب اشتهار يافت و استاد او، زينب، را نيز «مسندة الشام» مى گفته اند. در خيرات حسان گويد: زينب بنت اسماعيل معلّمۀ امة العزيز بنت نجم الدين محدّث و اين زن محدّثه اى است مشهور به «مسندة الشام»، از محدّث مشهور ابن عبدالدائم و ديگران اخذ حديث كرده و در محرّم سال 750 ه‍. ق يا اواخر ذى حجۀ 749 ه‍. ق در زياده بر نود سالگى درگذشت و از معمّرين محدّثين بوده است.

منابع: اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، خيرات حسان، ج 1، ص 34 و ج 2، ص 37 و ج 3، ص 87.

مسندة الشام، زينب بنت اسماعيل --> مسندة الشام، امة العزيز

مسندالدنيا، سليمان بن احمد --> طبرانى

مصطلح رجال است.

بن حكيم نظام الدين على، كاشانى، معروف به «ركناى كاشانى» و «حكيم ركناى كاشانى»، به نوشتۀ قاموس الاعلام، از مشاهير شعراى ايرانى مى باشد كه در طب و فلسفه و فنون حكمت يدى طولا داشته و مورد عنايات ملوكانۀ شاه عباس ماضى بود؛ عاقبت از شاه عباس رنجيده خاطر شده و به هندوستان رفت. در آنجا مشمول مراحم اكبرشاه (963-1014 ه‍. ق) و پسرش، جهانگيرشاه (1014-1037 ه‍. ق) گرديد. بعد از جلوس شاه جهان، پسر جهانگيرشاه، استيذان نموده و در 105 سالگى به زيارت مشهد مقدّس رضوى مشرّف گرديد. بعد از وفات شاه عباس باز به وطن خود برگشته

و در سال 1066 ه‍. ق درگذشت و از اوست: 313

نالۀ زار است كارم تا نفس باشد مرا *** ناله هم فرياد و هم فريادرس باشد مرا

نصرآبادى گويد: حكيم ركناى كاشانى مرشد عارفان، مقتداى عاشقان، اشعارش قريب به صد هزار بيت بوده و ده ديوانش در منزل صائب ملاحظه شد. در شعر «مسيح» و «مسيحا» و «مسيحى» تخلّص مى كرد. در طب واقف بود و به جهت اندك بى التفاتى از شاه عباس رنجيده و اين شعر را گفته و به هندوستان رفت:

گر فلك يك صبحدم با من گران باشد سرش *** شام بيرون مى روم چون آفتاب از كشورش

آنجا در خدمت اكبرشاه و جهانگيرشاه اعتبار به هم رسانيد تا بعد از وفات شاه عباس باز به وطن خود، كاشان، برگشت. در زمان شاه صفى به اصفهان رفته و اهالى شادى ها نمودند و بدگويى بعضى از اهل حسد در نظر شاه، كارگر نشد و از اوست:

دردسر بود بسى بر سر ما افسر ما *** شد كلاه نمدى صندل درد سر ما

ايضاً

غم هاى مرده در دل من زنده كرد هجر *** گويا شب فراق تو روز قيامت است

ايضاً

اگر خواهى كه سنجى زور فقر و سلطنت با هم *** به چينى هاى فغفورى بزن كشكول چوبين را

ايضاً

هرگز نشدم به سوزنى يار كسى *** وين ديده ندوخت چشم بر تار كسى

صد شكر كه در جهان نبستم هرگز *** تحت الحنكى به قصد دستار كسى

محمدمسيح مسيحا در مادّۀ تاريخ آن گفته است: «رفت به سوى فلك باز مسيح دوم».

عجب تر قول رياض العارفين مى باشد كه حكيم ركنا در موقع مراجعت به ايران صدوپنجاه سال داشته است؛ بنابراين، با در نظر گرفتن تاريخ مذكور وفات و اينكه مراجعت به ايران در حدود سال 1037 يا 1038 ه‍. ق بوده، بايد عمر او در حين وفات در حدود 178 بوده باشد، والعهدة عليه.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4284؛ نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآبادى، ص 214.

از فضلاى شعراى كاشان مى باشد كه جامع جميع علوم و حاوى آداب و رسوم بود. در نظم و نثر عربى و فارسى كمال قدرت و لطافت و ملاحت داشت. در صورت و

سيرت آراسته و از تلامذۀ آقا حسين محقّق 314 خوانسارى سابق الذكر (متوفى به سال 1098 ه‍. ق) بود. در اشعارش به «صاحب» تخلّص مى نموده و از اوست:

شد گرم جگرسوزى ام آن رند شرابى *** مستيش بر آن داشت كه گرديد كبابى

در كورۀ غم شيشۀ صاف دلم آخر *** از جوش تف آبله ها گشت حبابى

ظاهر اين جمله كه از تذكرۀ نصرآبادى نقل شد، آنكه «مسيحا» نام اصلى و «صاحب» تخلّص وى بوده و دور نيست كه نام او نيز مثل مسيحاى مذكور ذيل، «مسيح» يا «محمدمسيح» بوده و به «مسيحا» شهرت يافته باشد و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ آبادى، ص 175.

فسوى المولد، معروف به «مسيحا»، از اهل شهر فساى شيراز، از علماى عهد شاه سليمان و شاه سلطان حسين صفوى بود. نخست در شيراز درس خوانده و اخيراً در اصفهان حاضر حوزۀ محقّق خوانسارى مذكور فوق گرديد. در اغلب علوم متداوله بصيرتى بسزا داشت. بسيار خوش صحبت و نظم و نثرش در كمال لطافت بوده و به «معنى» تخلّص مى كرده و از اوست:

رنگش ز شوخ چشمى نظاره بشكند *** بر روى او به ديدۀ معنى نظر كنيد

ايضاً

سيه بختى كه دارد در نظر لعل مى آشامش *** چو داغ لاله از خون جگر رنگين بود جامش

نفس بر گرد آن چون رشتۀ گلدسته مى گردد *** زبان هرگاه گل بر سر زند از بردن نامش

وفاتش در سال 1115 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 83؛ نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآبادى، ص 174.

مسيحا، مسعود بن حكيم نظام --> مسيح، ركن الدين مسعود

مسيح البيان، كاظم --> صاحب حكيم

بن خواجه شكراللّٰه مستوفى، از مشاهير شعراى ايرانى قرن نهم هجرى و از مردم ساوه بود. در قزوين نشو و نما كرده و مشمول مراحم اوزون حسن

آق قويونلو (871-882 ه‍. ق) و پسرش، 315 يعقوب بيگ (884-896 ه‍. ق)، گرديد. در عهد سلطنت يعقوب بيگ به مقامات بلند رسيده و صله و انعام بى حد ديد. بعد از وفات او، كه سال 896 ه‍. ق بوده، از طرف وزيرش، صوفى خليل، مقتول گرديد. زمان قتل معلوم نيست و ظاهراً همان سال وفات يعقوب بيگ و يا سال مابعدى آن مى باشد و از اشعار مسيح الدين است:

چو نتوانم از او جستن وفا از بيم خوى او *** حكايت از وفادارى دلدار دگر گويم

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4284.

مسيحى، امير مختار --> مسبحى

قاموس الاعلام حرف سيّم را اشتباهاً حرف ياء حطّى نوشته است.

از تجّار و شعراى ارامنۀ قرن دهم مى باشد كه شعر خوب مى گفته و با شعرا صحبت داشته و از اوست:

اى دلبر عيسى نفس ترسايى *** خواهم كه به پيش من، تو بى ترس آيى

گه چشم ترم به آستين خشك كنى *** گه بر لب خشك من لب تر سايى

اسم و سال وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4285.

مسيحى، مسعود بن حكيم نظام الدين --> مسيح، ركن الدين مسعود

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

در اصطلاح فيض در كتاب وافى، عبارت از محمد بن محمد بن نعمان عن احمد بن محمد بن حسن عن ابيه محمد بن حسن بن وليد است. موقعى كه از تهذيب، روايتى نقل كند كه اين سه نفر در سند آن بوده باشد، به عوض تعداد تفصيلى اسامى ايشان، به

عبارت «مشايخ» اكتفا مى نمايد.

در اصطلاح فقهى و رجالى، عبارت از مشايخ ثلاثۀ ذيل و شيخ صدوق محمد بن على بن بابويه است.

316 2896. مشايخ ثلاثه

نيز در اصطلاح فقها، به نوشتۀ بعضى، عبارت از شيخ مفيد و سيد مرتضى و شيخ طوسى است، لكن ظاهر موافق آنچه بعضى از اجلّه نيز تصريح كرده اند، عبارت از كلينى و صدوق و شيخ طوسى اصحاب كتب اربعه است. بلى، در جايى كه لفظ «ثلاثه» بدون كلمۀ «مشايخ» استعمال شود، مراد همان سه نفر اوّلى است و رجوع به عنوان ثلاثه هم نمايند.

نيز در اصطلاح فقها، عبارت از صدوقين و مشايخ ثلاثه است.

مشتاق، مير سيد على حسنى بن سيد عليرضا --> مدرس، مير سيد على

حسينى اصفهانى، از شعراى قرن دوازدهم هجرت مى باشد. مدت ها به سليقۀ متأخّرين شعر مى گفته و اخيراً از آن رويّه منصرف و به طرز متقدّمين و احياى اسلوب شعرى ايشان آغاز كرد. اكثر اشعار او رباعيّات و غزليّات بوده و معاصرين او، آذر و صهبا و هاتف، به استادى اش معترف بوده اند. ديوان مرتبى در حدود شش هزار بيت داشته و دو نسخۀ خطّى از آن، كه ابيات يكى در حدود سه هزار و ديگرى در حدود سه هزار و سيصد مى باشد، به شمارۀ 254 و 255 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود و از اشعار اوست:

صبر است علاج هجر، دانم *** اما چه كنم نمى توانم

ايضاً

مرغى نگشوده پر به شاخى *** صد باغ به غارت خزان رفت

از رفتن همرهان صد افسوس *** تنها مانديم و كاروان رفت

كس راه چمن نبست اما *** بيرون ز قفس نمى توان رفت

وفات او در 1171 ه‍. ق در اصفهان واقع شد و يكى از رفقاى او در تاريخ وفاتش گفته است:

بهر تاريخ او نوشت رفيق *** «جاى مشتاق در جنان بادا»⁽¹⁾

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4287؛ فهرست كتابخانه مدرسۀ سپهسالار، [ج 2، ص 678 و ج 4، ص 531].

317 2899. مشتاقى، شيخ رزق اللّه (... - 889 ه‍. ق)

دهلوى از مشاهير شعرا و علماى هندوستان مى باشد كه به علوم هندوان و زبان قديمى ايشان واقف بوده و از آثار قلمى اوست:

از اشعار اوست:

فتح قفل ار از كليد است اى عزيز! *** جنبش دست از تو مى خواهند نيز

قدر خود را مى ندانى اى دغل! *** تشنه مى ميرى و دريا در بغل

به سال 889 ه‍. ق در 102 سالگى درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4288.

عامرى، از شعراى ايرانى عهد نادرى مى باشد كه در اصل از قبيلۀ بنى عامر اعراب و مباشر بعضى از خدمات دولتى، در شعر از شاگردان سيد على مشتاق، بسيار نطاق، در خط سياق نيز شهرۀ آفاق بود؛ عاقبت نادرشاه از وى در خشم شد و يك چشم يا هر دو چشم او را با ميله معيوب كرد؛ درعين حال، بازهم مدتى مشغول خدمت بود يا خود بعد از پوچ شدن چشم به لباس درويشى ملبس شد و راه توحيد مى سپرد. اخيراً در شيراز توطّن كرده و در سال 1180 ه‍. ق در آنجا درگذشت. اينكه در قاموس الاعلام وفات او را در سال 1125 ه‍. ق نوشته، اشتباه و دور از صحت و منافى عهد نادرى بودن اوست و از اشعار مشرب است:

وصل تو گفتم رسد پيشترم از اجل *** آه كه از بخت بد، اين نرسيد آن رسيد

ايضاً

افسانۀ عشق ما خوانند به دستان ها *** طفلان به دبستان ها، مرغان به گلستان ها

منابع: گروسى، فاضل خان، انجمن خاقان، [ص 614-615]؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 445؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4288.

از مشاهير شعراى ايرانى اواخر عهد صفويه مى باشد كه در طب و علوم حكميّه نيز ماهر بود. در عهد عالم گيرشاه (1068-1128 ه‍. ق) به هندوستان رفته و سياحت كرد.

در سال 1127 ه‍. ق 318 درگذشته و از اوست:

دل از شوق شهادت اضطراب ساكنى دارد *** چو جوهر چشم من شد موجۀ درياى شمشيرى

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4288.

اصفهانى، از شعراى عهد صفويه مى باشد كه به مزاح و شوخى و بذله گويى معروف و به نظم اشعار مهمل و بى معنى مشعوف. وقتى مدعى شد كه پنج مثنوى مشعر بر حكايات به وزن خمسۀ نظامى و [خمسۀ] خسرو دهلوى به طورى نظم نمايد كه تمامى اشعار آنها مهمل و بى معنى بوده و يك بيت معنى دار نداشته باشد. اينك مقرّر شد كه اگر از عهده برآيد، به هر بيتى يك مثقال نقره بستاند و اگر از عهده برنيامد و بيت معنى دارى در ميان اشعار او پيدا شد، به هر بيت همچنانى يك دندانش را بركنده و بر مغزش بكوبند. بعد از انجام عمل سه بيت معنى دار از اشعارش پيدا كرده و حسب المعهود سه دندانش را برآورده و بر سرش كوفتند و در بقيۀ اشعار به وعده وفا كردند. بارى، زحمتى است عجيب و عهدى است غريب و از اشعار اوست:

اگر عاقلى بخيه بر مو مزن *** به جز پنبه بر نعل آهو مزن

سوى مطبخ افكن ره كوچه را *** منه در بغل آش آلوچه را

كه نعل از تحمّل مربّا شود *** به صبر آسيا كهنه حلوا شود

ز افسار زنبور و شلوار ببر *** قفس مى توان ساخت اما به صبر

ايضاً

دندان چپ دريچه كور است *** آدينۀ كهنه بى حضور است

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 39.

(پنج شخص مذكور) على اختلاف النّسخ مصطلح علم رجال مى باشند.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

319 مشعشع --> حويزى، سيد خلف بن سيد عبدالمطلب

مشعشع لقب سيد محمود، جد سيّم سيد خلف است.

مشعشعى --> حويزى، سيد خلف بن سيد عبدالمطلب

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

از شعراى نامى ايرانى قرن دهم هجرت مى باشد كه تحت تربيت لسانى [شيرازى] سابق الذكر و ديگر اكابر شعرا فنون شعرى را تكميل نمود. اخيراً قدم به دايرۀ سير و سلوك گذاشته و بعضى از غزليّات شيخ كمال خجندى سابق الذكر را استقبال كرد و از اوست:

گر كند در نظرم خلق قد رعنايش *** سر نهد مردمك ديدۀ من در پايش

سرو، پيش قد او لاف زد از رعنايى *** باد آمد به چمن تا بكند از جايش

مشفقى! دل به كسى داده اى امروز كه او *** بكشد زارت و از كس نبود پروايش

نام و سال وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4289؛ افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 221.

مشكوة، ميرزا على اكبرخان --> هاتف

بن محمد بن ابان بن صالح بن عمير، قرشى، محدّث كوفى، از مشايخ مسلم و ابوداوود و بغوى و نظاير ايشان مى باشد كه از عبداللّه بن مبارك استماع حديث نمود و از ابوحاتم نقل است كه او را به تشيّع و صدوق بودن موصوف داشته، بلكه از ديگران نقل شده كه در تشيّع غلوّ و افراط داشته و در سال 238 يا 239 ه‍. ق درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 154.

مشكين قلم، سيد عبداللّه كرمانى --> وصفى

مشكين كلام، عبداللّه ترمدى --> وصفى

آذربايجانى مشكينى، از اكابر علماى عصر حاضر ما مى باشد كه معقولى و منقولى، فقيه اصولى، 320 محقّق مدقّق و از اجلاّى تلامذۀ آخوند خراسانى، شريعت اصفهانى سابق الذكر، آقاى سيد محمدكاظم يزدى آتى الترجمه و بعضى از اكابر ديگر وقت بوده و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه در بيست وهفتم جمادى الآخرۀ سال 1358 ه‍. ق در بغداد وفات يافت و جنازۀ او را به نجف نقل دادند.

منابع: اطلاعات متفرقه.

مصطلح علم رجال است.

مشهدى، سلطانعلى --> قبلة الكتّاب و سلطان الخطاطين

بن ملا محمدرضا بن ملا اسماعيل جمال الدين، قمى طوسى مشهدى، عالمى است عامل جامع، اديب فاضل بارع، فقيه مفسّر، محدّث موثّق، از اعاظم علماى عهد مجلسى (متوفّى به سال 1111 ه‍. ق) و محقّق سبزوارى (متوفّى به سال 1090 ه‍. ق) و فيض كاشانى (متوفّى به سال 1091 ه‍. ق) و از تأليفات اوست:

[كنز الدّقائق] تفسيرى است كبير، در رشتۀ خود بى نظير، تمامى قرآن را با اخبار خانوادۀ عصمت عليهم السلام تفسير كرده و وجوه اعراب و قرائات و معانى لغات مشكله و ربط الفاظ قرآنى را شرح داده و به نقل تفاسير نادره نيز نپرداخته است. يك نسخۀ خطّى از جلد دوّيم آن، كه مشتمل بر تفسير سورۀ اعراف تا آخر سورۀ كهف مى باشد، به شمارۀ 2054 و يك نسخۀ خطّى نيز از جلد سيّم آن، كه مشتمل بر تفسير سورۀ مريم تا آخر سورۀ فاطر است، به شمارۀ 2055 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است.

سال وفاتش به دست نيامد و در عنوان جواب اعتراضات از جلد پنجم ذريعة سال وفات او را به رقم هندسى 1257 321 نوشته است و اين تاريخ با طبقۀ معاصرين مذكور فوق او، كه از روضات الجنّات نقل شد، منافات كلى دارد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 5، ص 175، ش 764]؛ فهرست كتابخانه مدرسۀ سپهسالار، [ج 1، ص 164 و ج 5، ص 450]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 648.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

مصطلح رجال است.

(چهار شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

از كبار مشايخ خلوتيّه از فرق صوفيّۀ عثمانيّه مى باشد كه شعر هم مى گفته و به «نيازى» تخلّص مى كرد. در اصل از اهالى آناطولى بود. به جهت اينكه در مصر تحصيل علم و اخذ فنون طريقت كرده، به «مصرى» شهرت يافت و در بعضى از اشعار خود آن را تخلّص شعرى هم نموده است؛ عاقبت به بروسه تبعيد شد و هم در آنجا وفات يافت و از اشعار تركى عارفانۀ اوست:

مشكلى چوخدور نيازينون بيريده كيم نيچون *** زاهدون آرتد قچه علمى زهدينه گلور كساد

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4626.

مصطلح رجال است.

مصلح الدين، سعدى شيرازى --> سعدى، شيخ مصلح الدين

مصلح الدين، محمد بن صلاح --> لارى، ملا مصلح الدين محمد

مصلح الدين، مصطفى بن شمس الدين --> اخترى

مصلح الدين، شيخ مصطفى بن محمد --> وفا، شيخ مصطفى بن محمد

بن مجدالدين محمد بن محمد بن مسعود بن محمود بن امام فخر رازى، بسطامى شاهرودى يا هراتى المولد، 322 صدّيقى و عمرى النّسب، حنفى المذهب، مصنّفك اللّقب، از مشاهير عامّه مى باشد كه در كلمات بعضى از ارباب سير، موصوف به «علامه» و از احفاد فخر رازى است. نسبش از يك طرف به ابوبكر صدّيق موصول و از طرف ديگر به عمر بن خطّاب متّصل مى شود. در حديث و تفسير و هر دو فقه حنفى و شافعى و بعضى از علوم ديگر بصيرتى بسزا داشت. ولادتش به سال 803 ه‍. ق در هرات و يا بلدۀ شاهرود از مضافات بسطام بوده است. در هرات به تحصيل علم پرداخته و در اوايل بلوغ و كبر در حدود هيجده يا بيست سالگى بناى تأليف و تصنيف گذاشت و به همين سبب، به «مصنّفك» ملقّب گرديد كه كاف در زبان فارسى در آخر كلمه علامت تصغير است؛ مثل «پسرك» و «دخترك» و امثال آنها و از تأليفات اوست:

وفات مصنّفك به سال 871 يا 875 ه‍. ق در استانبول واقع شد و در جوار ابوايّوب انصارى مدفون گرديد. نام او، چنانچه مذكور داشتيم، «على» بوده و «محمد» بودن آن،

چنانچه به بعضى نسبت داده اند، اشتباه است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 735]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 240؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4312؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 6، ص 275؛ لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 192.

323

مصيصى

مصيصى⁽¹⁾

مصيصى، احمد بن محمد دارمى --> نامى

معروف به «مطرّز»، مكنّى به «ابوالقاسم»، شاعرى است مشهور كثيرالشعر. اشعار او در مدح و هجو و غزل و غيره داير و خطيب بغدادى اكثر آنها را نزد خودش خوانده و در زهد گويد:

يا عبد كم لك من ذنب و معصية‌؟ *** ان كنتَ ناسيها، فاللّه أحصاها

لابد يا عبد من يوم تقوم له *** و وقفة لك يُدمي القلبَ ذكراها

اذ اعرضت علىٰ قلبي تذكرها *** و ساء ظني قلت استغفر اللّه

وفات او روز يكشنبه اوّل جمادى الآخرۀ 439 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 11، ص 16.

ابيوردى الاصل، بغدادى المسكن والمدفن، ابوعمر يا ابوعمروالكنيه، مُطَرِّزاللّقب، و گاهى به «زاهد» نيز ملقّب، از اكابر نحو و لغت و علوم عربيّه و حديث و از اجلاّى تلامذه و اصحاب ثعلب نحوى بوده و پيوسته در خدمت او زيسته و به همين جهت، به «صاحب ثعلب» و «غلام ثعلب» شهرت يافته است؛ چنانچه به جهت انتساب به

شهر ابيورد از بلاد خراسان، كه «باورد» نيز گويند، به «باوردى» و «ابيوردى» نيز موصوفش دارند و ازآن رو كه در بدايت حال حرفت نقش و نگار كردن جامه را داشته، به «مُطَرِّز» ملقّب بوده كه (بر وزن معلّم) به معنى نقش ونگاركننده است. محمّد حديث و فن اعراب و لغت را متقن ساخته، در قوۀ 324 حافظه و كثرت احاطه به لغت، از نوادرش مى شمارند.

ابن برهان گويد كه از دانشوران سلف و خلف احدى در لغت سخن نگفته كه داناتر از وى باشد. قاضى تنوخى گويد: احفظ از او را نديدم كه سى هزار و نه ورق از حفظ املا كرده است. به همين جهت كثرت احاطه و قوت حافظه و اطّلاع او بر غرايب و نوادرى كه مسموع ديگران نبوده، چندى از ادباى عصر در تكذيب او هم داستان شدند؛ به كذب و دروغ متّهمش داشته و مردودالرّوايه اش دانستند و گفتند: اگر فى المثل مرغى بپرد، ابوعمر در دَم لغتى مناسب آن را جعل مى كند و از استاد خود، ثعلب، روايتش مى نمايد؛ پس لغتى از خودشان جعل كرده و آن را از وى استفسار نموده و جوابى كافى مى شنيدند و به فاصلۀ يك سال باز همان لغت مجعولى را پرسيده و بدون تفاوت همان جواب سابق را مى شنيدند. وقتى لفظ «قنطره» را قلب به «هرنطق» داده و معنى آن را از وى پرسيدند. جوابى مشروح شنيده و در باطن بسيار خنديدند. بعد از يك ماه باز معنى «هرنطق» را پرسيده و همان جواب مبسوط اوّلى را شنيدند و كثرت حفظ و استحضار ذهن او، در حيرتشان افزود؛ بااين همه، مشايخ حديث روايات او را تصديق كرده و اسنادش را توثيق مى نمايند.

على الجمله، گويند كه طينت مطرّز با محبت معاويه و عداوت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام سرشته بود. يك جزوه در فضايل معاويه نوشته و هركسى را كه براى درس خواندن حاضر حوزۀ او مى شد، نخست به قرائت همان جزوه الزامش مى كرد، لكن از رياض العلماء امامى بودن وى منقول و از على بن طاووس نيز نقل است كه در كتاب سعد السّعود خود مقدارى از روايات مطرّز را كه در مناقب اهل بيت عليهم السلام مى باشد، مذكور داشته و در تنقيح المقال مجهول الحالش شمرده است. بارى، از آثار قلمى اوست:

يك نسخۀ خطّى از كتاب عشرات او در كتابخانۀ برلين موجود است. وفات مطرّز در روز يكشنبه سيزدهم ذى قعدۀ سال 344 325 يا 345 ه‍. ق در حدود 85 سالگى در بغداد واقع شد و در مقابل قبر معروف كرخى مدفون گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 241؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 713؛ ابن نديم، الفهرست، ص 113؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 76؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 226؛ سبكى، تاج الدين، طبقات الشافعية الكبرى، ج 2، ص 171.

مطرّزى، محمد يا احمد --> قوامى مطرّزى

يا ناصر بن ابى المكارم عبدالسيد بن على بن مطرّز (بر وزن معلّم) خوارزمى المولد والمدفن، برهان الدين اللّقب، ابوالفتح يا ابوالمظفرالكنيه، حنفى الفروع، معتزلى الاصول، فقيه فاضل، اديب كامل، نحوى لغوى، در نحو و شعر و لغت و انواع ادب متبحّر، از ادباى نامى و مشاهير نحويّين و لغويّين بوده و در مذهب اعتزال تعصّب بسيارى داشت. مردم را به همان مذهب جلب و دعوت مى نمود. مصنّفات او مفيد و مرجع استفادۀ اكابر مى باشند:

از اشعار مطرّزى است:

تعامىٰ زماني عن حقوقي و انه *** قبيح علي الزرقاء تُبدي تعاميا

فان تنكروا فضلى فان رغائه *** كفى لذوى الاسماع منكم مناديا

ايضاً

و اني لاستحيى من المجد أنْ أرىٰ *** حليفَ غوان او اليف اغاني

ولادت مطرّزى به نوشتۀ ابن خلّكان، در ماه رجب سال 536 يا 538 ه‍. ق، كه به قولى سال وفات زمخشرى است، در خوارزم واقع شد و «خليفة الزمخشرى» گفتن او نيز از همين راه است كه زمخشرى در همين سال در خوارزم وفات يافته و بنابراين، از تلامذۀ زمخشرى بودن مطرّزى و شدت ارتباط او با وى، چنانچه در روضات گفته و در هدية الاحباب نيز تابع وى شده و «خليفة الزمخشرى» گفتن او را نيز مستند به همين تلمذ وى داشته است، دور از صحت مى باشد و بنابر اينكه وفات زمخشرى را موافق قول ديگر، 326 كه در شرح حالش اشاره نموديم، 548 ه‍. ق دانيم، بازهم شاگرد بودن مطرّزى نسبت به او درست نباشد. بارى، وفات مطرّزى روز سه شنبه بيست ويكم جمادى الاولى 610 يا 616 ه‍. ق نيز در خوارزم واقع گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 280؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 241؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 762؛ شُمّنى، احمد بن محمد، المنصف من الكلام على مغنى ابن هشام، ص 114؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 212.

مطرى، محمد بن احمد بن خلف --> سعدى، محمد بن احمد بن خلف

مصطلح علم رجال است.

(چهار شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

مصطلح علم رجال است.

مطهر، سيد مير محمد بن محمد --> نقيبى

خضرمى، مكنّى به «ابوجعفر»، از ثقات محدّثين بوده و در سال 298 ه‍. ق وفات يافت و از تأليفات اوست:

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 223.

مصطلح علم رجال است.

بن محمد بن احمد بن مظفر، نجفى، معروف به «شيخ محمد مظفر»، از اجلاّى علماى اماميۀ اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه در اوّل ربيع الاول 1322 ه‍. ق در 66 سالگى با مرض وبا درگذشت و از تأليفات اوست توضيح الكلام فى شرح شرائع الاسلام كه شرائع محقّق را از اوّل تا آخر شرح مزجى كرده است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 4، ص 415.

كرمانى، پسر ميرزا كاظم طبيب، از افاضل عرفاى اوايل قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه در اوّل جوانى علوم عقليّه و نقليّه را تحصيل نمود و در حكمت الهى و طبيعى و علوم ادبيّۀ عربيّه به مقامى بلند 327 رسيد. به صحبت مشايخ طريقت رغبت نموده و در اثر مواظبت فكر و ذكر و تصفيه و تزكيه، رتبۀ عالى يافت. به مشتاقعلى شاه دست ارادت داده و به لقب «مظفرعلى شاه» ملقّب و به «مظفّر» معروف گرديد. پس از آنكه پير مذكور او به سال 1206 ه‍. ق در كرمان مقتول شد، ديوانى به نام وى مرتّب نمود. به مناسبت اينكه حالات وى شبيه حالات مولوى رومى بوده، يعنى هر دو، شاعر عالم فاضل و مرشد و پير هر دو امّى و بى سواد و مقتول و هريكى، ديوانى به نام مرشد خود مرتّب نموده است، محقّقين كرمان او را «مولوى ثانى» و «مولوى كرمانى» گفته و نظير مولوى رومى اش دانند. از آثار قلمى و نتايج فكر اوست:

از اشعار مظفّر است:

دهر چون باغ و شجر چرخ و ثمر انسان است *** باغبان حضرت خلاّق علىّ‌الشّان است

كيست انسان به حقيقت بنگر صاحب دل *** كه تن خاكى او با دل و دل با جان است

صاحب دل چو نشد شخص، تو انسانش مخوان *** گرچه ناطق بود اما به صفت، حيوان است

نيست اين پيكر مخروطى جسمانى دل *** بلكه اين بارگه و حضرت دل سلطان است

نيز از مثنوى بحر الاسرار مذكور فوق اوست:

باى بسم اللّه الرحمن الرحيم *** هست مفتاح در گنج حكيم

گنج حكمت آن كتاب رحمت است *** بسمله چون باب گنج حكمت است

گنج حكمت شهر علم مصطفى است *** بسمله رمز على باب هاست

هرچه در قرآن خفيه واضحه *** مجتمع آمد همه در فاتحه

328 هرچه در سبع المثانى منطوى است *** بسمله بر جمله طرّا محتوى است

هرچه اندر بسمله شد مندرج *** حرف با بر جمله آمد مندمج

هرچه اندر باست انوار هدى *** كله فى نقطة هى تحت با

شرح اين معنى بگويم با تو فاش *** جمع كن دل را و پركنده مباش

هرچه در عالم عيان و مظهر است *** جمله در انسان كامل مضمر است

هست عالم چون كتاب مستبين *** كل ما فيه فى الانسان مبين

ليس ذا الانسان جرم يصغر *** انطوى فيه الكتاب الاكبر

سورة الحمد و صراط المستقيم *** نيست جز انسان كامل اى حكيم!

هر كمالى كاملى اندر يقين *** مجتمع در شخص خيرالمرسلين

چيست دانى معنى ختم الرّسل‌؟ *** عقل اوّل روح اعظم امر كل

حلقۀ اولى از اين خوش سلسله *** حرف اوّل از حروف بسمله

تحت سرّ باست سرّ مختفى *** صورت آن نقطه آمد اى صفى!

چون نبىّ اعظم آمد حرف با *** سرّ او چه بود ولايت تحتها

باست ظاهر نقطه باطن فى المرام *** باست ناطق نقطه صامت فى الكلام

نقطه چه بود؟ كل ما لاينقسم *** وحدت آمد گشت كثرت منقسم

صورت نقطه ولايت آمده *** معنى آن عين وحدت آمده

زآن سبب فرمود شاه اوليا *** رمز انى نقطة هى تحت با

مرحبا آن تحت فوقانى مقام *** حبّذا آن عبد ربّانى مقام

صاحب ترجمه به سال 1215 ه‍. ق در كرمانشاه يا عراق عرب بدرود جهان گفت.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 247؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 493.

مظفرالدين، احمد بن على --> ابن الساعاتى، احمد بن على

از مشاهير علماى عامّۀ اوايل قرن دهم هجرت مى باشد كه در وطن خود، شيراز، از جلال الدين دوانى و بعضى از اكابر ديگر علوم شرعيّه و حساب و هيئت و هندسه را فراگرفته و در همۀ آنها مهارت بسزا 329 يافت؛ پس به ديار روم رفت و عاقبت از هر دو چشم نابينا شد و به همين جهت، از طرف نهمين سلاطين عثمانى، سلطان ياوز سليم خان (918-926 ه‍. ق)، حق تقاعد از براى او مقرّر گرديد. از تأليفات وى مى باشد:

اسم و سال وفاتش به دست نيامد و دور نيست كه نام اصلى اش نيز همين «مظفّرالدين» باشد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4316.

از علماى اواسط قرن يازدهم هجرت و از تلامذۀ شيخ بهائى بوده و از تأليفات اوست:

وى در سال 1067 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 6، ص 13.

مظلوم، جعفر بن حسن --> برزنجى، جعفر بن حسن

خويى، از فضلاى شعراى قرن سيزدهم هجرت و از شاگردان محمدامين دلسوز سابق الذكر مى باشد كه ديوان او با ديوان خرّم به سال 1307 ه‍. ق در تبريز چاپ شده و از اوست:

عالمى نيست به جز دوست، همه عالم اوست *** نتوان گفت به عالم كه همه عالم از اوست

عين شرك است نه توحيد كه سعدى گويد *** «به جهان خرّم از آنم كه همه عالم از اوست»

وفاتش در اواخر قرن مذكور پيش از سى سالگى در تهران واقع شد و سال آن معلوم نيست.

منابع: اطلاعات متفرقه.

طباطبايى زوارى اردستانى اصفهانى، ملقّب به «مظهر»، طبيب اديب شاعر، والد معظّم سيد ابوالحسن جلوۀ سابق الذكر و از تأليفات اوست احوال السّلاطين الصّفويّة و از اوست:

آن سرو بلند مى خراميد به ناز *** سر در قدمش نهادم از روى نياز

گفتم: هوس قد تو دارم گفتا: *** كوتاهى عمر بين و امّيد دراز

330 به سال 1254 ه‍. ق در اصفهان وفات يافت.

منابع: گروسى، فاضل خان، انجمن خاقان، [ص 619]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 305.

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

معاوى، محمد بن احمد بن محمد --> ابيوردى، محمد بن احمد

معبدى كوفى، از اولاد معد بن عباس بن عبدالمطلب بن هاشم قرشى هاشمى، از مشاهير علماى نحو و فنون عربيّۀ اهل كوفه، از اكابر اصحاب ثعلب بوده. شب چهارشنبه بيست وسيّم صفر 299 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 105؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 156؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 64، س 14.

منسوب به فرقۀ معتزله (به صيغۀ اسم فاعل از باب افتعال) از عامّه بوده و هريك از افراد آن فرقه را گويند. ازآن رو كه بسيارى از اشخاصى، كه شرح حال ايشان در اين وجيزه نگارش يافته، به همين نسبت موصوف هستند، لذا محض براى زيادت بصيرت علاقه مندان، شرح اجمالى آن را مى نگاريم كه حتى الامكان محتاج به مراجعۀ كتب ديگر نباشند. در قاموس گويد كه معتزله از فرق قدريه مى باشد كه به زعم خودشان، از دو فرقۀ ضلالت خوارج و اهل سنّت اعتزال نموده و كناره گيرى كرده اند يا اينكه ايشان اتباع واصل بن عطا بوده و «معتزله» گفتن ايشان نيز به جهت آن است كه واصل با چند نفر ديگر از استاد خود، حسن بصرى، اعتزال كرده و كناره كشيد و در نزد يكى از ستون هاى مسجد نشست و قول به بين المنزلتين را، كه مرتكب كبيره، نه مؤمن مطلق است و نه كافر مطلق، براى ايشان تقرير مى كرده است؛ پس حسن گفت:

«اعتزل عنا واصل». اينك اصحاب واصل به «معتزله» موسوم شدند. 331 در مجمع البحرين گويد: معتزله فرقه اى است از مسلمين كه به بين المنزلتين، عدم امكان رؤيت خدا در قيامت، عين ذات بودن صفات اللّه، عقلى بودن حسن و قبح اشيا،

الصورة

حادث و مخلوق بودن قرآن و مخلّد بودن اهل نيران معتقدند. بعد از ذكر اين جمله و بعضى از عقايد ديگر ايشان، كه اغلب با اماميّه موافقت دارند، گويد كه ايشان به نام «واصليه» و «هذليه» و «نظاميه» و «جاحظيه» و «حناطيه» (خياطيه خ ل) و «بشريه» و «معمريه» و «مزواريه» و «ثماميه» و «هشاميه» و «حائطيه» و «جبائيه» و «بهشميه» به چندين فرقه مى باشند كه على الترتيب اتباع واصل بن عطا، ابوالهذيل علاف، ابراهيم بن سيّار ملقّب به «نظّام»، جاحظ معروف، ابوالحسن بن ابى عمرو خياط (ابوالحسن بن عمرو بن حناط خ ل)، بشر بن معتمر، معمّر بن عباد، ابوموسى عيسى بن صبيح ملقّب به «مزوار»، ثمامة بن اشرس نميرى، هشام بن عمرو فوطى، احمد بن حائط،

حاج فرهاد ميرزا معتمدالدوله (142)

ابوعلى محمد بن عبدالوهاب جبائى و پسرش، ابوهاشم عبدالسلام، مى باشند. در مقباس الهداية بعد از ذكر فرقۀ قدريه، كه ما هم در محل خود مذكور داشتيم، گويد كه ايشان را «معتزله» نيز گويند؛ سپس به نقل فرق مختلفه، چنانچه مذكور داشتيم، پرداخته و شرح زائد را در صورت لزوم موكول به كتب ملل و نحل و ديگر منابع مربوطه مى دارد.

پسر نايب السلطنه عباس ميرزا بن فتحعلى شاه قاجار، اديبى است فاضل و مورّخ كامل، جامع فنون بسيار، از فحول فضلا و ادباى نامى عهد ناصرالدين شاه قاجار كه در تاريخ و جغرافيا و حساب و نجوم و هيئت و هندسه و

لغت انگليسى و فنون ديگر آثار بسيارى دارد كه تماماً طبع شده و حاكى از تبحّر و كثرت احاطۀ وى هستند:

از خدمات دينى برجستۀ اوست كه در سال 1298 ه‍. ق بقعۀ مباركۀ كاظمين را تعمير كرد؛ مناره ها را مطلاّ نمود؛ بناى صحن شريف را تجديد و عمر شريفش به همين خدمت اسلامى و تأليف كتاب قمقام به پايان رسيد. در سال 1305 ه‍. ق در تهران وفات يافت. به فاصلۀ يك سال جنازۀ او را با تشريفات زياد 333 به كاظمين نقل دادند و در مقبرۀ مخصوص مشهور به «مقبرۀ فرهاديّه» در باب شرقى كاظميّه، كه معروف به «باب المراد» است، مدفون گرديد؛ طاب ثراه.

منابع: اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، مآثر و آثار، ص 195؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ص 158، [ج 3، ص 190-191]. * معدنى، مسكين

مصطلح رجال است.

معروف كرخى --> كرخى، معروف

معرّى

معرّى⁽¹⁾

بن سليمان بن محمد بن سليمان بن احمد بن سليمان بن داوود بن مطهر بن زياد بن

ربيعه، مَعَرّىٖ تنوخى بحرانى قضاعى، از فحول ادبا و شعرا و نحويّين و لغويّين، اديبى است عجيب و شاعرى است فصيح ماهر. در فنون ادب و لغت و اقسام متنوعۀ آن علاّمۀ عصر خود و از شعراى مجلس سيد مرتضى علم الهدى و مشمول توجهات و اكرامات آن عالم ربّانى بود. نخست نحو و لغت را در معرّه از پدر خود و در حلب از محمد بن عبداللّه بن سعد نحوى فراگرفت. خطيب تبريزى و بعضى از اكابر وقت نيز از تلامذۀ وى مى باشند. علاوه بر مراتب علميّه و شعريّه، قوۀ حافظۀ او از نوادر و غرايب محسوب و قضايايى بدو منسوب دارند كه خارج از حيطۀ بيان و قدرت زبان است، والعهدة عليهم. گويند هر چيزى را به يك خواندن حفظ مى نمود و موافق 334 تجربۀ مكرّر بيست ورق از هر كتابى را كه نزد او مى خواندند، در دَم حفظ مى كرد. نيز در اثناى راه بغداد يكى از همراهان او به جهت نابينا بودنش، كه ذيلاً مذكور مى داريم، در جاى پردرختى اشعارش داشت كه سر به پايين كرده و عبور نمايد كه به جهت نابينايى به درخت برنخورد. ابوالعلاء نيز سر خم كرده و از آنجا عبور نمود و همان موضع را به ذهن خود سپرد. بعد از چند ماه در موقع مراجعت باز در همان موضع سر فروانداخت و مورد حيرت حاضرين گرديد.

وقتى، در مسجد مشغول نماز بود و سه تن از اكراد در همان جا سر حسابى منازعه مى كردند. بعد از مشاجرات بسيارى خاتمه نيافت. ناچار به محكمۀ صالحه شكايت بردند. قاضى به اقرار آوردن يكى از آنها كه طرفش مدعى آن بوده، طالب شاهد و بيّنه گرديد. آن طرف گفت كه در محل منازعۀ ما به جز شخصى نابينا كه مشغول نماز بوده، كسى نبود كه شاهد اقرار او باشد. قاضى به حكم قراين و قيافه، ابوالعلا را احضار كرده و شرح قضيه را استفسار نمود. ابوالعلا گفت: «من به غير زبان عربى به زبان ديگر آشنا نيستم، لكن عين كلمات ايشان را تشخيص توانم كرد». اينك بعد از استنطاق و تعيين صوت هريكى از طرفين دعوا، گفت كه صاحب اين صوت فلان كلمات را گفته و صاحب صوت ديگر نيز گويندۀ فلان كلمات مى باشد و عين الفاظ و كلمات طرفين را كه كردى بوده، حكايت كرد و بعد از ترجمه، مقصود هريكى به دست آمد و حكم شرعى صادر كردند.

به نوشتۀ معجم الادباء، خطيب تبريزى گويد كه در مسجد معرّه مصنّفات ابوالعلا را نزد او مى خواندم كه در همان حال يكى از همسايگان ما براى نماز وارد مسجد شد. از كثرت فرح حالم متغيّر گرديد. ابوالعلاء احساس نموده و سبب آن را پرسيد. در جواب گفتم: «يكى از همشهرى ها را ديدم كه از دو سال به اين طرف، كسى از ايشان را نديده بودم». ابوالعلاء گفت كه من منتظر مى باشم تا شما صحبت هاى لازمى را كرده باشيد. خطيب هرآنچه را كه لازم بود، با آن تبريزى مذاكره كرده و بر سر درس برگشت. ابوالعلاء پرسيد كه اين چه زبانى بود؟ گفت: «آذرى» (آذربايجانى). ابوالعلاء گفت: «من اين زبان را بلد نيستم، ليكن 335 عين الفاظ و كلمات شما را حفظ كردم»؛ پس عين كلمات خطيب و همشهرى تبريزى او را نقل كرد و مورد حيرت گرديد.

ابوالعلاء روز جمعه بيست وهفتم ربيع الاول 363 ه‍. ق در شهر معرّة النّعمان متولد شد.

در سه يا چهار يا هفت سالگى در اثر آبله كور و نابينا گشت؛ چنانچه چشم او پوچ و محو گرديد و مردمك چشم راستش را نيز اثر سفيدى آبله پوشانيد. در حوالى ده و يازده سالگى قريحۀ شعرى بس عالى در خود ديده و اشعار طرفه گفت. چنان كه اشاره شد، نحو و لغت و علوم ادبيّه و عربيّه را در معره از پدر خود و در حلب از محمد بن عبداللّه بن سعد نحوى فراگرفت؛ پس به بغداد رفته و علم احاديث را از عبداللّه بن حسين بصرى اخذ كرد. ابوزكريّا خطيب تبريزى و ابوالقاسم على بن محسن تنوخى و بعضى ديگر از مشاهير وقت نيز از تلامذۀ وى بوده اند. چون آوازۀ كمالات سيد مرتضى مسموعش گرديد، روزى در مجلس سيّد، كه سيّد مجالس بوده، حاضر شد و به جهت نابينايى، به يكى از حضّار مجلس برافتاده و آن كس برآشفته و گفت: «اين سگ كيست‌؟» ابوالعلاء گفت: «سگ كسى است كه هفتاد نام براى سگ نداند». چون سيد مرتضى اين كلام را شنيد، او را نزد خود خواند و مهربانى كرد و امتحانش نمود و اعجوبۀ دهرش ديد؛ سپس همواره در مجلس سيد حاضر مى شد و در سلك شعراى آن مجلس منسلك مى گرديد و بدين منوال نوزده ماه در بغداد اقامت داشت تا آنكه روزى سيّد، مطاعن متنبّى را مى شمرد. ابوالعلاء از در اعتراض آمده و گفت: در فضل متنبّى اين شعر او كافى است:

لك يا منازل فى القلوب منازل *** اقفرت عنك و هن منك أواهل

حسب الامر سيّد از پايش گرفته و در دَم از مجلس بيرونش كردند و در سبب آن

فرمود: در اشعار متنبّى نيكوتر از اين شعر بسيار هست، ولى مقصود ابوالعلاء اين بيت از آن قصيده بوده است:

و اذا اتتك مذمتى من ناقص *** فهى الشهادة لى بانى كامل

ابوالعلاء به وطن خود، معرّه، برگشت. شب و روز در خانۀ خود نشسته و مشغول تأليف بود. 336 طلاّب علم نيز از اطراف در حوزۀ او حضور مى يافتند. خودش را رهين المحبسين مى گفته است؛ يعنى محبس خانه و محبس چشم نابينا. وقتى كمالات سيد مرتضى را از وى استفسار نمودند، در جواب آن، اين دو بيت را انشا نمود:

يا سائلى عنه لما جئتَ تسئله *** الا هو الرجل العاري من العار

لو جئتَه لرأيت الناس في رجل *** والدهر في ساعة والارض في دار

نيز در ابيات قصيده اى 64 بيتى است كه در مرثيۀ يك نفر فقيه حنفى گفته است:

غير مجدٍ في ملَّتي و اعتقادي *** نوح باكٍ و لا ترنُّمَ شاد

و شبيه صوت النعى اذا قي‍ *** س بصوت البشير فى كل ناد

ابكت تلكموا الحمامة ام غن‍ *** نت علىٰ فرع غصنها المياد

صاح هذي قبورنا تملا الرح‍ *** ب فاين القبور من عهد عاد

خفف الوطأ ما اظن اديم ال‍ *** ‍ارض الّا من هذه الاجساد

و قبيح بنا وان قدم العه‍ *** د هوان الآباء والاجداد

ان حزنا في ساعة الموت اضعا *** ف سرور فى ساعة الميلاد

خلق الناس للبقاء فضلت *** امة يحسبونها للنفاد

انما ينقلون من دار اعما *** ل الى دار شقوة او رشاد

بان امر الاله واختلف النا *** س فداع الى ضلال و هاد

والذى حارت البرية فيه *** حيوان مستحدث من جماد

واللبيب اللبيب من ليس يغتر *** ر بكون مصيره للفساد

از آثار قلمى ابوالعلاء است:

لزوم ما لايلزم ذيل است)؛ 6. رسالة الغفران (كه در مصر چاپ شده و نثر است)؛ 7. الرسائل (كه در بيروت به نام رسائل ابى العلاء چاپ شده است)؛ 8-13. رسالة الاغريض و الرّسالة السّندسيّة و رسالة العروض و رسالة الغفران و رسالة الملائكة و رسالة المنيح (كه از محتويات رسائل فوق هستند)؛ 14. سقط الزّند (كه ديوان شعر و شمارۀ ابياتش به نوشتۀ كشف الظنّون، از سه هزار متجاوز مى باشد، ولكن آنچه در بيروت چاپ شده، شمارۀ ابياتش كمتر از همين مقدار است و شروح بسيارى از اكابر، به همين ديوان نوشته اند و حاوى اشعار دورۀ جوانى و اوايل زندگانى مى باشد و به مدايح و مراثى و تهنيت متفرقه مشتمل است و 337 خود ابوالعلاء نيز شرحى بر آن نوشته و ضوء السّقط نامش كرده است)؛ * ضوء السّقط (كه شرح همان سقط الزّند فوق است و ذكر شد)؛ 15. ظهير العضدى (در نحو)؛ 16. غيث الوليد (كه شرح ديوان بحترى است)؛ 17. اللاّمع العزيزى فى شرح شعر المتنبّى و اين كتاب را بعد از تأليف از خودش خوانده و بسيارش مى ستودند؛ پس ابوالعلاء گفت: گويا متنبى در اين شعر خود با نظر غيبى به من نگاه كرده است:

انا الذى نظر الاعمى الى ادبى *** و اسمعت كلماتى من به صمم

عقيدۀ مذهبى ابوالعلاء مابين ارباب تراجم و سير، محل اختلاف و نظر مى باشد. اكثر اكابر، كه من جمله ذهبى و ياقوت حموى و ملا سعد تفتازانى و بعضى از اجلاّى ديگر است، محكوم به كفر و زندقه و الحادش نموده اند. خطيب بغدادى، كه معاصرش بوده، گويد: ابوالعلاء تزهّد مى كرد؛ لباس درشت مى پوشيد؛ گوشت نمى خورد؛ چندين سوره از سوره هاى قرآنى را معارضه كرده و حكايات مختلفه دربارۀ او نقل شده تا آنكه بعضى از مردم حكم به الحادش كرده اند.

ابن خلّكان نيز گويد كه ابوالعلاء موافق رأى قدماى حكما كه ذبح حيوانات را ظلم و ستم دانسته و اصلاً گوشت نمى خوردند، چهل وپنج سال تمام محض از راه تديّن گوشت نخورد؛ هم در اثر تعبّد به اعتقاد حكماى قديم كه توليد نسل را روا نديده و جايز نمى شمردند و جنايت بر فرزند مى پنداشتند، صاحب اولادى نشد و وصيّت نمود كه اين شعر را بر قبر او بنويسند:

هذا جناه أبي عليّ *** و ما جنيت على أحد

اين بيت بر عدم ازدواج و بى فرزند و ولد بودن وى دلالت دارد. على بن همام از تلامذۀ 338 وى قصيده اى در مرثيۀ او گفته و در اين بيت، كه از ابيات همان قصيده مى باشد، اشاره به همين عقيدۀ گوشت نخوردن او كرده است:

ان كنت لم ترق الدماء زهادة *** فلقد ارقت اليوم من عيني دما

مشهور است روزى ابوالعلاء در حدّ شرعى سرقت كه سارق براى يك ربع دينار (طلاى مسكوك هيجده نخودى) محكوم به قطع يد مى شود، با سيد مرتضى به مقام معارضه برآمد و اين شعر را انشا نمود:

يدٌ بخمس مئين عسجد وُدِيت *** ما بالها قُطِّعت فى ربع دينار

حاصل اعتراض آنكه پانصد دينار بودن ديۀ يك دست، چنانچه از احكام مسلّمۀ اسلامى است، با محكوم به قطع بودن آن براى ربع دينار، چنانچه حكم مسلّمى ديگر اسلام است، منافى و مناقض مى باشد؛ پس سيد مرتضى يا سيد رضى در جوابش گفت:

عزُّ الامانة اغلالا و ارخصها *** ذلّ الخيانة فافهم حكمة البارى

يا خود سيّد بدين شعر جواب داد:

حراسة الدين اغلاها و ارخصها *** حراسة المال فافهم حكمة البارى

شخصى ديگر از اهل مجلس شريف سيّد، بدين روش جواب داد:

هناك مظلومة غالت بقيمتها *** و هٰيهنا ظلمت هانت على البارى

ديگرى جوابى نثرى داده و گفت: «لَمّٰا كٰانَتْ اَميٖنَةً كٰانَتْ ثَمٖينَةً فَلَمّٰا خٰانَتْ هٰانَتْ‌». يكى ديگر همين جواب نثرى را نظم كرده و گويد:

خيانتها اهانتها و كانت *** ثمينا عند ما كانت امينا

نيز از اشعار اوست كه دلالت بر سوء عقيده اش دارد:

هفت الحنيفة والنصارى ما اهتدوا *** و يهود حارت والمجوس مضلّلة

اثنان اهل الارض ذو عقل بلا *** دين و آخر دين لاعقل له

ايضاً

و كان الناس فى عيش رغيد *** فجائوا بالمحال فكدروه

ايضاً

اذا ما ذكرنا آدم و فعاله *** و تزويجه بنتيه لابنيه فى الخنا

علمنا بان الخلق من اصل زنية *** و ان جميع الناس من عنصر الزنا

339 به نوشتۀ نور سافر، قاضى ابن عقامۀ يمنى در جواب آن گفته است:

لعمرك ان القول فيه لصادق *** و تكذب فى الباقين من شط اودنا

كذلك اقرار الفتى لازم له *** و فى غيره لغو بذا جاء شرعنا

امثال اينها بسيار، در معجم الادباء از تاريخ غرس النّعمة محمد بن هلال بن محسن صابى نقل كرده و پاره اى مكاتبات را هم، كه بين ابوالعلاء و ابونصر بن ابى عمران، داعى الدّعات مصر، راجع به استفسار از سبب ترك گوشت و منافع حيوانى و خارج از اصول حكمت بودن ذبح حيوانات و ديگر عقايد دينيّه وقوع يافته، در معجم الادباء مشروحاً نگارش داده است.

خطيب تبريزى گويد: روزى ابوالعلاء جوياى اعتقاد دينى من شد. براى اينكه از عقايد او مستحضر بوده باشم، جواب دادم كه هنوز در شك و حيرت بوده و اعتقادى اخذ نكرده ام. ابوالعلاء گفت: «من هم به همين حال هستم». در روضات الجنّات گويد:

سوء عقيدت و خبث سريرت و فساد قلب و طينت ابوالعلاء محل ترديد و شبهه نمى باشد؛ بااين همه، قومى گويند كه ابوالعلاء در اوايل حال سوء طريقت داشته ولى در اواخر عمر توبه كرده است. جمعى گويند كه در تمامى عمر به شرع شريف اسلامى آراسته و از سوء عقيده پيراسته بوده و اشعار و كلمات مشعر به سوء عقيده از خود او نمى باشد و ديگران از روى حسد بر او بسته اند و هريكى دليلى به گفتۀ خود آورده كه شرح آنها خارج از وضع كتاب بوده و مع ذلك گمان نداريم كه بعد از بيانات مذكور حاجتى به نقل آنها داشته باشيم. بلى، از بعض اشعار او، كه در سقط الزّند طبع شده و از غير آن نيز نقل گرديده، معتقد به مبدأ و معاد بودن وى ظاهر و روشن مى گردد و بس.

وفات ابوالعلاء روز دويم يا سيّم يا سيزدهم ربيع الاول 449 ه‍. ق - مطابق 1057 م - در

مولد و موطن خود، معرّة النعمان، واقع شد و از قيد دو زندان خانه و نابينايى خلاص و در همان جا زندانى ابدى قبر گرديد. هشتادوچهار تن از شعراى نامى وقت مراثى بسيارى در حق وى گفتند و شعرى مشعر به بى زن وفرزند بودن او و تديّن او به همين رويه، موافق رأى حكماى قديم هند، كه به موجب 340 وصيّت خودش بر سر قبرش نوشتند، از ابن خلّكان مذكور افتاد و وجه نسبت «تنوخى» در تنوخى در مذكور شده است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 242؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 73؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 107؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 4، ص 240؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 364؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 260؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 66.

معزالدوله، احمد بن بويه --> آل بويه

يكى از امراى ديالمه است.

موسوى، مجاور مشهد مقدس رضوى، از اكابر اواسط قرن يازدهم هجرت مى باشد كه در سال 1043 ه‍. ق در قيد حيات بوده و از تأليفات اوست:

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

اصفهانى، عالم فاضل كامل، جامع علم و عمل، از اكابر قرن دهم هجرت كه با محقّق

كركى (متوفّى به سال 940 ه‍. ق) معاصر و از تلامذۀ شيخ ابراهيم قطيفى سابق الذكر بود. پس از عزل مير غياث الدين منصور، امر صدارت بدو مفوّض شد و در شهر اصفهان اقضى القضات گرديد. سال وفاتش به دست نيامد. از قطب الدين اشكورى نقل است كه به واسطۀ بعضى از اعلام از همين معزّالدين امير محمد نقل كرده كه يكى از ائمّۀ اطهار عليهم السلام در عالم رؤيا او را به مداومت كتاب مفتاح الفلاح امر فرمودند. بعد از بيدارى به مناسبت عدم اطّلاع از همچون كتابى از علماى اعلام استفسار نمود. ايشان نيز اظهار بى اطّلاعى كردند تا پس از مدتى از شيخ بهائى بعد از مراجعت از سفر استفسار نمود. شيخ فرمود كه من در همين سفر كتابى در دعا تأليف داده و مفتاح الفلاح اش نام كرده ام، الاّ اينكه نام آن را به كسى نگفته و 341 نسخه را نيز به كسى نداده ام (اشاره به اينكه تو اسم مفتاح الفلاح را از كجا دانسته اى). معزّالدين رؤياى مذكور خود را بيان نمود. شيخ بسيار گريه كرد و نسخۀ اصل مفتاح الفلاح را به معزّالدين داد و اوّلين نسخه اى كه از روى خط خود شيخ استنساخ شده، همين نسخۀ معزّالدين است.

نگارنده گويد: اين قضيه با در نظر گرفتن زمان صدارت معزالدين، كه پيش از ولادت شيخ بهائى بوده، قدرى محتاج به تأمل است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 243؛ اطلاعات متفرقه.

معزالدين، سيد مهدى قزوينى --> قزوينى، سيد محمدمهدى

بن منصور بن محمد بن عبيداللّه، عبيدى فاطمى، مكنّى به «ابوتميم»، ملقّب به «معز لدين اللّه»، چهارمين خليفۀ فاطميّون مصر مى باشد (بالاجمال تحت عنوان فاطميون اشاره نموديم) كه در اواخر سال 341 ه‍. ق بعد از وفات پدرش، كه شرح حالش ضمن عنوان قائم، محمد بن عبيداللّٰه نگارش يافته، به خلافت رسيد.

خلافت او مسلّم خاصّه و بسيارى از عامّه گرديد. به جهت استحكام اساس خلافت به بلاد افريقا رفته و غلام خود، جوهر بن عبداللّه، معروف به «كاتب رومى» را به اسكات فتنۀ متمرّدين آن نواحى برگماشت. جوهر نيز با كمال موفقيّت همۀ ايشان را تحت تمكين درآورد. هريك از صاحب فاس و صاحب سجلماسه را در قفسى آهنين كرده و در همۀ آن

نواحى وظايف دعوت را انجام داد تا بعد از موت كافور اخشيدى، صاحب ديار مصر، به تسخير آن نواحى مأمور شد و در سال 358 ه‍. ق تمامى آنها را مسخر كرد و مژدۀ فتح را به مولاى خود، معز لدين اللّه، نگاشته و خطبۀ بنى عباس و سكّۀ عباسى را موقوف داشت. لباس سياه را، كه متداول و لباس رسمى ايشان بوده، قدغن كرد. در مقابل، به نام معز خطبه خوانده و سكّه زده و خطيبان را لباس سفيد پوشانيد و خطبه را به نام نامى چهارده معصوم مزيّن نمود و غير اينها از ديگر اقدامات اساسى او كه در محل خود نگارش يافته است. معز لدين اللّه در ماه ربيع الثانى 365 ه‍. ق در 46 سالگى در قاهره وفات يافت و پسرش، نزار بن معد، كه شرح 342 حالش به عنوان عزيز باللّه نگارش يافته، خليفۀ وى گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 128؛ ج 2، ص 221؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 205.

سمرقندى، از مشاهير شعراى نامى فرس مى باشد كه در عهد سلطان ابراهيم بن مسعود غزنوى ظهور كرد. در عهد سلطان جلال الدين ملكشاه سلجوقى (465-485 ه‍. ق)، سيّمين ملوك سلاجقۀ ايرانى، ترقى يافت تا در عهد ششمين ايشان، سلطان سنجر (512-552 ه‍. ق)، به مقامى بس عالى رسيده و به منصب «اميرالامراء» و «ملك الشعراء» مفتخر شد و به جهت انتساب به سلطان سنجر، كه لقب «ناصرالدين» و «معزالدين» داشته، به «معزى» و «امير معزى» شهرت يافت، بلكه به نوشتۀ مجمع الفصحاء، پيش از سلطان سنجر از عهد ملكشاه، كه او نيز علاوه بر «جلال الدين» ملقب به «معزالدين» هم بوده، لقب «معزى» داشته است.

به هرحال، معزى با كمال عزت و جلالت مى زيسته و تمامى شعراى معاصر او مدحتش گفته و خدمتش مى كردند. به فصاحت و استادى وى اذعان داشتند و محض از راه مفاخرت، ابيات او را تضمين مى كردند. ديوان معزى به نوشتۀ بعضى، در حدود پانزده هزار بيت داشته و يك نسخۀ آن، كه در كتابخانۀ مجلس تهران مى باشد، در حدود سيزده هزار و سيصد بيت دارد و دو نسخۀ ديگر نيز، كه شمارۀ ابيات يكى پنج هزار و ديگرى در حدود هشت هزار و چهارصد بيت مى باشد، به شمارۀ 194 و 195 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود مى باشند.

سلطان سنجر در شب عيد فطر بعد از رؤيت هلال، معزى را كه نيز حاضر بوده، امر به بديهه گويى آن حال نمود. معزى نيز در دم اين شعر را گفت:

اى ماه! چو ابروان يارى گويى *** يا همچو كمان شهريارى گويى

نعلى زده از زرّ عيارى گويى *** در گوش سپهر گوشوارى گويى

سلطان از فصاحت زبان و بداهت طبع او بسيار خوش دل شد و با انعام يك اسب ممتاز و پنج هزار درهم مفتخرش فرمود؛ پس معزى اين رباعى را گفت:

چون آتش خاطر مرا شاه بديد *** از خاك مرا بر زبر ماه كشيد

343 چون آب، يكى رباعى از من بشنيد *** چون باد، يكى مركب خاصم بخشيد

وفات معزى به سال 542 ه‍. ق در مرو واقع شد و حكيم سنائى مرثيه اش گفت. اما سمرقندى بودن معزى مشهور است، ولكن در مجمع الفصحاء گويد كه بعضى او را از مردم نيشابور دانسته و برخى از اهل نسايش پنداشته است و خودش اظهار نظر نكرده و فقط سمرقندى بودن او را تكذيب نموده است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 570؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4327.

آقسرايى، ملقّب به «معشوقى»، معروف به «اوغلان شيخ»، از اكابر شعبۀ ملاميّه از طريقت پيراميۀ صوفيّه مى باشد. هنگامى كه دهمين ملوك عثمانى، سلطان سليمان خان (926-974 ه‍. ق)، عازم مسافرت ايران بوده، به آقسراى رفت. با پيرعلى سلطان فوق، كه قطب وقت بوده، ملاقات نمود. بعد از مشاهدۀ پاره اى كرامات، طالب دعاى خير شده و درخواست نمود كه پسرش، اسماعيل، در استانبول توطّن نمايد. او هم قبول كرده و گفت: «پسرم، اسماعيل، را قربان كعبۀ وفا مى كنم». اينك او را در هيجده سالگى به استانبول فرستاد. بعد از شش ماه پيرعلى سلطان وفات يافت و اسماعيل به مقام قطبيّت و مشيخت رسيد و «اوغلان شيخ» گفتن او نيز به همين جهت بوده كه در كودكى و خردسالى به مقام مشيخت ارتقا يافته است كه «شيخ»، به معنى پير و مرشد و «اوغلان» هم به تركى، به معنى پسر خردسال است. وفاتش در سال 935 ه‍. ق - مطابق 1528 م - واقع گرديد.

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 306.

344 2927. معصومعلى شاه، حاج ميرزا معصوم (1270-1344 ه‍. ق)

الصورة

معصومعلى شاه (143)

معروف به «ميرزا آقا» بن حاج ميرزا زين العابدين بن نايب الصدر حاج ميرزا معصوم ملقّب به «رحمتعلى شاه» بن حاج محمدحسن بن معصوم، قزوينى الاصل، شيرازى المولد، طهرانى المسكن، نعمت اللّهى المسلك، از اكابر عرفاى شاه نعمت اللّهى عصر حاضر ما مى باشد كه لقب طريقتى او «معصومعلى شاه» بود.

ولادتش در چهاردهم ربيع الاول 1270 ه‍. ق در شيراز واقع شد. در چهار سالگى به مكتب رفت و تا سه سال ديگر تحصيلات فارسى را خاتمه داده و به تعلّم عربى پرداخت. در هشت سالگى او پدرش وفات يافت و ازاين رو به شدايد بسيارى گرفتار و چندين سال ديگر به تحصيل كمالات متنوعه پرداخت تا در اوّل محرم 1288 ه‍. ق به عزم زيارت و ادامۀ تحصيلات علميّه به عراق عرب رفته و فيض صحبت حاج ميرزا محمدحسن شيرازى آتى الذكر و فاضل اردكانى، ملا محمدحسين سابق الذكر را دريافت و در سال 1293 ه‍. ق باز به حكم ضرورت معاش، به شيراز عودت نمود و عاقبت در يازدهم شعبان 1344 ه‍. ق وفات يافت و از تأليفات اوست:

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

از دانشمندان اطبّا و فلاسفه و حكما و فحول فقهاى اسلامى اصفهان مى باشد كه در

طبابت و فنون فلسفه بصير، در فقاهت نيز بى نظير، شهرت او در فقه و حكمت بيشتر از شهرت طبابتى او بود و مباشرت عمل طبابت را دون مراتب علميّۀ خود ديده و به تدريس كتب فقه و حكمت مى پرداخت. وقتى كه ابوعلى سينا از همدان به اصفهان رفت، معصومى به خدمتش شتافت. تا آخر عمر مشغول استفاده و استفاضه بوده و حرمت او را منظور مى داشت و از اكابر تلامذۀ ابوعلى به شمار 345 مى رفت، بلكه ابوعلى به تمامى تلامذۀ خود ترجيحش مى داد و توقيرش مى كرد و مى گفت كه معصومى نسبت به من به منزلۀ ارسطو مى باشد نسبت به افلاطون. معصومى سال ها بعد از استاد خود در اصفهان تدريس مى كرد تا در حوالى 450 ه‍. ق درگذشت و در هريك از حفظ الصّحّة و شرح كلمات متقدّمين و مفارقات عقليّه و منطق كتابى تأليف داده است.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 569؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار في تراجم اطباء الاعصار والامصار، ص 12.

معلم

معلم⁽¹⁾

كه «ارسطوطاليس» و «رسطاليس» و «ارسطاطاليس» نيز گويند، رئيس حكماى مشائى، فيلاسوف اعظم روم، اعقل و افهم تلامذۀ افلاطون بود. افلاطون در غياب او درس نگفته و تعطيل مى كرد و اگر تكليف به تدريس مى نمودند، مى گفت كه هنوز عقل حاضر نشده. كنايه از آنكه كسى كه قوۀ فهم و ادراك و تعقل مقالات افلاطونى را داشته باشد، به جز ارسطو نيست. در روضات الجنّات گويد: سبب «معلّم اوّل» گفتن ارسطو، چنانچه مسموع افتاد، آنكه وى نخستين واضع علم منطق بوده و نخستين كسى است كه مذهب تناسخ را ابطال نمود و هم اوّلين كسى است كه مطالب سخيفه و موهومه را از ميان مطالب حكمت برانداخت و راه استدلال و اثبات مدّعى با دليل و برهان منطقى را باز نمود، والاّ پيش از او مطالب حكمت و فلسفه را از راه تقليد اخذ مى كرده اند. وفات ارسطو در سال 322 مقدم ميلادى در 62 سالگى واقع گرديد.

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار في تراجم اطباء الاعصار والامصار، ص 183؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 346، س 27.

در بعضى از عبارات ميرداماد اشاره به خودش است و علاّمۀ معاصر در چندين جا از كتاب ذريعة ابن مسكويه را، كه در باب كنى به همين عنوان خواهد آمد، به همين وصف (معلّم ثالث) ستوده است.

346 معلم ثانى، محمد بن طرخان --> فارابى، محمد بن طرخان بن اوزلغ

حسينى نيشابورى، معروف به «معمايى»، از اجلاّى شعرا و اكابر عرفا و در طبقۀ حسين بن معين الدين ميبدى و نظاير وى، بسيار دقيق النظر و در فنون علوم عقليّه باخبر بود. در هرات استفاده هاى بسيارى از عبدالرحمان جامى (متوفى به سال 898 ه‍. ق) نمود و بالخصوص در فن معمّا مهارتى بى نهايت داشت و موافق آنچه ضمن شرح حال شرف الدين على يزدى نگارش داديم، بر تمامى اهل اين فن تقدّم يافته و يگانه سبب اشتهار وى گرديد. ملوك و وزرا و اعيان و اكابر خراسان فرزندان خود را نزد او مى فرستادند كه همان رسالۀ معمّاى مذكوره در شرح حال مزبور را از خود مؤلف ياد گرفته باشند. وفات امير حسين به سال 904 يا 912 ه‍. ق در هرات واقع گرديد و از بعض اشعارش برمى آيد كه تخلّص شعرى او «شفيعى» بوده است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 260، س 8.

معمايى، على يزدى --> شرف الدين، على يزدى

معمّر يا معمّرالمغرب --> ابوالدنيا

(بر وزن مثنوى) نحوى، مكنّى به «ابوالعباس»، از مشايخ نحويّين و از تلامذۀ زجاج نحوى و در شعر نيز متوسط بوده و بعد از 300 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 17، ص 174.

مصطلح رجال است.

معنى، محمدمسيح --> مسيحا، محمد بن اسماعيل

معنى، تخلص شعرى محمدمسيح است.

مصطلح رجال است.

347 2932. معيدى،⁽¹⁾

در ترجمۀ احمد بن سليمان از تنقيح المقال هم گويد كه معيدى منسوب به معيد است با صيغۀ مصغر و بنى معيد بطنى است بزرگ از عدنان كه جميع اولاد عدنان از نسل اويند.

در قاموس گويد: معد بن عدنان ابوالعرب و معدّ (با دو فتحه و تشديد آخر) نام قبيله اى است كوچك و در مقام نسبت «معدّى» گويند و «معيد» هم مصغر كلمۀ «معدى» است كه در اصل با تشديد دال و ياء نسبت بوده، پس به جهت استثقال دو تشديد، دال را مخفف كردند و حاصل مرام آنكه «معيدى» منسوب به معيد بن عدنان است كه قبيلۀ بنى معيد هم از نسل او مى باشند و يا خود نام پسر عدنان معدّ (با دو فتحه و تشديد دال) بوده و در نسبت به آن هم «معدّى» (به همان حركت) گويند و «معيدى» اسم مصغر همين معدى است. بارى، لفظ «معيدى» در اصطلاح رجالى، لقب احمد بن سليمان مذكور ذيل است. (مؤلف)

مكنّى به «ابوالحسين»، از مشاهير ثقات علماى نحو و لغت مى باشد كه خطّى خوب هم داشته و شب چهارشنبه بيست وسيّم صفر 292 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 118؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 64.

نحوى، از اكابر اصحاب ثعلب نحوى (متوفى به سال 291 ه‍. ق) بوده و چيزى ديگر به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 64، س 14.

يكى از بلغاى عرب زمان جاهليّت مى باشد كه قصيرالقامه و عظيم الجثّه، بسيار عبوس و نازيبا و قبيح المنظر بوده و مثل معروف «تسمع بالمعيدى خير من ان تراه» يا

«ان تسمع...» يا «لأن تسمع...» و يا «تسمع بالمعيدى لا ان تراه»، كه به عبارات مختلفه حكايت شده، در حق اوست. اوّل كسى كه اين جمله را به زبان آورده، به نوشتۀ قاموس اللّغة و جمهرة الامثال، ابوهلال عسكرى نعمان بن منذر بن ماءالسماء مى باشد كه در حق ضمره گفته است. چنانچه ضمره، كه از قبيلۀ معد يا معيد بن عدنان بوده، آب بركه و استخرهاى نعمان را فاسد مى نمود. نعمان هم صبر مى كردتا آنكه ديگر تاب تحمّل نمانده و به ضمره بنگاشت كه تحت اطاعت درآيد و صد شتر جايزه بگيرد. ضمره نيز قبول نمود و در پيشگاه نعمان حاضر و به جهت قبح منظرش مورد استخفاف 348 شده و با نظر حقارتش نگاه كرد. ضمره دريافته و گفت: «مهلا ايها الملك. مردى اشخاص را با صاع و پيمانه مقياس نمى كنند، بلكه انما المرء باصغريه قلبه و لسانه ان قاتل قاتل بجنان و ان نطق نطق بلسان»؛ يعنى ميزان مردى، قلب و زبان شخص است كه با قلب قوى مقاتله مى نمايد و با زبان فصيح هم نطق مى كند؛ پس نعمان تحسين كرده و چند مطلب از وى سؤال كرد و در همۀ آنها جواب متين عاقلانه و حكيمانه شنيد و با صلۀ شاهانه اش مفتخر گردانيد. در مجمع الامثال ميدانى گويد: اوّلين كسى كه اين جمله را به زبان آورد، منذر پدر نعمان بوده و داستانى در اين باب مذكور داشته كه حاجتى به نقل آن نداريم؛ به هرصورت، معنى اين جمله آنكه شنيدن نام معيدى بهتر از ديدن روى نازيباى اوست و بعد از آن مَثَل جارى و ساير شد و دربارۀ هركسى كه ملاقات و ديدارش ملال آور باشد، استعمال نمايند.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام؛ عسكرى، ابوهلال، جمهرة الامثال، [ج 1، ص 67]؛ ميدانى، احمد بن محمد، مجمع الامثال، [ج 1، ص 136].

غالباً مخفّف «معين الدين» و عنوان مشهورى بعضى از اجلّه بوده و ذيلاً به عنوان اصل مذكورش، معين الدين، با رعايت ترتيب در اسامى ايشان تذكر مى دهد و در بعضى از ايشان، كه نام اصلى اش نيز «معين الدين» است، در اسامى بلده و موطن ايشان رعايت ترتيب خواهد شد؛ مثل «معين الدين استرآبادى» و امثال آن.

352 2935. معين جوينى (قرن 7 ه‍. ق)

از مشاهير ادبا و شعراى صوفيّه مى باشد كه نخست علوم ظاهرى را از فخرالدين اسفرايينى اخذ كرد؛ پس داخل حوزۀ ارشاد شيخ سعدالدين محمد حموى گرديده و يك كتاب نگارستان نامى به روش گلستان سعدى تأليف داد و در اواسط قرن هفتم هجرت در قيد حيات بوده و از اوست:

از زلف پريشان تو آشفته ترم من *** در كوى تو آشفته چو باد سحرم من

باشد كه بيابم ز گلستان تو بويى *** عمرى است كه چون باد صبا دربه درم من

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 171؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4337.

معين الدين، احمد بن عبدالرزاق --> طنطرانى

استرآبادى الاصل، مشهدى الموطن، از شعراى ايرانى عهد شاه طهماسب صفوى (930-984 ه‍. ق) مى باشد كه بسيار مجلس آرا و به لطايف و ظرايف و نكات دقيقه آشنا بود و در اين باب رساله اى به نام لذّت نوشته و به همين جهت، به «معين لذّت» شهرت يافته است. در سال 976 ه‍. ق به مصاحبت معصوم بيگ نامى به جهت عقد مصالحه به استانبول رفت. از آنجا نيز با هيئت سفارت به جانب حجاز اعزام شد. بين معصوم بيگ و امير حاج منازعه و لجاج واقع و معصوم بيگ با رفقايش مقتول گرديدند و معين الدين با چند نفر ديگر خلاصى يافته و به حبشه رفتند. از آنجا نيز از راه دريا به هندوستان عازم، ولى در اثناى راه كشتى شان شكسته 349 و غرق شدند و از اوست:

افسوس كه پيك عمر راهى كرديم *** مردانه نزيستيم و واهى كرديم

در نامه نماند جاى يك نقطه سفيد *** از بس كه شب و روز سياهى كرديم

ظاهراً اسم اصلى اش نيز «معين الدين» است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4335.

معين الدين جوينى --> جوينى، مولانا معين الدين

چشتى، كه به «معين چشتى» معروف بوده و «خواجه معين الدين» نيز گويند، از اكابر مشايخ عرفا مى باشد كه در اصل سيستانى و يا از قريۀ چشت از توابع هرات بود و اين سلسله به همين جهت، «چشتى» شهرت يافته اند؛ پس به هندوستان رفت و در ترويج دين مقدّس اسلامى اهتمام تمام داشته و صاحب كرامات و خوارق عادات مى باشد و از اوست:

به حقّ او كه به كونين ديده نگشايم *** كه تا نخست ببينم جمال مولى را

اگر در آتش وصلش بسوختم چه عجب *** كه كوه تاب نياورد اين تجلّى را

معين! به چشم خرد حسن دوست ننمايد *** ببين به ديدۀ مجنون جمال ليلى را

وفات او به سال 634 ه‍. ق در 97 سالگى در شهر اجمير هند واقع شد و قبرش در آنجا معروف است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 220؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4336.

پسر تقى اوحدى، از اتقياى شعراى ايرانى عهد شاه تهماسب صفوى (930-984 ه‍. ق) مى باشد كه به «معين» تخلّص نموده و وعظ هم مى كرد. شاه را دربارۀ وى اعتقادى كامل بوده و حضور در مجلس وعظ او را وظيفۀ خود مى شمرده است. اخيراً به هندوستان رفته و در شهر دكن اقامت كرد و از اشعار اوست:

دام صيّاد معين باز به خود مى بالد *** تازه صيديش همانا به كمند افتاده است

به سال 979 ه‍. ق در دكن درگذشت و ظاهراً «معين الدين» نام اصلى اش هم بوده است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4335.

350 2939. معين الدين، سالم بن بدران (... - پيش از 661 ه‍. ق)

بن سالم بن على، مصرى مازنى امامى، ملقّب به «معين الدين» يا «معزالدين»، مكنّى به «ابوالحسن»، عالمى است فاضل، فقيه جليل، فتاوى او در باب مواريث فقه منقول و او نيز از اساتيد و مشايخ اجازۀ خواجه نصير طوسى بوده و از قاضى نعمان مصرى بسيار نقل مى كند و از تأليفات اوست:

سال وفات او مضبوط نيست و بنا به نوشتۀ ذريعة، به حكم بعضى از قراين خارجى، وفات او پيش از سال 661 ه‍. ق بوده است. اينكه بعضى از معاصرين وفات او را در سال 619 ه‍. ق نوشته اند، اشتباه است كه موافق آنچه در روضات از رياض العلماء نقل كرده، اين سال، تاريخ اجازۀ او به خواجه است، نه وفات او.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 301؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 243؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

معين الدين، سيد على بن نصر --> قاسم الانوار

واعظ فراهى، ملقّب به «معين الدين»، پسر ملا شرف الدين حاج محمد فراهى، از علماى قرن دهم عهد سلطان حسين ميرزا بايقرا (متوفى به سال 911 ه‍. ق) مى باشد كه زاهد و متّقى و منزوى، به «مسكين» يا «ملا مسكين فراهى يا هروى» و به «معين» يا «ملا معين فراهى يا هروى» معروف بود. پس از آنكه برادرش، قاضى نظام الدين محمد، در سال 900 ه‍. ق وفات يافت، اصرار تمام در قضاوتش داشتند، لكن از كثرت ورع و تقوا امتناع ورزيد و در حدود چهل سال در ايّام جمعه در مسجد جامع هرات به وعظ و تذكير اشتغال داشته و از تأليفات اوست:

وفات معين الدين بنابر آنچه در عنوان معارج از كشف الظّنون نوشته، به سال 954 ه‍. ق واقع شد و موافق آنچه در ذريعة تحت عنوان بحر الدّرر نگاشته، به سال 907 ه‍. ق در هرات وفات يافته است كه در نزديكى برادر مذكور فوق خود و خواجه عبداللّه انصارى، دفنش كرده اند و به قرينۀ معاصر بودن سلطان حسين ميرزاى بايقرا، چنانچه موافق جلد هفتم روضة الصّفا مذكور افتاد، همين تاريخ دويمى تأييد مى شود.

در قاموس الاعلام گويد: معين الدين هراتى از شعراى قرن دهم هجرت مى باشد كه در علم و فضل و تقوا فريد عصر خود و تا اواخر قرن مذكور در قيد حيات بود. تاريخ موسوى و روضة الجنّة (در تاريخ هرات) و روضة الواعظين و معارج النّبوّة از تأليفات وى بوده و از اشعار اوست:

چو من ز بادۀ شوق تو مست و بى خبرم *** همه جمال تو بينم به هرچه مى نگرم

تو هر حجاب كه خواهى فروگذار كه من *** به نعره اى كه زنم صد حجاب را بدرم

نگارنده گويد: اگرچه تاريخ حيات معين الدين هراتى را اواخر قرن دهم نوشته است، لكن به قرينۀ تأليفاتى كه بدو نسبت داده، ظن قوى مى رود كه همين معين الدين فراهى مذكور فوق باشد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4336؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات)؛ حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1723-1724 و ج 6، ص 242].

معين الدين، محمد بن ابراهيم --> جاجرمى، محمد بن ابراهيم بن ابى الفضل

معين الدين، محمد بن عبدالرحمان --> ايجى

معين الدين، محمد بن عبدالغنى --> ابن نقطه

معين الدين هراتى يا معين الدين هروى --> معين الدين، ملا محمد

معين الدين، يحيى بن سلام --> حصكفى، يحيى بن سلام

معين لذّت --> معين الدين استرآبادى

مصطلح رجال است.

مغربى

مغربى⁽¹⁾

مغربى، حسين بن على بن حسين --> ابن المرزبان، حسين بن على

مغربى، عبيداللّه بن مظفر --> ابوالحكم، عبيداللّٰه بن مظفر

به نوشتۀ سفينة الشّعراء، از اجلاّى عرفاى قرن نهم هجرت مى باشد و با شيخ كمال خجندى سابق الذكر معاصر، قريحۀ شعريّه اش عالى و ديوان مكمّل او بين عرفا و اهل طريقت داير بوده و از اوست:

تا مهر تو ديديم ز ذرّات گذشتيم *** از جمله صفات از پى آن ذات گذشتيم

در خلوت تاريك رياضات كشيديم *** در واقعه از سبع سماوات گذشتيم

ما از پى نورى كه بود مشرق انوار *** از مغربى كوكب و انوار گذشتيم

نيز از اشعار اوست كه در ديباچۀ ديوان اشعار خود گويد:

پس ار بينى در اين ديوان اشعار *** خرابات و خراباتى و خمّار

بت و زنّار و تسبيح و چليپا *** مغ و ترسا و گبر و دير و مينا

شراب و شاهد و شمع و شبستان *** خروش و بربط و آواز مستان

353 مى و ميخانه و رند خرابات *** حريف و ساقى و نرد و مناجات

نواى ارغنون و نالۀ نى *** صبوح و مجلس و جام پياپى

خم و جام و سبوى مى فروشى *** حريفى كردن اندر باده نوشى

ز مسجد سوى ميخانه دويدن *** در آنجا مدتى چند آرميدن

گرو كردن پياله خويشتن را *** نهادن بر سر مى جان و تن را

گل و گلزار و سرو و باغ و لاله *** حديث شبنم و باران و ژاله

خط و خال و قد بالا و ابرو *** عذار و عارض و رخسار و گيسو

لب و دندان و چشم شوخ سرمست *** سر و پا و ميان و پنجه و دست

مشو زنهار از اين گفتار در تاب *** برو مقصود از آن گفتار درياب

مپيچ اندر سر و پاى عبارت *** اگر هستى ز ارباب اشارت

نظر را نغز كن تا نغز بينى *** گذر از پوست كن تا مغز بينى

نظر گر برندارى از ظواهر *** كجا گردى ز ارباب سرائر؟

چو هريك را از اين الفاظ جانى است *** به زير هريك از اينها جهانى است

تو جانش را طلب، از جسم بگذر *** مسمّى جوى باش از اسم بگذر

فرومگذار چيزى از دقايق *** كه تا باشى ز اصحاب حقايق

وفات مغربى در سال 809 ه‍. ق واقع گرديد. نگارنده گويد: ظاهر بلكه مقطوع، آن است كه صاحب ترجمه همان ملا محمد شيرين مغربى مذكور ذيل است و در سفينة الشّعراء سهواً يا اشتباهاً «محمد شيرين» را به «محمد شريف» تبديل داده است.

منابع: افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 164.

محمد بن عزالدين بن عادل بن يوسف، معروف به «ملا محمد شيرين»، ملقّب به «شمس الدين»، از فحول موحّدين و مشاهير عرفا و صوفيّه و شعراى باتمكين قرن نهم هجرى مى باشد كه در معارف به حدّ كمال و از احباب شيخ كمال خجندى سابق الذكر بوده و سرى پرشور و دلى پرنور داشته است. 354 ديوان او مشهور، نصف اشعارش عربى و نصف ديگرش فارسى و قسمت فارسى آن چندين مرتبه در هند و ايران چاپ شده و يك نسخۀ خطّى آن، كه به ترتيب حروف قوافى مرتّب و شمارۀ ابياتش در حدود 2800 بيت بوده و از آن جمله 234 بيتش عربى است، به شمارۀ 258 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است. مسلكش وحدت وجود بوده و از اشعار اوست:

اينجا چه جاى وصف حلول است و اتّحاد *** كاين يك حقيقت است پديدار آمده

ايضاً

اى از دو جهان نهان، عيان كيست‌؟ *** وى عين عيان، پس اين نهان كيست‌؟

گفتى كه هميشه من خموشم *** گويا شده پس به هر زبان كيست‌؟

گفتى كه نهانم از دو عالم *** پيدا شده در يكان يكان كيست‌؟

گفتى كه ز جسم و جان برونم *** پوشيده لباس جسم و جان كيست‌؟

گفتى كه نه اينم و نه آنم *** پس اين كه هم اين بود هم آن كيست‌؟

از اشعار عربى اوست كه خطاب به خانوادۀ رسالت صلى الله عليه و آله كرده و گويد:

الكون صفاتكم و انتم ذات *** والخلق لشمس وجهكم ذرّات

الجملة فيكم و انتم فيها *** انتم لهم و هم لكم مرآت

گويند وقتى، مرشد او، شيخ اسماعيل رستمى، مريدان را در چلّه مى نشانده. مغربى را نيز براى اين مرام طلب داشت؛ پس مغربى اين غزل را نوشته و بدو فرستاد. او نيز بعد از خواندن غزل، مغربى را از اين خدمت معاف داشت:

از خلوت تاريك رياضات گذشتيم *** در واقعه از سبع سماوات گذشتيم

ديديم كه اينها همه خواب است و خيال است *** مردانه از اين خواب و خيالات گذشتيم

بابا! سخن از كشف و كرامات چه گويى *** چون ما ز سر كشف و كرامات گذشتيم

اى شيخ! اگر جمله كرامات تو اين است *** خوش باش كزين جمله كرامات گذشتيم

اينها به حقيقت همه آفات طريقند *** ما در طلب از جملۀ آفات گذشتيم

355 ما از پى نورى كه بود مشرق انوار *** از مغربى و كوكب و مشكات گذشتيم

از تأليفات اوست:

سبب لقب «مغربى» آن است كه در اثناى سياحت، در ديار مغرب بسيار به سر برد؛ هم در آنجا به دست يكى از مشايخ طريقت، كه نسبت به شيخ محيى الدين عربى داشته، خرقه پوشيد؛ پس به «مغربى» شهرت يافته و تخلّص شعرى وى هم گرديد. وفات مغربى به سال 808 يا 809 يا 819 ه‍. ق به نوشته مجمع الفصحاء، در اصطهبانات فارس و به نوشتۀ قاموس الاعلام و بعضى ديگر، در تبريز واقع شد و در قبرستان سرخاب مدفون گرديد.

منابع: لودى، شيرعلى خان، مرآت الخيال؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 30؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 223 و 4347.

مصطلح رجال است.

عنوان مشهورى فرقه اى است از مجسّمه مذهب غالى مذهبان كه به مغيرة بن سعيد نامى منسوب بوده و معتقد هستند بر اينكه خدا جسمى است به صورت مردى از نور كه بر سرش تاج نور بوده و قلبش منبع حكمت مى باشد.

آذربايجانى، پسر نجفقلى بيگلربيگى دنبلى، از شعرا و افاضل اواسط قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه تحصيلات علمى ادبى معقولى و منقولى بسيارى كرده و در نظم و نثر و عربى و فارسى و در نكات لطيفه و معرفت حال شعرا اطّلاع كامل و خبرتى بسزا داشت؛ متتبّع بود؛ تمامى اوقات او در مطالعه مصروف مى شد و در اشعارش متخلّص به «مفتون» بوده و از اوست:

گر يافتى خضر از ازل، قدر شراب ناب را *** بگذشتى از عمر ابد، برداشتى اين آب را

ايضاً

اى بسا باد صبا در بوستان *** بر گل و سنبل وزد بى دوستان

رفته ما يكبارگى از يادها *** خاك ما را برده هر سو بادها

ايضاً 356

به مژگان رُفته ام خاك درش اما پشيمانم *** كه شايد در رهش افتاده باشد خار مژگانم

تأليفاتى هم بدو منسوب و از آن جمله است:

در سال 1243 ه‍. ق درگذشت.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 4، ص 36؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 483.

2944 و 2945. مفتى، سيد محمدقلى (... - 1260 ه‍. ق)

بن محمدحسين بن حامد حسين بن زين العابدين، موسوى، معروف به «مفتى»، از اكابر علماى اماميّۀ هند مى باشد كه بسيار متتبّع و محقّق مدقّق، جامع معقول و منقول، متكلّم جدلى حسن المناظره بود. در ردّ مخالفين مذهب اهتمام تمام داشت و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه در چهارم محرّم 1260 ه‍. ق وفات يافت.

شرح حال استادش، سيد دلدارعلى، به عنوان نقوى، سيد دلدارعلى خواهد آمد و پسرش، مير حامد حسين، نيز به عنوان صاحب عبقات الانوار نگارش يافته است.

پسر ديگرش، سيد اعجاز حسين كنتورى، نيز عالمى است متبحّر، در تمامى علوم متداوله بصير و خبير و از بزرگان علماى شيعه كه علوم متنوعه را از والد معظّم خود فراگرفته و از تأليفات اوست:

وفات او در هفدهم شوال 1286 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 1، ص 106 و 107.

مفتى الثقلين، احمد بن كمال --> ابن كمال

مفتى الثقلين، عمر بن محمد --> نسفى، عمر بن محمد

مفتى الثقلين، نصر بن محمد --> سمرقندى، نصر بن محمد

357 2946. مفجّع، محمد بن عبداللّه (... - 327 ه‍. ق)

يا محمد بن احمد بن عبداللّه، كاتب بصرى، ابوعبداللّه الكنيه، مفجّع الشّهره واللّقب، شيعى امامى المذهب، از وجوه و اعيان نحويّين و اهل لغت و حديث و شعر و ادب، شاعرى است صحيح العقيده و جليل القدر، اشعار بسيارى در مراثى اهل بيت عصمت عليهم السلام گفته و در همۀ آنها اظهار توجّع و تفجّع بر مصائب ايشان نموده و لقب «مفجّع» نيز به همين جهت بوده است كه به صيغۀ اسم فاعل يا مفعول از باب تفعيل هر دو صحيح و به معنى دردمندكننده يا شده است و خودش نيز در بعض اشعارش گويد:

ان يكن قيل لى المفجّع نبزا *** فلعمرى انا المفجَّع هما

بسيارى از اشعار او در كتاب مناقب ابن شهرآشوب مذكور است و قصيدۀ فاخرى در قصّۀ ردّ شمس براى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام گفته و قصيدۀ ديگرى در تشبيه آن حضرت به انبيا انشا كرده و قصيدۀ اشباه اش موسوم داشته است. مفجّع از ثعلب نحوى (متوفى به سال 291 ه‍. ق) درس خوانده و حسين بن خالويه نحوى (متوفى به سال

370 ه‍. ق) نيز از وى روايت مى كند. از آثار اوست:

وفات مفجّع در سال 320 و يا 327 ه‍. ق بوده است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 243؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 555، س 7؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 116؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 17، ص 190؛ فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 377؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

2947 و 2948. مفرد (قرن 11 ه‍. ق)

عنوان مشهورى دو تن از شعراى اواخر قرن يازدهم هجرت مى باشد كه هر دو با ميرزا محمدطاهر، مؤلف تذكرۀ نصرآبادى، معاصر بوده اند كه يكى، قمى و مردى فقير خيّاط بوده و از اوست:

خون بلبل را نه تنها در چمن گل مى خورد *** هركجا خارى است آب از چشم بلبل مى خورد

بس كه كردم گريه خون ديده تا ابرو رسيد *** آب اين سرچشمه طغيان كرده بر پل مى خورد

ديگرى، همدانى كه بسيار خوش طبيعت و بى تكلّف بود تا عاقبت ملازمت امرا اختيار 358 كرده و به اصفهان رفت. با نصرآبادى مذكور ملاقات نموده و هم در آنجا وفات يافت و او را «ملا مفرد» نيز مى گفته اند و از اوست:

حرف بدگو بازمى دارد ز بد گفتن مرا *** مى كند هموار سوهان، گرچه خود هموار نيست

ايضاً

عيب جويى زنگ بر آيينۀ صاحب دل است *** هركه از حال كسى آگاه گردد غافل است

اسم و سال وفات هيچ كدام به دست نيامد.

منابع: نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآبادى، ص 322 و 367.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

(به صيغۀ اسم فاعل از باب تفعيل) در اصطلاح علما و متكلّمين، به چندين معنى اطلاق مى نمايند:

مفيد اول --> مفيد، محمد بن محمد

مفيد ثانى، شيخ حسن بن شيخ طوسى --> مفيد، محمد بن محمد

359 مفيد رازى، عبدالجبّار --> مفيد، عبدالجبار بن عبداللّٰه بن على

مفيد رازى، عبدالرحمان --> مفيد، شيخ عبدالرحمان

بن ميرزا محمدكاظم بن شيخ عبدالنبى بن شيخ محمد مفيد بن شيخ حسين شيرازى، كه همانا نام اصلى اش هم «مفيد» بوده و به جهت شبهۀ لقب، به شرح حال اجمالى وى مى پردازد: مفيد از اساتيد فرصت شيرازى سابق الذكر مى باشد كه در اوايل قرن حاضر

چهاردهم هجرت از اكابر علماى عرفاى آن ديار بود و فرصت در كتاب آثار عجم فوايد بسيارى از تحقيقات او در نحو و صرف و لغت و حديث و تفسير و عرفان و غيره نقل كرده است.

در بدايت حال به تحصيل علوم صورى و معنوى اشتغال داشت. با عرفا و ارباب رياضت و اساتيد علوم ادبيّه و عربيّه و فقه و اصول و رياضيّات ملاقات و درعين حال، مشغول رياضت بود؛ پس به كرمان رفته و در آنجا به تكميل رياضات پرداخت تا به چهل اربعين رسانيد. علاقۀ روحى را از عالم ناسوت گسسته و به ملكوت اعلى پيوست. اخيراً بعد از زيارت حضرت ثامن الائمّه عليه السلام باز به شيراز برگشته و تا سه سال ديگر لب بسته نشست. بيش از اندازۀ ضرورت اصلاً سخنى نمى گفت؛ عاقبت به اصرار جمعى به تدريس فقه و اصول و تفسير و ادبيّات و كلام و حكمت پرداخت و با اين حال، صدمات بسيارى از جهّال زمان خود ديده و از تأليفات اوست:

در هريك از فقه و كلام منظومه اى دارد و در شعر نيز قريحۀ صافى داشته و به هر دو زبان عربى و فارسى اشعار نغز و طرفه مى گفته است و در عربى به «مفيد» و در پارسى به «داور» تخلّص مى كرده و از اوست: 360

كشف الفؤاد حجابه فبنور وجهك اشرقا *** و بماء فضلك فى الحشا، شجر المودة اورقا

ايضاً

لقد بلغت من الحسن منتهى الدرجات *** كه هم تجلى ذاتى و هم ظهور صفاتى

به عالم ار نبود ضوء مهر و ماه و كواكب *** بنور وجهك تنجى الورى من الظلمات

ايضاً

زده طعنه بر مه آسمان، لمعات روى محمدى *** شده رشك عطر و گل جنان نفحات بوى محمدى

وفات مفيد شيرازى به سال 1325 ه‍. ق در شيراز واقع گرديد.

منابع: فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 26؛ اطلاعات متفرقه.

قارى رازى، ملقّب به «مفيد»، مكنّى به «ابوالوفاء»، از اكابر علماى اماميّۀ اواخر قرن پنجم هجرت بوده و يا اوايل قرن ششم را نيز ديده است. از تلامذۀ قاضى ابن البراج و سلاّر بن عبدالعزيز ديلمى بوده و جميع مصنّفات شيخ طوسى (متوفى به سال 460 ه‍. ق) را از خود شيخ روايت مى نمايد. تمامى متعلّمين وقت از تلامذۀ وى بوده و مصنّفاتى در فقه به عربى و فارسى دارد و سيد فضل اللّه راوندى و شيخ ابوالفتوح رازى خزاعى تمامى مصنّفات او را از خودش روايت مى نمايند. سال وفاتش به دست نيامد، ولكن ظن قوى به حكم قراين اطمينانيّه آنكه در اوايل قرن ششم هجرت در قيد حيات بوده است.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 142، ش 412]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 244.

بن احمد بن حسين، خزاعى القبيله، نيشابورى الاصل، رازى المسكن، محدّث حافظ واعظ ثقه و جليل القدر، ملقّب به «مفيد»، مكنّى به «ابومحمد» يا «ابوعبداللّه»، در رى شيخ و مرجع علماى اماميّه و با عبدالجبّار مفيد فوق معاصر بود. شرقاً و غرباً مسافرت ها كرده و از عامّه و خاصّه احاديث بسيارى روايت نموده و از تلامذۀ شيخ طوسى و سلاّر بن عبدالعزيز و سيد مرتضى و كراجكى و نظاير ايشان مى باشد. سيد مرتضى رازى و شيخ ابوالفتوح رازى و نظاير ايشان هم از وى روايت نموده اند. وى عموى شيخ ابوالفتوح رازى و يا عموى پدرش بوده و از مصنّفات اوست:

361 1. الامالى؛ 2. الرّضويّات؛ 3. سفينة النّجاة فى مناقب اهل البيت عليهم السلام؛ 4. العلويّات؛ 5. عيون الاخبار و غير اينها.

سال وفات او نيز به دست نيامد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 244؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 184، س 8 و ص 226، س 3؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

بن ابى البركات على بن سالم، كرخى بغدادى، مكنّى به «ابوالحسن»، شاعرى است ماهر عامى كه در ميان عامّه گاهى به «ابن الشيخ» موصوف، گاهى به «مفيد» ملقّب بوده و در سال 617 ه‍. ق درگذشت و از اشعار او به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 570، س 16.

مفيد، محمد بن جهم --> ابن جهم، محمد بن جهم

2953 و 2954. مفيد، محمد بن محمد (... - 413 ه‍. ق)

بن نعمان بن عبدالسلام بن جابر بن نعمان بن سعيد عربى حارثى، عكبرى الاصل، بغدادى النشأة والتحصيل، مكنّى به «ابوعبداللّه»، ملقّب به «مفيد»، معروف به «شيخ مفيد»، نسب او موافق فرمودۀ تلميذش، نجاشى، به يعرب بن قحطان موصول، ازآن رو كه پدرش، محمد بن نعمان، لقب «معلم» داشته، او نيز در زمان خود به «ابن المعلم» مشهور، از اركان فقها و متكلّمين فرقۀ حقّه، عابد و زاهد و متّقى و فقيهى است بارع، اصولى جامع، متكلّم جدلى، محدّث رجالى، داراى فضايل علميّه و عمليّه، جامع كمالات نفسانيّه، حاضرالجواب و كثيرالرّوايه و در اخبار و اشعار خبير بود و به عبادات و صدقات حرصى وافر داشت. شب ها بعد از خوابى اندك، به نماز و تلاوت قرآن و درس و مطالعه مشغول مى شد.

بالجمله وثاقت و جلالت علمى او مسلّم عامّه و خاصّه و مستغنى از بيان و اعلم و اوثق اهل زمان خود بوده و رياست علميّۀ اماميّه در زمان خود بدو منتهى و در فقه و حديث و كلام مرجع استفادۀ فحول و با اهل هر مذهبى مناظره ها داشته است.

گويند كه چون شيخ مفيد از مولد خود، عكبرى، به بغداد آمد، روزى در مجلس درس قاضى عبدالجبّار معتزلى سابق الذكر، كه مملوّ از علماى فريقين بوده، حاضر و در پايين مجلس نشست. پس از استيذان، صحّت حديث غدير را استفسار نمود. بعد از تصديق 362 قاضى، معنى «مولى» را، كه در آن حديث است، پرسيد. قاضى گفت: «به معنى اولى است». شيخ گفت: «پس اين اختلاف شيعى و سنّى در تعيين امام براى چيست‌؟» قاضى گفت: «خلافت ابوبكر درايت است و حديث غدير روايت و مرد عاقل درايت را به جهت روايت ترك نكند». شيخ صحت و سقم اين حديث شريف نبوى صلى الله عليه و آله: «يٰا

عَلِىُّ حَرْبُكَ حَرْبٖي وَ سِلْمُكَ سِلْمىٖ‌» را استفسار نمود. قاضى صحت آن را نيز تصديق كرد. شيخ وضعيّت اصحاب جمل را، كه با حضرت على عليه السلام جنگ و حرب كردند، استكشاف نمود. قاضى گفت كه ايشان توبه كردند. شيخ گفت: «حرب ايشان درايت است و توبه روايت»؛ پس قاضى ساكت شد. بعد از استعلام از اسم شيخ برخاسته و شيخ را در جاى خودش برنشانيد و گفت: «اَنْتَ المُفٖيدُ حقاً». علماى حاضر مجلس متغيّر شدند. قاضى گفت: «اينك از جواب او درمانده ايم. شما جوابش را بگوييد تا برخاسته و باز در مقام اولى خود بنشيند». اين قضيه مسموع عضدالدولۀ ديلمى گرديد. محض اظهار قدردانى از اين خدمت دينى آن عالم ربّانى، يك غلام و يك جبّه و دستار نيكو و يك مركب خاص با زين و لجام زرّين و صد دينار زر خليفتى، كه هر دينارش معادل ده دينار معمولى (طلاى مسكوك هيجده نخودى) بوده، به شيخ بخشيد و نيز روزى ده من نان و پنج من گوشت براى حاضرين مجلس شيخ مقرّر فرمود و بعد از اين قضيه، شيخ به لقب «مفيد» معروف و مشتهر گرديد.

از كتاب سرائر ابن ادريس نقل شده كه چون شيخ از مولد خود، عكبرى، به بغداد آمد، در حوزۀ درس ابوعبداللّه جعل مشغول تحصيل بود تا روزى به هدايت على بن ياسر در مجلس درس على بن عيسى رمانى حاضر گرديد. در آن حال مردى بصرى وارد و خبر غار و غدير را از رمانى سؤال نمود. رمانى گفت: «خبر غار درايت است و حديث غدير روايت و البته درايت بر روايت مقدّم است»؛ پس آن مرد بصرى ساكت شد و بيرون رفت. بعد از اندكى شيخ، حكم محاربه كنندگان با امام زمان را از رمانى سؤال نمود. گفت: «كافر»؛ پس گفت: «فاسقند». شيخ امامت حضرت على عليه السلام را استفسار نمود. رمانى تصديق نمود. شيخ حال طلحه و زبير را، كه در وقعۀ جمل از محاربه كنندگان با آن حضرت بوده اند، پرسيد. 363 رمانى گفت: «ايشان توبه كردند». شيخ گفت كه جنگ و محاربه درايت است و توبه روايت. رمانى گفت: «در وقت سؤال كردن آن مرد بصرى حاضر بودى‌؟» گفت: «بلى». پرسيد كه تو كيستى‌؟ شيخ گفت:

«من ابن المعلم هستم». رمانى استادش را پرسيد كه كيست‌؟ شيخ گفت: «ابوعبداللّه جعل»؛ پس نامه اى نوشته و به شيخ داد كه به استاد مذكورش برساند. ابوعبداللّه هم بعد از قرائت نامه تبسّم كرده و صورت قضيه را استفسار نمود كه ميان تو و رمانى چه گذشته كه تو را به من توصيه كرده و به «مفيد» ات ملقّب داشته است‌؟ پس شيخ تمامى

قضيه را نقل نمود. مناظرۀ شيخ مفيد با ابوبكر باقلانى سابق الذكر و ديگر اكابر وقت معروف و در كتب تراجم و سير مذكور و در تحت عنوان باقلانى اشارتى رفت.

اساتيد و مشايخ مفيد شيخ جعفر بن محمد بن قولويه، شيخ صدوق ابن بابويه، ابوغالب زرارى، احمد بن محمد بن حسن بن وليد و جمعى ديگر از اكابر مشايخ فريقين مى باشد و سيد رضى، سيد مرتضى، شيخ ابوالفتح كراجكى، شيخ طوسى، سلاّر بن عبدالعزيز ديلمى و جمعى وافر از معاصرين ايشان نيز از تلامذۀ مفيد بوده و از وى روايت مى نمايند و شرح حال هريك از ايشان در محل مقتضى از اين كتاب نگارش يافته است.

مصنفات مفيد نيز بسيار و به تصديق بعضى از اهل فن، از دويست كتاب متجاوز و نجاشى صد و هفتاد و چند از آنها را مذكور داشته و در اينجا بعضى را مى نگارد:

اهل مصر)؛ 34. جوابات الفيلسوف فى الاتّحاد؛ 35. حجّيّة الاجماع؛ 36. ذبائح اهل الكتاب؛ 37. الرّدّ على الجاحظ والعثمانيّة فى فضيلة المعتزلة؛ * شرح اعتقادات صدوق (كه به نام تصحيح مذكور شد)؛ 38. العيون والمجالس؛ 39. الفصول المنتخبة؛ 40. كشف الالتباس؛ 41. كشف السّرائر؛ 42. المتعة؛ * المجالس (كه به نام امالى مذكور شد)؛ 43. المزار؛ 44. المسائل الصّاغانيّة؛ 45. مسائل النّظم؛ 46. مسار الشّيعة (كه حاوى مختصرى از حالات ائمۀ اطهار عليهم السلام و مخالفين ايشان بوده و يك نسخۀ خطى آن در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران ضميمۀ نسخه شماره 3881 است)؛ 47. المقنعة فى الامامة (كه به تصريح بعضى، غير از مقنعۀ فقه است)؛ 48. المقنعة فى الفقه (كه با اختصارش مشتمل بر يك دوره فقه امامى بوده و با كتاب فقه الرّضا عليه السلام در ايران چاپ و يك نسخۀ خطى آن نيز به شمارۀ 2665 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ * النّصرة لسيّد العترة فى حرب البصرة (كه به نام الجمل مذكور شد)؛ 49. النّقض على ابن الجنيد فى اجتهاد الرّأى؛ 50. النّقض علىٰ على بن عباد فى الامامة؛ 51. النّقض علىٰ على بن عيسى الرّمّانى؛ 52. نقض فضيلة المعتزلة؛ 53. نقض المروانيّة و غير اينها كه بسيار و در كتب مربوطه نگارش يافته و در اثبات تبحّر علمى و كثرت خدمات دينى و زحمات مذهبى وى برهانى قاطع مى باشند.

جَزٰهُ اللّهُ عَنِ الاِسْلاٰمِ وَالمُسْلِمينَ خَيْرَ الجَزٰاءِ‌.

از امتيازات و فضايل خاصّۀ شيخ مفيد چند فقره توقيع رفيع همايونى است كه از ناحيۀ مقدّسۀ حضرت ولى عصر - عجّل اللّه فرجه - به عنوان «للاخ السديد والولى الرشيد الشيخ المفيد ابى عبداللّه محمد بن محمد بن نعمان ادام اللّه اعزازه» و به عنوان «ايها الناصر للحق والداعى اليه بكلمة الصدق» و اشباه اينها شرف صدور يافته و در كتب رجال و تراجم و سير نگارش داده اند.

رؤياى شيخ مفيد و حضرت صدّيقۀ طاهره را در خواب ديدن او، كه در شرح نهج البلاغۀ ابن ابى الحديد هم مذكور است، در شرح حال علم الهدى، على مذكور داشتيم. وفات شيخ مفيد شب جمعه سيّم ماه مبارك رمضان 413 ه‍. ق در 76 يا 77 يا 78 سالگى در بغداد واقع شد. سيد مرتضى علم الهدى در ميدان اشنان بر جنازه اش 365 نماز خواند.

هشتاد هزار نفر از شيعه در نماز و تشييع جنازه اش حاضر بودند. علم الهدى و مهيار ديلمى قصايد غرّايى در مرثيۀ او گفتند و مرثيۀ منسوب به حضرت صاحب الامر را

هم در ديوان المعصومين نگارش داده ايم. قبر شريفش در سمت پايين پاى حضرت امام موسى بن جعفر عليهما السلام نزد قبر استادش، شيخ جعفر بن محمد بن قولويه، مشهور است و در رديف «محمدين» از نخبة المقال گويد:

و شيخنا المفيد بن محمد *** عدل له التوقيع هاد مهتد

استاده صدوق السعيد *** و بعد «عز» «رحم المفيد»

عدد كلمۀ «عز» (77) اشاره به مدت عمر او و عدد جملۀ «رحم المفيد» (413) نيز سال وفاتش مى باشد. اما نسبت «حارثى» به حارث بن مالك است كه مفيد از اولاد او بوده و نسبت «عكبرى» نيز در محل خود مذكور افتاد.

مخفى نماند صاحب ترجمه را گاهى «مفيد اول» نيز گويند و در مقابل آن، «مفيد ثانى» به شيخ حسن بن شيخ طوسى محمد بن حسن را اطلاق مى نمايند كه كنيه اش «ابوعلى» و عالمى است فاضل فقيه كامل، محدّث ثقه، اكثر اجازات روايات اخبار بدو منتهى، به «مفيد ثانى» ملقّب، به اخبار و رجال عارف، تمامى مصنّفات والد معظّم مذكورش را از خودش خوانده و مؤلف كتاب امالى و شرح النّهاية و غير آنهاست، لكن اين كتاب امالى، كه در سال 1313 ه‍. ق در تهران چاپ شده و بنابر مشهور به همين شيخ حسن بن طوسى منسوب داشته و در مقابل امالى پدرش، شيخ طوسى، آن را نيز به امالى ابن الشيخ موسوم دارند، بنابر تحقيقى كه در ذريعة كرده، اشتباه بوده و اين امالى چاپ شده نيز همانا يك جزء ديگر امالى شيخ طوسى است و خود شيخ حسن تأليف امالى نامى ندارد. سال وفات شيخ حسن مضبوط نبوده، ولكن در سال 509 ه‍. ق در قيد حيات بوده است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 243؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 563؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 517؛ كتب رجاليه؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

مفيد نيشابورى --> مفيد، شيخ عبدالرحمان

مفيدالدين، محمد بن جهم --> ابن جهم، محمد بن جهم

366 مفيدالدين، ميثم بن على --> ابن ميثم، ميثم بن على بن ميثم

رازى خراسانى بجلى يا بلخى زيدى و يا بترى، عامى قارى، محدّث مفسّر، مكنّى به «ابوالحسن»، از اكابر علماى تفسير و از اصحاب حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام بوده و قول او در كتب تفاسير منقول و از تأليفات اوست:

وفاتش در سال 150 ه‍. ق واقع شد و شافعى گويد كه مردم در تفسير، عيال مقاتل هستند.

منابع: كتب رجاليه.

مصطلح علم رجال است.

موكول به علم شريف رجال مى باشد.

از شعراى عهد سلطان حسين ميرزا بايقرا مى باشد كه به هرات رحلت كرده و عاقبت در كاشان منزوى شد و هم در آنجا وفات يافت و از اشعار اوست:

نه كسى كه بهر دردم رود و طبيب جويد *** نه كسى كه گر بميرم كفن غريب جويد

سال وفات و اسم و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4361.

از شعراى فارسى زبان شهر لكهنو از بلاد هند مى باشد و سه فقره مثنوى درد الفت و قاف نامه و نورنامه از آثار قلمى اوست. در سال 1270 ه‍. ق وفات يافته و از اوست:

به غمزه ناز تواند ز دلبرى آموخت *** ستمگرى به ستمگر ستمگرى آموخت

اسم و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4361.

مصطلح علم رجال است.

آذربايجانى، اردبيلى الاصل والولاده، نجفى المسكن والمدفن، از مفاخر علماى اماميّۀ عهد صفويه مى باشد 367 كه بسيار جليل القدر و عظيم الشأن، فقيه عابد، متكلّم زاهد، محقّق مدقّق، قدسى السّمات، ملكوتى الصّفات، در كلمات اجلّه به «عالم ربانى» موصوف، به «مقدس» و «مقدس اردبيلى» و «محقق اردبيلى» معروف. در زهد و ورع و تقوا و عبادت و وثاقت بى بدل و مانند سخاوت حاتم و عدالت انوشيروان ضرب المثل. اورع و اتقى و اعبد و ازهد اهل زمان خود بود.

الصورة

تصوير منسوب به مقدس اردبيلى (144)

كراماتى در كلمات اكابر بدو منسوب و به فرمودۀ مجلسى در بحار و صاحب حدائق در لؤلؤة البحرين، مقدّس اردبيلى در فضل و زهد و ورع و تقوا به غايت رسيده و نظير او در متقدّمين و متأخّرين مسموع نگرديده و كتاب هاى او در نهايت دقّت و تحقيق و از كسانى مى باشد كه به فيض ملاقات حضرت ولىّ عصر - عجّل اللّه فرجه - نائل و ملوك وقت در همه گونه تجليلات وى اهتمام تمام داشته اند. وقتى، نامه اى به جهت اعانت سيّدى به شاه تهماسب نوشته و به «برادر» ش مخاطب كرده بود. آن شاه وصيّت نمود كه آن نامه را در كفنش بگذارند كه در موقع سؤال نكير و منكر به همان

عنوان برادرى مقدّس احتجاج نمايد.

شاه عباس نيز اصرارى وافى داشت كه مقدّس تشريف فرماى ايران باشد، لكن شرافت اقامت در ارض اقدس نجف را به همه چيز ترجيح داد و قبول 368 ننمود و به حسب خواهش يك نفر از مقصرين، كه از ترس شاه عباس اوّل به حرم مطهر حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام ملتجى و پناهنده بوده، نامه اى بدين روش بنگاشت: «بانى ملك عاريت، عبّاس، بداند اگرچه اين مرد اوّل ظالم بود، اكنون مظلوم مى نمايد؛ چنانچه از تقصير او بگذرى، شايد كه حقّ سبحانه و تعالى از پاره اى از تقصيرات تو بگذرد. كتبه بندۀ شاه ولايت، احمد اردبيلى».

جواب شاه: «به عرض مى رساند عباس خدماتى كه فرموده بوديد، به جان منّت داشته، به تقديم رسانيد. اميد كه اين محب را از دعاى خير فراموش نكنند. كتبه كلب آستانۀ على، عباس».

مقدّس از كثرت ورع و تقوا در سفر زيارت كربلا، كه از نجف مشرّف مى شده، به نماز قصر اكتفا نكرده و احتياطاً جمع مابين قصر و تمام مى كرد و در وجه آن مى فرمود كه طلب علم واجب است و زيارت حضرت امام حسين عليه السلام مستحب؛ ازاين رو مى ترسم كه به جهت عمل استحبابى ترك واجب كرده و سفرم سفر معصيت باشد؛ با وجود اينكه در سفر نيز از مطالعه و تفكّر در حلّ اشكالات علميّه فارغ نبودى.

از كرامات مقدس موافق آنچه از سيد جزايرى نقل شده، آنكه در گران سالى تمامى طعام هاى خود را با فقرا قسمت مى كرد و براى خودش نيز مثل سهم يك فقير برمى داشت تا وقتى زوجه اش برآشفت كه در مثل چنين سال اولاد خود را بى آذوقه مى گذارى كه در نتيجه، محتاج به سؤال مردم باشند. مقدّس چيزى نفرمود و به قرار عادت معمولى به مسجد كوفه براى اعتكاف رفت. روز دويم آن، مردى آرد و گندم خوبى به خانه اش آورده و گفت: «صاحب خانه اين را فرستاده و خودش هم در مسجد كوفه معتكف است». پس از آنكه مقدّس، كه اصلاً بى اطّلاع بوده، به خانه آمده و از قضيه مستحضر گرديد، دانست كه از جانب خداست و به لوازم حمد و شكر الهى قيام نمود. نيز از مقامات سيد جزايرى نقل است كه هرگاه مسئله اى به مقدّس مشتبه مى شد، شب ها خود را به ضريح مقدّس رسانيده و جواب مى شنيد و گاهى بوده كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نيز هنگامى كه حضرت صاحب الامر عليه السلام در مسجد كوفه

تشريف مى داشته، بدانجا حواله مى كرده كه اشكالات خود را از آن بقية اللّه حل نمايد 369 و غير اينها از كرامات ديگر كه در كتب مربوطه نگارش داده اند.

بالجمله، جلالت و عظمت و داراى مراتب اخلاقيّه و علميّه و عمليّه بودن مقدّس و اهتمام او در قضاى حوايج مردمان، مشهور جهان و محتاج به اقامۀ شاهد و برهان نمى باشد. با اين همه زهد و ورع و اعمال خالصه كه داشته، يكى از مجتهدين بعد از وفات در خوابش ديد كه با هيئت نيكو و جامۀ پاكيزه از حرم مطهّر علوى بيرون آمد.

از وى پرسيد كه به واسطۀ كدام عمل بدين مقام رسيدى‌؟ گفت: «بازار عمل كاسد بوده و سودى نبخشيد ما را، مگر محبّت و ولايت صاحب اين قبر».

مقدّس با شيخ بهائى و ميرزا محمد استرآبادى صاحب رجال و نظاير ايشان معاصر بوده و از بعض تلامذۀ شهيد ثانى و اكابر فضلاى عراقين تحصيل معقول و منقول كرده و ملا عبداللّه شوشترى و صاحب مدارك و صاحب معالم و بسيارى از اجلاّى وقت از تلامذۀ وى بوده اند و از تأليفات طريفۀ اوست:

غير از اينها تأليفات ديگرى نيز داشته است. ناگفته نماند كه نسبت كتاب حديقة الشّيعة به مقدّس اردبيلى جاى ترديد نسيت و موافق نقل معتمد، محقّق بحرانى، شيخ سليمان سابق الذكر و صاحب رياض العلماء و 370 صاحب حدائق و شيخ حرّ عاملى و بعضى ديگر از اجلّه همين كتاب را بدو نسبت داده اند. علاّمۀ نورى نيز در كتاب مستدرك الوسائل در اقامۀ برهان براى اثبات اين مطلب اهتمام تمام به كار برده و گويد:

موافق آنچه از بعض مشايخ مسموع شد، اصل اين شبهه از صوفيّه مى باشد كه چون قبايح خودشان را در اين كتاب ديده و عظمت و جلالت آفاقى مؤلف را نيز ملاحظه كرده و نتوانسته اند براى مؤلف چيزى بگويند، لاجرم نسبت كتاب را به او انكار نموده و به وجوهى تشبّث كرده اند كه مصداق «اوهن من بيت العنكبوت» مى باشند.

وفات مقدّس در ماه صفر 993 ه‍. ق در نجف اشرف واقع شد و قبر شريفش در ايوان طلاى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام معروف است و در رديف اشخاص موسوم به «احمد» از نخبة المقال گويد:

والاردبيلي من الاعاظم *** منه استجاز صاحب المعالم

مقدس ذو ورع و عفة *** وفاته فى الالف الا السبعة

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 23، ش 57]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 22؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 245؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 10، ص 292؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

مقدس اعرجى يا مقدس كاظمى، سيد محسن بن سيد حسن --> محقق اعرجى

بن محمد بن محمدعلى، كاظمى، عالم فاضل، فقيه صالح جليل القدر، معاصر شيخ حرّ عاملى (متوفى به سال 1104 ه‍. ق) و از تلامذۀ فخرالدين طريحى (متوفى به سال 1085 ه‍. ق) بوده و از تأليفات اوست:

سال وفات ملا محمدامين به دست نيامد و او غير از ملا محمدامين اخبارى معروف مى باشد كه شرح حال او به عنوان استرآبادى مولا محمدامين نگارش يافته است.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 246، ش 726]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 248.

371

مقدسى

مقدسى⁽¹⁾

اما كيفيت بنا و عرض و طول و عجايب صنعتى و غرايب تاريخى و ديگر مزاياى اين شهر از قبة النبى و مربط براق و صخرۀ معلقه و مانند اينها موكول به تفاسير و ديگر كتب مربوطه است و در اينجا به شرح حال بعضى از ارباب كمال كه همين عنوان (مقدسى) عنوان مشهورى و يا جزو عنوان ايشان مى باشد، به حسب مساعدت وسايل موجوده مى پردازد. (مؤلف)

مقدسى، ابوعبداللّه --> مقدسى، محمد بن احمد بن ابى بكر

مقدسى، احمد بن عبدالدائم --> ابن عبدالدائم، احمد بن عبدالدائم

ملقّب به «شهاب الدين»، از اكابر علماى تعبير مى باشد و نوادر بسيارى در اصابت تعبيرات وى منقول است و كتاب البدر المنير (در علم تعبير) از تأليفات وى بوده و در سال 697 ه‍. ق در دمشق شام درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 1، ص 231]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2886.

مقدسى، عبدالرحمان بن اسماعيل --> ابوشامه

مقدسى، عبدالرحمان بن محمد --> عليمى، عبدالرحمان بن محمد

مقدسى، عبدالرحمان بن محمد بن احمد --> موفق الدين، عبداللّه بن احمد

بن عبدالجبار بن برى، مقدسى الاصل، مصرى المولد والمدفن، ابومحمدالكنيه، اميرالنحاة اللّقب، 372 ابن برى الشّهره، كه به «علامۀ مقدسى» نيز معروف و از مشاهير ادباى قرن ششم هجرت مى باشد، در نحو و لغت و اكثر فنون ادبيّه دستى توانا داشت. علاّمۀ عصر، نادرۀ دهر، حافظ وقت خود، مرجع استفادۀ افاضل عهد خود و ابوموسى جزولى نيز از تلامذۀ وى بوده است و بالخصوص در لغت، موثق و محل اعتماد بوده و از تأليفات اوست:

وفاتش شب شنبه بيست وهفتم شوال 582 يا 586 ه‍. ق در هشتاد سالگى واقع گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 452؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 291؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 12، ص 56؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4362.

مقدسى، عبداللّه بن احمد بن محمد --> موفق الدين، عبداللّٰه بن احمد

مقدسى، على بن محمد بن على --> ابن غانم، على بن محمد بن على

حنفى، مقدسى الولاده ابوعبداللّه الكنيه، بشارى الشهره، از اكابر جغرافيّين و سيّاحين مسلمين عرب مى باشد كه مولدش بيت المقدّس بوده و در هند و سند و اندلس و اكثر بلاد اسلامى سياحت ها كرد. اخلاق و عادات اقوام و ملل مختلفه را موافق مشاهدات خود ضبط كرد و اكثر نگارشات او همانا محسوسات خودش مى باشد. در سال 375 ه‍. ق كتابى به نام احسن التّقاسيم فى معرفة الاقاليم تأليف داده كه اكمل كتب

جغرافيايى عمومى نسبت به ممالك اسلامى است كه يك مرتبه با ترجمۀ لاتينى و يك مرتبه هم با ترجمۀ فرانسوى و بعضى شروح و حواشى در ليدن چاپ شده و موضوع آن فقط ممالك اسلامى مى باشد و از بلاد خارج جز نادرى، كه مسكن گروهى از مسلمين در آن باشد، ياد نكرده است. سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: درر التيجان؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 329.

373 مقدسى، محمد بن سليمان --> ابن النقيب، محمد بن سليمان

مقدسى، محمد بن طاهر --> ابن القيسرانى، محمد بن طاهر

بن ابى بكر بن احمد، كرمى مقدّسى، از اكابر علماى حنبلى مصر مى باشد كه فقيه و محدّث، در دقايق فقه و حديث بصير، در تمامى علوم متداوله خبير، اوقات او در تدريس و فتوا مصروف بود و تأليفاتش از هفتاد متجاوز مى باشد:

به سال 1033 ه‍. ق در مصر درگذشت. نسبت او نخست به ديهى طلاكرم نام از ديهات نابلس بوده و اخيراً به بيت المقدس انتساب يافته است.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1737.

يا يوسف بن حسن بن احمد بن عبدالهادى يا يوسف بن حسن بن احمد بن حسن بن عبدالهادى، صالحى المولد، حنبلى المذهب، جمال الدين اللّقب، ابن المبردالشهّره، از افاضل حنبليّه بوده و مصنّفات بسيارى بدو منسوب است:

در سال 909 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1774.

بن على بن عبدالعزيز بن على، مقدّسى سلمى، مكنّى به «ابوبدر»، ملقّب به «جمال الدين»، در جايى ديدم كه از افاضل دمشق و مؤلف كتاب عقد الدّرر فى اخبار الامام المنتظر است و در حاشيۀ يك نسخه از كشف الظّنون با خطّى مجهول ديدم كه عقد الدّرر فى الامام المنتظر و كفاية الاثر هر دو تأليف محمد بن يوسف گنجى شافعى سابق الذكر مى باشد و مراتب محتاج به تحقيق است.

منابع: اطلاعات متفرقه.

374

مقرى

مقرى⁽¹⁾

بعد از اين جمله گوييم: لفظ «مقرى»، كه عنوان مشهورى بعضى از ارباب كمال و يا از اوصاف ايشان مى باشد، ممكن است كه به هريك از مواضع مذكوره منتسب بوده و محتمل است كه (بر وزن منشى يا مصلى به صيغۀ اسم فاعل از باب افعال يا تفعيل) (مُقرى يا مُقَرّى) به معنى معلم و آموزگار خواندن و قرائت باشد. بلى، در نسبت به دو موضع آخرى الف مقصورۀ آخر كلمه به جهت الحاق حرف نسبت حذف مى شود؛ به هرحال، لفظ «مقرى» در اصطلاح رجالى، لقب ابراهيم بن احمد بن محمد، ابراهيم بن على بن محمد، احمد بن محمد، احمد بن يحيى، اسحاق بن محمد بن على و بعضى ديگر است. (مؤلف)

مقرى، اسماعيل بن ابى بكر يمنى --> شرف الدين، اسماعيل بن ابى بكر

بن عبدالقادر بن محمد بن ابراهيم بن محمد بن تميم، حسينى عبيدى، بعلبكى الاصل، مصرى قاهرى المولد والمسكن والمدفن، ابوالعباس الكنيه، تقى الدين اللّقب، شافعى المذهب، از مشاهير ارباب سير و مورّخين عرب مى باشد كه به «مقريزى» مشهور و نخست در مذهب حنفى بود. بعد از مدتى به مذهب شافعى گراييده و فقه

آن مذهب را نيز تكميل نمود. عزّت را در عزلت مى ديد و بدون ضرورت با كسى تردّد و مراوده نمى كرد و از قبول قضاوت دمشق كه تكليفش كردند، امتناع نمود.

آوازۀ او عالم گير و ضرب المثل بوده و داراى مصنّفات بسيارى مى باشد:

عدۀ مشايخ او بالغ به شش صد نفر بوده است. وفات مقريزى به سال 845 يا 846 ه‍. ق در مصر واقع شد و ولادت او به سال 764 ه‍. ق در قاهره بوده است و نسبت مقريزى به ناحيه يا ديهى مقريز نام است از نواحى بعلبك.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 248؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 7، ص 7؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4362.

لقب ابوجعفر منصور دوانقى، دويمين خليفۀ عباسى (136-158 ه‍. ق)، مى باشد. در تاريخ بغداد روايت كرده كه منصور ايجاد بنايى جاودانى را تصميم داده بود كه در صفحۀ روزگار به نام او يادگار باشد. روى اين اصل، از هر شهرى مشتى خاك براى

آزمايش آوردند كه بعد از تعفين، عقرب و حشرات گرديد تا آنكه از خاك جاى بغداد آوردند و پس از آزمايش ملخ شد. اينك بدانجا رفت. فرات و دجله نيز پسندۀ خاطرش گرديد و مشغول نقشه بردارى بناى شهر بغداد گشتند. راهبى كه در آنجا بوده، گفت: «اين بنا به انجام نخواهد رسيد، زيرا كه ما در كتب پيشينيان ديده ايم كه در همين جا شهرى به پا خواهد شد، ولى بانى آن پادشاه نقلاص نامى خواهد بود». منصور سوگند خورد كه مادرش در كودكى او را به «نقلاص» ملقّب مى داشته است. نگارنده گويد: ظاهر، آن است كه نقلاص (با نون اوّل) از سهو قلم مؤلف و يا مستنسخين تاريخ بغداد بوده و عوض نون، ميم بودن اوّل آن صحيح است و در ذيل همين صفحه از تاريخ بغداد 376 نوشته است كه خود مصنّف در غير اين روايت او را «مقلاص» ناميده و در تاريخ طبرى نيز همين طور است.

موافق آنچه ابن شهرآشوب در مناقب نگاشته، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبۀ لؤلؤيّه از بناى شهر بغداد و ظهور خلفاى بنى عباس خبر داده و فرمود كه اوّلين ايشان سفاح و مقلاص است و از مراتب مذكور مكشوف گرديد كه مراد آن حضرت از مقلاص همين ابوجعفر منصور مى باشد و اين خطبۀ آن حضرت علاوه بر كتاب مناقب در جلد نهم بحار از كتاب كفاية الاثر نيز نقل شده است. از كتاب فخرى نام ابن الطقطقى آتى الترجمه نيز نقل شده كه در شرح بناى بغداد گويد: از عجايب اتفاقات آنكه يكى از راهبان دير روم از كسان منصور پرسيد: «كسى كه مى خواهد در اينجا شهرى بنا نمايد، كيست‌؟» گفت: «منصور خليفۀ اميرالمؤمنين». از نامش پرسيد. گفت: «عبداللّه».

پرسيد كه نام ديگرى هم دارد يا نه‌؟ گفت: «نه و فقط كنيه اش ابوجعفر و لقبش منصور است». راهب گفت: «منصور را بگوييد كه زحمت بيجا نكشد كه ما در كتاب هاى خود خوانده ايم مردى مقلاص نام، كه صاحب شأنى عالى مى باشد، در اينجا شهرى بنا خواهد نهاد و ديگران متمكّن اين امر نمى باشند». همين كه اين خبر مسموع منصور گرديد، از مركب پياده شد. سجدۀ شكر طولانى كرده و قسم ياد نمود كه نام غالبى اش در بدايت امر «مقلاص» بوده و اخيراً موقوف و متروك شده است و در شرح اين نامش گفت كه در ايّام طفوليّت ما دزدى بنام بود مقلاص نام كه ضرب المثل بود. روزى هم مكتبان من مهمانم بودند و من مصروفات پذيرايى ايشان را نداشتم؛ ازاين رو مقدارى پشم ريسيدۀ پيرزنى را كه مربّى من بوده، دزديده و صرف ضروريّات آن

مهمانى نمودم. آن پيرزن بعد از اطّلاع از قضيه مرا به جهت شبيه به همان دزد مشهور مذكور بودن، «مقلاص» گفت و از آن به بعد لقب مشهورى من گرديد تا متدرجاً متروك گرديد و بعد از اين جمله گفت: الآن يقين كردم كه به بناى اين شهر موفق خواهم شد.

منابع: ابن شهرآشوب، مناقب آل ابى طالب، ج 1، ص 429؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 1، ص 66.

377 2968. مقنّع خراسانى (... - 163 ه‍. ق)

نامش بنابر مشهور «عطا» يا به قول بعضى، «حكيم» يا به قول برخى، «حكيم بن عطا» مردى بوده است اعور و زشت رو و كوتاه قد والكن و قبيح المنظر از اهل مرو، به «مزور» و «مقنع» معروف. در بدايت حال رخت شور بود. از سحر و نيرنجات نيز اطّلاعى داشت؛ پس به طريق مناسخه ادّعاى ربوبيّت كرده و به اتباع خود گفت:

«خداى تعالى نخست به صورت آدم افتاد؛ به همين جهت، تمامى ملائكه را امر به سجده اش كرد و ابليس به جهت تمرّد مردود درگاه گرديد؛ سپس به صورت نوح و ديگر انبيا و حكما على الترتيب جلوه گر و اخيراً به شكل ابومسلم خراسانى ظاهر شد و او نيز به همين صاحب ترجمه انتقال يافته است». به زور بعضى از سحرها و تدليسات و نيرنجات، قلوب عوام ساده لوح را به خودش جلب نمود و جمعى از ابلهان با آن همه بزرگى دعوا و قبح منظره، بدو گرويدند؛ قول او را پذيرفته و بدو پرستش كرده و در راه او مقاتله نمودند.

از جمله نيرنگ هاى او، كه منشأ اضلال مريدان گرديد، صورت ماهى بود كه طلوع مى كرد و مردم از مسافتى يك يا دو يا چهار ماهش مى ديدند و باز غروب مى نمود.

پس از آنكه امر وى اشتهار يافت، در سال 163 ه‍. ق مردم بر وى هجوم آوردند و در قلعۀ سيام يا سنام نامى، كه خود مقنع در ماوراءالنهر بنا نهاده و از توابع كش مى باشد، محاصره اش كردند و پس از قطع به هلاكت خود زنان خود را سم داده و خودش نيز سم خورده و مردند؛ پس مسلمانان وارد قلعه شده و تمام كسان و اتباع او را كشتند.

از بعضى از اهل سير نقل است كه مقنع خراسانى خود را «هاشم» مى ناميد. اتباع او نيز در جنگ ها از وى استمداد كرده و صدا مى زدند كه يا هاشم به فرياد ما برس و در هر شهرى كه مى بودند، رو به طرف او سجده مى كردند. عاقبت مهدى عباسى براى

مدافعۀ او لشكر فرستاد تا در قلعه اى كه پناهگاه او بوده، محاصره اش كردند. اتباع او از لشكر مهدى امان خواستند. خود مقنع هم آتشى تهيه كرد. هرآنچه را از امتعه و چارپا و غيرها كه در قلعه بوده، سوزاند و به زنان و اولاد و بقيۀ اصحاب خود گفت:

«هركه مايل باشد كه با من به آسمان برود، خود را بدين آتش اندازد»؛ پس خود و اهل و عيال خود را به آتش سوزانيد كه دستگير 378 دشمن نباشند و بعد از اين قضيه قلعه را فتح كردند.

«مقنع» گفتن او به جهت آن است كه از كثرت زشت رويى و قبح منظره، روىِ باز كردن روى خود را نداشت و چيزى از طلا به شكل روى ساخته و خود را بدان مستور مى نمود و اصلاً كشف حجاب نمى كرد و «مقنع» به عربى، به معنى سرپوشيده را گويد. شرح اين قلعه و ماه و مزاياى ديگر قضيه در كتب مربوطۀ تاريخى مذكور و در فرهنگ ها نيز تحت عنوان «ماه نخشب» يا «ماه كش» يا عناوين ديگر مسطور و بسط زائد موكول به مراجعۀ آنهاست.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 170؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 345.

(چهار شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

(دو شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

(پنج شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

(بر وزن مثنوى) از شعراى نامى شيراز اواخر قرن نهم هجرت مى باشد و يا خود اوايل قرن دهم را نيز ديده و تأسيس دولت صفويّه را هم، كه در سال 906 ه‍. ق بوده، درك كرده است. جامع فنون كمالات و فضايل، اشعارش غم زدا و روح افزا و به غايت باصفا بود و ازآن رو كه در شيراز شغل مكتب دارى و آموزگارى اطفال را داشته، به «مكتبى» تخلّص مى نمود. منظومۀ ليلى و مجنون او، كه حاوى 2160 بيت است و در سال 895 ه‍. ق به رشتۀ نظمش آورده، بسيار مشهور و در تهران چاپ و از اشعار اوست:

اى بر احديّتت ز آغاز *** خلق ازل و ابد هم آواز

اى برتر از آنكه ديده جويد *** يا نطق زبان بريده گويد

نى از گنه منت زيان بود *** نى باشدت از عذاب من سود

از زبان مجنون در جواب نصيحت پدرش گويد: 379

گفتى كه ز روى خاك برخيز *** زين وادى هولناك بگريز

صد كوه به دل، چگونه خيزم‌؟ *** صد خار به پاى، چون گريزم‌؟

چندان ندويده ام ز آغاز *** اين ره كه توانم آمدن باز

در آخر آن نيز اشاره به تاريخ نظم و شمارۀ ابيات آن كرده گويد:

چون مكتبى اين كتاب بگشود *** تاريخ «كتاب مكتبى»⁽¹⁾بود

ابيات كه در حساب پيوست *** آمد دو هزار و يك صد و شصت

مكتبى شيرازى در موسيقى نيز دستى توانا و مهارتى بسزا داشت؛ سازى تازه اختراع كرده بود. اسم و سال وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4366؛ اطلاعات متفرقه.

مكحول، ابوعبد --> ابوعبد

(چهار شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

مكفوف، عبداللّٰه بن محمد --> ابوبصير، عبداللّٰه بن محمد

نحوى قيروانى، ملقب به «مكفوف»، مكنّى به «ابومحمد»، از افاضل اوايل قرن نهم هجرت مى باشد و مؤلف كتاب العروض بوده و از اشعار اوست كه در جواب هجو اسحاق بن خنيس، كه دربارۀ وى گفته بوده، گويد:

ان الخنيسى يهجونى لارفعه *** اخسأ خنيس فانى لست اهجوكا

لم تبق مثلبة تُحصىٰ اذا جمعت *** من المثالب الا كلها فيكا

در سال 808 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 446، س 30.

(دو شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

مكفوف، ليث مرادى --> ابوبصير، ليث بن بخترى

موكول به علم رجال است.

مكفوف، يحيى بن قاسم --> ابوبصير، يحيى بن بخترى

يا احمد بن صالح، مطرزى، مكنّى به «ابوزيد»، از افاضل اوايل قرن نهم هجرت و از تأليفات اوست:

در سال 801 يا 807 ه‍. ق در شهر فاس درگذشت و ولادتش نيز در سال 726 ه‍. ق بود.

مكود ناقۀ كم شير و پرشير را گويند كه از اضداد است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 248؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1786.

مكى

مكى⁽¹⁾

اصفهانى، از شعراى ايران مى باشد كه مدتى در مكّۀ معظّمه اقامت نمود؛ پس به هندوستان رفت و باز بدان ارض اقدس برگشته و بيست سال اقامت كرد و يك مثنوى مانند مثنوى ملاّى رومى به رشتۀ نظم آورده و از اشعار اوست:

پيش اهل معرفت معنى گل است *** طبع صاحب دل بر آن گل بلبل است

عارف معنى بزرگ دين بود *** نكته گر فهمى بزرگى اين بود

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4387.

پسر خليل افندى، از اكابر علماى عثمانى مى باشد كه سال ها متصدى قضاوت

سلانيك و شام و مدينه و استانبول و روم ايلى و آناطولى بود؛ عاقبت در عهد سلطان عبدالحميدخان اوّل و سلطان سليم خان ثالث دو مرتبه به مقام شيخ الاسلامى رسيد.

حاشيۀ تفسير بيضاوى و ديوان شعرى مرتب و رساله اى در اصول فقه و شرح قصيدۀ برده و چندين رسالۀ متفرقۀ علمى از آثار قلمى وى مى باشند. در سال 1212 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4387؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 7، ص 12.

مكى، محمد بن على بن عطيه --> ابوطالب، محمد بن على بن عطيه

381 * ملائى، اسماعيل بن عبدالعزيز

(دو شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

ملاباشى، ميرزا سيد محمدباقر --> بيدل، سيد ميرزا محمدرحيم

ملاباشى برادر بيدل است.

عنوان مشهورى تاج الدين حسن بن محمد اصفهانى، والد معظّم فاضل هندى سابق الذكر و مؤلف كتاب البحر الموّاج، مى باشد كه تفسير فارسى قرآن مجيد است و در مستدرك الوسائل او را به «تاج ارباب العمامه» موصوف داشته است و در سال 1058 ه‍. ق درگذشت.

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 403؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 49.

ملا جلال يا ملا جلال الدين، محمد بن اسعد --> دواتى

يا محمدرفيع بن فرج، گيلانى رشتى، مجاور مشهد مقدّس رضوى، معروف به «رفيع الدين» و «رفيعا» و «ميرزا رفيعا» و «ملا رفيعا»، از اكابر علماى اواسط قرن دوازدهم هجرت و از تلامذۀ علاّمۀ مجلسى بوده و از وى روايت نموده است. در آن

ارض اقدس تدريس مى كرده و بسيار عابد و حكيم فاضل جليل القدر مى باشد. شيخ عبدالنبى قزوينى در تتميم امل الآمل بسيارش مى ستايد و از آثار قلمى اوست:

در سال 1106 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 142؛ فهرست كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار، [ر. ك: ج 4، ص 251-253].

ملا رفيع الدين، محمد بن فتح اللّه --> واعظ، محمد بن فتح اللّٰه

ملا زلالى --> زلالى خوانسارى

ملا زمانى، شاعر يزدى --> زمانى

382 ملا سالك قزوينى --> سالك قزوينى

ملا سالك يزدى --> سالك يزدى

ملا سعد تفتازانى، مسعود بن عمر --> تفتازانى

از مشاهير شعرا و صوفيّه و عرفا مى باشد كه به «شاه بدخشانى» هم معروف بود. با فضلا و عرفا مجالست هاى بسيارى داشت. اخيراً به مرام ديدار و ملاقات پير و مرشد كامل و اصلى به هندوستان رفته و در لاهور به فيض خدمت ميان شاه مير از سلسلۀ قادريّه موفق شد و چهار ماه با كمال ادب معتكف آستانش بود. در اين مدت مورد توجّه نشد تا روزى آن پير مخاطبش داشته و گفت: «اى بدخشانى! خارۀ خود را لعل ساخته و در كورۀ امتحان گداختى. برخيز و غسل كن و بيا تا صحبتى كرده باشيم».

اينك بعد از غسل به اجازۀ ذكر خفى نائل آمد و در اندك وقتى تغيير و ترقى كلى در احوالش ظاهر گرديد. بعد از رحلت پير، به كشمير رفته و در مقابل تخت سليمان باغى و خانقاهى بنا نهاد و در كوه ماران به سر مى برد تا در عهد شاه جهان (1037-1068 ه‍. ق) مورد تكفير علما شده و محكوم به قتل گرديد. شاه جهان فتواى

ايشان را گرفته و خود به نزد ملا شاه رفت و برعكس مرام ايشان ارادت بدو رسانيد؛ به حدى كه گفتند بدخشانى شاه را سحر كرده و به حكم شريعت خونش حلال و قاتلش مستحق اجر جزيل است؛ پس هركس به حجره اش رفت و نظرش بر وى مى افتاد، «اللّه» گفته و روى بر خاك مى نهاد. داراشكوه، پسر شاه جهان، نيز به ملاّ شاه دست ارادت داد. اشعار ملا شاه بسيار و شمارۀ آنها بالغ به پنجاه هزار بوده، لكن اصول بحر و قافيه را چندان رعايت نمى كرده و از اوست:

شود ز يك دل زنده هزار دل زنده *** ز يك چراغ توان صد چراغ روشن كرد

ايضاً

تا مى نكنى ز معرفت شيرين كام *** حاصل نشود كام تو از نقل كلام

حلوا حلوا اگر بگويى صد سال *** از گفتن حلوا نشود شيرين كام

ايضاً

از بستگى خويش اگر واگردى *** بر وارسى خويش مهيّا گردى

383 واگرد به گرد خويش مانند حباب *** تا واگردى ز خويش، دريا گردى

وفات او اخيراً به سال 1069 يا 1070 يا 1072 ه‍. ق در لاهور واقع گرديد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 161؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4388.

گيلانى اصفهانى، از علماى اماميّۀ اواخر قرن يازدهم هجرى و يا خود اوايل قرن دوازدهم را نيز ديده است. در سال 1085 ه‍. ق از محقّق سبزوارى و دو سال بعد از آن از سيد ماجد دشتكى اجازه داشته و كتاب تحديق النّظر فى كيفيّة ادراك البصر از اوست و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 376.

ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «شمسا» و «ملا شمسا»، حكيم محقّق گيلانى از علماى قرن يازدهم هجرى اماميّه بوده و از تأليفات اوست:

تجريد قوشچى؛ 3. حاشيه بر شرح تجريد قوشچى؛ 4. حاشيۀ معالم؛ 5. حدوث العالم (كه در سال 1045 ه‍. ق تأليف شد).

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

ملا شيدا --> شيدا مولوى، مهدى

ملا صدرا، محمد بن ابراهيم --> صدرا

ملا ظهورى، نورالدين محمد --> ظهورى

عامرى كلابى، ملقّب به «ملاعب الأسنه»، مكنّى به «ابوبراء»، به نوشتۀ تنقيح المقال، صحابى مجهول الحال مى باشد و بعضى از معاصرين گويند كه عامر مرض استسقا داشت و به واسطۀ لبيد بن ربيعه پاره اى تحف و هدايا تقديم حضور مبارك حضرت رسالت صلى الله عليه و آله نمود، لكن به علت اينكه آن حضرت تحفۀ مشركين را قبول نمى كرده، ردّش نمود و پس از آن قدرى سنگ ريزه از زمين برداشته 384 و از لعاب مباركش بر آنها زده و به لبيد داده و فرمود كه آنها را با آب ساييده و به عامر بدهند؛ پس لبيد متعجّبانه گرفته و موافق دستور مبارك عمل كردند و بهبودى يافت. نگارنده گويد: شايد در بدايت حال مشرك بوده و اخيراً به جهت آن كرامت نبويّه به شرف اسلام مشرّف گرديده است.

منابع: مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 2، القسم الاول، ص 119 و 128 و ج 3، الكنى، ص 4 و 70]؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 14.

ملا عشرتى، آقا على --> عشرتى

ملا عصام، ابراهيم بن محمد --> عصام الدين، ابراهيم بن محمد بن عربشاه

ملا على قارى --> قارى، شيخ على بن سلطان محمد

بن شيخ تقى بن محمد، احمدى بياتى نجفى، معروف به «ملا كتاب»، از علماى اماميّۀ قرن سيزدهم مى باشد كه در سال 1267 ه‍. ق در قيد حيات بوده و از تأليفات اوست

الانوار الغرويّة فى شرح اللّمعة الدّمشقيّة كه تا آخر باب نكاح در ده مجلّد برآمده و از تأليف باب وصاياى آن در هفدهم جمادى الاولى سال مزبور فراغت يافته است و ظاهر بعضى از فضلا آنكه صاحب ترجمه پسرعموى شيخ مهدى ملا كتاب مذكور ذيل است و سال وفاتش به دست نيامده است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 435.

عالم عابد زاهد، فقيه وجيه، فاضل جامع بارع، از افاضل علماى اوايل قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه كراماتى بدو منسوب و بعضى از آنها در دار السّلام علاّمۀ نورى مذكور و خانوادۀ او در نجف اشرف به علم و تقوا مشهور مى باشند. شيخ تقى، عمّ او، نيز از اكابر علماست و تأليفاتى در فقه و اصول به هر دو منسوب دارند و از هيچ كدام اطّلاعى در دست نيست.

منابع: خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 1، ص 63.

طبقه اى است از عرفا كه در سير و سلوك به مقام خلوص رسيده و لذت اخلاص را چشيده اند؛ ازاين رو طاعات و عبادات و حسنات خودشان را پنهانى مى كنند و شرور و سيّئات خودشان را علنى مى نمايند. از ملامت و بدگويى 385 مردمان بى حقيقت پروايى ندارند و مدح و قدح ايشان را يكسان مى انگارند. همواره مشغول عبادت و انجام وظايف دينيّۀ خود مى باشند و چنانچه در محل خود اشاره شده، مؤسّس اين مشرب ملامتيّه، ابراهيم بن يوسف زجاجى است.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 142.

از مشاهير عرفا و حكما و از تلامذۀ آقا محمد بيدآبادى سابق الذكر (متوفى به سال 1197 ه‍. ق) و ملا اسماعيل خاجويى سابق الذكر (متوفى به سال 1173 ه‍. ق) بوده و سال وفاتش به دست نيامد و رجوع به بيدآبادى هم نمايند.

منابع: اطلاعات متفرقه.

ملا محسن، محمد بن شاه مرتضى --> فيض كاشانى

بن ملا اسماعيل فسوى، معروف به «ملا مسيحا»، از مشاهير فلاسفه و حكما و از تلامذۀ آقا حسين خوانسارى و داماد وى بوده و از تأليفات اوست:

ملا مسيحا مدتى در شيراز شيخ الاسلام بود. در اواخر عمر خود در حدود نود سالگى به فسا مراجعت كرد و در حدود سال 1130 ه‍. ق در آنجا وفات يافت و يا خود به نوشتۀ بعضى، وفات او پيش از وفات آقا جمال خوانسارى (متوفى 1121 يا 1125 ه‍. ق) بوده كه سيد نورالدين جزايرى مكتوبى در تعزيت صاحب ترجمه به آقا جمال نوشته بوده است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

از علماى بزرگ قرن دوازدهم هجرى يزد مى باشد كه در انشا بسى ماهر بود. با اسماعيل ذبيحى سابق الذكر (متوفّى به سال 1160 ه‍. ق) دوستى داشت و كتاب المواهب السّنيّة (در مدايح عليه) تأليف اوست. اشعار خوب نيز گفته و به «عرفات» تخلّص مى نموده و از اوست: 386

فلك به سينۀ دانا حواله مى سازد *** ز شست حادثه هر ناوكى كه يافت گشاد

نمى نوازد اگر آسمان مرا، شادم *** كه چنگ را ننوازند جز پى فرياد

مرا به تنگدلى روزگار گو بگذر *** كه غنچه را ندهد جز شكفتگى بر باد

ز تيره بختى خود گاه گاه شاد شوم *** كه شمع كشته بود ايمن از طپانچۀ باد

وظيفه اى كه به من مى رسد ز فضل و هنر *** همان كنايۀ خصم است و طعنۀ حسّاد

مضرّتى كه به من از زبان خامه رسيد *** كجا رسيد به شريان ز نشتر فصّاد

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آيتى، عبدالحسين، تاريخ يزد، ص 310.

ملا مظفر، محمدقاسم --> گنابادى، ملا مظفر بن محمدقاسم بن مظفر

ملا مفرد --> مفرد

ملا مهرعلى، تبريزى خويى --> فدوى

2985 و 2986. ملا ميرزا، محمد بن حسن (... - 1099 ه‍. ق)

شيروانى الاصل والمولد، اصفهانى المسكن، مشهدى المدفن، از اعاظم علماى اماميّه و افاضل اواخر عهد دولت صفويّه مى باشد كه عالم عامل متبحّر متتبّع متفنّن، جامع معقول و منقول، در فقه و حديث و كلام و حكمت و مناظره و جدل بى بدل، به «ملا ميرزا» و «مدقق شيروانى» معروف، جلالت شأن او در كثرت فطانت و قوت حافظه و دقّت نظر و اصابت رأى و تبحّر وى در جميع علوم متداولۀ عقليّه و نقليّه اشهر از آن است كه محتاج به بيّنه و برهان باشد و در كلمات بعضى از اجلّه به «علاّمه» و «وحيدالعصر» و «فريدالدهر» و «سلطان الحكماء والمتكلّمين» موصوف و ميرزا عبداللّه افندى صاحب رياض العلماء، كه از تلامذۀ وى بوده، او را به عبارت «استادنا العلامه» مذكور داشته و از سه استاد ديگرش، مجلسى و محقّق خوانسارى و محقّق سبزوارى، على الترتيب به «استادنا السناد» و «استادنا المحقّق» و «استادنا الفاضل» تعبير مى نمايد و اين خود ظاهر در ترجيح وى بر ساير اساتيد خود مى باشد.

الصورة

نمونۀ خط ملا ميرزا شيروانى (145)

يك نسخۀ خطى از حاشيۀ ملا ميرزاى شيروانى بر شرح مطالع به خط شريف خودش، كه درسال

1076 ه‍. ق نوشته شده، در كتابخانۀ شخصى آقاى سيد شهاب الدين نجفى نزيل قم موجود بوده

و اين چند سطر از آخر همان نسخه ثبت دفتر گرديد و صورت خط فوق اين است:

من الغواشى وليكن هذا آخر ما افدناه فى تنقيح هذا الكتاب و تهذيبه حامدين للّه تعالى و

مصلين على رسوله و آله الطيبين الطاهرين. تم بعون اللّه تعالى على يد مؤلفه الفقير ميرزا محمد

بن الحسن الشيروانى والحمد للّه رب العالمين و صلى اللّه على سيدنا محمد و آله اجمعين ليلة

الجمعة الثانية من شهر رجب المرجب من شهور سنة ست و سبعين و الف ببلدة اصفاهان

حماها اللّه عن طوارق الحدثان.

ملا محمد اكمل، والد معظّم آقاى بهبهانى، نيز از جملۀ تلامذۀ ملا ميرزا بود و خودش در اصفهان از آقا حسين خوانسارى درس خوانده و اخيراً به عتبات رفته و مدتى توطّن 387 نمود تا به امر شاه سليمان صفوى باز به اصفهان مراجعت كرده و مشغول انجام وظايف دينيّه گرديد و مصنّفات بسيارى دارد:

اشعارى نيز به ملا ميرزا منسوب دارند كه از آن جمله است:

ياد تو كنم دلم پر از خون گردد *** وين ديدۀ اشك خيز جيحون گردد

هرچند ز ديده اشك حسرت بارم *** در سينه ام آتش غم افزون گردد

وفات ملا ميرزا روز جمعه بيست ونهم رمضان سال 1098 يا 1099 ه‍. ق در 65 سالگى در اصفهان واقع شد و جنازۀ او پيش از دفن به مشهد مقدّس رضوى نقل و در سرداب

مدرسۀ ميرزا جعفر مدفون گرديد، قدس سره.

ناگفته نماند كه ملا ميرزا، داماد ملا محمدتقى مجلسى اوّل بوده و او را از دختر مجلسى پسرى بود ملا حيدرعلى نام كه خواهرزادۀ مجلسى ثانى و داماد او هم بوده است.

يك حاشيه بر مسالك نوشته و مصباح المتهجّد شيخ طوسى را نيز ملخص كرده و پاره اى ادعيّه و زياراتى بدان افزوده و بعضى اقوال نادره هم بدو منسوب دارند كه مورد طعن و ردّ ديگران است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 252؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 643؛ نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآبادى، ص 157.

ملا ميرزاجان، ملا حبيب اللّه باغنوى --> ميرزا جان

ملا نصرالدين --> نصيرالدين، ملا نصرالدين

ملا وارسته، امامقلى بيگ --> وارسته، امامقلى بيگ

ملاى رومى، محمد بن بهاءالدين محمد --> مولوى معنوى

از محقّقين عرفا و مشايخ اواخر قرن ششم هجرى مصر مى باشد و مكاشفات عجيبه بدو منسوب دارند كه هرچه از آينده گفتى، مطابق واقع درآمدى. عمر او بسيار و بنا به ظاهر بعضى از كلمات 389 اهل فن - والعهدة عليهم - از چهارصد سال متجاوز بود. بعضى گويند كه امام شافعى (متوفى به سال 204 ه‍. ق) را ديده و پشت سر او نماز خوانده است. به نقل شعرانى، شيخ عبدالغفار قوصى قضيه اى مشعر به طول عمر ملئم را از خودش استفسار نمود. گفت كه عمر من الآن در حدود چهارصد سال مى باشد؛ اين است كه اهل مصر زنان خودشان را از رؤيت و خلوت او منع نمى كردند و اين قضيه مورد طعن و انكار يكى از فقها بوده و ملئم نيز بدو گفت: «اى فقيه! به اصلاح نفس خود مشغول باش كه زياده از هفت روز ديگر غم ندارى». اينك آن فقيه بعد از هفت روز درگذشت. اين گونه قضايا بدو منسوب است و سه مرتبه مسمومش كردند، لكن خدا نجاتش داد؛ عاقبت در حدود 600 ه‍. ق در مصر وفات يافت و در حسينيّۀ آنجا مدفون گرديد و قبرش مزار است.

منابع: شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الانوار فى طبقات السادة الاخيار، ج 1، ص 135.

تخلّص شعرى چندى از شعراى فرس مى باشد كه به واسطۀ دسترس نبودن اسامى و مشخّصات و ادوار زندگانى ايشان، به شرح حالشان نپرداخته و فقط شرح اجمالى ملك قمى را مى نگارد. مشارٌاليه مقام ارشاد و عرفان نيز داشت. در سال 987 ه‍. ق به خطّۀ دكن هندوستان رفته و مشمول مراحم و الطاف برهان نظام شاه گرديد؛ سپس به ابراهيم عادل شاه ثانى انتساب يافته و به سال 1025 ه‍. ق در همان جا درگذشت و چند مثنوى و ديوان مرتبى داشته و از اوست:

رفتم كه خار از پا كشم، محمل نهان شد از نظر *** يك لحظه غافل گشتم و صد ساله راهم دور شد

يك نسخۀ خطّى ديوان غزليّات او، كه قوافى آن مرتّب به حروف تهجّى بوده و شمارۀ ابياتش در حدود 7100 بيت مى باشد، به شمارۀ 2681 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود و آغاز آن، اين است:

اى ز نامت تاج گوهر بر سر ديوان ما *** از نشانت بى نشانى سرخط عرفان ما

اسم و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4403؛ فهرست كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار، [ج 2، ص 682-684].

390 ملك الادباء، على بن احمد بن يحيى --> مزيدى

طبيب، شيرازى الاصل، تهرانى المسكن، معروف به «ميرزا بابا» و «حاجى آقا بابا» و «حاجى ميرزا بابا»، از اكابر اطبّاى اوايل قرن سيزدهم هجرى مى باشد كه عهد فتحعلى شاه و محمدشاه و ناصرالدين شاه از سلاطين قاجاريه را دريافته و بسيار محترمانه مى زيست. در تشخيص مرض كار بقراط مى كرد؛ در معالجه، دم عيسوى داشت. معالجات جديدۀ طبّ فرنگى را، كه در ايّام اقامت او در تهران تازه شيوع داشته، شديداً انكار مى نمود. جوهريّات و ادويّۀ جديدۀ اروپايى را در معالجه و حفظالصحه اصلاً به كار نمى برد و رسالۀ جوهريّه نامى هم در ردّ جوهريّات فرنگى و عدم جواز استعمال آنها به عربى تأليف داده است و نيز از آثار قلمى و تأليفات اوست:

صاحب ترجمه در آخر عمر خود در حاير شريف حسينى اقامت گزيد و هم در همان ارض اقدس در حدود 1290 ه‍. ق به رحمت ايزدى نائل گرديد.

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار في تراجم اطباء الاعصار والامصار، ص 242؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

ملك افضل، شاهنشاه بن بدر جلالى --> مستنصر باللّٰه

ملك الحكماء، محمد بن طرخان --> فارابى، محمد بن طرخان بن اوزلغ

سيّمين ملوك سلاجقۀ ايرانى و بزرگ ترين ايشان مى باشد كه به سال 465 ه‍. ق 391 بعد از شهادت پدر با مساعدت و اهتمام وزير شهير، نظام الملك، متمكّن اريكۀ جهانبانى گرديد. هم در اثر تدبير وزير مذكور، عمّ خود، قاوردبيگ را، كه در آن هنگام حكومت كرمان داشته و به صدد معارضه آمده بوده، مغلوب و مقهور نمود. شام و مصر و خوارزم و ماوراءالنهر و بسيارى از اراضى آناطولى را ضبط و قلمرو خود را بسيار توسعه داد. خلفاى عباسيۀ بغداد را تحت نفوذ و اقتدار خود آورد. مقتدى باللّه، بيست وهفتمين ايشان (467-487 ه‍. ق)، با دختر وى ازدواج نمود.

ملكشاه بسيار مدبّر و جسور و عالم و عادل و عاقل، به آثار خيريّه بسيار مايل بود. به احداث انهار و قناطر و حصار و باروى بلاد بسيار و مدارس و كاروان سراها و ديگر ابنيۀ خيريّه موفق آمد. در سال 480 ه‍. ق به زيارت بيت اللّه و مدينۀ منوّره مشرّف و

عطاياى بسيارى دربارۀ اهالى آنها مبذول داشت و در اقوال و افعال او نوادرى منقول است. علاوه بر آنها بسيار علم دوست و دربار او مجمع ادبا و علما و ارباب كمال بود.

تشويقات لازمه را دربارۀ ايشان معمول مى داشت.

تاريخ جلالى يا ملكى نيز، كه يكى از تواريخ متداوله و محل توجه ارباب سير بوده و در اكثر تقاويم نيز ثبت مى نمايند، بدو منسوب و ابتداى آن از 471 ه‍. ق مى باشد؛ چنانچه ملكشاه در همين سال، تاريخى شمسى وضع نمود كه اوّل آن با اوّل حمل، كه اوّل فروردين ماه باستانى است، مطابق و اسامى ماه هاى آن نيز همان اسامى ماه هاى تاريخى باستانى و تاريخ فرسى است (فروردين، ارديبهشت، خرداد...) و به جهت امتياز، ماه هاى اين تاريخ را مقيّد به «جلالى» كرد و تاريخ فرسى را، كه مبدأ آن جلوس يزدجرد بن شهريار، آخرين ملوك عجم (ساسانيان) است و به همين جهت، «تاريخ يزدجردى» نيز گويند، مقيد به «فرسى» نمود و تاريخ باستانى را هم به «باستانى» مقيّد داشته و يا مطلق و بى قيد ذكر نمايند (فروردين جلالى، فروردين فرسى، فروردين باستانى و هكذا)؛ نيز هريك از ماه هاى اين تاريخ را مثل تاريخ فرسى سى روز گيرند كه مجموعاً 360 روز مى شود و براى پنج روز و خرده اى كه اضافۀ سال شمسى بر همين مقدار است، پنج روز در آخر اسفندماه به نام «خمسۀ جلالى» 392 اضافه نمايند و براى آن خرده هم، كه در حدود پنج ساعت و چهل ونه دقيقه و شانزده ثانيه است، تقريباً در هر چهار سال يك روز به نام «كبيسۀ جلالى» بعد از «خمسه» علاوه كنند.

در تاريخ فرسى نيز آن پنج روز را به نام «خمسۀ فرسى» معمولاً در آخر آبان ماه فرسى اضافه كرده و بعد از آن آذرماه را مى نويسند. امّا در تاريخ باستانى آن پنج روز را، چنانچه معمول است، در شمارۀ ايّام ماه ها مستهلك سازند؛ چنانچه هريك از شش ماه اوّلى را 31 روز حساب كند و هريك از پنج ماه غير اسفند را 30 روز، اسفند را نيز 29 روز گيرند و تقريباً در هر چهار سال، يك روز به نام «كبيسۀ باستانى» در آخر اسفند افزوده و آن را نيز 30 روز حساب نمايند.

ناگفته نماند در تاريخ فرس، كسر مذكور شبانه روزى را، كه تقريباً شش ساعت بود، مثل تاريخ جلالى و تاريخ باستانى در هر چهار سال يك روز كبيسه ننمايند، بلكه در مدت 120 سال، آن خرده ها را يك ماه اعتبار نموده و سال صدوبيستم را سيزده ماه حساب مى كردند و اين ماه زائد را در اوّل نوبت بعد از فروردين الحاق نموده و آن را

نيز فروردين ماه مى گفتند و در نوبت دويم بعد از ارديبهشت و در نوبت سيّم بعد از خرداد و بدين طريق تا آخر و نامش را نيز بعد از هر ماهى كه الحاق مى كردند، به اسم آن ماه مى ناميدند. اين مطلب قدرى دامنه دار است. در اينجا به همين مقدار كفايت كرده و بسط زائد را موكول به كتب مربوطه مى دارد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، [ج 6، ص 4403-4404]؛ متفرقه.

ملك الشعراء، ابوالفيض --> فيضى

ملك الشعراء، ابوالمعالى --> مجيرالدين

ملك الشعراء، حكيم زين الدين --> ازرقى هروى

ملك الشعراء، رضاقلى خان --> هدايت

ملك الشعراء، طالب مازندرانى --> طالب مازندرانى

ملك الشعراء، عبدالمؤمن --> شرف الدين شقروه

393 ملك الشعراء، فتحعلى خان كاشانى --> صبا

ملك الشعراء، فضل اللّه --> شرف الدين شقروه

ملك الشعراء، مجدالدين --> همگر

ملك الشعراء، محمد بن عبدالملك --> معزى سمرقندى

ملك الشعراء، محمد بن محمد --> رشيد وطواط

ملك الشعراء، حاج محمدخان --> قدسى

ملك الشعراء، ميرزا محمدعلى --> صائب، ميرزا محمدعلى

ملك الشعراء، محمود --> نظام الدين گنجوى، محمود

مكنّى به «ابوالغارات»، ملقّب به «ملك صالح»، مردى فاضل و شجاع و سخى و دلاور

و دوستدار اهل ادب و هنر و شاعر ماهر بود. در نوزدهم ربيع الاول 549 ه‍. ق در حدود 54 سالگى در قاهرۀ مصر به وزارت فائز، سيزدهمين خليفۀ فاطميّون مصر، نائل آمد. با كمال استقلال در انجام مهمّات كشورى مساعى جميله به كار مى برد تا بعد از وفات فائز، كه نوبت خلافت به چهاردهمين ايشان، عاضد سابق الذكر رسيد، باز با كمال عزّت در مسند وزارت مستقر بود و دختر خود را به حبالۀ عاضد درآورد و تمامى امور كشورى را متصرف و عاضد نيز در تحت نفوذ و اقتدار وى بود تا آنكه جمعى از لشكريان، كه به «اولادالرّاعى» موسوم بودند، حسب الامر عاضد در قصر خلافت مخفى شدند و در موقع عبور ملك صالح على الغفله بر سرش ريخته و جراحات بسيارى بر وى زدند؛ پس كسان ملك صالح مطّلع شده و ايشان را كشتند و او را با بدن مجروح به خانه اش بردند و در همان روز، كه نوزدهم رمضان 556 ه‍. ق بوده، درگذشت و چنانچه اشاره شد، در شاعرى 394 نيز مهارتى بسزا داشت و شعر خوب مى گفت و يك ديوان شعر دو مجلّدى هم دارد و از اوست:

مشيبك قد نضا صبغ الشباب *** و حلّ الباز فى وكر الغراب

تنام و مقلة الحدثان يقظىٰ *** و ما ناب النوائب عنك ناب

و كيف بقاء عمرك و هو كنز *** و قد انفقت منه بلا حساب

از كتاب نسمة السّحر نقل است كه ملك صالح در تشيّع مقالات بسيارى دارد؛ با مخالفين مذهب مناظره ها كرده و مذهب اماميّه را اظهار نموده است و كتاب الاعتماد فى الرّدّ على اهل العناد نيز از او و نيز از اشعار اوست: ملك صالح

بحب عليّ ارتقى منكب العلى *** و اسحب ذيلى فوق هام السحائب

امامي الذى لما تلفظت باسمه *** غلبت به من كان بالكثر غالبى

ايضاً

يا أُمّةً سلكتْ ضلالا بيّنا *** حتى استوى اقرارها و جحودها

قلتم ألا ان المعاصى لم تكن *** الا بتقدير الاله وجودها

لو صح ذا كان الاله بزعمكم *** منع الشريعة ان تقام حدودها

حاشا و كلّا ان يكون الهنا *** ينهى عن الفحشاء ثم يريدها

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 172؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 259.

ملك ضليل، جندح يا سليمان بن حجر --> امرؤالقيس

ملك العرب، صدقه --> سيف الدوله، صدقه

ملك العلماء، ابوبكر بن مسعود --> علاءالدين، ابوبكر بن مسعود بن احمد

ملك العلماء، شهاب الدين بن شمس الدين --> شهاب الدين، بن شمس الدين بن عمر

ملك قمى --> ملك

شيرازى، مقيم بمباى و ملقّب به «ملك الكتّاب»، از معاصرين بوده و مؤلف كتاب آثار الاحزان كه رياض البكا نيز گويند و كتاب حزن المتقين و كتاب سرور المؤمنين مى باشد و شرحى ديگر به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 6 و ج 6، ص 398.

395 ملك الكلام، خواجه كمال الدين --> بندار رازى

ملك الكلام، ميرزا محمدعلى تبريزى --> صائب، ميرزا محمدعلى

يا محمد بن طاهر، صديقى هندى فتنى،⁽¹⁾ملقّب به «جمال الدين» و «ملك المحدثين»، از افاضل اواخر قرن دهم هجرت مى باشد كه در كودكى بعد از حفظ قرآن تا پانزده سال ديگر جدّى وافى در تحصيل علم به كار برد. در فنون بسيارى به تمامى علماى گجرات تقدّم يافت. اموال بسيار موروثى خود را نيز به محصّلين و طلاّب انفاق كرد و از تأليفات اوست:

وى به سال 981 يا 986 ه‍. ق در 73 يا 76 سالگى به جهت سوء قصدى كه دربارۀ رافضى ها تصميم داده بوده، مقتول گرديد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1599 و ج 6، ص 255]؛ عيدروس، عبدالقادر بن شيخ، النور السافر عن اخبار القرن العاشر، ص 361؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1670.

بن ميرزا هدايت اللّه خان بن لسان الملك ميرزا محمدتقى، كاشانى تهرانى سابق الذكر، از مورّخين مشهور عصر حاضر ما بوده و از تأليفات اوست:

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

396 2995. ملك النحاة، حسن بن صافى (... - 569 ه‍. ق)

بن عبداللّه بن نزار، بغدادى، مكنّى به «ابونزار»، معروف به «ملك النحاة»، از مبرّزين علماى نحو و اديبى است فصيح بليغ ذكى شاعر ماهر، در عصر خود به تمامى نحويين مقدّم، فضل و كمالات او پيش همه كس مسلّم. وى براى تحصيل علم مسافرت ها كرد. نحو را از فصيحى سابق الذكر فراگرفت. از كثرت عجب و غرورى كه داشته، سيبويه را يكى از رعايا و خانه نشين هاى خود حساب مى كرد. ابن جنى نحوى را غاشيه بردار خود مى پنداشت، بلكه لقب مذكور (ملك النحاة) در اثر غرور از خودش بوده است. هركسى كه بدين لقب خطابش ننمودى، مورد عتابش بودى و طرايفى در

باب عجب و غرور وى منقول است. گويند كه همواره علما را استخفاف كردى و دربارۀ هريك از ايشان گفتى كه يكى از سگ هاست تا آنكه شخصى بدو گفت كه در اين صورت تو ملك النحاة نبوده و ملك الكلاب هستى؛ پس بسيار در غضب شد و گفت: «اين گستاخ و فضول را از مجلس بيرونش كنيد». در نحو و صرف و فقه و اصول و كلام مصنّفات بسيارى دارد:

صاحب ترجمه به سال 568 يا 569 ه‍. ق در حوالى هشتاد سالگى در دمشق درگذشت.

بعد از وفات او در خوابش ديده و از جريانات عالم قبر و برزخش استفسار نمودند.

گفت: اين قصيده را خواندم:

يا هذه اَقصِرى عن العَذَلِ *** فَلَيسَ فى الحقّ و يك من قِبَلِ

يا ربّ ها قد اتيتُ معترِفا *** بما جنته يداىَ مَنْ زلل

ملأَن كفٍّ بكلٍّ مأٰثِمَةٍ *** صفرَ يدٍ من محاسن العمل

فكيف اخشىٰ ناراً مُسَعَّرَةً *** و انت يا ربُّ فى القيامة لي

397 به خدا قسم كه بعد از آن اصلاً صوت خفى جهنم را احساس نكردم.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 279]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 9، ص 50، ش 281]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 248؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 221؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 146؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 8، ص 122.

از اكابر علماى اخلاقى و عرفانى تبريز عصر حاضر ما مى باشد كه به جهت انتساب به خانوادۀ ملك التجار تبريزى، به «ملكى» معروف، در اخلاق فاضله طاق، با كمالات صورى و معنوى آراسته، از رذايل و ذمايم اخلاق پيراسته و سال ها در نجف اشرف به

الصورة

ميرزا جواد ملكى تبريزى (146)

مصاحبت جمال السالكين ملا حسينقلى همدانى به تهذيب نفس پرداخت. در حدود سال 1320 ه‍. ق باز به تبريز مراجعت كرد. سال ها در خانۀ وى مجلس تذكير و موعظه منعقد بود. با مواعظ دلنشين خود به تهذيب اخلاق مردم اشتغال مى ورزيد. اخيراً در قم مجاورت كرده و در همان ايّام كتابى در اسرار الصّلوة تأليف داده كه در رشتۀ خود بى نظير و در سال 1338 ه‍. ق به طبع رسيده است. وى به سال 1344 ه‍. ق در همان ارض اقدس به رحمت ايزدى نائل گرديد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 47؛ اطلاعات متفرقه.

اديب نحوى كاتب، رومى الاصل، موصلى الاقامه، امين الدين اللّقب، ابوالدرالكنيه، ملكى الشّهره، از مشاهير ادبا و خطّاطين اوايل قرن هفتم هجرى مى باشد كه به جهت انتساب به ملكشاه، به «ملكى» معروف و خط او در نهايت جودت بود. در اواخر عمر او كسى قدرت نوشتن شبيه آن 398 را هم نداشت. به جهت آموختن اصول خط از بلاد بعيده حاضر مجلس وى مى شدند. كتاب هاى بسيارى با خط وى مى باشد و صحاح جوهرى را چندين مرتبه نوشته و هر يك نسخه اش را به بهاى صد طلاى هيجده نخودى مى فروخت و در سال 618 ه‍. ق در موصل درگذشت. مخفى نماند كه ياقوت ملكى غير از ياقوت حموى و ياقوت مستعصمى و ياقوت مهذّب الدين است كه اوّلى به عنوان حموى، ياقوت بن عبداللّٰه و دوّيمى هم به عنوان مستعصمى مذكور شده و سيّمى نيز به عنوان مهذب الدين، ياقوت بن عبداللّٰه خواهد آمد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 311؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 346؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4786.

5 2998. ملول، شيخ شرف الدين (قرن 12 ه‍. ق)

از شعراى شاهزادگان هندوستان مى باشد كه درويش مسلك بود و در اواخر قرن دوازدهم هجرى مى زيست. ديوانى مرتّب و منظومه اى به نام هفت ميخانه داشته و از اوست:

سر سير هند زلف بت سحرساز دارى *** به خدا سپردم اى دل! سفر دراز دارى

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4405.

ملولى، سيد اسداللّه --> مرعشى، سيد اسداللّه

مصطلح رجال است.

غزنوى، از مشاهير شعراى فرس و استاد حكيم سنايى بود. در بدايت حال به «عثمانى» تخلّص مى كرده و در خدمت سلطان ابراهيم غزنوى به سر مى برد. بعد از وفات او به هندوستان رفته و باز با بهرام شاه به غزنه برگشت. به سال 434 ه‍. ق در آنجا درگذشته و از اوست:

يك روز دامن تو بگيرم كه چند شب *** در دورى تو اشك به دامن گرفته ام

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4435.

بن شمس العلما سيد ابراهيم بن ممتازالعلما سيّد محمدتقى مذكور ذيل، نقوى موسوى نصيرآبادى لكهنويى، مكنّى به «ابوالحسن»، ملقّب به «ممتازالعلما»، از اكابر علماى اماميّۀ عصر حاضر هند مى باشد كه نخست مقدمات را از اساتيد ولايت خود خواند؛ پس در حوزۀ علماى هند به تحصيل معقول و منقول 6 پرداخت تا در سال 1327 ه‍. ق به مرام ادامۀ تحصيلات علميّه به عتبات عرش درجات رفته و در حوزۀ درس سيد محمدكاظم يزدى و ملا محمدكاظم خراسانى و شيخ زين العابدين مازندرانى و شيخ ضياءالدين عراقى و ديگر اكابر وقت حاضر شد. بعد از تكميل

مراتب علميّه در سال 1332 ه‍. ق در موقع جنگ عمومى به موطن خود، لكهنو، برگشته و به تدريس و موعظه اشتغال يافت تا در يازدهم ذى حجۀ 1355 ه‍. ق در همان جا به رحمت ايزدى نائل گرديد و از تأليفات اوست:

ناگفته نماند با اينكه نامش «سيد على» مى باشد، با كنيه اش، «سيد ابوالحسن»، مشهور است.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 6، ص 283.

بن حسين بن دلدارعلى، از بزرگ ترين علماى اماميّۀ اواخر قرن سيزدهم هجرى هند مى باشد كه فقيه اصولى، مجتهد اديب، نحوى مفسّر، حكيم متكلّم، جامع تمامى فنون عقليّه و نقليّه بود. علوم متداوله را نزد والد معظّم خود تحصيل كرده و در حداثت سن فراغت يافت. از او و صاحب جواهر اجازۀ روايت داشته و كتابخانۀ او از بزرگ ترين و مهم ترين كتابخانه هاى هند به شمار مى رفت. كتاب هاى نادرالوجود و كتاب هاى خطّى قرن سيّم و چهارم هجرت در آن بسيار و يك نسخه از صحيفۀ سجّاديّه نيز به خط شهيد اوّل در آنجا موجود و تأليفات بسيارى دارد:

وى در چهاردهم رمضان 1289 ه‍. ق در 78 سالگى در شهر لكهنوى هند وفات يافت.

در حسينيّۀ خود مدفون شد. پسرش، سيد محمدابراهيم 7 شمس العلما، بر جنازه اش

نماز خواند و سيد محمد عباس شوشترى در تاريخ وفاتش گويد:

مولى بوفاته التقى كالميت *** والعلم سراجه بغير الزيت

يا آل محمد تقى صبرا *** قد ايتمكم فقيه اهل البيت

منابع: خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة فى تراجم مشاهير مجتهدى الشيعة، ج 1، ص 67.

از اكابر عرفا و بزرگان مشايخ اواخر قرن سيّم هجرى عراق مى باشد كه در علم و حلم و زهد و تقوا و فنون طريقت طاق و شهرۀ آفاق و اكمل خلفاى جنيد بغدادى بوده و مى گفته است كه بيست (يا سى) سال است دل خودم را گم كرده و نخواسته ام به من بازدهند و گويا مرادش اين بوده كه اصلاً اراده و قصدى به بودن يا نبودن چيزى نداشته و همه چيز موكول به اراده و مشيّت حق است. وفات او به سال 297 يا 298 ه‍. ق واقع شد و بنابر دوّيمى، هريك از دو جملۀ «پير مولى» و «محبوب علم زنده دل» مادّۀ تاريخ وفات او بوده و ظاهر، آن است كه لفظ «ممشاد» نام اصلى اوست، والاّ نام ديگرى از وى به نظر نيامد و شايد مخفّف «محمدشاد» باشد.

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 2؛ شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الأنوار فى طبقات السادة الاخيار، ج 1، ص 87.

لقب رجالى جعفر بن موسى و يا پسرش، محمد بن جعفر، است.

سليكى منازى، مكنّى به «ابونصر»، كاتب فاضل، شاعر ماهر منشى، از اعيان فضلا و اكابر شعراى قرن پنجم هجرت مى باشد كه كتاب هاى بسيارى اندوخته و همۀ آنها را وقف جامع آمد و جامع ميافارقين نمود. در معرّه با ابوالعلا ملاقات كرد. ابوالعلا از حال خود شكايت نموده و گفت: «من از مردم كناره كشيده ام و بازهم مرا آزار مى دهند». منازى گفت: «مردم را با تو چه كار كه دنيا را بديشان داده اى». گفت: «نه دنيا، بلكه آخرت را نيز بديشان واگذاشته ام» و اين جمله را تكرار مى نمود و متألّم مى گشت و از اشعار منازى است:

ولى غلام طال فى دقة *** كخط اقليدس لا عرض له

و قد تناهى عقله خفة *** فصار كالنقطة لا جزء له

ابن خلّكان گويد: ديوان منازى عزيزالوجود و ناياب بوده، لكن بعضى از قطعات آن در 8 دست مردم پيدا مى شود. وفات منازى به سال 437 ه‍. ق واقع شد و نسبت آن به منازجرد مى باشد كه شهرى است مابين منبج و حلب در نزديكى حصن زياد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 765؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 47.

حدادى مناوى قاهرى شافعى، ملقّب به «زين الدين» و «عبدالرؤف»، از متأخّرين علماى عامّۀ اوايل قرن يازدهم هجرى مى باشد كه محدّث اديب فاضل، از اكابر محدّثين و ادبا، اغلب علوم متداوله را جامع و بسيار صابر و قانع بود. در تمامى روز و شب يك مرتبه صرف غذا مى نمود. از همۀ مردمان انقطاع جسته و عزّت را در عزلت يافته و به تأليف و تصنيف مى پرداخت؛ با اين همه، بازهم مورد طعن و حسد بى حقيقتان مهمل و تنبل گرديده بود تا آنكه پنهانى مسمومش كردند و در نتيجۀ معالجه و كثرت دوا اعضا و اطراف بدنش ناقص گرديد تا به سال 1031 يا 1035 ه‍. ق در قاهره وفات يافت و در جامع ازهر به جنازه اش نماز خواندند. ولادتش در سال 952 ه‍. ق بوده و از تأليفات اوست:

نسبت مناوى به شهر منية الحصيب از بلاد مصر است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 248؛

رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 7، ص 21؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1798.

منبجى، اسلم بن مهوز --> ابوالغوث، اسلم بن مهوز

9 3005. منتجب، سالم بن احمد (... - 611 ه‍. ق)

بن سالم بن ابى الصقر، معروف به «منتجب»، بغدادى، نحوى عروضى، داراى اخلاق حسنه و محبوب مردم و از اساتيد ياقوت حموى صاحب معجم الادباء بود. ارجوزه اى در نحو و كتابى در صناعت شعر و كتابى در عروض و كتابى در قوافى تأليف داده و به سال 611 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 308.

منتجب الدين، اسعد بن محمود --> ابوالفتوح، اسعد بن محمود بن خلف

3006 و 3007. منتجب الدين، على بن ابى القاسم عبيداللّه (... - 585 ه‍. ق)

بن ابى محمد حسن ملقّب به «حسكا» و «حسنكا» بن محمد بن حسن بن حسين بن حسن بن حسين بن على بن حسين بن موسى بن بابويه قمى، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «شيخ منتجب الدين»، از اكابر علما و فحول و مشايخ محدثين اماميّه مى باشد كه عالم فاضل، محدّث حافظ ثقه كامل صدوق جليل القدر و رفيع المنزله، از احفاد شيخ حسين، برادر شيخ صدوق، از معاصرين ابن ادريس حلّى و ابن شهرآشوب مازندرانى و نظاير ايشان؛ بالخصوص در علم حديث از هر جهت سماعاً و جمعاً و حفظاً و ضبطاً مبرّز. كثيرالمشايخ والروايه بود. شيخ ابوالفتوح رازى، سيد مرتضى رازى، سيد فضل اللّه راوندى و والد خود، شيخ ابوالقاسم عبيداللّه و سيد ذوالفقارين محمد حسينى مروزى و نظاير ايشان از جملۀ مشايخ روايت وى بوده وعدۀ مشايخ او از صد متجاوز است و به واسطۀ سيد ذوالفقار مذكور از شيخ طوسى و سيد مرتضى علم الهدى روايت كرده و به واسطۀ پدر خود نيز از اجداد خود تا از جدّ عالى خود، صدوق اوّل على بن حسين موسى بن بابويه قمى، روايت مى نمايد كه روايت از شش پدر مى باشد.

در نخبة المقال هم در رديف اشخاص مسمّى به «على»، اشاره به معاصر ابن ادريس حلّى بودن صاحب ترجمه و روايت كردن او به واسطۀ سيّد ذوالفقار از سيّد مرتضى و هم روايت كردن او از پدر ششمين خود، صدوق اوّل و ملقّب به «منتجب» و مؤلف فهرست بودن او، كه ذيلاً مذكور است، اشاره كرده و گويد:

وابن عبيداللّه ذوالفهرست قد *** روى عن الصدوق جدّاً بعد جدّ

منتجب معاصر الحلّي *** عن ذى الفقار عن اخي الرضي

10 رافعى عبدالكريم قزوينى شافعى از تلامذۀ شيخ منتجب الدين بود. در كتاب تدوين نام خود، كه در شرح حال علماى قزوين است، بسيارش ستوده و گويد: تطويل كلام در شرح حال وى محض ايفاى حق استادى اوست كه از تعليقات و مكتوبات او استفاده هاى بسيارى كرده ام. خواجه نصير طوسى نيز به واسطۀ شيخ برهان الدين محمد بن محمد بن على همدانى قزوينى از شيخ منتجب الدين روايت مى كند و از تأليفات اوست:

وفات شيخ منتجب الدين به سال 585 ه‍. ق در 81 سالگى واقع شد. از كتاب اربعين مذكور از ابراهيم بن مهران نقل است كه در همسايگى ما در كوفه مردى وجود داشت كه در سودا خوش معامله بود. هرگاه شخصى علوى براى خريد چيزى نزد او مى رفت، فوراً آن را مى داد و قيمت آن را اگر داشت، مى گرفت، والاّ به غلامش مى گفت كه آن را به حساب حضرت على بن ابى طالب عليه السلام بنويس. بدين منوال مى بود تا آنكه آن مرد معسر شد. در خانه نشسته و در دفتر حساب نگاه مى كرد و براى مطالبه حق خود پيش بدهكاران مى فرستاد. هركدام از ايشان كه مرده بود يا چيزى نداشته،

خطّى به نام و به حساب او مى كشيد تا آنكه روزى به در خانۀ خود نشسته و باز به دفتر مراجعه مى كرد كه مردى ناصبى عبوراً به طريق استهزاء بدو گفت: «بدهكار بزرگ تو، على بن ابى طالب چه كرد؟» آن مرد اندوهگين شده و به خانه رفت. همان شب در خواب حضرت رسول صلى الله عليه و آله را ديد كه حسنين عليهما السلام نيز در پيش روى آن حضرت راه مى روند. آن حضرت فرمود كه كجاست پدر شما؟ اميرالمؤمنين عليه السلام، كه پشت آن حضرت بود، عرض كرد كه يا رسول اللّه! اينك حاضر 11 هستم. فرمود: «چرا حق اين مرد را نمى دهى‌؟» گفت: «اين حق اوست در دنيا كه آورده ام»؛ پس كيسه اى از پشم سفيد بدان مرد داد و رسول خدا عليه السلام فرمود كه آن را بگير و هركس از فرزندان من چيزى از تو بخواهد، ردّش نكن و ديگر بعد از اين، فقر و فاقه براى تو نيست. آن مرد گويد: از خواب بيدار شدم. آن كيسه در دستم بود. زن خود را گفتم: «بيدارى يا در خواب‌؟» گفت: «بيدارم». گفتم: «چراغ را روشن كن». چون نظر كردم، هزار دينار (طلاى هيجده نخودى) در آن كيسه بود. دفتر حساب را خواستم. معلوم شد آنچه به حساب على بن ابى طالب عليه السلام نوشته ام، بى كم وزياد هزار طلا بوده و بس. آن زن گفت:

«اى مرد! از خدا بترس و مبادا فقر و پريشانى وادارت كند كه بعضى از تجّار را فريب داده و مالش را گرفته باشى». آن مرد گفت: «نه واللّه. قضيه چنين است».

مخفى نماند كه شيخ حسن، جدّ شيخ منتجب الدين، كه كنيه اش «ابومحمد»، لقبش «شمس الاسلام»، شهرتش «حسكا» يا «حسنكا» بوده، نيز از اكابر فقهاى وقت خود، تمامى مصنّفات شيخ طوسى (متوفى به سال 460 ه‍. ق) و قاضى ابن البراج (متوفى به سال 481 ه‍. ق) و سلاّر بن عبدالعزيز ديلمى (متوفى به سال 463 ه‍. ق) را از خود ايشان خوانده و هم از ايشان اجازه داشته است و عمادالدين طبرى محمد بن على بن محمد از علماى اواسط قرن ششم هجرت نيز در كتاب بشارة المصطفى از وى روايت مى كند.

كتاب الاعمال الصّالحة و سير الانبياء والائمّة عليهم السلام و كتاب العبادات از تأليفات حسكا بوده و سال وفاتش به دست نيامد، لكن از قراين مذكوره مكشوف مى گردد كه از رجال اواخر قرن پنجم بوده و يا خود اوايل قرن ششم را نيز ديده است.

اما لفظ «حسكا» يا «حسنكا» مخفّف «حسن كيا» است و «كيا» در زبان فارسى، خصوصاً در اصطلاح مردم دارالمرز مازندران، كلمۀ تعظيم و مدح و احترام است و به معنى جناب و حضرت و رئيس و مانند آنها استعمال نمايند.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 194، ش 583]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 3، ص 267، ش 998]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 248؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 389؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 465.

بن سالم بن ابى الصقر، تميمى بغدادى، مكنّى به «ابوالمرجى»، معروف به «منتخب»، اديب نحوى عروضى و بالخصوص 12 در عروض وحيد عصر خود و در علوم عربيّه استاد ياقوت حموى سابق الذكر بود و از آثار قلمى اوست:

وى به سال 611 ه‍. ق درگذشت. مخفى نماند كه حرف چهارم لفظ «منتجب» را در معجم الادباء با حرف خاء و در «روضات» با جيم نوشته اند؛ چنانچه مذكور شد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 11، ص 178.

منتخب الدين، اسعد --> ابوالفتوح، اسعد بن محمود بن خلف

همان منتجب الدين اسعد فوق است كه در قاموس الاعلام حرف جيم آن را تبديل به خاء داده است.

مصطلح رجال است.

همدانى كوفى، ابوالجراح الكنيه، منتوف الشّهره، از خواص ابوجعفر منصور دوانقى بوده كه از شعبى روايت نموده و هيثم بن عدى طائى هم از او روايت مى نمايد. در سال 158 ه‍. ق درگذشت و ازآن رو كه موى لحيه و ريش خود را با دست برمى كنده، با همين وصف (منتوف) شهرت يافته كه شخص ريش كنده را گويند.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 358؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 10، ص 14.

مصطلح علم رجال است و رجوع بدانجا نمايند.

3010-3012. منجّم نديم، على بن يحيى بن ابى منصور (... - 275 ه‍. ق)

مكنّى به «ابوالحسن»، شاعر مورّخ منجّم، از مشاهير اهل نجوم و در نزد متوكّل، دهمين خليفۀ عباسى (232-247 ه‍. ق) و خلفاى بعد از او مقرّب و از خواص ندماى ايشان بود و به همين جهت، به «منجم نديم» شهرت داشته است. بسيار علم دوست، خانۀ او مرجع فضلا و پيوسته منشأ خير و صلاح ايشان، در صنعت سرود و غنا ماهر و راوى اشعار و وقايع عرب و از تلامذۀ اسحاق موصلى بود. شعر خوب هم مى گفته و از آثار قلمى او مى باشد:

در سال 275 ه‍. ق 13 در سامره درگذشت.

شرح حال پسرش، هارون بن على، نيز در باب كنى به عنوان ابن ابى منصور، هارون بن على خواهد آمد.

پسر ديگرش، يحيى بن على بن يحيى بن ابى منصور معروف به «ابن المنجم» و مكنّى به «ابواحمد»، نيز از افاضل عصر خود، از منجّمين و اهل فنّ هيئت و فلك، نديم مكتفى باللّه، هفدهمين خليفۀ عباسى (289-295 ه‍. ق) و بسيار مقرّب، معتزلى المذهب و از جملۀ متكلّمين بوده و با جمعى از ايشان نزد مكتفى حاضر مى شدند. تأليفات بسيارى بدو منسوب و از آن جمله است كتاب الباهر (در اخبار شعراى مخضرمين دولتين امويّه وعبّاسيّه) كه به اتمام آن موفق نشد و پسرش، ابوالحسن احمد بن يحيى، به پايانش رسانيد. يحيى شب دوشنبه سيزدهم ربيع الاول 300 ه‍. ق در 59 سالگى درگذشت و پسر مذكورش نيز اديب شاعر منجّم فقيه متكلّم و در كلام و فنون ادبيّه از رؤساى وقت خود بوده و در ذى حجۀ سال 327 ه‍. ق در 65 يا هفتاد و چند سالگى درگذشته و از آثار قلمى اوست:

در فقه به مذهب ابوجعفر طبرى مى رفته است.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 15، ص 144؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 391 و ج 2، ص 378.

بن عبداللّه يقظان، ايدجى خوزى، معروف به «غالب خوزستانى» يا «غالب خوزى»، چنانچه در مجمع الفصحاء است و در رياض العارفين نام و نسب او را بدين روش نوشته است: عبداللّه بن ابى عبداللّه منجى ثانى بن ابى حفص منجى ماضى بن عبداللّه يقظان ايدجى؛ به هرحال، وى به وفور كمالات موصوف، از فضلاى متقدّمين و صاحب مصنّفات بسيارى بوده كه از آن جمله است طراز الذّهب (در فضايل و مناقب ائمّۀ اثناعشر و اثبات حقّانيت ايشان با براهين قاطعه). با محيى الدين عربى (متوفى به سال 634 ه‍. ق) معاصر و معاشر بوده و سال وفاتش به دست نيامد و از اشعار اوست:

بى تو نفسى قرار و آرامم نيست *** بى نام تو ذات و صفت و نامم نيست

14 بى چاشنى تو در جهان كامم نيست *** بى روى تو صبح و موى تو شامم نيست

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 332؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 384.

لقب رجالى عمرو بن على و يا عمرو بوعلى بوده و موكول بدان علم شريف است.

بن عبداللّه بن سلامة بن سعد منذرى، شامى الاصل، مصرى المولد والمدفن، زكى الدين اللّقب، شافعى المذهب، ابومحمدالكنيه، از اكابر اواسط قرن هفتم هجرت مى باشد كه در فقه و تمامى علوم عربيّه و قرائات قرآنيّه وحيد عصر و شيخ الاسلام وقت خود، در تمامى فنون علم حديث بى نظير، در معرفت احكام و معانى و غرايب و مشكلات آن متبحّر و به «حافظ كبير» موصوف بود. از ابوالقاسم عبدالرحمان بن محمد قرشى تفقّه نموده و از مشايخ مكّه و دمشق و اسكندريّه و ديگر اكابر وقت استماع حديث كرده و از تأليفات اوست:

وى به سال 656 ه‍. ق در 76 سالگى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 586]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1801.

بن جعفر يا ابى جعفر، هروى، مكنّى به «ابوالفضل»، از ادباى اوايل قرن چهارم هجرت مى باشد كه نحوى لغوى و از تلامذۀ ثعلب و مبرّد بوده و در تهذيب اللّغة ازهرى از وى بسيار نقل مى كند و از تأليفات اوست:

وى در رجب سال 329 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 35]؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 99؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 67، س 13.

الصورة

عاملى، ملقّب به «زين الدين»، معروف به «منشار»، از افاضل علماى قرن دهم هجرت

نمونۀ خط شيخ على منشار (147)

قطعه مزبور آخر يك نسخه از بيان شهيد اول مى باشد كه به خط منشار بوده است.

مى باشد كه پدرزن شيخ بهائى (متوفى به سال 1031 ه‍. ق) و از تلامذۀ محقّق كركى (متوفى به سال 940 ه‍. ق) بوده 15 است. كتاب هاى بسيارى از هند آورده و در ايران بعد از وفات استاد مذكورش طرف توجه و عنايات ملوكانۀ شاه طهماسب صفوى (930-984 ه‍. ق) گرديد و در اصفهان به منصب شيخ الاسلامى مفتخر شد. همين منصب بعد از وفات او به دامادش، شيخ بهائى، انتقال يافت و سبب آمدن شيخ حسين عاملى، پدر شيخ بهائى، به بلاد عجم و تقرّب بى نهايت او در دربار شاه ايران نيز همين شيخ على منشار بوده است.

مخفى نماند دخترش نيز، كه زن شيخ بهائى بوده، كثيرالفضل، وافرالعلم، فقيهۀ محدّثه و از تلامذۀ پدرش بود. در فقه و حديث و غيره تدريس مى كرد و چهار هزار كتاب از پدرش ارثاً بدو اختصاص يافته و بعد از وفات شيخ بهائى در قيد حيات بوده است و سال وفات منشار به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 404؛ افندى، عبداللّٰه، رياض العلماء، خاتمۀ قسم اول.

16 * منشد، سليمان بن سفيان

مصطلح علم رجال است.

موكول به علم شريف رجال مى باشد.

منشى، نصراللّه بن ابى الكرم --> ابن الاثير جزرى، ابوالفتح نصراللّٰه

3017 و 3018. منصف، محمداسماعيل بن شمسا (قرن 11 ه‍. ق)

از شعراى قرن يازدهم هجرى شيراز و مردى بوده درويش مسلك كه مدتى به هند رفته و اخيراً باز به ايران برگشت و به جهت كثرت اقامت او در تهران، به «تهرانى» شهرت يافت و از اوست:

با زشتى عمل چه كند كس بهشت را *** ماتم سراست خانۀ آيينه زشت را

ايضاً

پير گشتيم و همان سرگرم راه غفلتيم *** عمر ما چون آسيا در قطع يك منزل گذشت

سال وفاتش به دست نيامد.

مخفى نماند كه شريفا، پسر ديگر شمسا، نيز شاعرى بوده خوش طبع، در اشعار خود به «كاشف» تخلّص مى كرد. مدتى هم متصدى قضاوت طرشت، از ديهات بزرگ رى بوده، در نظم و نثر نيز مهارتى بسزا داشته و از تأليفات و آثار قلمى اوست:

از اشعار اوست:

بايد چو سحاب دُر بريزى *** غربال نه اى كه خاك بيزى

عمرى است كه انجمن فسرده است *** مى در تن شيشه خون مرده است

سال وفات شريفا به دست نيامد.

منابع: نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآبادى، ص 251.

دوّيمين خليفۀ عباسى و نام اصلى او مابين «عبداللّه» و «عبيداللّه» و «منصور» بين ارباب سير محل خلاف و نظر است؛ به هرحال، پسر محمد بن على بن عبداللّه بن عباس بن عبدالمطلب، كنيه اش «ابوجعفر»، لقبش «منصور» و «ابوالدوانيق» و «دوانقى» يا «دوانيقى» مى باشد. در سال 136 ه‍. ق بعد از وفات برادرش، سفاح سابق الذكر، به خلافت او بيعت شد. هاشميّه را مقرّ خلافت نمود. به دستيارى ابومسلم خراسانى، اوّلين مؤسّس دولت عبّاسيّه، عمّ خود، عبداللّه را كه در شامات 17 اعلان خلافت داده بوده، كشت و در دوّيمين سال خلافت خود ابومسلم را نيز از خوف نفوذ و اقتدارى كه داشته، به قتل رسانيد. در سال 145 ه‍. ق بغداد را، كه از طرف ابوحنيفه موسوم به «مدينة السلام» بوده، مقرّ خلافت نموده و با رومى ها محاربه ها كرد. بلاد بسيارى از جهات سمت غربى آناطولى مسخّر نموده و در سمت ماوراءالنهر نيز به پاره اى فتوحات موفق گرديد.

در ترقيات لازمۀ علوم و فنون دايره و حمايت و تشويقات اهل علم و هنر فروگذارى نداشت و به نوشتۀ بعضى از ارباب سير - والعهدة عليه - تدوين فقه و تفسير و حديث هم در زمان او شروع شد و تا آن وقت سينه به سينه و از حفظ خاطر نقل و روايت مى كردند. خندق اطراف شهر كوفه نيز از آثار او مى باشد كه از تمامى اهالى آن شهر به حكم سرشمارى يك دانق نقره گرفته و صرف آن خندق نمود و همانا لقب «ابوالدوانيق» يا «دوانقى» يا «دوانيقى» او نيز از همين راه بوده است كه «دوانق» يا «دوانيق» جمع «دانق» است و «دانق» (به فتح و كسرنون) هم يك ششم درهم و دينار را گفته و در جمع مفتوح «دوانيق» و مكسور «دوانق» گويند. به نوشتۀ بعضى ديگر، اين لقب به جهت كثرت خساست او بوده كه يك دانق را نيز از فقرا مضايقه مى كرد و يا در مقام محاسبه يك دانق را اهميت مى داد. به شرحى كه در محل خود نگارش يافته، با علوى ها و بعضى طرفداران بنى اميّه در سر معارضه بود. چندين مرتبه حضرت امام جعفر صادق عليه السلام را از مدينه به عراق آورد و عاقبت مسمومش گردانيد.

منصور به سال 158 ه‍. ق در مكّۀ معظّمه در اثناى مسافرت حج در 63 سالگى درگذشت و پسرش، مهدى، جانشين وى گرديد و گويند كه در حين وفات منصور، معادل يك صدوشصت مليون و يا شش صد مليون درهم و بيست وچهار مليون دينار در خزانه اندوختۀ او بوده و در عهد هيچ كدام از خلفاى سلف بدين مقدار نرسيده بوده است. بارى، رجوع به مقلاص هم نمايند.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، [ج 2، ص 231]؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 176؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 10، ص 53؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4448.

18 منصور عبيدى، اسماعيل بن محمد --> قائم، محمد بن عبيداللّٰه

منصور سيّمين خليفه از فاطميّون مصر سابق الذكر و فرزند محمد بن عبيداللّٰه مى باشد.

موافق آنچه بروجردى از بحار نقل كرده، لقب رجالى محمد بن احمد هاشمى است و در جايى كه بعد از آن جملۀ «عَنْ عَمّ اَبيٖهِ‌» باشد، يعنى از عموى پدر خود روايت نمايد، مراد از آن عيسى بن احمد بن عيسى بن منصور است.

منطقى، امير حسين --> ميبدى، امير حسين

منطقى، محمد بن طاهر بن بهرام --> ابوسليمان، محمد بن بهرام

از شعراى اواخر قرن سيزدهم هجرى شيراز مى باشد كه به «منعم» متخلّص، از قيود علايق مستخلص، پيرى بوده صافى نهاد، در خط نستعليق اوستاد و از اوست:

مانند گلبنى كه به ويرانه گل كند *** آگه كسى نشد ز بهار و خزان ما

ايضاً

مرا پروانه سان آتش به جان است *** كه يارم شمع بزم ديگران است

ايضاً

به جز لطفى كه او با ما ندارد *** كدامين لطف سرتاپا ندارد

نصيب جان هركس نيست ورنه *** بلايى نيست كآن بالا ندارد

در آثار عجم گويد: در سال 1297 ه‍. ق از صحن بى بى دختران عبور مى كردم كه حفّار، قبرى حفر مى كرد. منعم نيز بر سر آن قبر نشسته بود و پس از اظهار مهربانى گفت: اين قبر را براى خودم تهيه مى نمايم و مادّۀ تاريخ خودم را نيز «يا غفور» ديده ام تا اينكه به فاصلۀ چند روزى وفات يافت و در همان قبر مدفون گرديد.

منابع: فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 568.

19

منقرى

منقرى⁽¹⁾

عطار كوفى منقرى، مكنّى به «ابوالفضل» يا «ابوالمفضل»، مورّخ اخبارى شيعى امامى صالح الامر و مستقيم الطريقه كه ممدوح بعضى از اكابر علماى رجال بود. در هريك از جمل و صفين و غارات و مقتل حسين عليه السلام و مناقب و نهروان و غير آنها كتابى تأليف داده است. از ابومخنف (متوفى به سال 157 ه‍. ق) روايت كرده و در سال 212 ه‍. ق

درگذشت. مخفى نماند كه اين تاريخ وفات نصر و روايت او از ابومخنف، چنانچه مذكور شد و مصرّح به بعضى از اهل فن مى باشند، منافى اصحاب باقر عليه السلام بودن اوست؛ چنانچه از شيخ طوسى نقل شده و تحقيق زائد موكول به كتب مربوطه است.

منابع: زركلى، خيرالدين، الاعلام؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 225؛ كتب رجاليه.

(بر وزن محسن يا محدّث) موكول به علم رجال است.

بن يعقوب يا قوس بن احمد، دامغانى، از اساتيد شعراى نامى و اكابر بلغا و سخنوران ايرانى و حكيمى است دانشمند و خردمند كه در تحصيل كمالات متنوعه رنج ها كشيده و گنج ها برده است. در هر علمى حظّى وافى داشت و ازآن رو كه در بدايت حال مدّاح فلك المعالى امير منوچهر بن شمس المعالى قابوس بن وشمگير از سلسلۀ آل زيار بوده، به «منوچهرى» تخلّص مى نمود تا بعد از وفات امير مذكور در سال 411 ه‍. ق از گرگان به غزنه رفته و قصيده اى در مدح عنصرى سابق الذكر گفت. در مجلس او به همۀ شعراى وقت، حتى فردوسى و فرّخى نيز مقدّم بوده و هم به معرفى او به دربار سلطان محمود غزنوى راه يافت و در سلك شعراى دربارى منسلك گرديد و مدايح بسيارى دربارۀ سلطان معظّم گفت و به جايزه هاى 20 شاهانه نائل گرديده و ثروت بسيارى اندوخت. بعد از وفات سلطان، در دربار پسرانش، سلطان محمد و سلطان مسعود، نيز تقرّب يافت، بلكه در دربار سلطان محمد منصب ترخانى نيز داشته كه هر وقتى خواستى، بى رخصت و اجازه حق حضور مجلس سلطان را داشتى و كسى را حق ممانعت نبودى. در سال 432 يا 440 ه‍. ق وفات يافت و از اشعار مشهوره اش قصيدۀ لاميه اى است كه مطلع آن، اين است:

الا يا خيمگى! خيمه فروهل *** كه پيشاهنگ بيرون شد ز منزل

نيز از اشعار اوست كه در وصف فصل پاييز گفته است:

آمد خجسته مهرگان، جشن بزرگ خسروان *** نارنج و نار و ارغوان، آورد از هر ناحيه

نرگس همى در باغ در، چون صورتى از سيم و زر *** وآن شاخه هاى مورد بر چون گيسويى پرغاليه

آن نارها بين ده رده، بر ناربن گرد آمده *** چون حاجيان درهم شده در روزگار ترويه

هدايت گويد: شنيده ام كه منوچهرى سى هزار بيت شعر داشته، ولى جز سه هزار از آنها به دست نيامده است. ديوانى كه از منوچهرى متداول و نسخ خطّى و چاپى آن در دسترس مردم مى باشند، همانا گردآوردۀ هدايت است كه در پاريس و دو مرتبه هم در تهران چاپ ويك نسخۀ خطّى آن به شمارۀ 291 و يك نسخۀ ديگر نيز به ضميمۀ ديوان عنصرى به شمارۀ 389 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است.

به نوشتۀ قاموس الاعلام، منوچهرى از شاگردان سنجرى، به لقب «نجم الدين» و «شصت كله» ملقّب، در اصل از اهالى بلخ بوده و اخيراً به غزنه رحلت نمود. وفاتش هم در سال 483 ه‍. ق بوده است و از معاصر بودن عنصرى (متوفى به سال 431 ه‍. ق) و سلطان مسعود غزنوى (متوفى در حدود سال 434 ه‍. ق) صحت تاريخ فوق مكشوف و اشتباه قاموس الاعلام در تاريخ وفاتش روشن مى گردد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 249؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 542؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4455.

بن عزالدين محمد بن محمد بن عبدالسلام، منوفى، شافعى، مكنّى به «ابوالعباس»، ملقّب به «شهاب الدين»، معروف به «ابن عبدالسلام»، مؤلف كتاب الفيض المديد فى اخبار النّيل السّعيد مى باشد كه در سال 931 ه‍. ق 21 در 84 سالگى درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1807.

منهاجى، محمد بن بهادر --> زركشى

شافعى المذهب، خلوتى الطريقه، منيرالشّهره، از اكابر صوفيّه مى باشد كه در حدود شصت سال به روزه مداومت داشت. در آخر عمر نابينا شد. در خانۀ خود منزوى گرديد. به ذكر و تدريس اشتغال داشته و از تأليفات اوست:

وفات او در يازدهم رجب 1199 ه‍. ق در صد سالگى در مصر واقع شد و در جامع ازهر به جنازه اش نماز خواندند.

منابع: مرادى، محمدخليل، سلك الدرر فى اعيان القرن الثانى عشر، ج 4، ص 122.

بن عمر بن صالح بن احمد بن سليمان، حنفى المذهب، طرابلسى الاصل، منينى المولد، دمشقى المنشأ والمدفن، از افاضل علماى حنفيّۀ قرن دوازدهم هجرت مى باشد كه در سال 1089 ه‍. ق در قريۀ منين نامى از قراء دمشق متولد شد. بعد از قرائت قرآن مجيد در سيزده سالگى به دمشق رفت. بعد از تحصيل مقدمات لازمه در حوزۀ شيخ عبدالغنى نابلسى و اكثر اكابر وقت به تكميل مراتب عاليۀ علميّه پرداخت. در تمامى علوم متداوله، خصوصاً در فنون ادبيّه يدى طولا و دستى توانا داشت. تمامى مدت عمر خود را در جامع اموى و عادليۀ كبرى تدريس كرده و از تأليفات اوست:

وفات منينى 22 به سال 1172 ه‍. ق در دمشق واقع گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1808.

از شعراى فرس و در اصل از قصبۀ موهان از توابع شهر لكهنوى هند بود؛ پس قاضى القضات كلكته شد و بعضى از كتب فقه را از عربى به پارسى ترجمه نموده و از اوست:

گل به بلبل واشد و هم شمع با پروانه سوخت *** هركسى را بهره از يارش بود الاّ مرا

در سال 1236 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4460.

از شعراى فارس قرن يازدهم هجرت بوده كه به هندوستان رفته و به رفاهيّت زيسته و از اشعار اوست:

دارم گله اى از تو اگر حوصله دارى *** اما تو كجا حوصلۀ اين گله دارى‌؟

در سال 1024 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4460.

شاعرى است بدخشانى كه ديوان شعرى شش هزار بيتى به نام يوسف و زليخا داشته و در سال 979 ه‍. ق در شهر اگره از بلاد هند درگذشته و شعر و اسم و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4461.

(شش شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

بن على بن احمد عبدالصمد، نيشابورى، مكنّى به «ابوصالح»، معروف به «مؤذن»، مفسّر صوفى، فقيه محدّث عامى، حافظ و متولّى اوقاف محدّثين بوده و در منارۀ مدرسۀ بيهقيّۀ نيشابور فقط به قصد قربت اذان مى گفته است و از آثار قلمى او تاريخ مرو مى باشد و در نهم رمضان 470 ه‍. ق در 82 سالگى درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الادباء، ج 3، ص 224.

23 3030. مؤذن، محمد بن على (... - 433 ه‍. ق)

هروى، نحوى لغوى، مكنّى به «ابوسهل»، معروف به «مؤذن»، از ادباى قرن پنجم هجرت بوده و از آثار قلمى اوست:

وى در سيّم محرّم 433 ه‍. ق در 61 سالگى در مصر درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 69]؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 263؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 727.

سبزوارى خراسانى، معروف به «مؤذن»، از مشاهير عرفا و فضلاى عهد شاه عباس ثانى صفوى كه طريقت ذهبيّه را مى پيموده، بلكه سلسلۀ عرفاى ذهبيّه بدو منتهى بوده و از تأليفات اوست كتاب تحفۀ عباسى كه بر يك مقدّمه و دوازده باب مشتمل و معنى صوفى و تصوف و عقايد صوفيّه و فضيلت علم و زهد و صحت و سكوت و شب بيدارى و عزلت و ذكر و توكل و رضا و تسليم و ديگر مراحل سير و سلوك را حاوى و در سال 1077 ه‍. ق به نام شاه تأليفش داده و در اين اواخر مستقلاً و يك مرتبه نيز در حاشيۀ سبع المثانى در تهران چاپ شده و تأليفات ديگرى نيز بدو منسوب و از اشعار اوست:

عارف اسرار يار مى شود آن شيرمرد *** كز سخن نيك و بد گشت به عالم خموش

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 229؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 452.

موكول به علم رجال است.

موصلى

موصلى⁽¹⁾

موصلى، ابراهيم بن ماهان --> نديم، ابراهيم بن ماهان بن بهمن

24 موصلى، على بن ابى الوفاء سعد --> مهذب الدين، على بن ابى الوفاء سعد

موفق الدين، احمد بن قاسم --> ابن ابى اصيبعه، احمد

موفق الدين، احمد بن محمد بن عباس --> ابوطاهر، احمد بن محمد بن عباس

از مشاهير شعراى عرب مى باشد، بلكه اديبى بوده كامل، فقيهى فاضل، به «قاسم» معروف، به «ابوالمعالى» موصوف و برادر ابن ابى الحديد مشهور و از اشعار اوست:

قمر عدمت عواذلي فى عشقه *** بل ما عدمتُ تزاحم العُشّاقِ

يبدو فتسبقه العيون و إنها *** مأمورة بالغمض والإطراقِ

عيناى قد شهدا بعشقك إنّما *** لك ان تقول هما من الفُساقِّ‌

در سال 656 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 593.

موفق الدين، احمد بن يوسف --> كواشى

بن ابى الفتح الياس بن جرجس مطران، طبيب نصرانى، ملقّب به «موفق الدين»، مكنّى

به «ابن المطران»، از مشاهير اطبّاى قرن ششم هجرت مى باشد كه علاوه بر مهارت بى نهايت علم طب، در علوم ادبيّه و حكميّه نيز دستى توانا داشت. نخست براى تحصيل علوم دينيّۀ نصرانيّت به بلاد روم رفت؛ سپس طب و علوم مذكوره را در بغداد از ابن التلميذ و ديگر اكابر وقت اخذ نمود. اخيراً در دمشق حكيم باشى مريض خانۀ نورالدين بن زنگى بوده و مشمول مراحم بى كران ملك ناصر 25 صلاح الدين ايّوبى، پادشاه مصر، گرديد تا به سال 587 ه‍. ق در همان جا درگذشت و در اواخر عمر موفق به دين مقدّس اسلامى گرديد و از تأليفات اوست:

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ص 171؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4485.

از مشاهير اطبّاى اسلامى اوايل قرن هفتم هجرت مى باشد كه نخست در دمشق به تحصيل فقه اشتغال داشت. اخيراً به تحصيل طب پرداخت. در نتيجۀ كثرت مهارتى كه در هر دو قسمت علمى و عملى طب داشته و فقراى بيماران را طبابت مجّانى مى كرده، بلكه دوا و غذاى ايشان را نيز از مال شخصى خودش مى بخشيده، شهرت بى نهايت يافت و حكيم باشى بيمارستان مذكور فوق گرديد و به سال 604 ه‍. ق در شصت سالگى درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4486.

بن محمدعلى يا محمد بن على بن سعد، شافعى موصلى الاصل، بغدادى المولد والمدفن، موفق الدين و تاج الدين اللّقب و ابن اللبادالكنية والشّهره، از مشاهير علما و ادبا و حكماى اسلامى مى باشد كه در نحو و لغت و حديث و كلام و علوم ادبيّه و طب و فنون حكمت و فلسفه علاّمۀ عصر خود به شمار مى رفت. به كتب ارسطو علاقۀ مفرط و اهتمام تمام داشته و در فهميدن مقاصد آنها متفرد بود. سياحت هاى بسيارى در شام و روم و مصر و نواحى ديگر كرده و در اكثر آنها به تدريس علوم متنوعه

اشتغال داشت. مدتى در قاهره اقامت گزيده و راتبه هاى بسيارى از اولاد صلاح الدين ايّوبى ديد. در گران سالى مصر، كه در آن اوان حادث و نفوس بسيارى تلف شده بودند، كتابى تأليف داد و هر چيز حيرت آور را كه خودش مشاهده كرده و يا از مشاهده كننده شنيده بود، در آن جمع و مندرج ساخت و آن را به كتاب الافادة والاعتبار فى الامور المشاهدة والحوادث المعاينة بمصر موسوم داشت و در تونجه چاپ، در پاريس نيز با ترجمۀ فرانسوى، در مصر نيز يك مرتبه تنها و يك مرتبه هم با 26 ترجمۀ لاتينى به نام مختصر اخبار مصر (او العبر والخبر فى عجائب مصر) چاپ شده و همين است كه گاهى آثار مصر هم گويند مصنّفات بسيارى دارد:

در سال 629 ه‍. ق - مطابق 1231 م - در 72 سالگى درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 661؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 7، ص 37؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1292.

3036 و 3037. موفق الدين، عبداللّه بن احمد (... - 622 ه‍. ق)

بن محمد بن احمد بن قدامة بن مقدام، حنبلى مقدسى دمشقى صالحى، جماعيلى الولاده، ابومحمدالكنيه، از مشاهير علماى عامّه مى باشد كه در بلاد بسيارى سياحت ها كرده، علوم متنوعۀ معموله را از اكابر وقت فراگرفت. در فقه و حساب و هيئت و علوم ادبيّه دستى توانا داشت، بلكه به نوشتۀ بعضى، علوم ظاهر و باطن را جامع و مريد و شاگرد شيخ عبدالقادر گيلانى بوده و از تأليفات اوست:

در سال 620 يا 622 ه‍. ق در سنّ هشتاد سالگى درگذشت و بنا به تاريخ دوّيمى، جملۀ «نور على نور» مادّۀ تاريخ اوست.

مخفى نماند كه عموى صاحب ترجمه، عبدالرحمان بن محمد بن احمد بن قدامه جماعيلى حنبلى مقدسى صالحى، ملقّب به «شمس الدين» نيز فقيه زاهد، از مشاهير فقها و محدّثين وقت حنبليّه مى باشد كه از ابوالفرج جوزى و ديگر اجلاّى محدّثين وقت استماع حديث نموده و از اكابر مشايخ محيى الدين نورى، شيخ الاسلام و قاضى القضات شامات و نخستين كسى است كه در آن نواحى متصدى قضاوت حنابله بوده است. كتاب المقنع مذكور 27 فوق را در ده مجلّد شرح كرده و همين شرح او مى باشد كه به شافى موسوم و به شرح كبير معروف است. وفاتش به سال 682 ه‍. ق در 85 سالگى واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3074 و 3107؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 7، ص 36؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 213.

موفق الدين، عمر بن محمد --> ابن طبرزد

بن عيسى بن عبدالواحد بن سليمان، مكنّى به «ابوالقاسم»، نحوى قارى، شاعر ماهر، محدّث كثيرالمشايخ بود كه از هزاروپانصد نفر از مشايخ حديث روايت كرد و از مشاهير ادبا مى باشد و تأليفات و آثار قلمى بسيارى بدو منسوب دارند:

در سال 629 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 808]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 84، س 17 و ص 508.

موفق الدين، محمد بن على بن محمد --> رحبى، محمد بن على

بن محمد بن قائد، موفق الدين اللّقب، بحرانى الولاده، اربلى الاصل والنّشأه، از مشاهير شعراى عرب اواخر قرن ششم هجرت مى باشد كه در علوم عربيّه بر ديگران تقدّم داشت. كتاب اقليدس را حل كرده و در كودكى به نظم شعر پرداخته و اين دو بيت را دربارۀ غلامى مليح سهم نام، كه موى بر رخسارش دميده بوده، گفته است:

قالوا التحى السهم قلتُ حصن *** حاشاك فالآن لايَطيشُ

فالسهم لاينفذ الرمايا *** إلّا اذا كان فيه ريش

در شب يكشنبه سيّم ربيع الآخر 585 ه‍. ق در اربل درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 128.

28 موفق الدين، مظفر بن ابراهيم --> ابن جماعه، مظفر بن ابراهيم

موفق الدين، هبة اللّه بن زيد --> ابن جميع

موفق الدين، هبة اللّٰه بن صاعد --> ابن التلميذ

موفق الدين، يعيش بن على --> ابن يعيش، يعيش بن على بن يعيش

الصورة

سيد محمد مولا تبريزى (148)

معروف به «مولانا» بن سيد عبدالكريم موسوى، از علماى تبريز عصر حاضر و از اصدقاى اين نگارنده مى باشد كه داراى اخلاق فاضله و ملكات حميده بود. نخست مقدمات و ادبيّات متداوله را در تبريز خواند. به سال 1312 ه‍. ق در حدود نوزده سالگى براى ادامۀ تحصيلات علميّه به عتبات عرش درجات مشرّف شد. در حوزۀ درس استدلالى فقهى و اصولى فاضل شرابيانى، شريعت اصفهانى، شيخ هادى تهرانى و بعضى از اكابر ديگر حاضر گرديد. قسمتى از معقول را نيز از ميرزا احمد شيرازى خواند تا به اجازۀ اجتهادى و روايتى اساتيد خود نائل آمد و در اوايل سال 1321 ه‍. ق باز به تبريز مراجعت نمود و به تدريس و تأليف اشتغال يافت و

از تأليفات اوست:

شب جمعه هيجدهم جمادى الاولى 1363 ه‍. ق در تبريز به رحمت ايزدى پيوست.

رؤيايى كه در ضمن شرح حال حاج ميرزا محمود شيخ الاسلام مذكور داشتيم و يا نظير آن را به والد معظّم صاحب ترجمه نيز منسوب دارند.

منابع: اطلاعات متفرقه.

29 3041. مولانازاده، احمد (... - 791 ه‍. ق)

بن ركن الدين ابى يزيد بن محمد، سرابى حنفى، ملقّب به «شهاب الدين»، معروف به «مولانازاده»، از اكابر علماى حنفيّه، در معانى و فقه حنفى و دقايق عربيّه، مقدّم، در نظم و نثر نيز دستى توانا داشت. در كمتر از بيست سالگى تدريس مى كرد. به هرجا كه مى رفت، محض پاس مراتب فضلى او مورد احترام و تجليل اهالى مى شد. اخيراً به مسلك تصوف گراييد و به سال 791 ه‍. ق در اثر حسد بعضى از رقبا، كه نوعاً در اين صنف در حكم غريزۀ ثانوى مى باشد، مسموماً درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 99، س 35.

از افاضل عهد شاه سليمان صفوى و از معاصرين علاّمۀ مجلسى (متوفى به سال 1111 ه‍. ق) بوده و از تأليفات اوست:

به شمارۀ 1818 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ 2. الفوائد الاصوليّة السّليمانيّة (كه به سال 1084 ه‍. ق در اثبات حقّانيّت فرقۀ اثناعشرى و فرقۀ ناجيه بودن شيعۀ اماميّه ايضاً به نام شاه تأليف داده است).

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 429.

عالم فاضل، عابد زاهد، فقيه قارى شاعر، متخلّص به «مولوى»، از افاضل اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرى شيراز مى باشد كه بالخصوص در علم تجويد و قرائت قرآن مجيد در درجۀ كمال بود. در سال 1307 ه‍. ق در شيراز وفات يافت. در تكيۀ حافظيّه مدفون شد و از اشعار او به دست نيامد.

منابع: فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 439.

بلخى الاصل والمولد والمنشأ، رومى قونيوى الموطن والمدفن، ملقّب به «جلال الدين»، معروف به «مولوى معنوى» و «ملاى رومى» و «مولاناى رومى»، حكيمى است عارف باهر، شاعر ماهر، از 30 اكابر عرفا و پيشوايان طريقت و اهل اسرار كه صيت و آوازۀ او در تمامى اقطار در نهايت اشتهار، در اصول عرفان و طريقت طاق و يگانۀ آفاق، نسب او به ابوبكر خليفه موصول و طريقت مولويّه از سلاسل عرفا بدو منسوب مى باشد. ولادتش به سال 604 ه‍. ق در شهر بلخ واقع شد و هم در آنجا نشئت يافت و هريك از دو جملۀ «مولوى مهتاب دين» و «مولوى پير مكرم» مادّۀ تاريخ ولادت مى باشد.

قاضى نوراللّه شوشترى گويد: در پنج سالگى الهام غيبى بدو رسيد. در شش سالگى در هر سه چهار روز يك مرتبه افطار مى كرد؛ عاقبت در فقر و عرفان از اكابر اهل ذوق و وجدان گشت و در علوم ظاهرى و باطنى يگانۀ دهر گرديد. مشهور است كه قريب به چهارصد طالب علم در حلقۀ درس وى جمع شده و هركدام به اندازۀ استعداد خود استفاده مى نمودند.

يكى را بهره مخمورى و مستى *** يكى را رستن از پندار و هستى

الصورة

تصوير منسوب به ملاى رومى (149)

انتهى كلام القاضى ملخصاً.

مولوى در نو سالگى به مصاحبت پدرش، كه مجملى از شرح حال او را به عنوان سلطان العلماء، محمد بن حسين نگارش داده ايم، به سياحت بعضى از بلاد روم پرداخت و به زيارت بيت اللّه مشرّف شد. در اين اثنا با فريدالدين عطّار ملاقات نمود و از طرف آن پير روشن ضمير به موفقيت بى نهايت درخشان آينده مستبشر گرديد تا بعد از مراجعت از آن مسافرت به قونيه رفته و مشمول مراحم شاهانۀ سلطان علاءالدين سلجوقى شد و بعد از وفات پدر متمكن مسند تدريس بود.

در نتيجۀ كمالات فوق العاده در زمانى اندك شهرت بسيار يافت. افاضل هر ديار از بلاد بعيده در حوزۀ وى حاضر و بسا بودى كه در اثناى راه رفتن نيز از وى جدا 31 نمى شدند و اكثر اشكالات علمى را با بيانات وافيۀ او در آن حال حل مى نمودند. بعد از مدتى در اثر جذبات و لذايذ روحانى، كه در سفر مكّه از مذاكرات عرفانى بعضى از اكابر طريقت جاگير قلب او شده و به مشام جانش رسيده بود، به اصول طريقت وتصوف گراييد تا آنكه شمس تبريزى معروف سابق الذكر حسب الاشارۀ پير خود، شيخ ركن الدين زركوبى، به قونيه رفت. مولوى دست ارادت بدو داده و مجذوب او گرديد و ديوان معروف به [ديوان] شمس را هم به نام او در رشتۀ نظم آورد. از اهتمام علوم رسمى ظاهرى منصرف گرديد و به طى مراحل عرفان و تصوف اشتغال ورزيد. در موقع تبعيد شمس به مصاحبت او به تبريز رفته و عاقبت

باز به قونيه مراجعت كرد و به سال پنجم جمادى الآخرۀ 670 يا 672 ه‍. ق در همان جا درگذشت. بنابر دويمى، كه اقرب به صحت است، جملۀ «شاه دين نور الهى» مادّۀ تاريخ سال وفات اوست. كلمات حقايق سمات مولوى بسيار است. كتاب مثنوى او حاوى مراحل عرفان و تصوف و اخلاق و شهرۀ آفاق مى باشد كه بارها در ايران و غيره چاپ شده و در اثبات تبحر فضلى عرفانى و جلالت قدر و متانت رأى و كثرت فهم و رزانت طبع و توسّع فكر او برهانى قاطع بوده و خودش در وصف آن گويد:

هر دكانى راست كالاى دگر *** مثنوى دكّان فقر است اى پسر!

مثنوىّ ما دكان وحدت است *** غير واحد هرچه بينى آن بت است

عابدين پاشا در شرح آن كتاب، اين دو بيت را به جامى نسبت داده كه دربارۀ جلال الدين رومى و اين كتاب مثنوى او گفته است:

آن فريدون جهان معنوى *** بس بود برهان ذاتش مثنوى

من چه گويم وصف آن عالى جناب *** نيست پيغمبر ولى دارد كتاب

لكن بنابر مشهور، همين بيت ثانى را به شيخ بهائى منسوب دارند. بارى، همين كتاب مثنوى 32 محل توجه عالم و عامى، امامى و غيرامامى بوده و شروح بسيارى بر آن نوشته اند:

بنابر مشهور كتاب مثنوى شش مجلد بوده و همين است كه بارها چاپ شده است. ولى شيخ اسماعيل انقروى، شارح مذكور فوق مثنوى، پس از آنكه رشتۀ قلم او به نگارش

شرح جلد پنجمى رسيده، يك جلد هفتمى نيز پيدا كرده و بعد از مطالعه و مداقه در مزايا و نكات و دقايق آن قطع و يقين كرده است بر اينكه آن نيز مثل شش جلد مشهورى از آثار انفاس مولوى مى باشد. آن را نيز شرح كرده و در اوّل آن شرح گويد:

«الحمد للّه الذى جعل المثنوى المولوى مثل السموات السبع...» و به اعتراضات منكرين آن، كه از مولوى بودنش را شديداً انكار مى نمايند، جوابات بسيارى داده و حاصل آنها آنكه ايشان در اثر حسد و عدم ممارست به مزاياى كلام مولوى و قدرت نداشتن بر تشخيص و تمييز آن از كلمات ديگران، همين جلد هفتمى را از او ندانند.

بارى، از اشعار ديباچۀ همين جلد هفتمى است:

چون كه از چرخ ششم كردى گذر *** بر فراز چرخ هفتم كن مقر

سعدالاعداد است هفت اى بوالهوس! *** زآنكه تكميل عدد هفت است و بس

كوكب سيّار هفت و هفته هفت *** هريكى از وى شده تابان و تفت

هم سما را آفريده هفت طاق *** قوله سبع سماوات طباق

تا آنكه گويد:

اى ضياءالحق حسام الدين سعيد *** دولتت پاينده فقرت بر مزيد

33 در جايى ديدم كه ديوانى موسوم به غنچۀ صدبرگ در اصول طريقت و حقيقت و شريعت نيز علاوه بر مثنوى مشهور از آثار قلمى مولوى مى باشد و به نام نصاب مولوى معنوى در بمباى چاپ سنگى شده است. در جاى ديگر ديدم كه مولوى علاوه بر مثنوى يك ديوان شعر سى هزار بيتى هم داشته و بعضى رساله هاى متفرقه نيز بدو منسوب دارند و تحقيق اين مراتب در صورت اقتضا موكول به كتب مربوطه مى باشد. اشعار مثنوى از كثرت شهرت محتاج به نقل نيست و بعضى از اشعار ديگر منسوب به مولوى را تذكر مى دهد:

هر ديده كه در جمال جانان نگرد *** شك نيست كه در قدرت يزدان نگرد

بيزارم از آن ديده كه در وقت اجل *** از يار فرومانده و در جان نگرد

ايضاً

كى باشد و كى باشد و كى باشد و كى *** مى باشد و مى باشد و مى باشد و مى

من باشم و من باشم و من باشم و من *** وى باشد و وى باشد و وى باشد و وى

ايضاً

اى شاه جسم و جان ما! خندان بكن دندان ما *** سرمه بكش چشمان ما اى چشم جان را توتيا!

ما كوى سرگردان تو اندر خم چوگان تو *** گه خوانى اش سوى طرب گه رانى اش سوى بلا

جان را تو پيدا كرده اى مجنون و شيدا كرده اى *** گه عاشق كنج خلا گه عاشق روى و ريا

طرفه درخت آمد كز او گه سيب رويد گه كدو *** گه زهر رويد گه شكر، گه درد رويد گه دوا

گه خار رويد، گاه گل گه سركه گردد، گاه مل *** گاهى دهل زن گه دهل تا مى خورد زخم عصا

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 130]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 249؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 737؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 143؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 91؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 3، ص 1825؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 3، ص 41.

از شعراى ايران مى باشد كه اصلاً اصفهانى بود. بيشتر در سنجان امرار حيات مى كرد.

اكثر خطوط را بسيار خوب مى نوشت. در سال 1206 ه‍. ق درگذشته و از اوست:

شب ها در آب و آتشم از اشك و آه خويش *** درمانده ام چو صبح به روز سياه خويش

ظاهراً لفظ «مولى» تخلّص شعرى او بوده است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4488.

مولى مروّج، شيخ على بن عبدالعالى كركى --> محقق كركى

34 3046-3050. مؤمن

تخلّص شعرى چند تن از شعراى ايرانى است كه به طور اجمال تذكّر مى دهد:

الف) ملاحسين يزدى از تلامذۀ ملاّ ميرزا جان شيرازى (متوفى به سال 994 ه‍. ق) كه در اكثر علوم و فنون متنوعه با بهره بوده و از اوست:

مؤمن! به بدى نيست كسى مانندت *** وين طرفه كه خلق نيك مى خوانندت

يك چند چنان بدى كه خود مى دانى *** يك چند چنان باش كه مى دانندت

ب) دامغانى كه نام و مشخّص ديگرش به دست نيامد و از اوست:

فرنگ زاده! نگاهى بكن به مؤمن بيدل *** شوم فداى صنم خانه اى كه كافرش است اين

ج) سبزوارى كه با تقى اوحدى (متوفى به سال 1030 ه‍. ق) معاصر و نام او نيز مجهول و از اوست:

اوّل همه جام آشنايى دادى *** آخر ز پى اش زهر جدايى دادى

چون كشته شدم نگفتى اين كشتۀ كيست *** داد از تو كه داد بى وفايى دادى

د) مير محمد استرآبادى كه از اكابر سادات و علماى آنجا و مدتى معلّم شيخ حيدر صفوى (متوفى به سال 893 ه‍. ق) بوده و اخيراً به هندوستان رفته و از اوست:

اى كه گفتى عشق را درمان به هجران كرده اند *** كاش مى گفتى كه هجران را چه درمان كرده اند

ه‍) محمد بن ميرزا بديع الزمان بن سلطان حسين بايقرا كه شاعرى بوده شيرين زبان، در هيجده سالگى تكميل علوم كرد. در سال 930 ه‍. ق به امر پدرش، كه مست بوده، به دست برادر خود، ابوالحسن ميرزا، مقتول شد و از اشعارى است كه در همان حال قتل گفته است:

ناجوانمردى كه بى جرمم در اين سن مى كشد *** كافرى سنگين دلى گشته است مؤمن مى كشد

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4489.

مؤمن، امير محمد مؤمن --> حكيم مؤمن

بن ابى طريفه بجلى كوفى صيرفى، كه گاهى به جدش نيز منسوب داشته و «محمد بن نعمان» هم گويند، از 35 ثقات اصحاب حضرت امام صادق و امام كاظم عليهما السلام مى باشد، بلكه به فرمودۀ بعضى از علماى رجال، از حضرت سجّاد عليه السلام و حضرت باقر عليه السلام نيز روايت نموده است. كنيه اش «ابوجعفر»، لقبش «احول»، بسيار حاضرالجواب، متكلّم حاذق و كثيرالعلم بود و به مدلول بعضى از آثار دينيّه، محبوب ترين مردمان از مردگان و زندگان نزد حضرت امام صادق عليه السلام عبارت بوده اند از: زراره، محمد بن مسلم، يزيد بن معاويۀ عجلى و همين ابوجعفر احول. ابوجعفر در طاق المحامل كوفه دكان صيرفى داشته و به همين جهت، در ميان خاصّه به «طاقى» و «صاحب الطاق» و «مؤمن الطاق» و گاهى به «شاه طاق» موصوف و ملقّب بوده و به جهت خبرتى كه در عمل صيرفى داشته و گفته هاى او مطابق واقع درآمدى و يا به هر سببى كه بوده، در اصطلاح بعضى از عامّه، به «شيطان الطاق» موصوفش دارند. اينكه در قاموس گفته طاق قلعه اى است در طبرستان كه مسكن محمد بن نعمان شيطان الطاق بوده، اشتباه و از اغلاط آن كتاب است. چنان كه اشاره شد، متكلّم حاذق جدلى بوده و به مدلول بعضى از اخبار وارده،

در باب امامت حضرت امام صادق عليه السلام با زيد بن على بن الحسين عليه السلام مناظره ها كرده و ملزمش گردانيده و با ابوحنيفه نيز مناظراتى داشته است.

روزى بعد از وفات امام صادق عليه السلام ابوحنيفه گفت: «امام تو وفات يافت». گفت: «بلى، لكن امام تو تا قيامت نمى ميرد. فَهُوَ مِنَ الْمُنْظَرٖينَ اِلىٰ يَوْمِ الْوَقْتِ المَعْلوُمِ‌». نيز روزى ابوحنيفه از او پرسيد كه معتقد رجعت هستى يا نه‌؟ گفت: «بلى. رجعت حق است».

گفت: «پس پانصد دينار (طلاى مسكوك هيجده نخودى) به من قرض بده كه در رجعت پس مى دهم». گفت: «قبول دارم، به شرط اينكه كسى ديگر ضمانت نمايد كه رجعت تو به همين شكل امروزى انسانى خواهد بود، زيرا كه رجعت مردم، فراخور اعمال خودشان مى باشد و مى ترسم كه رجعت تو به شكل غيرانسانى بوده و من تو را نشناسم و حق من ضايع گردد». نيز ابوحنيفه حكم متعه را از او استفسار نمود. گفت:

«حلال است». ابوحنيفه گفت: «پس زنان خودت را امر كن كه متعه شوند و از اين ممرّ كسب مال و معيشت نمايند». گفت: «مقامات مردم محفوظ مى باشد و چنين نيست كه هر كار حلال مناسب مقامات و شئونات هركس باشد. تو در نبيذ 36 چه مى گويى‌؟» ابوحنيفه گفت: «حلال است». گفت: «زنان خود را امر كن كه در دكاكين نشسته و نبيذفروشى كنند و براى تو كسب مال و معيشت نمايند» و غير اينها و بسيارى از آنها در فهرست ابن النديم مذكور است. از تأليفات اوست:

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 250 و خاتمه؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 192؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 71؛ كتب رجاليه.

ابوسعيدالكنيه، آلوسى الولاده، دجيلى المنشأ، بغدادى المسكن، مؤيدالشّهره، از مشاهير شعراى قرن ششم هجرى عرب مى باشد كه نخست در زمان مسترشد باللّه عباسى (512-529 ه‍. ق) به سمت چاووشى داخل خدمت شد. اخيراً در خدمت سلطان مسعود بن ملكشاه سلجوقى (529-547 ه‍. ق) از ملوك ايرانى، داخل گرديده و غزليّات و مدايح و هجويّات بسيارى گفت و به سبب هجويّه اى كه در حق

مقتفى لامراللّه، سى ويكمين خليفۀ عبّاسى (530-555 ه‍. ق) گفته بوده، ده سال حبس شد و به سال 555 ه‍. ق در موقع جلوس مستنجد باللّه از زندان خلاص گرديد و در اثر تاريكى زندان چشم هايش كم نور شده بود تا اينكه به موصل رفته و در سال 557 ه‍. ق در آنجا وفات يافت و از اشعار اوست:

رسلوا فآتيت الدموع لبعدهم *** من بعدهم و عجبت اذ انا باقِ

و علمت أنّ العود يقطر مائه *** عند الوقود لفرقة الاوراقِ‌... -

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4494.

مؤيدالدوله، اسامة بن مرشد --> ابن منقذ

مؤيدالدوله، بوية بن ركن الدوله حسن --> آل بويه

مؤيدالدوله از حكام ديالمه بود.

عرضى يا عروضى دمشقى، از اكابر دانشمندان قرن هفتم هجرت مى باشد كه در حكمت و فلسفه بهره اى بسزا 37 داشت. در هندسه و آلات رصدى نجومى سرآمد ابناى زمان خود بود. يك آلت رصدى براى ملك منصور، حكمران حمص، تعبيه كرده بود.

براى شركت و كمك در رصد خواجه نصير طوسى به امر هلاكو از دمشق در مراغه احضار شد و رساله اى در كيفيّت ساختن كرۀ كامل و كتابى در شرح آلات رصدى مراغه تأليف داد و در ديباچۀ آن از ملكات فاضله خواجه مى ستايد؛ چنانچه خواجه نيز در اوّل كتاب بقاء النّفس بعد فناء الجسد، كه به درخواست مؤيدالدين تأليفش داده، بسيارش تمجيد مى نمايد. وفات مؤيدالدين به سال 664 ه‍. ق به موت فجأه در مراغه واقع گرديد و نام اصلى او به دست نيامد و دور نيست كه لفظ «مؤيدالدين» همان نام اصلى او باشد.

منابع: اطلاعات متفرقه.

مؤيدالدين، حسين بن على اصفهانى --> طغرايى، حسين بن على

مؤيدالدين عرضى يا مؤيدالدين عروضى --> مؤيدالدين، بن برمك بن مبارك

مؤيدالدين، محمد بن احمد --> ابن العلقمى

مهابادى، حسن بن على --> ماهابادى

موكول به علم رجال است.

بن ابراهيم بن اسماعيل، كوكنى نوائتى⁽²⁾هندى، معروف به «مخدومعلى مهايمى»، از اكابر علما و عرفاى هند، از مشايخ اهل طريقت و داراى مكارم اخلاق و شهرت بى نهايت بوده و از تأليفات اوست:

وفات مهايمى به سال 835 ه‍. ق در شصت سالگى در همان ديه وقوع يافته است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 730]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 182 و ج 4، ص 274؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1717.

مكى، از مشاهير ادبا و شعراى قرن يازدهم هجرت مى باشد كه نوادر و اخبار و اشعار بسيارى را حافظ، در ميان علما و ادبا محترم و صحبتش محل رغبت ايشان بوده و وفاتش بعد از 1040 ه‍. ق وقوع يافته است. در سلافة العصر گويد كه بسيار هرزه گو بود.

بعد از وفات، دو روز در خانه اش ماند و كسى به مرگ او وقوف نيافت تا آنكه به

دلالت تعفّن بدن، مستحضر شده و با آن حال به خاكش سپردند و از اشعار اوست:

ألا لا تغضَبن لمن تعالى *** و لاتُبدِ الودادَ لمن جفاكا

و لاتر للرجال عليك حقا *** اذا هم لم يروا لك مثل ذاكا

منابع: سيدعلى خان مدنى، سلافة العصر فى محاسن الشعراء بكل مصر، ص 244؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 584.

مهجور، سيد حسين قمى --> وصال، حاج ملا عبداللّٰه بن نجم الدين

مهجور، حاج ملا عبداللّه --> وصال، حاج ملا عبداللّٰه بن نجم الدين

مهجور، محمدعلى اصفهانى --> وصال، حاج ملا عبداللّٰه بن نجم الدين

مكنّى به «ابومحمد»، ملقّب به «مهدى»، اوّلين مؤسّس دولت خلافت فاطميّۀ مصر سابق الذكر، اسم و نسب بين ارباب سير محل خلاف و نظر بوده و مابين «عبيداللّه بن محمد بن اسماعيل بن جعفر صادق عليه السلام»، «عبيداللّه بن حسين تقى بن احمد وفى بن عبداللّه رضى بن محمد بن اسماعيل بن جعفر صادق عليه السلام»، «على بن حسين بن احمد بن عبيداللّه بن حسن بن محمد بن على بن الحسين بن على بن ابى طالب عليه السلام»، «سعيد بن حسين بن احمد» مردّد و بنا به دو قول اخير، كه نامش «سعيد» يا «على» است، «عبيداللّه» را لقب وى دانند؛ به هرحال، عبيداللّه به سال 296 ه‍. ق در حدود 37 سالگى 39 در شهر سجلماسه از بلاد افريقا به خلافت قيام كرد. تمامى آن بلاد را از تصرف بنى عباس درآورد. روز جمعۀ بيست ويكم ربيع الثانى 297 ه‍. ق بعد از مراجعت از سجلماسه در منابر قيروان و رقاده از آن بلاد به نام وى خطبه خوانده و به خلافت وى دعوت نمودند. عبيداللّه در افريقا به سال 303 ه‍. ق در دو منزلى قيروان شهرى بنا نهاده و در 308 ه‍. ق به پايانش رسانيد و به جهت انتساب به خودش كه لقب «مهدى» داشته، به «مهديه» اش موسوم نمود و هم شب سه شنبه پانزدهم ربيع الاول 322 ه‍. ق در همان جا درگذشت و پسرش، محمد، ملقّب به «قائم» كه شرح حالش را به همين عنوان قائم نگارش داده ايم، خلف وى گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 178 و 293.

مهذّب، عبداللّه بن اسعد --> ابن الدهان، عبداللّٰه بن اسعد

مهذّب الدين، احمد بن حسين --> بديع الزمان همدانى

از اكابر علماى اماميّۀ اواخر قرن يازدهم هجرى بوده و يا اوايل قرن دوازدهم را نيز ديده است. با شيخ حرّ عاملى و مجلسيّين معاصر و از تأليفات اوست:

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

مهذّب الدين، احمد بن منير --> ابن منير، احمد بن منير

مكنّى به «ابومحمد»، ملقّب به «مهذب الدين»، موصوف به «دخوار»، از مشاهير اطبّاى اسلامى اوايل قرن هفتم هجرى مى باشد كه در بدايت حال مانند پدرش به كحّالى اشتغال داشت. اخيراً رياضيّات و فنون حكمت و علم طب را تكميل و به طبابت و معالجه آغاز كرد. در نتيجۀ مهارتى كه 40 در علم طب داشته، رئيس الاطبّا و حكيم باشى بيمارستان كبير دمشق گرديده و به ثروت و سامان معتنى به رسيد و بسيارى از كتب طب و غيره را به خط خودش، كه بسيار خوب بوده، نوشته و به سال 627 ه‍. ق بلاعقب درگذشت و خانۀ خود را براى مدرسه ساختن جهت تدريس طب وقف نمود و كتب علميّه و تمامى دارايى خود را نيز به همان مدرسه تخصيص داد. تلخيص اغانى ابوالفرج اصفهانى و تلخيص كتاب حاوى ابوبكر رازى و كتاب الجنينة و بعضى از آثار نفيسۀ ديگر از تأليفات او مى باشند.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4498.

بن على بن عبدالواحد، موصلى، از مهرۀ شعراى عرب مى باشد كه در اكثر بلاد موصل سياحت ها كرد. امرا و خلفا و سلاطين را مدايح بسيارى گفت. ديوانى دو مجلدى دارد و از اشعار اوست:

فافخر فانك من سلالة معشر *** عقدوا عمائمَهم على التيجان

كل الانام بنو اب لكنما *** بالفضل تعرك قيمة الانسان

در آخر صفر 543 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 396.

مهذّب الدين، على بن عبدالرحيم --> ابن قصار

رومى الاصل، بغدادى المنشأ، مهذب الدين اللّقب، ابوالدرالكنيه، از مشاهير ادبا و شعراى اوايل قرن هفتم هجرت مى باشد كه در اصل از اسراى روم بوده و ابومنصور جيلى در بغداد ابتياعش نمود. در همان جا نشو و نما كرده و فنون ادبيّه و عربيّه را در مدرسۀ نظاميّه از اكابر وقت خوانده و قرآن مجيد را حفظ كرد. خطّش خوب و مليح، ضبطش صحيح، در ادبيّات و حسن خط و ضبط ممتاز. اشعار او هم، كه بيشتر در محبت و غزل و تصابى بوده، بسيار لطيف و با امتياز و محل توجه تمامى طبقات بود.

ديوان شعرى داشته و اكثر فقهاى شام و بلاد شرقيه اين قصيدۀ او را حفظ مى نموده اند:

جسدي لبعدك يا مثير بلابلى *** دنف بحبك ما ابل بلى (بلا خ ل) بلى

يا من اذا ما لام فيه لوائمي *** اوضحتُ عذري بالعذارِ السائل

41 ءأجيز قتلي فى الوجيز لقاتلي *** ام حلّ فى التهذيب أم في الشامل

ام في المهذب ان يُعذب عاشق *** ذو مقلة عبرى و دمع هاطل

ام طرفك الفتّاك قد افتاك في *** تلف النفوس بسحر طرف بابلي

در وفيات الاعيان گويد كه اين اشعار بسيار، ولكن آنچه در آن موقع دسترسش بوده، همين پنج بيت است. ياقوت به سال 622 ه‍. ق در بغداد وفات يافت و در اواخر، نام اصلى خود، «ياقوت»، را به «عبدالرحمن» تبديل داده بوده و او غير از ياقوت حموى و ياقوت مستعصمى و ياقوت ملكى است و شرح حال هريك از ايشان نيز به عنوان

حموى، ياقوت بن عبداللّٰه و مستعصمى و ملكى، ياقوت بن عبداللّٰه در اين كتاب نگارش يافته است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 347؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 311؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4785.

مهذّب الملك، احمد بن منير --> ابن منير، احمد بن منير

مكنّى به «ابوالفضائل»، ملقب به «اسيرالهوى»، از ادبا و شعراى اواسط قرن ششم هجرت مى باشد كه فاضل و رقيق الشعر بوده و از اشعار اوست:

عيناك لحظهما امضى من القدر *** و مهجتي منهما أَضحت علىٰ خطر

يا احسن الناس لو لا انت انجعهم (ابخلهم خ ل) *** ماذا يضرّك لو متعت بالنظر

جُدْ بالخيال و ان ضنتْ يداك به *** فقد عذرت (حذرت خ ل) و ما وقيت من حذر

در سال 548 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 11، ص 151.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

مهرى

مهرى⁽¹⁾

جبل عاملى، در اواخر عهد صفويّه در اصفهان مى زيست. اندكى زبان فارسى آموخت. اشعار مخلوط از كلمات عربى و 42 فارسى مى گفت. بعضى از كلمات فارسى را به اصول و قواعد كلمات عربى به كار برده و معرّب مى نمود. اين طرز اختراعى

شعرى او پسنده افتاده و جمعى همان طرز را تعقيب مى كردند و به سياق اشعار او شعر مى گفتند و بحر طويل ها مى پرداختند و از اشعار اوست:

الا يا ايّها السّاقي ادر كأسا و ناولها *** خمار البادة الدوشينه گشتى اهل محفلها

ايضاً

گفتى به يار خويش كه يا ايّها الفلان *** ما من قبيلۀ عربى انت تركمان

لا تو زبان ماست بفهمد و لا من است *** لولا المحبت است بمن كان ترجمان

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 38.

نام و تخلّص شعرى يكى از شعراى نامى قرن يازدهم هجرى قمرى زنان هندوستان مى باشد كه مضامين طريفه را نظم مى كرد و سخنان دقيق و نازك مى گفت و از اوست:

حلّ هر نكته كه بر پير خرد مشكل بود *** آزموديم به يك قطرۀ مى حاصل بود

گفتم از مدرسه پرسم سبب حرمت مى *** در هركس كه زدم بى خود و لايعقل بود

خواستم سوز دل خويش بگويم با شمع *** داشتى خود به زبان آنچه مرا در دل بود

در چمن صبحدم از گريه و از زارى من *** لالۀ سوخته خون در دل و پا در گل بود

آنچه از بابل و هاروت روايت كردند *** سحر چشم تو بديدم همه را شامل بود

دولتى بود تماشاى رخت مهرى را *** حيف صد حيف كه اين دولت مستعجل بود

مهرى با نورجهان بيگم، كه شرح حالش را به عنوان مخفى نگارش داده ايم، الفت داشته و از نزديكان او بود. روزى در بالاى قصر در خدمتش بوده كه ناگاه خواجه حكيم، شوهر مهرى، ظاهر شد. نورجهان مهرى را گفت كه خواجه را بطلبد. چون خواجه از اين معنى مستحضر گرديد، مى خواست كه خود را با سرعت و اضطراب تمام به خدمت بيگم برساند؛ 43 ممكن نشد و به جهت سرعت و تعجيل، حركاتى عجيبه از وى مشاهده مى شد. بيگم به مهرى گفت كه همان حال خواجه را به نظم آرد. پس مهرى بالبداهه گفت:

مرا با تو سر يارى نمانده *** سر مهر و وفادارى نمانده

تو را از ضعف و پيرى قوت و زور *** چنان كه پاى بردارى نمانده

بيگم بسيار خنديده و انعامى بسزا به مهرى ارزانى داشت. سال وفات مهرى به دست نيامد.

منابع: لودى، شير على خان، مرآت الخيال، ص 334.

از مشاهير شعراى نسوان فارسى زبان عهد سلطان سنجر (512-552 ه‍. ق) مى باشد كه بسيار لطيف الطبع و حسن النظم و از اهل گنجه يا به نوشتۀ بعضى، از اكابرزادگان نيشابور و به لقب مهستى مشهور بود. «مهستى» به معنى «خانم بزرگ» مى باشد كه از دو لفظ «مه» - به معنى بزرگ - و «ستى» - به معنى خانم و بى بى - تركيب يافته است.

بعضى «ستى» را مخفّف «سيدتى» دانسته اند و به قول بعضى، روزى به سلطان گفت كه من از كنيزان سلطان، كِهَستم؛ يعنى كوچك تر هستم. سلطان گفت: مهستى (به كسر ميم يا فتح آن) يعنى بزرگ تر هستى و يا ماه هستى؛ پس او نيز همين كلمه را محض به جهت كلمۀ سلطان بودنش تخلّص شعرى خودش نمود؛ به هرحال، در مجلس سلطان حاضر مى شد. روزى سلطان وضعيت هوا را از وى پرسيد. بالبداهه برف آمدن را با اين بيت اشعار نمود:

شاها! فلكت اسب سعادت زين كرد *** وز جملۀ خسروان تو را تحسين كرد

تا در حركت سمند زرّين نعلت *** بر گل ننهد پاى، زمين سيمين كرد

ايضاً

قصّاب چنان كه عادت اوست مرا *** بفكند و بكشت و گفت كاين خوست مرا

سر باز به عذر مى نهد در پايم *** دم مى دمدم تا بكند پوست مرا

نام و مشخّص ديگرى از وى به دست نيامد و شايد بنابر وجه اوّل فوق، نام اصلى اش هم همان «مهستى» باشد. سال وفاتش نيز به دست نيامد و بعضى او را از سخنوران عهد سلطان محمود غزنوى (387-421 ه‍. ق) دانند.

منابع: اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، خيرات حسان، ج 3، ص 103.

44

مهلّبى

مهلّبى⁽¹⁾

ازدى مهلّبى حمصى، مكنّى به «ابوالعباس»، اديبى است فاضل، شاعر ماهر، نحوى

عروضى، شيعى امامى، عابد زاهد عاقل. در علوم عربيّه، خصوصاً در نحو و عروض يگانۀ عصر و سرآمد اقران خود بود. مصنّفات بسيارى در اين دو علم داشته و دو كتاب ايضاح و تكملۀ ابوعلى فارسى را نظم كرده است. به سال 644 ه‍. ق در 77 سالگى درگذشت و در تشيّع غلوّ و افراط داشته است.

منابع: شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 116.

بن حسن بن هارون بن ابراهيم بن عبداللّه بن يزيد بن حاتم بن قبيصة بن مهلّب، كنيه اش «ابومحمد»، نسبش به مهلّب بن ابى صفرۀ مذكور فوق موصول، از مشاهير ادباى شعرا، فاضل كامل وسيع الصدر و رفيع القدر و عالى همّت، به جود و كرم و شعر و ادب و فصاحت معروف، وزير معزالدولۀ ديلمى احمد بن بويه بود و در خلال آن احوال امور وزارتى مطيع للّه، بيست وسيّمين خليفۀ عباسى (334-363 ه‍. ق)، را نيز اداره مى كرد و عاقبت از طرف خليفه به وزارت منصوب و ذوالوزارتين گرديد.

بسيار دوستدار ادبا و شعرا و ارباب فضل و كمال و معارف، محضر او پيوسته مرجع ارباب علم و ادب بود. صله و انعامات بسيارى در حق ايشان مبذول مى داشت و ابوالفرج اصفهانى از آن جمله بوده است. در باب ادب و كرم و سخاوت او نوادرى منقول است و پيش از وزارت در نهايت فقر و فاقه بود؛ حتى در يكى از مسافرت هاى خود دچار مشقّتى شديد گرديده و اشتهاى گوشت كرد، لكن به هيچ وسيله مقدورش نشد و آرزومند مرگ بود و اين اشعار را انشا نمود: 45

الا موتٌ يُباع فاشتريه *** فهذا العيش ما لا خير فيه

الا موتٌ لذيذ الطعم يأتي *** يخلّصني من الموت الكريه

اذا ابصرتَ قبرا من بعيد *** وددتُ بانني مما يليه

الا رحم المهيمن نفس حرّ *** تصدّق بالوفاة علىٰ اخيه

چون ابوعبداللّه صوفى يا ابوالحسن عسقلانى، كه رفيق راهش بوده، اين ابيات را شنيد، معادل يك درهم گوشت خريده و احسانش كرد و همديگر را وداع نمودند تا آنكه به مدلول (تِلْكَ اَلْأَيّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَيْنَ اَلنّٰاسِ‌) (آل عمران، 14(0) مهلبى به وزارت رسيد و

رفيق مذكورش در تنگناى فقر و فاقه محبوس گرديد و به مهلبى بنگاشت:

الا قل للوزير فدته نفسي *** مقال مذكّر ما قد نسيه

اتذكر اذ تقول لضنك عيش *** الا موتٌ يُباع فاشتريه

مهلبى اين اشعار را خوانده و ايّام گذشتۀ شدت خود و رفاهت رفيق خود را متذكّر شد. از روى جود و كرم فطرى هفت صد درهم بدو عنايت كرد و اين آيۀ شريفه را هم در رقعۀ وى بنگاشت: (مَثَلُ اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنٰابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اَللّٰهُ يُضٰاعِفُ لِمَنْ يَشٰاءُ‌) (بقره، 26(1). بعد از احضار خلعتش داده و او را براى عملى بگماشت كه با تمام رفاهيّت امرار معاش بنمايد.

وفات مهلبى به سال 352 ه‍. ق در 62 سالگى در اثناى راه واسط واقع شد و جنازه اش به بغداد نقل و در مقبرۀ نوبختيّه از مقابر قريش مدفون گرديد. از آثار قلمى او يك ديوان رسائل است و ابن الحجاج حسين بن احمد، كه شرح حالش در باب كنى به عنوان ابن الحجاج، حسين بن احمد خواهد آمد، مرثيه اش گفته و در همان سال وفات مهلبى، معزّالدوله اهل بغداد را ملزم به اقامۀ ماتم و نوحه و عزا در روز عاشورا كرده و امر به تعطيل و بستن بازار و دكان نمود. زنان شيعه لطمه زنان و نوحه كنان از خانه شان خارج شدند و تا چند سال ديگر نيز معمول بوده است.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 178 و 250؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 212؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 217؛ ابن نديم، الفهرست، ص 194؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 155؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4501؛ خواندمير، غياث الدين، دستور الوزراء، ص 117.

46 3067. مهلّبى، على بن احمد (... - 385 ه‍. ق)

نحوى، مكنّى به «ابوالحسن»، از پيشوايان نحو و لغت مى باشد كه در اخبار و سير و معانى اشعار نيز باخبر و مرجع استفادۀ جمعى كثير و در نزد معاصرين خود از حكمرانان مصر نيز قربى بسزا داشته و از ندماى ايشان بود. با متنبّى مشهور ملاقات نمود و معنى اين شعر عدوانى بين ايشان محل مشاجره شد:

يا عمر و ان لم تدع شتمي و منقصتي *** اضربك حتىٰ تقول الهامة اسقوني

متنبّى مى گفت كه كلمۀ آخر آن شعر، «اُشْقُونىٖ‌» با شين است؛ چنانچه گويند: «شَقّأتُ رَأسَهُ بِالْمِشْقٰاةِ وَ هُوَ المُشْطُ». مهلّبى شفاهاً از چندين جهت تخطئه كرده و تغليطش

مى نمود؛ يكى اينكه اصل روايت با سين است؛ دويمى آنكه بنابر گفتۀ متنبّى، لازم بود كه «اشقئونى» (با همزه بعد از قاف) بگويد، نه اشقونى (بى همزه)؛ ثالثاً متنبّى از مورد استعمال اين لفظ بى اطّلاع است؛ چون مادامى كه بر صاحب «هامه» قصاص نشده، طلب سقايت كرده و «اسقونى» مى گويد؛ گويا كه عطشان است و بعد از قصاص از خون سيراب مى شود و سكوت مى ورزد. وفات مهلّبى به سال 385 ه‍. ق در مصر واقع گرديد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 12، ص 214.

مهنه، ابوسعيد فضل اللّه --> ابوسعيد، فضل اللّٰه به ابى الخير

كاتب فارسى ديلمى، مكنّى به «ابوالحسن» يا «ابوالحسين»، از مشاهير شعراى قرن پنجم هجرت مى باشد كه در بدايت حال مجوسى بود. اخيراً حسب الارشاد سيد رضى شرف اندوز دين مقدّس اسلامى گرديد يا خود اسلامش به دست سيد مرتضى بوده و قرآن را پيش او خوانده و بعد از آن نزد سيد رضى هم به تحصيل علم و ادب پرداخته است. مدتى هم متصدى امر كتابت آل بويه بود. اشعار بسيار نغز و لطيف مى گفت. به نوشتۀ بعضى، از شعراى اهل بيت بود. اشعار بسيارى دربارۀ خانوادۀ رسالت عليهم السلام گفته و اكثر قصايد سيد رضى را استقبال كرده است و گويند اشعار خوب او از اشعار خوب سيد رضى بهتر و نيكوتر بوده، ولكن سيد رضى اصلاً شعرى ردى نگفته و خطيب بغدادى گويد كه مهيار به تمامى شعراى عصر خود تقدّم داشته است.

ديوان مهيار چهار مجلّد 47 بزرگ مى باشد كه جلد اوّلش در بيروت چاپ شده و اشعار بسيارى در مرثيۀ سيد رضى گفته است. قصيدۀ لاميّۀ مهيار يكى از قصايد طريفۀ مشهوره بوده و سيد احمد ابن طاووس آتى الذكر (در باب كنى) شرحى بر آن نوشته و به الازهار فى شرح لاميّة مهيار موسومش داشته و از اشعار اوست:

يا نسيم الريح من كاظمة *** شد ما هجت البكا والبرحا

من عذيري يوم شرقى الحمّىٰ *** من هوىٰ وجد بقلبي مرحا

الصبا ان كان لابد الصبا *** انها كانت لقلبي اروحا

اذكرونا مثل ذكرانا لكم *** رب ذكرى قربت من نزحا

وفات مهيار شب شنبه پنجم جمادى الآخره از سال 426 يا 428 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 226؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 532؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 2، ص 246؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 277؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 13، ص 276؛ نقدى، جعفر بن محمد، منن الرحمان فى شرح وسيلة الفوز و الأمان فى مدح صاحب العصر والزمان، ج 1، ص 125.

به نوشتۀ مراصد، (به فتح اوّل و تشديد ثانى) مشهورترين بلاد دياربكر مى باشد كه به قول بعضى، بناهاى سنگى آن از نوشيروان و آجرى آن از پرويز است و بعد از اين جمله، خودش از بناهاى روم بودنش را تأييد كرده؛ به علت اينكه از بلاد ايشان است.

در ضمن شرح حال حسن بن ابراهيم فارقى سابق الذكر از روضات الجنّات گويد: در خاطر دارم كه فارقين شهرى است از دياربكر در قرب موصل كه دختر ميا نامى بنايش نهاده و بدين جهت، بدو اضافه داده و «ميافارقين» گفته اند؛ اين است كه در مقام نسبت اسقاطش مى كنند، ولكن نون جمع را به جهت علميّت اسقاط نمى نمايند؛ يعنى «فارقينى» گويند؛ به هرحال، جمعى از اكابر از آنجا برخاسته اند كه در مواضع متفرقه از اين كتاب نگارش يافته و بعضى از ايشان را نيز موافق روضات، به عنوان فارقى نگارش داديم.

48

ميبدى

ميبدى⁽¹⁾

حسينى يزدى، ميبدى الاصل والولاده، كمال الدين اللّقب، منطقى التخلّص، عالم متبحّر، فاضل متكلّم، صوفى شاعر ماهر، اديب باهر، از اكابر علما و متكلّمين متأخّرين صوفيّه مى باشد كه اصل و ولادت او در قريۀ ميبد بود. در شيراز از

جلال الدين دوانى و ديگر اساتيد و فحول وقت، ادبيّات و فنون متنوعۀ معقول و منقول را تكميل كرد و بالخصوص در تصوف و هيئت و منطق و فنون حكمت شهرت بى نهايت يافت در فنون شعرى نيز مهارتى بسزا داشته و به «منطقى» تخلّص مى نموده و از اوست:

بس كه تابد مهر حيدر هر دم از سيماى من *** آسمان را سرفرازى باشد از بالاى من

چون سخن گويم ز معراجش كه آن دوش نبى است *** پاى در دامن كشد فكر فلك پيماى من

بهر وصّافى او سر تا قدم گشتم زبان *** تا نگردد غير مدحش ظاهر از اجزاى من

طبع من تا گشت چون دريا ز فيض مرتضى *** ابر گوهربار جويد فيض از درياى من

گر نبودى ذوالفقار مهر او در دست دل *** لقمه اى كردى مرا اين نفس اژدرهاى من

خاك راهش در دو چشم من به جاى سرمه است *** نيك ديدم، آفرين بر ديدۀ بيناى من

اى صبا در گردنت خاكم ببر سوى نجف *** بعد مردن چون فروريزد ز هم اعضاى من

ايضاً

از بهر فساد و جنگ جمعى مردم *** كردند به كوى گمرهى خود را گم

در مدرسه هر علم كه آموخته اند *** فى القبر يضرهم و لاينفعهم

تأليفات طريفه دارد:

فرمود: «رحم اللّه عليا اللهم ادر الحق معه حيث دار». نيز گويد كه حضرت امير عليه السلام از اسرار علم جفر مطّلع بوده و خلفا و جانشينان آن حضرت نيز احوال و وقايع عالم را از آن علم استخراج مى كردند و در سال 201 ه‍. ق كه مأمون، حضرت على بن موسى الرضا عليهما السلام را وليعهد خود گردانيده و بيعت نمود و عهدنامه اى در همين موضوع نوشت، از آن حضرت نيز خواستار نوشتن مثل آن گرديد؛ پس آن حضرت در پشت نامۀ مأمون مرقوم فرمود: «الجامعه والجفر يدلان على ضد ذلك...». ناگفته نماند كه اين ديوان منسوب به حضرت امير عليه السلام اگرچه بسيارى از اشعارش در كتب اخبار و تواريخ و سير نيز هست، لكن حكم به صحت و صدور همۀ آنها از آن بزرگوار محل ترديد و اشكال و ما نيز مؤلف آن را در ديباچۀ ديوان المعصومين مبسوطاً نگارش داده ايم)؛ 7. شرح شمسيّه (كه به سال 1327 ه‍. ق (غشكز) در حاشيۀ ميزان الانتظام در استانبول چاپ شده است)؛ 8. شرح طوالع؛ 9. شرح كافيۀ ابن حاجب؛ 10. شرح الهداية الاثيريّة (در حكمت كه به شرح ميبدى معروف و در تهران چاپ شده است) و غير اينها. در روضات الجنّات خود هدايۀ اثيريّه را از تأليفات ميبدى شمرده و آن اشتباه محض است، بلكه كتاب هدايۀ اثيريّه تأليف اثيرالدين ابهرى سابق الذكر بوده و ميبدى و اكابر ديگر آن را شرح كرده اند.

50 وفات ميبدى در حدود سال 904 و يا در سال 911 بوده و لفظ «قاضى» هم مادّۀ تاريخ وفات مى باشد و يا به زعم بعضى، در سال 909 ه‍. ق مقتول گرديده است. ناگفته نماند كه صاحب روضات او را در رديف علماى عامّه مذكور داشته، ولكن ظاهر ذريعة و بعضى از اجلاّى ديگر تشيّع اوست و كلمات مذكورۀ خود ميبدى، كه از فاتحۀ هفتم شرح ديوانش نقل كرديم، نيز صريح در تشيّع وى مى باشند.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 316]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 250؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 258؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 313؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 3، ص 1959؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 3، ص 116؛ افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 293؛ آيتى، عبدالحسين، تاريخ يزد، ص 313.

بن محمدعلى، حسينى يزدى ميبدى، عالمى است ربّانى و فقيه صمدانى و محقّق مدقّق از تلامذۀ فاضل اردكانى و شيخ العراقين شيخ عبدالحسين تهرانى بوده و از تأليفات اوست:

در سلخ محرّم 1313 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: ميبدى، على، بديع اللّغة (ملخص).

ميثمى

ميثمى⁽¹⁾

بن شعيب بن ميثم بن يحيى، كوفى الاصل، بصرى المسكن، ابوالحسن الكنيه كه گاهى من باب نسبت به جدّ، به على بن ميثم نيز موسوم، نسبش به ميثم تمار از خواص اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام موصول و خودش از اصحاب حضرت على بن موسى الرضا عليهما السلام و از اعيان متكلّمين اماميّه و نخستين كسى است كه باب علم كلام را مفتوح داشت و در اثبات حقّانيّت مذهب شيعۀ اماميّه با نظام و ابوالهذيل علاف كه شرح حال هريكى در محل خود از اين كتاب نگارش يافته 51 و ديگر مخالفين و نصارى و ملاحده مناظره ها داشته است.

گويند روزى وارد مجلس حسن بن سهل، وزير مأمون عبّاسى شد. يكى از ملاحده پهلوى حسن نشسته بود و حاضرين ديگر هم احتشام عظيمى از وى داشتند. ميثمى از اين حال برآشفته و در مقام طعن به عقيدۀ آن ملحد، حسن را مخاطب داشته و گفت:

«امروز چيز عجيبى ديدم» و در جواب استفسار از آن چيز گفت: «يك كشتى بدون كشتيبان مردم را از يك جانب دجله به جانب ديگرش نقل مى داد و اصلاً ناخدا و

كشتيبانى با وى نبود». آن ملحد تحمّل نكرده و به وزير گفت كه اين مرد ديوانه و خفيف العقل و كم مغز است. ميثمى گفت: «اين حرف من چه دلالت و ربطى به ديوانگى و كم مغزى دارد؟» ملحد گفت: «جمادى را كه تدبير رفتار نبوده و بى عقل و بى حس و بى شعور است، چگونه باشد كه مردم را بى مدبّرى بصير ذهاب و اياب ممكن بوده و مردم را به خودى خود از آب عبور دهد؟» ميثمى گفت: «عجب تر آنكه آب هاى نهرها و درياها و قطرات باران ها بى صانعى حكيم مدبّرى بر روى زمين جريان يافته و نباتات گوناگون برويانند؛ پس چگونه بى ناخدا حركت كردن كشتى را انكار مى كنى و بى صانع بودن اين عجايب كون و زمين و آسمان را معتقد مى باشى‌؟» (...

فَبُهِتَ اَلَّذِي كَفَرَ...) (بقره، 25(8). آن ملحد مبهوت و پا در گل ماند و اصلاً قدرت حرف زدن نداشت.

روزى در مقام اثبات كمال امام، كه از شرايط امامت است، به ابوالهذيل گفت: «آيا مى دانى كه ابليس از هر خيرى نهى كرده و به هر شرى امر مى نمايد؟» گفت: «آرى».

گفت: «البته ندانسته امر و نهى كردن خارج از امكان است». ابوالهذيل تصديق نمود.

ميثمى گفت: «پس ابليس به تمامى طرق خير و شرّ عارف خواهد بود». باز ابوالهذيل تصديق نمود. ميثمى گفت: «آيا امامى كه بعد از حضرت رسالت صلى الله عليه و آله تابع وى مى باشى، به تمامى آنها محيط است يا نه‌؟» گفت: «نه». گفت: «پس به اقرار خودت ابليس را اعلم از امام خود مى دانى». ابوالهذيل مبهوت گرديد.

از مردى نصرانى علت خاچ را پرسيد. گفت: «به جهت آن است كه خاچ شبيه چيزى است كه حضرت مسيح را بر روى آن به دار كرده اند». ميثمى گفت: «آيا مسيح خوش مى داشت كه بر آن چيز حمل بشود؟» گفت: «نه». ميثمى گفت: «آيا آن خرى را كه به جهت رفع حوايج سوار 52 مى شده، دوست مى داشت يا نه‌؟» گفت: «بلى». ميثمى گفت: «پس تو چيزى را كه خوشامد آن حضرت بوده، ترك كرده و به چيزى كه مكروه طبع وى بوده و با نفرت و كراهت سوارش كرده بودند، گراييده و طوق گردن خود كرده اى. شايسته آن بود كه برعكس اين رويّه، الاغ را، كه مركب دلخواهى آن حضرت بوده، به گردن آويخته و خاچ را ترك مى كردى». اين گونه مناظرات دينى و مذهبى او بسيار است و در هريك از امامت و طلاق و متعه و نكاح و غيره تأليفى دارد و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 250؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 731؛ كتب رجاليه.

ميدانى

ميدانى⁽¹⁾

3072 و 3073. ميدانى، احمد بن محمد (... - 518 ه‍. ق)

بن احمد بن ابراهيم نيشابورى ميدانى، مكنّى به «ابوالفضل»، اديبى است فاضل كامل، نحوى لغوى، از مشاهير ادبا و اهل لغت كه با زمخشرى معاصر و معاشر بود.

ملاطفاتى بين ايشان جريان داشته كه ذيلاً اشاره خواهد شد. ميدانى با دسترنج خود امرار معاش مى نمود. علوم ادبيّه و عربيّه را از على بن احمد مفسّر واحدى و ديگر فحول وقت اخذ و همۀ آنها را متقن ساخت؛ بالخصوص در لغت و امثال عرب به مقامى بس عالى رسيده و گوى سبقت از ديگران ربود و كتاب هايى طرفه و عجيبى تأليف داده است:

زيرا كه «خشر» در استعمالات عجم، به معنى جماعت اوباش است؛ پس زن منسوب به ايشان (خشرى) كنايه از زن ناصالح مى باشد؛ پس زمخشرى كتباً عذرخواهى كرد و ميدانى هم در جواب بنگاشت: اذا رجعت رجعنا و قبلت عذرك. نيز گويند كه زمخشرى بعد از تأليف كتاب مستقصى، كه در امثال مى باشد، به همين كتاب مجمع الامثال ميدانى وقوف يافت. بعد از دقّت نظر، حسن وضع و تأليف و بسط عبارت و كثرت فوايد آن در حيرتش افزوده، خود و كتاب خود را از همه جهت پايين تر از آن ديده و به تأليف آن نادم و پشيمان گرديد)؛ 4. نزهة الطّرف فى علم الصّرف (كه در قاهره چاپ شده است)؛ 5. هادى الشّادى (در نحو).

وفات ميدانى روز چهارشنبه بيست وپنجم رمضان 518 ه‍. ق در نيشابور واقع شد و در باب ميدان مدفون گرديد و در حين وفات، اين دو شعر را، كه به ظنّ ابن خلّكان از خود او مى باشد، بسيار مى خوانده است:

تنفّس صبح الشيب في ليل عارضي *** فقلتُ عساه يكتفي بعذاري

فلما فشا عاتبته فاجابني *** ايا هل ترىٰ صبحا بغير نهار

ابوسعد سعد يا سعيد بن احمد ميدانى، پسر صاحب ترجمه، نيز اديبى است فاضل و از تأليفات اوست:

وى در سال 539 ه‍. ق درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 251؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 48؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 79؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 5، ص 45.

ميدانى، سعد بن احمد --> ميدانى، احمد بن محمد

54 مير --> مير عماد

مير در اصطلاح اهالى ما در صورت اطلاق و هم در جايى كه لفظ «خط» را بدان اضافه دهند (خطّ مير) همان مير عماد قزوينى مذكور ذيل است.

مير الهى (... - 1057 ه‍. ق)

از شعراى قرن يازدهم هجرى هند، از مصاحبان قدسى (متوفاى سال 1050 ه‍. ق) سابق الذكر، با سلاست طبع موصوف بوده و از اشعار اوست:

اى رحمت تو سرخط لوح نجات ما *** ديباچه اى ز صنع تو ديوان ذات ما

بخت آن بود كه خاتم پيغمبران تو *** سازد نشان به مهر نبوّت برات ما

تا آن زمان كه مهر ز مغرب كند طلوع *** بى شام فتنه باد الهى حيات ما

نصرآبادى گويد: مير الهى از سادات اسدآباد همدان و سخنورى است درست سليقه و زاهد كه تعلّقى به اسباب دنيا نداشت. ملا طغراى مشهدى، كه درويشان صاحبدل هند را نوشته، مير الهى را سردفتر ايشان قرار داده و نيز از اشعار اوست:

دل خود به روزگار جوانى كباب بود *** موى سفيد شد نمكى بر كباب ما

نگارنده گويد: از جملات مذكور استظهار مى شود كه مير الهى همان الهى، شاعر همدانى (متوفاى 1057 ه‍. ق) سابق الذكر است و رجوع بدانجا نمايند.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 2، ص 1027؛ نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآبادى، ص 255.

مير بزرگ --> قوام الدين مرعشى

مير جلاير --> جلاير

از شعراى قرن دهم هجرت است.

مير حاج --> امير حاج

شاعر ايرانى است.

بن برهان الدين محمد خاوندشاه بن سيد كمال الدين محمود بلخى، ملقّب به «ميرخواند» و «اميرخواند»، موصوف به «خاوندشاهى»، از مشاهير ادبا و مورّخين عهد سلطان حسين ميرزاى بايقرا (875-911 ه‍. ق)، در علم تاريخ و وقايع عمومى عالم متمهّر و متبحّر، با عبدالرحمان جامى سابق الذكر و نظاير وى معاصر و مشمول مراحم و توجّهات خاصّۀ امير على شير نوايى بود و كتاب 55 مشهور روضة الصّفا فى سيرة الانبياء والملوك والخلفاء را، كه وقايع عمومى عالم را از بدو خلقت تا زمان خود با قلم

فارسى فصيح و شيوا نگارش داده و در تمامى اقطار در نهايت اشتهار بود و به تركى و بعضى از السنۀ ديگر نيز ترجمه شده، به نام آن وزير علم دوست و روشن ضمير تأليف داده است. ميرخواند اشعار خوب نيز مى گفته و از اوست:

هركه دست از آب حيوان شست، خضر وقت اوست *** وآن كه از ظلمات نفس آمد برون، اسكندر است

پدر يا جدّ مادرى بودن ميرخواند نسبت به خواندمير سابق الذكر، مؤلف تاريخ حبيب السّير، بين علماى سير محل خلاف و نظر است؛ به نوشتۀ احمد رفعت و قاموس الاعلام و كشف الظّنون و رضاقلى خان هدايت و به نوشتۀ درر التّيجان، جدّ مادرى او مى باشد و نگارنده نيز به همين قول رفته و در تأييد آن گوييم كه مؤلف حبيب السّير در اوّل كتاب دستور الوزراى خود خودش را به «غياث الدين بن همام الدين» ملقّب به «خواندمير» معرفى كرده و بعضى ديگر نيز نام يا لقب پدرش را «حميدالدين» نوشته اند؛ به هرحال، موسوم يا ملقّب به «همام الدين» يا «حميدالدين» بودن مؤلف روضة الصّفا در جايى به نظر نرسيد و چنانچه در صدر عنوان مذكور داشتيم، نامش «محمد» و لقب مشهورى اش هم «ميرخواند» است و بس. علاوه كه موافق نقل معتمد، خود خواندمير در جلد سيّم حبيب السّير در ضمن علماى معاصر سلطان ابوسعيد گوركان به شرح حال ميرخواند و پدرش، خاوندشاه، پرداخته و گويد: سيد برهان الدين محمد خاوندشاه، پسر سيد كمال الدين محمود، نسب به زيد شهيد رساند و در حال صغر بعد از وفات پدرش سيد كمال الدين براى تحصيل علم از بخارا به بلخ رفته و در اندك زمانى به مقام اكابر علما رسيد؛ پس به هرات رفته و صحبت مشايخ عظام را دريافت و اخيراً به سند رفته و هم در آنجا وفات يافت و در مقابل سلطان احمد خضرويه مدفون شد و سه پسر از او باقى ماندند؛ يكى سيد نظام الدين سلطان احمد؛ ديگرى سيد نعمت اللّه مجذوب؛ سيّمى ميرخواند محمد مؤلف روضة الصّفا كه پدر مادر اين نگارنده، مؤلف حبيب السّير است. انتهى موضع الحاجة ملخصاً. اين جمله صريح است در اينكه ميرخواند مؤلف روضة الصّفا، 56 جدّ مادرى خواندمير، مؤلف حبيب السّير، بوده و پدر دانستن او دور از تحقيق و ناشى از قلّت تتبّع و منافى كلام صريح خود خواندمير است.

عجب از زنبيل فرهادميرزا است كه مؤلف كتاب حبيب السّير را غير از مؤلف كتاب خلاصة الاخبار داشته و گويد كه اوّلى نوۀ دخترى مؤلف روضة الصّفا و دوّيمى پسر اوست و

حال آنكه چنانچه در شرح حال خواندمير نگارش داده ايم، اين هر دو كتاب حبيب و خلاصه از تأليفات او مى باشد و در ديباچۀ اوّلى هم تصريح كرده بر اينكه پيش از كتاب حبيب السّير چندين كتاب ديگر به نام اخبار الاخبار و خلاصة الاخبار و دستور الوزراء و مآثر الملوك و غير اينها تأليف داده است. عجب تر كلام محمد فخرى هروى است كه بنا به نقل معتمد در كتاب لطائف نامه ترجمۀ فارسى مجالس النّفائس تركى امير على شير نوايى، خواندمير، مؤلف حبيب السّير، را خواهرزادۀ ميرخواند، مؤلف روضة الصّفا، دانسته و در تذكرۀ نصرآبادى نيز به همين عقيده تصريح كرده است و دور نيست كه كلمۀ «خواهرزاده» تصحيف كلمۀ «دخترزاده» باشد. بارى، وفات ميرخواند به سال 903 يا 904 ه‍. ق در 67 سالگى واقع گرديد.

منابع: درر التيجان؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 252؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 6، ص 245؛ نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآبادى، ص 470.

استرآبادى الاصل، اصفهانى المنشأ والموطن، نجفى المدفن، اشراق التخلّص، ميردامادالشّهره و گاهى به «داماد» و «سيد داماد» نيز ملقّب، دخترزادۀ محقّق كركى، على بن عبدالعالى سابق الذكر و پدرش به دامادى محقّق مذكور مفتخر بود و به همين جهت، به «داماد» شهرت داشت و بعد از وفات او ارثاً لقب مشهورى افراد خانوادۀ او، كه من جمله همين ميرداماد است، گرديد. 57

گويند كه محقّق كركى حسب الامر رؤيايى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، دختر خود را به عقد ازدواج شمس الدين محمد فوق درآورده كه به فرمودۀ آن حضرت، فرزندى از او ظاهر خواهد شد كه وارث علوم انبيا و اوصيا خواهد گرديد، لكن بعد از چندى پيش از 58 آنكه فرزندى به وجود آيد، آن دختر وفات يافت و محقّق از بى نتيجگى ظاهرى آن رؤياى رحمانى در حيرت بود تا بار دوّيم باز در خواب آن حضرت فرمود كه همانا مراد ما دختر ديگرت بوده، نه اين دختر متوفّى. اينك آن امر جهان مطاع را امتثال كرده و دختر ديگرش را به عقد شمس الدين درآورد و بعد از چندى همين ميرداماد به وجود آمد و به مدارج عاليۀ علميّه ارتقا يافت و مصداق آن رؤياى رحمانى گرديد.

اينكه در السنۀ بعضى داير و در قاموس الاعلام نيز خود محمدباقر را داماد شاه عباس

ماضى دانسته و اين لقب مشهورى «داماد» و «ميرداماد» را نيز مستند بدان داشته، همانا ناشى از قلّت تتبّع و بى اطّلاعى از حال ايرانيان است. ميرداماد

ميرداماد از فحول و متبحّرين علماى قرن يازدهم اماميّه و اعاظم فلاسفه و حكماى اسلاميّه، جامع علوم عقليّه و نقليّه و اصليّه و فرعيّه، حكيم بصير و متكلّم خبير و در حلّ بعضى از مشكلات فقهيّه و حديثيّه نيز بى نظير بوده است.

عقليش از قياس عقل برون *** نقليش از قياس نقل فزون

اسكندربيگ منشى، كه معاصرش بوده، در تاريخ عالم آراى عباسى در وصف اين عالم ربّانى گويد كه در علوم معقول و منقول سرآمد روزگار خود و جامع كمالات صورى و معنوى، كاشف دقايق انفس و آفاق بود. در اكثر علوم حكميّه و فنون غريبه و رياضى و فقه و تفسير و حديث درجۀ عليا يافته و فقهاى عصر فتاوى شرعيّه را به تصحيح آن جناب، معتبر مى شمارند و اشراقات فضايل و كمالاتش بر ساحت آمال طلبۀ علوم درخشان است.

ميرداماد در بعضى از مصنّفاتش خود را در مقام معلمى با فارابى هم طراز و در رياست حكماى اسلاميه با شيخ الرئيس انباز مى دارد. علاوه بر مراتب علميّه، در زهد و تقوا و عبادات و قيام او به وظايف مقرّرۀ دينيّه نيز نوادرى منقول است. گويند كه در تمامى اوقات تكليف خود، به جمعه و جماعت و اداى نوافل يوميّه مواظبت داشت؛ يك نافله از او فوت نشد؛ چهل سال در موقع خواب دراز نكشيد؛ در هر شبى نصف قرآن (پانزده جزو) خوانده و بيست سال هم مباحات را تا به حد وجوب و ضرورت نشدى. با شيخ بهائى معاشر بود 59 و نسبت به يكديگر وظايف ادب نرساندى، مرتكب و احترام تمام و لوازم صداقت و اخلاص خاص الخاص را معمول مى داشته اند؛ به طورى كه نظير آن را در سلسلۀ اهل علم، خصوصاً بين المعاصرين كمتر سراغ توان كرد.

روزى شاه عباس براى تفرّج سوار بود و اين دو عالم ربّانى نيز كه تقرّب تمام داشته اند، حاضر ركاب بوده اند. شاه محض امتحان صدق و صفاى باطن ايشان، نزد ميرداماد كه به جهت بزرگى جثّه اش عقب تر مى آمد و آثار خستگى در بشره اش ظاهر بود، آمد و گفت: «اين شيخ (بهائى) اصلاً وظيفۀ تمكين و وقار را رعايت نكرده و جلوتر مى رود و اسب بازى مى كند. برخلاف جناب شما كه با كمال تمكين و وقار هستيد».

الصورة

نمونۀ خط ميرداماد (150)

مخفى نماند يك نسخۀ خطى مترجم از صحيفۀ كاملۀ سّجّاديّه، كه كاتب و تاريخ كتابتش معلوم نبود، در بعضى از كتابخانه هاى شخصى موجود و به مفخر عالم اسلامى، مير محمدباقر داماد - قدس سره - خوانده شده و آن عالم ربانى نيز در روى صفحۀ آخر آن، كه سه سطر كوچك هم (برحمتك - الطاهرين) از دعاى آخر صحيفه براى استكشاف عموم بوده، در سال 1029 ه‍. ق در حدود سيزده سال پيش از وفات خود به خط انجم نقط خودش اجازۀ روايت كردن آن صحيفۀ مباركه را براى قارى آن نوشته است؛ «و احسن صورة للانسان ما كتب».

ميرداماد گفت: «مطلب نه چنين است، بلكه اسب شيخ از كثرت فرح و انبساطى كه از حامل بودن وجود محترمى مانند شيخ را دارد، رقص و وجد مى كند و نمى تواند آرام بگيرد كه عالم معظّمى مثل شيخ بر وى سوار شده است». پس شاه پنهانى پيش شيخ رفته و گفت كه مير، از كثرت فربهى و بزرگى جثّه اسب را هم خسته كرده و به زحمت انداخته؛ به طورى كه تاب حركت ندارد. شيخ گفت: «مطلب نه چنين است، بلكه آن خستگى كه در اسب مير مشاهده مى شود، فقط در اثر عجز و ناتوانى از باربردارى علمى است كه كوه هاى بزرگ از تحمّل آن عاجز هستند». سلطان در دَم پياده شد و در ميان آن همه جماعت حاضرين ركاب، محض شكرانۀ آن نعمت بزرگ صفاى باطن و پاكدلى علماى عصر او، به روى خاك افتاده و سجدۀ شكر به جا آورد. يا سبحان اللّه قلم و رقم از بيان مناقب شاه علم پرور عالم دوست آن چنانى و ذكر فضايل و مكارم اخلاق اين چنين علماى ربّانى عاجز و ناتوان و توفيق تأدّب به آداب ايشان را از درگاه خداوندى مسئلت مى نمايد.

ميرداماد از تلامذۀ شيخ حسين عاملى، پدر شيخ بهائى و خال مفضال خود، شيخ عبدالعالى پسر محقّق كركى و بعضى از اكابر ديگر بوده و از ايشان روايت نموده است و يگانه فيلسوف اسلامى، ملاّ صدراى شيرازى و بعضى ديگر از اجلاّى وقت نيز از تلامذۀ مير بوده اند.

از اقوال نادرۀ مير، قول به ذاتى بودن دلالت الفاظ (نه وضعى) و قول به عموم منزله در مسئلۀ رضا و مانند اينهاست؛ به شرحى كه در محل خود نگارش يافته است.

60 مصنفات طرفه و عجيبۀ مير هم بسيار و در اثبات تفنّن و تبحّر معقولى و منقولى او برهانى قاطع مى باشد و در طرز و اسلوب همۀ آنها مبتكر مى باشد:

الاعمال و افعال العباد؛ 7. الايماضات والتّشريفات فى مسئلة الحدوث والقدم (و اين هر دو در حاشيۀ قبسات مذكور ذيل چاپ شده است)؛ 8. تأويل المقطعات فى اوايل السّور القرآنيّة؛ 9. تشريق الحقّ‌؛ 10. التّصحيحات والتّقويمات (كه شرح كتاب تقويم الايمان ذيل است)؛ 11. التّصحيحات (كه حاوى بعض تصحيفاتى است كه در بعض از اخبار و ادعيه واقع شده است)؛ 12. تفسير سورة الاخلاص؛ 13. تقدمة تقويم الايمان؛ 14. التّقديسات (در حكمت الهى و رد شبهۀ ابن كمونه)؛ 15. تقويم الايمان؛ 16. الجذوات (به فارسى كه در بيان جهت عدم احتراق جسد حضرت موسى موقع احتراق جبل به جهت تجلى براى شاه عباس تأليف داده و در بمبئى چاپ سنگى شده و داراى تحقيقاتى در علم حروف مى باشد)؛ 17. الجمع والتّوفيق بين رأيى الحكيمين فى حدوث العالم؛ 18. جواب السؤال عن تنازع الزّوجين فى قدر المهر و تصديق وكيل الزّوجة للزّوج؛ 19. جيب الزّاوية؛ 20. حاشيۀ استبصار شيخ طوسى (كه حاشيه بر احاديث آن كتاب شريف بوده و يك نسخه از آن به شمارۀ 1895 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود و آن غير از شرح استبصار است كه به فرمودۀ روضات، در مسائل اصول فقه مى باشد)؛ 21. حاشيۀ الهيّات شفا؛ 22. حاشيۀ رجال كشى؛ 23. حاشيۀ شرح مختصر عضدى؛ 24. حاشيۀ صحيفۀ سجّاديّه (كه داراى تحقيقات جليله بوده و با شرح صحيفۀ سيد نعمت اللّه جزايرى در تهران چاپ و دو نسخۀ خطى آن نيز به شمارۀ 1060 و 1061 در كتابخانۀ مدرسۀ فوق موجود است)؛ 25. حاشيۀ كافى (كه به استظهار ذريعة، غير از رواشح سماويّۀ مذكور ذيل است)؛ 26. حاشيۀ مختلف علامه؛ 27. حاشيۀ من لايحضره الفقيه؛ 28. الحبل المتين (در حكمت)؛ 29. حدوث العالم ذاتاً و قدمه زماناً (چنانچه در ذريعة گفته است)؛ 30. خلسة الملكوت (و اين هر دو در حاشيۀ قبسات مذكور ذيل چاپ شده است)؛ 31. خلق الاعمال (كه با كتاب مسار الشّيعه در يك جا چاپ و آن غير از ايقاظات مذكور فوق است)؛ 32. ديوان شعر (به عربى و فارسى)؛ 33. الرّواشح السّماويّة فى شرح الاحاديث الاماميّة؛ 34. السّبع الشّداد (و اين هر دو در تهران چاپ شده است)؛ 35. سدرة المنتهى (در تفسير قرآن)؛ 36. شارع النّجاة (در فقه)؛ 37. شرح استبصار (كه فوقاً ضمن حاشيۀ استبصار اشاره شد)؛ 38. شرح تقويم الايمان؛ 39. شرح مختصر الاصول 61 عضدى؛ 40. شرعة التّسمية (و آن رساله اى است مبسوط در حدود دو هزار

بيت در حرمت تسميه و تكنيۀ حضرت ولى عصر - عجل اللّه فرجه - در زمان غيبت)؛ 41. الصّراط المستقيم (در حكمت)؛ 42. ضوابط الرّضاع؛ 43. عيون المسائل المنطوى على لطائف الدّقائق و طرائف الجلائل؛ 44. القبسات (در حكمت كه در تهران با اثولوجياى ارسطو و بعضى از كتاب هاى ديگر خود مير چاپ شده است)؛ 45. مشرق الانوار (كه مثنوى است)؛ 46. نبراس الضّياء؛ 47. نفى الجبر والتّفويض و غير اينها.

اشعار نغز و طرفۀ عربى و فارسى مير نيز بسيار است و چنانچه اشاره شد، به «اشراق» تخلّص مى نموده و از اوست:

اى ختم رسل! دو كون پيرايۀ توست *** افلاك يكى منبر نه پايۀ توست

گر شخص تو را سايه نيفتد چه عجب *** تو نورى و آفتاب خود سايۀ توست

ايضاً

در مرحلۀ على نه چون است و نه چند *** در خانۀ حق زاده به جانش سوگند

بى فرزندى كه خانه زادى دارد *** شك نيست كه باشدش به جاى فرزند

نيز از اشعار افتخاريۀ اوست كه رباعى مشهور ابن سينا را استقبال كرده است:

تجهيل من اى عزيز! آسان نبود *** بى از شبهات

محكم تر از ايمان من ايمان نبود *** بعد از حضرات

مجموع علوم ابن سينا دانم *** با فقه و حديث

وينها همه ظاهر است و پنهان نبود *** جز بر جهلات

ايضاً

كالدّر ولدت يا يمام الشرف *** في الكعبة و اتخذتها كالصدف

فاستقبلتْ الوجوهُ شطرَ الكعبة *** والكعبهُ وجهها تجاه النجف

ايضاً

نتوان ز غم تو دل به تدبير بريد *** كودك نتوان به جهد از شير بريد

بر من نتوان بست به زنجير، دلت *** وز تو نتوان دلم به شمشير بريد

ايضاً

در كعبۀ «قل تعالوا» از مام كه زاد؟ *** از بازوى باب حطّه خيبر كه گشاد؟

بر ناقۀ «لايؤدى الا» كه نشست‌؟ *** بر دوش شرف پاى كراسى كه نهاد؟

وفات ميرداماد هنگام تشرّف به زيارت عتبات عرش درجات در سال 1040 يا 1041 يا 1042 ه‍. ق مابين كربلا و نجف واقع شد. جنازه اش به نجف اشرف نقل و در آن ارض اقدس دفن گرديد. بنابر اوّل، جملۀ «عروس علم دين را مرده داماد» 62 و بنابر دوّيم، هريك از كلمۀ «الرضى» و جملۀ «عروس علم و دين را مرد داماد» و بنابر سيّمى نيز كلمۀ «الراضى» مادّۀ تاريخ وفات مى باشد و در رديف «محمّدين» از نخبة المقال گويد:

والسيد الداماد سبط الكركي *** مقبضه «الراضى» عجيب المسلك⁽¹⁾

منابع: تنكابنى، محمد، قصص العلماء، [ص 333-335]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 114؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 3، ص 2098 و ج 6، ص 4187؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 7؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات)؛ مدارك مذكوره در ضمن شرح حال.

مير رباعى، سيد محمد --> جامه باف

ميرزا آقا، ميرزا معصوم --> معصومعلى شاه

3076 و 3077. ميرزا ابوطالب (... - 1238 ه‍. ق)

عالم فاضل، اديب كامل، نحوى لغوى، فقيه محدّث، متكلّم مفسّر، از علماى اماميّۀ قرن سيزدهم هجرت و از اكابر تلامذۀ سيد على صاحب رياض سابق الذكر مى باشد.

حاشيۀ سيوطى او معروف و در سال 1223 ه‍. ق از تأليف آن فراغت يافته و بارها در حاشيۀ خود سيوطى چاپ و در تبريز مستقلاً نيز به طبع رسيده است. وفات او به سال 1238 ه‍. ق در راه مكّه واقع شد و او غير از ميرزا ابوطالب اصفهانى بن عليرضا بن محمدعلى بن ميرزا كوچك بن حكيم داوود است كه اسلاف اين دانشمند از مشاهير حكما و اطبّا بوده و از مقام طبابت به توليت آستان قدس رضوى منصوب و سى وهفت سال متصدى اين مقام عالى بوده و در سال 1216 ه‍. ق درگذشته است و نبايد اين دو عالم جليل را به جهت متّحدالعصر والمصر والاسم بودنشان يكى پنداشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 183؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 6، ص 448؛ مطلع الشمس، ج 2، ص 416.

ميرزا بابا، ميرزا ابوالقاسم --> مجدالاشراف

ميرزا ابوالقاسم پدر سيد محمد مجدالاشراف است.

ميرزا بابا، ميرزا محمدتقى طبيب --> ملك الاطباء

ميرزا بزرگ، ميرزا عيسى --> قائم مقام

63 ميرزا بهائى --> بلنداقبال

ميرزا بهائى پسر بلنداقبال است.