دانشنامه تخت فولاد اصفهان جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد ( اصفهان)

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه تخت فولاد اصفهان جلد 1/ پدیدآورنده مجموعه فرهنگی و مذهبی تخت فولاد؛ زیر نظر اصغر منتظرالقائم.

مشخصات نشر : اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، 1389 -

مشخصات ظاهری : ج.:مصور (بخشی رنگی)، جدول، نمونه، عکس؛29×22 س م.

شابک : ج. 1: 978-600-1320-19-4 ؛ ج.2 : 978-600-132-082-8 ؛ 300000 ریال: ج.3: 978-600-132-143-6 ؛ 450000 ریال: ج.4: 978-600-132-193-1

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : ص.ع. به انگلیسی: Asghar Montazerolghaem. Esfahan Takht-e-Foulad encyclopedia.

یادداشت : ج. 2 (چاپ اول: 1391).

یادداشت : ج.3(چاپ اول: 1392).

یادداشت : ج.4 (چاپ اول: 1394).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1.الف - چ.- ج.2.چ - ش.- ج.3. ص- گ.-ج.4. ل- ی

موضوع : مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد( اصفهان)

موضوع : مجتهدان و علما -- ایران -- اصفهان -- سرگذشتنامه

موضوع : مشاهیر -- ایران -- اصفهان-- سرگذشتنامه

موضوع : اصفهان --آرامگاهها

شناسه افزوده : منتظرالقائم ، اصغر، 1337 - ، ناظر

شناسه افزوده : سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان

رده بندی کنگره : DSR2073 /ص75م3 1389

رده بندی دیویی : 955/932

شماره کتابشناسی ملی : 2019282

پدیدآورنده: مجموعه فرهنگی و مذهبی تخت فولاد

مدیر دانشنامه: دكتر اصغر منتظرالقائم

ویراستار: ناصر كریم پور

صفحه آرا: مهدی حاجی محمدیان

مدیر تولید: مجموعه فرهنگی و مذهبی تخت فولاد

ناشر: سازمان فرهنگی - تفریحی شهرداری اصفهان

چاپ اول: 1389

شمارگان: 1000 نسخه

اصفهان، خیابان مصلی، چهارراه شیخ مفید، مجموعه فرهنگی و مذهبی تخت فولاد

كد پستی: 64711-81649

مركز پخش: 2239466، 91- 6638890 0311

www.Isfahan.ir - www.takhtefoulad.org

همه حقوق چاپ محفوظ و متعلق به مجموعه فرهنگی - مذهبی تخت فولاد وابسته به شهرداری اصفهان است.

قیمت: 510/000 ریال

اشاره

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»

دانشنامه تخت فولاد اصفهان (جلد اول)

فهرست مدخل ها و نام های مؤلفان

آ

آب انبار سیّد احمد عقیلی

آباده ای، تكیه سیّد مرتضی فرشته نژاد

آباده ای، محمد جعفر سیّد احمد تویسركانی

آبشاهی یزدی، شیخ غلامحسین مائده هاشمی

آتش، میرزاحسن حسین مسجدی

آتشدان عفت نعمتی پور

آخوند فشاركی، ملا محمد حسین محمد فشاركی

و سیّد احمد عقیلی

آخوند فشاركی، ملا محمد باقر حمید خلیلیان

آخوند كمالا سیّد احمد عقیلی

آخوند كاشی، ملا محمد مجید هادی زاده

آخوند گزی، عبدالكریم محمد حسین ریاحی

آدینه ای، ملا محمد جواد حمید خلیلیان

آذری، فرامرز مریم جان نثاری

آرامگاه حمید خلیلیان

آرندی نایینی، ملا محمد حسن جمشید مظاهری آزاد، سیّد حسین خاتون آبادی حمید خلیلیان

آزادی، میرزا احمد خان حمید خلیلیان

آشفته، آقا حسینعلی حسین مسجدی

آشفته، عبدالكریم سالار ارفع سیّد احمد عقیلی

آشوری ( خاص )، میرزا باقر حمید خلیلیان

آغاباشی، تكیه سیّد احمد عقیلی

آغاباشی، میرزا سلیمان حمید خلیلیان

آغا بی بی حمید خلیلیان

آقاباباگلی، رضا اصغر منتظرالقائم

آقا بابایی، حجت الله مریم جان نثاری

آقا بابایی، اكبر اصغر منتظرالقائم

آقا جمال خوانساری علی اكبر زمانی نژاد

آقا حسین، خوانساری علی اكبر زمانی نژاد

آقا خانی، غلامرضا اصغر منتظرالقائم

آقا علی رؤیا، رسول مریم جان نثاری

آقایی، محمد تقی احمد مراتب

آل ابراهیم دهكردی، شیخ یوسف حمید خلیلیان

آل رسول، حاج سیّد محمد رضا سیّد احمد عقیلی

آل طه، سیّد محمد رضا مرضیه توكلی

آینه كاری سیّد مرتضی فرشته نژاد

الف

ابراهیمی، شكرالله مریم جان نثاری

ابراهیمیان، بشیر مریم جان نثاریابرقویی، سیّد علی اكبر حمید خلیلیان

ابطحی، سیّد نورالله سیّد احمد عقیلی

ابطحی، سیّد سلیمان رحیم قاسمی

ابطحی، سیّد محمد رحیم قاسمی

ابطحی، سیّد محمد بندگان سیّد احمد عقیلی

ابن یمین، میرزا محمد علی سیّد احمد عقیلی

ابوالمعالی ( كلباسی )، محمد علی كرباسی زاده اصفهانی

احتشامی، قدسیه سیّد احمد عقیلی

احتشامی، علی اكبر سیّد احمد عقیلی

احرامی باف، شیخ احمد سیّد مصلح الدین مهدوی

احقر، عبدالحسین رحیم قاسمی

احمد آبادی، آقا میرزا عبدالرزاق سیّد احمد عقیلی

احمدآبادی، سیّد محمد باقر رحیم قاسمی

احمدی كیا ( هشتمردی )، مهدی مریم جان نثاری

اخگر ( آتش )، میرزا حسین حمید خلیلیان

ادهم، محمد حسن محمد حسین ریاحی

ادیب، شیخ محمدحسین حمید خلیلیان

ادیب طوسی، میرزا محمدتقی علی اخضری

ارباب، حاج آقا رحیم سیّد محمد باقر کتابی

و علی كرباسی زاده اصفهانی

ارباب، عبدالله حمید خلیلیان

اردبیلی، ملاحیدرعلی حمید خلیلیان

اردستانی، ملا محمدصادق محمدحسین ریاحی

و مرتضی شفیعی اردستانی

اردستانی، سیّد میرزا حمید خلیلیان

ارسطویی، شیخ مصطفی سیّد احمد عقیلی

اژه ای، شهید علی اكبر محمدعلی اژه ای

اژه ای، آقا جلال الدین محمد علی اژه ای

اژه ای، آقا حسن محمد علی اژه ای

اژه ای، میرزا علی محمد محمد علی اژه ای

اژه ای، میرزا محمد حسین رحیم قاسمی

اژه ای، میرزا محمد حسین رحیم قاسمی

اژه ای، میرزا محمد علی رحیم قاسمی

اژه ای، شیخ محمود محمد علی اژه ای

اژه ای، میرزا مهدی حمید خلیلیان

اژه ای، آخوند ملا عبدالله محمد علی اژه ای

اژه ای، ملا علی اكبر محمدعلی اژه ای

اسعد بختیاری، محمد تقی غفار پور بختیار

اسعد بختیاری، باباخان غفار پور بختیار

اسلامی، نورالله رحیم قاسمی

اشتری، اسدالله حمید خلیلیان

اشتری، شیخ محمدعلی حمید خلیلیان

اشتهاریها، عباس سیّدمحمدعلی بهشتی نژاداشراقی قمشه ای، شیخ ابوالقاسم حمید خلیلیان

اشرف الكتاب اصفهانی، آقا زین العابدین

سیّد احمد عقیلی

اشرفی اصفهانی، عطاءالله سیّد احمد عقیلی

اشنی قودجانی، شیخ محمدحسین

علی كرباسی زاده اصفهانی

اشنی قودجانی، شیخ نورالدین

علی كرباسی زاده اصفهانی

اصطهباناتی، محمدحسن رحیم قاسمی

اصفهانی، آقا محمدرضا سیّد احمد عقیلی

اصفهانی، سیّد رحیم ( آوازه خوان ) حمید خلیلیان

اصفهانی، سیّد محمدحسین رحیم قاسمی

اصولی، شیخ محمدجواد رحیم قاسمی

اعتزازیان، شیخ محمدعلی رحیم قاسمی

اعضادی خوانساری، شیخ فضل الله سیّد احمد عقیلی

افتخارالواعظین، شیخ علی رحیم قاسمی

افسر بختیاری، داراب سیّد احمد عقیلی

افسر، میرزاعبدالرحیم حسین مسجدی

افسرده، ویكتوریا سیّد احمد عقیلی

افشار، جلال اصغرمنتظرالقائم

افیونی، محمدرضا اصغر منتظرالقائم

اقتداری، احمد مریم جان نثاری

الشریف، محسن مریم جان نثاری

الماسی، میرزا حسنعلی ( مجلسی ) سیّد احمد عقیلی

المدرس، سیّد مصطفی رحیم قاسمی

الهی شهركی، میرزا محمدرضا حمید خلیلیان

الهی شهركی، ربابه حمید خلیلیان

امام نجفی، شیخ محمدحسین رحیم قاسمی

امامی العریضی ( قوام المحدثین )، سیّد محمدحسین

سیّد احمد عقیلی

امامی، سیّد محمدحسین حمید خلیلیان

امامی نایینی، میرزا حسین آقا محمدحسین ریاحی

امامی ( مشكوة الواعظین )، سیّد ابوالفضل سیّد احمد عقیلی

امامی خاتون آبادی، سیّد محمدرضا سیّد احمد عقیلی

امامی، سیّدعبدالوهاب سیّداحمد عقیلی

امامی ( درب امامی )، سیّدمحمد سیّد احمد عقیلی

امامی، میرزا محمدباقر حمید خلیلیان

امامی، میرزاآقا ( محمدمهدی ) حمید خلیلیان

امامی، سیّد محمدرضا سیّداحمد عقیلی

امامی سمیرمی، سیّد هدایت الله سیّد احمد عقیلی

امانی نبی، حاج رضا مریم جان نثاری

امید اصفهانی، میرزامحمدخان سیّداحمد عقیلی

امیدیان، سیّدمرتضی اصغر منتظرالقائمامیرشاه كرمی، سیّدابوالقاسم حمید خلیلیان

امین الرعایا، اصغر مریم جان نثاری

امین، تكیه سیّد احمد عقیلی

امین، محمد سیّد احمد عقیلی

امین، میرزامحمدهادی رحیم قاسمی امینی نور، سعید اصغرمنتظرالقائم

امین التجار اصفهانی، سیّد حبیب الله سیّد احمد عقیلی

امین العلماء خویی سیّد احمد عقیلی

امین سیچانی، شیخ محمدحسین محمدرضا امین

امین، عفت الزمان اعظم جلالی

انشایی، میرزا حیدرعلی حمید خلیلیان

انصاری، احمد مرضیه توكلی

انصاری، علی مرضیه توكلی

انصاری، علی اصغر مرضیه توكلی

انصاری كاشانی، میرزا تقی خان عبدالمهدی رجایی

انصاری، میرزا موسی ( شیخ الانصار )

علی كرباسی زاده اصفهانی

اوروسی سیّد مرتضی فرشته نژاد اهتمام، شیخ احمد سیّد احمد عقیلی

اهتمام رهنانی، حسن حمید خلیلیان

ایزدگشسب، اسدالله اعظم رجالی

ایل بیگی، عزیزالله خان غفار پوربختیار

ایلخانی، بی بی كفایت غفار پوربختیار

ایلخان ظفر، امیرحسین خان غفار پوربختیار

ایلخانی بختیاری، حسینقلی خان

سیّد علی رضا ابطحی

ایروانی، میرزا عباس خان سیّد احمد عقیلی

ب

بابا حامد ناجی اصفهانی

بابابیات حمید خلیلیان

باباركن الدین، تكیه سیّد مرتضی فرشته نژاد

باباركن الدین شیرازی حامد ناجی اصفهانی

بابا فولاد ( حلوایی )، استاد فولاد حمید خلیلیان

بابالكات حمید خلیلیان

بابایحیی حمید خلیلیان

بارباز اصفهانی، سعید اصغر منتظرالقائم

باستی، نورعلی حمید خلیلیان

باغبادرانی، میرزااسدالله علی اخضری

باغبادرانی، ملاعبدالجواد رحیم قاسمی

باقری، علی اصغر منتظرالقائم

باقری محمودآبادی، شیخ محمدرضا حمید خلیلیان

بانكی، سیّدعلی اصغر منتظرالقائم

بانو اصفهانی، مریم رحیم قاسمی

بانوامین ( امین )، نصرت السادات اعظم رجالیبایزدی، میرزا محمد نصیر حمید خلیلیان

بحرینیان، زهره مرضیه توكلی

بختیاری، بی بی كوكب مهری صدیقی

بدری، ابوالقاسم سیّد احمد عقیلی

بدیع الصنایع، استادعلی فرید طبیبی پور

برازنده، استاد عبدالحسین منوچهر شیخ صراف

برجیان، دكتر احمد حمید خلیلیان

برجیان، دكتر محمود حمید خلیلیان

برجیان، دكتر مراد حمید خلیلیان

برقعیان، محمدرضا الهام نبی پور

برهانی، شیخ بهاءالدین حمید خلیلیان

بروجردی، میرزا ابوالحسن حمید خلیلیان

بروجردی، میرزاابوتراب رحیم قاسمی

بروجردی، تكیه سیّد مرتضی فرشته نژاد

بروجردی، میرزا علی حمید خلیلیان

بروجردی، میر سیّد علی سیّد احمد عقیلی

بروجردی، منیرالدین سیّد احمد عقیلی

بزرگزاد، ابوالحسن خان سیّد احمد عقیلی

بزمی ( شجره )، سیّدعبدالرسول حمید خلیلیان

بشارت، سیّدحسین حمید خلیلیان

بشارت، سیّد فخرالدین لیلا خامسی پور

بكایی، شیخ غلامعلی حمید خلیلیان

بلیغ، محمود حمید خلیلیان

بنان زاده، عبدالحسین علی اخضری

بنیانیان، زهره مرضیه توكلی

بهاء اصفهانی، میرزامحمدباقر حمید خلیلیان

بهرامی لنبانی، شعبانعلی لیلا خامسی پور

بهرامیان، عباسعلی حمید خلیلیان

بهروان، رسول حمید خلیلیان

بهشتی، سیّد احمد سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد اسدالله سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد اسماعیل سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد تقی انوری سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، میرعبدالباقی سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی ( حسینی )، سیّد علی سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمد جواد سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمدحسین سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمدحسین سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمدرضا سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، میر محمدمهدی سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی ( انوری )، سیّد محمود سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد مسیح الله سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد احمد سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، آقا سیّد صدرالدین سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمدحسین سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد شهاب الدین سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد طه سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، میرعبدالباقی سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد فخرالدین سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد فضل الله سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی ( خلدی نسب )، سیّد قوام الدین سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمدابراهیم سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمدباقر سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، میر محمدصادق سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمد ( جمال الدین ) سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، میر سیّدمحمد سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، میر محمدهادی سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، میر محمدهادی سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمدحسن سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمدحسین سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمدرضا سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمدرضا سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد محمدهاشم سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی، سیّد مهدی سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتیان، عباس حسین حمیدی اصفهانی

بهشتی نژاد، سیّد جلال الدین سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی نژاد، سیّد حسن سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی نژاد، سیّد رضا سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی نژاد، سیّد محمد سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی نژاد، سیّد مصطفی سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بهشتی نژاد، سیّد مهدی سیّد محمدعلی بهشتی نژاد

بی بی، صاحب جان غفار پوربختیار

بی بی، نیلوفر غفار پوربختیار

بیاض، استاد حاج عباس حمید خلیلیان

بیان الواعظین، احمد حمید خلیلیان

بیدآبادی ( شفتی )، میرسیّد محمدمهدی سیّد احمد عقیلی

بیدآبادی گیلانی، مولی محمدرفیع سیّد احمد عقیلی

بیدآبادی، آقا محمد علی كرباسی زاده اصفهانی

بیدآبادی، شیخ احمد حمید خلیلیان

بیدآبادی، تكیه و بقعه سیّد مرتضی فرشته نژاد

بینا ( كیخسرو كیانی )، داراب حمید خلیلیان

پ

پاشنه طلایزدی، عبدالحسین حمید خلیلیان

پاقلعه ای، میرزا زین العابدین نعمت الهی سیّد احمد عقیلیپاقلعه ای ( طبیب )، میرعبدالباقی حمید خلیلیان

پاقلعه ای، میرزا عبدالحسین نعمت الهی سیّد احمد عقیلی

پاقلعه ای، میرزا علی اكبر سیّد احمد عقیلی

پاقلعه ای، میرزامحمد رحیم قاسمی

پاقلعه ای، میرمحمد اسماعیل سیّد احمد عقیلی

پاقلعه ای، میر محمدهادی سیّد احمد عقیلی

پاقلعه ای، حاج میرزا اسدالله سیّد احمد عقیلی

پاقلعه ای، میرزا عبدالغفار رحیم قاسمی

پرچمی، مراد حمید خلیلیان

پروانه، محمدعلی علی اخضری

پروانه، محمود رحیم قاسمی

پرورش، محمدباقر محمدصادق پرورش

پزشكی خوراسگانی، شمس الدین لیلا خامسی پور

پناهنده گزی، غلامرضا محمدحسین ریاحی

پوده ای، میرزا كریم روح الله خیراللّهی

پورمقدم اصفهانی، عباس اصغر منتظرالقائم

پورمهدی نوشهری، غلامحسین لیلا خامسی پور

پورمهرابی، علیرضا مریم جان نثاری

پهلوان صالح مریم زینلی

پهلوان نژاد، محمود اصغر منتظرالقائم

پیكری، عباس اصغرمنتظرالقائم

پیشنماز، سیّدمحمدباقر سیّد احمد عقیلی

پیكانی، مولی صادق سیّد احمد عقیلی

پیمان، علی محمد حمید خلیلیان

ت

تائب، یدالله برخوردار علی اخضری

تابش، میرزا عبدالله حمید خلیلیان

تاج اصفهانی، جلال سیّد احمد عقیلی

تاج العلماء اصفهانی، میرزا عبدالحسین رحیم قاسمی

تاج الواعظین، شیخ اسماعیل سیّد احمد عقیلی

تاجر خوانساری، محمدجعفر عبدالمهدی رجایی

تاجمیر ریاحی، ملا عبّاس سیّد احمد عقیلی

تاجمیر ریاحی، مجید اصغر منتظرالقائم

تبریزچی، میرزا محمود مهدی اعرابی

تبریزی، ملا رجب علی سیّد احمد عقیلی

تبریزی، نجیب الدین رضا سیّد احمد عقیلی

تجویدی، آقا سیّد نورالدین سیّد احمد عقیلی

تخت فولادی، میرزا حسن رحیم قاسمی

تخت فولادی، حاج محمدصادق رحیم قاسمی

ترك لادانی، احمد اصغر منتظرالقائم

ترك لادانی، حسن اصغر منتظرالقائم

ترك، آقا سیّد محمد سیّد احمد عقیلی

ترك و ترك بندی سیّد مرتضی فرشته نژادتستری، شیخ غلامحسین حمید خلیلیان

تفرشی منجم، میرزا محمدعلی رحیم قاسمی

تفضلی بروجردی، میرزا محمدحسن حمید خلیلیان

تفضلی، سیّد حسین روح الله خیراللهی

تفلیسی، آخوند ملا محمدحسین سیّد احمد عقیلی

تكیه سیّد مرتضی فرشته نژاد

تنكابنی، شیخ محمدرضا سیّد احمد عقیلی

تنكابنی، ملا صادق سیّد احمد عقیلی

توانا، محمدرضا مریم جان نثاری

تورجی زاده، محمدرضا اصغرمنتظرالقائم

توكلی، آقا میرزا سیّد احمد عقیلی

تویسركانی، میرزا ابوالحسن حمید خلیلیان

تویسركانی، میرزا مسیح علی اخضری

تویسركانی، حاج سیّد محمدباقر سیّد احمد تویسركانی

تویسركانی، ملا حسین علی سیّد احمد تویسركانی

تویسركانی، میرزا عبدالغفار سیّد احمد تویسركانی

تویسركانی، میرزا محمدعلی حمید خلیلیان

تویسركانی، سیّد محمدطاهر سیّد احمد عقیلی

تویسركانی، تكیه سیّد مرتضی فرشته نژاد

ث

ثاقب، میرزا اسماعیل خان سیّد احمد عقیلی

ثقة الشریعه، حاج سیّد علی نقی حمید خلیلیان

ثقة الاسلام اصفهانی ( میرمحمدصادقی )، آقا سیّدعبدالله

رحیم قاسمی

ثقفی، مسیح مرتضی تیموری

ثمر اصفهانی، میرزاحسین خان سیّد احمد عقیلی

ج

جابری انصاری، حاج میرزاحسن خان جمشید مظاهری

جاوید ( مازندرانی )، مولانا علی حمید خلیلیان

جبلی، اصغر اصغر منتظرالقائم

جدلی، ملامحمد ابراهیم رحیم قاسمی

جرقویه ای، شیخ محمدرضا رحیم قاسمی

جزن آبادی، شیخ محمدحسین غلامرضانصراللهی

جعفرپیشه، محمدرضا اصغر منتظرالقائم

جعفرزاده، ابراهیم مریم جان نثاری

جلا، ابوالقاسم حمید خلیلیان

جلالی، عباسعلی مریم جان نثاری

جلالی، میرزا فتح الله خان حسین مسجدی

جلوخان سیّد مرتضی فرشته نژاد

جلوه اردستانی، سیّد امین الله رحیم قاسمی

جمدی، محمدرضا اصغر منتظرالقائم

جنّت اصفهانی، احمد غفراللّهی سیّد احمد عقیلی

جوادی، شیخ اكبر رحیم قاسمی

جوانی، اصغر اصغر منتظرالقائم

جوباره ای ( شیخ العراقین )، حاج آقا محمد حمید خلیلیان

جوباره ای، شیخ محمدحسین حمید خلیلیان

جوباره ای، حاج میرزا محمدمهدی حمید خلیلیان

جوباره ای ( فاضل سراب )، تكیه سیّد مرتضی فرشته نژاد

جوهری، شیخ احمد رحیم قاسمی

جوهری، شیخ عبدالكریم رحیم قاسمی

جوهری، مهدی رحیم قاسمی

جهاداكبر ( خراسانی )، میرزا علی آقا علی اخضری

جهانگیرخان قشقایی، تكیه سیّد مرتضی فرشته نژاد

جهانگیرخان قشقایی علی دهباشی

جهدی ( رضوی خوانساری )، سیّد بهاءالدین

سیّد احمد عقیلی

نشانه ها و اختصارات

نشانه ها

یك كلمه، در استعمال زبان شناسی تاریخی ) كلمة حدسی یا فرضی.

نشانة ارجاع

/ جداكننده سنوات، واژه ها، مصراع ها، نشانة كسرهای اعشاری، مطابق و برابر

// جداكنندة دو بیت

/ / نشانة امضای مؤلف

< > نشانة عنوان ترجمة شده مناب-ع

[ ] نشانة افزوده های دانشنامة تخت فولاد بر مقالات

اختصارات عمومی:

پ صفحة پشت ( در نسخة خطی/ عكسی )

ج جلد

ح- در حدودِ-

حك- حكومت در-

ر صفحة رو ( در نسخة خطی/ عكسی )؛به جای ممیز میان اعداد

رض رضی الله عنه

ره رحمه الله

س سطر

ش شماره؛ شمسی ( در مورد تاریخهای 1300شمسی به بعد )

ص صفحه، صفحات

ق هجری قمری

قده قدّس سرّه

ق م قبل از میلاد

گ برگ

همان همان مؤلف و همان اثر در ارجاع مكرر

همانجا مأخذ پیشین ( همان مؤلف، همان اثر، همان جلد، همان صفحه )

همو همان مؤلف ( درصورتی كه به چند كتاب یك مؤلف ارجاع داده شود، سال انتشار افزوده می شود )

ed. edited by ( به ویرایشِ-، به نظارتِ- ) ِ

f. and the following page ( و بعد/ صفحه بعد )

ff. and the following pages ( به بعد/ صفحات بعد )

ibid. ibidem ( همان/ همانجا )

no. number ( شماره )

r recto ( صفحة رو )

s.l. sine loco ( بی جا )

s.v. sub verbo ( ذیل )

tr. translated by ( ترجمة )

v verso ( صفحة پشت )

vol. volume ( جلد )

اختصارات عناوین دایرة المعارف ها:

د.آ. دایرة المعارف آذربایجان شوروی ( Āzarbāyjān sāvet Ensiklopediyāsl )

د.ا.ترك دایرة المعارف اسلام ترك ( Islâm Ansiklopedisi )

د.ا.د.ترك دایرة المعارف اسلام بنیاد دینی تركیه ( Tϋrkiye Diyanet Vakfi Islâm Ansiklopedisi )

د.اردو دایرة المعارف اسلام اردو ( اردو دائرة معارفِ اسلامیه )

د.ازبكستان دایرة المعارف ازبكستان ( Uzbekistan Respublikasi Ensiklopediyā )

د.ازبكستان شوروی دایرة المعارف ازبكستان ( Uzbek sāvet Ensiklopediyāsl )

د.اسلام دایرة المعارف اسلام ( The Encyclopaedia of Islâm )

د.ایرانیكا دایرة المعارف ایرانیكا ( Encyclopaedia of Islâm )

د.تاجیكی دایرة المعارف تاجیكستان ( Ensiklopediyāyi sāvetii Tājik )

د.ترك دایرة المعارف ترك ( Tϋrk Ansiklopedisi )

د.ج.اسلام دانشنامة جهان اسلام ( Encyclopaedia of the World Of Islam )

د.دین و اخلاق دایرة المعارف دین و اخلاق ( Encyclopaedia of religion and ethics )

سخن شهر دار اصفهان

( عبدالرحمان جامی )

شهر بافت منسجمی است كه محصول آرمان ها، ایده ها، معارف و عملكردهای مادی و معنوی بشر در طول تاریخ است. شهر داستان آمایش شهرسازی بشر برای رفاه، امنیّت، سلامت و تكامل معنوی و آرمانی خود در گذر تاریخ است و شهر اسلامی - ایرانی سرود بلند مدنیّت و هنر معماری اسلامی- ایرانی بر نقش تُرنج زیبای هنر اسلامی است و اصفهان سایه سار آرامش، آسایش و مظهر افتخار و اقتدار و ارمغان گرانبهایی از هنر است كه در طی قرون و اعصار،گنجینه ای ارزشمند از میراث تاریخی در آن بر جای مانده و ارزش های والای دینی، فرهنگی، هنری و مدنیّت ایرانی را در درون خود جای داده است كه نه تنها برای اصفهانی ها، بلكه برای همة ایرانیان و جهانیان علاقه مند به فرهنگ و تمدّن جذابیّت دارد.

یكی از قوانین محتوم زندگی هر انسانی مرگ، و آرامستان ها در شهر سازی اسلامی جزو لاینفك دانه های فرهنگی هر شهری است و اما شهر زیبای اصفهان با دارا بودن آرامستانی منحصر به فرد در ایران اسلامی؛ یعنی تخت فولاد، خود دارای امتیازی ویژه است، چرا كه قبل از آن كه این قطعه شهری گورستان مؤمنان و مزار شهدای جاودان انقلاب اسلامی باشد، سرزمینی قدسی و پناهگاهی برای عارفان و حكیمان و فقیهان برای تعلیم و تربیت و اخلاق بوده است و اکنون نیز آرامگاه بیش از هزار چهره از اندیشمندان دینی، هنرمندان، پزشكان، مهندسان و نیکوکاران... است.

حفظ جاذبه های این دانه شهری مورد تأكید مؤكّد رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت الله خامنه ای و معتمدان و سرشناسان و اندیشمندان شهر اصفهان بوده است. به همین دلیل، شهرداری اصفهان علاوه بر سامان بخشی ظاهری تخت فولاد، با نگاهی فرهنگی، پژوهشی دقیق و فراگیر را با هدف ماندگاری هویت دینی و فرهنگی پایتخت فرهنگ و تمدن اسلامی ایران و شخصیت های مدفون در آن آغاز نمود. این تألیف با عنوان دانشنامه تخت فولاد در دستور كار قرار گرفت و پس از پنج سال تلاش پیگیر اینك شاهد به بار نشستن این تلاش تحقیقاتی هستیم.

سیّد مرتضی سقائیان نژاد

شهردار اصفهان

13 اسفند 1388ش/17 ربیع الاول1430ق

مقدمه

دانشنامه: کتابی حاوی مجموع معارف انسانی، فرهنگ، علوم و فنون و یا خلاصة قابل فهمی از معارف بشری و یا شاخهای از اطلاعات علمی، حاوی رشته ها و زمینه های گوناگون علمی در موضوع های جداگانه. معمولاً اینگونه كتب ترتیب الفبایی دارد ( لغت نامه دهخدا، ذیل دایرة المعارف ).

برای نخستین بار این کلمه از سوی دانشمند ایرانی ابوعلی سینا برای عنوان یکی از آثار خود به زبان فارسی به کار رفت و سپس در ادبیات فارسی و تاریخ علمی درایران كاربرد یافت. کلمه دایرة المعارف ترجمة واژة « Encyclopaedia » به معنای کتابی است که دانش های عمومی یا دانستنی های پایه را در خود دارد. واژه انسایکلوپدیا بر رابطه متقابل علوم و معارف دلالت دارد و مفهوم آن عبارت است از دانش یا آموزشی که در دایره یا مجموعه ای گرد آمده باشد ( ویل دورانت، 1369، ج9، ص707 ). دایرة المعارف بیش از هر اثری، دانش را در دسترس مردم قرار می دهد و هدف از نگارش آن عبارت است از گردآوری دانشی که بر روی زمین پراکنده است و رساندن آن به معاصران و انتقال آن به آیندگان ( همان، ص713 ).

در زبان عربی پطرس بستانی مارونی لبنانی ( 1883م ) برای ترجمه این کلمه، واژه دایرة المعارف را به کار برد و محمد فرید وجدی مصری ( 1954م ) کتابی با عنوان « دائرة المعارف القرن الرابع عشر » را در سال 1910م انتشار داد ( آقا بزرگ تهرانی، 1328 ج8، ص17 ).

نخستین دانشنامه ها: در میان یونانی ها نخستین دانشمندی که دایرة المعارف را نگاشت، پسر برادر افلاطون، سیوسیبوس بود. پس از وی کسی که به گردآوری و دسته بندی و نوشتن دانشهای بشر پرداخت، ارسطو بود، ولی بیشتر دایرة المعارف نویسان معتقدند کتاب تاریخ طبیعی، نوشته پلینی ( 79م ) نویسنده و دانشمند رومی، نخستین دانشنامه یونانی است. پس از وی، ایسیو دوروس، اسقف سیسیلی در قرن هفتم میلادی کتابی درباره دانشهای عصر خود جمع آوری کرد ( همان، ص4 ).

چینیها نیز از قرن دهم میلادی دست به نگارش دایرة المعارف بزرگ زدند و مورخان دانشمند به زندگی گذشته پرداختند و برای میلیون ها خواننده کتاب ها نوشتند و گنجینه های ادبی بزرگ و لغت نامه های عظیم و دایرة المعارفهای قطور پدید آوردند. یکی از آن ها به وسیله ووشو ( 947-1002م ) تدوین شد و مطالب را بر اساس موضوع رده بندی کرد. در سال 977م تای تسونگ، فغفور دودمان سونگ به تنظیم دایرة المعارف بزرگتری فرمان داد که در 32 جلد فراهم آمد. سپس به دستور یونگ لو، فغفور دودمان مینگ ( 25-1403م ) دایرة المعارفی در ده هزار مجلد تنظیم شد، ولی چون هزینه چاپ بسیار سنگین بود، به صورت دست نوشته باقی ماند و در سال 1900 م به هنگام شورش نظامیان به جز 160 جلد آن بقیه در آتش سوخت ( ویل دورانت، 1369، ج1، ص800 ).

دانشنامه نویسی در تمدّن اسلامی: در تمدن اسلامی با جنبش علمی و فرهنگی گران سنگی که در میان مسلمانان در سده سوم هجری شکل گرفت، نخستین دانشنامه های اسلامی به نگارش درآمد. برخی از این دانشنامه ها عبارتند از: دینکرت تألیف آذر فرنبغ بن فرّخ زاد ( م: اوایل قرن سوم قمری ) در هفت مجلد، که علوم گوناگون و حکایات و تواریخ كهن ایرانی را نگاشته است ( آقا بزرگ تهرانی، 1328ش، ج8، ص29 ).

عیونالاخبار نوشته ابن قتیبه دِینِوَری ( م: 276ق ) و الفهرست محمد بن اسحاق ندیم که جایگاه گرانقدری در

تاریخ علم و تمدّن بشر دارد و پل میان تمدّنهای گوناگون است. احصاءالعلوم ابونصر فارابی ( 339ق ) فیلسوف مشهور ایرانی را میتوان کهنترین دایرة المعارف علمی در جهان اسلام دانست. این کتاب شامل پنج فصل زبان، منطق، ریاضیات، اخلاق، سیاست و علم الهی است. رسائل اخوال الصفا به همّت گروهی از دانشمندان اسلامی نگاشته شده و شامل 52 رساله است که ترجمه آن به فارسی پیش از سال 608ق به نام مجمل الحکمه انجام شده است. جوامع العلوم، تألیف شعیا بن فریغون در میان سالهای 327 تا 344ق نوشته شده است. مفاتیح العلوم، تألیف ابو عبدالله محمد بن احمد خوارزمی ( 376ق ) که پانزده رشته از دانشهای مرسوم آن روزگار را معرفی کرده است. دانشنامه علائی، نخستین دانشنامه فلسفی به زبان فارسی است که ابوعلی سینا ( 428ق ) آن را در شهر اصفهان برای علاءالدوله کاکویه حاکم اصفهان نگاشته است ( دایرة المعارف بزرگ اسلامی، 1370، ج4، ص8 ).نزهت نامهعلایی، تألیف شهمردان بن ابوالخیر رازی ( م: اوایل قرن ششم ) که در میان سالهای 506 تا 513 نگاشته شده و شامل یک مقدمه و دو قسم علوم طبیعی و منطق و ریاضیات است. یواقیتالعلوم و دراری النجوم، یکی از کهنترین کتب دانشنامه به زبان فارسی، که آن را مؤلفی ناشناس در نیمه قرن ششم هجری نوشته و آن را به حاکم قزوین تقدیم نموده است.

جامعالعلوم، نوشته امام فخر رازی که در سال 575ق به سلطان علاءالدین خوارزمشاه تقدیم گردیده است. در این کتاب شصت شاخه از علوم دینی و فلسفی دسته بندی شده است ( رازی، 1383ش، ص37 ).

نوادر التبادر لتحفة البهادر، اثر شمسالدین دُنَیْسَری در سال 699هجری و مشتمل بر علوم طبیعی به زبان فارسی در دوازده فصل نوشته شده است ( همانجا ). دُرّة التّاج نوشته قطب الدین محمود بن مسعود شیرازی ( م: 710ق ) فیلسوف، ریاضیدان و پزشک برجسته ایرانی است. طرح این کتاب بر اساس اِحصاءالعلوم فارابی و دانشنامه علایی نوشته شده و در آن به ریاضیات و نجوم بیشتر توجه شده است. نفایس الفنون فی عرائس العیون، نوشته شمسالدین محمد بن محمود آملی ( م: 753ق ) است. این کتاب حاوی دو بخش علوم اوایل در 85 علم و چهار مقاله و بخش دوم علوم اواخر در 75 علم و پنج مقاله است. النَموذَج العلوم، اثر جلالالدین محمد دوانی ( م: 908ق ) که علوم را در ده مسأله تقسیم کرده است. النَموذَج العلوم نوشته افضل الدین محمد تُرکه ( م: 991ق ) که علوم را در هفت مسأله تقسیم بندی كرده است. النَموذَج العلوم تألیف محقق داماد میر محمدباقرحسینی استرآبادی ( م: 1040ق ) که بیست اشکال علوم ریاضی، کلام و اصول فقه را در آن حل کرده است ( آقا بزرگ تهرانی، 1328ش، ج2، ص404 ).

دانشنامه جهان، اثر غیاثالدین علی حسینی اصفهانی ( متوفی اواخر سده نهم ) در سال 879ق تألیف آن در بدخشان تمام شده است ( آقا بزرگ تهرانی، ج 8، ص 46 ). زینة المجالس، اثر مجدالدین محمد حسینی در اواخر سده دهم هجری در نه بخش درباره دانشهای دینی، منطق، طب و ادب نگاشته شده است ( امام فخر رازی، ص34 ). دانشنامه شاهی نوشته مولی محمد امین استرآبادی ( م: 1036ق ) و در چهل فایده نوشته شده است ( آقا بزرگ تهرانی، ج8، ص46 ).

بدین سان بر ما روشن میگردد كه در تمدن اسلامی دانشنامهنویسی مورد توجه بوده است و مسلمانان، به ویژه ایرانیان پیشگام فرهنگ نامه نویسی و دانشنامه نویسی در جهان بودهاند. مسلمانان با نگارش دایرة المعارفها در اوایل قرن چهارم هجری فعالیت گستردهای را در تاریخ علم آغاز کردند که پیش از آن نه در یونان و نه در اسکندریه، چنین آثاری نگاشته نشده بود و این ناشی از ارزشی است که اسلام برای علم قائل بوده است، زیگرید هونکه مینویسد: « شناخت علمی جهان، طبیعت و عجایب خلقت و درک قوانینش برای محمد - صلی الله علیه و آله و سلم - و مسلمانان، حتی ایمانشان را محکمتر و عمیقتر کرد. برای آنان علم نه تنها مانند مسیحیان ممنوع نبود، بلکه علم چراغ راه ترقی و زندگی و ایمان محسوب می شد... اگر چه علم از چین هم آمده باشد » ( هونکه، 1376، ص371 ).

دایرة المعارفهای نوین: سده 18م/12ق عصر روشنگری و نقطه عطفی در دانشنامه نویسی جهان است. اندیشه های فلسفی بیکن، دکارت، هابز، لاک، بارکلی، اسپینوزا و لایپ نیتنر، افکار علمی کوپرنیک، کپلر، گالیله، دکارت و نیوتن، کشفیات جغرافیایی دریانوردان و اطلاعات جهانگردان، تمام این قلمرو وسیع دانش، محتاج وسیلهای بود که در دسترس مردم نهاده شود. بدین سان دایرة المعارفهای نوین تدوین گردید. نخستین دایرة المعارف یا فرهنگ جهانی هنر ها و علوم به زبان انگلیسی توسط چیمبرز ( 1728م ) نگاشته شد ( ویل دورانت، ج9، ص706 ).

در فرانسه گروهی از متفکران عصر روشنگری به ریاست دیدرو، در آغاز در صدد ترجمه فرهنگ جهانی بر آمدند و کار را شروع کردند، ولی در ادامه دست به نگارش دایرة المعارف بزرگی زدند. دیدرو میگفت: « گذشته از آن که دانش بسیار گسترش یافته است، پخش آن نیز بسیار ضروری است، اما بی آنکه در دسترسی همگان گذاشته شود، ارزشینخواهدداشت » ( همان، ص707 ). سرانجام با تلاش بسیار جلد اول دایرة المعارف در سال 1751م چاپ شد و هفدهمین و آخرین جلد آن در سال 1765م از چاپ خارج شد و در سالهای بعد ضمایمی به آن اضافه گردید. طی 25 سال، دایرة المعارف بیش از 43 بار به چاپ رسید ( همان، ص716 ). بدینسان، نگارش دایرة المعارف انقلاب فکری پیش از انقلاب فرانسه در سال 1789م بود. پس از نگارش این دایرة المعارف موج دایرة المعارف نویسی شروع شد و در اسکاتلند و انگلیس ویرایش دایرة المعارف بریتانیکا در 1771م به پایان رسید و تا كنون ویرایشهای گوناگون آن به طور مرتب منتشر گردیده است.

دانشنامه در ایران معاصر: در دوره ناصرالدین شاه به دستور وی چهار نفر از دانشمندان، نامه دانشوران را در شانزده مجلد از الف تا حرف شین درباره تراجم و احوال بزرگان تدوین کردند. در سال 1324ش مجلس شورای ملی قانون چاپ لغتنامه دهخدا را به همّت پنج نفر از ادبای ایران تصویب کرد و از آن پس تا کنون این لغت نامه مرتب چاپ میگردد. دانشنامه ایرانشهر در سال 1342ش در دو جلد از سوی دفتر یونسکو در ایران به کوشش علی اصغر حکمت پیرامون ایران و تمدن ایرانی منتشر گردید. موضوعهای این دانشنامه جغرافیای طبیعی و انسانی، تاریخ سیاسی و فرهنگی، سازمانهای اداری، اجتماعی، اقتصادی و عمرانی بود.دایرة المعارف فارسی، نخستین دانشنامهای است که با رعایت اصول جدید فرهنگنامه نویسی و با تلاش غلامحسین مصاحب از سال 1335 ش شروع و نخستین جلد آن در سال 1345 از چاپ خارج شد ( مصاحب، مقدمه دایرة المعارف فارسی ).

دانشنامه ایران و اسلام: این دانشنامه ترجمه و بازنویسی اثری به نام « malsI ehT fO aideapolcycnE ehT » درباره تاریخ و فرهنگ و تمدن جهان اسلام است. ترجمه این دانشنامه از سال 1348ش آغاز شد و نام دانشنامه ایران و اسلام بر آن گذاشته شد و نخستین جلد آن در سال 1354ش منتشر گردید. در سال 1362 با کوشش حضرت آیت الله سید علی خامنهای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، مرکز دایرة المعارف اسلامی بنیان گذاشته شد. در آغاز، این مرکز زیر نظر آقای مهندس سیّد مصطفی میر سلیم و هم اکنون زیر نظر آقای دكتر غلامعلی حدّاد عادل اداره میشود. نخستین جلد دانشنامه جهان اسلام از سال 1375ش با حرف « ب » منتشر گردید. هم اکنون بیش از سیزده جلد از این دانشنامه منتشر شده و مقالات آن به همّت دانشمندان ایرانی و جهان اسلام تألیف گردیده است.

دایرة المعارف بزرگ اسلامی: این دانشنامه به سرپرستی آقای محمد کاظم موسوی بجنوردی به وسیله مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی که در سال 1362ش بنیان گذاشته شد، به سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی منتشر میشود. نخستین جلد آن در سال 1367ش چاپ شده و تا کنون بیش از هفده جلد آن منتشر گردیده است.

دایرة المعارف تشیع: این دایرة المعارف زیر نظر احمد حاج سید جوادی است و مطالب آن درباره فرهنگ و معارف بزرگان شیعه است. تاکنون بیش از سیزده مجلد آن انتشار یافته است.

اصفهان در گذر تاریخ:

اصفهان معرّب کلمه اسپاهان و اسپاه به معنای لشکر است. از مشاهده سکه های ضرب شده در اصفهان در میان سال های 129 تا 199 هجری روشن میگردد که کلمه اصفهان در طی این سال ها شهرت پیدا کرده است ( جناب، 1371، ص 12 ).

قرار گرفتن اصفهان در منطقه معتدل خشک فلات مرکزی ایران در جلگه زاینده رود و با موقعیت طبیعی آن روزگاران باستان، این منطقه مرکز استقرار گروه های بزرگ انسانی و تمدنهای باستانی و کانون شکوفایی اقتصادی و فرهنگی ایران بوده است. بر اساس منابع تاریخی، برای نخستین بار نام اصفهان ایالت پارتاکنا بود که مرکز آن شهر « گابای » یا « گابی » و « گابه » پارتیان و « گی » در عصر ساسانیان نامیده میشده است. مارکورات ( Marqourt ) این نام را از پارا- ایتا- کا ( Ka-Pura-Ita ) به معنی ناحیه ای که به وسیله رودخانه شسته شده باشد، خوانده است ( جعفری زند، 1381، ص29 ). محدوده ایالت پارتاکنا در دوره مادها از جنوب به کشور کوهستانی پارس و از جنوب غربی به رود کارون منتهی میشده است. شهر قدیم اصفهان ( اسپادانای باستانی ) در مسیر ارتباطی مادها تا سرزمین پرسید ( پارس ) قرار داشت ( دیاکونف، 1351 ص90 ). بر اساس مندرجات کتیبه بیستون، اصفهان به نام گابس ( Gubes ) خوانده شده و در عصر هخامنشیان جزو ایالت پارس به مرکزیت پرسپولیس بوده است. گابس همان « گی » است که اقامتگاهی شاهی در آن بوده که استراحتگاه پادشاهان هخامنشی بوده است. گی منطقهای ثروتمند بوده و افراد ارتش میتوانستهاند از آنجا توشه کافی به دست بیاورند ( بریان، ج2، ص1536 ).

اصفهان در دوره اسکندر و جانشینانش اهمیت خود را از دست نداده و پارتاکنا و مرکز آن گابای چندین بار میان سرداران اسکندر دست به دست شده است. در پاییز سال 317قم آنتیگون، سردار اسکندر پس از عقب نشینی از شوش در محل گابینا با سردار دیگری به نام اومن مصاف داد ( دیاکونف، 1351 ص13 ).

اصفهان در دوره پارتیان اهمیّت خود را از دست نداد و مرکز اداری بود و شهریار مستقلی داشت که اردشیر ساسانی شادشاپور را مغلوب و هلاک کرد ( کریستن سن، 1370، ص107 ).

اصفهان در دوره ساسانی جزو قلمرو نفوذ واسپوهران ( خاندانهای بزرگ اشرافی ) بود و به عنوان یک مرکز دینی از آن یاد شده است ( جعفری زند، 1381، ص 31 ). در این دوره، یزدگرد اول ( 339-420 م ) به علت اینکه همسرش شوشیندخت از یهودیان بود، بسیاری از یهودیان را در یهودیه سکونت داد. در این عصر اصفهان دارای دو شهر « گی » و « یهودیه » بود كه هر کدام دارای دژ و باروی مستقل بودند. در خاور، شهرستانه یا مدینه واقع بود که بارویی با صد برج داشت و یهودیه در 2 میلی باختر گی قرار داشت که وسعت آن دو برابر مدینه بود ( لسترنج، 1373 ص219 ). در مدینه قلعهای بزرگ به نام سارویه وجود داشت که مواریث علمی در آن نگهداری میشد. در سال 350 هجری یک طرف این بنا فروریخت که پنجاه بار پوست که بر آن ها علوم به خط فارسی قدیم نوشته شده بود، به دست آمد ( حمزه اصفهانی، 1367، ص 182 ).

شهر اصفهان به وسیلة عبدالله بن بُدَیْل بن وَرْقاء خُزاعی، یکی از شیعیان امام علی - علیه السلام - سال 23ق با پیمان صلح فتح شد. نظر به اهمیّت این شهر، برخی قبایل عرب به آن مهاجرت کردند و برای خود خانه هایی ساختند. با تأسیس نخستین مسجد در اصفهان در روزگار امام علی - علیه السلام - در محلهخُشینان کار تعلیم و تربیت همگانی و آموزش دین از این مسجد شروع شد و برخی یاران رسول الله - صلی الله علیه و آله و سلم - واجبات و سنتهای دین را آموزش میدادند ( ابونعیم اصفهانی، 1410ق، ج1، ص36 و104 ). مسجد جامع اصفهان پس از سال 150ق به وسیله والی عباسی، ایوب بن زیاد بنیان گذاشته شد و خانه های یهودیه و دیه خُشینان و دیه های اطراف آن به هم پیوستند. در سال 226ق عبدالله بن حسن بن حَفص ذَکوانی باکمک مردم خانه ها و زمین اطراف مسجد را خرید و آن را گسترش داد. این مسجد دارای کتابخانه بزرگ با حجره ها و مخازن بود. این کتابخانه به وسیله استاد الرئیس ابوالعباس ضَبّی بنیاد گرفت. وی

کتابهای علوم گوناگون را در آن جمعآوری کرد. فهرست این کتابخانه در سه مجلد بزرگ شامل کتابهای تفسیر، حدیث، صرف و نحو و لغت، شعر، تاریخ و زبان، منطق، الهیات، طبیعیات و ریاضیات و غیره بود ( ما فروخی، 1385، ص85 ).

در روزگار حکومت آل ابی دُلَف، از حُکّام عباسی بر این شهر، اصفهان مرکز و شهر شهیر و دارالاماره همه بلاد شده بود ( جابری انصاری، 1378ش، ص11 ). اصفهان به سال 323ق به تصرف آل بویه درآمد و ستاره اقبال این شهر طلوع کرد و توسعه و گسترش آن شروع شد و جمعیت آن افزایش یافت. محله طوقچی در شمال شرقی مسجد جامع، از محلّات آباد شهر بود و بزرگان دستگاه آلبویه، همچون صاحب بن عَبّاد درآن خانه شخصی داشتند. محله دردشت نیز شمال غربی مسجد جامع رو به گسترش گذاشت و مَدْرس ابوعلی سینا طی دوران اقامت چهارده ساله در اصفهان در این محل بود. بنا بر نقلی، رحلت و مدفن وی در اصفهان بوده است ( ابن الاثیر، 1398ق، ج8، ص15 ). اصفهان در این دوره از چنان رشد باشکوهی برخوردار شد که چندین بنای مهم در آن بنیان گرفت. میدان میر در مشرق میدان کهنه فعلی و بارویی که اندازه آن بیست و یک هزار گام بود و قلعه طبرک بنا گردید. از قلعه راهی زیر زمینی به میدان میر وجود داشت.

صاحب بن عَبّاد، ادیب، دانشمند، سیاستمدار و وزیر آل بویه به عمران و آبادانی اصفهان توجه خاصی نشان داد و عمارات عالی و مسجدی به نام جُورجیر با مناری به ارتفاع یکصد ذِراع با شبستان ها و خانقاه ها و کتابخانه ها و مَدْرَس و مجالس ادبا و شعرا و قُرّاء و صوفیان ساخت ( مافروخی، ص86 ). متأسفانه این بنا در روزگار بعد از میان رفته و تنها سر در شمالی آجری آن باقی مانده است.

ابن حوقل در سال 367ق از اصفهان به عنوان دو قسمت جی و یهودیه یاد میکند. وی شهر اصفهان را آبادان و پرجمعیت، ثروتمند و شهری بازرگانی معرفی و اشاره میكند كه در کنار زاینده رود کاخهای مجللی وجود داشته است ( ابن حوقل، 1345ش، ص105 ). در روزگار علاءالدوله کاکویه حصاری در حدود پانزده هزار گام به دور شهر کشیده شد ( مافروخی، ص81 ). بدین سان شهر اصفهان بر اثر مساعی کارگزاران دولت شیعه دوازده امامی و دانش پرور و هنر دوست آل بویه از چنان رشد و عظمتی برخوردار شد و موجبات رشد شهر سازی و هنر معماری و توسعه مدنی آن به گونهای فراهم شد که ناصر خسرو، شاعر و سیّاح ایرانی در سال 444ق یک سال پس از تصرف شهر به دست سلطان طغرل سلجوقی، آن را چنین توصیف کرده است: « در همه زمین پارسی گویان، شهری نیکوتر و جامعتر و آبادانتر از اصفهان ندیدم. شهری است بر هامون نهاده، آب و هوایی خوش دارد... اندرون شهر همه آبادان و بازارهای بسیار و بازاری دیدم از آنِ صرّافان که اندر او دویست مرد صرّاف بود. کوچهای بود که آن را کوطراز میگفتند و در آن پنجاه کاروانسرای نیکو و در هر یک بیّاعان و حجره داران بازنشسته » ( ناصر خسرو، ص166 ).

در روزگار فرمانروایی سه سلطان بزرگ سلجوقی، بر توسعه و رونق و شکوه اصفهان افزوده شد و هر کدام از سلاطین سلجوقی و کارگزاران آنان، عمارات و ابنیه بسیاری در این شهر بنیاد کردند؛ به گونهای که طول شهر چهارده فرسنگ و عرض آن شش فرسنگ با هشتصد دیه و مزرعه بوده است ( مافروخی، ص47 ). در ایام سلجوقیان شهر در تمام صفحات شمالی رودخانه زاینده رود گسترش یافت و دارای محلّات بی شمار گردید که آبادترین آن ها دردشت بود و قصرها و باغات بی شماری داشت ( همان، ص28 ).

خواجه نظام الملک در اصفهان خانهای برای خود ساخت و خانقاهی بزرگ برای عرفا و صوفیه و گنبد جنوبی مسجد جامع و مدرسه نظامیه را در محلّه دردشت بنیان نهاد. حسین بن محمد آوی درباره این مدرسه مینویسد: « مدرسهای كه هم اکنون معمور و قائم است، بنا فرمود، نزدیک جامع بزرگ بر محلّت دردشت بر وضعی و اصلی هرچه خوبتر و هیأتی و شكلی هر چه مرغوبتر در غایت رفعت از جهت صنعت و عمل و نهایت رتبت از طرف منزلت و محل؛ ... خرج بیپایان و بیحد بر آن صرف و ضیاع بی شمار و بی عدّ، بر آن وقف؛ چنانكه

هر سال مبلغ ده هزار دینار محصول مستغلات و موقوفات بوده و اكنون آن را مستأکله ربوده » ( همان، ص142 ). تاریخ تأسیس نظامیه حدود 457ق همزمان با نظامیه بغداد بود و سالیانی دراز ریاست و تولیت مدرسه نظامیه بر عهده شافعیها بود و جمع كثیری از طالبان علم، از اقصی نقاط سرزمین اسلام به اصفهان میآمدند و کسب علم میکردند ( کسایی، 1374، ص223 ). بدین سان با تأسیس مدرسة نظامیه آموزش عالی در اصفهان رشد كرد و نهادینه شد و این مدرسه الگویی برای تأسیس دیگر مدارس این شهر گردید، ولی بر خلاف رشد و شکوفایی علمی در اصفهان، انحصار تدریس فقه شافعی و ممنوعیت تدریس علوم عقلی و حکمت در این مدرسه موجبات رشد طوفان انحطاط عقلی و مبارزه با سیرآزادی اندیشه را فراهم کرد. مسجد جامع اصفهان و مدرسه نظامیّه کارکردی همچون یک دانشگاه بزرگ اسلامی داشتند وهمچنین موجب شدند تا آوازه علمی این شهر در جهان اسلام طنین افكند و از سده سوم تا هفتم، به عنوان پایتخت ادب عربی و حدیث اسلامی شهرت پیدا کند.

در حوزه وزارت بزرگانی، همچون ابوالفضل عمید و صاحب بن عَبّاد و ابوعلی سینا بررونق علمی این شهر افزوده شد. درخشش فرهنگی و علمی و مدنیت اصفهان در این دو دوره پایتختی به جایی رسید که محمد بن سلیمان راوندی، مورّخ درباری آل سلجوق در این باره مینویسد: « روزی در خدمت رکنالدین صاعد بن مسعود، قاضی القضاة شرق و غرب، بیشتر فضلای اصفهان حاضر بودند و هر کدام از صفات بارز این شهر حکایت میکردند. کمالالدین از اکابر زمان میگفت: اگر بهشت عدن در زمین خواهد بود، به زمین اصفهان باشد وگر به آسمان است، بر اصفهان است. به هر حال اصفهان نمودار بهشت است » ( راوندی، 1363، ص41 ).

ولی افسوس که تابش اشعه های نورانی علم در روزگار سلجوقیان نتوانست آتش تعصبات خشک مذهبی خُجَندیانِ شافعی و آل صاعد حنفی را خاموش کند و بر اثر تعالیم مدرسان نظامیّه مخالفان آنان، درگیرهای مذهبی ازنیمه قرن ششم تا هنگام حمله مغولان میان این دوگروه مهاجر به اصفهان مستمراً ادامه یافت و بارها کتابخانه نظامیّه و مسجد جامع و محلّات این دو فرقه درآتش سوختند، به سانی که کمالالدین اسماعیل میگوید:

ای خداوند هفت سیاره*** پادشاهی فرست خونخواره

تاکه دردشت را چو دشت کند*** جوی خون آورد زجوباره

( کمال الدین اسماعیل، ص268 )

در سال 633ق هنگامی که اصفهان درگیر اختلافات مذهبی بود، مغولان شهر را محاصره کردند و خجندیان شافعی به گمان رهایی از دست رقیب، دروازه شیراز را گشودند، ولی مغولان نخست خُجَندیان و سپس آل صاعد را از دم تیغ گذراندند و از شهر جز خرابهای باقی نگذاشتند ( هنرفر، 1344ش، ص95 ). سلطه مغولان یک قرن به طول انجامید. در ایّام حکمرانی غازان و سپس الجایتو، بار دیگر اصفهان عظمت گذشته خود رابازیافت و به شهری بزرگ و زیبا تبدیل شد ( ابن بطوطه، 1361، ج1، ص211 ). در این دوره برخی اقدامات عمرانی، مثل محراب گچبری بسیار زیبایی در مسجدجامع ساخته شد. در نیمه قرن هشتم، اصفهان مدتی در دست آل چوپان و سپس آل اینجو و آل مظفر قرار گرفت، ولی بار دیگر گرفتار کشور گشایی تیمور لنگ شد و هفتاد هزار نفر از این شهر کشته شدند. در عصر جانشینان تیمور به این شهر توجه شد و برخی بناهای عمرانی مثل تالار تیموری ساخته شد. در سال 856ق جهانشاه قراقویونلو این شهر را غارت كرد و در سال 874 ق. آق قویونلوها اصفهان راتسخیر کردند، اقدامات عمرانی آن ها موجبات شکوفایی مجدد آن را فراهم کرد؛ به گونهای که کنتارینی در سفری به سال 879 ق مینویسد: « اصفهان شهری است بسیار وسیع، در دشتی نهاده است که همه گونه نعمت در آن فراوان است » ( اشراقی، 1378ش، ص28 ).

اصفهان در دوره صفویه:

سرانجام اصفهان پس از چهار سده دوران افول با ورود صفویان به این شهر، عظمت و شکوه واقعی خود را به دست آورد. سفرهای متعدد شاه اسماعیل به اصفهان و تولد فرزندش، شاه تهماسب در اطراف شهر، انتخاب میرزا شاه حسین معمار اصفهانی به وزارت به سال 919ق، موجبات توجه خاندان صفوی به اصفهان را فراهم

ساخت. با انتقال رسمی پایتخت از قزوین به اصفهان در سال 1006ق، نهضت تمدن ساز علمی شیعه علوی در این شهر شکل گرفت و آثار عظیمی، همچون میدان علوی یا میدان نقش جهان ( امام کنونی )، مساجد، مدارس، باغ ها، قصرها، پل ها، کاروانسراها، بازارها، کلیساهای گوناگون و قبرستان تخت فولاد بنیاد گردید.

مهندسان شهرساز عصر صفوی، توسعة شهر را در جنوب بافت کهن عصر آل بویه و سلجوقی امتداد دادند و محلّات نوینی را با محاسبات دقیق و برنامه ریزی شهری طرح ریزی کردند. بدین سان، شهر نوین به شهر کهن متصل گردید. برای نمونه، محلّه تبریزیها متشكل از ده هزار واحد مسکونی، سیزده مسجد، نه حمام، بیست و چهار کاروانسرا و پنج مدرسه بنیاد نهاده شد ( شاردن، ص159 ). این محلّه با سه مادی و معابر عمومی عریض و مشجّر و عمارات عالی به شکل باغ شهری زیبا درآمده بود. اصفهان طی 130 سال پایتختی خود، در روزگار صفویان به شهر افسانهای جهان تبدیل شد و به دلیل شهرت جهانی از همسری و رقابت با ونیز، فلورانس، پاریس و لندن دم می زد.

گسترش انواع هنرها در اصفهان، رستاخیزی هنری را بنیان نهاد و هر یک صاحب نام و مکتب گردیدند. حوزه علمی اصفهان به لحاظ عمق و گستردگی و جامعیت علمی به مقامی والا دست یافت که در تاریخ اسلام کمتر همانند داشت. اما این شکوه و عظمت دیری نپایید و با رویکرد صفویان به تجمل پرستی و تن پروری و فساد، و بی توجهی به مسائل اجتماعی، سستی ارکان مملکت را فرا گرفت؛ به گونهای که شیخ بهاءالدین استیری از علمای مشهد به سبب اوضاع آشفته خراسان و حمله ازبک ها و کشتار شصت هزار نفر از مردم آن دیار، به تظلّم به اصفهان آمد و با کمال تأسف مشاهده کرد كه پادشاه و امرا بهسبب تن پروری و راحت طلبی در فسق و قبایح غوطه ور و از اوضاع مملکت بیخبرند ( مرعشی صفوی، 1328ش، ص25 و 49 ). به خوبی روشن است این سستی، راحت طلبی، بیخبری و ثروت دولت و ملّت را در شهر فرح آباد هزینه کردن، موجب تباهی در امور مملکت میگردد و هر دشمنی را به طمع میاندازد. در نتیجه، محمود افغان به رغم مقاومت مردم کرمان و یزد به سوی اصفهان حرکت کرد و در جنگ گلون آباد، سپاه صفوی با داشتن سی هزار نفر و 24 عراده توپ شکست خورد و اصفهان نُه ماه محاصره گردید. در این ایام آشفتگی اوضاع پایتخت و قحطی چنان بود که مردم فرزندان مرده خود را کباب میکردند و میخوردند ( گیلاننتز، 1371ش، ص69 ). مجموع کشته ها پس از ورود سپاه محمود به شهر هفتصد هزار نفر به قلم آمده است ( مستوفی، 1375ش، ص131 ). بدین سان، نتیجه سستی و تجمل پرستی و فساد و ظلم و بی خبری به جایی رسید که اصفهان در روزگار اشغال روی خوش ندید و کاخهای صفویان و گنجینه محیر العقول آنان در قلعه طَبَرک ( شاردن، 1379، ص131 ) غارت شد و عمارات و ابنیه و قنوات و باغات و مزارع همه رو به ویرانی گذاشت ( جابری انصاری، 1378ش، ص26 ) و روس ها شمال کشور و عثمانی ها غرب کشور را اشغال کردند. سرانجام نادر در سال 1142ق اشرف افغان را در جلگة مورچه خورت اصفهان شكست سختی داد و به اصفهان وارد شد و كشور را آرام كرد، ولی جنگهای گستردة وی موجب گسیختگی اوضاع اقتصادی مملكت شد و مالیاتهای روز افزونی كه وی از مردم میگرفت، كشور را فلج كرد ( فلور، 1371، ص12 ).

غارت گنجینه صفویان، قطع درختان باغهای شاهی، ذوب ظروف طلا و نقره كاخهای سلطنتی و تبدیل آن ها به سكه و دستبرد به كتابخانه سلطنتی و اخاذی از ارامنه جلفا و بانیان هندی و كمپانیهای هلندی و انگلیسی و اخذ مالیاتهای اجباری گوناگون، مثل مالیات دفن مردگان و قحطی و مرگ و میر و غارت اموال و كاهش مردان ( درهوهانیان، 1379ش، ص204 )

موجبات خرابی و ویرانی اصفهان را فراهم كرد؛ بهگونهای كه جابری انصاری در این باره میگوید:

بهار فریدون و گلزار جم

به باد خزان گشته تاراج غم

( جابری انصاری، 1378، ص28 )

فشار حُكّام نادر بر اصفهان چنان بود كه جمعیت آن به كمترین حد خود رسید و آبادانی از آن رخت بربست ( اوتر، 1363ش، ص89 و174 ). فشارها چنان بر مردم اصفهان گسترش یافت كه آنان در سال 1159ق قیام كردند، ولی بهایی بسیار سنگین دادند. در عهد سی ساله كریم خان زند آرامش تا حدودی به اصفهان بازگشت، به ویژه در دوره اول حكومت حاج محمد رنانی و میرزا عبدالوهاب موسوی امنیت برقرار شد و بازارها مرمت و بازسازی شد، ولی هنگامی كه برای بار دوم حاج محمد رنانی حاكم اصفهان شد، رفتار وی دگرگون گردید و دیگر اصفهان روی خوش ندید.

پس از مرگ كریم خان، اوضاع آشفته شد و در جنگ قدرت میان جانشینان وی و درگیری میان قاجارها و زندیان و سپس در دوره آقا محمد خان قاجار اصفهان خسارات فراوان دید و جز ویرانی و خرابی و جز تلهای خاك چیز دیگری در آن وجود نداشت ( دنبلی، 1349، ص159 ). جمعیت شهر به قدری كاهش یافت كه رقم آن به پنجاه هزار نفر رسید و در محلة جلفا كه روزگاری دوازده هزار نفر جمعیت داشت، تنها هشتصد نفر باقی مانده بود ( موسوی، 1363، ص 87 ).

با آغاز پادشاهی فتحعلی شاه قاجار و انتصاب حاج محمدحسین خان تاجر اصفهانی به حكومت اصفهان، بار دیگر اصفهان روی آسایش و نشاط و عمران و آبادانی را مشاهده كرد. وی علاوه بر مرمت عمارات و ابنیه و بازارهای دوره صفویه، عمارات و مدارس و قصرها و چهارباغ خواجو و مدرسة صدر بازار را بنیان گذاشت ( اعتماد السلطنه، 1367ش، ص92 ). با مرگ حاج محمدحسین خان اصفهانی، هاشم خان بختیاری با اشرار و اوباش خود اوضاع اصفهان را چنان بر هم زد که شاه به ناگزیر به اصفهان آمد و به سركوبی فتنه هاشم خان پرداخت ( اعتماد السلطنه، ج1، ص896 ). فتحعلی شاه با انتصاب پسر خود، سیف الدوله به حكومت اصفهان به تهران بازگشت. در همین دوره، در سال 1245ق آیت الله سیّد محمدباقر شفتی، مسجد بزرگی در اصفهان بنیان گذاشت. فتحعلی شاه در سفر بعدی خود در سال 1250ق به اصفهان در سن 68 سالگی در این شهر وفات یافت ( همان، ص902 ).

با آغاز پادشاهی آقا محمد شاه قاجار، مدتی اصفهان گرفتار غارتگری اشرار شد، ولی با حكومت منوچهر خان گرجی بار دیگر ثبات و امنیت و آبادانی به اصفهان بازگشت و تجارت شهر رونق گرفت و تجار روز به روز ثروتمندتر شدند ( لیدی شیل، 1362ش، ص 197 ).

در ایّام پادشاهی ناصرالدین شاه در طی حكومت چهار ساله چراغعلی خان زنگنه بر اصفهان، امنیت و آبادانی و رونق تجارت و اوضاع اقتصادی بهبود یافت ( روزنامه وقایع اتفاقیه، ش12، سال 1267ق ).

پس از عزل چراغعلی خان از سال 1271ق اوضاع اصفهان رو به خرابی گذاشت، بویژه در سال 1288ق با قحطی بزرگ سه ساله، اصفهان ایام سختی را پشت سر گذاشت ( همایی، 1343ش، ص238 ). در سال 1291ق مسعود میرزا فرزند بزرگ ناصرالدین شاه، ملقّب به ظلّالسلطان برای بار دوم مستقلاً حكمران اصفهان شد. وی چون در آرزوی ولیعهدی بود، كوشش كرد تا لیاقت خود را نشان دهد. به همین سبب، شاه، خوزستان و لرستان را نیز ضمیمه حكومت وی كرد. وی با اقتدار و خشونت و جاه طلبی و بلند پروازی بر اصفهان حكومت نمود و شهر و آبادی ها بر اثر رشد كشاورزی رو به آبادانی گذاشت ( جابری انصاری، 1378، ص 38 ).پس از عقد قرارداد انحصار دخانیات به كمپانی انگلیسی رژی، اصفهان نخستین شهری بود كه به رهبری علما علیه كمپانی رژی قیام كرد. در دوم ربیع الثانی 1309ق مردم شهر در تخت فولاد تجمع كردند و شیخ محمدعلی نجفی بر فراز منبر مردم را از كشیدن قلیان منع كرد. آیت الله شیخ محمدتقی نجفی نیز در اطلاعیهای: « مردم را از كشیدن قلیان منع و استعمال و كشت آن را حرام اندر حرام و حامی فرنگی را كافر و واجب القتل و نوكران و وابستگان آن ها را نجس العین اعلام كرد ». آیت الله علی محمد اژهای و آیت الله حاج آقا منیرالدین بروجردی نیز استعمال تنباكو را تحریم نمودند ( مهدوی، 1367ش، ج1، ص439 ). در گزارشی دربارة تحریم تنباكو در

اصفهان آمده است: « منع علما پذیرفته و نفوذی یافت فی الجمله سكته و وقوفی به اداره و وكلای كمپانی وارد آمد » ( كربلایی، 1361ش، ص 56 ). علما و تجار اصفهان بر خلاف تهدید سخت ظلّالسّلطان هراسی به خود راه ندادند و پس از اعلام حكم تحریم میرزای شیرازی، به گونهای فراگیر با مردم پایتخت به مخالفت با كمپانی پرداختند تا سرانجام شاه فرمان لغو امتیازنامه كمپانی رژی را صادر كرد.

رفتار ظلّالسلطان پس از ناامیدی از ولیعهدی و كاهش مناطق تحت نفوذش، دگرگون شد و برای ویرانه نشان دادن اصفهان كه دیگران در آن طمع نكنند، دستور داد باغات و عمارات دولتی را تاراج و ویران كردند ( جابری انصاری، 1378، ص36 ). خالة ظلّالسلطان، ملّقب به افتخارالدوله نیز قصر جهان نما، تالار طویله، بهشت آیین، باغ خرگاه و عمارت اشرف را ویران كرد ( همایی، ص227 ). ظلّالسلطان پس از كشته شدن ناصرالدین شاه در سال 1313ق سلطنت مظفرالدین شاه را به رسمیت شناخت و تا سال 1326ق به آرامی در ظاهر با مشروطه خواهان همراهی كرد، ولی سرانجام بر اثر اعتراض علما و تجار، حاكمی كه 34 سال پیوسته با ظلم و ستم بر اصفهان حكومت كرده بود، عزل گردید ( روزنامه انجمن مقدس اصفهان، ش12، ص7 ).

اصفهان در عصر مشروطه به خوبی درخشید و نگرشی كاملاً دینی به این مسأله داشت و بسیاری از علمای اصفهان معتقد بودند كه قوانین مشروطیت بر گرفته از متن شریعت اسلامی است و جز با رهبری روحانیت زمینه پیدایش نداشته است ( همان، ش38، ص2 ). نهاد روحانیت در اصفهان منسجم و مقتدر و كارآمد و نظراتش نافذ بود. روحانیان اصفهان همانگونه كه با شور و اشتیاق از مشروطه دفاع میكردند، از مشروعه و متمّم قانون اساسی كه حاصل تلاش مشروعه خواهان نهضت بود نیز استقبال میكردند ( همان، ش38، ص5 ). حاج آقا نورالله نجفی در كنار برادر خود آیت الله آقا نجفی رهبری جنبش مشروطه خواهان را در اصفهان عهده دار بود. وی پس از استقرار مشروطه، به ریاست انجمن مقدّس اصفهان انتخاب گردید ( همان، ش1، ص3 ). با كودتای محمدعلی شاه و همراهی قدرتهای خارجی در سال 1326ق انجمن اصفهان با تمام قوا كودتا را محكوم و طی فتوایی خلع محمدعلی شاه را از سلطنت اعلام كرد ( همان، ش16، ص7 ). نفوذ حاج آقا نورالله نجفی در شهر موجب شد تا قدرت حاكم منصوبی، اقبالالدوله مستقر نگردد و حاج آقا نورالله برای آزادی اصفهان از دست وی از هیچ كوششی دریغ ننمود و شهر را علیه اقبالالدوله بسیج كرد. پس از درخواست حاج آقا نورالله از ضرغام السلطنه، قوای بختیاریها وارد اصفهان شدند و در روز 9 ذیحجه 1326ق شهر آزاد گردید. بنابراین، عمر حاكمیت استبداد صغیر بر اصفهان بیش از شش ماه نبود. شروع دوره دوم مشروطه تأثیر عمیقی بر ماهیت مشروطه اصفهان گذاشت. جدال میان مشروطه خواهان و جناح دموكرات به رهبری سید حسن تقی زاده، با مشروعه خواهان و برخورد خشونت بار مشروطه خواهان با روحانیت و اعدام آیت الله شیخ فضل الله نوری و ترور آیت الله سید عبدالله بهبهانی، مواضع انقلابیون اصفهان را به سوی حمایت از شیخ فضل الله نوری سوق داد و به همین سبب، مشروطه خواهان لبه تیز حملات خود را متوجه اصفهان و حذف حاجآقا نوراللهنجفی نمودند و فضای سیاسی را علیه ایشان تنگ كردند. به همین سبب، حاج آقا نورالله از اواخر سال 1327 تا 1333ق به مدت شش سال به عتبات رفت. در این دوره، در اصفهان حوادث مهمی اتفاق افتاد: ناامنی، گرانی اجناس و فشارهای اقتصادی بر مردم و قحطی بزرگ سال 1328ق و خشكسالی و بی كفایتی حُكّام، تحركات هواداران ظلالسلطان و عوامل دول استعمارگر روس و انگلیس، موجبات شورشی عمومی را در سال 1329ق در اصفهان فراهم كرد كه سرانجام با تلاشهای آقا نجفی و ورود قوای دولتی به اصفهان شورش خاتمه یافت و امنیت برقرار گردید. حاج آقا نورالله پس از كاهش تحركات حزب دموكرات تندرو و رحلت آقا نجفی در سال 1332ق به اصفهان بازگشت و بی درنگ از سوی علمای سطح شهر به ریاست هیأت علمیه انتخاب گردید ( مكی، ج4، ص398 ). حكومت اصفهان در دوره پانزده ساله پس از مشروطه تا سال 1341ق میان بیست نفر دست به دست شد كه عمر متوسط هر یك حدود نُه ماه بود. بدین سان، ناپایداری سیاسی موجب نابسامانی، ركود اقتصادی، توسعه نیافتگی و عدم استقرار

امنیت در اصفهان گردید. پس از كودتای 1299ش به واسطه تلاش جدی كودتاگران برای تمركزگرایی، مسأله ناامنی در شهرها و راه های پیرامونی در اصفهان با مجازات راهزنان و یاغیان حل شد ( همان، ج1، ص476 ) و حتی احمدشاه در پی انتقال پایتخت از تهران به اصفهان بود ( همان، ص91 ). دراین دوره شاهد رشد روز افزون نقش آیت الله سید حسن مدرس، روحانی برجسته اصفهانی در تحولات كشور و مجلس هستیم. در تقسیمات كشوری كه در سال 1316ش انجام شد، ایران به سیزدهاستان تقسیم گردید و اصفهان به عنوان استان دهم شناخته شد و بدین ترتیب به جایگاه سیاسی مهمی دست نیافت. اصفهان در طی سال 1335ش، با داشتن جمعیتی حدود 254000 نفر و در سال 1345ش، با جمعیتی حدود 420000 نفر، دومین شهر پر جمعیت كشور بود. ایجاد كارخانه های صنایع ریسندگی و بافندگی در باغهای جنوب شهر و نقاط دیگر به تعداد 79 كارخانه بزرگ و كوچك، حدود ده هزار كارگر را به كار مشغول كرد و به همینسبب، زمینة شكلگیری اعتراضهای صنفی و كارگری در این شهر فراهم گردید. برای نمونه در سال 1310ش كارگران كارخانه وطن برای اعتراض به اوضاع سخت معیشتی خود دست به اعتصاب زدند.

یكی از حوادث مهم اصفهان در این دوره قیام مردم اصفهان به رهبری حاج آقا نورالله نجفی بود. مواضع سیاسی مستحكم و جایگاه علمی حاج آقا نورالله سبب شد كه علما و مردم اصفهان با وی همصدا شوند و در مبارزه با حكومت نامشروع رضا خان و شكستن قدرت دیكتاتوری وی و لغو مصوّبه مجلس در انحلال محاكم شرعی و طرح لباس متحدالشكل مردان و لایحه نظام وظیفه اجباری مردان در سال 1306ش وی را به عنوان رهبر انتخاب كنند و منزل وی به شكل كانون تجمع مردم در اعتراض و مخالفت با رژیم رضا خان درآمد. اعتصاب مردمی، شهر را فرا گرفت. حاج آقا نورالله با ارسال نامه هایی برای علمای شهر های دیگر آنان را به قیام علیه اقدامات دین ستیزانه رضا خان و مهاجرت دسته جمعی به قم دعوت كرد. وی به علما میگفت: « میدانم كه در این راه كشته خواهم شد، ولی وظیفه شرعی من است كه در برابر این ها قیام كنم » ( موسی نجفی، ص237 ). از اصفهان حدود سیصد نفر از علما، همچون حاج آقا نورالله نجفی، آیت الله سیّد العراقین، آیت الله سیّد ابوالقاسم دهكردی و حاج شیخ محمدباقر نجفی به همراهی بسیاری از تجّار و كسبه، به قم مهاجرت كردند. به تدریج از شهرهای تبریز، كاشان، شیراز، تهران و مشهد نیز به قم وارد شدند. علمای مهاجر به پیشنهاد حاج آقا نورالله هیأت علمیه مهاجران قم را تشكیل دادند و خواسته های خود را مطرح كردند: « اصلاح یا تعدیل قانون نظام اجباری، نظارت پنج نفر از مجتهدین بر مصوبات مجلس، جلوگیری کامل از منهیات شرعیه، تثبیت محاضر شرع، نظارت كامل بر امر مطبوعات و جلوگیری از چاپ و نشر اوراق مضرّه، تعطیلی مدارس خارجیان، تعیین فردی ذی صلاحیّت به عنوان ناظر شرعیات در وزارت فرهنگ جهت رسیدگی به كتب درسی و غیره » ( همان، ص242 ). بدین سان، اهداف اساسی سران جنبش، مبارزه با سلطه سیاسی بیگانگان، مقابله با سلطه فرهنگی غرب و اصلاحات اجتماعی و فرهنگی مبتنی بر اصول دینی بوده است.

حدود سه ماه از آغاز قیام می گذشت. سرانجام از سوی دولت، نخست وزیر مخبرالسلطنه هدایت و تیمور تاش، وزیر دربار به قم آمدند و همة خواسته های مهاجران را پذیرفتند ( همان، ص262 ). ولی كسالت حاج آقا نورالله موجب سوء استفاده دستگاه امنیتی رضاخان شد و با تزریق سم به بدن وی، دو هفته پس از جلسه مشترك دولت و روحانیون مهاجر، حاج آقا نورالله نجفی در 14دی 1306ش/ 1 رجب 1346ق به شهادت رسید. با شهادت حاج آقا نورالله مهاجران به شهرهای خود بازگشتند، ولی در اصفهان یك هفته بازارها تعطیل بود و مردم به عزاداری میپرداختند ( روزنامه مجاهد، ش87، 1333/2/2، ص1 ). با درگذشت رهبر قیام به زودی قیام از هم پاشید، ولی چهره دین ستیزی رژیم پهلوی آشکار گردید و تهاجم به مقدسات و ارزشهای اسلامی و تز جدایی دین از سیاست و انکار بعد سیاسی اجتماعی دین اسلام را پیشه خود کرد ( روزنامه مجاهد، 1332/7/14، ص1 ). هنوز یک سال از قیام نگذشته بود که دولت پهلوی آیت الله سید حسن مدرس را به شهادت رساند و از آن پس

دوران دین ستیزی را شدت بخشید. پس از سفر رضا شاه به ترکیه در سال1314ش وی به صورت فردی خودکامه درآمد و دنیاگرایی کامل را در سرلوحة برنامه های خود قرار داد و فرمان کشف حجاب را صادر کرد.

پس از تبعید رضاشاه از ایران و فضای باز سیاسی که تا 28 مرداد ماه 1332ش به وجود آمد، برخی احزاب سیاسی در اصفهان شکل گرفت. حوزه علمیه اصفهان آرام آرام جانی تازه گرفت و چهره های برجسته علمی و سیاسی مشهوری در آن ظاهر شدند. تلاش علمای طراز اول اصفهان در این دوره، علاوه برتربیت روحانیون، هدایت دینی و اجتماعی، معنوی و سیاسی، مخالفت با افکار الحادی و احزاب غیر مذهبی بود. به همین سبب، برخی از علمای اصفهان دست به تشکیل نهادهای تبلیغی زدند که برخی از آنان عبارت بودند از: 1- دارالتبلیغ اصفهان در سال 1328ش تحت نظر آیت الله سیّد حسین خادمی تشکیل شد و افرادی همچون آیت الله محمد حسن عالم نجف آبادی، آیت الله سیّد عبدالحسین طیب و آیت الله شیخ مرتضی اردکانی در آن تدریس میکردند ( مصاحبه با دکتر محمدرضا عالم )؛ 2- انجمن تبلیغات دینی به مدیریت آیت الله سید ضیاءالدین علّامه زیر نظر آیت الله سیّد حسین خادمی تشکیل شده بود؛ 3- مرکز آموزشی و تبلیغی احمدیه در محل بازارچۀ بیدآباد زیر نظر آیت الله سیّد حسین خادمی با هدف فعالیتهای آموزشی و فرهنگی تشکیل شد؛ 4- کانون علمی و تربیتی جهان اسلام زیر نظر آیت الله سید ابوالحسن شمسآبادی در سال 1347ش تشکیل شد و شخصیتهای بزرگ مذهبی از تهران، قم و اصفهان در آن سخنرانی می کردند؛ 5- هیأت علمیّه اصفهان در سال 1320ش با تلاش آیت الله حاج سید حسن چهارسوقی و پنجاه نفر دیگر از علمای اصفهان تشکیل گردید. پس از رحلت آیت الله چهارسوقی ریاست هیأت بر عهده آیت الله خادمی قرار گرفت. در سال 1353ش هیأت علمیه اصفهان مخالفت خود را با تغییر برخی از مواد قانون مدنی، مثل بالا بردن سن ازدواج اعلام کرد ( جعفریان، ص101 ).

اصفهان پس از کودتای 1332ش، همچون دیگر شهرها در سکوت و انفعال به سر میبرد، ولی حوزه علمیه پر قدرت اصفهان مقارن با آغاز نهضت امام خمینی ( ره ) به مدیریت آیت الله سیّد محمدرضا خراسانی و سپس آیت الله سیّد حسین خادمی هدایت میشد. چهره های سرشناس و علمای بزرگ اصفهان در عرصه تعلیم و تربیت و مبارزه و اصلاحات فرهنگی و اجتماعی دینی در اصفهان بودند. با شروع نهصت امام خمینی ( ره ) عملاً همکاری و همدلی با اعلام مرجعیت ایشان در اصفهان آغاز شد. پس از تصویب نامه انجمنهای ایالتی و ولایتی حدود سی نفر از علمای اصفهان به این تصویب نامه اعتراض کردند ( اسناد ساواک، دربارۀ حجت الاسلام محمد احمدی، ص5 ). پس از اعلام اصول ششگانه انقلاب سفید از سوی محمدرضا پهلوی، گروهی از روحانیوناصفهان زیر نظر آیت الله خادمی در اعلامیهای نقادانه اشکالات شرعی وارد به اصول ششگانه را به اطلاع مردم رسانیدند. به همین سبب، مردم شهر از رأی گیری و رفراندوم 1341/11/6 استقبال نکردند.

پس از حادثه 15 خرداد 1342 در حمایت از امام خمینی، مدارس حوزه علمیه اصفهان تعطیل و بازار اصفهان نیز بسته شد. آیت الله خادمی در اطلاعیهای مردم اصفهان را به شرکت در نهضت تا حصول نتیجه فرا خواند و گفت اکنون كه دین خدا در معرض مخاطره قرار گرفته، اندک مسامحهای موجب خسران دنیا و آخرت خواهد بود ( خادمی، 1380ش، ص17 ). حمایت علما و بزرگان اصفهان از امام خمینی ( ره ) بهگونهای بود که هشتصد نفر از آنان بیانیهای را در تأیید جایگاه مرجعیت امام خمینی امضا کردند و برخی از بزرگان حوزه اصفهان، مثل حضرات آیات خادمی، شمسآبادی، ابطحی، منتظری و زند کرمانی به تهران مهاجرت کردند و تا آزادی امام خمینی ( ره ) در آن شهر باقی ماندند ( اسناد انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک اصفهان، ج3، ص86 ). پس از آزادی امام خمینی ( ره ) گروه هایی از مردم اصفهان به قم رفتند و در حمایت از ایشان به راهپیمایی پرداختند (خادم شریعت، 1380ش، ص79 ).

پس از مخالفت امام خمینی با قرارداد کاپیتولاسیون، امام دستگیر و به ترکیه تبعید گردید. نخستین واکنش مردم اصفهان تعطیلی مدارس و بازار اصفهان و تجمع در مسجد سیّد و راهپیمایی اعتراضآمیز بود. آیت الله

خادمی و دیگر علمای اصفهان با صدور اطلاعیه های پیدرپی، خواهان بازگشت بی قید و شرط امام خمینی ( ره ) و رفع تبعید ایشان بودند ( همان، ص92 ).

حوادث انقلاب اسلامی در اصفهان با حضور علمای انقلابی و برجسته شهر به بار نشست. آیت الله خادمی و نسل جدیدی از روحانیون، مثل آقایان: سیّدجلالالدین طاهری و سیّد محمد احمدی و برخی علمای مهاجر به قم، مثل امینی، منتظری، جنّتی، مظاهری و سیّد احمد امامی در حمایت و تقویت نهضت اسلامی از هیچ كوششی دریغ نكردند و برخی از آنان به زندانهای طولانی و تبعید گرفتار شدند. با انتشار خبر درگذشت ناگهانی آیت الله سیّد مصطفی خمینی در اصفهان در آبان سال 1356ش و سپس انتشار مقاله ارتجاع سرخ و سیاه با نام مستعار احمد رشیدی مطلق در روزنامهاطلاعات، نخستین جرقه آغاز انقلاب اسلامی در اصفهان زده شد و هر روز در مدارس و مساجد شهر جلسات هفته و چهلم شهدای شهرهای دیگر، یكی پس از دیگری در حمایت از انقلاب اسلامی برگزار میگردید. در بهار سال 1357ش حركت انقلاب اسلامی در اصفهان با تبعید آقایان: سیّد جلالالدین طاهری و سیّد محمد احمدی شدت یافت و در تابستان 1357ش به اوج رسید. پس از اعتصاب غذای زندانیان سیاسی، در زندان اصفهان خانواده آنان با برنامهریزی آقایان: حاج شیخ مهدی مظاهری، سیّد علیاكبر پرورش و با وساطت آیت الله حاج شیخ علی محمد اژهای در منزل آیت الله خادمی، رئیس حوزه علمیه روز جمعه 1357/4/9 دست به تحصن زدند ( مصاحبه با حجة الاسلام مهدی اژه ای ). در همین هنگام رژیم پهلوی تبعید شدگان را به مناسبت پانزده شعبان از تبعید رها ساخت و مردم اصفهان استقبال گستردهای از آنان به عمل آوردند. آیت الله طاهری پس از اقامة نماز جمعه در مسجد اعظم حسین آباد و سپس مسجد مصلّی و حضور گسترده مردم در نماز جمعه، در خطبه های خود، رژیم پهلوی را با بنی امیه و یزید مقایسه نمود و بدین ترتیب، وی مجدداً در تاریخ 1357/5/10ش دستگیر گردید.

همزمان، زندانیان اوباش و شرور به تحریك ساواك به زندانیان سیاسی در زندان اصفهان حمله كردند و آنان را به شدّت مضروب ساختند. این دو حادثه منجر به اجتماع گسترده مردم در منزل آیت الله خادمی گردید و تحصن تاریخی مردم از روز 1357/5/10ش آغاز شد و به مدت ده روز ادامه داشت و در این مدت، آقایان پرورش و زهتاب و استاد شهید مرتضی مطهری برای مردم سخنرانی میكردند. سرانجام در روز پنجم رمضان 1398ق/1357/5/20 نیروهای نظامی ارتش به منزل آیت الله خادمی حمله بردند و با شهادت سه نفر از متحصنین جوان به نامهای سید حسین دوازده امامی، رسول نم نبات و اصغر نوری، درگیریهای خیابانی گستردهای منطقه مركزی شهر را فرا گرفت. رژیم پهلوی برای چاره جویی به فرمان محمدرضا پهلوی اعلام حكومت نظامی كرد، ولی درگیریهای شبانه ادامه یافت تا سرانجام در مهرماه 1357 ادارات دولتی، كارخانه ها و صنایع و آموزش و پرورش به صفوف اعتصاب كنندگان پیوستند. در هفتم محرم هنگامی كه مردم در حال راهپیمایی بودند و آیت الله خادمی در جلو آنان در حركت بود، مورد حمله نظامیان قرار گرفتند. در روز تاسوعا راهپیمایی گسترده به سوی مسجد مصلی در تخت فولاد برگزار شد و هنگام بازگشت مردم شهر، مجسمه شاه را در میدان قیام كنونی و مجسمه رضاشاه را از میدان انقلاب كنونی پایین كشیدند و مردم به سوی ساواك حمله كردند. در روز عاشورا راهپیمایی بسیار با شكوهتر برگزار شد. از جمله شعارهای مردم در این روز: « حزب فقط حزب الله، رهبر فقط روح الله »، « این است شعار ملی: خدا، قرآن، خمینی »، « تا خون در رگ ماست، خمینی رهبر ماست » نشان دهندة ماهیت فكری و خواسته های آنان بود ( خادم شریعت، 1380ش، ص493 ).

با فرا رسیدن زمستان، فروپاشی نظام شاهنشاهی پهلوی در ایران رقم خورد و شاه روز 1357/10/26 از ایران فرار كرد. شور و خوشحالی مردم اصفهان موجب تداوم حركت انقلاب اسلامی در این شهر گردید. در اوایل بهمن ماه حضور واحدهایی از هوانیروز و نیروی هوایی در میان مردم و محاصره نیروهای حكومت نظامی به وسیله مردم در خیابان ها و گل در لوله اسلحه آنان قراردادن، تماشایی بود. پیش از ورود امام خمینی در 12 بهمن گروهی از روحانیون اصفهان برای تحصن در دانشگاه تهران به این شهر عزیمت كردند و گروهی نیز در

مسجد سیّد اصفهان تحصن نمودند. پس از بازگشت امام عملاًشهر به دست انقلابیون افتاده بود و تنها برخی از واحدهای ارتش در شهر بودند و مقاومت میكردند و دست به كشتار مردم زدند، ولی بسیاری از آنان به پادگان برگشته بودند و عملاً در روز 21 بهمن شهر اصفهان به دست مردم اداره میشد ( نوربخش، ج3، ص195 ).

اهمیّت جهانی اصفهان: اصفهان از روزگار پیش از اسلام، یكی از مراكز مسكونی و علمی ایران بود و در سه دوره تاریخی آل بویه، سلجوقیان و صفویان به عنوان پایتخت سیاسی، فرهنگی و مدنیّت ایرانی- اسلامی در آمد. در روزگار صفویه اصفهان به شكل شهری جهانی در آمد و محل رفت و آمد نمایندگان سیاسی و اقتصادی دول آسیایی و اروپایی گردید و هم اكنون نیز كانون توجه هزاران جهانگرد از كشورهای گوناگون است.

اصفهان مهد هنر و هنرمندان: یكی از افتخارات اصفهان شكوفایی مدنیت و هنر ایرانی در این شهر است. وجود قلعه بسیار بزرگی به نام سارویه در پیش از اسلام ( حمزه اصفهانی، ص183 ) و صدها اثر دوراناسلامی، مثل مسجد جامع، سردر مسجد جُورجیر، منارمسجدعلی، محراب الجایتو، منارجنبان، میدان علوی یا نقش جهان ( امام كنونی )، عمارات عالی قاپو، چهلستون، مساجد شیخ لطفالله و جامع عباسی و پل ها و مدارس بیشمار موجبات تكامل سبك معماری ایرانی را فراهم كرد و سپس از مسجد جامع به كلیسای آنی ارمنستان برده شد و سپس در كلیساهای جامع گوتیك اروپا تأثیر گذاشت.

دیگر هنرها نیز در اصفهان شكوفا گردید و اكنون این شهر نگین انگشتری و كلكسیون تمام عیار هنرهای گوناگون اسلامی گردیده است. شكوفایی هنر اصفهان به پیش از دوران صفویه باز میگردد که هنرمندان اصفهانی در رشته های معماری، گچبُری، نقاشی و خطاطی نمونه های عالی هنر را آفریدهاند. در خطاطی عبدالملك بن عطاش، در نقاشی جمال اصفهانی ( راوندی، ص57 و 156 ) و در معماری استاد محمود غازی اصفهانی، معمار مسجد جامع اردستان در قرن پنجم و ششم هجری درخشیدهاند. در گچبُری استاد حیدر اصفهانی زیباترین محراب گچبُری جهان اسلام را در مسجد جامع اصفهان به یادگار گذاشته و استاد محمد بن محمود بنای اصفهانی سر در مقبره تیمور را در سمرقند بنا كرده است ( مشاهدات شخصی نویسنده ). با انتقال پایتخت صفویه به اصفهان، درخت تناور هنری در سرزمین هنرپرور اصفهان آبیاری گردید و هنرمندان اصفهانی با ابتكار و ابداعات تازه هنری در رشته های گوناگون مكاتب نوینی را پدید آوردند. مدنیّت نوین شیعه علوی در اصفهان شكوفا گردید و هنرمندان بیشماری در رشته های هنری ظهور نمودند. علیرضا عباسی، مكتب خطاطی اصفهان را با همراهی عبدالباقی تبریزی و میرعماد حسنی، محمدرضا امامی، صحیفی جوهری، استاد باقر بنا و محسن امامی به كمال رسانیدند.

در هنر نقاشی، صادق بیگ افشار و رضا عباسی، محمدخان بیك داغستانی، معین مصور و بسیاری دیگر مكتب نقاشی اصفهان را به كمال رسانیدند. پس از روزگار صفویه نیز هنر نقاشی همچنان شكوفا ماند و آقا صادق اصفهانی، آقا محمد ابراهیم و هر پنج فرزندش و میرزا محمدباقر نقاش باشی سمیرمی، شاعر و نقاش و میرزا آقا امامی از استادان مینیاتور و هنر سوخت - كه آثارش در موزه های جهان زینت بخش است- و دختر وی، زینت السادات امامی-كه تابلو سوخت او به نام معراج شهرت جهانی دارد- در این زمینه درخشیدند. استاد محمدحسین مصوّرالملكی در هنر مینیاتور سرآمد نام آوران این هنر بود و سرانجام استاد محمود فرشچیان كه هم اكنون قدرت قلم، صلابت و استواری خطوط قلمگیری و بهكارگیری رنگها در تابلوی « عصر عاشورا » و « ضامن آهو » از وی هنرمندی پر آوازه ساخته است ( رضا ابوعطا، ص10 ).

در معماری، استاد علی اكبر بنای اصفهانی، معمار مسجد جامع عباسی ( امام ) و محمدرضا بنای اصفهانی، معمار مسجد شیخ لطفالله و ده ها نفر دیگر مكتب معماری اصفهان را به كمال رسانیدند. اکنون نیز مشعل مكاتب هنری اصفهان هنوز خاموش نشده و از چهارصد رشته صنایع دستی كل كشور، اصفهان با بیش از 210 رشته مقام اول را در سطح ایران به خود اختصاص داده است ( بانك اطلاعات صنایع دستی ایران، ص109 ). هم اكنون

بسیاری از هنرها و صنایع دستی در اصفهان هنرمندان عالی رتبهای دارد. در همین راستا، در سال 1387ش/ 2008م سازمان یونسكو مُهر نشان كیفی و برتری خود را به 128 نفر از كشورهای آسیای میانه و خاورمیانه اعطا نمود كه از ایران 45 نفر واجد شرایط بودند و آن مُهر را دریافت نمودند و از میان آنها، 22 نفر از هنرمندان اصفهان بودند. عظمت فرهنگی و هنری اصفهان به گونهای بود كه در سال 1384ش از سوی سازمان كنفرانس اسلامی به عنوان « پایتخت فرهنگی جهان اسلام » انتخاب گردید و سرانجام هیأت دولت جمهوری اسلامی ایران نیز در سال 1388ش اصفهان را « پایتخت فرهنگ و تمدن ایران اسلامی » اعلام كرد. بنا به فرموده رهبر معظّم انقلاب اسلامی آیت الله خامنهای: « اصفهان دارای خصوصیات متعددی است، اما برجستهترین این ها یكی علم است، یكی ایمان است، یكی جهاد شجاعانه است، یكی هنر است و یكی صنعت. »

اصفهان؛ مهد علم و فرهنگ اسلامی: حركت علمی اصفهان از قرن سوم هجری درخشش خود را آغاز كرد؛ به گونهای كه عالمان و دانشمندان بزرگی در جنبش علمی اصفهان ظهور كردند. قُتَیبَة بن مهران آزادانی، صاحب بن عَبّاد، ابومسعود رازی، ابونعیم اصفهانی، حافظ ابوالشیخ بن حَیّان انصاری، راغب اصفهانی، مافروخی، عمادالدین كاتب و فیلسوفان و عارفان خاندان آل تُركه پیش از صفویه، حركت علمی اصفهان را به اوج رساندند. پس از صفویه، جنبش علمی اصفهان دانشمندان بسیاری را به خود جذب كرد و دانشمندان شیعی در این حركت سهیم گردیدند. از جملة این علما شیخ بهایی، میرداماد، صدرالمتألهین شیرازی، میر فندرسكی، ملاعبدالله شوشتری، سید احمد علوی و وحید بهبهانی بودهاند. پس از سقوط اصفهان در سال 1135ق اگر چه شریانهای اقتصادی و عمرانی اصفهان فروریخت، ولی حوزه علمیه اصفهان حركت علمی خود را تداوم بخشید و بزرگانی، همچون: ملا اسماعیل خواجویی،آقا محمد بیدآبادی، خاندانهای كلباسی، خاتونآبادی، نجفی، خوانساری و دانشمندانی، همچون: حاج محمد جعفرآبادهای، ملا حسینعلی تویسركانی، جهانگیرخان قشقایی، حاج آقا رحیم ارباب، سید محمدباقر درچهای، آخوند ملا محمد كاشانی و بانو مجتهده امین حوزه علمیه شیعه را در اصفهان تداوم بخشیدند. هنوز هم اصفهان این جایگاه علمی رفیع را از دست نداده است و اكنون پایتخت هستهای كشور ایران گردیده و محل استقرار كارخانه UCF، نخستین تولیدكننده گاز UF6 است. پژوهشكده رویان به شكل یكی از مراكز مهم تحقیقاتی سلولهای بنیادی، كشت سلولهای فیبروپلاستها و تولید حیوانات شبیهسازی شده است كه در سال 1386ش رویانا، اولین گوسفند شبیهسازی شده و در سال 1388ش نخستین بزغاله شبیه سازی شده در این پژوهشکده متولد شد. اصفهان هم اكنون یكی از قطب های علمی كشور است و دانشگاه های اصفهان، علوم پزشكی و صنعتی اصفهان و دانشگاه پیام نور، آزاد اسلامی و دانشگاه های غیر انتفاعی در تربیت نیروی انسانی كارآمد و متخصص در رشته های کارشناسی، كارشناسی ارشد و دكتری مشغول پرورش استعدادهای درخشان دانشجویان این كشور هستند.

اصفهان؛ كانون اقتصاد ایران: موقعیت جغرافیایی اصفهان و مركزیت آن در كشور و تلاش و كوشش مردم این شهر، موجبات تحولات اقتصادی و صنعتی در این شهر را فراهم آورده است. اصفهان از دوره آل بویه و سلجوقیان در تجارب ایران سهم والایی داشته است. سرانجام با انتقال پایتخت صفویه به اصفهان و ایجاد كاروانسراها، بازارها و تیمچه ها، این شهر در تجارت جهانی نقش بسزایی داشته است؛ به گونهای كه دفاتر تجاری دول سهم بسیاری در ایجاد كارخانه های گوناگون داشته است؛ از آن جمله صنایع ریسندگی، ذوب آهن، مجتمع عظیم فولاد مباركه و نیروگاه های متعدد برق و صدها كارخانه دولتی و خصوصی، که هر یك نقش تعیین كننده ای در اقتصاد اصفهان داشتهاند.

اصفهان؛ مهد ایثار، جهاد و شهادت: اصفهان از كهنترین روزگاران، كانون دلیر مردان و مبارزان فداكار و بی مانند بوده است. هنوز فریاد كاوه آهنگر، قهرمان اسطورهای اصفهانی در برابر ضحاك به گوش میرسد؛ هنوز صدای رسای برهان بصیر، سلمان فارسی با « مقام منّا اهل البیت » در برابر كاخ تیسفون كه مرزبانان ایرانی را به

اسلام دعوت میكرد، به گوش میرسد؛ صحابه گرانقدری که سهم بزرگی در مسلمان شدن ایرانیان داشت. هنوز بقعه شاه علاءالدین شهشهانی در خیابان ابن سینا، تجسم قیام وی در برابر ستمگری شاهرخ تیموری است و فریاد حق طلبانه جهاد مُلا محمدعلی تونی خراسانی و فرزندانش در جنگ گلون آباد در برابر افغان ها به گوش میرسد. هم اكنون آزادگان جهان فریاد آیت الله حاج آقا نورالله نجفی و آیت الله سیدحسن مدرس را در برابر دیكتاتوری و مظالم رضاخان میشنوند. هنوز فریادهای مردم مسلمان اصفهان در برابر مفاسد و مظالم رژیم پهلوی از مسجد حكیم، مسجد حسین آباد و مسجد سیّد و مسجد مصلی و منزل آیت الله خادمی در پنج رمضان 1357ش به گوش جهانیان میرسد و سرانجام چگونه مردم اصفهان یاد مجاهدت های دلیر مردان شهادت طلب، همچون: شهیدان آیت الله اشرفی اصفهانی، حجج اسلام سیّد حسن بهشتی نژاد، عبدالله میثمی، مصطفی ردانی پور و سرداران اسلام حسین خرازی، حاج همّت، حاج محسن صفوی و حاج اكبر آقابابایی و 7300 شهید آرمیده در گلستان شهدای اصفهان را فراموش مینمایند؛ مردم غیوری كه پس از 31 سال در 22 بهمن 1388ش حماسه آفریدند؟! آنان كه خط سرخ شهادت و حسین بن علی -علیهماالسّلام- را پیمودند و توطئه های دشمنان میهن عزیز اسلامی ایران را ناامید ساختند و نام و یاد این كشور و اصفهان را برای همیشه تاریخ جاودانه نمودند.

مزارات تخت فولاد: آرامستان و گورستان جای آرمیدن است و كلمات مشابه آن مزار، قبرستان، آرامگاه و زیارتگاه است و جایگاه زیارت كردن را گویند ( دهخدا، لغتنامه، ج12، ص18315 ). از روزگاران كهن انسان ها بر اثر تعلیم، الهام یا ترس و برای جلوگیری از عفونت، اجساد مردگان را دفن میكردند و با شكل گیری شهر، گورستان ها به شكل یك دانه شهری انفكاك ناپذیر در شهرها بنیان گذاشته شد. در اعصار تاریخی همة ملت ها، گورستان ها نقش مهمی در سرنوشت شهرها ایفا كرده است. در تمدّن اسلامی نیز در مكه، گورستان شمال شهر به نام مَعْلاة یا حُجون جایگاه دفن اجساد اجداد رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - و یاران آن حضرت بوده است. در مدینه منوّره نیز قبرستان بقیع محل دفن امامان - علیهم السلام- و بزرگان اسلام و مردم این شهر تاكنون بوده است. پس از فتوحات اسلامی و بنیان شهرهای نوین، مسلمانان گورستانی به نام جَبّانه برای دفن مردگان اختصاص میدادند؛ مثلاً در كوفه هر كدام از محلّات گورستانی داشت ( طبری، الجزء الرابع، ص 496 ). پس از بقیع، یكی از مزارات متبرك جهان اسلام و تشیع گورستان وادیالسلام است كه هزاران نفر از بزرگان اسلام در آن مدفون هستند. مساحت این مزار در كنار شهر نجف بیست كیلومتر است ( قائدان، ص49 ) و هم اكنون روزانه ده ها مرده در آن دفن میشوند ( مشاهدات نویسنده ).

پس از فتح به صلح اصفهان به سال 23هجری به وسیله عبدالله بن بُدَیْل خُزاعی، صحابه رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - و مسلمانان مهاجر به یهودیه برای خود مساجد و خانه ها و مزاراتی بنیان گذاشتند. از جمله این مزارات كهن، طوقچی، آبخشان و سُنبلان است. اگر چه قسمت وسیعی از این گورستانها به خیابان، میدان، مدرسه، بیمارستان، مركز بهداشت، خانه و مغازه تبدیل شده است، ولی هنوز برخی بقاع مشاهیر، امامزادگان و سادات باقی مانده است.گورستان تخت فولاد با مساحت حدود 75 هكتار از آثار تاریخی پیش از روزگار آل بویه است. از این گورستان در كتب تاریخی به نامهای لسانالارض، باباركنالدین یا تخت فولاد یاد شده است و وجه تسمیه آن به سبب وجود سنگ مقبرة بابافولاد حلوایی، از عرفای متوفای 959ق است، زیرا در كنار كوه صفه تپه های بسیاری در جنوب اصفهان تا این نقطه وجود داشته كه زمین در این مكان صاف و هموار و به صورت تخت میشده و به علت وجود مقبرة بابافولاد به نام تختفولاد نامیده شده است ( نظر شخصی نویسنده ). كشف تعدادی سنگ قبر آجری با خطوط كوفی و نسخ، با تاریخهای567 و 686 هجری ( موجود در مجموعه فرهنگی و موزه تخت فولاد ) نشان دهندة قدمت این گورستان پیش از دفن باباركنالدین بیضاوی شیرازی متوفی 769ق است. پس از قرن هشتم، این قبرستان كه در كنار دروازه جنوب اصفهان قرار داشت، به آرامی گسترش یافت و عرفا برای

دوری از دنیا، مكانی را برای عبادت و ذكر و تعلیم خود در این جا انتخاب می كردند. سرانجام در روزگار صفویه با گسترش شهر اصفهان و محلات آن به سوی جنوب شهر، این آرامستان گسترش یافت و محل دفن صدها نفر از فقها، دانشمندان و بزرگان و مشاهیر اصفهان، از جمله میرفندرسكی، آقاحسین خوانساری، میرزا رفیعای نائینی، آقا جمال خوانساری، فاضل اصفهانی و... گردید و به صورت یك دانه شهری و جزئی از حیات اجتماعی اصفهان و فرهنگ و تمدن و هنر ایران درآمد. وجوه اهمیت این مزار بزرگ را میتوان به شرح زیر بیان داشت:

1- با دیدار از مزار پاكان، امكان تجدید عهد با روح مدفون فراهم می گردد و موجبات تشفّی خاطر حاصل شده، زائر از بركات معنوی این حضور بهره مند میگردد. به همین سبب، زیارت اهل قبور و بزرگان در فرهنگ اسلامی و تشیع، از شعائر مهم شناخته شده است؛ آن گونه كه رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - به زیارت مادرشان در ابواء و عمویشان در اُحد و قبور یارانشان در بقیع میرفتند و برای آنان آمرزش میطلبیدند. روایات بسیاری دربارة زیارت اهل قبور از رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - و ائمه اطهار – علیهم السّلام- در مجامع حدیثی نقل شده است. آن گونه كه از رسولالله آمده است: « هر كه زنده و مردة مرا زیارت كند، روز قیامت شفیع او باشم » ( محمدی ری شهری، 1416ق، ج5، ص2282 ) و از امام صادق - علیه السلام - روایت شده: « هر كه پس از مردنمان ما را زیارت كند، چنان است كه در زمان حیاتمان زیارت كرده باشد » ( همان، ص2283 ) و از امام رضا - علیه السلام - نیز نقل شده است: « هر كه مرا در دیار غربت زیارت كند، روز قیامت در سه جا به داد او میرسم و از هراس و سختی نجاتش میدهم: هنگامی كه نامه های اعمال از راست و چپ پراكنده شوند و وقت گذشتن از صراط و موقع سنجیدن اعمال. » ( شیخ صدوق، 1404ق، ج2، ص285 ). بدین سان، زیارت قبور بخشی از فرهنگ اسلامی است. هنگامی كه زائر در مدار عشق و قلمرو محبت به زیارت معشوق میرود، در زیارت جذبه و شوق و فیض حضور و ارتباط معنوی میان زائر و مزور حاصل میشود و بر اثر این رابطه همگرایی و كشش معنوی برقرار میگردد. در این سیر و سفر زائر از فیض معنوی زیارت برخوردار میشود و آثار تربیتی، معرفتی و اخلاقی دریافت میكند و غبار غفلت از دلش شست و شو شده، مهیّای رسیدن به پایگاه امن عشق میگردد.

2- دیدار از بقاع متبرك زائر را به یاد ناپایداری جهان میاندازد و موجب عبرت و تنبه اخلاقی وی میشود. به همین جهت، رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود: زُورُوا القُبُور فَانَّها تُذَكِّرُكُمُ الاخِرة: به زیارت قبور بروید تا آخرت را به یاد شما آورد ( نهج الفصاحه، ص 357 ). از رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - نیز روایت شده: « به زیارت اموات بروید و به آنان سلام كنید، زیرا كه از این كار درس عبرت خواهید گرفت. »

3- زائر هنگام زیارت برای آمرزش گذشتگان دعا میكند و متقابلاً حاجات خود را از خداوند می طلبد و ارواح گذشتگان نیز برای او دعا میكنند. لذا مزار محیطی معنوی را برای استجابت دعا فراهم میآورد. به همین سبب، اهل سلوك محیط مزارات را مكانی مناسب برای ذكر و عبادت انتخاب میكنند.

4- مطالعه پیرامون تخت فولاد و آداب و رسوم دفن اموات، موجب افزایش مطالعات مردم شناسی و حیات اجتماعی اصفهان میگردد.

5- تخت فولاد یكی از دانه های مهم میراث فرهنگی اصفهان است. به همین جهت، شناسایی و حفظ و حراست آن سبب تقویت هویت و تاریخ فرهنگ اصفهان میگردد؛ همانگونه كه عالم جلیلالقدر آیت الله شیخ عبدالكریم گزی در كتاب ارزشمند « تذكرة القبور » و آیت الله العظمی مرعشی نجفی و سیّد مصلح الدین مهدوی و... در حواشی عالمانة خود بر این کتاب آوردهاند. همچنین استاد جلال الدین همایی در كتاب تاریخ اصفهان، مجلد ابنیه و عمارات، فصل تكایا و مقابر، سپس محقق فاضل، سیّد مصلح الدین مهدوی در آثار گوناگون خود از جمله سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان درباره اهمیت این مزار مطالب گرانبهایی نگاشته و فضل تقدم را به خود اختصاص دادهاند.

6- مزارات تخت فولاد دارای ده ها آرامگاه و صدها سنگ قبر هنری و چند آب انبار و آثار تاریخی بی شمار

دیگری است كه مطالعه و تحقیق پیرامون آن ها ما را در راه شناخت آثار تاریخی و سبكهای معماری اسلامی كمك خواهد كرد.

7- تحقیق و پژوهش پیرامون آثار هنری، نمادها، اشكال، نقوش و خطوط، ما را در شناخت تاریخ و سبكهای هنر خطاطی، نقاشی، حجاری و كاشیكاری یاری خواهد رساند.

8- مطالعه احوال مشاهیر و بزرگان مدفون در تختفولاد، ما را در شناخت بهتر تاریخ فرهنگ اصفهان، جریانهای فكری، فرهنگی و دگرگونیهای اجتماعی یاری خواهد رساند؛ زیرا تخت فولاد كانون فعالیتهای سیاسی گوناگون در گذشته بوده است، از آن جمله: تشكیل جلسة علما و تجار و مردم برای مبارزه باقرارداد انحصار دخانیات به كمپانی رژی، برقراری جلسه مشروطه خواهان با حضور آیت الله حاج آقا نورالله نجفی و با همراهی سیهزار نفر از مردم، حضور مجاهدان و اعلام آمادگی مردم اصفهان برای مقابله با تجاوز دولت عثمانی به ارومیه، برگزاری نماز عید فطر به وسیله آیت الله زند كرمانی، برگزاری نماز جمعه در سال 1357ش به امامت آیت الله طاهری و برگزاری سخنرانی در حوادث دوران انقلاب اسلامی در سال 1357ش را میتوان نام برد.

9- شناخت سمبل ها و نمادها و نقوش بقاع و سنگ قبور ما را به معارف معنوی اسلام بیشتر آشنا خواهد كرد؛ مثلاً بنای هشت گوش بقعه ها، علاوه بر ایجاد فضای مناسبتر برای زیارت، نشانه هشت در بهشت است كه مدفون در حال عروج به آن است؛ آب روان و حوض، به حیات ابدی و شادابی و لذات بهشتی اشاره دارد؛ گنبد نشانة آسمان و كهكشان است و طاق شكسته و جناغی به یك كانون ختم میشود و نشانه آن است كه تمام ذرات و نشانه های جهان ( عالم كثرت ) رو به سوی وحدت دارند؛ درخت سرو و كاج - كه همیشه سرسبز هستند- نشانه حیات جاوید هستند؛ گل و گلدان بر روی سنگ قبور نشانة شجره طوبی و شادابی و لذات بهشتی است؛ مهر و تسبیح نشان از عبادت و بندگی دارد؛ حتی كلمة لسان الأرض ( زبان زمین ) نشان از حیات ابدی ارواح مردگان دارد كه بر اثر ارتباط معنوی و فیض حضور، جذبه شوق حاصل میگردد و این ارواح از اعماق زمین با زائر سخن میگویند و به همین علت، یکی از تکایای تخت فولاد لسان الارض نامیده شده است.

10- در تختفولاد مراسم عبادی و سیاسی گوناگون برگزار میگردیده است؛ از آن جمله مراسم دعاهای كمیل در تكیه های ملك، ریزی، خوانساری، كازرونی، همدانیان و دعاهای ندبه در تكیه كازرونی و گلستان شهدا را میتوان نام برد. این مراسم در ایجاد فضای معنوی این مزار مقدّس كمك شایان توجهی میكرده است.

حضور مقابر صدها عالم و عارف و دانشمند كه در راه بندگی خداوند سالیان دراز به عبادت و زهد مشغول بودهاند و وجود قبور 7300 شهید انقلاب اسلامی كه راه عرفان و بندگی را میان بُر و در كوتاه زمان پیمودهاند، سبب تقدّس و تبرك تخت فولاد شده است.

بدین سان، بر دوستاران دلسوزان فرهنگی است كه با تلاش و كوشش بیشتر به شناسایی و معرفی هر چه بهتر این سرزمین مقدّس بپردازند.

اما اهداف دانشنامة تخت فولاد:

1- شناخت، گردآوری و معرفی هنرها و دانشهایی كه در سرزمین مقدس تخت فولاد مدفون و پراكنده است.

2- رساندن پیام معنوی این سرزمین مقدس به گوش معاصران و آیندگان؛ تا موجب عبرت و تزكیه اخلاقی آن ها و شناخت تاریخ فرهنگ اصفهان گردد.

3- دانشنامه تخت فولاد ارمغانی برای نسلهای حاضر و آینده است تا معارف و پیامهای معنوی این مزار مقدّس را در دسترس علاقه مندان قرار دهد.

4- این دانشنامه رسالتی دارد تا منشأ شناخت اندیشه های گذشتگان برای آیندگان و كانون واقعی اندیشه ها و حاوی مجموعه دانش و هنر پیرامون تخت فولاد قرار گیرد. به همین سبب، معیار انتخاب مدخلها، شامل گروه

مشاهیر علمای دینی و مذهبی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، دانشمندان، استادان، هنرمندان، مبتكران و فرماندهان شهید مؤثر دوران دفاع مقدس ( 1359-1367ش ) مدفون در تخت فولاد، آثار تاریخی و نام تكایای موجود در این مزار مقدس بوده است. البته، ممكن است برخی از مدخلهای دیگر نیز باشد كه فراموش شده باشند كه انشاءالله در چاپهای بعد افزوده خواهد شد.

5- جمع آوری و ثبت منظم و ماندگار سازی علمی شخصیت ها و آثار تخت فولاد.

6- فراهم نمودن شناسنامه تکایا و قطعات و چهره های ماندگار تخت فولاد و گلستان شهدا.

پس از دستور مقام معظم رهبری و تأكید علمای بزرگ شهر، مبنی بر حفاظت و عمران تخت فولاد و گلستان شهدا، در دوره های گوناگون، بویژه در دوره اخیر، شهرداری اصفهان در كنار عمران تكایا و ساماندهی بافت تاریخی این مزارستان، همچون: بازسازی و مرمت و عمران اساسی گلستان شهدا، تكایای خواجویی، فاضلاصفهانی، میرفندرسكی، درویش عبدالمجید طالقانی، بروجردی، شیخ مرتضی ریزی، آقا محمد بیدآبادی، جهانگیرخانقشقایی، مهدوی، آغاباشی، كازرونی، صاحب روضات و ایجاد تسهیلات جهت استفاده زائران، در بخش فرهنگی نیز اقدامات فراوانی انجام داده است كه اهم آن ها عبارت است از:

1- تشكیل كارگروه علمی و تحقیقاتی و كتابخانه جهت تدوین دانشنامه تخت فولاد در چهار جلد، که از تاریخ 1383ش برای انجام این اقدام مهم فرهنگی به طور مستمر كوشش نموده است؛

2- تشكیل كارگروه مشاوران فرهنگی جهت تحلیل، بررسی و پیش برد اهداف فرهنگی؛

3- چاپ كتابهایی با موضوع تكایا و آثار شخصیتهای مدفون در این مزارستان، از جمله:

4- راه اندازى مجموعه موزه‌هاى تخت فولاد، شامل گنجینه سنگ نوشته‌ها، عكسخانه و موزه روزنامه نگاران در تخت فولاد.

5- برگزارى همایشها در بزرگداشت مشاهیر مدفون در تخت فولاد، همانند:

6- چاپ ده ها دفترچه راهنما از تكایا و زندگینامه بزرگان مدفون در تخت فولاد؛

7- راه اندازى تورهاى تخت فولاد شناسى و راهنماى زائران شهرى و كشورى؛

8- برگزارى دوره‌هاى آموزشى اصفهان و تخت فولادشناسى كه تا كنون نُه دوره برگزار شده است؛

9- شركت در نمایشگاه‌هاى مختلف شهرى؛

10- حمایت از ساخت فیلم خاك تابان.

در پایان، از همه كسانی كه ما را در تألیف این دانشنامه یاری رساندند، بویژه آقایان دكتر سیّد مرتضی سقائیاننژاد، شهردار و اعضای محترم شورای شهر اصفهان، مهندس ابوالقاسم گلستاننژاد، معاون برنامه ریزی و پژوهش و فناوری اطلاعات شهرداری، مهندسحسین حمیدیاصفهانی، مدیر مجموعه فرهنگی تختفولاد، حجتالاسلام و المسلمین مهدی نیلیپور و محمد اژهای، از اعضای كمیته فرهنگی مجموعه تختفولاد، محمد علی شفیعیه، مدیر امور اداری و مالی، مهدی آقابابایی، مدیر روابط عمومی و كاركنان صدیق و دلسوز این مجموعه و همة نویسندگان مدخل های دانشنامه، بویژه آقایان حمید خلیلیان، سیّد احمدعقیلی، رحیم قاسمی، ناصر كریمپور ( ویراستار ادبی دانشنامه )، مهدی حاجی محمدیان ( صفحه آرا )، مرتضی جنتیان ( مدیر نشر ) و بابك شمساللهی و خواهران مریم زینلی، مریم جاننثاری، الهام نبیپور و زهرا تركی، تشكر و قدردانی میگردد.

رجاء واثق دارد اهل تحقیق کاستیها را بر ما خواهند بخشید و اشکالات را به ما تذکر خواهند داد تا در تدوین جلدها و چاپهای بعدی برطرف گردد.

دكتر اصغر منتظرالقائم

مدیر دانشنامه تخت فولاد

منابع:

1- ابنالاثیر، عزالدینعلی. ( 1398ق ). الكامل فیالتاریخ، بیروت: دارالفكر.

2- ابن بطوطه، محمد بن عبدالله. ( 1361 ). سفرنامه، ترجمه محمدعلی موحّد، تهران: علمی فرهنگی.

3- ابنحوقل، ابوالقاسم. ( 1345ش ). صورةالأرض، ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ.

4- ابن رُسته. ( 1365ش ). الاعلاقالنفیسه، ترجمه حسین قره چانلو، تهران: امیركبیر.

5- ابن ندیم. ( 1366ش ). الفهرست، ترجمة محمد رضا تجدد، تهران: امیركبیر.

6- ابوعطاء، رضا. ( 1385ش ). تاریخچه هنرستان هنرهای زیبای اصفهان، مجموعه مقالات كنگرة جهانی بزرگداشت اصفهان، به كوشش فضل الله

صلواتی، تهران: اطلاعات، چاپ اول.

7- احمدی، سید محمد. ( 1384ش ). یاران امام به روایت اسناد ساواك، تهران: مركز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، چاپ اول.

8- اشراقی، فیروز. ( 1378ش ). اصفهان از دید سیاحان خارجی، اصفهان: آتروپات، چاپ اول.

9- اصفهانی، حافظ ابونعیم. ( 1410ق ). تحقیق سیدحسن كسروی، بیروت: دارالكتب العلمیه.

10- اصفهانی، حمزة بن حسن. ( 1367 ). تاریخ پیامبران و شاهان، ترجمه دكتر جعفر شعار، تهران: امیركبیر، چاپ دوم.

11- اصفهانی، كمالالدین اسماعیل. ( 1348ش ). دیوان كمال اسماعیل، به اهتمام حسین بحرالعلومی، تهران: كتابفروشی دهخدا، چاپ اول.

12- الاصفهانی، محمد مهدی بن محمدرضا. ( 1340ش ) نصف جهان فی تعریف الاصفهان، تصحیح منوچهر ستوده، تهران: امیر كبیر.

13- اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ( 1367ش ). مرآت البلدان، ج1، به كوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: دانشگاه تهران.

14- --- . ( 1349ش ). صدرالتواریخ، به اهتمام محمد مشیری، تهران: وحید.

15- اوتر، ژان. ( 1363ش ). سفرنامه ( عصر نادرشاه )، ترجمه علی اقبالی، تهران: جاوید.

16- بابویه قمی، محمد بن علی ( شیخ صدوق ). ( 1404ق ). عیونالاخبارالرضا، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.

17- بانك اطلاعات صنایع دستی ایران. ( 1387ش ). سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری، تهران.

18- تركمان، اسكندر بیك. ( 1350ش ). عالم آرای عباسی، به اهتمام ایرج افشار، تهران: زوّار.

19- تهرانی، شیخ آقابزرگ. ( 1328ش ). الذریعة، ج2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، الطبعة الثانیة.

22- جابریانصاری، میرزاحسن. ( 1378ش ). تاریخ اصفهان، تصحیح و تعلیق از جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، چاپ اول.

23- جعفری زند، علیرضا. ( 1381ش ). اصفهان پیش از اسلام دورة ساسانی، تهران: آن، چاپ اول.

24- جعفریان، رسول. ( 1385ش ). جریانها و سازمانهای مذهبی- سیاسی ایران، تهران: ناشر مؤلف، چاپ ششم.

25- جناب، میرسیّدعلی. ( 1371ش ). الاصفهان، به اهتمام عباس نصر، اصفهان: گلها، چاپ دوم.

26- --- . ( 1385ش ). رجال و مشاهیر اصفهان، اصفهان: سازمان فرهنگی-تفریحی شهرداری اصفهان، چاپ اول.

27- خادمی حسین (1380ش) خادم شریعت تهران اطلاعات چاپ اول

28- دایرة المعارف بزرگ اسلامی. ( 1370ش ). ج4، زیر نظر محمد كاظم موسوی بجنوردی، تهران: مركز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول.

29- درهوهانیان، هاروتون. ( 1379ش ). تاریخ جلفای اصفهان، ترجمه لئون. گ. میناسیان و م. ع. موسوی فریدنی، اصفهان: زندهرود.

30- دنبلی، عبدالرزاقبیگ ( مفتون ). ( 1349ش ). تجربة الاحرار و تسلیة الابرار، تصحیح و تحشیه حسن قاضی طباطبائی، تبریز: مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران.

31- --- . ( 1351ش ). مآثرالسلطانیه، به اهتمام صدری افشاری، تهران.

32- دورانت، ویل. ( 1369ش ). تاریخ تمدن، ج9، ترجمه سهیل آذری، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ دوم.

33- --- . ( 1365ش ). تاریخ تمدن، ج1، ترجمه احمد آرام و دیگران، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاباسلامی، چاپ اول.

34- دهخدا. علیاكبر. ( 1377ش ). لغتنامه، تهران: دانشگاه تهران، چاپ دوم.

35- دیاكونف، م. م. ( 1351ش ). اشكانیان، ترجمه كریم كشاورز، تهران: پیام.

36- رازی، فخرالدین. ( 1382ش ). جامعالعلوم ( ستّینی )، تصحیح سید علی آل داود، تهران: بنیاد موقوفات دكتر محمود افشار.

37- راوندی، محمدبن علی بن سلیمان. ( 1363ش ). راحةالصدور و آیةالسرور، به اهتمام محمد اقبال، تهران: علیاكبر علمی.

38- روزنامه انجمن مقدس ملی اصفهان. ( 1329-1324ش ). سراجالدین صدرجبل عاملی، مجموعه موجود در كتابخانه مركزی دانشگاه اصفهان.

39- روزنامهمجاهد، علی مجاهد. ( 1354-1331ش ). چاپ اصفهان، مجموعه موجود در كتابخانه مركزی دانشگاه اصفهان.

40- روزنامه الوقایع الاتفاقیه، میرزا جبار ناظمالمهام. ( 1377-1367ق ). چاپ مجدد توسط كتابخانه ملی در چهار جلد.

41- شاردن، ژان. ( 1362ش ). سفرنامه ( بخش اصفهان )، ترجمه حسین عریضی، اصفهان: گلها، چاپ اول.

42- شیل، لیدی. ( 1362ش ). خاطرات لیدی شیل ( همسر وزیر مختار انگلیسی در زمان ناصرالدین شاه )، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران: نو.

43- طبری، محمدبن جریر. ( 1362ش ). تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.

44- فلور، ویلم. ( 1371ش ). هلندیان در جزیره خارك در عصر كریم خان، ترجمه ابوالقاسم سرّی، تهران: نشر طوس.

45- قائدان، اصغر. ( 1383ش ). عتبات عالیات عراق، تهران: مشعر.

46- كربلایی، شیخ حسن. ( 1361ش ). تاریخ انحصار دخانیات در سال 1309ق، به كوشش رسول جعفریان، تهران: مركز اسناد انقلاب اسلامی.

47- كریستنسن، آرتور. ( 1370ش ). ایران در زمان ساسانیان، ترجمه غلامرضا رشید یاسمی، تهران: دنیای كتاب.

48- كسایی، نورالله. ( 1374 ). مدارس نظامیه و تأثیرات علمی اجتماعی آن، تهران، امیركبیر، چاپ سوم.

49- گیلاننتز، پطرسی دی سركیس. ( 1371ش ). سقوط اصفهان، ترجمه محمد مهریار، اصفهان: گلها.

50- لسترنج، گی. ( 1373ش ). جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمه محمد عرفان، تهران: علمی و فرهنگی.

51- مافروخی، مفضّل بن سعد. ( 1385ش ). محاسن اصفهان، ترجمه حسین بن محمد آوی، به كوشش عباس اقبال آشتیانی، اصفهان: مركز اصفهان شناسی وخانه ملل، چاپ اول.

52- محمدی ری شهری، محمد. ( 1416ق ). میزان الحکمه، قم: دارالحدیث.

53- مرعشی صفوی، میرزامحمدخلیل. ( 1328ش ). مجمع التواریخ ( در تاریخ انقراض صفویه وقایع بعد تا سال 1207ق )، تصحیح عباس اقبال، طهران: شركت سهامی چاپ.

54- مستوفی، محمدحسن. ( 1375ش ). زبدةالتواریخ، به كوشش بهروز گودرزی، تهران: انتشارات موقوفات افشار.

55- مصاحب، غلامحسین. ( 1345ش ). دایرةالمعارف فارسی، ج1، تهران: فرانكلین.

56- مكی، حسین. ( 1361ش ). تاریخ بیست ساله ایران، ج1 و 4، تهران: ناشر.

57- منتظرالقائم، اصغر: مصاحبه با دكتر محمدرضا عالم، فرزند آیت الله عالم نجف آبادی.

58- موسوی بروجردی، کاظم. ( 1374ش ). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج1، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم.

59- موسوی نامی اصفهانی، میرزا محمدصادق. ( 1363ش ). تاریخ گیتیگشا، تصحیح عزیزالله بیات، تهران: امیر كبیر، چاپ اول.

60- مهدوی، سیدمصلحالدین. ( 1367ش ). تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم: الهدایه، چاپ اول.

61- ناصر خسرو قبادیانی. ( 1363 ). سفرنامه، با حواشی و تعلیقات فهارس به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران: زوار، چاپ دوم.

62- نجفی، موسی. ( 1378 ). اندیشه سیاسی و تاریخ نهضت بیدار گرانه حاج آقا نورالله نجفی، تهران: مطالعات تاریخ معاصر ایران، چاپ دوم.

63- نوربخش، سیدحسن. ( بی تا ). یادواره نهضت اسلامی با چهره انقلاب اسلامی در اصفهان، اصفهان: چاپخانة مشتاقی، چاپ اول.

64- نهجالفصاحه. ( 1386ش ). سخنان گویای پیامبر اعظم - صلی الله علیه و آله و سلم -، ترجمه حمیدرضا شیخی، قم: مركز تحقیقات، چاپ سوم.

65- همایی، جلالالدین. ( 1343ش ). دیوان طرب، تهران: فروغی.

65- هنرفر، لطفالله. ( 1344ش ). گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: ثقفی، چاپ اول.

67- هونکه، زیگرید. ( 1376ش ). فرهنگ اسلام در اروپا، ترجمه مرتضی رهبانی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ پنجم.

آ

آب انبار

آب انبار یا انبار، حوض انبار، حوض، سردابه، برکه، مصنع، مصنعه، منبع و گاه آبدان، آبگیر، تالاب، برخ، نوعی مخزن آب سرپوشیده و آب بندی و غالباً ساخته شده در پایین تر از سطح زمین که به منظور ذخیرۀ آب آشامیدنی برای ایّام کم آبی یا پایداری در برابر دشمن هنگام محاصره شدن و گاه استفاده از آب خنک در تابستان، در شهرها، روستاها، دژها، مسیر راه های کاروان رو ( در رباطها و کاروانسرها ) در دل کوه ها ساخته شده است. این نوع مخازن آب در بیشتر نقاط سرزمین ایران « آب انبار » نامیده میشود ( آیتالله زادۀ شیرازی، ص30-36 ).

نقش حیاتی آب انبارها در بافت شهرها، بویژه در شهرهای حاشیۀ کویر و منطقه های کم آب ایران و تکامل طرح و شیوۀ ساختمان و بُعد هنری و تزییناتی آن ها ( بویژه در سر درها و کتیبه های الحاقی بدانها ) در دروان اسلامی چنان چشمگیر بوده است که میتوان برخی از نمونه های این پدیدۀ معماری را از لحاظ ارزشهای هنری، فرهنگی و تاریخی همسنگ برخی مساجد بزرگ، کوشکها، مقابر و دیگرآثار هنر معماری ایران اسلامی معرفی کرد و در بسیاری جایها بزرگترین و چشمگیرترین واحد معماری به شمار آورد، زیرا دیگر بناهای همگانی این نقاط در برابر آن ها نمودی ندارد ( ورجاوند، ج3، ص2 ).

به استثنای چند نمونۀ قدیم دیگر، بیشتر آب انبارهای موجود در ایران مربوط به سده های 10و11ق/16و17م و سده های پس از آن است.

اخیراً برای حفظ و نیز به نمایش نهادن این نوع آب

تصویر

انبارها در داخل شهرها، از آن ها در کاربریهای مختلف استفاده میشود. برای نمونه، سالن غذا خوری ( آب انبار سید اسماعیل در تهران )، چایخانه، تئاتر و موزه ( تعدادی از آب انبارهای بندرعباس ) و در تختفولاد اصفهان که آب انبار لسان الارض به زورخانه تختفولاد و آب انبار مصلی به نمایش نجوم اصفهان تبدیل شده است.

انواع آب انبار: آب انبارها را میتوان بر اساس شکل و طرز ساختمان مخازن و نوع پوشش آنها، عناصر به کار گرفته شده برای تهویه و تبرید آب، نوع دسترسی به مخازن و فضاهای ارتباط دهندۀ، نحوۀ آبرسانی به مخازن و همچنین از نظر تزیینات به کار رفته در آن ها از یکدیگر متمایز ساخت. از این گذشته، آب انبارها بر حسب خصوصیات منطقهای و سلیقۀ سازندگان محلی، سبکهای مشخصی دارند که میتوان آن ها را از نظر گونهشناسی وسبک شناسی نیز بررسی کرد ( برای آشنایی با انواع آب انبارها در ایران، رك: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج1، ص30 - 36 )

آب انبارهای میان راهی: غالباً در مسیر جاده های کاروان رو، در کنار کاروانسراها ساخته شده اند و مخازنی استوانهای و پوششی گنبدی دارند. روی برخی از آن ها اتاقها و کلاه فرنگیهایی برای استراحت مسافران و خواندن نماز ساخته شده است. از نمونه آب انبارهای میان راهی، در تخت فولاد اصفهان آب انبار تکیه کازرونی که در کنار کاروانسرای ملک و در مسیر راه اصفهان به شیراز ساخته شده، از این نوع است ( ریاحی، ص10-47 ).

شیوۀ ساختمان و مصالح: مخازن آب انبارها با توجه به بزرگی و کوچکی آن ها به صورت ستون دار و بیستون و با مقاطع مربع، مربع مستطیل، هشت ضلعی و دایره ساخته شده است.

برای گود برداری و ساختن مخازنی که در زمین نرم و در دشت ها ساخته شده، در ایران از دو روش استفاده گردیده است. شیوۀ رایج، گودبرداری کامل و روش دیگر که نسبتاً سادهتر و کمخرجتر است « ریختهای » نام دارد.

تصویر

اصلی است، گودبرداری میکنند. آنگاه به ساروج کردن بدنۀ مخزن میپردازند.

آب رسانی: آب انبارهایی که در مناطق کوهستانی، کوهپایه ها و دشت ها نزدیک به چشمه ها یا مظهر قنات ها ساخته شدهاند، به وسیلۀ مجرایی که از مظهر قنات و چشمه به مخازن میپیوندد، پر میشوند.

در بیشتر جاها کوشش میشود آب از طریق مجراهای زیر زمینی به مخازن هدایت گردد. گاهی طول مسیر به چندین کیلومتر میرسد. این مجراهای زیر زمینی آب رسانی معمولاً در زمستان و پیش از جاری شدن سیل انجام میشود و حجم آب به وسیلۀ دریچهای ویژه که در مسیر جریان آب قرار میگیرد، تعیین میگردد.

آب برداری: برخی از آب انبارهای خصوصی و بیشتر آب انبارهای عمومی دارای « پاشیر » اند.

آب انبارهای عمومی بزرگ، گاه بیش از یک شیر و چند چالۀ فاضلاب دارند. پاشیر به وسیلۀ پلکانهای آجری یا سنگی به سطح زمین مرتبط میشود.

برخی از آب انبارهای عمومی- بیتوجه به بهداشت – فاقد پاشیرند و پلکانی در داخل مخزن آب، از سطح زمین تا کف آن، ساخته شده است و مستقیماً میتوان از مخزن آب برداشت. بتدریج با مصرف آب و پایین رفتن سطح آن، پله های بیشتری از زیر آب آشکار میگردد، مانند آب انبارهای حسینیه های زواره ( آیت الله زادۀ شیرازی، ص34 ).

نوع دیگر از آب انبارهای عمومی که معمولاً گنجایش کمی دارند، فاقد هرگونه پلهاند و از طریق دریچهای، مانند دهانۀ چاه، که مستقیماً به مخزن متصل است، با دلو از آن ها آب بر میدارند. این گونه مخازن در برخی شهرهای کویری دیده میشود ( همان، ص134 ).

بادگیرها: برای سالم و خنک نگهداشتن آب در آب انبارها، تدابیر معماری چندی اعمال میگردد: 1- مخازن پایینتر از سطح زمین ساخته می شود؛ 2- دیوارهای آن ها را قطور می سازند؛ 3- بادگیرهایی بر حاشیۀ طاق و روی دیوارها تعبیه میکنند. این بادگیرها که در نواحی کویر و جنوب ایران بسیار بلند، بزرگ، گاه با شکوه و به شکل استوانه، مکعب، منشورهای هشت ضلعی یا خرطومی ساخته میشوند، نقش اصلی خنک کردن مخازن آب و نیز منازل را به عهده دارند. قسمت بالای بادگیرها پنجره هایی به شکلهای گوناگون دارد و در سراسر داخل این پنجره ها از بالا به پایین تیغه های نازکی فضای داخلی بادگیر را به بخشهای متعدد عمودی تقسیم میکند ( سیرو، ص 228؛ بهادری، ص20 ). بدین سان کمترین نسیمی از هر سوی بوزد، به وسیلۀ این تیغه ها به پایین و به سطح مخزن آب راه مییابد و پس از برخورد با آب، هوای گرم شدۀ زیر سقف را از راه بادگیرهای دیگر یا دریچۀ بالای گنبد ( هواکش ) به بیرون از مخزن میراند. افزون بر این، تهویۀ بادگیرها زمینۀ تجزیۀ مواد ارگانیک را توسط برخی از میکرو ارگانیسمها فراهم میسازد.

انداختن ماهیهایی در آب مخزن نیز به از میان برداشتن تخم آفات کمک میکند ( سیرو، ص228 ). ارتفاع و تعداد بادگیر، به بزرگی وکوچکی و اهمیت آب انبارها بستگی دارد. آب انبارهای مهم معمولاً دو بادگیر دارند. آب انبار مصلای نایین دارای سه بادگیر است: دو بادگیر هوا را به داخل میکشند و بادگیر دیگر در محور مخزن قرارگرفته، هوای سطح آب را به خارج میراند. آب انبارهای با چهار بادگیر نیز وجود دارد، مانند آب انبار کازرونی در تخت فولاد اصفهان.

بادگیرهای آب انبار شش بادگیرۀ یزد واقع در خیابان کرمان، محلۀ شش بادگیر با 12 متر ارتفاع نمونهای ممتاز به شمار میآید ( نک افشار، ج2، ص667؛ بهادری، ص21 ).

منابع:

1- آیت الله زادۀ شیرازی، باقر. ( 1349ش ). « آب انبارهای حاشیۀ کویر »، مجله باستان شناسی و هنر ایران، ش5، تهران: وزارت فرهنگ و هنر.

2- افسر، کرامت الله. ( 1353ش ). تاریخ بافت قدیمی شیراز، ش105، تهران: انجمن آثار ملی.

3- افشار، ایرج. ( 1348ش ). یادگارهای یزد، ج1، تهران: انجمن آثار ملی.

4- --- . ( 1345ش ). یادگارهای یزد، ج2، تهران: انجمن آثار ملی.

5- بامداد، مهدی. ( 1344ش ). آثار تاریخی کلات و سرخس، ش30، تهران: انجمن آثار ملی.

6- بهادری، مهدی. ( 1360ش ). « سیستمهای تبرید در معماری کویری ایران »، ترجمه و تلخیص مسعود مدیری آثاری، نشریه فنی علمی علوم مهندسی، ش5، تهران.

7- بهروزی، علی نقی. ( 1354ش ). بناهای تاریخی و آثار هنری جلگۀشیراز، تهران: اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس.

8- توسلی، محمود. ( 1353ش ). ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، تهران: مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن.

9- دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. ( 1374ش ). « مدخل آب انبار »، ج1، زیر نظر كاظم موسوی بجنوردی، تهران: مركز دایرةالمعارف اسلامی، چاپ دوم.

10- دهخدا، علی اکبر: لغت نامه، ذیل آبدان، آبگیر، تالاب، تهران: دانشگاه تهران.

11- شکورزاده، ابراهیم. ( 1363ش ). عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.

12- فرشاد، مهدی. ( 1362ش ). تاریخی مهندسی در ایران، تهران: بلخ.

13- لسترنج، گی. ( 1337ش ). سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمه محمود عرفان، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

14- ماکسیم، سیرو. ( 1349ش ). کاروانسراهای ایران و ساختمانهای کوچک میان راه ها، ترجمۀ عیسی بهنام، تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی.

15- ورجاوند، پرویز. ( 1357ش ). « نقش و اهمیت برکه ها و آب انبارها در بافت شهرهای ایران »، هنر ومردم، ش168، تهران.

16- ویلبر، دونالد. ( 1346ش ). معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانی، ترجمۀ عبدالله فریار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

/ سید احمد عقیلی/

آبادهای، تکیه

این تکیه به عالم و فقیه بزرگوار دوران قاجاریه ( قرنهای دوازدهم و سیزدهم قمری )، حاج محمد جعفر فرزند محمد صفی آبادهای اصفهانی ( م: 1280ق ) و از شاگردان مرحوم حجت الاسلام حاج سید محمدباقر شفتی منسوب است.

عرصة تکیه در حدود 1500 متر مربع است که از باغ والهیه منفک گردیده ( همایی، 1381، ص293 ) و بنای تکیه در آن احداث شده است. این تکیه تا سالهای 1324- 1318ق که رکن الملک مسجد تخت فولاد را احداث مینماید، به صورت نیمه کاره و ناتمام مانده بود و حتی بقعه اصلی بدون سقف بوده است و در آن زمان رکنالملک در ادامه ساخت مسجد خود، این تکیه را نیز مرمت و بازسازی نموده، به اتمام میرساند ( همانجا ).

ساختار معماری بنای بقعه، عبارت است از بنای چهار فصل کوشک مانند بلند بالا با طاق گنبدی شکل و گنبد کوچک ناری با گریو مزین به کاشی معقلی تعبیه در مرکز طاق گنبدی. چهار صحن در چهار طرف بقعه مرکزی به چشم میخورد، که ارتباطهای بسیار زیبایی بین صحنها

تصویر

وجود دارد. دو صحن شرقی و غربی از دو صحن شمالی و جنوبی وسیعتر هستند.

تصویر

صحن شرقی دارای اتاقهایی در سه جبهه است و صحن غربی نیز چند اتاق و وضوخانه دور صحن را شامل میگردد.

همچنین در جبهه شمالی، صحن شمالی، در محل ارتباط مدرسه رکن الملک، یکی از پله های دسترسی به پاشیر آب انبار رکن الملک قرار گرفته است. این آب انبار راه دیگری نیز از خیابان فیض کنار سردرب تکیه حاج محمد جعفر آبادهای دارد. در حال حاضر به عنوان کلاس درس حوزه علمیه مورد بهره برداری است.

این مجموعه توسط سردری بسیار زیبا، مزیّن به کاشیکاری عالی در کنار خیابان فیض واقع است که توسط یک هشتی به صحن شرقی وارد میگردد. از نظر سبک معماری، مجموعه شیوه معماری، قاجاری است که زیر مجموعه شیوه اصفهان است.

در کل، مجموعه تکیه حاج محمد جعفر آبادهای و مسجد رکنالملک و آب انبار، مجموعه معماری بسیار ارزشمندی را شامل میگردند.

طرح آماده سازی خیابان فیض ( فرودگاه قدیم ) موجب ایجاد اختلاف سطحی شدید میان مسجد ركنالملك و تكیه حاج محمد جعفر گردیده بود و به دنبال آن، ورودی آب انبار را هم تخریب نموده و باعث نفوذ رطوبت زیاد به مجموعه بناهای فوقالذكر شده بود.

از این رو، در برنامه های عمرانی سال 1383ش مجموعه تخت فولاد، طرح مرمت تكیه حاج محمد جعفر ارائه و اجرا شد و این مشکلات به صورتی خاص برطرف و بنا پس از رطوبت زدایی استحکام بخشی گردید، ولی لازم است در ساختار خیابان فیض نیز تجدید نظر شود و ارتفاع خیابان تا بعد از بنای کاروانسرای ملک به حالت اصلی برگردانده شود، تا در آینده دروازه تخت فولاد نیز در صورت تکمیل مدارک لازم بازسازی گردد. شایان ذکر است که برنامه مرمّت این تکیه در سطح وسیع در سال 1383ش بهاجرا در آمد و مجموعه یاد شده را از تخریب حتمی نجات بخشید و با کاربری فرهنگی، به عنوان مکمّل مدرسه رکنالملک احیا گردید.

منبع:

1- همایی، جلال الدین. ( 1381ش ). تاریخ اصفهان ( مجلد ابنیه و عمارات )، به كوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما.

/ سید مرتضی فرشته نژاد/

آبادهای، محمد جعفر

عالم ربانی و فقیه صمدانی، محمدجعفر بن محمد صفی فارسی صغادی آبادهای، در روستایی به نام صغاد که چغاد نیز نامیده شده و امروزه در نُه کیلومتری شمال غربی آباده فارس واقع شده است، دیده به جهان گشود ( حسینی فسایی، 1367، ج2، ص1241 ). سال تولد وی در کتب تراجم ذکر نشده، اما با توجه به وفات او در سن نود سالگی، باید تولدش در اوایل دهه آخر قرن دوازدهم هجری باشد.

با رونق علمی اصفهان در دهه های اول دولت قاجار و حضور مراجع مبرّز تشیّع آن زمان در این شهر، بسیاری از شیفتگان علوم به اصفهان روی آوردند که محمد جعفر آبادهای نیز یکی از آنان است. از جمله علمای اصفهان آن دوره، آقا سید محمد مجاهد ( م: 1242ق ) از اساتید مرحوم آبادهای است. نامبرده تا سال 1231ق در اصفهان توطن داشته و به درس و بحث و تربیت شاگردان مشغول بوده است و در این سال با شنیدن خبر رحلت پدرش سید علی ( صاحب ریاض المسائل )، پس از سیزده سال اقامت و افادات علمی به عراق بر میگردد. پس باید ورود آباده ای به این شهر قبل از سال 1231 بوده باشد ( مهدوی، 1368، ج1، ص88؛ همو: 1384، ج1، ص27 ).

از دیگر اساتید مبرّز آبادهای در اصفهان، عالم مشهور سید محمد باقر شفتی، معروف به حجتالاسلام ( م: 1260ق ) است ( همو: 1384، ج1، ص27 ).

محمد جعفر آباده ای به اتفاق این استادش عازم حج تمتع شده و مؤلف تاریخ اصفهان و ری در این باره آورده است: مرحوم حاجی محمد جعفر آباده ای از اصحاب خاص مرحوم سیّد بزرگ بود. در سفرحج که علمای عامّه خواسته بودند با سیّد مباحثه و احتجاج نمایند و مسائلی را انتخاب نموده که مشکل باشد، حاجی آبادهای... همه آن ها را مجاب به فتوای ائمه خودشان ساخت ( جابری انصاری، بیتا، ص 291-292 ).

از جمله شخصیت های دیگری که آباده ای از محضر او سود بسیار جسته، محمد ابراهیم کلباسی ( م: 1262ق ) است ( مهدوی، 1384، ج1، ص27 ).

به نوشته مرحوم همایی، از جمله اساتید حکمت و کلام حاجی آبادهای، مرحوم ملا اسماعیل واحد العین، محشّی شوارق است. قسمتی هم ظاهراً نزد خود آخوند ملا علی نوری، حکیم معروف و نزد میر سید رضی لاریجانی مازندرانی در معقول نیز تلمذ کرده بود و مخصوصاً شرح فصوص و سایر قسمتهای اشراقی و عرفانی را نزد همین میر سید رضی تحصیل کرده، و خود او در خلوت هم این کتاب را برای خواص تدریس میكرده است ( همایی، 1381، ص297 ).

سلسله مشایخ محمد جعفر آبادهای در اجازه اجتهادی که برای شاگرد خود، محمد نبی بن احمد تویسرکانی مرقوم نموده، آمده است:

و انّی و إن کنت راویاً عن جمع من الفحول الاعلام، لکن ضیق الوقت مانع عن بیان ما اجازنی جمیعهم علیهم السّلام، فأقتصرتُ بطریق واحد و هو حجة الاسلام عن مولانا الامیر سید علی الحائری مسکناً و مدفناً ومولانا الاعظم آمیرزا ابوالقاسم الجیلانی، عن مولانا محمد باقر البهبهانی الاصفهانی الحائری، عن والده الاجلّ مولانا محمد اکمل، عنمولانا محمد باقر المجلسی و مولانا جمال الدین الخوانساری و مولانا میرزا محمد الشیروانی، بطرقهم المعروفة و اسانیدهم المشهورة الی الائمة الطاهرة صلوات الله علیهم اجمعین، حرّّره خادم المذهب الجعفری المرتضع من لبن خدمة الشریعة المصطفویة ، محمد جعفر بن محمد صفی المستهدی لاستبهال الطریقة المرتضویة فی 12 شهر ذی الحجة 1279ق و پس از این اجازه به ذکر مشایخ روایی خود پرداخته است.

مؤلف المآثرو الآثار او را از فحول مجتهدان طریقه جعفریه و مشاهیر مروجان شریعت محمدیه نامیده است و مینویسد: عظماء علما در حضرت وی خویشتن را خرد میشمردند و بزرگان دین و دنیا نام مبارکش به حرمت تمام می بردند و در علوّ درجه فقاهت و سموّ مقام زهد و عبادت، همه معاصرین بروی غبطه میآوردند ( اعتماد السلطنه، 1374، ج1، ص197 ).

مقام آبادهای در علوم اسلامی چه عقلی و یا نقلی به گونه ای بود که عالم متتبع سید شفیع چاپلقی ( م: 1280ق ) در اجازه به دو فرزندش ( سید علی اکبر و سید علی اصغر ) در ذکر مشایخ خود، از حاجی آباده ای نام برده، می نویسد:

« و منهم العالم العامل الکامل المحقق المدقق الجامع بین المعقول و المنقول، علامة الزمان، الذی لم یسمح بمثله الایام، الفائق علی اقرانه، ذوید طویلة فی علوم کثیرة ، العالم الربانی و المحقق الصمدانی و الوالد الروحانی، الحاج محمد جعفر الآبادهای الفارسی دام ظلّه العالی ».

نویسنده کتاب فارسنامه ناصری نیز از او به عنوان: « کاشف حقایق امور، مصلح مصالح جمهور، ظهیر الاسلام، ملجأ الانام، رئیس مجتهدین و اکمل متورّعین » یاد کرده است ( حسینی فسایی، 1367، ج2، ص1241 ).

صاحب تکمله نجمالسماء هم او را از « افاضل زمان

و اکابر دوران دانسته، مینویسد: ملا شفیعا او را از جمله مشایخ و اساتذه خود محدود نموده و در توصیف و تعریف جناب ممدوح، مبالغه فرموده و گفته است: این شیخ رئیس مذهب در دین و دنیا و مرجع خاص و عام در فتوی و احکام و در زهد و پرهیزگاری ثقه معتمد بود ( کشمیری، 1397، ج1، ص214 ).

آقا بزرگ طهرانی نیز از او به عنوان دانشوری بزرگ و فقیهی توانا یاد کرده که دارای حافظهای قوی بوده است ( طهرانی، 1404، ج1، ص259 ). مؤلف قصصالعلماء نیز ویژگیهای حاجی آبادهای را ستوده و آورده است: بسیار شوخ طبع و از هر علم یک کتابی در حفظ داشت، مانند الفیه در نحو، زبده در اصول و قانونچه در طب و مختصر تلخیص و تهذیب در منطق و تجرید در کلام و مختصر نافع در فقه ( تنکابنی، 1364، ص135 ).

بسیاری از اهل علم از حوزه درس محمد جعفر آباده ای بهره برده اند که برخی از آنان عبارتند از: 1- حاج ملا احمد واعظ یزدی؛ 2- حاج شیخ عبدالنبی بن احمد تویسرکانی ( م: 1320ق ) صاحب کتاب « لئالی الاخبار »؛ 3- حاج سید شفیع بن علی اکبر موسوی جاپلقی؛ 4- حاج ملا محمد علی بن محمد بن احمد همدانی؛ 5- سید محمد بن سید محمد صادق موسوی خوانساری؛ 6- ملا محمد علی بن احمد محلاتی شیرازی که تاریخ اجازه وی از حاج محمد جعفر آبادهای 1258ق بوده است ( طهرانی، 1403، ج1، ص165 ).

تألیفات آبادهای عبارت است از:

تصویر

1- تلخیص تحفة الابرار سید محمد باقر شفتی ( حجتالاسلام ) در مسائل نماز، به فارسی که در زمان حیات سید حجتالاسلام به چاپ رسیده است. از این کتاب به نامهای متعدد یاد شده است، مانند منتخب الابرار و یا هدیة الاخیار و نیز الوجیزة که در الذریعة نیز از آن یاد شده است ( طهرانی، 1403، ج16، ص292؛ همو، ج25، ص45 ).

2- حاشیه مفصّل و مبسوط بر شرح لمعه.

3- حواشی بر تلخیصالاقوال ( المقال ) و یا رجال وسیط میرزا محمد علی بن ابراهیم استرآبادی ( م: 1028ق ) که به عنوان رجال ملا محمد جعفر آبادهای در الذریعه ذکر شده است ( طهرانی، 1403، ج10، ص103 ).

4- رساله عملیه به زبان فارسی، شامل مسائل تقلید و طهارت و صلاة و قسمتی از صوم، که در اصفهان به چاپ رسیده است.

5- رساله حمامیه، در محل نزاع حمام منسوب به شیخ بهایی در محله مسجد جامع اصفهان.

6- شرح بر تجرید الاعتقاد خواجه نصیر الدین طوسی در کلام.

7- الفقه الجعفری؛ که به صورت سؤال و جواب است و در آغاز آن، پس از بسمله و حمد و ستایش پرودگار آمده است: و بعد یقول الراکع فی معابد العلماء والساجد فی مساجد الفقهاء محمد جعفر بن محمد صفی، الرّاجل فی میدان التحقیق الذی هو بالاعراض عنه حقیق، هذا کتاب مشتمل علی العبادات وسمیته « الفقه الجعفری ».

مؤلف الذریعه آن را در دو جلد دانسته که مجلد اول به فارسی از کتاب طهارت شروع می شود تا پایان کتاب: کتاب زکات و کتاب « غصب » نیز ضمن آن آمدهاست و جلد دوم آن به زبان عربی است و شامل مباحثی از جمله خمس، حدود و دیات است ( طهرانی، 1403، ج16، ص292 ).

در فهرست کتب خطی مجلس شورای اسلامی با شماره 13978نسخهای از این کتاب معرفی شده است.

8- فهرست کتاب تهذیب الاحکام، اثر شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی ( م: 460ق ). در فهرست کتب دانشگاه تهران نیز از این اثر یاد شده و آمده است: این فهرست از محمد جعفر استرآبادی نیست، بلکه از محمد جعفر بن محمد صفی فارسی است ( فهرست کتب خطی دانشگاه تهران، ج8، ص555 ) مؤلف الذریعه نیز به این نکته اشاره دارد ( همو، ص382 ).

9- فهرست کتاب کافی از ثقه الاسلام محمد بن یعقوب کلینی ( م: 329ق ). کتاب کافی نخستین کتاب از کتب اربعه مورد استناد شیعه است که شامل بخشهایی تحت عنوان اصول، فروع و روضه میشود. آبادهای تنها به ذکر عناوین ابواب بسنده نکرده، بلکه به بعضی از مضامین احادیث واقع در ذیل آن هم اشاره داشته است. تاریخ اتمام این کتاب 26 محرمالحرام سال 1273ق است ( همو، ص386 ).

10- المرایا: در علم اصول فقه.11- نقود المسائل الجعفریه: در فقه استدلالی كه به طور ملمّع؛ یعنی آمیخته به فارسی و عربی نوشته شده. از این کتاب یک مجلد شامل کتاب زکات، خمس و روزه، به عنوان جلد سوم به قطع 17×22 در 298 صفحه و به زمان حیات مؤلف، در ماه شعبان المعظم 1298ق به همت میرزا ابوالحسن خان مشیر الملک، وزیر ولایت فارس به چاپ رسیده است. آقا بزرگ طهرانی به هنگام سفر به اصفهان مجلداتی از این اثر را نزد آیتالله سید محمد علی روضاتی دیده که به خط مؤلف بوده است ( طهرانی، 1403، ج24، ص295 ).

12- صیغ العقود.

13- رساله شرح اسماءالحسنی، موجود در کتابخانه مرکز احیاء التراث اسلامی قم می باشد.

تصویر

آراء فقهی آباده ای معروف و ممتاز بوده و صاحب روضاتالجنات که درزمان او زندگی کرده است، او را مفتی و صاحب فتوا می دانسته است ( خوانساری اصفهانی، 1397، ج2، ص483 ).

آبادهای با خاص و عام بسیار خوش برخورد و دارای حسن سلوک بوده است؛ به طوری که او را بسیار زیرک، دانا و با تدبیر دانستهاند. در مشکلات اجتماعی و مرافعات بین افراد، داوری نیکویی داشته و این جهات و ویژگیها، باعث تجلیل و احترام همگان نسبت به وی گردیده است ( مهدوی، 1368، ج1، ص288 -289 ).

وی پیشنماز مسجدی کوچک واقع در محله جماله کله اصفهان در مجاورت محله نیم آورد ( نیم آور ) و بازار بزرگ اصفهان بود. علاقه مردم و ساکنان محل به وی باعث شد که افراد، بویژه متمکّنان ساکن در آن محله، با همت و مساعی یکی از بازرگانان معروف آن دوره اصفهان، به نام حاج محمد علی تاجر خوانساری، تعدادی از خانه های اطراف آن مسجد را خریداری كنند و آن مسجد کوچک به مسجدی بزرگ تبدیل شد. مؤلف آثار ملی اصفهان معتقد است تنخواه ساختمان معظم شبستان این مسجد از وجوه بعضی از تجار قزوینی به دست آمده و مصرف شده است. مساحت مسجد نزدیک به سه جریب است ( رفیعی مهرآبادی، 1352، ص596؛ هنرفر، 1350، ص789 ). مسجد حاج محمد جعفر آباده ای هم اکنون از مساجد بزرگ، آبرومند و نفیس اصفهان است و هر چند در جریان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران آسیب دید، ولی خوشبختانه به خوبی مرمت شد.

سرانجام آبادهای در شب شنبه نوزدهم ماه مبارک رمضان 1280ق دیده از جهان فروبست و پیکرش را در زمین روبهروی تکیه فاضل سراب به خاک سپردند. سال ها پس از فوت وی، میرزا سلیمان خان رکن الملک شیرازی، نایب الحکومه اصفهان، در سال 1316ق تکیهای جهت او بنا نهاد که از تکایای معروف تخت فولاد به شمار میرود. این تکیه از تکایای با صفا و منظم و مورد توجه و عنایت خواص و عوام مردم اصفهان است ( مهدوی، 1370، ص48 ).

سال وفاتش را پرتو شاعر ( میرزا آقا جان ) گوید:

حیف از حاجی محمد جعفر آنک

گمرهان را سوی حق بردی به ره

سال تاریخش ز پرتو شد سؤال

گفت: « اللهمّ نوّر مضجعه »

( همو، 1368، ج2، ص292 - 293؛ مدرس تبریزی،

1369، ج1، ص38 ).

محمد جعفر آبادهای دو پسر داشت: 1- آقا عبدالجواد كه اهل فضل بود و پس از درگذشت پدر، عهده دار امامت مسجد آبادهای شد و پس از سال 1310ق در سفر عتبات وفات یافته است؛ 2- آقا عطاءالله که او نیز فردی عالم، فاضل و وارسته بوده و در نجف سکونت داشته است، و علیرغم اصرار علاقهمندان پدرش برای بازگشت به اصفهان واقامه نماز به جای پدر، تقاضای آنان را نپذیرفته و در نجف از دنیا رفته است. قبر وی و برادرش در وادیالسلام نجف اشرف است ( مهدوی، 1384، ج1، ص30 ).

منابع:

1- اعتماد السلطنه، محمد حسن خان. ( 1374ش ). المأثر والآثار، به کوشش ایرج افشار، اساطیر، تهران: چاپ دوم.

2- تنکابنی، میرزا محمد. ( 1364ش ). قصص العلماء، تهران: اسلامیه، چاپ دوم.

3- جابری انصاری، میرزا حسن خان. ( 1321ش ). تاریخ اصفهان و ری، اصفهان: عماد زاده.

4- حسینی فسایی، حاج میرزا حسن خان. ( 1367ش ). فارسنامۀ ناصری، تصحیح و تحشیه دکتر منصور رستگار فسایی، تهران: امیر کبیر، چاپ اول.

5- خوانساری اصفهانی، سید محمد باقر. ( 1397ق ). روضات الجنات فی احوال العلماء والسادات، بیروت: الدار الاسلامیه، الطبعة الاولی.

6- رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم. ( 1352ش ). آثار ملی اصفهان، تهران: انجمن آثار ملی.

7- کشمیری، محمّد علی. ( 1382ش ). نجوم السماء فی تراجم العلماء، به کوشش میرهاشم محدث، تهران: بین الملل، چاپ اول.

8- طهرانی، آغا بزرگ. ( 1403ق ). الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت: دار الاضواء، الطبعه الثالث.

9- --- . ( 1404ق ). الکرام البررة فی القرن الثالث بعد العشرة، مشهد: دارالمرتضی للنشر.

10- مدرس تبریزی، محمد علی. ( 1360ش ). ریحانة الادب، تهران: خیام، چاپ سوم.

11- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1368ش ). بیان المفاخر، اصفهان: کتابخانه مسجد سید.12- --- . ( 1370ش ). سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان: انجمن کتابخانه های عمومی اصفهان.

13- --- . ( 1384ش ). بزرگان و دانشمندان اصفهان، دو مجلد، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمد رضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته.

14- همایی، جلال الدین. ( 1381ش ). تاریخ اصفهان ( فصل تکایا و مقابر )، به کوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما، چاپ اول.

15- هنرفر، لطف الله. ( 1350ش ). گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: ثقفی، چاپ دوم.

/ سیداحمد تویسركانی/

آبشاهی یزدی، شیخ غلامحسین

تصویر

عالم فاضل، فرزند ملا علی اکبر یزدی آبشاهی، در سال 1270 ش در شهر یزد، محله آبشاه ( البته، این محله اكنون به شهر یزد ملحق شده است ) به دنیا آمد. پدرش امام جماعت و مورد اعتماد مردم شهر بوده، پس از فوت در محله آبشاه یزد دفن گردید. وی بعد از فوت پدر، از یزد به اصفهان مهاجرت كرد تا از محضر علمای حوزه علمیّه اصفهان استفاده کند. وی در اصفهان، در مدرسه های درب کوشک و جدۀ کوچک به تحصیل پرداخت.

از اساتید ایشان در اصفهان حاج سید علی نجف آبادی، میرزا یحیی مدرس بیدآبادی، آقا نجفی و آخوند گزی ( مهدوی، 1384، ج2، ص876 ) را میتوان نام برد. وی پس از آن به حوزه علمیه قم عزیمت و از محضر علمایی، همچون آیت الله حائری یزدی استفاده كرد. پس از آن به اصفهان مراجعت نمود و در مدارس ذوالفقار، مسجد نو بازار و مدرسه ملا عبدالله و... دروس ادبیات و سطوح فقه و اصول تدریس میکرد و طبق گفته های نزدیکانشان آشنا به علوم غریبه نیز بوده است.

از جمله شاگردان وی حاج آقا رضا هرندی، شیخ محمد جواد کلباسی و سید محمود میرهندی را میتوان نام برد.

وی در سن چهل سالگی به مقام اجتهاد رسید و از

مرحوم سید علی نجف آبادی اجازه اجتهاد دریافت نمود. از کسانی که به ایشان وکالت و نمایندگی دادهاند، آیت الله سید محمد رضا خراسانی، رئیس حوزه علمیه اصفهان بوده است.

از سال 1320ش به بعد که کشف حجاب شد و به علما اجازه لباس نمیدادند، اداره معارف آن زمان به وی اجازه عمامه و لباس داده و متن اجازه اجتهاد وی در اداره معارف دیده شده است.

وی در مدرسه صدر، همراه با آیت الله خراسانی درس خارج و اجتهاد و مکاسب را تشکیل دادند، که مدرس آن مرحوم خراسانی بود. وی مجتهدان را از راه های دور و نزدیک جمع نموده، پای درس مرحوم خراسانی حاضر مینمود. البته، خودش چون کهولت سن داشت، درس نمیداد، اما حوزه درس مرحوم خراسانی را اداره میکرد و شهریۀ او را به علما میداد.

وی برای نماز صبح در مسجد یازده پیچ ( امام موسی کاظم - علیه السلام- فعلی واقع در خیابان کمال ) و برای دیگر نمازها در مسجد میر هندی ( واقع در کوچه میر هندی، خیابان کمال ) اقامه جماعت مینمود و نماز عید فطر را در امامزاده شاه میر حمزه اقامه میکرد.

یكی از فعالیتهای اجتماعی وی این بودکه از خراب کردن امامزاده شاه میر حمزه توسط کلیمیها جلوگیری کرد و بار دیگر که امامزاده را آتش زده بودند، باز او مانع ادامۀ آن شد. وی همچنین بر ضد رژیم منحوس پهلوی فعالیتهای بسیاری داشت.

از خصوصیات اخلاقی وی اینکه همیشه خنده رو بود. همیشه میگفت زراعت و تجارت، اگر نشد قناعت. وی دائم الذکر و متهجد و از نظر تقوا ممتاز بود. مردی پر مطالعه بود. غسل جمعه وی ترک نمی شد و کلمهای بیربط نمیگفت. از دروغ بشدت پرهیز میکرد. تأکید زیادی بر دعای صباح، زیارت عاشورا و ذکر یونسیه داشت.

از معاصران و دوستان وی حضرات آیات، شیخ عباسعلی ادیب، شیخ حیدر علی محقق، سید ضیاء الدین علامه فانی، آقا سید مرتضی موحد ابطحی، شیخ عباسعلی فایض اصفهانی، عبدالرسول شعرباف و شیخ محمد باقر زند کرمانی را میتوان نام برد.

وفات ایشان، ساعت 10 صبح روز جمعه 21 اسفند 1331ش / جمادیالثانی1372ق در منزل به علت سکته رخ داد و آیت الله خراسانی بر ایشان نماز خواند و پیکرش را در تکیه گلزار دفن کردند.

پس از وفات وی، علامه فانی برای خانواده آن مرحوم پیام تسلیت فرستاد. القاب عالم عامل فاضل کامل بحر الفضایل و الفواضل کهف الایتام بر روی سنگ مزار او حك شده است.

منابع:

1- آبشاهی، احمد: مصاحبه1385/4/18.

2- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمد رضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته.

/ مائده هاشمی/

آتش، میرزا حسن

تصویر

ادیب شاعر، فرزند حاج میرزا آقا و نوۀ میرزا محمدطاهر بروجنی، از ملّاکان و صاحب اعتباران بروجن، در سال 1284ق متولد شد.

پدر آتش از بروجن به اصفهان نقل مکان کرد و به سبب اعتبار شخصی، و درستکاری و دیانت و برخورداری از مراتب فضل و معرفت، بتدریج ناظر امام جمعه های بزرگ اصفهان، میر سیّد محمّد و حاجی میرزا هاشم و امین آن ها شد ( آتش، ص2 ). گرچه سال تولّد فرزند او ( میرزا حسن آتش ) را 1286 هم نوشتهاند ( همایی، ص288 )، اما باید در سال 1284 به دنیا آمده باشد، چون 65 سال بیشتر عمر نکرده و فوت او در تاریخ یاد شده مسجّل است.آتش ذوق طبیعی، طبع فطری، و قریحه ذاتی را با معلومات ابتدایی و اکتسابی که در عصر وی متداول بود، بیامیخت و از همان اوان نوجوانی به شعر پرداخت و ادیبان کهنسال، مانند عمّان سامانی، آثار بلندی طبع را در

اوتشخیص دادند ( آتش، ص2 ).

این ذوق باعث شدکه برای کسب معاش، به شغلهایی بپردازد که جنبه هنری داشت. او ابتدا در بالاخانۀ سرای نو در محل قهوه کاشیهای محله گلبهار اصفهان شاگردی کرد و در زنجیرهبافی، گلدوزی دستی و یراق دوزی، نزد استادانی، مانند « میرزا حیدر علی » مهارتی پیدا کرد که بعدها او را جزو استادان طراز اول آن معرفی نمود. سپس به یکی از حجرات سرای گلشن در بازار بزرگ اصفهان، روبهروی مسجد جارچی، در بالا خانهای منتقل شد و شغل خود را در زنجیرهبافی وگلدوزی منحصر ساخت و شاگردانی، مانند « میرزا یحیی » را تحویل جامعه داد و خود نیز از این راه متمکّن و ثروتمند شد.

او تا حدود 45 سالگی به آن کار ادامه داد، اما از سال1330ق به بعد که بتدریج این هنرها، رونق اوّلیۀ خود را ازدست داد، به تجارت و داد وستد پرداخت ( همان، ص3 ).

در همان اوان جوانیِ آتش، رفت وآمد سرایندگان و هنرمندان آن روزگار در سرای نو و نزد حیدر علی، استاد آتش باعث شد که وی با بزرگانی، چون میرزا علی رضا پرتو، دهقان سامانی، میرزا حسینعلی آشفته و میرزا محمدعلی مسکین آشنا گردد وطبع فطری اونیز بسامان شود. خود میگوید:

همین زمعجز مدح تو بس که بیتحصیل

همی به من شود الهام شعر عرفانی

( همان، ص2 )

از آن پس، در عموم انجمنهای ادبی اصفهان، از قبیل « ابوالفقرا »، « عنقا »، « سرتیپ »، « حقایق »، « شیدا »، « انصاری » و « ادیب فرهمند » شرکت فعّال میجست و سرودهای خود را با تخلّص "بینوا" عرضه میکرد ( همان، ص4 ).

او کم کم در این انجمن ها، مایه علاقه خود را كه همان غزل بود، دریافت و الحق والانصاف در انواع شعر خصوصاً غزلیات طبع وقّاد و سلیقه خداداد داشت ( اوژن بختیاری، ص148 ). در پاسخ غزلهای طرحی، چیرگی ویژهای نشان داد. بسیاری از غزلهای حافظ و سعدی را استقبال کرد:

شمع را در شب وصل تو بباید کشتن

تا که خاموش شود هر که زبانی دارد

کی نشیند به سر سفرۀ سلطان، درویش

اگر از خوان قناعت، لب نانی دارد

( آتش، ص4 )

امّا رفته رفته از تقلید غزل سبک عراقی - که مذهب مختار ویگانه سبک بازگشت بود و اوج آن هم همین قرن سیزدهم است - به سبک هندی، بویژه شیوه کلیم و صائب تمایل پیدا کرد ( مهدوی، 1384، ج1، ص31 ):

روسیاهی است که باید زدنش سر چو قلم

هر کهسر از خط فرمان تو بیرون دارد

ای صبا خیمة لیلی بکن از دامن دشت

که سیه چادری از دیدۀ مجنون دارد

( آتش، ص5 )

وی در اواسط عمر، تخلص خود را به « آتش » تغییر داد و این تغییر را تا آنجا که میتوانست در بسیاری از غزلهای قبلی نیز ایجاد کرد:

چون به هر بیتی نگنجد « بینوا »

بعد از این « آتش » تخلص میکنم

( همان )

بجز سیاق و سبک، تصویر و مضمون غزل صائب و کلیم نیز، گاه در شعر آتش هویداست:

چنان نازک بدن باشد که گر آری به گلزارش

به پا از سایۀ مژگان بلبل می رود خارش

نمی دانم لطافت تاچه حد است، این قدر دانم

که شد جای نگه، تبخال بر لعل شکر بارش

مسیحای لب جانان که سازد مرده را زنده

ندانم چون نمی بخشد شفا بر چشم بیمارش

به زلفش آن قدر دل بر سر هم جای بگرفته

که کار سبحۀ صد دانه میآید ز هر تارش

( همان، ص167 )چنان خدنگ نگاهش زشست نازگذشت

که صد کبوتر جان صید کرد و بازگذشت

( همان، ص59 )

این وام گیری از سبک هندی تا آنجا در « آتش » در گرفت که به رغم بازگشتیها، حتیگاه مانند پیروان طرز هندی، ازاصطلاحات و واژه های محاورهای و کوچه و بازاری زمان در شعر استفاده میکند:

چرخ را داغی است درعشقت به دل از آفتاب

کافتدش در روز بیرون و به شب تو میزند

آفتابی کز فروغ، آفاق را تسخیر کرد

از برای کسب پرتو، بر رخش رو میزند

( همان، ص8 )

معدودی از اشعار آتش در صحیفۀ اذهان مسطور مانده است:

به حکم زاهدم ساغرشکستند

دل عیسی برای خر شکستند

سرگیسوی تو بادا سلامت

اگرعنبر فروشان ور شکستند

او ابتدا در محله جویباره اصفهان ساکن بود و پس از آن به محله شهشهان مسجد جامع و سپس به خیابان مشیر و سرانجام به محله دربکوشک نقل مکان کرد و تا آخر عمر، همان جا بود و در همان محل، به سن 65سالگی، در روزجمعه 21 رجب 1349ق / 20 آذر 1309ش از این خاکدان رخت بربست وپیکرش را در سمت شمال غربی تکیه فاضل سراب ( جویباره ای )، دفن نمودند.

دیوان او را درسال 1319ش فرزندانش به دستیاری سید علی خان آزاد و امینی، مدیر روزنامه اخگر، گردآوری کردند و استاد جلالالدین همایی بر آن مقدمهای در یازده صفحه نوشت که این مختصر، اغلب از همان طبع و مقدمه مأخوذ است. حدود هشتصد غزل دراین چاپ وجود دارد.

در وفات این شاعر، شعرا مرثیه و ماده تاریخهای زیادی سرودهاند که در زیر به دو نمونه از آن ها اشاره میشود:

از میرزا عبدالوهاب گلشن ایرانپور:

آتش که از او گرم دل اهل سخن بود

شد سرد و فروهشت ازین غمکده پا را

پس از هفت بیت:

زد آه ز دل گلشن و گفت از پی تاریخ

باد اجل افکنده بر آب، آتش ما را

از عبدالکریم بصیر اصفهانی:

آه کز باد اجل خاموش شد

آتش آن شاهنشه ملک سخن

ز آن میان گفتا به تاریخش بصیر

آتشی دیگر ندارد انجمن

( مهدوی، دست نوشته ها )

منابع:

1- آتش، میرزا حسن. ( 1321ش ). دیوان، با مقدمه جلالالدین همایی، کتاب فروشی ثقفی اصفهانی.

2- اوژن بختیاری، ابوالفتح. ( 1332ش ). تاریخچه وشرح حال عرفا و شعرای دو قرن اخیر چهارمحال بختیاری، تهران.

3- اژهای، مهدی، روزنامهگیتینما، ش12-13.

4- شیدا، عباس خان. ( 1304ش ). مجله دانشکده، سال اول شماره4.

5- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1383ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تصحیح واضافات رحیم قاسمی و محمد رضا نیلفروشان، ج1، اصفهان: گلدسته.

6- --- . دست نوشته ها، نزد خاندان وی.

7- همایی، جلال الدین. ( 1380ش ). تاریخ اصفهان ( مجلد ابنیه وعمارات فصل تكایا و مقابر )، به كوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما.

/ حسین مسجدی/

آتش دان

وسیله ای گرمازا برای فضاهای سربسته. واژه های دیگری مانند: بخاری، كانون كورسی، كَلَكْ، منقل، دودگاه و... نیز به كار رفته است. محل جاسازی شدهای در دیوار حجره، اتاق و تالار برای سوزاندن چوب و مانند آن به منظور گرم كردن فضا در هنگام سرما. این محل كه بخشی از معماری داخلی هر فضای مسكونی را تشكیل میدهد، در طول زمان به یك واحد آذینی چشمگیر تبدیل گردید. تزیینات این آتشدانها بیشتر به وسیلة گچبُری همراه با رنگامیزی صورت گرفته است. نقش ها به طور عمده در مایة گل و گیاه است ( ورجاوند، ج3، ص123 ).

در بناهای بر جای مانده از دوران صفوی و قاجار مانند عمارت عالیقاپو و برخی از تكیه های تخت فولاد و خانه ها، میتوان با نمونه های زیبا و متنوع آتشدان یا بخاری دیواری آشنا شد. نكتة قابل طرح در این مُقام این است كه وجود آتشدان در اماكنی نظیر خانه و كاروانسراها به منظور تأمین گرما، نور و یا رفع سایر نیازهای ضروری مردم، امری طبیعی و غیر قابل بحث است، اما فلسفة وجود این نوع از آتشدانها در اماكنی نظیر تكیه های تختفولاد، آن هم بر بالای سر قبور مردگان چیست؟ در جواب به این سؤال میتوان گفت كه، جدای از مسأله تأمین گرما و روشنایی مورد نیاز در تالارها و اتاقهای تكیه به وسیلة آتش بخاری، در میان آریاییهای قدیم، آتش پرستی و تقدیس نیاكان اهمیّت بسیاری داشته است. وقتی انسانی بویژه بزرگ خانوادهای از دنیا میرفته، وابستگان او سعی میكردند كه شعلهای از آتش را همیشه بالای سر قبر او روشن نگه دارند، زیرا به اعتقاد آنها، آتش مقدس، همان گونه كه در زمان حیات، نگهبان و حامی انسانها بوده، پس از مرگ نیز حمایتش را از ارواح آن ها دریغ نمیدارد.

یكی از رسوم در بین ایرانیان مسلمان، قرار دادن شعلهای از آتش در قالب شمع، چراغ و لاله و یا هر وسیلة روشنی بخش دیگر در بالای سر قبور مردگان، به ویژه انسانهای والامقام و خداپرست و طلب برآورده

شدن حاجات از آن ها بوده است. رسمی كه نشانه هایی از آن ها نیز در تكیه های تخت فولاد و در بالای سر قبور مردگان قابل مشاهده است.

در حجره های پیرامون تكیة بختیاریها، آتشدانهایی به شكل بخاری دیواری بر بالای سر قبور مردگان بختیاری وجود دارد كه برخی از آن ها به وسیله آینهكاری، گچبُری و نقوش گل و گیاه تزیین شدهاند. نمونة عالی و مزیّن آن را می توان در حجرة عبدالله سالار امجد، از سران بختیاری، در شمال تكیه میر مشاهده كرد كه طرحی از یك بخاری در ابعاد 156 در 127 ( س ) و نقوش گچبُری شدهای از درختان سرو در طرفین و وسط آن است. البته، كل جایگاه آتش آن نیز كه در ابعاد 73 در 58 ( س ) است، به استثنای یك دایرة كوچك، به وسیلة كاشیهای آبی رنگی مسدود شده است.

وجود نقوش زیبا از درختان بلند قامت سرو، بر روی بخاری دیواری این اتاق را میتوان به عنوان نشانه و سمبلی از جاودانگی روح انسان و مبارزه او با مرگ و نیستی تلقی كرد، زیرا چنان كه همه میدانند، درختان سرو به كهن سالی و عمر طولانی معروف هستند و شاید این درختان با حضور خود در این اتاق، آن هم در كنار شعله های آتش خواستهاند كه این نظر را به بیننده القا كنند كه این دنیا پایان همه چیز نیست.

در ضلع جنوب غربی تكیه میر اتاق بسیار زیبا و مزیّن با آینه با پنج در وجود دارد كه مدفن عدّهای از زنان بختیاری است. در این اتاق یك بخاری دیواری در ابعاد 137 در 117 ( س ) با جایگاه آتش مسدود شدهاش در اندازه های 70 در 49 ( س ) وجود دارد كه برجستگی عمدهاش آینهكاریهای زیبای اطراف و بالای سر آتشدان آن است. بر روی این تكه های آینه كه بسیاری از آن ها نیز شكسته و ریخته شده، نقوشی از گل و گلدان طراحی شده كه از آثار خاندان هنرمند رشتیان است.

در محل خانة عكس مجموعه تختفولاد و در آرامگاه شخصی خواجوی نوری، معروف به سالار مفخم، متعلق به دورة معاصر، طرحی از یك بخاری دیواری در ابعاد 142 در 125 ( س ) وجود دارد. وجود نقوش زیبایی از گلهای بدون ساقه در چهار طرف بخاری و همچنین خطوط برجستة نوار مانندی در اطراف و بالای سر آتشدان آن، سبب شده تا نظر هر بینندهای را به خود جلب كند.

در حجره اصلی تكیه میر محمد اسماعیل خاتونآبادی از مشاهیر عصر صفوی، در كنار قبر آن مرحوم، جایگاهی برای افروختن شمع در ابعاد 137 در 93 ( س ) وجود دارد كه هنوز هم بسیاری از مردم برای برآورده شدن حاجتهای خود در آن جایگاه شمع روشن میكنند.

در اتاق شمالی شرق تكیة آقا حسین خوانساری، از مشاهیر و بزرگان عصر صفوی، نمونهای واضح و مشخص از یك بخاری دیواری وجود دارد كه البتّه ساده و بدون تزیین است. ابعاد بخاری مذكور، 127 در 100 ( س )، اندازه آتشدان آن 99 در 54 ( س ) است. نمونه های دیگری از این نوع بخاریهای ساده و بدون تزیین را همچنین میتوان در تكیه هایی نظیر سیدالعراقین، آغاباشی، خوانساری و میرفندرسكی مشاهده كرد.

در نهایت باید گفت كه، رسم استفاده از آتشدان، توسط ایرانیان مسلمان، تنها مختص مردگانشان نیست، بلكه در جنبه های دیگری از زندگی آنها، بویژه در مراسم عروسی و عزاداریشان نیز نمودی آشكار دارد؛ بهگونهای كه از قدیمالایام، مطابق سنت، در سفره عقد، آینه و شمعدان و یا مجمر آتش قرار میدادند، و یا در برخی از نواحی و مناطق ایران، مانند شهرستان تفت در یزد، در ایّام سوگواری عاشورای حسینی، آتشدانی به نام كَلَكْ را به مدّت ده شبانهروز متوالی روشن نگه میدارند.

منابع:

1- جلی، ویدا. ( 1375ش ). مدخل بخاری، دانشنامة جهان اسلام، ج2، زیر نظر دكتر حداد عادل، تهران: دانشنامه جهان اسلام.

2- ورجاوند، پرویز. ( 1375ش ). مدخل بخاری، دانشنامه تشیع، ج3، زیر نظر احمد صدر حاج سید جوادی، تهران: شهید سعید محبی.

/ عفت نعمتیپور/

آخوند فشارکی، ملامحمدحسین

عالم فقیه اصولی، آیتالله ملا محمد حسین فشارکی⁽¹⁾

آب آن بلوک از قنواتی است عمیق. به مشقّت آبی از آن بیرون می آید ( جابری انصاری، ص 449 ) ده فشارک در حدود 70 کیلومتری شرق اصفهان قرار دارد.

ملامحمدجعفر، از علما و وعاظ اصفهان بوده است و در سال 1280ق وفات نموده و در وادی السلام نجف میان مزار حضرت هود و صالح - علیهماالسلام - دفن شده است. فرزندان ملا محمد جعفر عبارتند از: ملا محمد باقر ( م: 1314ق ) و ملا علی اکبر ( م: 1264ق ) و ملا محمد حسین ( م: 1353ق ) ( معلمحبیب آبادی، 1395ق، ص1835-1836 ). ملامحمدحسین در روز جمعه 30 ذی الحجه1266ق در اصفهان به دنیا آمد. در فقه و اصول از محضر بزرگان عصر خود، مانند: حاج شیخ محمد باقر مسجد شاهی ( م: 1301ق ) برادر خود، آخوند ملا محمد باقر فشارکی* ( م: 1314ق ) و آقا میرزا محمد هاشم چهارسوقی ( م: 1318ق ) کسب علم کرد. مدتی نیز در عتبات عالیات از درس حاج میرزا حبیب الله رشتی ( م: 1312ق ) ( همان: 1838 ) و شیخ زین العابدین مازندرانی ( م: 1309ق ) استفاده كرد. پس از بازگشت به اصفهان در محله خواجو سکونت گزید و پس از فوت پدر زنش آیت الله میرزا حسن عراقی* ( م: 1324ق ) به محله نیم آورد نقل مكان كرد و در مسجد سلام به امامت پرداخت. محضرش مرکز فضلا بود و در اواخر عمر مرجعیت تامّه در تدریس، تقلید و حل خصومات داشت ( روضاتی، ص59 ).

وی از شیخ زین العابدین مازندرانی، حاج میرزا حبیبالله رشتی و حاج میرزا محمد حسن شیرازی اجازه روایت داشت و از مشایخ اجازه روایتی آیت الله سید شهاب الدین مرعشی بود ( مدرّس، ج4، ص341 ).

تألیفات و شاگردان

از جمله آثار او حاشیه بر رسائل و طهارت شیخ انصاری را نام برده اند ( همان ). ایشان شاگردان زیادی داشته که از جمله مبرزترین آن ها میرزا محمد احمد آبادی معروف به طبیب زاده ( م: 1390ق ) ( تهرانی،ص 558 )، حاج آقا رحیم ارباب* ( م: 1396ق )، شیخ محمود مفید* ( م: 1382ق ) ( جواهری، دست نویس ) و آقا سید محمد رضا خراسانی* ( م: 1397ق ) ( جابری انصاری، ص314 ) را نام برده اند.

تصویر

اوصاف علمی و اخلاقی

آیت الله مرعشی نجفی مراتب علمی وی را ستوده ( مرعشی، ص 172 ) و آیت الله زند کرمانی* ( م: 1389ق ) که از آیت الله فشارکی اجازه اجتهاد داشته، او را در بین علما بی نظیر دانسته ( زاهد نجفی، ص85 ) و استادش را با القابی، چون علّامه شیخ معظم و استاد اعظم یادکرده است ( همان، ص160 ). هموگوید: « یک بحثی را میخواستم بدهم، میفرمود مطلب را مطالعه کنید تا از شما سؤال کنم. من بحث را از شب تا صبح میخواندم و فردا که میرفتم، آقای فشارکی با وجود این که سن او حدود نود سال بود، اما آن بحثی که من دیشب خوب خوانده بودم و ایشان پنجاه سال پیش خوانده بود، بهتر از من در ذهن سپرده بود ( همان، ص85 ).

آیت الله فشارکی به رسم برادرش، شیخ محمد باقر سنت پسندیده احیای شبهای جمعه در تختفولاد اصفهان و منبر وعظ و ارشاد، توأم با بکاء وتضرع تا طلوع فجر را برقرار مینمود. وی به زهد، تقوی و صلاح تا زمان فوتش معروف بود ( تهرانی، ص558 ).

« آنچه مسلم است؛ او از آخرین بازماندگان فقهای سنتی جهان تشیع بوده که علم، تقوا و حکومت شرعیه را یکجا داشته است. از بهترین ناقلان فقه جعفری و مبلغان شریعت علوی و آمران به معروف و ناهیان از منکر به شمار میرفته است. بنا به قول پدر و نیز استاد جلالالدین همایی* ( شاگرد شاگرد او ) شمّ فقاهتی او از اقرانش برتر بوده، هر چند در بعضی شاخه های علوم و فنون اسلامی، چون معقول و عرفان، دیگران بر او رجحان داشتهاند » ( فشارکی، دست نویس ).

آن بزرگ تا آنجا که من شنیدهام، تا اندازهای حالت تقشّر و تقشّف نیز داشته است. معروف است با عمله طرب هیچ سازگاری نداشته و فاقد کیفیت تسامح و تساهلی بوده است که بزرگانی، چون آقا حسین خوانساری* یا فیض کاشانی و حتی آیتالله جزی*، معاصر خود او در موسیقی داشتهاند. وی شخصیتی سخت محتاط بوده و در اجرای احکام سعی تمام داشته است ( همانجا ).

فعالیت های سیاسی و اجتماعی

وی جزو علمایی بوده که در حوادث سیاسی مشروطه و پس از آن نقش داشته است. یکی از مهمترین انجمنهای اصفهان در عصر مشروطه « انجمن اتحادیه علما » بود که با حضور 22 نفر از بزرگترین علمای اصفهان به تاریخ اول ذیحجه 1324ق شکل گرفت. این انجمن، عامل مهمی در وادار کردن ظلالسلطان برای تأسیس انجمن ولایتی بود.

یکی از برنامه های این انجمن، نظارت بر هماهنگی و مطابقت احکام قانونی با قوانین شریعت بود. آخوند فشارکی از اعضای مهم این انجمن بود که به همراه حاج آقا نورالله نجفی و سایر بزرگان در آن نقشی مؤثر داشت ( روزنامه انجمن مقدس ملی، سال اول، ش3، 5 ذی حجه 1324 ).در حرکت اقتصادی عصر مشروطه به منظور اصلاح اوضاع اقتصادی شهر در زمینه ترویج کالاهای خارجی حضور داشت و جزو امضاکنندگان اعلامیه پنج مادهای علما و بزرگان اصفهان در سال 1324ق بر ضد سلطه اقتصادی بیگانگان بود ( روزنامه حبل المتین، سال 14، ش2، 19 جمادیالثانی 1324 ).

یک بار دیگر نیز وی را در زمرة علمایی که در عزل ظلّالسلطان، حاکم مستبد اصفهان، مؤثر واقع شدند، میبینیم که در این واقعه، حتی مورد اهانت طرفداران ظلّالسلطان نیز قرار گرفت ( الجناب، سال اول، ش2، صفر1325 ).

از وی در دو جریان سیاسی دیگر نیز نام برده شده است. اول همراهی و همکاری وی با حاج آقا نورالله نجفی در اصفهان بود که ملا محمد حسین از اعضای هیأت علمیه اصفهان بود و از او به عنوان یکی از بنیان گذاران آن نام برده شده است. این هیأت با پشتکار، به امر به معروف و نهی از منکر میپرداخت ( مهدوی، ج2، ص144 ). جریان دوم نیز همراهی با حاج آقا نورالله نجفی در قضیة مهاجرت علمای اصفهان به قم بود که در اعتراض به قانون نظام اجباری صورت گرفت. در این زمان، منزل ملا محمد حسین فشارکی، مرکز علمای شهر جهت حمایت از حاجآقا نورالله نجفی بود ( نجفی، ص340 ).

به این لحاظ، آخوند فشارکی از علما و مراجع با نفوذ سیاسی و دینی این دوره محسوب میشده و از قدرت معنوی و سیاسی زیادی برخوردار بوده است. وی از جمله علمایی بوده که در امر به معروف و نهی از منکر، تلاش فراوان مینموده است.

به گفتة منابع: « در جلوگیری از منهیّات، تعلقی بی حساب داشت، اما روزگار بر مراد آن بزرگ، دورة خود را نمیگذاشت » ( جابری انصاری، ص338 ). موقعیت و نفوذ وی به حدّی بود که اکثر عمّال دولتی عصر پهلوی از او حساب میبردند و هر کاری نمی توانستند انجام دهند ( جواهری، دست نویس ).

چنانکه در تاریخ 12 شعبان 1347ق در واکنش به گسترش فحشا و علنی شدن آن و عدم تعرض به فواحش در اصفهان، نامه تکان دهندهای خطاب به مخبر السلطنه رئیس الوزراء نوشت ( سازمان اسناد ملی ایران، شماره سند 103003، پاکت 3253 ) و از وضعیت شهر به شدت انتقاد نمود.

آخوند فشارکی در اواخر عمر رئیس مطلق علمای اصفهان گردیده بود ودر فقه و اصول از اساتید بود. مردم اصفهان در اواخر عمر ایشان، مسایل خود را از او استفتاء مینمودند ( کتابی، ص199 ).

فرزندان

ملا محمد حسین دارای دو همسر بود و از همسر اول چند پسر و دختر داشت. شمس الدین فشارکی، شیخ محمد علی فشارکی و شیخ جعفر فشارکی فرزندان ذکور وی بودند. شیخ محمد علی و شیخ جعفر در کسوت روحانیت بودند. از همسر دوم او سه پسر به جای مانده که روحانیت را در این خانواده ادامه دادند. اول، مرحوم آیتالله شیخ محمد تقی فشارکی که به زهد و صداقت معروف بود؛ دوم، شیخ محمد باقر فشارکی ( پدر نگارنده این سطور ) و سوم شیخ مهدی فشارکی ( فشارکی، دست نویس ). شیخ محمد حسین ذوعلم احمدآبادی که از علمای برجسته و معروف به زهد و تقوای اصفهان، سال ها امامت مسجداحمد آباد رامینمود، داماد اوست ( جابری انصاری، ص338 ).

وفات

سرانجام، این عالم فقیه پس از 86 سال در شب سه شنبه، هشتم ذیالقعده سال 1353ق درگذشت و در بقعة تکیة شیخ مرتضی ریزی به خاک سپرده شد.

در تاریخ فوتش جابری انصاری چنین سروده است:

ماشارکَ الفشارکیَّ علیم

انّ العُلی عن مثله عقیم

فیموته یا جابریُّ ارِّخ

« ماشارک الفشارکیَّ علیم »

( جابری انصاری، ص338 )

منابع:

1- تهرانی، شیخ آقا بزرگ. ( 1404ق ). نقباء البشر، ج2، مشهد: دارالمرتضی، چاپ دوم.

2- جابری انصاری، میرزا حسن خان. ( 1378ش ). تاریخ اصفهان، تصحیح و تحشیه جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل

3- جواهری، ابراهیم: یادداشتهای دست نویس، موجود در كتابخانة تخصصی تختفولاد.

4- روزنامه انجمن مقدس ملی، سال اول، ش3، 5 ذی حجه، 1324ش.

5- روزنامه الجناب، سال اول، ش 2، 2 صفر 1325ق.

6- روزنامه حبل المتین، سال 14، ش2، 19 جمادی الثانی 1324ق.

7- روضاتی، سید محمد علی. ( 1332ش ). زندگانی آیت الله چهارسوقی، اصفهان: نفائس مخطوطات اصفهان.

8- زاهد نجفی، محمد. ( 1382ش ). فطرت بیدار زمان، اصفهان: عطر عترت، چاپ اول.

9- سازمان اسناد ملی، اسناد وزارت داخلی، شماره تنظیم 103.

10- عقیلی، سید احمد. ( 1385ش ). نگرشی بر مشروطیت اصفهان، اصفهان: سازمان فرهنگی – تفریحی شهرداری اصفهان، چاپ اول.

11- فشارکی، محمد: شرح حال ملا محمد حسین فشارکی به صورت دست نویس، موجود در كتابخانة تخصصی تختفولاد.12- مدرس تبریزی، محمد علی. ( 1374ش ). ریحانةالادب، ج4، تهران: خیام، چاپ چهارم.

13- معلمحبیبآبادی، محمد علی. ( 1395ق ). مکارم الآثار، ج5، اصفهان: اداره کل فرهنگ و هنر استان اصفهان.

14- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمدرضا نیلفروشان، ج1، اصفهان: گلدسته.

15- --- . ( 1367ش ). تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، ج2، قم: الهدایه، چاپ دوم.

16- نجفی، موسی. ( 1384ش ). اندیشه سیاسی و تاریخ نهضت حاج آقا نورالله نجفی، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، چاپ دوم.

/ محمد فشاركی و سید احمد عقیلی/

آخوند فشاركی، ملامحمدباقر

عالم فقیه و محدث، آیت الله ملا محمد باقر فشاركی اصفهانی، از فقها و مدرسان بزرگ اصفهان، فرزند ملا محمد جعفر ( معروف به ملا جعفر دوم و داماد ملا صالح مازندرانی )، فرزند ملا یوسف، فرزند ملا محمد جعفر كوهپایهای ( ملا جعفر اول مدفون در كوهپایه ) در حدود سال1251ق در اصفهان متولد گردید. تحصیل مقدمات و سطوح را نزد ملا اسدالله فرا دنبهای* ( مهدوی، 1381، ج1، ص320 ) و دروس دیگر را نزد حاج شیخ محمد باقر نجفی و میر سید حسن مدرس فرا گرفت ( جناب، 1385، ص415؛ مهدوی، 1387، ج2، ص74 ).

وی جهت تكمیل علوم خود به نجف اشرف مهاجرت نموده، از محضر علمای عالیقدر آنجا بهرهمند گردید. سپس به اصفهان مراجعت نمود و در محله چهارسوق كوچك ساكن گردیده، در مسجد محلّه نو و مسجد قطبیه به اقامه جماعت و تدریس درس خارج در مسجد نو بازار پرداخت ( همایی، 1381ش، ص167؛ جناب، 1385، ص45 ).

وی كه به عنوان صاحب عنوان الكلام و مؤلف آدابالشریعه در میان علمای متأخر مشهور بوده، از جمله فقها و مراجع فتوا و قضات شرعیه بوده است ( همانجا ). در مورد حوزه تدریس وی استاد همایی مینویسد: حوزه درس مفیدی در فقه و اصول داشت كه فضلای طلاب آن را میپسندیدند و او را از جهت حُسن تقریر و سلیقه و تنقیح مطالب بر اكثر حوزه های معاصرش ترجیح میدادند ( همان ).

شاگردان

علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی شاگردان او را بالغ بر یكصد نفر از فضلا و طلاب علوم دینی مینویسد ( تهرانی، 1404، ج1، ص200 ). فهرست برخی از شاگردان مبرّز او چنین است:

آیت الله سید محمدرضا اردكانی و صاحب اجازه اجتهاد از وی ( مدرس، ص 356 )؛ سید محمد علی معین الاسلام* ( روضاتی، 1385، ص48 )؛ آیت الله سید احمد صفایی خوانساری؛ آیت الله سید محمدجواد دهكردی؛ آیت الله ملا محمد جواد صافی گلپایگانی؛ آیت الله سید ابوالحسن شمسآبادی* ( انصاری قمی، ج2، ص683، 684، 724، 881 و 958 ) و آیت الله شیخ محمد حسین فشاركی، برادر صاحب عنوان ( روضاتی، 1332، ص59 ).

اوصاف علمی و اخلاقی

استاد همایی پس از اقرار به درجه عالی فقاهت و پختگی تقریر و انشای علامه فشاركی، دربارة او مینویسد: بزرگترین قضات عدلیه فعلی ما از فهم دقایق احكام و نوشته های قضایی او عاجزند تا به انشاء و تقریر آن چه رسد ( همایی، 1381، ص149 ).

شهرت او غیر از مراتب علمی از دو جنبه بوده است: نخست، به وسیله منبر و ارشاد مردم با بیانات جذاب و

بلیغ. كتاب آداب الشریعة او در آداب زندگی و اخلاق چندین مرتبه چاپ شده است. در این زمینه استاد همایی مینویسد: در منبر و وعظ مهارت بسزا داشت؛ چنانكه عالم و عامی مجذوب بیانات او میشدند و هر كدام به سهم خود فایده و لذت میبردند. پارهای از اهل منبر بیانات او را مینوشتند و از حفظ میكردند و در منابر شهر و دهات به خرج میدادند ( همایی، ص 167-168 ).

دوم، احیای شب های جمعه و خواندن دعای كمیل در مسجد مصلای تخت فولاد اصفهان به هنگام سحر كه با كیفیت خاص و شرح و بسط زیاد توأم با حالت بكاء و زاری برگزار میگردیده است و این كیفیت بعد از او تاكنون در بین مردم در تكایای مختلف ادامه دارد.

گفته میشود این احیای شبهای جمعه به سبب او در شهر و تخت فولاد رونقی یافت. شب ها را بیشتر جهت عبادت به صحراها و خارج شهر می رفته تا بالاخره دچار ضعف قلب میگردد ( جناب، 1385ش، ص416 ).

آیت الله گزی در توصیف وی چنین مینویسد: و منبری داشتند برای عوام پر منفعت كه بسیاری از آقایان بلوكات و غیرها بیانات منبری آن ها مأخوذ از اوست. عوام مریدهای آن مرحوم از مطلعین بر اخبار و اصول و فروع و غیرها بودهاند و هستند. درسی هم داشتند خوش ترتیب و با سلیقه، جمعی از فضلا از مجلس درس ایشان برخاستند ( گزی، ص53 ).

همچنین جناب مینویسد: شاگردان با استعداد خود را زود اجازه میداد و متعذّر میشد به اینكه به سبب داشتن این اجازه مجبور میشوند به كاركردن و ترقی نمودن و حقیقتاً دارای ملكه اجتهاد شدن، و بر حسب اظهار خود ایشان بالای منبر، عده آن ها بالغ بر چهارصد نفر بوده مباحثة طلاب در مجلس درس او همهمهای داشت كه بسا روزها مجال تقریر به خود او داده نمیشد ( جناب، 1385، ص 415 ).

تألیفات

آیت الله فشاركی همواره در كار مطالعه، تحقیق و تحریر بود. حاصل عمر پر بركت و تلاش مستمر او، علاوه بر تربیت شاگردان مبرّز و محقق، به جا گذاشتن رسائل و كتب متعدد در علوم اسلامی بود كه بالغ بر سی جلد است. از جمله تألیفات وی:1- عنوان الكلام، تألیف رمضان سال 1283ق در مجالس وعظ، تحت عنوان شرح اعمال ماه رجب، شعبان و رمضان كه بارها به چاپ رسیده است؛

2- آدابالشریعه، مشتمل بر چهارده باب که بارها به چاپ رسیده است؛

3- آدابصلاة اللّیل، در سال 1374ق چاپ سنگی شده است؛

4- اسباب الفقر و الغناء و المغفرة، در سال1332ق چاپ سنگی شده است؛

5- اربعین یا چهل حدیث، موجود در كتابخانه آیت الله العظمی گلپایگانی ( عرب زاده، 1378ش، ص234 )؛

6- تحفة المسعودیه، در امامت؛

7- تنزیه المؤمنین؛

8- حواشی بر شرح لمعه؛

9- حواشی بر فرائد؛

10- حواشی بر قوانین؛

11- حواشی بر متأجر؛

12- ذخیرةالمعاد، در اصول دین كه در سال 1332ق به همراه اسباب الفقر والغناء به چاپ رسیده است.

13- رساله در تداخل اسباب؛

14- رساله در خیار غبن؛

15- رساله در حیض؛

16- رساله در رضاع؛

17- رساله شرط؛

18- رساله در شهرت؛

19- رساله در صحت عبادت جاهل؛

20- رساله در طهارت؛

21- رساله در عدم جواز از حق الرّجوع؛

22- رساله در عدم لزوم تقلید اعلم؛

23- رساله در غنا؛

24- رساله در قرعه؛

25- رساله در منجزات مریض؛

26- رساله در معرفت اسامی چهارده معصوم – علیهم السلام-؛

27- رسالهای كه سبب طول عمر و حفظ از امراض میشود؛

28- رساله عملیه؛

29- عشریه ( مهدوی، 1387، ج2، ص74 و 75 )؛

30- سرمایه نجات، در اصول دین، موجود در كتابخانه عمومی اصفهان ( مقصود، 1349ش، ج1، ص364 ).

31- آداب نماز شب ( مهدوی، 1384، ج1، ص319 ).

در زندگی آیت الله فشاركی از نكات قابل توجه جریان تحریم تنباكوست. پس از انعقاد قرارداد تنباكو میان دولت ایران و كمپانی رژی در 1307ق، انحصار خرید

و فروش توتون و تنباكوی ایران در داخل و خارج از كشور در اختیار كمپانی مزبور قرار گرفت. متعاقب این قرارداد، كارمندان انگلیسی كمپانی به كشور وارد شدند و با حمایت دولت و مأموران حكومتی برای جمع آوری توتون و تنباكو، توهین زیادی به مردم میكردند و آن ها را در تنگنا قرار می دادند.

در اصفهان پس از این كه به اشاره آقا نجفی اصفهانی، دو نفر از علمای اصفهان فتوای تحریم استعمال توتون و تنباكو را صادر كردند، مباحثی مطرح گردید كه از جمله علامه فشاركی نیز نظر خاص دربارة این قضیه داشت و سرانجام وی نیز از تحریم كنندگان این معاهده شد. خلاصه مضمون این فتوا چنین بود: تحریم استعمال تنباكو، حكم ارتداد طرفداران كمپانی، جلوگیری از ورود كاركنان ایرانی كمپانی به حمامها و مساجد و استفاده از سقاخانه ها. در نتیجه این فتوا استفاده از قلیان در منازل و مجامع عمومی متوقف شد، طلاب قلیان ها را شكستند و كاركنان فرنگی كمپانی مورد اهانت و تمسخر مردم كوچه بازار قرار گرفتند ( رجبی، ص337 ).

وفات

سرانجام وی پس از 64 سال عمر در شب یكشنبه 28 رجب 1314ق ( سنگ مزار ) وفات یافت و در بقعه آقا حسین خوانساری در تخت فولاد مدفون گردید.

همسر وی، بیگم جان، دختر آیت الله سید محمد خوانساری* ( م: 1293ق )، مدفون در تكیه مادر شاهزاده است و منزل وی در محله چهارسوق كوچك بود.فرزند وی، شیخ محمد مهدی، مشهور به میرزا آقا از علمای اخیار، داماد علامه میرزا محمدهاشم چهارسوقی بود كه در دوم جمادیالاول سال 1340ق فوت و در كنار پدر بزرگوارش به خاك سپرده شد.

همچنین شیخ محمد علی نوری فشاركی* و میرزا محمد علی نجفی، فرزند میرزا محمد حسن نجفی از دامادهای آیت الله ملا محمد باقر فشاركی بودهاند.

تصویر

تصویر

منابع:

1- انصاری، ناصرالدین. ( 1385ش ). اختران فقاهت، دو مجلّد، قم: دلیل ما، چاپ اول.

2- تهرانی، آقا بزرگ. ( 1404ق ). نقباءالبشر، ج1، مشهد: دارالمرتضی، چاپ دوم.

3- جناب، میر سید علی. ( 1385ش ). رجال و مشاهیر اصفهان، تدوین و تصحیح رضوان پورعصار، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، چاپ اول.

4- روضاتی، سید احمد. ( 1388ش ). معین الاسلام و فرهنگ معاصر اصفهان، اصفهان: كانون پژوهش، چاپ اول.

5- روضاتی، سید محمدعلی. ( 1332ش ). زندگانی آیت الله چهارسوقی، اصفهان: تأیید، چاپ اول.

6- عربزاده، ابوالفضل. ( 1378ش ). فهرست نسخه های خطی كتابخانه عمومی آیت الله گلپایگانی، قم: دارالقرآن الكریم.

7- گزی، عبدالكریم. ( 1374ش ). تذكرة القبور، به كوشش ناصر باقریهندی، قم: كتابخانه حضرت آیت الله مرعشی نجفی.

8- مدرسی، سیدجواد. ( 1384ش ). نجوم السّرد، تحقیق و بازنویسی سیدمحمدحسین مدرسی، یزد: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی استان یزد.

9- مقصودی، جواد. ( 1349ش ). فهرست نسخه های خطی كتابخانه عمومی اصفهان، ج1، تهران: وزارت فرهنگ و هنر اداره كل كتابخانه ها.

10- مهدوی، سیدمصلح الدین. ( 1387ش ). اعلام اصفهان، تصحیح، تحقیق و اضافات غلامرضا نصراللهی، ج2، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، چاپ اول.

11- --- . ( 1367ش ). تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، سه جلد، قم: الهدایه، چاپ اول.

12- --- . ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمدرضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته، چاپ اول.

13- همایی، جلالالدین. ( 1381ش ). تاریخ اصفهان ( مجلّد ابنیه و عمارات )، به كوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما، چاپ اول.

/ حمید خلیلیان/

آخوند کمالا

کمال مخفف کمال الدّین و الف آخر برای تعظیم و احترام بوده است. کمالا از علمای قرن دهم و اوایل قرن یازدهم هجری بوده که سنگ مزارش در ضلع شمالی تكیه خوانساری موجود و این اشعار بر آن حک شده بود:

آخوند کمالا که به فضل و بکمال

مشهور بد و نداشت مانند و مثال

با عالم قدس رفت و تاریخ آمد

بادا فردوس جای آخوند کمال

( جمادی الاولی سال 1110ق ) ( مهدوی، 1348، ص38 ).

در بازسازی تکیه، سنگ قبر این عالم از بین رفته و سنگی معمولی بر مزارش نصب شده است. نکته شایان ذکر آن که این عالم غیر از دو نفر دانشمند مشهوری است که به نام « کمال الدّین محمد » و یا « کمالا » در اصفهان این دوره میزیستهاند. آن دو عالم، یکی داماد ملا محمد تقی مجلسی و دیگری استاد محمد علی حزین هستند، عالم مورد بحث غیر از این دو نفر است ( همان، ص37-38 ).

منابع:

1- حاج سید جوادی، سید کمال. ( 1377ش ). اثرآفرینان، ج5، تهران: چاپ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران.

2- مهدوی، سید مصلح الدّین. ( 1348ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان: ثقفی، چاپ دوم.

3- --- . ( 1370ش ). سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، انجمن کتابخانه های عمومی اصفهان، چاپ اول.

/ سید احمد عقیلی/

آخوند كاشی، ملا محمد

محمد كاشانی، نامبردار به آخوند ملا محمد كاشانی و آخوند كاشی؛ از بزرگترین دانشمندان، مدرسان و عرفای متأخر، كه درشمار آخرین حلقه های سنّت مدرسیِ مكتب اصفهان، قرار دارد. بر اساس اشاره مرحوم میرزا حسن خان جابری، كه مدت زندگی او را نود سال دانسته است ( جابری انصاری، ص316 ) می توان او را به تقریب، متولد سال 1243ق دانست. از دقایق دوران نخست زندگی او نیز، اطلاعی در دست نداریم. تنها بر اساس شهرت او، میتوان دریافت كه در كاشان، زاده شده است. كاشانی گویا در همان شهر، مراحل ابتدایی تحصیل را آغاز نموده، و سالهای بعد، آنگاه كه 43 سال از عمر او میگذشته، در اصفهان توطن گزیده است. در این زمان، او در شمار فضلا قرار داشته، و نه تنها همچنان به تحصیل میپرداخته، كه خود جلسه تدریسی نیز داشته است. علامه شهید سید حسن مدرس، درباره این دوره از زندگی این استاد خود مینگارد: « وقد رحل اقامته من الكاشان باصبهان سنة ست و ثمانین و مأتین بعد الألف بعد أن كان فاضلاًً علی ما علم من الخارج، و كان فی اصبهان ساكنا فی المدرسة محصلاً و متحصلاً، مدرساً بعد أن كان محصلاً فی سابق الزمان » ( مدرس، ص17 ).

او در سال 1286ق بعد از آنكه بنابر قرائن خارجی، به مراتبی از فضل دست یافته بود، رحل اقامت خود را از كاشان به اصفهان كشید و در اصفهان در مدرسه صدر ساكن شد و به تحصیل پرداخت، پس از آن كه زمانی را به تحصیل گذرانید، به تدریس پرداخت.

او از همین دوران تا پایان عمر، در مدرسه صدرِ اصفهان، واقع در میانه بازار بزرگ صفویِ این شهر، كه در آن دوره - و تا امروز هم - به عنوان مركز حوزه شناخته میشده است، اقامت داشت. در این دوران، گویا زندگی

او در نهایت تنگدستی میگذشته؛ به گونهای كه بعضی از تلامیذ او، برگونه زندگیِ استاد ترحم میآوردهاند ( همان ).

تصویر

كاشانی، محضر اساتید ناموری، همچون آقا محمد رضا قمشهای، میرزا حسن نوری حكیم، ملا عبدالجواد حكیم خراسانی، علامه حاج ملا حسین علی تویسركانی* و ملا اسماعیل حكیم* ( همایی، 1381، ص 268 ) را در دو حوزه معقول و منقول دریافت. اگر چه از مدت دقیق دوران تحصیل او نیز، آگاهی نداریم، اما با توجه به آنكه خراسانی به سال 1281ق و قمشهای به سال 1306ق روی در تیره تراب نهان كردند، میتوان اتمام دوران تحصیل او را، دهه نخست قرن چهاردهم دانست. او در این دوران، آنچنان مهارتی در علوم اسلامی پیدا كرد كه گذشته از آنكه علامه شهید سید حسن مدرس، او را یگانه دوران و بینظیر زمان خوانده است ( همان )، خود به اجتهاد خویش در بیست و دو علم اشاره میكرده است ( آقا نجفی قوچانی، ص97 ). در این دوران، او به تدریس علومی چند میپرداخته، كه هر چند ازعناوین ِآن علوم بیخبریم، اما به قرینه سخن علامه شهید سید حسن مدرس، كه از تحصیل علوم حِكمی در ایام تعطیل به نزد او یاد میكند ( مدرس، ص17 ) می توان پنداشت كه در ایام رسمیِ تحصیلی، به تدریسِ متونِ غیرِ حِكمی ( فقهی و اصولی ) میپرداخته است. مدرس، به شوارق الالهام در علم كلام، شرح هدایه میبدی در حكمت مشاء و شرح منظومه و شواهد الربوبیة حكمت متعالیه به عنوان، متونی كه در آن دوره به وسیله كاشانی تدریس میشده، اشاره كرده است ( همانجا ).

علامه ارباب اصفهانی نیز، شرح منظومه حكمت، شوارق الالهام و چغمینی را، در محضر آن بزرگ آموخته است ( صدوقی، ص416 ). گذشته از تبحر او در حوزه علومِ تمدن اسلامی، كاشانی، از همان روزگاران، به عنوان عارفی گرم پو نامبردار بوده و همیشه از او به عنوانِ عارفی صاحب همت، یاد شده است. گذشته از كراماتی چند كه به او منسوب شده ( نک: ادامه همین مقاله ) و به پاره ای از متون نیز راه یافته است، هنوز از او به عنوان سالكی آگاه، كه نفسی نفیس و نفَسی گرم داشته است، یاد میشود. سلوك كاشانی، تا پایان عمر همچنان ادامه داشته، از این رو میرزا حسن خان جابری، به هنگام یاد كرد از نماز شب غریب او، از عبارت « هر نیمه شب » استفاده كرده است ( جابری انصاری، ص74 ). حجره نشینی و تجرد دایمی او نیز، گویا نتیجه همین سلوكِ او بود كه هیچ گاه به گونه رسمی و یا منقطع ازدواج نكرد و همه عمر، در حجره مدرسه به قوتی اندك اكتفا كرد. به روایت برخی از یارانش، غذای این حكیم عارف، گاه نان و پنیر بوده است ( صدوقی، ص413 ) و به روایت معمرین حوزه اصفهان، او گاه مدت ها به نانِ سرد اكتفا میكرده است. گویا آن تجرد و این سلوك دائمی، گذشته از حالت استغراق تام و بی توجهی كامل به محیط اطراف ( همان، ص412 ) او را در شمار متصرفان در محیط ماده نیز قرار داده بوده است. از این رو، بنا به نقل حكیم اسدالله قمشه ای، متخلص به دیوانه، نفی و اثبات او در ذكر شریف تهلیل، در عالم ماده اثری عینی میگذاشته است ( همان، ص414 ). به هر روی، كاشانی مدتی نزدیك به نیم قرن، به همین حال، درمدرسه صدر اصفهان به تدریس اشتغال داشت، و از این رو، شماری بلند از ناموران این حوزه، در شمار تلامیذ او یاد شدهاند. در این شمارند: 1- آیت الله العظمی سید ابوالحسن مدیسه ای اصفهانی؛ 2- آیت الله العظمی حاج سید حسین بروجردی؛ 3- آیت الله حاج سید جمال الدین گلپایگانی؛ 4- آیت الله حاج آقا رحیم ارباب؛ 5- آیت الله حاج شیخ محمود مفید اصفهانی.

حكیم كاشانی گویا به تألیف نیز نمیپرداخته، و از این رو اثری مكتوب از او گزارش نشده است.

او سرانجام در روز شنبه بیستم شعبان سال 1333ق، درگذشت و بنا به وصیت خود، در بیابانی كه محل خاكسپاری فقیران و غریبان بود ( جابری انصاری، ص316 ) به خاك سپرده شد. آن بیابان، امروزه به تكیه ملك شهره است، و در كنار تكیه گلستان شهدا در شمار آبادترین گورستانهای سنتیِ اصفهان قرار دارد. خاك جایِ این حكیم و عارف الهی نیز، چندی است كه با سنگی نیمه بلند، در میان سالنِ اجتماعاتِ گلستان شهدا، قرار گرفته است.

مرحوم جابری انصاری در ماده تاریخ فوت ایشان چنین سروده است:

طایری سر برون نمود و بگفت:

زد محمد علم بقصر بهشت

( جابری انصاری، 1378، ص173 )

منابع:

1- آقانجفی قوچانی، سیدمحمدحسن. ( 1380ش ). سیاحت غرب و شرق، تهران: ققنوس.

2- جابری انصاری، میرزاحسن خان. ( 1321ش ). تاریخ اصفهان و ری، اصفهان: عمادزاده.

3- --- . ( 1378ش ). تاریخ اصفهان، تصحیح و تعلیق از جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل.

4- صدوقی سها، منوچهر. ( 1381ش ). تاریخ حکما و عرفای متأخر، تهران: حکمت.

5- مدرس، شهید سیدحسن. ( 1408ق ). الرسائل الفقهیة، ستاد بزرگداشت پنجاهمین سالگرد شهادت مدرس، تهران.

6- همایی، جلال الدین. ( 1381ش ). تاریخ اصفهان ( مجلد ابنیه و عمارات ) به کوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما.

/ مجید هادی زاده/

آخوندگزی، عبدالکریم

تصویر

عالم ربانی و فقیه خدوم، فرزند ملا مهدی بن حاج محمد بن حاج محمد باقر بن ملا علی است. وی در حدود سال1260ق در قریه گز برخوار دیده به جهان گشود. پدرش ملا محمدمهدی از افراد خیّر و نیک نفس روزگار خود به حساب میآمد. درباره او آمده است: در خیر خواهی و اصلاح امور شرعیه و غیره ممتاز بود. مدفن وی قبرستان گز است ( مهدوی، 1384، ج2، ص788 ).

عبدالکریم بعد از گذراندن ایام کودکی عمده ترین ایام تربیت و رشد خود را نزد پدر و دایی خود، مرحوم ملا محمد باقر بن ملا محمد تقی برخواری گزی، معروف به ابوالفقرا ( م: 1386ق ) که از علما، ادبا و شعرای زمان خود به حساب میآمد، طی نمود. ( اوحدی یکتا، 1328، مقدمه ). وی همچنین از اساتید مبرزی، مانند میرزا محمد حسن نجفی ( م: 1317ق )، میر محمد صادق کتابفروش* ( م: 1304ﻕ ) ( مهدوی، 1384، ج2، ص786 ) میرزا ابوالمعالی کلباسی* ( م: 1315ﻕ ) و حاج شیخ محمد باقر نجفی مسجد شاهی ( م: 1301ﻕ ) بهره برده است ( دست نوشته های آقای دادگر جزی ).

وی سپس برای ادامه تحصیلات راهی عتبات عالیات شد و درحوزه علمیه نجف از محضر آخوند خراسانی ( مرعشی نجفی، 1387، ج37، ص578 )، حاج سید حسین ترک ( کوه کمری ) و حاج میرزا حسین خلیلی ( مهدوی، 1384، ج2، ص786 ) و آقا میرزا حبیبالله رشتی استفاده کرد. وی در سامرا نیز به محضر آیتالله حاج میرزا محمد حسن شیرازی رسید و از جلسات او بهره مند شد ( مصاحبه با مرحوم محمد باقر جزی زاده، 137 ). مدتی هم در کربلا از محضر شیخ علی نقی برغانی حایری بهره علمی برد ( سجادی جزی، 1383، ص137 ). آخوند گزی در سال 1298ق به سن 38 سالگی موفق به اخذ درجه اجتهاد گردید و در همان سال به شهر اصفهان مراجعت نمود ( ریاحی، 1385، ص266 ).

وی در مدت اقامت در عتبات عالیات برخی از كتب

عالمای پیشین را كتابت كرد كه از جمله آن ها كتب زیر را میتوان نام برد: اثبات التسامح فی ادلّه السّنن تألیف ملاعلی نهاوندی، تقلیدالمیّت والاعلم تألیف علامه شیخ مرتضی انصاری، شرح قواعد تألیف علامه شیخ جعفر كاشف الغطاء، دررالفوائد فی حاشیه فرائدالاصول تألیف آخوند خراسانی و غیره ( مرعشی نجفی، 1387، ج37، ص570-583 ).

صاحب « طبقات اعلام الشیعه » آخوند ملاعبدالكریم را از بزرگان علما و فقهای سترگ و متبحر دانسته است و وی را در زمره عرفای صالح و رجال متقی و زاهد كه دلبستگی به دنیا نداشتهاند، توصیف می كند و از حسن اخلاق و معاشرت نیكویش با مردم یاد كرده است. شیخ آقابزرگ از نشست و برخاست آخوند گزی با اقشار محروم جامعه و داوری او در مدرسه نیم آورد و مجالستش با فقرا یاد كرده است ( تهرانی، ج3، ص1183- 1184 ).

میر سید علی جناب که معاصر با آخوند بوده است، نیز مینویسد: « در مواقع مرافعه به منزل مدعی یا مدعی علیه، بیمضایقه به مهمانی میرفت و به سبب همین ملاطفت که نسبت به دو طرف ظاهر میساخت، غالباً خشم آن ها را فرو مینشانید و کار را به اصلاح میگذرانید و مهامّ قضایای اختلافی اصفهان و اطراف به اقدامات او فیصله مییافت ( جناب، 1385، ص181 ).

مرحوم استاد همایی درباره زهد استادش مینویسد: « با این که سی، چهل سال تمام امور قضایی اصفهان و توابعش در دست او بود، شبی که در گذشت، خانواده او نفت چراغ و نان شب نداشتند و مرحوم فشارکی از محل وجوهات حواله داد تا برای خانواده او شام شب و لوازم معیشت تهیه کردند و من خود یکی از حاضران آن واقعه و مباشر آن خدمت بودم » ( محقق، 1355، ص53 ).

مرحوم همایی در جایی دیگر اخلاق و شخصیت والای استادش را ستوده و آورده است: وی همه نوع حق ولّی نعمتی بر من دارد. گاهی کتابهای مورد حاجت مرا از محل موقوفه ای که مخصوص این کار بود، برای من تهیه میکرد، در صورتی که دیگر مراجع حتی کسانی که موقوفات کلان برای همین منظور در دست داشتند، دیناری به طلاب کمک نمیکردند ( نصری، 1367، ص53 ).

تصویر

از آخوند گزی تألیفاتی بر جای مانده است که عبارتند از: 1- رساله عملیه؛ 2- تذکرة القبور، معروفترین اثر وی در شرح حال قریب یکصد نفر از علما، عرفا و بزرگانی که در شهر اصفهان و توابع آن مدفونند. این کتاب به سال 1324ق در زمان حیات مؤلف، برای نخستین بار به چاپ رسید و جمعی از دانشمندان بر آن حواشی نواشتهاند که از جمله آن ها میتوان: سید شهابالدین مرعشی نجفی، جلالالدین همایی*، میرزامحمدعلی معلم حبیب آبادی، سید عبدالحجت بلاغی، سید محمد رضا خراسانی*، حاج ملا حسینعلی صدیقین*، شیخ محمدرضا حسامالواعظین* و سید مصلح الدین مهدوی* را نام برد ( گزی، مقدمه: 7-8 )؛ 3- رساله اصول دین که در سال 1335ق به چاپ رسیده است؛ 4- حاشیه بر کتاب طهارت شیخ مرتضی انصاری كه در نجف اشرف توسط ایشان در 24 برگ كتابت شده است ( مرعشی نجفی، ج37، ص574 )؛ 5- رساله ای در حجّیّت مظنّة؛ 6- دیوان اشعار و مثنویات با تخلص « مهدوی » که به انضمام « تذکرة القبور » به چاپ رسیده است؛ 7- رساله ای در شهرت؛ 8- رساله صیغ العقود ( مهدوی، 1384، ج2، ص787 )؛ 9- رساله الاذن، درخصوص معنی اذان، اقسام و احكام آن، كه مؤلف در شش مقام به تبیین موضوع پرداخته است؛ 10- تقریرات مباحث اصول یكی از استادان خود كه احتمالاً تقریر مباحث مرحوم آخوند خراسانی است؛ 11- مسألة اجزاء غسل الجنابة عن الوضوء كه رساله كوتاهی است در مسأله اجزای غسل جنابت از وضو؛ 12- الخیارات، رساله

كوتاهی در بحث خیارات بیع ( مرعشی نجفی، ج37، ص570-582 ).

حاصل سال ها تدریس آخوند گزی تربیت شاگردان بسیاری بود که برخی از این دست پروردگان محفل علمی او عبارتند از: سید حسن مشکان طبسی، سید محمد تقی موسوی اصفهانی* ( صاحب مکیال المکارم )، شیخ غلامرضا یزدی ( فقیه خراسانی )، سید احمد خوانساری، جلال الدین همایی، سید محمد حسن نجفی ( آقا نجفی قوچانی )، سید حسین موسوی خادمی، حسن وحید دستگردی، سید عبدالحسین طیب، میرزا فتح الله درب امامی*، شیخ عباسعلی ادیب حبیب آبادی، سید محمد حسن روضاتی*، سید محمد مقدس بید آبادی* ( مرسلوند، 1374، ص275؛ موحد ابطحی، 1379، ص20؛ جواهرالکلام، 1382، ج1، ص323؛ همان، ج3، 1651، ص1707؛ نجفی قوچانی، 1362، ص162؛ مهدوی، 1384، ج1، ص514؛ معلم حبیب آبادی، ج1، مقدمه ریاحی؛ 1385، ص274-275 ).محل تدریس آخوند گزی معمولاً مدرسه نیم آورد بوده و برخی جلسات درسی وی نیز به درخواست برخی آقایان خاندان نجفی در مسجد نو بازار تشکیل میشده است. ( دادگر جزی: دست نوشته ها ).

وی شب ها درمدرسه نیم آورد اقامه نماز جماعت داشت و بعد از وفات شیخ محمد علی نجفی، بنابر تقاضای اهل محل در مسجد ذوالفقار واقع در بازار بزرگ اصفهان به اقامه نماز میپرداخت. شبهای پنجشنبه به گز میرفت و پنجشنبه و جمعه را در آنجا به سر می برد و به امور آن منطقه رسیدگی می کرد و در طی این دو روز در دستگرد به اقامه جماعت میپرداخت. در ماه های مبارک رمضان هم درگز و دستگرد به اقامه جماعت و بیان مسائل شرعی همت میگماشت ( همان ).

جامعیت آخوند گزی باعث گردید تا شاگردش استاد جلال الدین همایی او را « شیخ بهایی عصر » لقب دهد ( محقق، 1355، ص53 ).

مجالس درس او جالب، دلنشین و پر محتوا بوده است. آقا نجفی قوچانی در این باب مینویسد: آقا شیخ عبدالکریم گزی که از علمای بزرگ من حیث العلم بود، رسائل شیخ ( انصاری ) را نزد او مقرر داشتیم، بسیار پاکیزه و منقح درس میگفت ( نجفی قوچانی، 1362، ص162 ).

مؤلف مکارمالآثار نیز که سالهای متمادی حضور آخوند را درک کرده، ابعاد معنوی و دانش او را ستوده، و نوشته است: « چندین بار در مجالس درس ایشان شرکت کردم. جلسات درس وی بسیار عالی بود و با حسن خلقی که داشتند و شوخیهای ظریف و لطیف مجلس را به خوبی اداره میکردند و بسیاری از افراد معاشر و مخاطب او حکایات شیرینی از او نقل میکنند. من نیز چند بار فیض صحبت او را دریافتم. با همة این احوال، ریاست قضاوت را نیز بر عهده داشت و نیز هیچ گاه ترک تدریس نکرد » ( دادگر جزی: دست نوشته ها؛ کتابی، 1375، ج1، ص182 ).

آخوند گزی به انجمنهای شعر و ادب نیز علاقهمند بود و در بعضی از این مجامع ادبی، از جمله انجمن شیدا شرکت میکرد و شعر نیز میخواند ( محقق، 1355، ص26؛ گزی، 1371، ص101؛ دادگر جزی: دست نوشته ها ).

آقا شیخ محمد حسین شریعت هرندی ( م: 1398ق ) از شاگردان آخوند، گفته بود: ایشان گاه در مجلس خویش اشعاری از صادق ملارجب میخواندند. در یکی از مجالس علمی، در بحثی پیرامون حرمت شراب، حدود 500 شعر عربی و فارسی درباره این موضوع خواند که موجب حیرت همگان گردید ( مهدوی: دست نوشته ها ).

از جمله خدمات آخوند گزی به مردم اصفهان و حومه آن، قضاوت و حل و فصل دعاوی آنان بود. رفتارهای مناسب او با افرادی که با هم در دعوا و درگیر بودند و مصالحه بین آنها، باعث آوازه وی گردید و به « اداره عدلیه سیار » معروف شد. به نوشته مرحوم مهدوی: وی بر اثر حسن سلیقه و اخلاق پسندیده و صفات حمیده که در بین امثال و اقران خویش بدان ها ممتاز بود؛ خواص و عوام را به خود جذب کرد و مورد توجه قاطبه طبقات گردید و ریاست و شهرتی زاید الوصف به هم رسانید. وی تقریباً مدت ده سال آخر عمر مرجع تمام مرافعات و حکومات شرعیّه اصفهان و توابع بود. چون محضر او از کلیه پیرایه ها عاری ومبرا بود، خود شخصاً به امور رسیدگی مینمود، ملاحظه هیچ یک از دو طرف دعوا را نمی کرد، از رشوه و ارتشا به غایت دور بود و دعوت هر فقیری را از محلات بعیده بدون تحمل تکلّفی اجابت میفرمود، محبوب القلوب عموم واقع شده بود ( مهدوی، 1384، ج2، ص787 ).

وی در صدور حکم عدالت را به طور کامل مراعات وحکم خود را بدون توجه به فشار صادر میکرد. به تحقیق مشاوران اعتمادی نداشت و خود شخصاً به تحقیق میپرداخت و در نتیجه به قاضی پاک نیت و پاک سرشت مشهور بود. اکثر قضاوتهای او به صورت کدخدامنشی

بود؛ یعنی به گونهای که هر دو طرف دعوا رضایت پیدا میکردند ( دادگر جزی، دست نوشته ها ).

حکایات متعددی از اهتمام آخوند گزی در رفع مشکلات، حل اختلافات و داوری و مجالس درس و بحث او برجا مانده که از جمله میتوان به قضاوت او در تقسیم ارث بین بازماندگان ظلالسلطان، حاکم اصفهان اشاره نمود. پاداش این قضاوت 5000تن گندم بود که آخوند همه را بین فقرا تقسیم نمود ( همان ).

آخوند گزی در سن 79 سالگی بر اثر بیماری که ناشی از عفونت دُمل زیر گلویش بود، در شب پنج شنبه 13 ذیحجه 1339ق / 26 خرداد ماه 1300ش دارفانی را وداع گفت و در بقعه تکیه کازرونی به خاک سپرده شد.

در وفات این عالم گرانقدر، شعرای اصفهان مرثیه و ماده تاریخهایی سرودند که از جمله آن ها مرحوم حسن اعوری در پانزده بیت به مرثیه ایشان میپردازد و در ماده تاریخ آن چنین میسراید:

از پی تاریخ او شد « اعوری » در خیال

گرفت ز اهل سخن نشان عبدالکریم

نمود سر واعظی برون زجمع و بگفت:

« بقصر جنت بود مکان عبدالکریم »

منابع:

1- تهرانی، آقا بزرگ. ( 1404ق ). نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، تعلیقات: سید عبدالعزیز طباطبائی، مشهد: دار المرتضی.

2- جناب، میرسیدعلی. ( 1385ش ). رجال و مشاهیر اصفهان، تدوین و تصحیح رضوان پور عصار، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.

3- جواهر الکلام، عبدالحسین. ( 1382ش ). تربت پاکان قم، قم: انصاریان، چاپ اول.

4- دادگر جزی، مهرداد. ( 1371ش ). « دست نوشته هایی در زندگی آیةالله آخوند عبدالکریم گزی »، زیر نظر: محمد حسین ریاحی.

5- درچهای ( موسوی )، سید تقی. ( 1383ش ). ستارهای از شرق، تهران: روزنامه اطلاعات.

6- ریاحی، محمد حسین. ( 1371ش ). مصاحبه با مرحوم محمد باقر جزی زاده.7- --- . ( 1385ش ). روضه رضوان ( مشاهیر مدفون در تکیه کازرونی )، اصفهان: کانون پژوهش.

8- سجادی جزی، سید سعید الدین. ( 1383ش ). فرهنگ و تاریخ گز وبرخوار، ویرایش دوم، اصفهان: مقیم.

9- کتابی، سید محمد باقر. ( 1375ش ). رجال اصفهان ( در علم، عرفان، ادب و هنر )، اصفهان: گلها.

10- گزی، عبدالکریم. ( 1371ش ) تذکرةالقبور؛ به ضمیمه « اشعار و مثنویات »، به کوشش ناصر باقری بید هندی، قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، چاپ اول.

11- محقق، مهدی. ( 1355ش ). همایی نامه، تهران: انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی.

12- مرسلوند، حسن. ( 1374ش ). زندگی نامه رجال و مشاهیر ایران، تهران: الهام.

13- مرعشی نجفی، سید محمود. ( 1387ش ) فهرست نسخه های خطی كتابخانه بزرگ آیت الله مرعشی نجفی، ج37، قم: كتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.

14- معلم حبیب آبادی، محمد علی. ( 1337ش ). مکارمالآثار، اصفهان: انجمن کتابخانه های عمومی اصفهان.

15- موحد ابطحی، میر سیدحجت. ( 1379ش ). آشنایی با زندگی و شخصیت آیت الله فقیه احمد آبادی، اصفهان: صغیر.

16- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1348ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان: ثقفی.

17- نجفی قوچانی، سید محمد حسن. ( 1362ش ). سیاحت شرق، تصحیح شاکری، تهران: امیر کبیر.

18- نصری، عبدالله. ( 1367ش ). کارنامه همایی، دانشگاه علامه طباطبایی، چاپ اول.

/ محمدحسین ریاحی/

آدینهای، محمّد جواد

آن حکیم فقیه و زاهد، فرزند حاج محمّد علی اصفهانی ( همایی، 1380، ص 476 ) در اصفهان به دنیا آمد. وی از مبرّزین شاگردان جهانگیرخان قشقایی* ( مهدوی، 1328، ص85 ) و خود از اساتید معقول و ریاضیات در اصفهان و محل تدریس و امامت جماعت وی مسجد ذوالفقار بود ( همایی، 1379، ص26 ).

به نوشتة شاگردش، مرحوم جابری انصاری* وی مدرّس و مجتهد و حكیمی زبردست و بسیار خوش مشرب بوده و امامت مسجد ذوالفقار را بهعهده داشته است ( جابری انصاری، 1378، ص327 ).

استاد همایی* می نویسد: « در تدریس سلیقه ای بسیار خوب و مستحسن داشته و مطالب را بسیار منقّح و خالی از حشو و زواید، بیان می فرمود. متون معقول و منقول، مثل شرح منظومه و شرح کبیر و قوانین و احیاناً شرح نفیسی و هیأت و نجوم را تدریس می کرد. خطّی پخته و شیرین نیز داشت و بیشتر کتب درسی خود را با همان خطّ خوش تحشیه کرده بود ( همایی، 1379، ص 26 ).

از شاگردان ایشان، حضرات آیات و حجج اسلام زیر را میتوان برشمرد:

شیخ محمود مفید*، میرزا فتح الله درب امامی*، شیخ محمّد علی کرمانی*، شیخ محمّد طبیب زاده، شیخ محمّد علی عالم حبیب آبادی، شیخ محمّد رضا جرقویهای*، سید مهدی حجازی فروشانی، سید محمّد علی مبارکهای*، ملاّحیدر علی صباغ، شیخ محمّد رضا جرقویه ای دستگردی، جلال الدّین همایی*، حاج میرزا حسن خان جابری انصاری*، سید روح الله کشفی*، ملاّ صفر علی معروف به جناب نحوی دهکردی و سید حسن مبرهن ( بهشتی ).

مرحوم همایی او را با وقار و دارای صدای دلنشین ( همایی، 1379، ص 26 ) و مرحوم جابری وی را خیلی خوش مشرب ( جابری انصاری: 1378/327 ) توصیف نمودهاند.

این عالم حکیم در رجب سال 1339ق وفات كرد و در سمت شرقی صحن تکیه شیخ مرتضی ریزی به خاک سپرده شد.

از آنجایی که در این ماه، دو تن دیگر از علمای اصفهان: آقا جمالالدین چهارسوقی* و میرزا محمّد رضا رضوی خوانساری* وفات یافتند، مرحوم جابری در وفات آنان چنین سروده است:

تاریخ گفت « جابری » از نصّ دو خبر:

« اینك عجب سه ثلمه باسلام در رجب »

( جابری انصاری، 1321، ص385 )

منابع:

1- تهرانی، آغا بزرگ. ( 1404ق ). نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، نجف: المطبعة العلمیه.

2- جابری انصاری، میرزا حسن خان. ( 1321ش ). تاریخ اصفهان و ری و همه جهان، اصفهان: عمادزاده.

3- --- . ( 1375ش ). تاریخ اصفهان، تصحیح و تعلیق جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل.

4- مهدوی، سید مصلح الدّین. ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تحقیق، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمّد رضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته.

5- --- . ( 1328ش ). رجال اصفهان، اصفهان: کتابفروشی تأیید.

6- همایی، جلال الدّین. ( 1379ش ). محرم اسرار، تهران: مروارید.

7- --- . ( 1381ش ). تاریخ اصفهان ( مجلد ابنیه و عمارات )، به كوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما./ حمید خلیلیان/

آذری، فرامرز

تصویر

فرامرز فرزند عطاءالله به سال 1339 ش در اصفهان و در خانوادهای مذهبی متولد شد. پدر و مادرش كه اهل تویسرکان بودند، بنا به دلایلی به اصفهان آمده بودند. آن ها بعد از تولد فرامرز برای مدت سه سال دوباره به تویسركان رفتند، ولی دوباره به اصفهان بازگشتند ( مصاحبه با پدر شهید ). فرامرز از همان دوران کودکی با مسائل مذهبی آشنا شد و هنگامی كه به سن تکلیف رسید، وظایف دینی خود را بدقت انجام میداد. وی در سال 1345ش وارد دبستان كورش اصفهان شد و این مرحله را نیز با موفقیت به پایان رسانید. همین طور مقطع راهنمایی را در مدرسه ملی كار و دبیرستان را در مدرسه جامع سعدی گذراند. او فردی قانع، مقید، فداكار و باگذشت بود و همیشه در حفظ و نگهداری اموال عمومی و شخصی توجه داشت.

اوج شكوفایی علمی او در دوران دبیرستان و ورودش به دانشگاه با رتبة ممتاز بود. او در سال 1357ش با كسب رتبه 51 در رشته مهندسی برق وارد دانشگاه صنعتی اصفهان شد. هرچند كه وی در امتحان اعزام به خارج از كشور هم قبول شده بود، ولی چون همزمان با اوج گرفتن انقلاب بود، از رفتن به خارج منصرف شد و عقیدهاش این بود که اکنون وقت ایستادن و به ثمر رساندن انقلاب است.

در واقع، دوره اصلی زندگی او از اواسط سال 1357ش شروع شد. قبل از انقلاب فرهنگی فعالیتهای درخور توجهی در رشد و شكوفایی خط امام در دانشگاه و همچنین تضعیف جریانهای انحرافی كه در دانشگاه به صورت قوی وارد عمل شده بودند، داشت. او همواره با فعالیتهای گروهكها مقابله میكرد و حتی در مسأله بنیصدر نیز از جمله معدود عناصری بود كه مستقیماً و بیپروا با آن ها برخورد كلامی و قاطع داشت كه شجاعت، اخلاص و مسؤولیت پذیری او را نسبت به انقلاب اسلامی نشان میداد.

وی پس از شروع حركت انقلاب فرهنگی درس را

رها كرد و برای تحقق اهداف انقلاب همراه دوستانش عازم شهركرد شد. در آنجا به عنوان مربی تربیتی مشغول خدمت شد و همچنین در هنرستانهای صنعتی و كشاورزی به تدریس دروس مذهبی پرداخت و یكسری برنامه های عمیق مطالعاتی و بررسی و اجرای شیوه های مؤثر در رشد زمینه های اسلامی شهر را تدوین كرد.

از دیگر فعالیتهایش شركت در كلاسهایآموزشی تكواندو به استادی شهید قوچانی* بود. وی در یكی از جلسات تمرین، دچار آسیب دیدگی از ناحیه زانو شد که همین موضوع او را از حضور مستقیم در جبهه باز میداشت. در سال 1361ش با مطلع شدن از اینكه در جبهه ها نیاز به راننده بولدوزر است، در حالی كه یکی از مسؤولان اصلی اردوی آموزشی عقیدتی- سیاسی شهید بهشتی و عضو شورا بود، كارش را به یكی از همكارانش سپرد و خود برای آموزش رانندگی لودر عازم جبهه شد و در همین سفر در منطقه عملیاتی پاسگاه زید، در اثر تركش خمپاره از ناحیه دو پا مجروح و به بیمارستان منتقل شد، ولی عشق به معبود و ایثار و فداكاری او را دوباره عازم جبهه ها كرد. میگفت: « باید جبهه ها را نگه داریم و مسؤولیتهایمان را بهانه قرار ندهیم كه كار ما آنجا لازمتر است و به جبهه نیاییم، بلكه باید بیایید و فی سبیل الله كار انجام دهید » ( نوار سخنان شهید آذری ). آذری به عنوان راننده وارد جبهه شد، ولی كمكم همه با او آشنا شدند و مسؤولیتهای سنگینتری را به او محوّل كردند.

فرامرز در آبان ماه 1361ش فعالیت در جهاد دانشگاهی دانشگاه اصفهان را با همكاری روابط عمومی بخش فرهنگی آغاز کرد و سپس مسؤولیت این واحد را به عهده گرفت. وی دفتر پشتیبانی جبهه و جنگ را در دانشگاه ایجاد كرد وبه آشنا کردن اساتید و دانشگاهیان با مسائل جنگ پرداخت و خود برای كمك مرتب در جبهه ها رفت و آمد داشت ( مصاحبه با پدر شهید ).

در سال 1362ش به طور فعال در رابطه با گزینش دانشجویان فعالیت میكرد و به عنوان روابط عمومی شورای گزینش انجام وظیفه مینمود و میگفت: هدف از تقبل آن مسؤولیت چیزی جز رضای خدای متعال نبوده و نیست.

در اوایل سال 1363ش در قسمت طرح و تحقیقات جهاد دانشگاهی شروع به فعالیت نمود. وی بنیانگذار و اولین مسؤول دفتر پشتیبانی جنگ جهاد دانشگاهی بود. از طریق همین دفتر نیروهای متخصص برای جنگ اعزام می شد و حتی یك دفتر هم در اهواز ایجاد شد تا بتواند ارتباط مستقیمی با نیاز جنگ و جبهه برقرار كند. وی از یک تیزبینی و شم فنی خاصی برخوردار بود كه باعث میشد در عین حالی كه وظایف محولهاش را به خوبی انجام میداد، در برخورد با مشكلات جنگ نیز ابتكار عمل داشته باشد. از جمله ابتكاراتش طراحی یك دستگاه حفاری شهر بود كه با سرعت 12 كیلومتر در ساعت، شیاری به عمق یك متر حفر میكرد كه این وسیله را به پشت یك بولدوزر میبستند و هدایت میكردند. از دیگر ایده های او، استفاده از بالن برای پدافند غیرعامل در شهرها و مأموریتهای شناسایی در جبهه بود كه نمونهای ساخته شد و مورد استفاده قرار گرفت. همچنین وسیلهای بود كه رنگ فسفری در معابر میریخت تا همه به سلامت از آن معابر عبور كنند. به دلیل گران و كمیاب بودن قرصهای فسفری، وی ایدهای مطرح كرد كه استفاده از سیستم چشمك زن با لامپ EP میتوانست كار قرصهای فسفری را انجام دهد و این طرح به مرحله تولید رسید.

از دیگر فعالیتهایش همكاری مداوم و فعال با انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه بود. همواره مسائل بنیادی دانشگاه را مدنظر داشت و در جهت بهبود آن تلاش میكرد. وی برای مسائل مطرح شده در انجمن، پیشنهادهایی جهت چاره جویی ارائه میداد. هر چند كه مسؤولیت اجرایی خاصی به دلیل مسؤولیتهای متفاوتش در انجمن نداشت، ولی همیشه در فكر انجمن بود و از كنار مسائلی كه ارتباط مستقیمی هم با وی نداشت، بیتفاوت نمیگذشت و این ویژگی او باعث شد که همیشه و در همه جا در صحنه حاضر باشد.

وی در عملیات والفجر8 و چند عملیات دیگر هم شركت كرد تا اینكه سرانجام در نیمه شب 29 بهمن 1364ش در شمال فاو بر اثر اصابت تركش گلوله تانك به ناحیه كمر، به فیض شهادت نایل شد ( یادنامه شهید آذری، 1365ش، ص15 ). پیکر آن شهید در گلستان شهدای اصفهان، قطعة والفجر4، ردیف2، شمارة6، به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیتنامه شهید:... خدایا تو را شكر می گویم كه مرا توفیق دوباره عطا فرمودی تا در جبهه حضور یابم و از كرم بی پایانت میخواهم تا این حضور را و انشاءالله اگر شهادتی بود، آن را هم فی سبیل الله قرار دهی تا جبرانی باشد برای كوتاهیهایی كه داشتم... تنها توصیهام به دوستان و برادرانم این است كه فرصت را از دست ندهند و از شركت مستقیم در میدان نبرد غافل نشوند، هر چند كه

مشغول به مهمترین كارها باشند.

منابع:

1- جهاد دانشگاهی دانشگاه صنعتی اصفهان. ( 1365ش ). یادنامه شهید فرامرز آذری، جهاد دانشگاهی دانشگاه صنعتی اصفهان.

2- مصاحبه با خانواده شهید.

/ مریم جان نثاری/

تصویر

تصویر

تصویر

آرامگاه

آرامگاه ها در سراسر جهان از گذشته دور تاكنون، شكل و شمایل مختلفی داشتهاند. اهرام ثلاثه مصر نیز یكی از انواع آرامگاه ها بودهاند ( غروی، 1376ش، ص 15 ).

آرامگاه در ایران در جهت جاودانه كردن خاطره و یاد مردگان با خلق زیگورات یا هرم مطبق در ایلام قدیم آغاز شد. اگر از برج یا زیگورات بابل درگذریم، زیگورات چغازنبیل در هفت تپه ایلام، بزرگترین آن ها در نوع خود در جهان خواهد بود؛ به طوری كه در جهان باستان 25 زیگورات ساخته شد كه دوتای آن ها در ایران بوده اند ( همان، ص 18 - 20 ).

آرامگاه ها نیز در اجتماع ایران دارای برتریهای خاص خود هستند و به سه گروه: امام و امامزادگان، عارفان و مفاخر ملی تقسیم میشوند كه در حقیقت واسطه هایی هستند که مردم از آنان به عنوان حلقة پیوند با گذشته و در نهایت با خدا بهره جویی میکنند.

ویژگی آرامگاه ها در برابر مسجدها این است که نیایشگاه ها در ایران عموماً مساجدند که پس از ظهور اسلام در ایران پدید آمدهاند، چه آن ها که ساخته شدهاند و چه آن ها که قالبی مناسب برای خود یافتهاند، در حالی که آرامگاه ها در گسترۀ فرهنگ ایران از قدیمترین زمانهای تاریخی تا عصر ما هویت خود را حفظ کردهاند. خصیصه دیگر امامزاده ها و آرامگاه ها این است که در ایران اسلامی، امامزاده یا یک بنای آرامگاهی، نمایانگر خصوصیات هویتی یک آبادی است و بسیاری از اعمال مذهبی، چون زیارت شب جمعه و شبهای مقدس دیگر در امامزاده انجام میشود و علاوه بر اینکه دیدن مقابر و گور عزیزان از دست رفته یک انتباه است، ایجاد وحدت و هماهنگی نیز میکند و در رخدادهای نظامی و سیاسی نیز برای ساکنان آن پناهگاهی مطلوب است ( همان، ص10 ).

جمع شدن مردم به هنگام نیایش و زیارت قبور علاوه بر ایجاد همخونی و هموطنی، میان آن مردم و خداوند نیز ارتباط برقرار میکند و آن بزرگواران متعلق به دوران گذشته، ارتباط میان انسان ها و خداوند را تقویت میکنند و در نهاد زیارت کنندگان شادمانی و آرامش به وجود میآورند. در حقیقت، در طی قرون گذشته این شاهدان ناپیدا در ایجاد ارتباطهای اجتماعی نقش مهمی را بر

عهده داشته و دارند. در این میان، مزار شهیدان در خاک خفته، چون رابطی میان حال و گذشته به تقویت اعتقادات مذهبی، غرور ملی و علاقه وطنی کمک میکنند ( همان، ص12 ).

میدانیم که در آیین زرتشت جایی به نام آرامگاه وجود ندارد و بدن مرده باید در اختیار ددان و مرغان هوا قرار گیرد که گوشتهای آن را بخورند و استخوان ها در جایی گردآوری و با احترام نگهداری شود و هرگز نباید آب و آتش و خاک با بدن انسان مرده آلوده گردد. بدیهی است روش خاکسپاری سنتی اسلامی بمراتب از روش سنتی زرتشتی ( نهادن در دخمه ) سادهتر و بهتر است و بدین روی، مورد استقبال ایرانیان قرار گرفت و عمومیت یافت، زیرا به مرور زمان و با گذشت قرن ها و هزاره ها هر چه بر تعداد مردمان افزوده شد، از تعداد ددان و مرغان هوا کاسته شده و بدن ها میمانده و اشکالاتی ایجاد میکرده است که تحول و تغییری اساسی را میطلبیده است.

دکتر هیلن براند در باب تداوم سنتهای آرامگاهی و تکامل فن آرامگاه سازی اسلامی چنین اظهار عقیده میکند:

همان گونه که انتظار میرفت، مدفن خود پیامبر ( ص ) که در درون خانهای واقع شده بود، مورد احترام قرار داشت و بویژه هنگامی که آن خانه، در عصر حکمرانی ولید بن عبدالملک، از خلیفه های اموی به مسجد النبی تبدیل شد، محرابی در آن ساخته شد که خود یاد آور مکان قبر بود.

در سدۀ نخستین اسلام همان گونه که قابل پیش بینی بود، قبرهای دیگر از مقامات عالیه مذهبی، چون اصحاب پیامبر یا اهل بیت مشخص شدند و برای اینکه محل خاک سپاری ایشان معلوم باشد، آن را با فرو کردن چوب عمودی مشخص میکردند؛ عملی که در بسیاری از جوامع حتی هنوز هم معمول است. این عمل را این گونه توجیه میکردند که سایه از برکات بهشتی است و این سایهبانهای روی قبر میتواند تفسیری بر قرآن در این مورد بخصوص باشد.

بدین نحو منع اصلی، به گونهای محسوس مورد تجاوز قرار گرفت، لکن این کار در زمینه های مذهبی، به صورتی معصومانه انجام پذیرفت و تنها مسأله گذشت زمان بود که این سایه بانهای کوچک پارچهای روی قبرها را به شکل بناهای باشکوه آرامگاهی در آورد، به نوعی که در نزد دانشمندان غربی گورهای سایه بانی نام گرفتهاند ( هیلن براند، 1377ش، ص60 ).

در قرآن کریم از آیاتی که برای جواز بنا بر قبور میتوان استفاده کرد، دو مورد اشاره می شود:

1- در سورۀ کهف بعد از آن که قصۀ اصحاب کهف بیان میگردد، چنین میفرماید: مردم دربارۀ این گروه به دو دسته تقسیم گردیدند: عدهای بر آن بودند که بر آن غار بنیانی ساخته شود و عدهای دیگر که از مؤمنان بودند، چنین اظهار داشتند که بر روی قبر آن ها مسجدی را بنا نماییم. « فَقَالُوا ابنوا عَلَیهِم بُنیاناً و قَالَ الّذینَ غَلَبُوا علی امرِهِم لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیهِم مَسجِداً » ( سوره کهف، آیه 21 ).

2- آیه دیگراز آیات مبارکه، این آیۀ شریفه است که می فرماید: « وَ مَن یُعَظّمُ شَعَائِر الله فَانَّها مِن تَقوی القُلُوبِ » ( سوره حج، آیه 32 ).قرآن کریم، اموری را به عنوان شعائر الله ذکر نموده، و تعظیم و بزرگداشت آن ها را نشانۀ ایمان و تقوای قلب معرفی فرموده است و تردیدی نیست که تعظیم شعائر الله مصداق اتمّش قبور انبیاء و اولیاء هستند، زیرا حرمت میّت مؤمن همانند حرمت مؤمن حیّ است و با آن مراتب عالیهای که برای پیغمبر و امام متصور است، باید نسبت به قبور آن ها احترام خاصی ملاحظه گردد، همان طوری که در حیاتشان مورد تعظیم و تکریم قرار میگرفتند ( غیب غلامی، 1376ش، ص 59-62 ).

آغاز آرامگاه سازی اسلامی در ایران را نمیتوان دقیقاً شناخت و ارائه کرد، در حالی که خاک سپاری پیامبر اکرم ( ص ) در مدینه را میتوان آغاز آرامگاه سازی اسلامی دانست، و کم کم این حرکت آرامگاه سازی اسلامی رشد کرد و به قولی بی گمان آرامگاه به استثنای مسجد، بیشتر از هر نوع بنای معماری در ایران اسلامی در روزگار اسلام مورد توجه بود و در بافت جامعه و فرهنگ ایرانی ریشه دوانیده و کمتر شهری در این کشور است که سهمی از چنین بناهایی نداشته باشد ( هیلن براند، 1377ش، ص58 ).

در تاریخ آرامگاه سازی در ایران به آرامگاه چند تن از صحابه و تابعین بر میخوریم و چند امامزاده نیز که از لحاظ زمانی بر حضرت رضا ( ع ) تقدم دارند که آرامگاهشان در ایران است. نکته قابل ذکر در اینجا این است که تا عصر هارون، احتمالاً دو عامل بازدارنده مانع از آن بود که بنای آرامگاهی ساخته شود: اول منع ضمنی آن در بعضی روایات و احادیث؛ دوم، بی توجهی و حتی مخالفت ایرانیان زرتشتی در باب ساختن آرامگاه. اما مأمون که یک نوآور و در بدعت گذاری با جرأت و شجاع بود، به ایران توجه فراوان داشت. وی برای پدرش

آرامگاهی ساخت و در حقیقت این شروع آرامگاه سازی با جرأت و جسارت فوق العاده مأمون قرین بوده است و اگر این جرأت و جسارت نبود، این آغاز را به این صورت نداشتیم ( غروی، 1376ش، ص 99-101 ).

رشد آیین شیعه نقطه اوج تحول در آرامگاه سازی بود. همین که مراسم عزاداری دهم محرم و شعایر مذهبی تکامل می یافت و پیچیدهتر میشد، طبیعی بود که قبرها نیز علایم تکریم و تعظیم گوناگونی چون نرده و صندوقچه و ضریحهای گرانقدر و مانند آن را دارا شود و بالاخره همین مشخصات منجر به بناهای واقعی گردید. رشد سریع رسم زیارت قبور ائمه و خواندن نماز و ادعیه و ختم قرآن در این امکنه، همه عواملی بود که باعث بنای آرامگاه ها گردید.

به زودی بنای آرامگاه ها به عنوان سمبل خواسته های سیاسی و مذهبی شیعه شناخته شد و این آرامگاه ها هدایای فراوان شامل پول و ملک واثاث و موقوفاتی برای تأمین آینده را به خود جلب میکرد. ایمان نسلهای متوالی مردم محل و سیل دایمی زوّار از راه های دور، نه تنها موجب آبادی بقاع میشد، بلکه سبب توسعه آن ها نیز میگشت و نقش عمدهای در زندگی سیاسی اجتماعی و اقتصادی جامعه ایفا میکرد، و از اهمیت والایی در محیط مذهبی برخوردار میگردید ( هلین براند، 1377ش، ص 61 ).

با یک تحول طبیعی، آرامگاه از محیط اطراف خود جنبه تقدسی کسب میکرد و البته، امکان داشت به مرور زمان به صورت یک عبادتگاه درآید. همچنین گذشت زمان با آرامگاه های مقدسان و شیوخ و امامان نسبت به گورهای مشاهیر سیاسی سازگارتر بوده است. بدین نحو آشكارا میبینم كه برای بقای یک آرامگاه تداعیهای مذهبی ضمانت بهتری داشته است تا قدرتهای دنیوی و بار دیگر، پیوند نزدیک میان دین و معماری تدفینی در ایران نمایان شود.

در ایران، از گذشته تا كنون مقابر را در درجه اول در گورستانهای خارج شهر یا قبرستان های كوچك محلات قرار میدادند؛ از جمله در اصفهان گورستانهای برون شهری و نیز درون شهری را كه بین چند محله وجود داشتند، میتوان مشاهده كرد. پس از گورستان ها؛ در مواردی چند، مقابر در مساجد، مدارس، باغ یا خانه های شخصی قرار میگرفتند.

آرامگاه ها از نظر ریخت شناسی در ایران در چند شكل و شمایل به چشم میخورند:

1- قبور ساده و حتی بدون سنگ مزار مجلل كه متعلق به طبقات محروم و فقیر بودند؛

2- قبور معمولی با سنگ مزارهای ساده؛

3- قبور معمولی ولی با سنگ مزارهای ایستا یا گهوارهای بسیار مجلل كه معمولاً متعلق به طبقات بالا یا متوسط به بالای اجتماع بود؛

4- بارگاه و حرم چهارگوش كه بر فراز آن ها گنبد استوار میشد. این نوع مقابر بیشتر به امامان، امامزاده ها، عرفا و شخصیت های مذهبی تعلق داشتند؛

5- برج مقبره هایی كه بین سالهای 390 تا 560ق ساخت آن ها در نقاط مختلف ایران رواج یافت كه بیشتر متعلق به سلاطین و حكام بزرگ بود.

در این میان، پیشرفت و شکوفایی عرفان در ایران اسلامی که با هجوم وحشیانه مغولان و تنگ شدن عرصه بر مردم بیگناه، به حدّ اعلای خود رسیده بود، کشته شدن عارفان بزرگ و هجرت بسیاری از ایشان به دورترین نقاط گسترده فرهنگی ایران، جهانی نوین را ارائه کرد که در آن صوفیان و عارفان نقش مهمی را بر عهده داشتند. عارفان در هر جا که میماندند، به راهنمایی مردم سرگرم میشدند، خانقاهی برای خود ترتیب میدادند که محل زندگی و بیتوته و ارشاد مردم بی سرو سامان بود، و سرانجام بدن ایشان را نیز پس از مرگ در همان خانقاه یا در اتاقی کنار خانقاه به خاک میسپردند.

از جمله این عارفان بزرگ که به اصفهان مهاجرت نمود و در مکانی از اصفهان ساکن گردید که به دور از هیاهوی شهر باشد، بابارکن الدین شیرازی است که قبرستان اصفهان را برای سکونت و ارشاد مردم برگزید و پس از فوت ( 769ق ) در همان اتاق محل تدریس و عبادتش به خاک سپرده شد. به دلیل احترام زیادی که در نزد مردم داشت، آرامگاهی به سبک بناهای آرامگاهی دوره ایلخانی بر مزارش برپا گردید.

با ظهور صفویان سنت معماری آرامگاهی باشكوه جهت سلاطین از رونق افتاد و مقابر مذهبی فقط برای اولیاء و مقدسان بنا گردید. به همین دلیل، هیچ یك از شاهان صفوی از خود آرامگاه های بزرگ و باشكوه باقی نگذاشتند. پس از این سلسله هم فقط نادرشاه افشار آرامگاهی با عظمت در كلات نادری از خود باقی گذاشت.

آنچه مسلم است، این است که سنت آرامگاه سازی ایران نه به طور كامل ریشه های اسلامی دارد و نه ضد اسلامی است، و خواسته های مردمی در طی زمانهای طولانی در ارائه بناهایی متبلور شد که ظاهراً از دوران

ساسانی بر جای مانده بودند، با مجوز اسلامی.

با روی کار آمدن صفویه و رسمیت یافتن شیعه در ایران، عصر توجه به امامزادگان فرا رسید و بسیاری از امامزاده های موجود در ایران در عصر صفویه موجودیت فراموش شده خود راباز یافتند و شاهان صفوی که رهبری جهان شیعه را بر عهده داشتند، ترجیح دادند که در کنار امامان و امامزادگان به خاک سپرده شوند و به همین جهت، منتهایتوجه را به این امامزادگان برای تکمیل و تزیین این ساختمان ها هزینه کردند. از طرف دیگر، در جهت اهمیت دادن به مقام علما و مفاخر خود سعی نمودند بعد از وفات این بزرگان، بناهای مجللی نیز بر سر مزار آن ها بسازند که از نمونه های آن در مزارستان تخت فولاد به مقبره علامه میرزا رفیعا نائینی و آقا حسین خوانساری میتوان اشاره کرد.

دراین دوره به علت توجه مردم و برخی از علما به مزار بابارکن الدین، توجه شاهان صفوی نیز به این گورستان جلب شد و به علت بناها و بقاع زیبایی که بر سر مزار علما ساخته شد و فرم معماری، پلان و کاشیکاری آنها، این بقاع از میراث گرانبهای معماری آرامگاهی این دوره به حساب میآید.

عنصر مهم بافت آرامگاهی تخت فولاد، مجموعه ساختمانهایی است كه به بقعه معروف است و از مساجد چهار ایوانه قرون اولیه و میانه اسلامی الگوبرداری شده است.

احداث حجرات متعدد در اطراف این بقاع، مجموعهای به نام تکیه به وجود آورد که مورد استفاده عرفا، دراویش، معتکفان و زائران قرار میگرفت.

از فرم معماری تکایای قبل از دورۀ صفوی اطلاعی در دست نیست، لیکن تکیه های موجود از عهد صفویه از نظر تنوع پلان، فرم معماری و تزیینات، هر کدام از اهمیت ویژهای برخوردارند. بقعه بابارکن الدین، دارای پلانی پنج ضلعی، سردری بلند و گنبد رک دوازده ضلعی با تزیینات کاشیکاری است. این نوع معماری آرامگاهی در میان بقاع و آرامگاه ها بینظیر است و بقعه بابارکن الدین را در ردیف نفایس معماری ایران قرار داده است.

تکیه میر فندرسکی از فرم معماری کاملاً مجزایی برخوردار است: دارای صحنی وسیع، مستطیل شکل و به فرم چهار ایوانی است و بر خلاف دیگر بقاع گورستان تخت فولاد، قبر میر در فضای باز صحن قرار دارد و تکیه فاقد گنبد است.

بقعه و تکیه میرزا رفیعا، بنای هشت ضلعی دو طبقهای است که شامل فضای مرکزی است و یک غلام گردش دوطبقه کوچکی دراطراف آن است. این بقعه از لحاظ تزیینات کاشیکاری، تزیینات زیر گنبد داخلی حایز اهمیت بوده و از ویژگیهای خاص برخوردار است که در کمتر بنایی دیده شده است.

تصویر

تصویر

طرح هشت گوش به بهترین وجه نیازمندیهای کانون متمرکز را که معمولاً قبر آن را فراهم ساخته بود، برآورده میکرد؛ به انضمام احتیاج به حداکثر فضا برای طواف و بیشترین میدان برای سایر کارهای معماری و ایجاد فضای

بیشتر ( همان، ص71 ). از جمله این گونه بناهای هشت گوش از دورۀ صفوی بقعه های میرزا رفیعا نائینی و بقعه فاضل سراب را می توان نام برد و بنای بقاع در دورۀ قاجار که سبک رایج بناهای آرامگاهی تخت فولاد است.

نکته مهم در بناهای آرامگاهی تخت فولاد در دورۀ صفویه این است که مزار شخص متوفای اصلی که تكیه به نام وی ساخته شده، در داخل بقعه و در سمت جنوبی بقعه قرار دارد که از این نمونه به مزار آقا حسین خوانساری در بقعه خوانساری، مزار میرزا رفیعا نائینی در بقعه میرزا رفیعا، مزار علامه ملا محمد بن عبدالفتاح تنکابنی در بقعه فاضل سراب و مزار علامه میر محمد اسماعیل خاتون آبادی در بقعه خاتون آبادی میتوان اشاره نمود.

از دیگر تکایای دوره صفوی تکیه خوانساری از نظر پلان چلیپایی، گنبد دو پوش 48 ترک شلجمی و نقاشیهای دیواری و تزیینات گچبری وکتیبه های متعدد بسیار حایز اهمیت است.

بقعه وتکیه خاتون آبادی نیز شامل صحن، حجرات و آرامگاه خاتون آبادی است و گنبد شکیل و زیبایی بر فراز بقعه به چشم میخورد.

گنبد در تکایای دوره صفوی تخت فولاد نیز متنوع است. این گنبدها به صورت دو پوش است که در پوشش خارجی آن تزیینات کاشیکاری استفاده شده است.

دو تکیه دیگر دوره صفوی؛ یعنی فاضل سراب و تکیه آقا رضی از پلانی ساده تر و فاقد تزیینات کاشیکاری برخوردارند که علت آن را در بیثباتی سیاسی- اقتصادی اواخر دوره صفویه و هجوم افاغنه باید جستجو کرد.

در فاصلة زمانی بین دورۀ صفوی تا دورۀ قاجار پارهای از تکایا دارای پلانی ساده و فاقد تزیینات خاص هستند، مانند تکیه آبادهای و تکیه آقا محمد بیدآبادی.

بنای بقاع در دورۀ قاجار، از سبک و فرم معماری خاص رایج آن زمان پیروی میکرد؛ بدین صورت که عموماً بنای برجی شکل با پلان هشت ضلعی در وسط صحن، مجموعه معماری یک تکیه را تشکیل میداد.

این گونه پلان بقعه ها دارای چهار وجه بزرگ و چهار وجه کوچکتر بود که عموماً وجوه کوچکتر به ورودی اختصاص داشته، اضلاع بزرگتر با شبکهبندی آجر و آجرهای لعابدار بسته می شد. در قسمت بالای بقعه عموماً به وسیله پا باریک ها و کار بندیهای ظریف، طرح هشت ضلعی مبدل به دایره گردیده، گنبد یک پوش بر روی آن قرار می گرفت ( فقیه میرزایی، 1385ش، ج 1، ص121 ).

حجرات متعددی در اطراف صحن ایجاد میشد که علاوه بر محل دفن اموات، میعاد گاه دراویش تهیدستی بود که دل از دنیا بریده و به گوشهای از حجرات دل خوش کرده بودند، و در روزهای تعطیل هنگامی که زائران از شهر به این مکان میآمدند، محلی برای استراحت و انجام اعمال زیارت اموات بوده است.

بعضی از این بناهای آرامگاهی دارای تزییناتی همچون کاشیکاری، گچبری، نقاشی و خطاطی بودند که نمونهای از آن ها در تکایایی، همچون آقا حسین خوانساری، میرزا رفیعا نائینی، بابارکن الدین و غیره قابل مشاهده است.

در دورۀ جمهوری اسلامی نیز به احداث بنای آرامگاهی بر فراز برخی از قبور مشاهیر اصفهان در تخت فولاد، چون علامه فاضل اصفهانی، ملا اسماعیل خواجویی، حاج آقا رحیم ارباب، شهید اشرفی اصفهانی و شهید شمس آبادی مبادرت شد که نمونه های زیادی از کاشیکاری این آرامگاه ها به سبک عهد صفوی است و تزیینات معقلی نیز در داخل تکایا به خصوص درزیر گنبد های داخلی، فراوان به کار برده شده است.

در کنار بناهای آرامگاهی در تخت فولاد، عناصر کالبدی دیگر، همچون مصلی، خانقاه، آب انبارها، سقاخانه ها، کاروانسرا و غسالخانه را میتوان مشاهده نمود. این عناصر کالبدی که ساخت آن ها به دورۀ صفوی به بعد بر میگردد، عناصری بود که به دلیل توجه مردم به مزارستان تخت فولاد و مزار مفاخر مدفون در آن و ارادتی که به این گونه مکان ها داشتند، ایجاد می شد و بیشتربه عنوان عناصری وقف شده برای این گونه بناهای آرامگاهی ساخته شده است.مطلب مهم دیگری كه در آرامگاه به آن باید اشاره كرد، نوع بناها در دوره های مختلف است؛ از آن جمله استفاده از گنبد بر فراز بدنه مدوّر یا مربع، نمادی از توجه به عرش و آسمان هم بوده است. گاه گنبدها، مانند گنبد بقعه باباركن الدین یا بقعه میرزا رفیعا نائینی در تخت فولاد، دو لایه یا دو پوش خارجی گرد و بیضوی هم ساخته میشد. در گنبدهای دوپوش معمولاً در پوشش بیرونی دریچهای تعبیه میكردند تا هوا در فضای بین پوشش و لایه زیرین جریان یابد و باعث دفع رطوبت شود. طاق نماها و فرورفتگی های در سطح دیوار از دیگر موارد بهكار گرفته شده در معماری آرامگاهی و غیرآرامگاهی ایران بوده است. این طاق نماها در بیرون و درون بناها، هم برای زیبایی و هم برای استحكام دیواره ها بهكار میرفتهاند.

ایوان نیز از زمان اشكانیان در ساخت و معماری بناها

مورد استفاده استادكاران و معماران ایرانی بود. ایوان ها معمولاً از یك طاق آهنگ تشكیل می شده و از سه طرف بسته و به طرف میانسرا باز بودهاند. این نوع معماری نیز در آرامگاه ها قابل مشاهده است.

تزیینات و اسلوبهای هنری نیز در بناهای آرامگاهی وجود دارد، مثل كاشیكاری، نقاشی، گچبری و غیره ( دیماند، 1365ش، ص27 28 ). همچنین سنگ تراشی و استفاده از تصاویر حیوانات، پرندگان، گل و گیاه و تكرار و تقارن بر روی سنگ ها از تزیینات قابل توجه در آرامگاه هاست.

منابع:

1- حاتم، غلامعلی. ( 1379ش ). معماری اسلامی ایران در دوره سلجوقیان، تهران: مؤسسه جهاد دانشگاهی، چاپ اول.

2- دیماند، س. م. ( 1365ش ). راهنمای صنایع اسلامی، ترجمه فرخ سعیدی، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ دوم.

3- فقیه میرزایی، گیلان و همکاران. ( 1385ش ). تخت فولاد یادمان تاریخی اصفهان، سه جلد، تهران: پژوهشکده زبان و گویش، چاپ اول.

4- غروی، مهدی. ( 1376ش ). آرامگاه در گستره فرهنگ ایرانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول.

5- غیب غلامی، حسین. ( 1376ش ). بنای بر قبور، قم: دفتر نشر الهادی، چاپ اول.

6- کیانی، محمد یوسف. ( 1379ش ). معماری ایران ( دوره اسلامی )، تهران: سازمان مطالعات و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها.

7- هیلن براند، روبرت. ( 1377ش ). معماری اسلامی، ترجمه ایرج اعتصام، تهران: شركت پردازش و برنامه ریزی شهری، چاپ اول.

/ حمید خلیلیان/

آرندی نایینی، ملا محمد حسن

محمد حسن آرندی از سالكان واصل و عالمان كامل سدة سیزدهم در اصفهان است. وی در آبادی كوچك و فقیر « آرند » كه جزو جمع دهستان لای مَزْدَك ( = مَزیَك ) بوده و در شش فرسنگی غرب نائین است، متولد شد ( بلاغی، 1369، ص15 ). از این رو- چنانكه بر لوح مزار او نیز نقش است- به نسبت « نایینی » هم نامدار است ( نیز رك: اعتمادالسلطنه، 1307، ص169؛ تحویلدار، 1342، ص68 ). گفتنی است كه « آرند »، زادگاه ملاحسن همچنان دیهی كوچك و بینواست ( رك: واحد آمار و برنامهریزی جهاد سازندگی، 1363، ص254 ). پدر ملا محمد حسن، زكریّا، كشاورز بود و پسر از كودكی به شبانی به صحرا میرفت ( بلاغی، 1369، ص15 ). در باب ابتدای تغیّر احوال آرندی، روایتی غریب از حاج میرزا محمد سعید، امام جمعه نایین- كه مردی فاضل و ثقه و از معاشران وی بوده است- منقول است. امام جمعه، این شرح شگرف را خود از زبان آرندی شنیده و چنین حكایت كرده است:

« روزی در شانزده سالگی به شبانی مشغول بودم.نزدیك ظهر دیدم هوا تیره و تار شد؛ به طوری كه ستاره های آسمان هویدا گردید. بسیار ترسیدم و گمان كردم قیامت به پا شده است. در آن حال از هوش رفتم؛ كمی بعد قدری به خود آمدم، دیدم در همین فضای تاریك، نوری از طرف مغرب هویدا گردید و آن نور به طرف من نزدیك شد. چون درست نزدیك رسید، مانند هودجی بود كه نور از داخل آن می تابید و چون مقابل من رسید، سر و گردنی نورانی از داخل آن هودج بیرون آمد و متوجه من شد و تبسمی نمود و فرمود: حسن! برو و درس بخوان! پس از گذشتن هودج از مقابلم، ندیدم به كجا رفت. من در حال عادی نبودم. وقتی به خود آمدم، دیدم، پدرم خشمناك شده و به من خطاب كرده، میگوید: تو خوابی و گوسفندانت در كشت مردم زیان می رسانند! من از همان ساعت از كار شبانی بیزار شده، مایل به فراگرفتن علوم شدم؛ سه چهار مرتبه از آرند فرار كردم و تا كوهپایه ( دوازده فرسنگی اصفهان ) و دفعة دیگر تا سگزی ( هفت فرسنگی اصفهان ) آمدم و هر بار پدرم یا دیگری میآمدند و مرا به قریة خود باز میگرداندند و چون میگفتم: میخواهم درس بخوانم، پدرم میگفت: بچه رعیت را با درس خواندن چه كار است؟ تا در بار آخر، پدرم از روی خشم، مرا تعقیب نكرد. من به اصفهان آمدم و مقدمات را تحصیل كردم و با كمال عسرت و تنگدستی امرار معاش می كردم. گاهی پدرم، قدری گندم و یا جو كوبیده برایم می فرستاد » ( همانجا ).

بعض منابع، آغاز تحول روحی آرندی را به گونهای دیگر گزارش نموده اند؛ بدین صورت كه در همان بدایت امر شبانی، وقتی « عارف ربانی و مقرب بارگاه سبحانی، حاج محمد حسن » نایینی در بیابان نایین بدو باز خورد و چون وی را مستعد نظر یافت، به عین عنایت در او نگریست و به تحصیل علم و تكمیل نفسش امر فرمود ( رك: اعتماد السلطنه، 1307، ص169 ). برخی مآخذ نیز افزوده اند كه حاجی مبلغی نیز بدو داد و گفت: برو در اصفهان درس بخوان تا دانا شوی و از همان ساعت شوری چنان در نهاد او در افتاد كه دیگر به هیچ نوع آرام و قرار نگرفت؛ گوسفندان را به صحرا واگذاشت و روی به شهر

اصفهان آورد ( رك: بلاغی، 1369، ص15 ).

در باب ملاقات آرندی با حاج محمد حسن، شاید معقول تر آن باشد كه او پس از آمدن به اصفهان و پرداختن به تحصیل و قطع مراحلی كوتاه در طریق معرفت و كسب قابلیت حضور در مجلس بزرگی، چون حاجی، در یكی از سفرهای خویش به نایین، چنانكه در اصول الفصول فی حصول الوصل رضاقلی خان هدایت آمده است: « به خدمت جناب حاج محمد حسن نایینی رسیده و به صوا بدید او به خدمت حضرت حسینعلی شاه اصفهانی آمده و به شرف توبه و تلقین مشرفشده و در مدرسة نیماورد به تصفیه و تزكیة ظاهر و باطن و كسب علوم صوری و معنوی مشغول گردیده باشد » ( رك: هدایت، ج3، ص239 ).شایان ذكر است كه حسینعلی شاه اصفهانی از مشایخ بزرگ عهد خویش و از همقدمان نور علیشاه بوده است. در آن روزگار قطبالمشایخ سلسلة نعمةاللّهیّه بوده ( همو، ج3، ص226 ) و آرندی، سالك طریقت اویسی است ( اعتمادالسلطنه، 1307، ص169 ) و اهل این طریقه- چنانكه مشهور ارباب معرفت است- به قطب و پیری سر نمی سپارند، بل بی میانجی- چونان اویس قرن-از باطن پیامبر ( ص ) فیض میپذیرند و استمداد همت می كنند ( هدایت، ج2، ص48 ). ملاحسن، ظاهراً این طریقت را سال ها پس از تشرف دیدار با حسینعلی شاه اختیار كرده است « و توبه و تلقین نزد آن جناب با طریقت بعدی وی منافاتی ندارد » ( رك: بلاغی، 1369ق، ج1، ص98 ).

آرندی پس از آن كه به اصفهان آمد، ظاهراً از همان اوائل، در مدرسة نیماورد حجره گرفت و در آنجا، نخست به تعلم و تأمّل و سپس به تعلیم طالبان علم و معرفت و ترویض نفس همت گماشت. او حدود شصت سال، تا وقت مرگ در این مدرسه زندگی كرد. بعضی گفته اند: وی همه عمر مجرد بوده است ( تحویلدار، 1342، ص68 ) اما برخی دختری و پسری ده نشین و كشاورز از او یاد كرده اند ( معلم حبیب آبادی، 1364، ج6، ص1955 ). شادروان میر سید علی جناب، منزل ملاحسن را در همه عمر « یكی از حجره های فوقانی سمت راست دالان مدرسه » ذكر نموده است ( جناب، 1385، ص565 ) و استاد فقیه، همایی- كه خود سالیانی چند از حجره نشینان همین مدرسه بوده است- حجره آن بزرگ را در همان اشكوب دوم، اما در ضلع شرقی بردست راست حجره ای كه روی مدرس است، تعیین كرده است ( همایی، 1381، ص48 ).

بر اساس منابع موجود و معروف، ما كسی از استادان و شاگردان آرندی را به نام نمی شناسیم، اما در احوال او آورده اند كه در اصناف علوم منقول و اقسام معقول و انواع ریاضی فرید دهر بوده و در علوم غریبه نیز مهارت داشته است ( تحویلدار، 1342، ص68؛ بلاغی، 1369، ص15 ) و « از صبح تا به شام طلاب علوم مختلفه دسته دسته، پیوسته به مدرسش حاضرمی شدند » ( تحویلدار، 1342، ص68 ) « و اغلب حكمای بعدی اصفهان نزد ایشان حكمت آموختند » ( بلاغی، 1369، ص15 ) و بنابر نقل بعض معتقدان، آن بزرگوار « در انواع علوم ظاهر و باطن به مقام كشف و شهود بود؛ اگر فی المثل در یك روز از هزار كتاب در فنون شتّی از وی حل مشكلات و رفع شبهات میخواستند، بدون هیچ تأمل همه را جواب می فرمود، با آن كه اصلاً كتاب نداشت و ابداً به مطالعه وقت نمیگذاشت. » ( اعتمادالسلطنه، 1307ق، ص169 ).

آرندی سخت مرتاضانه می زیست، درویش و سبكبار ایام را بیشتر به روزه می گذاشت و شب ها اندك میخفت. هیچگاه چراغ نمی افروخت و به تاریكی به ذكر و فكر میپرداخت ( تحویلدار، ص68؛ همایی، ص48 ). از خوردن حیوانی پرهیز داشت و هر چهل روز یك بار اندكی گوشت گاو كه در آن روزگار غذای فقیرترین فقیران بود، تناول میكرد ( همان، ص49 ) « راه گذرانش منحصر بود كه سالی ده بیست روز، وقت حصاد به دهات حوالی شهر خوشه چینی میفرمود. روزی یك من و نیم به سنگ شاه جودستگیرش میشد، تمام سال را به همان اكتفا میكرد. شبانه روز دو سه سیر آن را با سنگ و چوب نیم كوب میكرد و با آب و نمك در دیزی گلی می پخت و می خورد » ( تحویلدار، ص68 )

بعضی نیز نوشته اند كه: از میراث پدر، یكی دو حبه از مزرعه آرند بدو رسیده بود، از محصول همان به قناعت گذران میكرد ( بلاغی، 1369، ص15 ) به شست و شو با آب سرد عادت داشت و همه وقت در حجره تن را با آب سرد میشست ( جناب، 1385، ص565 ). برای خفتن زیر اندازی نداشت و روانداز او در زمستان پلاسی بود كه ژندگی، رویه و آستر آن از هم باز شناخته نبود ( همان، ص565 ). بعض معاصران آرندی، حلیه و شمایل او را چنین توصیف كرده اند: عبا نداشت و دستار نمی بست، قبای پشمینه ای ژنده به تن می كرد و میان را با ریسمانی استوار مینمود؛ كلاه فرسودهای از آن گونه كه در اصفهان بدان « بیگی » می گفتند و خاص حمالان و طوافان شهر و رعایای روستا بود، به سر مینهاد. كفشی پاره و گاه تا به تا به پا داشت و چون بدین هیأت ناسازوار به جمع آوری

خرده چوب و هیزم برای سوخت اجاق و آتش قلیان به خیابان چهارباغ میرفت كه در آن روزگار هنوز درختان گشن بسیار شاخ و برگ فراوان داشت و گردشگاهی خلوت و كم آمد و شد بود، در راه كودكانش دیوانه میپنداشتند و آزار میدادند ( جناب، 1385، ص565؛ همایی، 1381، ص50 ).

تصویر

آرندی در میان بزرگان معتقدان بسیار داشت، اما بدین قبول اعتنایی نمینمود ( گزی، ص66 ). به میهمانی هیچكس نمیرفت و تحفه و نیاز از احدی نمیپذیرفت ( تحویلدار، 1342، ص68؛ همایی، 1381، ص54 ). چراغعلی خان زنگنه، حاكم اصفهان ( بامداد، ج1، ص300 ) و میرزا حسن مستوفی و پسرش میرزا یوسف مستوفیالممالك، از رجال بلند پایه دولت ( بامداد، ج1، ص317 و 4/478 ) بدو ارادت میورزیدند ( بلاغی، 1369، ص15؛ همایی، 1381، ص51 ). نقل است كه وقتی میرزا حسن و میرزا یوسف، مبلغی اشرفی به خدمت آرندی فرستادند و درخواستند كه قبول فرماید، او آن هدیه كرامند را پیش گربه ای كه در حجره بود، افكند و گفت: ببینید! گربه هم نمیخورد و از پذیرفتن آن سرباز زد ( بلاغی، ص15 ). از ارادت كیشان صاحب جاه ملاحسن، یكی هم سلطان العلماء، میر سید محمد، امام جمعه اصفهان ( م: 1291ق ) بوده است كه طنطنه دستگاه قدرتش به حشمت دربار سلطنت پهلو می زد. وی « از فحول رجال عصر به شمار می رفت و به نفاذ حكم و رواج امر و مزید سطوت وی از سلاله سادات خاتون آبادی كس دیده نشده است » ( اعتمادالسلطنه، 1307ق، ص157 ). نفوذ غریب و استیلای عجیب میر سید محمد تا بدانجا بود كه چون در گذشت و « خبر فوتش به ناصر الدین شاه رسید، فرموده بود: الحمدلِلّه ربالعالمین امروز میتوانیم بگویم اصفهان مال من است! » ( ظلالسلطان، 1362، ص250 ). مهابت سید چنان بود كه هیچكس از حكام و امرا و شاهزادگان بزرگ زمان را در مجلس او بیدستور وی جرأت جلوس نبود و به دید و بازدید هیچ یك از این طوایف نمیرفت؛ با این همه، وی وقتی خواستار دیدار ملا حسن گردید؛ اما او بدین ملاقات تن در نمیداد كه مرا با امام چه كار؟ باری، امام دست بر نداشت و وسائط انگیخت و آرندی شرائطی نهاد تا به فرجام سلطان العلماء در حجره درویشانه وی شرف صحبت یافت. بار نخست، ملا حسن به تلخی با امام صاحب صلابت رو به رو شد و وی را به قهر براند، اما در كرب دوم دیدار - كه نخست هم كوتاه بود- چنان كرامتی نمود كه امام از خود بی خود شد و چون به حال خویش باز آمد، فروتنانه دست او ببوسید و از خدمتش رخصت خواست و در مراجعت با اصحاب گفت: امروز دین من از بركت محضر این بزرگ مرد كامل گردید ( همایی، 1381، ص51 ). در این مقام شاید ذكر آنچه میان آرندی و یكی دیگر از مشاهیر علمای متنفذ روزگار وی رفته است، نیز بیتناسب نباشد. آن عالم، فقیه نامدار، حاج محمد ابراهیم كلباسی ( م: 1261ق ) است. حاجی با صوفیّه سخت بر سر عناد بود ( شیروانی، 1348، ص16 ). وقتی با كوكبهای عالمانه از در مدرسه نیماورد میگذشت كه اتفاق را به آرندی بازخورد؛ شوریده وش و آشفته وار. پس مركب بایستانید و همچنان سواره وی را به درشتی پیش خواند و به تندی به نكوهیدنش آغازید. آرندی به آهستگی پرده از بعضِ مستورات خاطر آن فقیه نبیه برگرفت و به تعبیر خوابی كه دیده بود و به هیچ كس جرأت ابراز نداشت، رندانه گریزی زد، چنانكه فقیه وحشت زده و هراسان گفت: این خبر را كه برای تو آورده است؟ و پشیمان و منفعل او را واگذاشت و به تعجیل گذشت ( جناب،

1385ش، ص220 ).

آرندی با همه مریدان مخلصی كه داشت- چنانكه اشارت رفت- باكسی معاشرت نمی نمود و صحبت خلوتش به دو سه تن از فقرای عارف شوریده گمنام منحصر بود كه گهگاه به دیدار همدیگر میرفتند و كس نمی دانست كه در حلقه آنان چه می گذشت و چه مباحثی میرفت. وی در ریاضت و طی مقامات روحانی به درجه ای رسیده بود كه انواع كرامات و خرق عادات از خلع تن و طیالارض و قرائت افكار و اشراف بر ضمیر و اخبار از آینده از او به ظهور می پیوست. اما این احوال را در جنب معارج عالیه انسانی به چیزی نمیگرفت و هرگز در صدد اظهار و نمایش بر نمیآمد، سهل است سعی میكرد خود را در زمره جهال بیمعرفت فرانماید ( بلاغی، 1369ش، ص15؛ همایی، 1381ش، ص49 ). نقل است كه وقتی به اندرزِ جوانی طالبِ معرفت كه بعدها خود از پیروان طریقت گشت و به لقب صفی علی شاه معروف اصحاب سلوك گردید، فرموده بود: طریقت و اسرار حقیقت به گفت نیاید، آنچه گفتن را سزد، مقالات شریعت است » ( افضل الملك، 1361، ص373 ) و از این سخن چنین بر میآید كه آن یتیمه روزگار را چونان بسیاری دیگر از ارباب قدیم معرفت، اعتقادی به تصنیف و تألیف نبوده است و كلامِ تمامِ سنایی را پیش نهاد خاطر داشته است كه فرموده:

بازگشتم از سخن زیرا كه نیست

در سخن معنی و در معنی سخن

آرندی در اواخر عمر به مرض استسقاء دچار شد ( هدایت، ج3، ص239، به نقل ازاصول الفصول ) و در این بیماری به سال 1270ق در گذشت. وی در آن زمان حدود هشتاد سال داشت ( همایی، 1381، ص57 ). او را - ظاهراً به وصیت خودش- دم ایوان آستانه بقعه باباركنالدین شیرازی ( م: 769ق ) به خاك سپردند تا تربت پاك او پی سپر زائران مزار كثیرالانوار آن عارف نامدار باشد. سنگ مرمرین لوح مدفن آرندی بر بالای سر وی، بر دست راست وارد شونده بقعه، بر ازاره ایوان منصوب است. در این لوح- كه چشم زخم روزگار ستمكار بدان شكست آورده است- نخست آیتی از كتاب مجید و سپس عبارتی تازی به تعریف صاحب گور و سپس تر ابیاتی به پارسی در منقبت و تاریخ در گذشت او نقش است. این ابیات از میرزا عبدالكریم سیمای اصفهانی است كه خود نیز شاعری حكیم و عارف بوده و به سیمای نطنزی هم مشهور است ( برای احوال او، رك: دیوان بیگی، ج1، ص812؛ اعظم واقفی، 1381، ج2، ص176 ). خط دلكش و لطیف این لوح به قلم استادانة نستعلیق است و هنر استاد حجار در آن نیز هیچ كم از صنعت هنرمند خطاط نیست. بالجمله این سنگ از نفایس آثار در نوع خویش است و همانندان آن در ارض اقدس تخت فولاد فراوان نیست. درازای آن 113 و پهنای آن 42 سانتیمتر است و یازده سطر نبشته دارد: سطر نخست، آیت مصحف ( یونس، آیة 63 )، پس، سه سطر عبارت تازی و سپس، هفت بیت پارسی، بدین شرح:

اَلا إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنوُنَ هذا مَرْقَدُ قدوة العُرَفاء وَ الْمُوَحِّدین و مضجع عمدة العلماء الراشدین، بهلول زمانه عند اقرانه و مقبول الامم فی زمانه المتفرد عن الخلائق المتجرد عن العلائق الفاضل الربانی المؤمن الممتحن ملا محمد حسن النائینی طاب الله ثراه

ای دریغا رفت بیرون از جهان بیقرار

آن كه از دانش قرین آمد به دانای قرَن

پیر نائین، پیشوای اهل معنی، آن كه بود

مَجد اوتاد زمین و فخر اَبدال زَمَن

بس تَجافی داشت همچون بِشر حافی از جهان

هیچ گه بر تن نپوشیدی لباس ما و من

جسم خاكی بر زمین افكند جان پاك او

هفت سقف آسمان طی كرد در یكدم زدن

طایر عرش آشیانی بود در دنیا غریب

چون صلای ارجعی بشنید شد سوی وطن

جان برون رفت از تن مرد و زن اندر ماتمش

بر دل پیر و جوان آمد غم و رنج و حزن

گفت"سیما" بهر تاریخ وی از الهام غیب

« جای بگزیده بجنّت مرشد كامل حسن »

شادروان، جلالالدین همایی*، در تاریخ اصفهان خویش آنجا كه به شرح بازدید خود از مقابر تخت فولاد، به سال 1332ش پرداخته، از جمله در باب مزار ملاحسن فرموده است: « تا چند سال قبل ( ؟ ) بالای سنگ لوح، تصویر قلمی روی كاغذ زرد رنگ از ملا حسن بود، زیر آئینه كوچك به قطع ربعی كه حلیه و طرز لباس او را به خوبی نشان می داد. اكنون ( =1332ش ) آن تصویر وجود ندارد. نمی دانم اصلاً از میان رفته یا كسی آن را ربوده است؟ » ( همایی، 1381، ص58 )

منابع:

1- اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ( 1307ق ). المآثر و الآثار، تهران: [ بینا ]

2- اعظم واقفی، سید حسین. ( 1381ش ). میراث فرهنگی نطنز، ج2، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.3- افضلالملك، غلامحسین. ( 1361ش ). افضل التواریخ، به كوشش منصوره اتحادیه ( نظام مافی )، سیروس سعدوندیان، تهران: تاریخ ایران.

4- بامداد، مهدی. ( 1371ش ). شرح حال رجال ایران، ج1، تهران: زوار، چاپ چهارم.

5- بلاغی، عبدالحجت. ( 1369ق ). انساب خاندان های مردم نایین، تهران: چاپ سپهر.

6- --- . ( 1369ق ). تاریخ نایین، ج1، تهران: چاپخانه مظاهری.

7- تحویلدار اصفهان، میرزا حسین خان. ( 1342ش ). جغرافیای اصفهان، به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: دانشكده ادبیات، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی.

8- جناب، میر سید علی. ( 1385ش ). رجال و مشاهیر اصفهان، تدوین و تصحیح رضوان پورعصار، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.

9- دیوان بیگی شیرازی، سید احمد. ( 1364ش ). حدیقةالشعراء، ج1، تصحیح و تكمیل و تحشیه: دكتر عبدالحسین نوایی، تهران: زرین.

10- شیرازی، محمد معصوم. ( 1345ش ). طرائق الحقائق، ج3، تصحیح محمد جعفر محجوب، تهران: كتابفروشی بارانی.

11- شیروانی، حاج زینالعابدین. ( 1348ش ). حدائق السیاحه، تهران: سازمان چاپ دانشگاه.

12- ظلالسلطان، مسعود میرزا. ( 1362ش ). تاریخ سرگذشت مسعودی، تهران: بابك.

13- گزی، آخوند ملا عبد الكریم. ( 1328ش ). تذكرةالقبور، حواشی و ملحقات سیدمصلحالدین مهدوی، اصفهان: کتابفروشی تأیید.

14- معلم حبیبآبادی، میرزا محمدعلی. ( 1364ش ). مكارمالآثار، ج6، اصفهان: نفائس مخطوطات اصفهان.

15- مهدوی، سیدمصلحالدین. ( 1348ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان: كتابفروشی ثقفی.

16- واحد آمار و برنامه ریزی جهاد سازندگی. ( 1363ش ). فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع استان اصفهان، تهران: چاپخانه وزارت ارشاد اسلامی.

17- همایی، جلالالدین. ( 1381ش ). تاریخ اصفهان ( مجلد ابنیه و عمارات، فصل تكایا و مقابر )، به كوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: مؤسسه هما.

18- هنرفر، لطف الله. ( 1350ش ). گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: كتابفروشی ثقفی.

/ جمشید مظاهری/

آزاد، سید حسین خاتون آبادی

تصویر

ادیب شاعر، فرزند عالم فاضل جلیل، میر محمود خاتون آبادی* ابن میر سید علی بن میر محمد صادق بن میر محمد رضا بن علامه میرزا ابوالقاسم مدّرس خاتون آبادی ( خاتون آبادی: كلیات آزاد، ص12 ).

وی در غرّه ماه رمضان 1316ق در محله پاقلعه اصفهان متولد شد ( خاتون آبادی: اغصان طیبه، ج1، ص263 ).

شده مولود من به وقت اذان

روز غرّه مبارك رمضان

سیصد و شانزده ز بعد هزار

هست البتّه هجرت این آمار

( خاتون آبادی: كلیات آزاد، ص2 )

سیدحسین در دبستان حقایق كه مؤسس آن مرحوم سیدمحمد حقایق از سادات داراب شیراز بود، مشغول به تحصیل شده و پس از پنج سال به علت تعطیل شدن مدرسه حقایق، در مدرسه جده كوچك حجره گرفت و به تحصیل مقدمات پرداخت. چند سالی در این مدرسه به تحصیل علوم دینی و ادبی پرداخت و پس از آن عازم تهران شد و مدتی در مدرسه شیخ عبدالحسین و چندی در مدرسه آصفیه در یكی از حجرات ساكن و روزها در

مدرسه سیروس به تحصیل علوم جدید پرداخت. پس از آن به نجف اشرف مشرف گردید و تا اندازهای فقه و اصول و مختصری حكمت فرا گرفت.

چندی هم از روی علاقه به تحصیل طب قدیم همت گماشته و در مطب میرزا عبدالباقی حكیم باشی* ساكن محله پاقلعه اصفهان، و فرزندش، میرزا اسماعیل وثیق الحكماء تلمذ نمود. وی در طول 30 سال مسافرت های فرهنگی كه با بسیاری ازدانشمندان و اطباء و حكما ملاقات داشت، به مناسبت های مختلف از وجود آن ها استفاده مینمود. در سال 1322 ش به وطن بازگشت واوراقی را که جمع نموده بود، دسته بندی کرد ( خاتون آبادی، طب آزاد، ص 10 ).

تصویر

تصویر

آثار و تألیفات وی عبارت است از:

1- العالم و التمدن، در شرح خطبه حضرت امیر مؤمنان علیهالسلام راجع به پیدا شدن عالم.

2- جنگل مولی، در تاریخ و آثار باستانی ایران، تاریخ و جغرافیای ابرقوه، و مطالب متفرقه در رؤوس علوم.

3- مسائل حساب و هندسه، نهصد و پنجاه مسئله حساب ( یك دوره كامل )، سیصد مسئله هندسه ( هندسه سطحی )

4- مقیاسات جدید ایران، تطبیق مقیاسات قدیم با جدید و بالعكس.

5- راهنمای هیئت و تقویم، در هیئت و تطبیق سالهای قمری، میلادی و شمسی به یكدیگر.

6- فلسفه احكام، از راه تجربی و علوم طبیعی.

7- خزینه آزاد، در علوم غریبه.

8- چنته آزاد، متفرقه.

9- اغصان طیبه، در نسب نامه سادات و شرح احوال آنها، در دو جلد.

10- مقام زن در اجتماع، شامل مسائل بهداشتی، طبی، اقتصادی، خانه داری و كلیه امور زنان، در 52 فصل.

11- تاریخ مدرسه چهار باغ، از آغاز بنای مدرسه و تولیت آن تا عصر حاضر و رقبات موقوفات و درآمد و هزینه آن.

12- احتیاجات روحی بشر، در اعمال روحی و طریقه آن و گرفتن نتیجه از اعمال.

13- دیوان اشعار، شامل قصیده، غزل و تفسیر بعضی آیات و روایات. قسمتی از این اشعار در زمان حیات مؤلف تحت عنوان « كلیات آزاد » در چاپخانه ربانی اصفهان طبع شده است.

14- طب آزاد، در مرض های متعلق به یك عضو و ذكر سبب پیدایش، علامت و راه مداوای آن، در 28 فصل.

15- موسیقی، در پیدایش و دوایر قدیم و جدید و

علمای موسیقی.

16- مزرعه آزاد، در سبزی كاری دوره سال، و دستور نگاهداری باغچه سبزی.

17- تاریخ اصحاب رسّ، در تفسیر آیه « و عاداً و ثمود » ( سوره فرقان، آیه 40 ) و دستوارات ملهمه و بعضی قواعد.

18- تاریخ آزاد، شرح حال سلاطین، با جدول هر سلسله و پیدایش صنایع و اختراعات در عصر هر سلطانی، از هخامنشیان و پیشدادیان تا انقلاب اخیر ایران و ظهور سلسله پهلوی.

19- هندسه، برای كلاسهای 5و 6 ابتدایی.

20- نور الابصار، در احوالات امام جمعه های اصفهان و تهران، كه در سال 1344ش در 72 صفحه به چاپ رسیده است.

21- تحفه درویش

22- شرح نصاب الصبیان

تصویر

( خاتون آبادی، اغصان طیبه، ج1، مقدمه )

از امتیازات مرحوم آزاد ثبت حوادثی است كه در طی مأموریت های اداری خود به مناطق مختلف با آن ها روبه رو شده است؛ چنانكه هر كدام از آن ها را در قالب حكایتی در كتب خود به مناسبت موضوع ضبط كرده است.

امتیاز دیگر وی خوشنویسی و ذوق ادبی وی در خطوط مختلف، به ویژه ثلث است. در همین زمینه حتی قرآن را تا جزء 13 به خط كوفی كتابت كرد و كتاب تاریخ ناصری را در 2 جلد در هفتصد صفحه با خط نسخ نگاشت و تألیفات زیادی كه هر كدام با خط و تزیینات زیبا به نگارش درآورده شده است.

مرحوم آزاد در انجمن ادبی شیدا در سالهای 96- 1295ق كه در روزهای جمعه برگزار می شد، با شعرا و ادبای اصفهان آشنا شد و در این راه از تشویق آخوند ملا عبدالكریم گزی* كه در این جلسات حضور مییافت برخوردار گردید. آشنایی با این محافل، روحیه شاعری و ذوق ادبی وی را تحریك كرد و به پیشنهاد مرحوم گزی و تأیید میرزا عباس شیدا* تخلص « آزاد » را انتخاب كرد.

وی می نویسد: مدتی كه در اصفهان اقامت داشتم بیشتر روزهای جمعه را در این انجمن ( شیدا ) شركت می نمودم و گاهی هم غزل و گاهی قصیده میگفتم ولی زیاد نه طبعم مایل به غزل بود و نه پیروی میكردم ( خاتون آبادی، كلیات آزاد، ج1، ص2 ).

در مأموریت ابرقو كه برای نمایندگی معارف آنجا تعیین شده بود، دفترچه اشعارش مفقود شده و مدتی از گفتن شعر دوری کرد، ولی بعدها به مناسبت سنین عمر و پیش آمد روزگار، اشعاری را سرود که یك قسمت از این اشعار به نام « كلیات آزاد » در زمان حیات شاعر چاپ شد ( همان ).

سرانجام سید حسین خاتون آبادی در هفتم مهر ماه 1359 ش مطابق با نوزدهم ذی قعده 1400ق وفات کرد و در تكیه خاتون آبادی به خاك سپرده شد.

منابع:

1- خاتون آبادی، سید حسین. ( بی تا ). كلیات آزاد ( از خلقت حضرت آدم ابوالبشر تا قیامت و رسیدن به نتایج اعمال خیر و شر )، جلد اول، اصفهان: چاپخانه ربانی.

2- --- . اغصان طیبه، دو جلد، مخطوط.

3- --- . طبآزاد، مخطوط.

4- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1334ش ). تذكره شعرای معاصراصفهان، اصفهان: تایید.

5- --- . ( 1370ش ). سیری در تاریخ تختفولاد اصفهان، اصفهان: انجمن كتابخانه های عمومی اصفهان.

/ حمید خلیلیان/

آزادی، میرزا احمد خان

دانشمند و آزادی خواه صدر مشروطیت، فرزند حاج میرزا محمد نائینی، از سلسله سادات حسنی زواره ای

ساکن نائین بود.

پدرش از متمولین معروف نائین بوده، با کمال احترام و آبرومندی زندگانی میکرد و از اعیان سرشمار نائین بود.

میرزا احمد خان دارای افکار بسیار بلند و عالی و از جمله مردان آزادی خواه در صدر مشروطیت بوده که از این راه خسارات زیادی هم دیده است و خانه اش غارت و اموالش به چپاول برده شد.

پس از استقرار مشروطیت، رئیس کلانتری یزد و معاون شهربانی بوده و مدتی نیز سمت رئیس تحدید ( انحصار تریاک ) یزد را داشته است. مدتی هم در مازندران به ریاست نظمیه برقرار بوده و عاقبت به نائین باز گشته است.

وی از مابقی اموال خود کتابخانه و قرائت خانه نائین را تأسیس کرد که به دلیل استقبال نکردن مردم، قرائت خانه را منحل نمود.

وی مدتی نیز متصدی کتابخانه فرهنگ شهرستان آباده بود.

« آزادی » برای فرهنگ نائین زحمات بسیار متحمل شد و مالهای فراوان خرج کرد. میرزا احمد خان آزادی، میرزا باقر خان ادیب و میرزا جلال پیرزاده را می توان به عنوان پدر فرهنگ نایین نام برد.

« آزادی » در سال 1332ش در اصفهان وفات کرد و در تکیه آباده ای مدفون شد ( امامی نائینی، 1386، ج1، ص172-173 ).

منبع:

1- امامینائینی، حسین. ( 1386ش ). دودمانهای قدیم نایین، بازنویسی و ادامه احمد نائینی و حسن صحت نائینی، اصفهان: [ بی نا ].

/ حمید خلیلیان/

آشفته، آقا حسینعلی

شاعر ادیب، نامش میرزاحسین علی و شغلش سرّاجی بود ( دیوان بیگی، ج 1، ص38 ). زادگاه او بروجن بوده است، اما از شرح زندگی او مطلب زیادی در دست نیست. جناب مینویسد: « مردی است آگاه، با اصحاب ذوق و عرفان در صحبت و معاشرت همراز و همراه، اغلب موزوناتش در مناقب ائمه طاهرین است ( جناب، ص62 ).

وی از اعضای فعال انجمنهای ادبی اصفهان، بویژه انجمن ابوالفقراء و ملازم بسیاری از معاریف شعر زمان خود، مانند محمد طاهر شهاب، میرزا ابراهیم ساغر*، میرزا محمد حسین خان عنقا*، میرزا محمد علی مسکین*، سید محمد بقا، میرزا علی رضا پرتو، میرزاعبدالرحیم افسر*، عمّان سامانی و محمد کاظم چاووش اصفهانی بوده است ( اوحدی، ص37 ).

سیداحمد دیوان بیگی شیرازی مینویسد:

« در سال 1302 كه در اصفهان بودم، مكرر تعریف احوال و اخلاق و اشعارش را شنوده، طالب صحبت و شعرش بودم، ولی هم فقیر به دردهای بی درمان مبتلا بودم، هم او گرفتار كار خود بود. » ( دیوان بیگی، ج1، ص38 ).

آشفته شاعری معروف بوده و در قصیدة انجمنیّة عمان سامانی نام او ذكر شده است:

و آن دگر « آشفته » كز اشعار نغز دلنشین

می برد آشفتگی بیرون ز طبع انجمن

( مهدوی، ج1، ص43 )

این شاعر ادیب براساس ماده تاریخی كه میرزا محمدحسین خان « عنقا » در وفات وی سروده، در نیمه محرم 1302ق وفات كرده است.

آشفته چو نیمة محرم

گردید غریق بحر رحمت

پاهشت برون و گفت « عنقا »:

« آشفته نهاد پا بجنّت »

( مهدوی، 1370، ص185 )

اما تاریخ فوت وی را سیداحمد دیوان بیگی در چهاردهم شوال می نویسد: « تا در اواسط شوال، میرزا دهقان گفت مریض است. به عیادتش می روم و اشعارش را می گیرم. روز هفدهم در حالی كه مصمم حركت بودم، دیدم افسوس بر فوتش می خورد و میگفت به خیال عیادت به منزلش رفتم. دیدم مجلس فاتحه ای منعقد است و در چهاردهم به رحمت خدا رفته » ( دیوان بیگی، ج1، ص38 ).

میرزا حسینعلی سرّاج را در تكیه لسان الارض ( مهدوی، 1384، ج1، ص43 ) به خاك سپردند كه متأسفانه امروزه آثار قبر او از بین رفته است.

این دو سطر شعر را كه مطلع قصیدة عمّان سامانی است، از او میدانند:

به پرده بود جمال جمیل عزّوجلّ

به خویش خواست كند جلوه ای به صبح ازل

چو خواست پرده ز روی جمیل بگشاید

علی شد آینه، خیرالكلام قلّ و دلّ

( همان )

همچنین از اشعار اوست:

هر سبزه كه از تربت محمود زند سر

بر دیدة دل، ترجمة خطّ ایاز است

زاهد ار درك معانی نكند معذور است

خر دجال كجا بار مسیحا ببرد

شنیدستم كه وقت نزع، فرهاد

به خود می گفت این شیرین عبارت

كه من بیهوده كندم كوه، خسرو

همه احوال شیرین كرد غارت

( دیوان بیگی، ج1، ص38 )

منابع:

1- اوحدییكتا، مجید. ( 1352ش ). « انجمنهای ادبی اصفهان »، مجله نامه سخنوران سپاهان، ج1، اصفهان: چاپخانه نشاط.

2- جناب، میرسیدعلی. ( 1385ش ). رجال و مشاهیر اصفهان، تدوین و تصحیح رضوان پورعصار، اصفهان: سازمان فرهنگی و تفریحی شهرداری.

3- دیوان بیگی شیرازی، سیداحمد. ( 1364ش ). حدیقة الشعرا، تصحیح و تكمیل و تحشیة عبدالحسین نوایی، ج 1، تهران: زرین.

4- مهدوی، سیدمصلح الدین. ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تحقیق و تصحیح و اضافات رحیم قاسمی، محمدرضا نیلفروشان، ج1، اصفهان: گلدسته.

5- --- . ( 1370ش ). سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان: انجمن كتابخانه های عمومی اصفهان.

/ حسین مسجدی/

آشفته، عبدالکریم سالار ارفع

عبدالکریم سالار ارفع، از خوانین و محترمین ایل بختیاری، فرزند اسفندیار خان سردار اسعد*، در حدود سال 1310ق دیده به جهان گشود ( اوژن بختیاری، 1332، ص210 ).

در خصوص زندگی و شرح احوال او اطلاعات چندانی نیست. وی دارای طبع شعری بوده است ( مهدوی، 1334، ص20 ).

از فرزندان او، دخترش ویکتوریا افسرده دارای طبع شعر بود ( اوژن بختیاری، 1332، ص222 ).

از اشعار اوست:

مه جبین چهره پریوار نداری داری

عالمی عاشق و بیمار نداری داری

حسن تو برده گرو از همه خوبان جهان

شیوه دلبری ای یار نداری داری

دام مرغ دل من دانه خال لب توست

دانه ناچیده گرفتار نداری داری

تو ربودی دل خلقی ز وضیع و زشریف

دلبرا مهرهای از مار نداری داری

وصلسهل است، ولی ناز تو شد مشکل من

سر آزار من زار نداری داری

مخور آشفته از این بیش غم دهر دنی

به جهان خالق دادار نداری داری

( اوژن بختیاری، 1332، ص210-211 )

همچنین برای ابوطالب برجیس سروده:

صبا بگذر سوی برجیس ما هم

بگو شد آتشین گردون ز آهمپیاده مات نبود، پیل و اسبم

وزیری کو رساند رخ به شاهم

( مهدوی، 1334، ص21 )

این شاعر بختیاری در سال 3631 قمری در اصفهان درگذشت و در مقبره خانوادگی خود در تکیه بختیاری به خاک سپرده شد ( مهدوی، ص 02 ).

منابع:

1- اوژن بختیاری، ابوالفتح. ( 1332ش ). تاریخچه و شرح حال عرفا و شعرای دو قرن اخیر چهار محال و بختیاری، تهران: [ بینا ].

2- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1334ش ) تذکره شعرای معاصر اصفهان، اصفهان: کتابفروشی تأیید.

/ سید احمد عقیلی/

آشوری ( خاص )، میرزا باقر

ادیب شاعر، میرزا باقر آشوری، متخلص به « خاص » فرزند مرتضی، در سال 1272ش در تهران به دنیا آمد و در آبان ماه 1332ش در اصفهان بر اثر سکته وفات یافت. وی بندرت شعر میگفت. غزل زیر از اوست:

جز تو ای دوست مرا نیست دگر دادرسی

خوش بود گر که مرا خویش به فریاد رسی

راز دل را نتوان گفت به هر بی سر و پای

روی هرگز نتوان کرد بههر خار و خسی

آنچه بینم ستم از دست رقیبان باشد

ورنه آزرده نباشد دلم از دست کسی

روز و شب از غم هجران تو می گریم زار

چون به جز دیدن روی تو ندارم هوسی

تا نهان گشته گل روی تو از دیده من

می کنم ناله چو مرغی که بود در قفسی

ناتوان گشتهام آن سان زغم دوست که نیست

در تنم تاب که از خویش برانم مگسی

دارد امید به دل « خاص » که یک بار دگر

در بر روی تو دلدار، برآرد نفسی

( مهدوی، 1334، ص168-169 )

فرزندش، سیف الله آشوری از شعرای اصفهان و متخلص به « سیفی » بود. وی در سال 1411ق وفات یافت و در قبرستان باغ رضوان اصفهان به خاک سپرده شده است ( مهدوی، 1382، ص128؛ همو، 1334، ص257 ).

منابع:

1- مهدوی، سید مصلحالدین. ( 1334ش ). تذکره شعرای معاصر اصفهان، اصفهان: تأیید.

2- --- . ( 1382ش ). مزارات اصفهان، تصحیح و تعلیق دکتر اصغر منتظرالقائم، اصفهان: دانشگاه اصفهان.

/ حمید خلیلیان/

آغا باشی، تکیه

تصویر

بانی این تکیه میرزا سلیمان آغاباشی از خواجه سرایان دستگاه ظلّ السلطان بود که مردی عارف پیشه و نیک نهاد بوده و نسبت به علما، بویژه علمای خاندان خاتون آبادی اظهار ارادت مینموده است ( جابری انصاری، ص254 ). وی پس از درگذشت میر محمد اسماعیل خاتون آبادی* ( 3231 ق ) در جنب تکیه خاتون آبادی بقعهای برای او بنا کرد. قبر خود آغاباشی نیز در یکی از اتاقهای صحن شمالی قرار دارد. این تكیه در دوران حکومت ظلال سلطان بر اصفهان حدود سالهای 24-1323ق بنا گردید. به این جهت از بناهای تاریخی ارزشمند عصر قاجاری محسوب میشود.

تکیه از دو قسمت شمالی و جنوبی تشکیل شده است. بقعه وسط تکیه و سرداب و بالاخانه آن توسط میرزا عبدالحسین میرپنجه جرقویهای*، یکی از فرماندهان قشون ظلالسلطان ساخته شده و خودش نیز در سرداب این ساختمان مدفون است.

طرز معماری بنای مرکزی داخل تکیه به سبک کاخهای سلطنتی است ( کیانی، ص295 ). قرار گرفتن آن در یک مکان مذهبی نشان از اجرای معماری اسلامی و سنتی در آن دارد و قرار گیری بقعه در وسط تکیه، توجه هر بینندهای را به خود جلب میکند. علاوه بر این، بنای مرکزی سبب ایجاد دو صحن متفاوت از هم، در داخل تکیه گردیده است. این تفاوت را میتوان در اختلاف سطح دو صحن و طرز بازسازی و مرّمت هر یک از آن دو بخوبی مشاهده کرد.معماری بقعه را اتینگهاوزن چنین توصیف نموده است: معماری بقعه وسط تکیه عبارت است از بنای چهار گوش آرامگاهی بدون گنبد، که سابقه این نوع معماری به دوران سلجوقی میرسد. در آن آرامگاه ها، بقعه به صورت برج یا بنای مربع شکل ایجاد می شود. این مکانها بتدریج تبدیل به زیارتگاه های عمومی میشد که میتوانست پذیرای زائران از نقاط دور به سمت خود باشد ( اتینگهاوزن، ص382 ).

بنای وسط تکیه پلان مربع شکلی است که از دو طبقه تشکیل یافته است: سردابی به عنوان طبقه زیرین برای دفن اموات و ساختمان اصلی که بنای وسط تکیه محسوب میشود.

ساخت نیم طاقها و پنجره ها به سبک هلالی است و کاربرد طرحهایی چون، استفاده از سِکُنج سبب ایجاد طاقچه های متنوع در این سرداب شده است.

چفت یکی از طرحهای بهکار رفته در سرداب است که از تکرار آن طاق ایجاد شده و آن را به صورت جناغی درآورده است. این امر با استفاده از تویزه ها که در جوانب مختلف با آجر پر شده، مانع شکستن طاق میشود ( همان، ص392 ).

مصالح به کار رفته در طاق بندی سرداب به سبك آجری و با وجود سادگی طرح هم تزیینی است و هم اساس و چهار چوب سایر طرح ها به شمار میآید ( همان، ص397 ).

از آثار هنری موجود در این تکیه، سنگاب ارزشمندی است که در صحن جنوبی قرار دارد. این سنگاب در دوران قاجاریه حجاری و نصب شده است که بر اساس متن حک شده بر سنگاب، تاریخ آن، سال 1210ق است.

صحن شمالی تکیه از لحاظ الگوی معماری با صحن جنوبی یک تفاوت دارد: وجود اتاق ها و حجره ها در چهار طرف صحن شمالی و یک ایوان شاه نشین در بالاخانه وسط تکیه مشرف به صحن شمالی، سبب تمایز این صحن با صحن جنوبی گردیده که فاقد چنین ویژگیهایی است.

تکیه آغاباشی را می توان جزو تکایای محصور و بسته تخت فولاد به شمار آورد و همین ویژگی باعث شده تا در مقایسه با تکایای باز و بدون حصار تخت فولاد ویژگیهای تاریخی و معماری خویش را بیشتر حفظ نماید و کمتر در معرض دخالتهای طبیعی و انسانی قرار گیرد؛ هر چند تأثیر این عوامل امروزه سبب تغییراتی در بافت معماری این تکیه نیز گردیده است.

منابع:

1- اتینگهاوزن، ریچارد والگ گرابر. ( 1367ش ). هنر و معماری اسلامی، ترجمه یعقوب آژند، تهران: سمت.

2- سعیدیان، مریم. ( 1383ش ). جزوه تاریخ تکیه آغاباشی، موجود در بایگانی واحد دانشنامه تخت فولاد.

3- کیانی، محمد یوسف. ( 1379ش ). معماری ایران در دوره اسلامی، تهران: سمت.

4- همایی، جلال الدین. ( 1381ش ). تاریخ اصفهان ( مجلد ابنیه و عمارات )، به كوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما، چاپ اول.

/ سید احمد عقیلی/

آغا باشی، میرزا سلیمان

تصویر

از خواجه سرایان دستگاه ظلّال سلطان و مردی عارف پیشه و صوفی مسلک و نیک نهاد بوده و نسبت به علماء و مشایخ صوفیه اظهار ارادت می نموده و بخصوص با عرفای پا قلعه محشور و مأنوس بوده است ( مهدوی، 1370، ص52 ). وی سابقاً خدمتگزار ناصرالدّین شاه بوده وبه درخواست ظلّالسلطان به اصفهان و دربار ظلّالسلطان آمده و مدت بیست وپنج سال دراصفهان اقامت داشته است ( روزنامه زاینده رود، سال دوم، ش3، ص2 ).

به نوعی همة اهالی اصفهان و اغلب بزرگان ایران نام نیک آغاباشی را شنیده و خود او را دیده بودند و در زمان حیات خودش، هر یک از حکّام و بزرگان که وارد این شهر میشد، در منزل او مأوی می گرفت و مهمان او میشد ( روزنامه زاینده رود، سال دوم، ش3، ص3 ).

ویلفرید اسپاروی که معلّم بچه های ظلّالسلطان بوده است، به کرّات از قدرت و صلابت آغاباشی سخن به میان آورده است. به عقیدة او: آغاباشی تنها فرد ایرانی بوده که به ظلّالسلطان نزدیک بوده و بر مزاج وی سخت نفوذ داشته است. اسپاروی در کتاب خویش از ثروت عظیم آغاباشی و خواهرزاده جوان جذاب او که شاید وارث ثروت بیکران وی گردد، یاد نموده است ( جابریانصاری، 1378، ص254 ).

از اقدامات و آثار او در اصفهان، بنایی بر سر مزار میرمحمّد اسماعیل خاتون آبادی نعمت الهی* در تخت فولاد جنب تکیه خاتون آبادی است ( مهدوی، 1370، ص52 ).

آغاباشی در زندگی سه مشغله داشته که هر سه را با علاقه دنبال می کرده است: پرورش اسب، کشت گل و جمع آوری متون خطی کهن. وی با اینکه ابداً سواد نداشت، در جمع کتب، رقیب سرسخت دکتر حسین خان آزاد ( م: 1355ق ) پزشک خاص ظلّالسلطان بود که از دانشمندترین مردمان کشور به شمار میآمد ( جابری انصاری، 1378، ص254 ).

آغاباشی ظهرها 1500 نفر و شب ها هشتصد نفر را

اطعام میکرد. وی تعلیم و تربیت و مواظبت فرزندان ظلّال سلطان را که سیزده تا چهارده نفر بودند، بر عهده داشت ( چهلستون، سال سوم، ش138، ص1-2 ).

میرزا سلیمان در شب 21 ذی الحجه 1328ق در باغ نو، داعی حق را لبیک گفت ( روزنامه زاینده رود، سال دوم، ش 3، ص3 ) و در وسط اتاق بزرگی در سمت شمالی تکیهای که خود بانی آن بود، و به نام خود وی ( آغاباشی ) معروف گردید، به خاک سپرده شد.

مرحوم میرزا فتح الله جلالی* از شعرای اصفهان در وفات وی چنین سروده است:

زنده هرکس چو سلیمان به تولای علی است

مالک الملک سرای ابدی و ازلی است

گشت بر تخت لقا همدم بلقیس وصال

اندر آن صرح مقدس که همی لم یزلی ست

محرم اندر حرم قدس شد آغاباشی

و اندرآن محفل، مهمان نبی است و ولی است

اینک این خواجة فرّخ حرم شه مسعود

خواجه باشی حرم خواجه کونین علی است

آری اندر حرم جان جهان دارد جا

هر که او را به جهان طنطنة پاک ولی است

شد مفخم حرم خسرو بی مِثل و مَثل

آنکه ضرب المثل خلق به نیکو مثلی است

املش بود به جان بندگی پیر مغان

وین امل نزد خدا معنی نیکو عملی است

آن تن نازك شد از خاک اگر تیره چه باک

روشنش آینه ذات ز انوار جلی است

الغرض رفت و جلالی پی تاریخش گفت

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

( مصراع آخر روی سنگ حك نشده است ).

منابع:

1- جابری انصاری، میرزاحسن خان. ( 1378ش ). تاریخ اصفهان، تصحیح و اضافات جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل.

2- روزنامه چهلستون، سال سوم، شماره 138.

3- روزنامه زاینده رود، سال دوم، شماره دوم.

4- مهدوی، سیدمصلح الدین. ( 1370ش ). سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان: انجمن کتابخانه های عمومی اصفهان.

/ حمید خلیلیان/

آغا بیبی خانم

سكینه سلطان معروف به آغابی بی خانم فرزند آقامحمدجواد شعرباف اصفهانی و همسر استاد میرزا ابوالقاسم طرب و مادر استاد جلال الدین همایی* بود. ( همایی، 1342، مقدمه، ص144 ).

ولادت بیبی خانم در شانزدهم ربیع الاول 1292ق واقع شد و با خانواده طرب نسبت خویشاوندی داشتند.

بیبی خانم در سال 1310ق به همسری طرب درآمد و به مدت پنج، شش سال در خانواده نزد شوهر خویش به تحصیل پرداخت و سرانجام زنی فاضله از كار درآمد.

مطالعات و تحصیلات بیبی خانم تا آن جا بود كه قرآن و روایات و دعاها و همچنین كتب نظم و نثر فارسی، حتی منشأت و قطعات را به درستی میخواند و معنا میكرد. حساب سیاق و مقدمات صرف و نحو عربی را هم خوب فرا گرفته بود. بیبی با مسائل و احكام شرعی نیز آشنایی داشت؛ به طوری كه مرجع خوبی برای زنان و دختران محله بود. افراد از محله های دور و نزدیك به او رجوع میكردند تا هم احكام شرعی را از او فرا بگیرند و هم در استخاره و آداب شرعی از او مدد بگیرند. این زن فاضله در مدت عمر هشتاد و پنج ساله خود بیش از پانصد تن از زنان و دختران شهر را با سواد ساخت و همچنین به آنها قرآن و احكام اسلامی را یاد داد. ( همان، مقدمه، ص145 ).

بیبی خانم نه تنها فردی عالم و آگاه بود، بلكه انسانی با فضیلت و با تقوا نیز بود و با قرآن كریم و ادعیه های معروف، چون دعاهای صباح، كمیل، سمات، سحر، مجیر، جوشن كبیر و ابوحمزه ثمالی انس بسیار داشت و از بس آن ها را خوانده بود، همه را از حفظ داشت. بیبی مواظبت بسیار بر طاعات و عبادات خود داشت و بر اثر عبادت های طولانی از معنویت و جاذبه ای خاص برخوردار شده بود.

از تربیت شدگان محضر این بانوی فاضله فرزندان وی هستند. این بانو پنج فرزند پسر به ترتیب زیر داشت:

میرزا محمدرضا، معروف به میرزاجان متوفی قبل از سن بلوغ، میرزا عبدالجواد، جلال الدین، ابوالفضل و ابراهیم كه در دوران كودكی كم و بیش نزد مادر درس خواندند و از همین فیض انفاس قدسیهاش استفاده نمودند.

استاد جلال الدین همایی كه خود از تربیت شدگان دامان چنین بانوی فاضله ای است، نزد مادر خواندن قرآن و ادعیه مأثوره و گلستان و غزلیات حافظ را فرا گرفت. این استاد تا جایی پیش رفت كه خود یكی از مفاخر اصفهان و زیبنده لقب علّامه است. او علّامه دهر و صاحب دانش و علوم گوناگون و احاطه اش بر ادب فارسی و عربی، تاریخ، علوم ریاضی، هیأت قدیم، فقه و كلام، فلسفه،

عرفان و برخی فنون دیگر كم مانند بود. تسلط او بر ادب فارسی چنان بود كه وقتی در این باره سخن میگفت شنوندهمیپنداشت كه همه عمر خود را به پژوهش در ادب فارسی گذرانده و مجالی برای پرداختن به مباحث دیگر نداشته است، اما همین كه به قلمرو مباحث فقهی یا كلامی پا مینهاد، شنونده به حیرتی عظیم فرو میرفت؛ زیرا تسلط وی را بر فقه یا كلام كم از تسلطش بر ادب نمیدید.

یكی از نكات جالب زندگی این بانوی متقی این است كه او هرگز از وظایف خانه داری غفلت نداشت. با وجود آن كه هم درس میداد و هم عبادتهای بسیار میكرد هرگز از وظایف شوهرداری و فرزند داری غافل نمیشد. او برای طرب و فرزندانش همسر و مادر خوبی بود. بیبی در سن 37 سالگی همسر خود را از دست داد و عهده دار سرپرستی چهار فرزند یتیم خود شد. این بانوی متقی كه سالیان دراز درگیر فقر مالی و یتیم داری بود، هرگز از فضایل اخلاقی، چون توكل و قناعت و صبر و بردباری دوری نجست. این بانوی فداكار و مهذب در ربع آخر عمر خویش فرصت بسیار یافت تا به عبادات بیشتری بپردازد.

در روزهای جمعه و ایام متبركه سه ماه رجب، شعبان و رمضان و امثال آن بسیار دیده میشد كه در منزل یا مسجد كوچك مجاور منزل، مسجد جلوخان حوزه روحانی تشكیل میداد و جماعتی از زنان نشسته، مسائل دینی را می آموختند و یا قرآن و دعا و زیارتهای مأثوره را با آهنگی گرم و دلنواز شمرده و بلند میخواند و دیگران آهسته تكرار میكردند ( همان، مقدمه، ص148 ).

این زن فاضله و كاردان سرانجام در روز یكشنبه 6 صفر 1377ق / 10 فرودین 1336ش وفات یافت و در تكیه خلیلیان به خاك سپرده شد.

قطعه زیر را استاد همایی، در مرثیه وفات مادر سروده است که بر سنگ لوح مرقد وی حک شده است.

كاش هرگز مرگ مادر را نبینی خود مپرس

تا چه داغی این مصیبت بر دل سوزان نهاد

در گلو راه نفس را آه جان فرسا ببست

از مژه سیل روان را اشك خون پالا گشاد

مادری پاكیزه گوهر داشتم از دست رفت

نخل مهری سایه گستر داشتم از پا فتاد

مادری فرخنده طلعت مریمی عصمت سرشت

خانمی فرخ نژاد و بانویی نیكو نهاد

سال فوت او طلب كردم ز فرزندش سنا

گفت با بانوی جنت همنشین قصر باد

منبع:

1- همایی، جلال الدین. ( 1342ش ). دیوان طرب، چاپ اول، تهران: كتاب فروشی فروغی.

/ حمید خلیلیان/

آقاباباگلی، رضا

رضا، فرزند محمد آقا باباگلی، در سال 1340ش در خانوادهای مذهبی در محلة چهارسوق اصفهان متولد شد. پدرش آهنگری داشت، ولی به مسایل اجتماعی و سیاسی جامعه نیز علاقه مند بود. در ابتدای شكلگیری انقلاب اسلامی بارها به تهران و قم سفر كرد و در حادثة دلخراش مدرسه فیضیه در سال 1342ش حضور داشت. رضا تحت مراقبتهای چنین پدری تربیت یافت ( عصمتی پور، 1384، ص35؛ دوازده امامی، 1379، ص78 ).

وی دوران دبستان و راهنمایی را در مدرسة حمزه اصفهانی و مدرس طی كرد و به دلیل فعالیتهای زیادی كه انجام میداد، به عنوان فردی مبارز شناخته شده بود. بعد از آن وارد هنرستان شد و در رشتة مكانیك ( ماشین افزار ) به تحصیل پرداخت. همزمان با اوجگیری انقلاب اسلامی در راهپیماییها و جلسات مخفی و کارهای نظامی و حساس حضوری چشمگیر یافت. رضا و دوستانش را با رژیم استكبار آشنا و آن ها را هدایت میكرد. وی شخصاً به تكثیر اعلامیه های امام میپرداخت و خانوادهاش را هم به این امر تشویق میكرد و از امكانات و همتعالی پدر در این راه استفاده مینمود ( دوازده امامی، ص79 ).

پس از پیروزی انقلاب به عضویت جهاد سازندگی در آمد تا از این طریق خدمتی به مستضعفان و مناطق محروم كرده باشد. وی پس از دیدن دورة آموزش عمومی پاسداری، با گروهی كه از طرف مسجدشیش اصفهان به كردستان میرفتند، به همراه شهیدان خرازی* و روح الامین* به آن منطقه اعزام شد. حضور او در كردستان دو سال به طول انجامید كه در این مدت واحد آموزش را راه اندازی كرد. سپس به اصفهان آمد و به دلیل داشتن استعداد بالا، با اصرار زیاد مسؤولان در پادگان غدیر ماندگار شد. او با پذیرفتن مسؤولیت واحد تحقیقات نظامی عازم مناطق عملیاتی شد و در سال1362ش به عنوان مسؤول « واحد آموزش تخصصی در قرارگاه كربلا » انتخاب شد. در كنار این

مسؤولیت ها به خدمت در یگانهای دیگر هم میپرداخت و چندین لشكر را زیر نظر داشت و به آن ها رسیدگی میكرد و در عملیات و مأموریتهای متعددی هم حضور داشت؛ از جمله، عملیات نامنظم فتح ( 1 ) كه در این عملیات او و همرزمانش با مقادیر زیادی اسلحه و مهمات تحت فرماندهی شهید آقابابایی* تا عمق 150 كیلومتری منطقه كركوك عراق نفوذ و تأسیسات پالایشگاه كركوك را منهدم كردند و با وجود حضور نیروهای گشتی عراقی به سلامت به ایران بازگشتند ( عصمتی پور، ص37 ).

رضا در سال 1365ش عازم منطقه غرب شد و مسؤولیت سازمان رزم و واحد آموزش نظامی قرارگاه رمضان را بر عهده گرفت ( محمدرضا باباگلی ).

تصویر

وی گاهی مسؤولیت محور عملیات و نیز فرماندهی گروهان رزمی را در حملات به عهده میگرفت. همیشه روی كمی و كاستیهای جبهه حساسیت ویژهای داشت. لذا در هر موردی نقصی میدید، بسرعت دست به ابداع و ابتكار میزد و برای رسیدن به اهداف گاهی به اتاق شنود میرفت تا خود متوجه نقصها باشد و بتواند اقدامی انجام دهد. در یكیاز این جلسات متوجه شد كه تك تیر انداز اهمیت زیادی دارد. بنابراین، تصمیم گرفت كه تعدادی نیروی تك تیرانداز به صورت تخصصی تربیت كند و چند نفر را مأمور كرد كه جزوهای تدوین کنند و در اختیار دوره آموزشی قرار دهند. از آن زمان، این دوره های آموزشی شروع به كاركرد و تك تیراندازها با دقت زیادی كار خود را شروع كردند؛ تا جایی كه گاهی نیروهای دشمن از ترس تك تیراندازها از فرماندهان خود سرپیچی میكردند ( همان، ص52 ).

مسأله دیگر، آموزش آرپی جی هفت بود كه همیشه فرماندهان از بازدهی كم این سلاح گله داشتند، چون برای منهدم كردن یك یا چند دستگاه تانك حدود صد گلوله آرپیجی شلیك میشد. وقتی این مسأله مطرح شد، او به دنبال راه حل رفت و پس از تحقیق و بررسی، به این نتیجه رسید كه باید یك دوره تخصصی برای آموزش این سلاح راه اندازی كنند و جزوهای نیز تدوین شود. قرار شد كه دوره آموزشی در سی جلسه برگزار شود كه این خود مشكلاتی را ایجاد كرد. در ابتدا مربیان زیر بار نمیرفتند كه برای تربیت نیروها حاضر شوند و فرماندهان بیان میكردند مگر یك سلاح آرپیجی چقدر آموزش نیاز دارد كه ما نیروهایمان را برای مدتی در اختیار شما بگذاریم. وی برای اینكه آن ها را راضی به انجام این كار كند، تلاش بسیاری كرد تا دوره آغاز شود. هنگامی كه نیروهای متخصص وارد صحنه شدند، همه انگشت به دهان ماندند و به اهمیت بیشتر كار پیبردند.

مسأله دیگر دستگاه مین كوب بود. اوایل جنگ در مناطق آزاد شده، خبر رسید كه چند نفر از بچه ها روی مین های كشف نشده رفته و شهید شدهاند. در آن زمان رضا در واحد تحقیقات نظامی پادگان غدیر در سمت جانشین واحد بود. لذا جلسهای برگزار كرد تا با بقیه همفكری كنند و راه حلی پیدا شود. در همان جلسه با راهنماییهای رضا به این نتیجه رسیدند كه باید چیزی شبیه به غلتك درست شود كه مقاوم و سنگین باشد تا مینهای ضدتانك را منفجر كند. رضا كه خود در زمینه تراشكاری تجربه داشت، با چند نفر دیگر به سراغ ریختهگرهای زبده اصفهانی رفتند و طرح خود را دادند. چند روز طول كشید تا نقشه طراحی و یكی دو ماه هم صرف ساختن و آزمایش كردنش شد. این دستگاه تحویل منطقه شد و در از بین بردن مین ها مورد استفاده قرار گرفت و الگویی برای دیگر یگانها شد ( همان، ص54 ). آخرین مسؤولیت او معاونت آموزشی قرارگاه رمضان بود ( دوازده امامی، ص78 ).

رضا باباگلی در عملیات كربلای پنج در منطقه شلمچه روز یكم بهمن ماه 1365ش در سن 25سالگی بر اثر اصابت گلوله به پشت سر به شهادت رسید. پیکر آن شهید در گلستان شهدای اصفهان، قطعه بیتالمقدس1، ردیف21، شماره1، به خاك سپرده شد.

ویژگیهای اخلاقی

وی فردی خوش اخلاق، خوش زبان و شوخ طبع، مصمم و با اراده، تیزهوش، ساده پوش و بخشنده بود و از خود گذشتگی خاصی داشت و مسؤولیت ها را به دیگران هم واگذار میكرد تا آن ها هم رشد كنند ( مصاحبه با آقای

محمدرضا باباگلی ). رضا همیشه میگفت: آن گمشدهای كه در انقلاب و تظاهرات دنبالش میگشتم و نصیبم نشد، در جنگ جستجو میكنم و جنگ را رها نمیكنم تا خداوند نصیبم سازد. حتی اگر در جنگ هم نشد، در جبهه های لبنان و فلسطین آن را دنبال میكنم. امیدوارم حضرت حق زیباترین هدایا را - كه شهادت است- به ما ارزانی بدارد ( مصاحبه با مادر شهید ).

از ویژگیهای بارز شهید ایجاد انگیزه در افراد بود. وی هیچ گاه با دستور كسی را وادار به انجام كاری نمیكرد. هنگامی كه وی مسؤولیت آموزشهای تخصصی قرارگاه كربلا را داشت، یكی از كارهایش هماهنگ كردن آموزش بین واحدهای مستقر در جبهه و پشت آن بود. همیشه میگفت: نیرو باید با انگیزه و عشق به جبهه بیاید تا كار خوب صورت بگیرد. به همین دلیل همیشه موفق بود. او همیشه راه های مناسب را برای جذب نیرو پیش میگرفت. در دوران نوجوانی نیز این خصلت را داشت. وی در كنار مسؤولیتهای آموزشی تصمیم گرفت كه در مقر لشكر امام حسین ( ع ) در شهرك دارخوین مسجدی بسازد و خود نیز مشغول شد و با جدیّت ساخت مسجد را با همكاری فرماندهان لشكر دنبال كرد. وی میگفت: یكی از علتهای ساختن این مسجد تكمیل آموزش عقیدتی است.

او در هرجایی كه احساس میكرد كاری هست كه میتواند انجام دهد، فرصت را از دست نمیداد. به عنوان نمونه، زمانی برای تیپ قمر بنیهاشم ( ع ) مشكلات زیادی پیش آمد كه رضا وقت زیادی را صرف نمود و كمكهای فراوانی به فرماندهی آن تیپ كرد و هنگامی كه او به شهادت رسید، بسیاری او را از خودشان میدانستند. وقتی در سال1362ش در دانشگاه شیراز قبول شد، بیآنکه لحظهای تردید داشته باشد، دانشگاه را رها نمود و حضور در جبهه را برگزید و از دانشگاه عشق و ایثار فارغ التحصیل گردید ( دوازده امامی، ص81 ).

فرازی از وصیت نامه شهید:

سخن خود را به كسانی می گویم كه خود را امت امام و مقلد امام میدانند و خود را نسبت به فرامین و رهنمودهای او مسؤول میدانند. به آن ها می گویم كه حرف ها و شعارها زده و گفته شده است، راه از بیراهه مشخص گردیده، راه نور از ظلمت تمیز داده شده و دیگر جای هیچ بهانهای نیست و در یك كلام، حجت بر همگان مشخص و تمام گردیده است. امروز روز عمل است و وارد شدن در میدان بدون شك و شبهه... حرف ها زیاد است؛ فقط یك كلمه و آن اینكه سعی كنیم از این امتحان الهی كه پیش روی ماست، سربلند و پیروز بیرون بیاییم.

منابع:

1- دوازدهامامی، سیدمحسن. ( 1379ش ). فرهنگنامه، زندگینامه سرداران شهید استان اصفهان، اصفهان: اداره کل تحقیق و پژوهش بنیاد شهید اصفهان.

2- زندگی نامه ارسالی از طرف خانواده شهید.

3- عصمتی پور، محمد حسین. ( 1384ش ). سرو قامتان جاودانه، تهران: معاونت آموزش و نیروی انسانی ستاد مشترک سپاه.

4- مریم جان نثاری: مصاحبه با مادر شهید.

5- مصاحبه با آقای محمدرضا باباگلی، 30/ 8/ 1388.

/ اصغر منتظرالقائم/

آقابابایی، حجت الله

تصویر

حجت الله، فرزند حاج محمداسماعیل آقابابایی، در 20 خرداد 1342ش در اصفهان و در خانوادهای متدین و مذهبی متولد شد. از سن شش سالگی مشغول به تحصیل شد. در تابستان ها و اوقات فراغت در رشته تأسیسات به کار آموزی میپرداخت. وی از روحیة مذهبی بالایی برخوردار بود و پیوسته در جلسات مذهبی و قرآنی شركت میكرد و وقت زیادی را صرف مطالعة كتاب در این زمینه مینمود.

حجتالله تحصیلات خود را در رشتة مكانیك اتومبیلهای سبك بنزینی و دیزلی ادامه داد. با اوج گرفتن نهضت انقلاب اسلامی، تحصیل را رها كرد و وارد فعالیتهای مبارزاتی علیه رژیم پهلوی گردید و به طور مستمر در تظاهرات و راهپیماییها در كنار دیگر جوانان مبارز و انقلابی حضور داشت.

با آغاز جنگ تحمیلی عازم جبهه شد و در نبردهای

متعدد، ازجمله: فرماندهی كل قوا، ثامنالائمه، حصر آبادان، طریقالقدس، فتحالمبین، بیتالمقدس، رمضان، والفجرهای1، 2، 4، 6 و 8 ، خیبر و بدر حضور داشت و چندین بار مجروح شد. وی با آنكه جانباز 45٪ بود، جهاد و مبارزه را رها نكرد و سرانجام در منطقة فاو منطقة عملیاتی والفجر 8 ، بر اثر اصابت مستقیم تیر تركش به قلبش به شهادت رسید و در گلستان شهدای اصفهان، قطعة محرم4، ردیف1، شمارة9 به خاك سپرده شد ( خانواده شهید ).

فرازی از وصیت نامه شهید:

... ای مردم، راه حق را پیشه خود قرار داده و زیاد به یاد خدا باشید. چنانچه قرآن كریم میفرماید: « هركس از یاد من بیرون رود، زندگی را بر او تنگ میكنم ». بكوشیم كاری كنیم كه خداوند همیشه از ما راضی باشد. پیامی به دوستان و هموطنان عزیز كه سعی كنید وحدت بین خود و وحدت كلمه را حفظ كنید. در نماز جمعه ها و در نماز جماعتها و دعاهای كمیل شركت نمایید. امام را تنها نگذارید و تمام فرمانهایش را از جان و دل قبول نمایید.

منبع:

1- زندگی نامه ارسالی از طرف خانواده شهید.

/ مریم جان نثاری/

آقابابایی، اکبر

تصویر

اکبر، فرزند حسینعلی به سال 1340 ش در خانوادهای متدین و مستضعف در اصفهان به دنیا آمد. بنا به گفته پدر و مادرش، با تولد او درهای رحمت و برکت بر روی خانوادهاش گشوده شد.

همزمان با ورود به دبستان، در جلسات قرآنی که در خانه شهید مهدی نمازی زاده تشکیل میشد، شرکت میكرد. وی همواره شکلگیری شخصیت دینی و موفقیتهای معنوی خود را مدیون حضور در همین جلسات قرآنی می دانست.

اكبر از دوران كودكی در كنار تحصیل مشغول به كار شد و از جمله به شغل پر مشقّت سنگبری پرداخت. کار و فعالیت در کنار تحصیل، فولاد وجود او را برای تحمل سختیهای طاقت فرسای آینده، آبدیدهتر می نمود.

در سالهای اوج گیری انقلاب اسلامی، فعالیتهای سیاسی و فرهنگی خود را از دبیرستان صارمیه اصفهان شروع کرد و در تظاهرات، پخش اعلامیه و حرکتهای دانشآموزی، حضور پررنگی داشت ( منتظرالقائم، 1385، ص63 ). در سالهای1356 و 1357ش، با حضور در تشکیلات مخفی، در فعالیتهای گوناگونی علیه رژیم پهلوی شرکت داشت ( عاکف، 1384، ص 5-6 ).

در اولین روزهای پیروزی انقلاب اسلامی به کمیته دفاع شهری که اساس سپاه اصفهان از آن شکل گرفت، پیوست و به عضویت سپاه پاسداران درآمد. همزمان با شکلگیری پادگان پانزده خرداد، پس از گذراندن دوره های کوتاه مدت، با عزمی جزم و همتی بلند، در بخش تاکتیک و سلاح، کار مربیگری را نیز آغاز نمود ( همانجا ).

در سال 1358ش به دنبال غائله کردستان به همراه یک گردان تازه نفس، راهی آن خطه شد و با به عهده گرفتن مسؤولیت عملیات در سپاه سنندج، خدمات شایانی در راه پاکسازی این شهر از لوث وجود ضد انقلاب انجام داد. این اقدامات آغازی برای ماندگار شدن او در این استان محروم و مصیبت زده گردید، ولی مانع حضور او در جبهه های جنوب نشد.

وی از طریق ارتباطی که با نیروهای اطلاعات عملیات لشکر چهارده امام حسین ( ع ) داشت، هنگامی که در منطقه جنوب، عملیات میشد، خود را به جنوب میرساند و پس از اتمام عملیات بسرعت به کردستان باز میگشت ( اصغر منتظرالقائم ).

درسال1362ش فرماندهی عملیاتهای ناحیه شمال غرب كشور و کردستان به او محول شد. وی در این مدت در بیش از 35 عملیات پاکسازی غرب كشور، از جمله پاكسازی شهرهای دیوان دره و سقز، جاده كامیاران سنندج و پاكسازی محورهای بهنک حضور داشت. او در این راستا رنج ها و مصیبتهای بسیاری دید که جز با مدد گرفتن از نیروی ایمان و معنویت و شجاعت و دلاوری

بینظیر، از عهده تحمل آن ها بر نمیآمد ( بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان: زندگی نامه شهید آقابابایی ).

در سال 1365ش به فرماندهی واحد عملیات برون مرزی سپاه منصوب گردید. به این ترتیب، در طراحی و هدایت تمام عملیاتهای داخل خاك عراق به صورتی فعال و تأثیرگذار حضور داشت؛ از جمله می توان به عملیات افتخارآفرین فتح ( 1 ) اشاره کرد که پس از دو ماه و نیم تلاش شبانه روزی، با نفوذ به عمق150 کیلومتری خاک عراق در شهر کرکوک و با انهدام مراکز نظامی و پالایشگاه این شهر، ضربه سهمگینی بر پیکرة رژیم بعثی وارد شد. این عملیات فرماندهان بعثی را گیج كرده بود، آن ها فکر میکردند حمله هوایی به آن ها شده، در حالیکه این شهید آقابابایی بود که تدارکات این عملیات را با 3000 بار قاطر به نزدیک منطقه برد و عملیات افتخار آفرین فتح ( 1 ) را در تاریخ جنگهای جهان به نام خود به ثبت رسانید ( مجله طراوت، ش20، ص70 ).در همان زمان با حفظ سمت، برای مدت کوتاهی مسؤولیت عملیات قرارگاه حمزه سید الشهداء را نیز برعهده داشت و پس از آن فرماندهی تیپ 110 شهید بروجردی را بر عهده گرفت. از این طریق در بیشتر عملیات غرب و جنوب کشور، از جمله والفجر9، حضوری فعال داشت. در کردستان یک بار بالگرد حامل وی سقوط کرد و با انبوهی از بار مهمات جنگی شش بار بر زمین غلطید و حاج اکبر و همراهانش به شیوه معجزه آسایی نجات یافتند. این اراده الهی بود که باید این مجاهد اسلام برای امور مهمتر و سختتر زنده میماند. وی در عملیات کربلای پنج در شلمچه به شدت شیمیایی شد.

در فاصله سالهای 1366ش تا 1368ش به سمت فرماندهی تیپ الغدیر و سپاه ناحیه یزد منصوب گردید و پس از آن در سال 1369ش به عنوان جانشین فرماندهی لشکر چهارده امام حسین ( ع ) منصوب شد. وی در سال 1370ش در رشته علوم سیاسی در دانشگاه اصفهان پذیرفته شد و همزمان با مسؤولیتهای نظامی 90 واحد درسی را در این رشته گذرانید ( اصغر منتظرالقائم ).

در سال 1372ش به دلیل داشتن تجارب بسیار ارزشمندی که در دوران جنگ به دست آورده بود، به عنوان معاونت عملیات نیروی قدس منصوب گردید. او در این سمت، دستاوردهای عمده و بی نظیری را به یادگار گذاشت؛ از جمله:

1- تداوم سازماندهی و آموزش نیروهای حزب الله لبنان؛

2- همراهی و كمكهای عملیاتگوناگون به مردم مظلوم بوسنی و هرزگوین علیه صربها؛

3- طراحی چندین عملیات برای جلوگیری از پیشروی گروهک طالبان در افغانستان؛

4- تهیه طرحهایی مهم و استراتژیک برای مقابله با تجاوزات نظامی احتمالی ایالات متحده آمریکا علیه انقلاب اسلامی ( عاکف، 1384ش، ص7 9 ).

از ویژگیهای بارز اخلاقی و اعتقادی وی زهد و تقوا و عبادت شبانه، عشق به ولایت اهل بیت - علیهم السلام- مردم داری، تواضع و ایثار، بردباری، شجاعت و دلاوری و بزرگواری روح را میتوان نام برد و همچنین قدرت بالای فرماندهی و مدیریت در شرایط بحرانی، توجه به معیشت کارکنان زیردست و نوآوری در کارها، از جمله ویژگیهای شخصیتی او بود ( دانشکده افسری سپاه: جزوه فخر سرداران، ص13-5 ) ورزش و تمرین و مانور نظامی و آموزش اسب سواری کار همیشگیاش بود.

عشق و علاقه وافرش به امام خمینی ( ره ) سبب شد تا عقد ازدواج وی توسط ایشان جاری گردد و همیشه میگفت امام سه مرتبه فرمودند: « بروید با هم مهربان باشید » و این سخن پیشوای خود را همیشه در زندگی خانوادگی همراه داشت.

روزی در محل کار خود، در دفتر گروه الهیات دانشکده ادبیات دانشگاه اصفهان نشسته بودم که آقابابایی سر رسید. پس از احوالپرسی به او گفتم: حاجی، دانشگاه میخواهد یک مسجد و مجموعه فرهنگی نزدیک خوابگاه بسازد. او فوراً استقبال کرد و گفت حسابی باز کنید تا وجوهی را به آن بریزم و در مراجعه بعدی كه به گروه داشت، فیش دو میلیونی را که به حساب ریخته بود، به من داد ( خاطره اصغر منتظرالقائم ).

او که در طول دوران جنگ، در بیش از شصت عملیات شرکت كرده بود، سرانجام با داشتن افتخار هفتاد درصد جانبازی، در سحرگاه چهارمین روز از شهریور ماه 1375ش به خاطر از کار افتادن کبد و برخی عوارض دیگر ناشی از مجروحیت شیمیایی، به فیض شهادت نایل گردید و پیکر پاک این شهید بزرگوار در قطعه محرم گلستان شهدای اصفهان، به خاک سپرده شد.

آیتالله شیخ حسین مظاهری پس از شهادت حاج اكبر آقابابایی چنین بیان كرده است: سردار شهید آقابابایی که دوران سختی را در جهاد و مبارزه گذرانید و اینک در محضر اولیای خدا آرام گرفته است، به همه ما درس خلوص و ایثار و مقاومت در راه عقیده و آرمان های

اسلامی داد ( عاکف، 1384ش، ص30 ).

همچنین حجتالاسلام شیخ احمد سالک، نخستین فرمانده سپاه اصفهان در مورد وی چنین گفته است: شهید حاج علی اکبر آقابابایی اسوة صداقت و وفای به عهد بود. او در محراب، مرد ذکر و در رسیدگی به محرومان و مستضعفان، مرد عمل و در مقابله با كفر و شرك و نفاق، مرد میدان و مبارزه بود ( همان، ص31 ).

فرازی از وصیتنامه شهید:

« عزیزانم، بدانید که دفاع از ولایت فقیه و مقام معظم رهبری، حضرت آیتالله العظمی خامنهای، دفاع از علی ( ع ) و فرزندان اوست و این محقق نمیشود جز با تلاشی صادقانه در اجرای اوامر بر حق ایشان. عزیزانم، بدانید که دشمنان قسم خورده انقلاب وقتی مأیوس میشوند که بدانند شما مردانه در پشت سر رهبر و قائد خود ایستادهاید و از او پیروی می کنید. »

منابع:

1- خسروی، فریدون. ( 1378ش ). سوز، اصفهان: لشکر 14 امام حسین ( ع )، چاپ اول.

2- دانشكده افسری سپاه؛ علوم نظامی. ( بیتا ). فخر سرداران؛ یادنامه سردار شهید حاج علی اكبر آقابابایی، چاپ نمایندگی ولی فقیه در نیروی قدس سپاه پاسداران.

3- عاکف، سعید. ( 1384ش ). سرو قامتان جاودانه، تهران: معاونت آموزش و نیروی انسانی ستاد مشترک سپاه.

4- منتظرالقائم، اصغر. ( 1385ش ). بزمگاه دلبران، اصفهان: کانون پژوهش.

5- نشریه طراوت. ( 1383ش ). شماره بیستم، 30 مرداد.

/ اصغر منتظرالقائم/

آقا جمال، خوانسارى ( خوانساری )

عالم محقّق، مدقّق، حكیم متكلم و فقیهِ جلیل القدر صاحب آثار ارزشمند و ماندگار، آقا جمال الدین محمّد، فرزند علّامه محقّق آقا حسین خوانسارى اصفهانى* است. پدر او علامه آقا حسین، مشهور به محقق خوانسارى و مادر بزرگوارش، خواهر محقق سبزوارى بوده است. آقاجمال در چنین خانوادة شناخته به تقوا و اجتهاد و اخلاق به دنیا آمد ودر سایه پربار پدر و داییِ دانشمندِ خود محقق سبزوارى بالید. از تاریخ تولد وی آگاهی نداریم. آقا حسین و آقا جمال اصلا خوانسارى بوده و در اصفهان سكونت داشتهاند و بزرگترین حوزه هاى درسى این دارالعلم متعلق به آن ها بوده است.

اساتید

وی از اساتید فراوانى بهره برده است، اما در كتابهاى شرح حال نگارى، تنها پدرش، آقا حسین خوانسارى، و دایىاش، محقق سبزوارى را به عنوان دو استاد وى یاد كردهاند.

وی، یكى از علماى نامى و دانشمندان معروف جامعة شیعه است، كه در نشر معارف حقه و ترویج مذهب تشیع قدمهاى بزرگى برداشته است. او خدمات برجستة بسیار درخشانى را انجام داده و آثار گرانبهاى جاودانى از خود به جای گذاشته است.

آن بزرگوار بعد از پدر خود، استاد الكل فى الكل عند الكل، آقا حسین خوانسارى، بساط تدریس را در اصفهان - كه مركز تعلیمات علوم دینى در ایران در آن دوره به شمار مىرفت- گسترد و به تربیت اهل علم همت نمود و چون جامع معقول و منقول بود، به تدریس هر دو قسمت پرداخت.

سلاطین صفویه، به وى و پدرش ارادت تامه داشته اند و مقام علمی وی را میستوده اند و از كمالات وی بسیار بهرهمند میشده اند؛ از جمله چون آقا جمال علاوه بر دارا بودن مقام بلند پایه و ارجمند فضل و كمال، دارای نثری شیوا و تقریر و بیان بسیار فصیح به زبان شیرین فارسى بوده است؛ سلاطین معاصر از وى درخواست نمودهاند، چند كتاب مهم را از زبان عربى به فارسى ترجمه یا شرح نماید؛ وى نیز اجابت فرموده و به انجام این امر پرداخته است.

كلمات علما در وصف آقا جمال

شیخ حر عاملى ( ره ) در تذكرة المتبحرین گفته:

« المولى الجلیل جمال الدّین بن الحسین بن جمال الدین محمد الخونسارى عالم فاضل حكیم محقّق مدقّق معاصر له مؤلّفات ».

شیخ فرج الله حویزى ( ره ) در ایجازالمقال مىنویسد:

« المولى الجلیل جمال الدین بن الحسین بن جمال الدین محمد الخونسارى ممدوح حكیم محقّق له مؤلّفات ».

نصرآبادى در تذكرة خود نسبت به آقا جمال چنین نوشته است:

آقا جمال كه: الولد سرّ ابیه درباره ایشان صادق است، به مدرسة مذكور هر روز مى آیند و طالب علمان آن مدرسه و سایر مدارس مستفید مىشوند و آن جناب گاهى بعد از مباحثه به ترتیب رباعى حقایق بنیان مشغولند ( نصرآبادی، ص152 ).

شیخ محمد على حزین در رسالة سوانح عمرى خود، ضمن ذكر علماى اصفهان در آن زمان نسبت به آقا جمال خوانسارى نوشته است:

« و از افاضل روزگار در آن بلده مرحوم مغفور آقا جمال الدین محمد خوانسارى، ولد اكبر علامه آقا حسین - طاب ثراه - بود و از غایت اشتهار بى نیاز از توصیف است. فقیر اگر چه به سعادت استفاده از ایشان نرسیدهام، لیكن مكرر شرف حضور مجلس ایشان دریافته. در سن كهولت به اصفهان رحلت نمود و در جوار والد خود مدفون گردید، روزگارى به افاده و عزت و احتشام گذرانیده، به غایت مقدس و حمیده خصال بود » ( حزین، ص26 ).

فاضل كشمیرى در نجومالسماء فى تراجم العلماء گفته:

« جمال المحققین، مولانا آقا جمال الدین بن آقا حسین بن جمال الدین محمد الخونسارى، از محققین زمانه و مدقّقین یگانه بود. فضایل جمال و كمال علمش بر السنة جمهور و در كتب رجالیّه مسطور است.

بالجمله، جناب او مرجع علما و فضلا و ملجأ و ملاذ خاصّ و عامّ بود. تكمیل علوم و فنون از حضرت والد ماجد خود، علامه آقا حسین خونسارى، و از آخوند ملا محمد تقى مجلسى -رضوانالله علیهما- فرموده و به اقصاى مراتب اجتهاد و اعلاى مدارج صلاح و سداد فائز شد و همواره به درس و افاده اشتغال داشت ( كشمیری، ص210-211 ).

بقیة كلمات علما دربارة آقاجمال خوانساری را در كتاب « دانشمندان خوانسار » ( ص185 - 257 ) به تفصیل ذكر كردهایم.

خاندان آقا جمال

از این خاندان، افراد ذیل در كتابهاى تراجم، شرح حال، كتابشناسى و فهارس یاد شدهاند كه به اختصار اسامى آنان را ذكر مىكنیم:

مقام علمى و اجتماعى آقا جمال خوانسارى

فاضل اردبیلى در حیات آقا جمال كلماتى در وصف ایشان دارد كه مقام علمى و تقواى او را بر همگان روشن مىكند: « جمالالدین محمد... الخوانسارى، جلیل القدر، عظیم المنزلة، رفیع الشأن، ثقة، ثبت، عین، صدوق، عارف بالاخبار، والفقه والاصول والكلام والحكمة، له تألیفات... مدّ الله تعالى ظلّه العالى وصانه وأبقاه » ( اردبیلی، ج1، ص164 ).و نیز از نظر اجتماعى و علمى، آقا جمال همسنگ علامه مجلسى به حساب مىآمده است و این مسأله از كتابت مقدمه جامع الرواة كه به امر شاه سلیمان صفوى نوشته شده، به خوبى هویدا است. آقا جمال خوانسارى بعد از علامه مجلسى، سرآمد علماى عصر خود بوده است.

سید محمد جاپلقى مىنویسد: « ... و له كتب كثیرة منها حاشیة على الروضة البهیة، ولعمرى انه لم یكتب مثله فى تعلیقات الروضة، فان تعلیقاته من الفضلاء الأجلّة كثیرة، فإنّه أحسن من الكل بیاناً للعبارة والاستدلال على المطالب الفقهیه و اطلاعاً على أقوال العلماء والاجلّة وتفریعاً على الاصول والقواعد الكلیّة من الاصولیة والفقهیة، فهو من الكتب الفقهیه المعتبرة ».

همو در وصف حاشیه بر شرح مختصر الاصول عضدى مىنویسد: « ... مشتمل على تحقیقات لم یسبق إلیها احد مهذّب منقّح حقیق أن یكتب بالنور على صفحات و جنات الحور، و هذا الشیخ معروف بالتحقیق و تنقیح المطالب و الصواب فى المسائل وقلّة الخطا والزلل، كثیر الاشتغال بالتصنیف والتألیف والتدریس ».

و در پایان اقرار میكند كه آقا جمال خوانساری در عصر خود بیهمتاست: « قال السید الاستاذ فى مجلس المباحثة فى مقام الوعظ والنصیحة للفضلاء المشتغلین عنده أتزعمون انه لیس فى هذا الزمان مثل آقا جمال فى الفهم والفطانة وقوة النظر وحسن التحریر والذكاوة، لا فى هذا الزمان موجود مثله فى الفهم والذكاوة، وانتم مثله فى الفهم، نعم لستم مثله فى الاشتغال » ( جاپلقی بروجردی، ص54-55 ).

صاحب روضات الجنات نیز در ستایش آقا جمال خوانسارى چنین نوشته است:

« الآقا جمال الدین بن الفاضل المحقق الآقا حسین بن جمال الدین محمد الخوانسارى الاصل اصفهانى المسكن والمنشأ والمدفن والخاتمة.

كان فاضلا ملیّاً وعالماً محلیاً ومجتهداً اصولیاً ومتكلماً حكمیاً، ومدققاً مستقیماً ولد فی حجر العلم وربی فی كنفه و جواره، واُوتی من زهره و انواره، وجلس فی صدر مجلسه كالبدر فی كبد السماء، و اقتبس من ضوء مدرسه كل مقتبس من الاصولیین و الحكماء. إلیه انتهت ریاسة التدریس فی زمانه الاسعد باصفهان، و من بركات انفاسه المسعودة استسعدت جملة فضلائها الأعیان، ونبلاء ذلک الزمان، و كان رحمة الله تعالی علیه فی غایة ظرافة الطبع، وشرافة النبع، وملاحة الوضع، و لطافة الصنع، وصباحة الوجه، وجلالة القدر، وفساحة الصدر، ومتانة الرأی، وعظمة المنزلة والفضل والشأن، وكان هو واخوه الاقا رضی الدین محمد التالی تلوه ایضاً فی جملة من الفضائل والفواضل ابنی اخت سمیّنا العلامة السبزواری بل المتلمذین عنده و عند والدهما المحقق الخوانساری الاتی ترجمته إن شاء الله.

ولهما الروایة ایضاً عنه، وعن غیره من فضلاء ذلک الوقت، ولم یزد صاحب « الامل » فی وصفه بعد ترجمة له فی باب الجیم علی ان قال: المولی الجلیل جمال الدین بن الحسین بن جمال الدین محمد الخوانساری عالم فاضل حكیم محقق مدقق معاصر له مؤلفات. انتهی.

وقال صاحب « جامع الرواة » المعاصر له ایضاً: جمال الدین محمد بن الحسین بن جمال الدین الخوانساری جلیل القدر عظیم المنزلة رفیع الشأن ثقة ثبت عین صدوق عارف بالاخبار والفقه والاصول والحكمة . له تألیفات منها « شرح مفتاح الفلاح » وحاشیة علی شرح مختصر الاصول وعلی حاشیة الفاضل المولی میرزا جان علیه، وحاشیة علی الحاشیة الفاضل الزكی الخفری، وله تعلیقات علی تهذیب الحدیث و من لا یحضره الفقیه و « شرح اللمعة » و « الشرایع » و « الشفاء » و « شرح الإشارات » و غیرها مدّ الله تعالی ظلّه العالی وصانه وابقاه.

اقول: وحاشیة شرح مختصره المذكور كبیر جدّآ فی عدّة مجلّدات مشحونة بما لا مزید علیه من التدقیقات والتحقیقات الاصولیة بل الفقهیة والكلامیة منه و من غیره، و كذلک تعلیقاته اللطیفة علی شرح اللمعة فانه ایضاً كتاب كبیر مدون فی الفقه الاستدلالی ینیف علی سبعین الف بیت، و مجلدة طهارته فی نحو من عشرین الف بیت مع تمام استدلال، وله ایضاً شرح فارسی مبسوط فی مجلدتین علی الغرر و الدرر كتبه باشارة سلطان عصره، و رسالة فی شرح حدیث البساط، واخری فی النیة ، و رسالة جلیلة فی صلاة الجمعة كما اشار الیه فی ترجمة جدنا السید ابی القاسم جعفر بن حسین الموسوی الخوانساری الی غیر ذلک من الحواشی و الرسائل واجوبة المسائل.

ویروی من لطائف طبعه المقدس ایضاً شیء كثیر بالنسبة الی الخواص والعوام بحیث لا یتحمّلها أمثال هذه العجالة . فلیراجع المحاول إیّاها الی كتب التواریخ الفارسیة التی كتبت فی ذلک الزمان.

و كان بینه و بین سمّینا المجلسی قلیل الكام هو دأب اغلب المتعاصرین، وكذلک بینه وبین المدقق الشروانی صاحب حاشیة « المعالم » كما افید » ( خوانساری، ج2، ص214-215 ).

و نیز خاتون آبادى در ملحقات وقایع السنین والأعوام، درباره عظمت و جایگاه آقا جمال گزارش مىدهد كه: « مسكون شدن مدرسه جدیده سلطانى كه واقع شده است در جنب چهارباغ اصفهان، در جمعه دهم شهر رجب المرجب سنه هزار و یكصد و بیست و دو [ : 1122 ق ] [ و در آن روز در مدرسه مباركه مذكوره حسب الامر پادشاه مجمعى منعقد شد از اُمرا و ارباب منصب و علما و اعلام و مدرسین و پیشنمازان و طلبه مدرسه و جمعى از طلبه، و در آن روز مدرس مدرسه مذكوره... و از آداب او تكلیف فرمود آقا جمال را كه شروع نماید و او شروع نمود. و تا این زمان در دولت صفویه چنین مجمعى منعقد نشده بود.

... و همین جا نویسنده مرقوم پیرامون نشستى كه شاه به منظور رفع اختلاف در تعیین روز ولادت حضرت امیرالمؤمنین – علیهالسلام - با حضور قریب هشتاد نفر از علما تشكیل داده، شرحى نوشته است و نام شریف مرحوم آقا جمال را همچنان مقدم بر همه آورده و تاریخ آن نشست را شنبه یازدهم شهر رجب [ سال 1122 ق ] [ نوشته است » ( خاتونآبادی، ص561 ).

حاج مولى هادى سبزوارى، حكیم و فیلسوف و صاحب كتاب معروف شرح منظومه در وصف آقا جمال خوانسارى در مقدمه حاشیه جمالیّه بر حاشیه آقا جمال ردّى نوشته است با وجودى كه از بى فروغى دانش و ركود علم و بى رونقى حوزه هاى علمیه شكوه دارد، و از اینكه فضیلت و بزرگوارى چندان ذوقى ندارد، مقام بلند علمى آقا جمال خوانسارى و جایگاه فقاهت و اندیشه او را اینگونه مىستاید:

« و بعد فالمحتاج الى رحمة الله البارى الهادى ابن

المهدى السبزوارى حشرهما الله تعالى مع الائمة الأخیار الهداة الأبرار یقول:

إنّ علم الكلام فی هذه الأیام وان كان مطموس الاعلام مقلوع الخیام ثلیل العرش قلیل الأرش لم یبق من آثاره إلا یباب دار، بل جلامد قفار، فانّ أكثر أبناء الزمان قد فزعوا عن الحق إلی الأباطیل وعكفوا علی الزخارف والتماثیل، غایات حركاتهم واهیة وعمیّة ، اغراض طلباتهم وانیة ... ولما كان جمع من الاخوان وزمرة من الخلان یقرؤون عندی الحاشیة الجلیلة التی علقها علی الحاشیة الخفریة ، العالم العامل الفاضل الكامل الحبر العلامة ، زبدة المتكلمین نخبة الفقهاء و المجتهدین، جمال الدین الخوانساری، ابن العلامة الافخم الحبر الاعظم الذی هو للافاضل والاماثل فخر وزین ذی الریاستین آقا حسین نوّر الله جمالهما وبهج الله بالهما، علّقتُ علیها أوان المباحثة ما سنح بخاطری الفاتر وفكریالقاصر، عصمنا الله من الزلل و آمننا من الخطا والخطل بمحمد وآله خیر من شربوا صوب الغمام ( علیهم الصلاة والسلام ) ما غرد العنادل و سجع فی الآصال الحمام » ( استادی، ص249-250 ).

نفوذ آقا جمال خوانسارى در دربار صفوى

علامه مجلسى ( م: 1110ق ) در سال 1098ق به شیخ الاسلامى اصفهان منصوب شده و آقا حسین خوانسارى، پدر آقا جمال نیز در همین سال به وفات رسیده است. اگر چه در سالهاى قبل از وفات آقا حسین در روند سال شمارى آن سالها، اشارهاى به شیخ الاسلامى آقا حسین خوانسارى نشده است، لكن از علماى پر نفوذ و برجسته این دوران، خوانسارى است. وی به دلیل گرایش اندیشهاى و حضور چشمگیر در عرصة سیاسى و اجتماعى، نفوذ درخور توجهی در دولتمردان صفوى، از شاه سلیمان تا شاه سلطان حسین صفوى داشته است، كه در گزارش خاتون آبادى درباره بنا نهادن و افتتاح مدرسه سلطانى، نام آقا جمال و نقش او در مراسم افتتاحیه آن اظهر من الشمس است: « ... در وقت شروع به جهت رعایت آداب عالى حضرت، مجتهد الزمان ( میر محمد باقر ) تكلیف كردند علامة العلمایى آقا جمال را تا اولا ایشان شروع نمودند » ( خاتون آبادی، ص550 ).

و نیز نظر آقا جمال خوانسارى درباره تاریخ قطعى روز ولادت امام على ( ع ) در سیزده رجب و... گویاى نفوذ ایشان در دربار صفوى است، كما اینكه شاه سلطان حسین براى پذیرش منصب شیخ الاسلامى میر محمد باقر، از آقا جمال خوانسارى كمك مىطلبد، و... كه جایگاه آقا جمال و نفوذ او را در دربار صفوى مىرساند.

همكارى آقا جمال با دربار صفوى از تألیفات و ترجمه هاى ایشان به خوبى روشن مىشود، چرا كه از بیست عنوان كتاب موجود آقا جمال خوانسارى، دوازده عنوان از آن ها به درخواست شاهان صفوى بوده است، كه فهرست آن ها را ذكر میكنیم:

همان طور كه ملاحظه میشود، اكثر تألیفات و ترجمه هاى آقا جمال خوانسارى به درخواست شاهان صفوى تألیف شده، كه این نشان دهندة ارتباط و همكارى آقا جمال با آنهاست.

شاگردان و صاحبان اجازه از آقاجمال خوانسارى

آقا جمال داراى كرسى درسى عظیم دانش گسترى بوده است و بسیارى از دانشوران بزرگ عصر، از حوزة درسى او بهره بردهاند. صاحب روضات در شرح حال او مىنویسد: « و اقتبس من ضوء مدرسه كل مقتبس من الاصولیین والحكماء. إلیه انتهت ریاسة التدریس فى زمانه الأسعد باصفهان، و من بركات انفاسه المسعودة استسعدت جملة فضلائها الاعیان، و نبلاء ذلک الزمان » ( خوانساری، ج2، ص214 ).

پیش از این، در كتاب دانشمندان خوانسار، ( حسینی یزدی، 233-257 ) شاگردان و راویانِ آقا جمال را به تفصیل شناساندهایم. اكنون به فهرست نام آن ها بسنده مىكنیم:

محمد خاتون آبادى؛ 10. امیر محمد ابراهیم قزوینى؛ 11. محمد اكمل بهبهانى ( پدر علامه وحید بهبهانى ) 12. محمد تقى طبسى؛ 13. محمد حسین خاتون آبادى؛ 14. حكیم محمد حسین مازندرانى؛ 15. محمد حسین گیلانى؛ 16. محمد زمان بن كلبعلى تبریزى؛ 17. امیر محمد صالح قزوینى؛ 18. محمد كاظم تویسركانى؛ 19. سید محمد مهدى قزوینى؛ 20. محمد هادى سبزوارى ( فرزند محقق سبزوارى )؛ 21. سید نعمت الله جزائرى؛ 22. شیخ یوسف بحرانى.

برخى از افراد یاد شده در منابع به اشتباه جزو شاگردان و مجازان شمرده شدهاند، مثل شیخ یوسف بحرانى كه در دائرةالمعارفالاسلامیة الكبرى ( ج1، ص 266-327 ) آقا جمال را از مشایخ روایت شیخ یوسف بحرانى دانسته و ارجاع به لؤلؤة البحرین، ( ص9 ) دادهاند، و حال آنكه در لؤلؤة البحرین ( همانجا ) تصریح مىكند كه شیخ یوسف بحرانى صاحب حدائق به واسطه ملا رفیعا از آقا جمال خوانسارى نقل روایت كرده است ( ر. ك: حافظیان: مجلة علوم حدیث، ش11، ص124-156 ).

از نوشته صاحب مكارم الآثار، مرحوم آقا میرزا ابوالمعالى كرباسى اصفهانى ( 1247-1315ق ) در رسالهاى كه پیرامون احوال و آثار آقا حسین خوانسارى نوشته است، به نسخهاى از كتاب مشارق الشموس او اشاره كرده و شرحى را كه از خط وى نقل شده، آورده است. از این نوشته دانسته مىشود كه مرحوم آقا جمال مشارق را نزد پدر گرامى خوانده و پدر با مدح و تمجید فراوان، اجازه روایت مشارق و دیگر كتب نقلیه و عقلیه را كه نزد پدر تلمذ كرده، به او عطا نموده، و وعده نوشتن اجازه نامه مفصل جداگانهاى را هم داده است.

متن دستخط مرحوم معلم حبیب آبادى در نخستین دو گفتار علامه روضاتى ( مد ظله العالى )، ( ص32 ) موجود است، و نیز فاضل محترم و دوست همكارم، جناب آقاى حافظیان-زید عزّه- آن را در مجله علوم حدیث، ( ش 11، ص 133 ) ( ویژه نامه كنگره خاندان خوانسارى ) نقل كرده است، و ما نیز عین اجازه را به نقل از دستخط معلم حبیب آبادى در اینجا نقل مىكنیم، چرا كه در چندین كلمه با هم تفاوت دارند.و نیز این اجازه ضمن رسالة فى احوال الفاضل الخوانسارى، تألیف ابوالمعالى الكلباسى موجود است، كه در مجله علوم حدیث، ( ش 11، ص 38 -62 ) توسط فاضل مدقّق، حجت الاسلام والمسلمین على اوسط ناطقى-زید عزّه- تصحیح شده است و در مقدمه تصحیح یادآور شدهاند كه نسخه خطى رسالة فى احوال الفاضل الخوانسارى مشحون از غلط و تصحیف است، لذا ما اجازه آقا حسین خوانسارى به فرزندش را از روى خط مرحوم معلم حبیبآبادى در اینجا مىآوریم:

« وبعد، فقد اتفقت مدارسة هذا الشرح للدروس مع الولد الأعزّ الأمجد العالم الفاضل الكامل الزكى الذكى الألمعى، الفائز بالقدح المعلّى من قداح الفضل والكمال، والحائز قصبات السبق من بین الأمثال، الجامع المكارم الأخلاق السنیة، الحاوى لمحاسن الاعراق البهیة، ذى النجابة والمجد والسناء - ختم عاقبته بالحسنى وجعل آخرته خیراً من الاولى- مدارسة تبیین وتحقیق، ومباحثة تحقیق وتدقیق، فأجرت له ان یرویه عنى، وكذا سائر ما دارسه معى من الكتب النقلیة والعقلیة حسبما ( بشرح انشاء... فى اجازة مفصلة على حدة ) اثر رعایة ما یجب رعایته فى هذا الباب، على نهج الصدق والصواب.

والتمس من إشفاقه علی هذا العبد الضعیف المذنب الخاطیء ان لا ینسانی فی الخلوات ومظانّ إجابة المسؤولات من صالح الدعوات واستغفار السیئات والخطیئات، التی احتطبتها علی ظهری واكتسبتها طول عمری ولا یحملها الجمال الجواسی، بل الجبال الرواسی.

كتبه بیده الخاطئة الجانیة مؤلف هذا الشرح، الراجی عفو ربه، ابن جمال الدین حسین الخوانساری، اوتیا كتابهما یمیناً وحوسبا حساباً یسیراً.

اجازات آقا جمال خوانسارى

در كتب تراجم و شرح حال نگارى اشتباهات فراوانى درخصوص اجازات آقا جمال رخ داده است كه به دائرة المعارفهاى اسلامى و... رسوخ پیدا كرده است، و علت عمده این اشتباهات، غلطهاى چاپى و حذف متن چاپ شده كتاب لؤلؤة البحرین بوده است، و دیگران نیز به جهت عدم تصحیح آن كتاب به اشتباه افتادهاند، لذا علامه سید محمد على روضاتى - حفظهالله - درخصوص اجازات روایات آقا جمال خوانسارى مفصلا بحث كردهو آن اشتباهات را متذكر شدهاند كه آن تحقیقات در اینجا استفاده مىشود:

در فهرست جلدین طبقات اعلامالشیعة: سده یازدهم و دوازدهم نام حتى یك اجازه از جمال الدین محمد فرزند فرزانه آقا حسین محقق خوانسارى دیده نمىشود، در حالى كه در این دو جلد طبقات، از مجلسى یكم هیجده و از علامه مجلسى دوم نزدیك یكصد و ده اجازه احصاء شده است.

در كتاب شریف روضات الجنات روایت جمال

المحققین و برادر دانشورش آقا رضىالدین محمد را از پدر بزرگوار و جز او - بدون ذكر نام كسى- نوشتهاند ( خوانساری، 1397ق، ص156 ).

نسخه این رساله گونه، در 14 صفحه، ضمیمه رساله 34 صفحهاى شرح احوال شیخ بهاء الدین محمد عاملى از همان آقاى كرباسى، ( هر دو به عربى ) با چند رساله دیگر همه به خط مرحوم معلم حبیبآبادى، دانشمند صاحب « مكارم الآثار » است كه به سال 1342ق از روى نسخه مرحوم آیت الله الحاج میرزا ابوالهدى فرزند گرامى آقا میرزا ابوالمعالى استنساخ كرده است ( روضاتی، ص32 ).

مرحوم محدث نورى در « خاتمة مستدرك الوسائل »، و همچنین در اجازه نامه امام الحرمین كاظمینى، در طریق دوم، تنها روایت آقا جمال را از پدرش آقا حسین از مجلسى اول ( نوری، ج2، ص51 )، و همو در « مواقعالنجوم. ط دانشگاه تهران » و لابد به پیروى از آنجا در « مشجره علماى امامیه »، آقا حسین محقق مذكور و ملا میرزا محمد بن حسن مدقق شیروانى ( م: 1098، سه ماهى پس از فوت آقا حسین ) را شیخ روایت آقا جمال نوشتهاند.

... بازگردیم به مطلب مورد بحث كه مشیخه جمال المحققین است؛ مستفاد از اجازه نامه هاى متأخران:

نخست: آقا میر محمد حسین بن میر محمد صالح خاتون آبادى در سه اجازه نامه ممتازى كه براى... و هر سه را به سال 1148 ق نوشته، روایت خود را به اجازه از آقا جمال الدین و روایت او را از پدرش آقا حسین راوى، از مولانا محمد تقى مجلسى نوشته است، فقط...

دیگر: میرزا محمد ابراهیم بن غیاثالدین محمد خوزانى سدهى الاصل، زاده اصفهان، در اجازه براى حاج شیخ محمد كاشانى اصفهانى... به تاریخ 1139 ق مجاز از همان آقا میر محمد حسین به شرح بالا.

سه دیگر: حاج شیخ محمد در نسخه اجازه سابق الذكر روایت خود را از همان میر محمد حسین و ملا محمد رفیع گیلانى ساكن مشهد مقدس رضوى، و روایت هر دو تن را از آقا جمال، به شرح فوق نوشته است.

چهارم: آقا محمد باقر هزار جریبى كه مجاز از حاج شیخ محمد به اجازه یاد شده است در اجازهاى كه به سال 1195ق براى آقا سید محمد مهدى بحر العلوم -اعلى الله مقامه- نوشته، روایت خود را از حاج شیخ محمد همان گونه از میر محمد حسین و ملا محمد رفیع، هر دو از آقا جمال، از پدرش، از مجلسى اول تصریح كرده، و بس.

پنجم: مرحوم آقا میر عبدالباقى، فرزند میر محمد حسین بن میر محمد صالح خاتونآبادى، در اجازه مورّخه 1193ق براى مرحوم سید بحرالعلوم، به صراحت، روایتِ خود را از پدرش - چنانكه گذشت - از جمال المحققین، از پدرش آقا حسین، از مجلسى اول نوشته است.

ششم: مرحوم آقاى حاج سید اسدالله بیدآبادى اصفهانى ( م: 1290ق ) فرزند گرامى مرحوم حاج سید محمد باقر شفتى -اعلى الله مقامهما- در اجازه بى تاریخ امام الحرمین كاظمینى، یاد شده در صفحه 33، در سند روایت مرحوم شیخ جعفر كاشف الغطا نجفى از محقق بهبهانى، از پدرش ملا محمد اكمل، از آقا جمال الدین، از پدرش آقا حسین، از مولانا محمدتقى مجلسى نوشته است.

هفتم: آیت الله العظمى آقا میرزا سید محمد هاشم موسوى چهارسوقى، در اجازه به همان امام الحرمین، روایت ملا محمد اكمل را از علامّه مجلسى و آقا جمال الدین، و روایت آقا جمال را از پدرش آقا حسین نوشتهاند. الى غیر ذلك.

كسانى كه از جمال المحققین اجازه روایت دارند

1- آقا میر محمد حسین خاتونآبادى ( م: 1151ق )؛2- آخوند ملا رفیعاى گیلانى مشهدى؛

3- كمال الدین محمد بن معین الدین محمد فَسَوى فارسى؛

4- میرمحمد ابراهیم حسینى قزوینى ( م: 1149 )؛

5- میر صدر الدین محمد رضوى قمى، شارح وافیة الاصول ( روضاتی، ص46-49 )؛

آقا جمال خوانسارى بر برخى از كتاب ها نیز تقریظ و مقدمه نوشته است:

الف ) تقریظ بر شرح ادعیة السر، تألیف میر محمد مؤمن طالقانى:

شیخ آقا بزرگ تهرانى در وصف این كتاب مىنویسد: « ادعیة السرّ للسید الامام ابى الرضا ضیاء الدین فضل الله بن على بن هبة الله... الحسنى الراوندى من مشایخ ابن شهر آشوب، و كان حیاً فى سنة 548ق، وهى احدى وثلاثون دعاء كل منها لحاجة خاصة... و ذكر هذا السند أیضاً شارح هذه الادعیة ومترجمها أیضآ بالفارسیة السید محمد مؤمن بن محمد زمان الحسینى الطالقانى، وعلى الشرح تقریظ استاده المحقق آقا جمال الدین الخوانسارى الذى توفّى سنة 1125، وأوردها الكفعى مجتمعة فى البلد الامین لكن بدون ذكر السند » ( تهرانی، ج1، ص396؛ همان، 1408ق، ج4، ص342 ).

ب ) تحصیل الاطمئنان فى شرح زبدة البیان، تألیف سید محمد ابراهیم بن امیر معصوم قزوینى:

شیخ آقا بزرگ تهرانى تقریظ آقا جمال خوانسارى

بر كتاب تحصیل الاطمئنان را دیده و اوصاف آن را در الذریعه ذكر كرده است ( همان، ج3، ص396 ).

تقریظ آقا جمال را فرزند مؤلفِ تحصیل الاطمئنان در كتاب معارجالاحكام خود آورده است.

ج ) جامع الرواة

شیخ آقا بزرگ تهرانى درباره تألیف كتاب ارزشمند و پر فایده جامعالرواة و نسخه هاى خطى آن و سرگذشت مقدمه آن به تفصیل در ذریعه، ( ج 5، ص 54 56 ) توضیح داده است، كه با مطالعه قسمتى از مقدّمه جامع الرواة اهمیت كتاب و علماى آن عصر بر همگان روشن مىشود ( اردبیلی، مقدمه، ص ب و ج ).

وقفنامه با مهر آقا جمال خوانسارى

الف ) وقف نامهاى از شاه سلطان حسین صفوى در كتابخانه عبدالمجید مولوى در مشهد نگهدارى مىشود كه مهر آقا جمال خوانسارى و دیگر علما را دارد و در نشریه نسخه هاى خطى دانشگاه، دفتر پنجم معرفى شده است ( نشریه نسخه های خطی دانشگاه تهران، ج5، ص104 ).

ب ) وقف نامهاى از شیخ على خان اعتماد الدوله مربوط به مدرسه زنگنه در اداره اوقاف همدان نگهدارى مىشود كه مهر آقا جمال خوانسارى و علامه مجلسى و سایر علما را دارد و در نشریه نسخه هاى دانشگاه معرفى شده است ( همان، ج5، 348 ).

انشاى وقف نامه توسط آقا جمال خوانسارى نسخة خطى با عنوان « وقف نامه مدرسه امامیه اصفهان » در كتابخانه مجلس شورا به ش15181 موجود است كه واقف آن شاه سلطان حسین صفوى و انشاى آن توسط آقا جمال خوانسارى است، و ناسخ این وقف نامه احمد نیریزى در سال 1129ق است ( طباطبایی، ص888 ).

طومارى در مورد نماز جمعه

مجموعه خطى در كتابخانه دانشگاه تهران به شماره 4659 نگهدارى مىشود كه در این مجموعه چندین رساله نماز جمعه از علما موجود است، و در صفحات 155 تا 185چهار طومار هست كه گزارش آن در فهرست چنین آمده است:

در ص 551-581 چهار طومار هست: یكى درباره عبارت خلاف و نهایه شیخ طوسى، دومى درباره عبارت مختلف، سومى درباره عبارت ذكراى شهید؛ چهارمى درباره عبارت معتبر محقق كه ایها چگونه دلالت دارند و آیا وجوب عینى نماز آدینه از آن ها بر مىآید یا نه.

این طومارها را در زمان شاه سلیمان صفوى نوشته و از دانشمندان سپاهان خواستهاند كه فتواهاى خود را بنویسند و این چند تن:

شیخ على، آقا حسین خوانسارى، محمد حسین بروجردى، محمد صالح مازندرانى، محمد على استرآبادى، على بن محمد، آقا جمال خوانسارى، علاءالدین محمد، محمد سعید طباطبایى، محمد تقى نقیب حسینى، محمد رحیم عقیلى، محمد جعفر، تقى الدین محمد رضوى، محمد باقر، روح الامینحسینى، جمالالدین حسین تفرشى و اسماعیل خاتونآبادى، فتواهاى خود را در این طومارها نوشتهاند ( دانشپژوه، ج14، ص3603 ).

آقا جمال خوانسارى بر بعضى از كتاب ها مهر و امضا و نوشته هایى دارد كه نشانه وجود آن نسخه ها در كتابخانه ایشان است:

الف ) مجمع الفائدة و البرهان مقدس اردبیلى

ب ) مشرق الشمسین شیخ بهایى

منشآت

منشآت آقا حسین خوانسارى معروف است و بیش از 40 عنوان از منشآت آقا حسین خوانسارى تحت عنوان منشآت و مكاتبات در میراث حوزه اصفهان، دفتر چهارم از صفحه 307-488 از این حقیر به چاپ رسید، ولكن از منشآت آقا جمال خوانسارى چیزى در دست نیست، و شیخ آقا بزرگ طهرانى در الذریعه مىنویسد: « منشآت لآقا جمال الخوانسارى، قرب ثمانمائة بیت، فى مجموعة من كتب المولى محمد على الخوانسارى » ( تهرانی، ج23، ص23 ).

در كتابخانه آیت الله فاضل خوانسارى، ضمن معرفى كتب خطى آخوند ملا محمد على خوانسارى ( ره )، مجموعه خطى به شماره 317 معرفى شده كه منشآت است، ولكن این مجموعه منشآت تماماً از سالهاى قبل از 1100ق است، و بعید است از منشآت آقا جمال در آن باشد ( حسینی اشكوری، ج2، ص29 ).مهر و نقش خاتم آقا جمال خوانسارى « یا من له العزّ و الجمال » بوده است.

نسخه خطى كتاب الشمس المنیره در كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره 1706 نگهدارى مىشود كه تملك آقا جمال خوانسارى را دارد ( فكرت، ص374 ) و نیز دستخط آقا جمال خوانسارى با مهر ( یا من له العزّ والجمال 1107 ) در نخستین دو گفتار علامه روضاتى، كلیشه شده كه دستخط آقا جمال چنین است: « هو، هذا السواد المكتوب فى احدى وعشرین ورقه مطابق لاصله الاصیل. وكتب الداعى لدوام الدولة القاهرة الباهرة، جمال الدین محمد الخوانسارى » ( روضاتی، ص31 ).

فرزندان آقا جمال خوانسارى

الف ) محمد رفیعالشریف: شیخ آقا بزرگ تهرانى در طبقات اعلام الشیعه ( قرن 12 ) درباره دو تن از فرزندان آقا جمال به شایستگى یاد كرده است:

« محمد رفیع الشریف، هو ابن الآقا جمال الدین محمد ( م 1121 ق ) بن الآقا حسین الخوانسارى ( 1016 1098 ق ) والمترجم له هو العالم الجلیل المرجع للاحكام والارقام والاقاریر، رأیت صورة بعض سجلاته المبسوطة مع بعض سجلات والده [ اى آقا جمال ] فى بعض ارقام الاوقاف بحیث یظهر انّه قرین والده الآقا جمال. صورة امضائه « ابن جمال الدین محمد الخوانسارى محمد رفیع الشریف » ومرّ اخوه الآقا حسنعلى الخوانسارى فى ص173 » ( تهرانی، 1372، ص282 ).

ب ) حسنعلى: و نیز شیخ آقا بزرگ تهرانى در طبقات ( قرن12 ) نوشته است: « حسنعلى الخوانسارى، ابن الآقا جمال الدین محمد ( م: 1121ق ) قال عبدالنبى القزوینى فى تتمیم أمل الامل، ص 107، أنه امتاز من بین اخوته بالفضل والتحقیق، وسمعت العلماء یعظمونه، خرج مع طهماسب میرزا سنة 1135ق فى محاصرة الافغان لاصفهان إلى قزوین وتبریز وبعد جلوس طهماسب میرزا الثانى ( 1135-1144 ) وضرب السّكة بقزوین انتصب المترجم له بسمة رئیس العلماء، انتهى ملخصاً ویأتى اخوه رفیع » ( همان، ص173 ).

آثار آقا جمال خوانسارى

مقام علمى آقا جمال خوانسارى در حوزه هاى علمیه با حاشیه شرح لمعه آن و بعد از آن با ترجمه كتابهایى، مانند غرر الحكم آمدى و مفتاح الفلاح شیخ بهایى و الفصول المختاره و... شناخته مىشد، ولى بعد از برپایى كنگره محققین خوانسارى و چاپ آثار كلامى و فلسفى، آن فقیه نامدار وجهه دیگرى در حوزه هاى علمیه از خود نشان داد. افكار و انظار شخصیتها در آثار و تألیفات و تقریرات و ترجمه ها و تعلیقه و... ظهور و بروز مىكند، كه آیینه تمام نماى مرتبه علمى آن شخصیت است.

تصویر

تصویر

تنها شیخ آقا بزرگ تهرانى در كتاب الذریعه، از این كتاب یاد كرده است: « ترجمة الصلاة وأذكارها من أوّل الأذان إلى آخر التعقیبات، لآقا جمال الدین... ألّفها باسم شاه سلطان حسین، فى ستة فصول، اوّلها فى الأذان، وسادسها فى التعقیبات، اوّله: الله اكبر زهى... » ( تهرانی، 1408ق، ج4، ص113 ).

و در طبقات اعلام ( كواكب المنتشره )، به نحو دیگرى معرفى كردهاست: « ... و ترجمة الصلاة بالفارسیة لیفهم الناس معنى الأذكار العربیة على ما أفتى به البهائى فى الاثنى عشریة الصلاتیّة » ( تهرانی، 1372ق، ص148 ).

آقا بزرگ تهرانی مینویسد: « الأسألة السلطانیة توجد ضمن مجموعة من رسائل آقا جمال المذكور، فى مكتبة سیدنا الحسن صدر الدین، وتاریخ كتابة بعض تلک الرسائل منه 1121ق » ( تهرانی، ج2، ص84 )

و نیز در طبقات الاعلام ( الكواكب المنتشرة )، مىنویسد: « و أسألة السلطانیة، جواب سؤالات الشاه حسین ( 1106 ق 1135 ق ) » ( تهرانی، 1372ق، ص148 ).

همانطور كه ملاحظه كردید، شیخ آقا بزرگ تهرانى

نسخه هاى خطى را ضمن مجموعه رسائل آقا جمال خوانسارى در كتابخانه سید حسن صدر در كاظمین دیدهاست.

رسالهاى است در بیان سعادت و نحوست و بركت و شؤومت ایام هفته و ماه و سال، و آقا بزرگ چنین معرفى میكند: « اختیارات الأیام والسعد والنحس منها ومن اللیالى والساعات للمحق آقا جمال...، كتبه لشاه سلیمان الصفوى الذى مات سنة 1105ق، رتّبه على ثلاثة فصول و خاتمه ذكر فیه جملة ما یدفع بها النحوسة من الأعمال الواردة الشرعیة وبعض الأوراد والأدعیة... رأیته ضمن مجموعة فى خزانة سیدنا الحسن صدر الدین الكاظمى » ( تهرانی، ج1، ص367 ).

رساله اختیارات الأیام در رسائل آقا جمال خوانسارى در 46 صفحه ( ص339-384 ) به چاپ رسید، و اساس این چاپ، نسخه خطى كتابخانه وزیرى یزد به شماره 6/2412 است كه در سنه 1105ق كتابت شده بود ( شیروانی، ج4، ص1285 ).

رساله مبدأ و معاد ( اصول دین ) آقا جمال براى شاه سلطان حسین ( 1105-1115 ) ضمن مجموعه رسائل ( شانزده رساله ) از صفحه 141-234 كه مشتمل بر یك مقدمه و پنج باب در 95 صفحه به چاپ رسیده است. این رساله ناتمام مانده است.

در كتب تراجم و كتابشناسى چنین عنوانى از آقا جمال نام نبردهاند. تنها در الذریعه آمده است:

« الإمامة للمحقق آقا جمال الدین من المحقق الخوانسارى المتوفى سنه 1125، و هو فارسى كما ذكر فى ترجمته، والظاهر أنّه غیر ما مرّ له من اصول الدین، بل صرح بعض من نسبه إلیه بأنّه فى امامة امیرالمؤمنین ( ع )، بعد سید النبییّن ( ص ) » ( تهرانی، ج2، ص324 ).

استاد دانش پژوه ضمن معرفى نسخه هاى كتابخانه امام امیرالمؤمنین ( ع ) نجف در نشریه دانشگاه نوشته است: « تحفه عباسى: جمال الدین محمد خوانسارى كه به نام شاه عباس دوم ساخته است، در فقه، با متن احادیث و با خاتمهاى در عقاید شیعى. » ( دانش پژوه، ج5، ص417 ).

كتاب العیون والمحاسن مسلماً از شیخ مفید ( م 413 ق ) و الفصول المختاره من العیون والمحاسن از شاگردش علم الهدى، سید مرتضى ( م 436 ق ) است ( تهرانی، ج15، ص386؛ ج22، ص417؛ ج16، ص244 ) و ترجمه آن از آقا جمال خوانسارى است.

در كتب تراجم و كتابشناسى و شرح حال نگاران قدیم، این ترجمه را به آقا جمال نسبت ندادهاند، لكن به طور قطع این ترجمه از آقا جمال است، و شیخ آقا بزرگ به تفصیل آن را معرفى كرده است ( تهرانی، 1408ق، ج4، ص123 ).

در كتابهاى شرح حال نگارى و كتابشناسى چنین عنوانى از آثار آقا جمال خوانسارى نام نبردهاند، لكن در ابتداى نسخه خطى ترجمه داستان طرماح بن عدى نوشته شده: « حكایت و روایت مراسله و سفارت طرماح بن عدى حاتم طائى از جانب حضرت امیرالمؤمنین على بن ابى طالب - علیه السلام - نزد معاویة بن ابى سفیان علیه اللعنة والنیران، كه فصاحت و بلاغت شعارى جمالا محمّداى قاضى زاده خوانسارى، از عربى به فارسى نقل نمود، و این دیباچه نفیسه بر وى نوشته، والله اعلم ».

متن عربى این داستان در رسائل آقا جمال خوانسارى از صفحه 387-396، همراه با ترجمه داستان منسوب به آقا جمال خوانسارى از صفحه 397-408 به چاپ رسیده است. در پاورقى ترجمه داستان طرماح بن عدى نوشتهایم كه باید تحقیق شود كه منظور از « جمالا محمد اى قاضى زاده خوانسارى » آیا آقا جمال خوانسارى است یا شخصى دیگر؟

محدث قمى مىنویسد: « ... و نیز آقا جمال الدین مرحوم ترجمه كرده كتاب الله مجید و صحیفه سجادیه را و شرح كرده به فارسى غرر و درر آمدى را ».

در أمل الآمل، ( عاملی، ج 2، ص101 ) و افندى در ریاض العلماء، ( افندی، ج2، ص58 ) كتابى با عنوان ترجمة الصحیفة را از تألیفات آقا حسین خوانسارى ( پدر آقا جمال ) برشمردهاند، و به تبع این ها در كشف الحجب، ( كنتوری، ص116 ) با عنوان « ترجمة الصحیفة الكاملة السجادیة » و در صفحه 342 با عنوان « شرح الصحیفة بالفارسیة » از آقا حسین خوانسارى نام برده است.

با فحص و تتبعى كه در فهارس نسخه هاى خطى صورت گرفته، هیچ اثرى از این ترجمه ها به دست نیامده است. بلی، در نسخه خطى شماره هشت كتابخانه آیت الله

مرعشى در صفحه اول ترجمه صحیفه سجادیه نوشته شده: « شرح صحیفه كامله به فرموده نواب اشرف همایون اعلى، محمدحسین خوانسارى نموده » ( حسینی اشكوری، ج1، ص22 ).

شیخ حر عاملى كتابى را با عنوان ترجمة القرآن الكریم به آقا حسین خوانسارى نسبت مىدهد ( عاملی، ج2، ص101 ) و صاحب ریاضالعلما نسبت دادن ترجمه قرآن را براى آقا حسین خوانسارى و آقا جمال خوانسارى رد مىكند: « و أقول: ترجمة القرآن ممّا لم اسمع به منه ( قدّس سرّه )، ولا من اولاده، ولم یكتبها لى ولده [ : آقا جمال ] فى جملة مؤلفاته، فهى سهو من هذا الشیخ [ : شیخ حرّ عاملى ] » ( افندی، ج3، ص85 ).

شیخ آقا بزرگ تهرانى كلام شیخ حرّ عاملى را بر كلام صاحبریاض مقدم مىدارد، لكن در تطبیق ترجمة القرآن آقا حسین بر ترجمه قرآن چاپ شده ( یعنى موائد الرحمن: تاج التراجم ) به اشتباه افتادهاند، و به نقل از فهرست مدرسه سپهسالار نوشتهاند كه ترجمة القرآن آقا حسین در هند به چاپ رسیده است ( تهرانی، 1372ق، ج4، ص126 ).

لكن آقا جمال خوانسارى نمىتواند صاحب « موائد الرحمن » و نویسنده این مقدمه باشد؛ زیرا او حداكثر تا سال 1125ق زنده بوده است، اما نادرشاه در سال 1142ق وارد اصفهان شده و در سال 1148ق افشاریه را پایه گذارى كرده است. پس آقا جمال در این سال ها زنده نبوده تا به سفارش نادرشاه قرآن را ترجمه كند. از طرف دیگر، شرح حال نگارانى كه زندگینامه خوانسارى را نوشتهاند، به این كتاب اشاره نكردهاند. تنها آقا بزرگ تهرانى و محدث قمى و مشار، موائد را از آقا جمال دانستهاند؛ آن هم به استناد چاپ هندى موائد كه در بالا به آن اشاره شد.

مشخص شد كه این ترجمه از آقا جمال خوانسارى ( م: 1122ق / 1125ق ) نیست. بلی، ممكن است كه ترجمه از فرزند آقا جمال خوانسارى باشد كه همنام پدرش بوده و به عنوان ( جمالالدین خوانسارى الثالث ) معروف شده است، لذا در طبقات اعلام الشیعه ( الكواكب المنتشره )، ( ص148 ) این جمال الدین را مستقلا معرفى كرده و ترجمه قرآن: موائدالرحمن را به او نسبت داده است ( تهرانی، 1372ق، ص148 ).

در تمام كتب تراجم و شرح حال نگارى از این ترجمه با تعابیر مختلفى نام برده شده است. در جامع الرواة، به عنوان « شرح مفتاح الفلاح »، ( اردبیلی، ج1، ص164 ) و در ریاض العلما، به عنوان: « ترجمة كتاب مفتاح الفلاح » ( افندی، ج1، ص114 )، و محدث نورى در وصف این كتاب مىنویسد: « المحقق جمال الدین محمدالخوانسارى، العالم المدقق النقاد، صاحب التصانیف الرائقة، التى یعلم جودة فهمه، وحسن سلیقته، وصفاء ذهنه، خصوصاً فى فهم ظواهر الاحادیث كما یظهر من ترجمته مفتاح الفلاح وما علّقه علیه من الحواشى » ( نوری، ج2، ص51 ) و مثل محدث نورى، شاگردش محدث قمى چنین اوصافى را براى آقا جمال خوانسارى و كتاب ترجمه مفتاح الفلاح برشمرده است ( قمی، ج2، ص137 ).

شیخ آقا بزرگ تهرانى در وصف ترجمه مفتاح الفلاح نوشتهاند: « ترجمة مفتاح الفلاح، للمحقق آقا جمال: ألّفه باسم شاه صفى الثانى ابن شاه عباس الثانى ابن شاه صفى الاول، مراده شاه سلیمان الذى ولّى الملک سنه 1078ق بعد موت ابیه الشاه عباس الثانى، لأنه یطلق علیه صفى الثانى، نسخة منه فى الخزانة الرضویة من وقف عباس قلى خان زنگنه فى 1085ق، وهی مجدولة مذهبة، فیظهر أن تألیفه كان بین التاریخین [ : أی 1085ق-1078ق ]، من اوّل ترجمة مفتاح الفلاح الموسوم به ( عروة النجاح ) یأتى فى حرف عین » ( تهرانی، 1408ق، ج4، ص138 ) و نیز در الذریعه به عنوان شرح نیز ذكر شده است: « شرح مفتاح الفلاح وترجمته بالفارسیه، مع تعلیقات علیه للمحقق آقا جمال... مطبوع » ( همان، ج14، ص82 ).

ترجمه مفتاح الفلاح همراه با اصل كتاب بارها به چاپ رسیده است، و خانبابا مشار در مؤلفین كتب چاپى فارسى و عربى، دو چاپ را معرفى كرده است ( مشار، ج2، ص383 ) و نیز این ترجمه در سال 1310ق/1982م با قطع جیبى، چاپ سنگى شده است.

براى اوّلین بار صاحب فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد، كه به سال 1122ق تألیف شده است، از این ترجمه و شرح غرر الحكم نام برده است. ایشان مىنویسد: « استاد رحمه الله در شرح غرر و درر آمدى فرمودهاند » ( تبریزی، ص257 ) كه مراد از استاد، آقا جمال خوانسارى است. و نیز صاحب روضات الجنات از این ترجمه بدین گونه نام برده است: « و له أیضاً شرح فارسى مبسوط فى مجلدتین على الغرر و الدرر كتبه بإشارة سلطان عصره و رسالة فى شرح حدیث البساط » ( خوانساری، ج2، ص215 ).

شیخ آقا بزرگ تهرانى به تفصیل در چند جا به معرفى

آن پرداخته است. ابتدا مىنویسد: « شرح درر الحكم و غرر الكلم، تالیف الشیخ عبدالواحد الآمدى، من مشایخ الشیخ رشید الدین محمد بن على بن شهر آشوب المازندرانى، المتوفى سنة 588ق، والشرح للمحقق آغا جمال الدین محمد بن الآقا حسین الخوانسارى » ( تهرانی، ج13، ص243 ).

منزوى در فهرست نسخه هاى خطى فارسى مىنویسد: « ترجمه و شرح غرر الحكم، متن از عبدالواحد آمدى درگذشته 510، سخنان حضرت على ( ع ) است به ترتیب حروف تهجى در آغاز جمله ها، ترجمه و گزارش از آقا جمال خوانسارى كه یاد او در اختیارات الایام گذشت، در 3 جلد... بنگرید: « ذریعه 16/ 376 و 15/ 38 » و پنج نسخه خطى از آن را معرفى كرده است ( منزوی، ج2، ص1575 ).

حجتالاسلام والمسلمین دكتر محمد على مهدوى راد، مقالهاى با عنوان « گردآوردگان سخنان حضرت على ( ع ) از آغاز تا غرر الحكم، با نگاهى به شرح آقا جمال خوانسارى » در مجله آیینه پژوهش، ش55 و 56، ص49-73، تألیف كرده است كه بیشتر در این مقاله به ترجمه و شرح آقا جمال پرداخته شده، و با موضوعهایى به عنوان: اهمیت و جایگاه غرر الحكم در نگاه خوانسارى، انگیزه ترجمه، شیوه ترجمه و شرح، بازگشایى ابعاد معنا، واژهشناسى، جامعنگرى در روایات و مباحث كلامى، فلسفى، اخلاقى، فقهى، تفسیرى و در نهایت، بحثهاى سیاسى این ترجمه، به معرفى تصحیح شرح غرر محدث ارموى پرداخته است.

و نیز سید حسن اسلامى، مقالهاى با عنوان « نگاهى به شرح آقا جمال خوانسارى به غرر الحكم » ( مجله علوم حدیث، ش11، ص 83-88 ) آن را معرفی كرده است.

در تراجم و كتب شرح حال نگارى و كتابشناسى چنین اثرى از آقا جمال شمرده نشده است، لكن منزوی در فهرستواره كتاب هاى فارسى، نسخهاى از آن را اینگونه معرفى كرده است: « تقویم الاولیاء جمال الدین خوانسارى، موضوع؟، ریو، ذیل 254 » ( منزوی، ج3، ص2088 ).

آقا جمال خوانسارى غیر از شرح اخبار و احادیث طینت كه در موضوع جبر است، رساله دیگرى دارد با عنوان جبر و اختیار كه در جواب مراسله حسینعلى خان نوشته است. تهرانى در معرفى این كتاب مىنویسد: « الجبر والاختیار لآقا جمال الدین محمد بن الحسین الخوانسارى المتوفى 1125 كتبه للامیر الوالى حسینعلى خان، یقرب من خمسمائة بیت، ولیس مرتبآ على ابواب او فصول، أوله: سزاوار حمد و ثناى نامحدود فاعل مختارى تواند بود، رأیته ضمن مجموعة من رسائله فى مكتبة سیدنا ابى محمد الحسن صدر الدین بالكاظمیة » ( تهرانی، 1408ق، ج5، ص83 ).

و منزوى در فهرست نسخه هاى خطى فارسى، مىنویسد: « جبر و اختیار، از آقا جمال خوانسارى... گفتارى در پاسخ ملا امیر حسینعلى خان، نامبوّب، و این جز رساله طینت اوست كه به نام شاه سلطان حسین نوشته است... » ( منزوی، ج2، ص770 ).

رساله جبر و اختیار در ضمن رسائل آقا جمال ( شانزده رساله، ص235-258 به چاپ رسیده است ) و قبلا نیز توسط حجتالاسلام والمسلمین شیخ عبدالله نورانى در سال 1359 ش در 24 صفحه به چاپ رسیده بود.

در كتب تراجم و كتابشناسى چنین حاشیهاى به آقا جمال نسبت ندادهاند، لكن نسخهاى خطى در كتابخانه موسسه لغت نامه دهخدا در مجموعهاى به شماره 46 موجود است كه این حاشیةالمعالم را به آقا جمال خوانسارى نسبت دادهاند، نك: « مجموعه/ 46، نستعلیق و نسخ سده 13، جلد تیماج سرخ تیره با جدول، خشتى، داراى:

آقا حسین خوانسارى ( م 1098 ق/ 1099ق ) حواشى بر چندین عنوان كتاب در ارتباط با اشارات و تنبیهات بوعلى سینا داشته است، لكن در كتب تراجم و شرح حال نگارى اكتفا شده كه ایشان حاشیه بر شرح اشارات دارد. در جامع الرواة نوشته شده: « ... و حاشیة على شرح الإشارات،

و حاشیة على حاشیة الفاضل المذكور [ : محقق سبزوارى ] على شرح الإشارات » ( اردبیلی، ج1، ص235 ).

و نیز در ریاضالعلماء نوشته شده: « و من تألیفاته أیضاً حاشیة على شرح الإشارات ومتعلّقاته من الطبیعى والالهى جیّدة جدّاً كاملة، وله حاشیة اخرى علیه أیضاً وردّ الاستاد الفاضل فى حاشیة علیه، ولعلّها لم تتم، فلاحظ » ( افندی، ج2، ص152 ).

صاحب ریاض یكى از شاگردان محقق آقا حسین خوانسارى، كتاب شرح اشارات را نزد ایشان خوانده است: « و له أیضاً حاشیة على الحاشیة الجلالیة... ولم تخرج من المسوّدة حتّى ضاعت على ما سمعته منه ( قدس سره ) أوان قراءة شرح الإشارات علیه » ( همان، ج2، ص60 ).

این حاشیه به مناسبت كنگره بزرگداشت آقا حسین خوانسارى ( ره ) در دو جلد، بالغ بر 1700 صفحه توسط حجتالاسلام و المسلمین دكتر احمد عابدى - زید عزّه- تصحیح و توسط دفتر تبلیغات اسلامى قم به سال 1378ش/1420ق به زیور طبع آراسته شد، و در مقدمة التحقیق این كتاب مفصلا بحث شده است كه این كتاب آقا حسین خوانسارى حاشیه بر چندین كتاب بدین شرح است:

در مقدمه التحقیق الحاشیة على شروح الاشارات، آقا حسین خوانسارى، ( ص1729 ) مفصلاً درباره این كتاب و نسخه هاى خطى كتاب و تأثیر و تأثر آقا حسین خوانسارى ( ره ) بحث كرده است، لكن هیچ اسمى از حواشى آقا حسین خوانسارى ( ره ) بر حاشیه شرح اشارات محقق سبزوارى نبرده است، حال آنكه در كلمات جامع الرواة و ریاض العلماء به این حواشى تصریح شده است؛ مگر اینكه گفته شود صاحب ریاض العلماء، و جامع الرواة، حواشى بر حواشى « شفا » ی محقق سبزوارى را با حواشى بر حواشى شرح اشارات محقق سبزوارى، خلط كردهاند كه جاى تأمل دارد والله العالم.

با اوصافى كه ذكر شد، مشخص شد كه آقا حسین خوانسارى بر چهار كتاب متن و شرح و شرح الشرح و حاشیه شرح الشرح، حواشى دارد كه در بیش از 1700 صفحه به چاپ رسیده است، آقا جمال خوانسارى ( ره ) بر این حواشى پدر نیز حواشى دارد كه در ذیل این كتابِ آقا حسین ( ره ) به چاپ رسیده است.

در تمام كتب تراجم و شرح حال نگارى از این حاشیه جمالیه با عناوین مختلفى نام برده شده است: در جامع الرواة، « حاشیة على حاشیة الفاضل الزكى الخفرى » ( اردبیلی، ج1، ص164 ) و در ریاض العلماء ( افندی، ج1، ص114 )، « حاشیة على حاشیة الخفرى »؛ و از همه مفصلتر شیخ آقا بزرگ این حاشیه را چنین معرفى كرده است: « الشرح الجدید للتجرید للمولى على... القوشجى، المتوفّى 879... الحاشیة علیه للآقا جمال الدین بن الآقا حسین الخوانسارى المتوفى 1125 نسخة ناقصة منها فى الخزانة الرضویة كما فى فهرسها، ج1، ص34، من كتب الحكمة والكلام، والظاهر انه هو المذكور، فى ص 65 »

اولین بار در جامع الرواة، از این حاشیه نام برده شده « ... وحاشیة على الفاضل الزكى ملا میرزا جان علیه » ( اردبیلی، ج1، ص164 ).

این حاشیه آقا جمال خوانسارى بر حاشیه شرح مختصر حاجبى است، و در الذریعه چنین توصیف شده: « الحاشیة على شرح المختصر الحاجبى، المختصر فى اصول الفقه للشیخ جمال الدین... المعروف بابن حاجب المالكى...، والشارع هو عضد الدین... الایجى، ... والمحشّى هو المیرزا جان الباغنوى... وقد علّقت على هذه الحاشیة حواش منها: الحاشیة علیها للمحقق آقا جمال الدین الخوانسارى، ذكرها جامع الرواة، وهى موجودة اوّلها بعد الحمد: قوله فى الحاشیة: انّما قیل الظاهر. والظاهر الخ » ( تهرانی، ج6، ص75 ).

آقا جمال خوانسارى غیر از رساله نماز جمعه خود، حواشى بسیارى بر آن رساله نوشته است و در ذریعه ( تهرانی، ج15، ص79 )، به این حاشیه تصریح شده است: « رسالة فى صلاة الجمعة ونفى عینیتها فى عصر الغیبة، علیها حواشى كثیرة من مؤلفها وهو الشیخ المحقق جمال الدین الخوانسارى... و نسخة عصره التى علیها حواشى منه مد ظلّه ضمن مجموعة عندى ».

این حواشى آقا جمال همراه با رساله نماز جمعه وی، ضمن مجموعه رسائل او به چاپ رسید ( لذا براى

كتابشناسى و نسخهشناسى این حاشیه ر. ك: رساله نماز جمعه آقا جمال ).

كتاب شمسیه دبیران قزوینى كاتبى، معروفترین شرح آن به نام تحریر القواعد المنطقیة از قطب الدین رازى بویهى متوفاى 766ق است. براى این شرح حواشى زیادى نوشته شده است كه یكى از آن ها گفته شده از آقا جمال خوانسارى است و نسخه خطى آن در كتابخانه ملى ایران به شماره 2/2298/ع ( برگ 15 31 ) نگهدارى مىشود.

در حوزه هاى علمیه آقا جمال خوانسارى را با حاشیه شرح لمعه او مىشناسند، و در تمام كتب تراجم و شرح حال نگارى از آن با تجلیل یاد كردهاند. سید محمد شفیع جاپلقى در وصف این حاشیه نوشته است: « وله كتب كثیرة منها حاشیة على الروضة البهیة ولعمرى انه لم یكتب مثله فى تعلیقات الروضة، فانّ تعلیقاته من الفضلاء الأجلّة كثیرة فانّه أحسن من الكلّ بیاناً للعبارة والاستدلال على المطالب الفقهیّة واطلاعاً على أقوال العلماء الأجلّة وتفریعاً على الاُصول والقواعد الكلیة من الاصولیة والفقهیة، فهو من الكتب الفقهیة المعتبرة الفقهیة » ( جاپلقی، ص54-55 ).

تهرانى در الذریعه درباره این حاشیه نوشتهاند: « الحاشیة علیها [ : الروضة البهیة فى شرح اللمعة الدمشقیة ] للمحقق الآغا جمال الدین محمد... الخوانسارى، طبعت على الحجر بایران فى مجلد كبیر ( 1272 ق ) وعبّر عنها فى جامع الرواة بالتعلیقات » ( تهرانی، ج6، ص93 ).

این حاشیه همراه با شرح لمعه شهید ثانى بارها چاپ و افست شده است.

آقا جمال خوانسارى بر كتاب خود نیز حواشى زیادى دارد، و این حواشى آقا جمال با رمز ( منه ) در اكثر نسخه هاى خطى این حاشیه بر شرح لمعه دیده مىشود.

فاضل اردبیلى، از این حاشیه چنین یاد مىكند: « و حاشیة على شرح مختصر الاصول، وحاشیة على حاشیة الفاضل الزكى ملا میرزا جان علیه » ( اردبیلی، ج 1، ص164 )، و به تبع آن صاحب ریاض العلماء و صاحب روضات الجنات از آن یاد كردهاند و صاحب روضات مىنویسد: « أقول: وحاشیة شرح مختصره المذكور كبیر جدّاً فى عدّة مجلدات مشحونة بما لا مزید علیه من التدقیقات والتحقیقات الاُصولیة بل الفقهیة والكلامیة منه ومن غیره » ( خوانساری، ج2، ص214 ) و سید محمد شفیع جاپلقى در وصف این كتاب مىنویسد: « وله حاشیة على شرح مختصرالاصول للعضدى مشتمل على التحقیقات لم یسبق إلیها أحد، مهذّب منقّح، حقیق أن یكتب بالنور على صفحات وجنات الحور، وهذا الشیخ معروف بالتحقیق وتنقیح المطالب والصواب فى المسائل وقلّة الخطا والزلل كثیر الاشتغال بالتصنیف والتألیف والتدریس » ( جاپلقی، ص54-55 ).

در تمام كتب تراجم و شرح حال نگارى و كتابشناسى از حاشیه بر شفاى آقا جمال نام برده شده است. طبیعیات « شفا » ی ابن سینا شامل هشت فن، و فن اول آن داراى چهار مقاله است و حاشیه آقا جمال خوانسارى بر طبیعیات شفا، حاشیهاى است بر مقاله اول و دوم و یك فصل از مقاله سوم آن. این حواشى آقا جمال به طور ناقص در هامش طبیعیات شفا چاپ سنگى از صفحه 1 تا 82 چاپ شده است و به طور كامل توسط كنگره محققین خوانسارى، در 368 صفحه به كوشش آیت الله رضا استادى به چاپ رسید.

ضمن آثار آقا جمال خوانسارى كتابى با عنوان « تعلیقات على تهذیب الحدیث »، در جامع الرواة ( اردبیلی، ج1، ص164 ) معرفى شده است و در دیگر كتب شرح حال نگارى مثل روضات الجنات والكنى والالقاب و طبقات اعلام الشیعه آقا بزرگ تهرانى نیز ذكر و در الذریعه تهرانى در دو جا به عنوان تعلیقه و حاشیه معرفى شده است ( تهرانی، ج4، ص506 ).

نسخه خطى از این حاشیه در كتابخانه مجلس شورا ( ضمن مجموعهاى كه حاشیه شرح لمعه آقا جمال را نیز داراست ) به شماره 2/7843 موجود است ( خویی، 26، ص325 ).

فاضل اردبیلى در جامع الرواة مىنویسد: « ... وله تعلیقات على تهذیب الحدیث... وشرح اللمعة وشرح الشرائع » ( اردبیلی، ج1، ص164 ).

و به تبع جامع الرواة، شیخ آقا بزرگ تهرانی عبارت تعلیقات بر شرح الشرایع را به عنوان حاشیه بر خود شرایع الاسلام معرفی كرده است: « شرایع الاسلام... الحاشیة علیه للمحقق الآغا جمال الدین محمد...، ذكرها فی جامع الرواة بعنوان التعلیقة » ( تهرانی، ج6، ص108 ).

چه حاشیه بر شرایع الاسلام و چه حاشیه بر شرح الشرایع، نسخهاى خطى از این كتاب و حاشیه شناسایى نشده است.

كتاب حكمة العین از دبیران كاتبى قزوینى ( م 675ق ) و مهمترین شرح آن از شمس الدین محمد بن مباركشاه، معروف به میرك بخارى است، و آقا جمال بر این شرح حاشیه دارد در الذریعه چنین معرفى شده است: « الحاشیة علیه [ شرح حكمة العین ] للمحقق آقا جمال الدین الخوانسارى، رأیتها على هوامش نسخة من شرح میرک فى كتب الخوانسارى » ( تهرانی، ج6، ص121 ).و نیز در جاى دیگر ذریعه دو نسخه خطى از این حاشیه معرفى كرده است: « شرح حكمة العین للعلامة شمس الدین... الشهیر بمیرک النجارى، اوله... رأیت نسخه فى مكتبة المولى محمد على الخوانسارى فى النجف، وعلیها حاشیة ...، ونسخة ثانیة منه فى مكتبة الشیخ عبدالحسین العراقیین الطهرانى، علیها حاشیة كل من... والآغا جمال الخوانسارى، ... و نسخه ثالثه فى المكتبة الرضویة بخراسان، ورابعة... فى مكتبة مدرسة السید البروجردى » ( همان، ج13، ص213 ).

صاحب جامع الرواة مىنویسد: « وله تعلیقات على تهذیب الحدیث و من لا یحضره الفقیه » ( اردبیلی، ج1، ص 164 ) و در دیگر كتب شرح حال نگارى و كتابشناسى به تبع جامع الرواة این حاشیه را به آقا جمال خوانسارى نسبت دادهاند: مثل روضات الجنات و محدث قمى و نیز شیخ آقا بزرگ تهرانى در ذریعه ( تهرانی، ج6، ص224 ) و طبقات اعلام الشیعه ( الكواكب المنتشره )، ( تهرانی، ص 146 ) به معرفى آن پرداخته است، لكن هیچ نسخه خطى از آن را معرفى نكرده است، چنانكه در فهارس نسخه هاى خطى كتابخانه هیچ اثرى از این حاشیه من لا یحضره الفقیه هنوز شناسایى نشده است.

در كتب شرح حال نگارى و كتابشناسى از این حاشیه نام برده نشده است. كتاب مشارق الشموس در شرح دروس از آقا حسین خوانسارى ( ره ) پدر آقا جمال خوانسارى است، و در الذریعه دو جا این حاشیه معرفى شده است: « مشارق الشموس فى شرح الدروس، الدروس فى الفقه للشهید الاول، و الشرح لآقا حسین الخوانسارى المتوفى ( 1098 ) و علیه حواش نذكر منها: الحاشیة علیه لولد الشارح الآقا جمال محمد بن آقا حسین المتوفى ( 1125 ) ذكرت فى فهرس تصانیفه » ( تهرانی، ج6، ص200؛ ج20، ص6 ).

حاشیه آقا جمال همراه با مشارقالشموس تا كنون دو بار چاپ سنگى شده است.

در كتابخانه ملك مجموعه خطى به شماره2880 نگهدارى مىشود كه رساله اول آن مجموعه رساله طینت مؤمنین آقا جمال است و براى رساله دوم آن مجموعه نوشته شده: « 2. بندى از همان خوانسارى در اصطلاحات حدیث به فارسى ( 33 ر ) » ( افشار، ج6، ص151 ).

در فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آیت الله مرعشى مجموعه خطى به شماره 103، اولین كتاب آن را اینگونه معرفى مىكند: « مجموعه/ 103، 1. ذخیرة القیامة در ترجمه منهاج الكرامة ( 1-82 ) اعتقادات فارسى، از آقا جمال الدین محمد بن حسین خوانسارى ( 1125 ). ترجمه تحت اللفظى است از كتاب منهاج الكرامة فى معرفة الامامة، علامه حلى كه در امامت حضرت على ( ع ) نوشته است ( حسینی اشكوری، ج1، ص 123 ).

نسخه خطى در كتابخانه مجلس شورا اسلامى به شماره 1306 نگهدارى مىشود و با عنوان « رد فلاسفه آقا جمال خوانسارى » بر روى صفحه اول آن گزارش شده، و عكس این نسخه به شماره 1368 در مركز احیاء میراث اسلامى معرفى شده است ( حسینی اشكوری، ج4، ص210-211 ).

شیخ آقا بزرگ تهرانى در وصف این رساله مىنویسد: « الرد على الملا رجب على التبریزى الاصفهانى، فى تحقیق معنى وجود البارى، والرد على ما اختاره من مذهب الحكماء فى الاشتراک اللفظى للوجود فى رسالته، فارسى للمحقق الآقا جمال الدین محمد بن الآقا حسین

الخوانسارى المتوفى ( 1125ق )، موجود فى مكتبه الخوانسارى بخط السید مرتضى بن علم الهدى الطالقانى فى ( 1129 ق )، أوّله: به عرض مىرساند كه آنچه صاحب رساله اختیار كرده مذهب حكما است... » ( تهرانی، ج1، ص195-196 ).

رد رساله اشتراك لفظى وجود ملا رجبعلى تبریزى، از آقا جمال خوانسارى است. بر این رساله آقا جمال نیز ردیه هایى نوشته شده است. از جمله آنان رساله ابطال الزمان الموهوم مولى اسماعیل خواجویى است ( تهرانی، ج1، ص68-69 ) و اثبات الحدوث الزمانى شیخ على فراهانى كمرهاى از شاگردان آقا حسین خوانسارى ( همان، ج1، ص89 ).

رساله آقا جمال خوانسارى اگر چه رد بر رساله ملا رجبعلى تبریزى است، و لكن در واقع رد بر رساله محقق داماد است. میرداماد رسالهاى دارد به نام ابطال الزمان الموهوم: « رسالة ابطال الزمان الموهوم للمحقق الداماد. رد علیها الآقا جمال الخوانسارى، و كتب الخاجوئى ردآ على الخوانسارى، انظر ما قبله. و راجع فهرست مكتبة دانشگاه، ج3، ص73 » ( همان، ج11، ص6 ).

در قبال رساله هایى كه رد بر آقا جمال نوشته شده است، مولى محمد زمان اصفهانى در دفاع از آقا جمال خوانسارى رساله مرآة الازمان را نوشته است و نسخهاى از آن در كتابخانه شیخ على علومى یزدى نگهدارى مىشود: « مرآة الازمان فى نصرة القول المعروف بین الأعیان فی تصحیح حدوث العالم الذى اقامه قائم البرهان وجاء به الانبیاء ونص به القرآن. محمد بن محمد زمان اصفهانى. ساخته در 2 محرم 1162ق. در تأیید رد آقا جمال خوانسارى بر سید داماد، كتابخانه شیخ على علومى، ش 66، سده 12 » ( نشر نسخه های دانشگاه تهران، ج4، ص449 ).

رساله اشتراك لفظى وجود ملا رجبعلى تبریزى همراه رساله هاى ردیه آقا جمال خوانسارى در مجموعه هاى خطى وجود دارد، و حال آنكه رساله آقا جمال خوانسارى اگر چه ناظر بر رساله ملا رجبعلى تبریزى است، لكن در واقع رد بر رساله ابطال الزمان الموهوم میرداماد است.رساله اشتراك لفظى وجود ملا رجبعلى تبریزى، توسط استاد مرحوم سید جلال الدین آشتیانى در كتاب منتخباتى از آثار حكماى الهى ایران، ج 1، ص 220 271 و مجموعه رسائل آقا جمال خوانسارى ( شانزده رساله ) از صفحه 259-272 در چهارده صفحه به چاپ رسیده است. سپس رد رساله اشتراك لفظى وجود ملا رجبعلى تبریزى، تألیف آقا جمال خوانسارى بعد از آن رساله از صفحه 273-280 در هشت صفحه آمده است.

در كتب تراجم و كتابشناسى چنین رسالهاى به آقا جمال نسبت داده نشده، و تنها شیخ آقا بزرگ تهرانى نسخهاى از این رساله را در كتابخانه سید حسن صدر در كاظمین دیده است: « رسالة الخمس، فارسیه، للمحقق الآقا جمال الدین محمد بن الحسین الخوانسارى المتوفى ( 1125 ) اوله: چون حسب الامر اعلى مقرر شده بود، نسخة منه ضمن مجموعة من رسائله فى خزانة الصدر » ( تهرانی: ج7، ص254 ).

نسخه خطى این رساله در كتابخانه دانشگاه تهران به شماره1801 نگهدارى مىشود، و این رساله را به پدر آقا جمال، آقا حسین خوانسارى نسبت داده است كه اشتباه است.

نسخه دیگرى از این رساله در كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره16362، در سنه 1146ق نگهدارى مىشود، و نیز نسخهای خطى از این رساله در كتابخانه سید حسن صدر در كاظمین نگهدارى مىشود ( همان )

این رساله ضمن مجموعه رسائل آقا جمال خوانسارى ( شانزده رساله ) از صفحه 611-666 در 55 صفحه به چاپ رسیده است.

رساله خطى همراه با دیگر رسائل آقا جمال خوانسارى به دست آمد و تصور شد كه این رساله نیز از آقا جمال خوانسارى است، لكن با تحقیقى كه انجام گرفت، این رساله از آقا جمال خوانسارى نیست و از تألیفات مولى محمد رفیع گیلانى ( م 1161ق ) است.

به آن رساله مبدأ و معاد و یا اصول دین و اعتقادات هم گفته شده، لكن در فهرست نسخه هاى خطى فارسى منزوى رسالهاى با نام اعتقادات به آقا جمال نسبت داده شده است كه همان رساله درباره قاعده الواحد است. نک- : « اعتقادات، آقا جمال، در مقدمه از شیخ على و شرح مقاصد و شرح تجرید و انوارجلالیه یاد مىكند: آغاز: به عرض مىرساند كه اگر چه دلیلهاى حكما و جوابهاى آن را شیخ على سلّمه الله... » ( منزوی، ج2، ص738 ).

رساله بالا با عنوان « رساله درباره قاعده الواحد » در رسائل آقا جمال ( شانزده رساله ) از صفحه 281 تا 288 در هشت صفحه به چاپ رسیده است. اساس نسخه

چاپ شده از روى نسخه خطى كتابخانه مسجد اعظم قم به شماره 944 كه كتاب من لا یحضره الفقیه است، و در آخرش این رساله قاعده الواحد قرار دارد ( استادی، ص395 ).

در تراجم و كتابشناسى از این رساله نام برده نشده است، اما چندین نسخه خطى از این رساله موجود است و دال بر این است كه این رساله از آقا جمال خوانسارى است. محتواى رساله نیز خود گواه بر انتساب این موضوع است.

از جمله در كتابخانه مجلس شورا اسلامى مجموعهاى است از خطىهاى مجموعه امام جمعه خویى به شماره 2/84 كه چنین معرفى شده است: « رساله در نذر، از آقا جمال خوانسارى ( م 1200 ) [ این تاریخ اشتباه فاحشى است از فهرست نگار ] وى از حواشى پدر خود بر شرح تجرید و سخن او در مسأله ( كلّ كلامى كاذب ) یاد كرده است » ( حایری، ج7، ص388 ). این رساله ضمن مجموعه رسایل آقا جمال خوانساری ( شانزده رساله ) از صفحه 667-684، در هیجده صفحه به چاپ رسید.

در كتب تراجم و شرح حال نگارى از این رساله نام برده نشده، لكن آقا جمال خوانسارى در این رساله، ارجاع مىدهد به كتاب دیگرش به نام حاشیه بر شرح مختصر الاصول عضدى، نك: « ... وقد أشرنا إلى وجه ذلک فیها علقناه على شرح المختصر » رسالة فى معنى الكراهیة، ص 692 رسائل آقا جمال خوانسارى.

تهرانى در الذریعه در وصف این رساله مىنویسد: « رسالة فى كراهة العبادات و أنها باعتبار وصفها لا ذاتها، لجمال الدین محمد الخوانسارى...، اولها لعلّک قد قرع سمعک فى تضاعیف المباحث الفقهیة ما حكموا به من كراهة بعض العبادات... نسخة منها كتبها المولى محمد حسین بن عبدالوهاب الخراسانى، تلمیذ الوحید البهبهانى، عن خط المحقق القمى صاحب القوانین فى النجف 1183 » ( تهرانی، ج17، ص290 ).

اولین بار صاحب ریاض العلما این رساله را به آقا جمال نسبت داده است: « ... و رسالة نفى وجوب الجمعة بالفارسیة مبسوطة، وتعرض فى بحث مبادى الاحكام للرد على الاستاذ العلامة المولى میرزا محمد بن حسن الشیروانى » ( افندی، ج1، ص114 ).

و نیز صاحب روضاتالجنات مىنویسد: « و رسالة جلیلة فى صلاة الجمعة كما اشیر إلیه فى ترجمة جدنا السید ابى القاسم جعفر بن حسین الموسوى الخوانسارى إلى غیر ذلک من الحواشى » ( خوانساری، ج2، ص215 ).

و در كتاب هاى تراجم و كتابشناسى از این رساله نماز جمعه یاد شده است، و مقالهاى با عنوان « نماز جمعه از دیدگاه آقا جمال خوانسارى » توسط حجت الاسلام محمدصادق مزینانى در مجله فقه ( ویژه كنگره محققین خوانسارى ) به این موضوع پرداخته است ( مجله فقه: ش19، 281-336 ).

رساله آقاجمال خوانساری بر رد رساله نماز جمعه شهید ثانی است كه قایل به وجوب عینی نماز جمعه در زمان غیبت بوده است، رسالة آقا جمال بر نفی وجوب عینی نماز جمعه در زمان غیبت است و بر این رسالة آقاجمال عدهای از جمله مولی حسین گیلانی، فاضل سراب، سید جعفر اصفهانی خوانساری، ردیه نوشتهاند. رساله نماز جمعه آقاجمال ضمن مجموعه رسایل ایشان از صفحه 479-610 در 132 صفحه به چاپ رسیده است.40. رساله نیت

اكثر رساله هاى آقا جمال خوانسارى به زبان فارسى است، و كتب تراجم و شرح حال نگارى مانند جامع الرواة و امل الامل و ریاض العلماء و تعلیقات آن و لؤلؤة البحرین و الروضة البهیة و... كه عربى هستند، كمتر به رساله هاى فارسى آقا جمال پرداختهاند و یا اصلاً معرفى نكردهاند، ولكن صاحب روضات الجنات، برخى از آثار فارسى را معرفى كرده، از جمله همین رساله را: « و له ایضآ شرح فارسى مبسوط فى مجلدتین على الغرر والدرر... ورسالة فى شرح حدیث البساط، واخرى فى النیة ورسالة جلیلة فى صلاة الجمعه... » ( خوانساری، ج2، ص214 ).

رساله نیت در مجموعه رسایل آقا جمال ( شانزده رساله ) از صفحه 93-140 در 48 صفحه به چاپ رسیده است.

این رساله به چند نام در فهارس نسخ خطى و كتابهاى شرح حال نگارى ذكر شده است. شیخ آقا بزرگ تهرانى در الذریعه، به عنوان « اثبات الرجعة... كتبه باسم الشاه سلطان حسین... اوله: وسیله [ ساز ] سعادت جاودانى، شكر و سپاس نعمت اساس جهان آفرینى است كه... »؛ و كنتورى در كشف الحجب، ص263 به عنوان « رسالة فى الرجعة بالفارسیة » نام برده است ( تهرانی، ج1، ص91 ).

شایان ذكر است كه این رساله غیر از رساله دیگر آقا

جمال است كه در جواب مراسله حسینعلی خان نوشته است كه در موضوع جبر و اختیار است، و این رساله نیز جای خودش معرفی شده است.

در كتب تراجم و شرح حال نگارى، نامى از این رساله برده نشده است، و فقط صاحب روضات الجناتمىنویسد: « و رسالة فى شرح حدیث البساط » ( خوانساری، ج2، ص215 ).

شرح حدیث بساط یا غمامه اسم برای عنوانی است كه یك حدیث را شرح كردهاند و چندین نفر از علما به شرح آن پرداخته اند. كه از آن جمله قاضی سعید قمی است.

همانطور كه ذكر شد، غیر از روضات الجنات و به تبع آن شیخ آقا بزرگ تهرانى و متأخرین این رساله را به آقا جمال خوانسارى نسبت دادهاند، لكن نسخه خطى از این رساله به دست نیامد، بله، نسخه خطىاى در كتابخانه ملك به شماره 4/ 792 نگهدارى مىشود كه نوشته شده: « شرح حدیث غمامه و بساط از منهج التحقیق، حیدر خوانسارى » ( افشار، ج5، ص178 ).

با توجه به اطلاعات فوق احتمال مىدهیم كه شرح حدیث بساط از آقا جمال نباشد و صاحب روضات به اشتباه به ایشان نسبت داده است.

در كتب تراجم و كتابشناسى و نسخهشناسى، و فهارس نسخ خطى كتابخانه، چنین شرحى را به آقا جمال خوانسارى نسبت ندادهاند. و نیز در ذریعه بیش از بیست شرح دعاى صباح معرفى شده ( تهرانی، ج13، ص252-255 )، لكن هیچ كدام از آقا جمال نیست و یا آنكه متن شرح و اول و آخر این رساله با آن ها مطابقت ندارد، كما اینكه در فهارس نسخ خطى چندین شرح و ترجمه دعاى صباح موجود است كه مؤلفین آنان را نشناختهاند، ولكن هیچ كدام از آن نسخه هاى خطى با این شرح دعاى صباح همخوانى ندارد.

تنها نسخه خطى این رساله كه منحصر به فرد است، ضمن مجموعه كتاب هاى خطى مدرسه حجازى ها در قم موجود است كه به كتابخانه آیت الله گلپایگانى انتقال یافته است. در پایان این نسخه خطى آمده: « تمام شد این شرح آقا جمال پسر آقا حسین خوانسارى در هشتم شهر ذی قعدة الحرام منه 1290 ».

این اثر در مجموعه رسائل آقا جمال ( شانزده رساله ) از صفحه 289-338 در پنجاه صفحه به چاپ رسیده است. این رساله منسوب به آقا جمال است و نیاز به تحقیق بیشترى دارد.

در تمام كتب تراجم و شرح حال نگارى و... مثل جامع الرواة وأمل الامل و ریاض العلماء و لؤلؤة البحرین و الروضة البهیة و الروضات الجنات ( در شرح حال آقا جمال ) و طرائف المقال و مرآة الكتب و الكنى والالقاب و معارف الرجال و وقایع السنین والاعوام و... نامى از این كتاب برده نشده است.

شیخ آقا بزرگ تهرانى ابتدا در ذریعه آن را به آقا حسین خوانسارى نسبت داده، مىنویسد: « عقائد النساء، للمیرزا اشرف، واخرى للاقا حسین الخوانسارى یأتى بعنوان كلثوم ننه » ( تهرانی، ج15، ص286 ). سپس در عنوان كلثوم ننه آن را به آقا جمال خوانسارى نسبت داده است: « كلثوم ننه، احد الفقهاء الاربعة الموهومة، سمى الكتاب باسمه لجلالته، وهو كتاب شریف و رومان مضحک انتقادى لطیف، فیه تشریح اساس المذاهب الاربعة وسخافة بعض الاراء الرایجة بین الناس. وبیّن فیه اكثر البدع التى تنسب إلى الشرع. وهو الآقا جمال الدین بن الآقا حسین الخوانسارى المتوفّى 1125، طبع » ( همان، ج18، ص112 ).

شهرت بر این است كه این رساله از آقا جمال خوانسارى است، و از سیره و داستانهایى كه از ایشان نقل مىكنند، این معنا تأیید مىشود، و تمام طلاب داستان یكى از حواشى شرح لمعه ایشان را شنیدهاند ( ظاهرآ در حواشى ایشان بر شرح لمعه پیدا نشد ) و داستانهایى از شوخ طبعىهاى آقا جمال در قصص العلماء و جنات ثمانیة ذكر شده است.

و مرحوم گزى اصفهانى در تذكرة القبور مىنویسد: « و معروف است از او شوخىها و خوش طبعىها به حیثى كه شوخىها نقل مىشود و مىگویند اگر از او نباشد هم نسبت به او مىدهند؛ مثل مرحوم حاجى محمد جعفر آبادهاى در این اواخر » ( گزی، ص55 ) و در نهایت، مرحوم مهدوى نوشتهاند: « شوخىها و ظرافت ها و خوش طبعىهاى زیادى از او نقل شده است و گویند كتاب كلثوم ننه یكى از تألیفات ایشان است » ( مهدوی، ص238 ).45. مزار = زیارات و ادعیه

محدث نورى ( ره ) مىنویسد: « تألیفات آقا جمال خوانسارى حاكى از خوش فهمى، حسن سلیقه، صفاى ذهن او، به ویژه در فهم معنى احادیث اهل البیت ( ع ) است. گواه این مطلب ترجمه مفتاح الفلاح او و حواشى

آن، و نیز مزار او و توضیحاتى كه در شرح عبارات زیارات جامعه كبیره و غیر نوشته است، مىباشد و تا آنجا كه من واقف هستم، این قبیل توضیحات در كتابهاى دیگران یافت نمىشود » ( نوری، ج2، ص51 ).

و محدث قمى در فوائدالرضویه نوشته است: « ... و مزارى كه به جهت شاه سلطان حسین تألیف كرده، هنگام توجه به زیارت حضرت على بن موسى الرضا ( ع ) و توضیح او بر الفاظ زیارات، و آن نسخه كوچكى است كه نزد شیخ خود ثقة الاسلام آقاى حاج میرزا حسین نورى ( ره ) مىدیدم كه هنگامى كه از نجف اشرف به كربلا مشرف مىگشت، با خود بر مىداشت » ( قمی، ص83 ).

تصویر

این كتاب در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران مجموعهاى به شماره 7270 نگهدارى مىشود. در فهرست كتابخانه دانشگاه اینگونه معرفى شده است: « مجموعه: 1. النخبة الوجیزه فى الحكمة العملیة، فیض كاشانى كه در 1050ق ساخته است. 2. مسایلى كه بابر چهاردهى از آقا جمال خوانسارى پرسیده است، به فارسى، ( 6 صفحه چلیپا )، نستعلیق سده 13، 134 برگ و... » ( انوار، ج16، 502 ).

این نسخه از شدت فرسودگى و ناخوانا بودن قابل استفاده نبود. تلاش نگارنده نیز براى خواندن این نسخه سودى نبخشید، از این رو انتساب این اثر به بررسى نسخه هاى دیگر و پژوهش بیشتر نیازمند است.

در فهرست قدیم رضوى و فهرست الفبایى آستان قدس رضوى این كتاب به شماره 2644 به آقا حسین خوانسارى و دو فرزندش، آقا جمال و آقا رضى خوانسارى نسبت داده شده است ( فكرت، ص517 ).

با مراجعه به نسخه خطى مشخص شد كه این مجموعه خطى شامل سیزده رساله در موضوع های مختلف است كه عبارتند از: 1. عصیان الملائكة ( ابلیس از ملائكه است یا خیر )؛ 2. شهادت زن؛ 3. ایصال غبار غلیظ به حلق در صوم، ارتماس در ماء؛ 4. عدم زیاده وجوب واجب الوجود عن ذاته ( حاشیه بر اسفار )؛ 5. اعتبار رؤیة الهلال قبل از زوال وعدمه؛ 6. رساله اثبات واجب ( در شبهه ارتفاع نقیضین )؛ 7. رساله موالید ( سعد و نحس ایام )؛ 8. علت اینكه علم به علت، علم به معلول است و بالعكس؛ 9. تبعیض در بضع ( حاشیه بر لمعه )؛ 10. سهو النبى؛ 11. تسامح در ادله سنن؛ 12. احباط التكفیر؛ 13. مدت رضاع ( رضاعیّه ).

یقیناً بعضى از این رساله ها از آقا حسین و آقا جمال و آقا رضى نیست.

رساله ششم این مجموعه كه رساله اثبات واجب است، محور بحث آن بیشتر ارتفاع نقیضین است و قطعاً كلماتى از این رساله از محقق خوانسارى نقل كرده است. در حاشیه رساله نوشته شده است: « صاحب الرسالة الاستاذ المحقق مولانا میرزا محمد الشیروانى تغمّده الله برحمته، والمعبر عنه بالاستاد هو العلامه آقا حسین الخوانسارى طاب ثراه ».

پس قسمتى از یك رساله از این مجموعه خطى از آقا حسین خوانسارى مطلبى نقل شده است، اما احتمال اینكه كل رساله ها و یا یك رساله آن از آقا حسین و آقا جمال و آقا رضى باشد، كلا منتفى است و احتیاج به دلیل

محكم دارد.

مجموعهاى خطى از آثار ابن سینا و خواجه نصیر الدین طوسى و آقا محمدرضا قمشهاى ( 1306 ق ) و میرزا احمد بن محمد رضا زنجانى در كتابخانه مركز احیاء میراث اسلامى به شماره1490 نگهدارى مىشود. رساله دوم آن مجموعه اینگونه معرفى شده است: « 2. معنى خذ اللباب ( 24 پ 27 ) متفرقه عربى از جمال الدین محمد بن الحسین خوانسارى ( 1125 ق )، پاسخ پرسشى است پیرامون چگونگى جمع بین جمله معروف ( خذ اللباب واطرح القشور ) و دستور حفظ ظواهر شریعت و تعبد بدانها.

روى سخن در این نوشته كوتاه صوفیاناند كه ظواهر شریعت را قشر مىدانند و معتقدند كه این دستورهاى شرعى براى عوام است و خواص حقیقت را دریافتهاند ( حسینی اشكوری، 1382، ج4، 333 ).

در هیچ كتاب شرح حال نگارى و كتابشناسى چنین عنوانى از آقا جمالخوانسارى نام نبردهاند، بله، رسالهاى با عنوان « انتقاد بر فلاسفه » در كتابخانه مجلس شورا به شماره1306 نگهدارى مىشود، و بحث این رساله را نیز در این شرح حال آقاجمال به تفصیل ذكر كردیم، لكن براى اثبات هر دو رساله: 1. معنى خذ اللباب؛ 2. انتقاد بر فلاسفه، احتیاج به دلیل محكم دارد، و قراین براى نفى بیشتر است تا اثبات ».

در كتابخانه آیت الله فاضل خوانسارى، كتابی خطى با نام مفتاح المراد فى شرح دعاى كمیل بن زیاد به شماره439 نگهدارى مىشود، كه از تألیفات سید جمالالدین بن على خوانسارى است ( حسینی اشكوری، 1374، ج2، ص105 ) و در الذریعه معرفى شده كه: « الّفه فى رابع رجب 1285 ق، وذكره فى آخره: انّه لم یر شرحآ له قبل شرحه » ( تهرانی، ج21، ص348 ).

در فهرست نسخ خطى كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، مجموعه معرفى شده كه رساله اصول دین آقا جمال نیز در آن وجود دارد، و رساله چهارم آن مجموعه اینگونه معرفى شده است: « 4. وجودیه ( فارسى ) از همو [ : آقا جمال خوانسارى ] افاداتى است درباره ممكن الوجود و اشتراك وجود و علم خدا و اراده او، سمع و بصر، افعال عباد،بدگویى از قدریه، حدوث عالم » ( منزوی، 1348، ج16، ص253 ) و حال آنكه این رساله قسمتى از رساله اصول دین آقا جمال خوانسارى است كه قبل از این عنوان ( وجودیه ) در آن مجموعه موجود است، و با تطبیق و مقایسه مشخص شد كه ادامه همان اصول دین آقا جمال است، نه رساله دیگری از آقا جمال.

وفات

تاریخ فوت آقا جمال الدین، در روى سنگ قبر تجدید شده و كتب تاریخ و تراجم و نیز در ماده تاریخها، هر یك با دگرگونیهایى دیده مىشود.

یكى از بازماندگان فاضل میر عبدالحسین خاتون آبادی، نگارنده « وقایع السنین » كه پس از درگذشت وى، برخى حوادث سالیانى چند را بدان الحاق نموده؛ در ذیل عنوان « سال1122 » چنین نوشته است:

« فوت فاضل عالم تقى نقى عامل آقا جمال خلف مرحوم مبرور آقا حسین خوانسارى، در ماه مبارك رمضان... در اوایل ماه مبارك، به نوبه غشى، سنه هزار و یكصد و بیست و دو » ( خاتونآبادی، ص559 ).

مرحوم سید عبدالله جزایرى نیز در « اجازه كبیره: نسخه سابق الذكر خط سید بهاء الدین فرزند مصنف آنجا كه نام الآقا جمال الدین بن الآقا حسین الخوانسارى » آمده، سال درگذشتش را در بالاى سطر به این صورت نوشته است: « توفّى سنة اثنتین و عشرین و مائة و الف. منه، ره ».

و تاریخ دقیق و كاملتر را كاتب نسخهاى از « رساله نماز جمعه » آن مرحوم در كنار صفحه پایانى در شب یكشنبه دوم ماه رمضان سال یكهزار و یكصد و بیست و دو، قید كرده است.

پس تاریخ 1125ق كه در بسیارى از جاها دیده مىشود نادرست است، و ماده تاریخ « كرد ایزد با حسین ابن على حشر جمال » بایستى با الف « ابن » باشد تا تاریخ درست ( 1122 ) را برساند.

در برگ اول نسخة خطی ترجمة مفتاح الفلاح كه در كتابخانة آیت اللهالعظمی مرعشی نجفی به شمارة 7710 نگهداری میشود، قصیدهای در شش بیت در تاریخ وفات آقا جمال نوشته شده است كه دال بر وفات آقا جمال به سال1122ق است و هر كدام از این مصرع ها خود ماه تاریخ فوت است.

قصیده بدین شرح است:

واى از این حسرت كه از دار فنا

كرد رحلت زَین اصحاب كمال

عالم فهم و فراست كوه حلم

كنز تقوى معدن صدق مقال

آنكه دور از نیّر عقلش ندید

كوكب تحقیق و عرفان جز وبال

گوهر زیباى كان معرفت

شهریار ملك علم و فهم و حال

چون ز دیده خون ببارند اهل دل

كرده پنهان شاهد عرفان جمال

پیشواى زمره اهل رشاد

رهنماى شرع و دین آقا جمال

( مرعشی، ج20، ص88 )

پیكر آقا جمال را در كنار پدر بزرگوارش در داخل بقعه تكیة خوانساری به خاك سپردند.

منابع:

1- آتاباى، بدرى. ( 1352ش ). فهرست كتابخانه سلطنتى تهران، فهرست كتب دینى خطى كتابخانه سلطنتى، تهران: چاپخانه زیبا.

2- آذر بیگدلى، لطفعلى بیك. ( 1377ش ). آتشكده آذر، مقدمه و تعلیقات: سید جعفر شهیدى، تهران: مؤسسه نشر كتاب.

3- آشتیانى، سید جلال الدین. ( 1363ش ). منتخباتى از آثار حكماى الهى ایران، قم: دفتر تبلیغات اسلامى.

4- آصف فكرت، محمد. ( 1369ش ). فهرست الفبایى آستان قدس رضوى علیه السلام، مشهد: كتابخانه آستان قدس رضوى علیه السلام.

5- اردبیلى، میرزا محمد. ( 1403ق ). جامع الرواة، 2 جلد، قم: كتابخانه آیت الله مرعشى نجفى.

6- استادى، رضا. ( 1373ش ). فهرست كتابخانه آیت الله صفائى خوانسارى، فهرست هزار و پانصد نسخه خطى اهدائى رهبرى به كتابخانه آستان قدس رضوى.

7- --- . ( 1354ش ). فهرست كتابخانه مدرسه حجتیه قم، قم: چاپخانه مهر استوار.

8- --- . ( 1371ش ). فهرست كتابخانه مروى تهران، قم: چاپخانه خیام.

9- --- . ( 1354ش ). فهرست یكصد و شصت نسخه خطى از یك كتابخانه شخصی، قم: چاپخانه مهر.10- --- . ( 1365ش ). فهرست كتابخانه مسجد اعظم قم، قم: كتابخانه مسجد اعظم قم.

11- افشار، ایرج و محمدتقى دانشپژوه، فهرست كتابخانه ملى ملك تهران، 13مجلد، ج1-9، با همكارى محمد حجتى و احمد منزوى.

12- اعتصامى، یوسف و دیگران. ( 1305ش-1380ش ). فهرست كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، تا جلد 38.

13- افندى، میرزا عبدالله. ( 1401ق ). ریاض العلماء، ( حوالى 1134 ق ) به كوشش سید احمد حسینى. 6 مجلد، قم: كتابخانه آیت الله مرعشى، چاپ اول.

14- امین عاملى، سید محسن. ( 1403ق ). اعیان الشیعه، 10جلد + فهرست، دارالتعارف للمطبوعات، چاپ پنجم.

15- انوار، سید عبدالله. ( 1345 1379ش ). فهرست كتابخانه ملى تهران، ج1-17، ملى ایران.

16- بحرانى، شیخ یوسف. لؤلؤة البحرین، اعداد سید محمد صادق بحرالعلوم، قم: موسسة آلالبیت، افست از روى چاپ سابق.

17- بهروزى، على نقى و صادق فقیرى. ( 1351ش ). فهرست ملى شیراز ( فارس )، 2جلد، انجمن كتابخانه هاى عمومى شیراز.

18- تبریزى، محمد زمان. ( 1373ش ). فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد، به كوشش رسول جعفریان، تهران: دفتر میراث مكتوب.

19- تبریزى، شهید ثقة الاسلام. ( 1414ق. و نیز چاپ اول 1363-1369ش ). مراة الكتب، تحقیق محمد على حائرى، 4 جلد، قم: كتابخانه آیت الله مرعشى نجفى.

20- تهرانى، شیخ آقا بزرگ. ( 1355 1398ق ). الذریعه الى تصانیف الشیعه، 25 جزء در 28 مجلد، نجف و تهران.

21- --- . ( 1411ق ). طبقات اعلام الشیعه ( الروضة النضرة ) قرن11، بیروت: موسسة فقه الشیعه، طبع اول.

22- --- . ( 1372ش ). طبقات اعلام الشیعه ( الكواكب المنتشره ) قرن 12، به كوشش على نقى منزوى، تهران: دانشگاه تهران.

23- --- . ( 1404ق ). طبقات اعلام الشیعه ( كرام البرره ) قرن 13، مشهد: دارالمرتضى للنشر.

24- تنكابنى، میرزا محمد. ( 1302ق ). قصص العلماء، تهران: مكتبه علمیه اسلامیه.

25- جاپلقى بروجردى، سید محمد شفیع. الروضة البهیة، چاپ سنگى.

26- جاپلقى بروجردى، سید على اصغر. ( 1410ق ). طرائفالمقال، به كوشش سید مهدى رجائى، 2مجلد، قم: كتابخانه آیت الله مرعشى، چاپ اول.

27- حافظیان بابلى، ابوالفضل. ( 1382ش ). فهرست كتابخانه آستانه حضرت عبدالعظیم حسنى علیهالسلام، 2جلد، ضمن مجموعه آثار كنگره حضرت عبدالعظیم حسنى علیهالسلام.

28- جعفریان، رسول. ( 1381ش ). دوازده رساله فقهى درباره نماز جمعه، از روزگار صفوى، قم: انصاریان.

29- حجتی، محمدباقر. ( 1345-1348 ). فهرست كتابخانه دانشكده الهیات تهران، محمد باقر حجتى، زیر نظر دانشپژوه، 2جلد، دانشگاه تهران.

30- حرعاملى، شیخمحمدحسن. ( 1362ش ). أمل الآمل، ( 1104ق ) اعداد: سید احمد حسینى، 2جلد، دارالكتاب الاسلامى.

31- حزین لاهیجى، شیخ محمدعلى. ( 1375ش ). تاریخ و سفرنامه حزین، تحقیق: على دوانى، مركز اسناد انقلاب اسلامى.

32- حسینی اشكورى، سید احمد. ( 1377ش ). فهرست كتابخانه عمومى امام هادى علیهالسلام، مشهد: مركز احیاى میراث اسلامى.

33- --- . ( 1384ش ). فهرست كتابخانه موسسه آیت الله بروجردى، قم: 2جلد، مركز احیاى میراث اسلامى.

34- --- . ( 1381ش ). فهرست كتابخانه مفتىالشیعه اردبیلى، قم: مركز احیاى میراث اسلامى.

35- --- . ( بیتا ). فهرست كتابخانه شخصى میبدى، كرمانشاه، 2مجلد، مجمع ذخائر اسلامى.

36- --- . ( بیتا ). فهرست كتابخانه فحول القزوینى، قزوین: مركز احیاى میراث اسلامى.

37- --- . ( 1377ش ). فهرست كتابخانه مركز احیاى میراث اسلامى، خطى، 8 جلد تاكنون، قم: مركز احیاى میراث اسلامى.

38- --- . ( 1397ق ). دلیل المخطوطات، ج1، قم: المطبعة العلمیة.

39- --- . ( 1354 1379 ش و دیگر مجلدات تا جلد 37، تا سال 1387 ش ). فهرست كتابخانه آیت الله مرعشى نجفى، ج1 28، قم: كتابخانه آیت الله مرعشى.

40- --- . ( بیتا ). فهرست كتابخانه المدرسة الاسماعیلیة، شاهرود: مركز احیاى میراث اسلامى.

41- --- . ( بیتا ). فهرست كتابخانه المرتضوى، مشهد: مركز احیاى میراث اسلامى.

42- حسینى اشكورى، سید احمد و رضا استادى. ( 1357ش ). فهرست كتابخانه آیت الله گلپایگانى، 3 جلد.

43- حسینی اشكورى، سید جعفر. ( 1384ش ). فهرست كتابخانه حوزه علمیه امام صادق علیه السلام، اردكان، 2ج، مركز احیاى میراث اسلامى.

44- --- . ( 1374ش ). فهرست كتابخانه آیت الله فاضل خوانسارى، 2 جلد، انصاریان.

45- --- . ( 1386ش ). فهرست كتابخانه دار العلم آیت الله خوئى، نجف: مركز احیاى میراث اسلامى.

46- --- . ( 1427ق ). فهرست كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان، 3جلد، مركز احیاى میراث اسلامى.47- --- . ( 1384ش ). فهرست كتابخانه مدسه آیت الله بروجردى، نجف: 2جلد، مركز احیاى میراث اسلامى.

48- --- . ( 1385ش ). فهرست كتابخانه قمر بنى هاشم، دامغان: مركز احیاى میراث اسلامى.

49- حسینی اشكورى، سید صادق. ( 1385ش ). فهرست كتابخانه مجتهد الزمان بیدگلى، بیدگل: مركز احیاى میراث اسلامى.

50- حسینى خاتونآبادى، سیدعبدالحسین. ( 1352ش ). وقایع السنین والأعوام، تصحیح محمد باقر بهبودى، تهران: كتابفروشى اسلامیه.

51- خاتون آبادى، سید امیر محمد صالح. ( 1116ق ). حدائق المقربین، نسخه خطی موجود در كتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.

52- خوانسارى، آقا جمال. ( 1346ش ). ترجمه و شرح غرر الحكم، 7 جلد، تصحیح سید جلال الدین.

53- --- . ( 1382ش ). كلثوم ننه، قم.

54- خوانسارى اصفهانى، سید محمدباقر. ( 1390ق ). روضات الجنات، 8 مجلد، به كوشش اسدالله اسماعیلیان، قم.

55- خویى، آیت الله العظمى سید ابوالقاسم. ( 1403ق ). معجم رجال الحدیث، 23 جلد، بیروت: چاپ سوم.

56- خراسانى، حاج ملا هاشم. ( 1337ش/ 1378ق ). منتخب التواریخ، تهران: كتابفروشى اسلامیه.

57- دانش پژوه، محمد تقى. ( 1357-1364ش ). فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، ج9 18، دانشگاه تهران.

58- --- . ( 13481353ش ). فهرست میكروفیلمهاى دانشگاه تهران، 3 جلد،

59- --- . ( 1355ش ). فهرست آستان معصومیه ( قدیم )، قم: آستانه مقدسه قم.

60- دانش پژوه، محمد تقى و بهاءالدین علمى انوارى. ( 1355- 1359ش ). فهرست كتابخانه مجلس سنا، 2مجلد.

61- دوانى، على. ( 1372ش ). مفاخر اسلام، مركز فرهنگى قبله، چاپ سهند، چاپ اول.

62- رازى، محمد شریف. ( 1352ش ). گنجینه دانشمندان، تهران: كتابفروشى اسلامیه.

63- روضاتى، آیت الله سید محمد على. ( 1386ش ). دومین دو گفتار، اصفهان: مركز تحقیقات رایانهاى حوزه علمیه، چاپ دوم.

64- --- . ( 1387ش ). فهرست كتب خطى اصفهان، دو هزار نسخه عربى و فارسى، ج1، اصفهان.

65- --- . ( 1341ش ). فهرست كتب خطى كتابخانه هاى اصفهان، ج1، اصفهان: نفائس مخطوطات اصفهان.

66- --- . ( 1386ش ). نخستین دو گفتار، مركز تحقیقات رایانهاى حوزه علمیه اصفهان، چاپ دوم.

67- روشن، محمد و جواد مقصود و پرویز اذكایى. ( 1353ش ). فهرست نسخه هاى خطى دو كتابخانه رشت و همدان، تهران: فرهنگ ایران زمین.

68- زهرایى، فضل الله. ( بی تا ). گلستان خوانسار، چاپ گوته.

69- شیروانى، محمد. ( 1350ش 1358ش ). فهرست كتابخانه وزیرى یزد، 5 جلد.

70- شریف كاشانى، ملا حبیب الله. ( 1414ق ). لباب الالقاب فى القاب الأطیاب، قم: چاپخانه علمیه، چاپ دوم.

71- شوشترى كاظمى، شیخ اسدالله. ( 1322ق ). مقابس الأنوار، ( 1337ق )، قم: موسسة آل البیت، افست از طبع حجرىِ.

72- صدرالأفاضل، سید مرتضىحسین. ( 1374ش ). مطلع الأنوار،

ترجمه دكتر محمدهاشم، مشهد: آستان قدس رضوى، چاپ اول.

73- صدر، سید حسن. ( 1406ق ). تعلیقه امل الآمل، ( 1354ق ) به كوشش سید احمد حسینى، قم: كتابخانه آیت الله مرعشى.

74- صدرایىخویى، على. ( 1424ق/ 1382ش ). كتابشناسى تجریدالاعتقاد، قم: كتابخانه آیت الله مرعشى نجفى.

75- طباطبائى، سید عبدالعزیز، فهرست مكتبة امیرالمؤمنین نجف ( خطى )، چاپ شده در مجله تراثنا.

76- طیّار مراغى، محمود. ( 1378ش ). فهرست كتابخانه مدرسه امام صادق علیه السلام، ج1، قزوین: معاونت پژوهشى حوزه علمیه.

77- عرب زاده، ابوالفضل. ( 1378ش ). فهرست الفبایى كتابخانه آیت الله گلپایگانى، قم: دارالقرآن الكریم.

78- عقیقى بخشایشى. ( 1377ش ). طبقات مفسران شیعه، چاپ قم.

79- فاضل مطلق یزدى، محمود. ( 1363-1371ش ). فهرست كتابخانه مسجد گوهرشاد مشهد: 4جلد، مشهد: كتابخانه جامع گوهرشاد.

80- فاضل، محمد. ( 1355-1361ش ). فهرست كتابخانه الهیات و معارف مشهد، 3 جلد، دانشكده الهیات.

81- فقیه امامى، آیت الله حاج سید احمد. ( 1385ش ). فهرست كتابخانه مكتبة الزهراء، اصفهان: مركز احیاى میراث اسلامى.

82- فهرست كتابخانه ملى تبریز. ( 1354ش ). كتب خطى اهدائى مرحوم نخجوانى، میرداود یونسى، كتابخانه ملى، 3 جلد.

83- فهرست آستان قدس رضوى ( جدید ). ( 1346-1372ش ). ج7-15، مشهد: اداره كتابخانه.84- قمى، حاج شیخ عباس. ( 1327ش ). الفوائد الرضویة، تهران: كتابفروشى مركزى.

85- --- . ( 1351ق ). مفاتیح الجنان، چاپ اسلامیه.

86- --- . ( 1363ش ). هدیة الاحباب، تهران: امیركبیر، چاپ دوم.

87- --- . ( 1376ق ). الكنى و الألقاب، 3 جلد، نجف الاشرف: مطبعة الحیدریة.

88- كحالة ، محمدرضا. ( 1376ق ). معجم المؤلفین، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 15 جلد.

89- كشمیرى، میرزا محمد مهدى. ( 1382ش ). نجوم السماء، منشورات مكتبه البصیرتى، 2جلد، قم: و نیز چاپ میرهاشم محدث، تهران.

90- گروه مؤلفین. (1305-1329ش ). فهرست قدیم، ج 1- 6، مشهد: كتابخانه آستان قدس رضوى.

91- گزى اصفهانى، شیخ عبدالكریم. ( 1341ق ). تذكرة القبور، قم: كتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.

92- كنتورى، سید اعجاز حسین. ( 1409ق ). كشف الحجب والاستار، كتابخانه آیت الله مرعشى نجفى، قم.

93- مدرس تبریزى، میرزا محمدعلى. ( 1373ق ). ریحانة الأدب، 8 مجلد، تهران: مكتبة خیام، چاپ سوم.

94- مدیرشانهچى، كاظم و عبدالله نورانى و تقى بینش. ( 1351ش ). فهرست چهار كتابخانه مشهد، تهران: ایران زمین.

95- معلمحبیبآبادى، میرزا محمدعلى. ( 1351ش ). مكارمالآثار، 7جلد، اصفهان: انجمن كتابخانه هاى نجومى اصفهان.

96- مطهرى، مرتضى. ( 1358ش ). آشنایى با علوم اسلامى ( فقه )، قم: صدرا، چاپ مهر.

97- مشار، خانبابا. ( 1340ش 1344ش ). فهرست مؤلفین كتب چاپى فارسى و عربى مشار، 6جلد، تهران: چاپخانه رنگین.

98- --- . ( 1344ش ). فهرست كتابخانه چاپى عربى مشار، تهران: رنگین،

99- --- . ( 1350ش ). فهرست كتابخانه چاپى فارسى مشار، تهران: ارژنگ.

100- مهدوى، سید مصلحالدین. ( 1371ش ). خاندان شیخ الاسلام اصفهان، ناشر: دكتر امیراحمد شیخ الاسلام، چاپ اول.

101- منزوى، على نقى و محمد تقى دانش پژوه. ( 1332-1338 ). فهرست كتابخانه دانشگاه تهران، ج1 تا 8، نسخه هاى خطى اهدایى سید محمد مشكوة به دانشگاه، دانشگاه تهران.

102- موسوى اصفهانى، محمد مهدى. ( 1413ق/ 1993م ). احسن الودیعة فی تراجم أشهر مجتهدى الشیعة، بیروت: دار الهادی.

103- نقیبى، سید حسن و على صدرایى خویى. ( 1375ش ). فهرست كتابخانه آستانه حضرت معصومه، ج 1- 2، قم: زائر.

104- نصرآبادى، میرزا محمد طاهر. ( 1361ش ). تذكرة نصرآبادى، تصحیح وحید دستگردى، كتابفروشى فروغى.

105- نورى طبرسى، میرزا حسین. ( 1415ق ). خاتمه مستدرك الوسائل، موسسة آل البیت علیهمالسلام لاحیاء التراث، قم: چاپ ستاره.

106- همدانى، جواد مقصود. ( 1356ش ). فهرست كتابخانه آخوند در همدان، مدرسه غرب همدان، تهران: چاپخانه آذین.

107- --- . ( 1349ش ). فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه عمومى اصفهان، ج1، تهران: چاپ میهن.

/علی اکبر زمانی نژاد/

آقا حسین خونسارى ( خوانساری )

تولد و تحصیلات

آقا حسین خوانسارى در سال 1016ق در خوانسار به دنیا آمد و پس از دوران کودکی، تحصیلات خود را نزد بزرگان از علما انجام داد. آقاحسین از شاگردان معروف میرفندرسكى است. وی حكیم، متكلم، محدّث و فقیه بزرگ زمان خود بود. در دوران پادشاهى شاه سلیمان

صفوى ( 1077 - 1105ق ) اعتبار بسیار و بر شخص شاه نفوذ فراوان داشت و این ارجمندى او دستمایه‌اى وافر براى ترویج دانشهاى عقلی و حمایت از حكمت و حكیمان گشت. وی پس از میر سید محمد معصوم ( م: 1095ق ) شیخ الاسلام اصفهان شد.

صاحب حدائق المقربین در مورد آقاحسین مى‌نویسد: استاد فضلاى عصر خود بود و علماى این عصر و عصر قبل از این عصر، اكثر بى‌واسطه یا با واسطه شاگرد او بودند، بلكه به شاگردى او تفاخر مى‌نمودند ( حدائق المقربین، از نسخه خطی )

محدث قمى به نقل از روضاتالجنات مى‌نویسد: آقاحسین بعد از بلوغ برای تحصیل علم و حكمت و معارف، به اصفهان هجرت كرد و در مدرسه خواجه ملك جنب مسجد شیخ لطفالله منزل نمود و مشغول تحصیل گردید تا به مرتبه‌اى رسید كه استاد الكلّ فی الكلّ گردید ( قمی، ص154 ).

در تذكره نصرآبادى آمده: در اندك زمانى به موجب فطرت عالى، گوى سبقت از اقران، بل از فحول علماى سلف ربوده، الحال در اصفهان تشریف دارند و تدریس و تولیت مدرسه جدّه شاه عباس ثانى با ایشان است و عمده فضلا در حاشیه درس آن قبله عرفا حاضر شده، استفاده مى‌نمایند ( نصر آبادی، ص152 ).صاحب ریحانةالادب مى‌نویسد: محقق خوانسارى از افاخم و ثقات علماى امامیه اواخر قرن یازدهم هجرت است. عالم عامل، فقیه كامل، محدّث فاضل، اصولى رجالى، حكیم متكلّم، محقّق مدقّق، جامع معقول و منقول، حدّت ذهن و كثرت فطانت و سرعت انتقال وى معروف بود. در فهم مطالب عمیقه و نكات دقیقه محتاج به فكرى زاید نمى‌شد. مشكلات علمیه عقلیّه و نقلیه را با ادنى توجهى حل مى‌نمود... علامه و فرید الدهر و وحید العصر و استاد الحكماء والمتكلمین و مربّى الفقهاء والمحدّثین موصوف است ( مدرس تبریزی، ج5، ص239 ).

خاتون آبادى كه مدت بیست سال شاگرد آقا حسین خوانسارى بوده، مى‌نویسد: « ... این حقیر قریب به مدّت بیست سال در خدمت او تلمذ نمودم و حاشیه قدیم و شرح اشارات و... را در خدمت او خواندم، و فضل و كمال آن بزرگوار و حدّت ذهن و استقامت سلیقه آن عالیمقدار به مرتبه‌اى بود كه احدى را از افاضل و اماثل و اقاصى و ادانى، مجال شكّ و شبهه و سخنى در آن نبود و متقدّمان و متأخران حكماء متكلّمان هیچ یك در مرتبه جلیله و منزلت نبیله او نبودند...، زیرا كه اصول مسلّمه حكماء و قوانین مقرّره فلاسفه كه از زمان ارسطو كه معلّم اوّل، شیخ ابونصر فارابى كه معلم ثانى و شیخ ابوعلى كه معلّم ثالث است تا این ازمنه مسلّم بوده و اكثر آنها... همه را در تعلیقات و حواشى خود ابطال... و بالجمله حقوق آن رأس و رئیس حكما و متكلمین بر اهل دین مبین عظیم است و به بركت مصنّفات او تا روز قیامت اهل علمى كه طالب حق باشند و سلیقه مستقیمه داشته باشند، از ضلالت و گمراهى محفوظ و محروس مى‌باشند، و همه این بركات و مثوبات به روح مقدس او عاید مى‌گردد ( خاتون آبادی، حدائق المقربین، خطی ).

استاد سید جلال الدین آشتیانى ( ره ) كه در عصر خود سرآمد حكما به حساب مى‌آید، مینویسد:

یكى از آثار مهم آقا حسین تعلیقات بر كتاب « شفا »ى شیخ الرئیس بو على سیناست، كه از حواشى مهم به شمار مى‌رود و حواشى آقا حسین بر شفا دلیل احاطه او بر فلسفه مشّاء و دقت نظر او در عقلیّات است. در كلمات آقا حسین تلفیقات كلامى تحقیقى، مطابق مشرب دوانى و دشتكى و فخرى و صاحب حواشى فخریه و امثال اینها، به خصوص در الهیات خاصه زیاد وجود دارد.

دلبستگى او به این مطالب- اگر چه كم هم باشد- او را از میرداماد و خواجه و ملا عبدالرزاق لاهیجى متمایز مى‌سازد... و روش فلسفى او همان روش میر فندرسكى است و تمحّض در سبك مشّاء دارد و به كلمات متأخرین نیز مسلط است و از محقّق دوانى و صدرالدین دشتكى و در بسیارى از موارد، از غیاث الحكما و فخرالدین سماكى و... مطالب زیاد نقل كرده است... خلاصه كلام آنكه... در مسائل مشكل فلسفى شخصى بصیر و دقیق و عمیق است.

تعلیقات آقا حسین بر شفا مزایایى دارد. علاوه بر تحقیق و دقت شخصى، به اقوال متأخرین تسلط دارد، چون شفا را زیاد تدریس كرده است... و اصولاً شخص پر كار و متتبّع بوده است... در دوران پیرى و كهولت نیز به تألیف و مطالعه و تحقیقات علمى اشتغال داشته است... قلم تحریر آقا حسین روان و خالى از پیچیدگى و اغلاق است. متأخرین اكثر، بلكه جلّهم از این قبیل آثار بى‌اطلاعند و به مطالب همان كتاب درسى كفایت نموده‌اند. در این اواخر به كلى تتبّع و تحقیق متروك شده است ( آشتیانی، ج1، ص 362-365 ).

در مورد جدّ آقا حسین خوانسارى، در كتاب جامع الرواة اردبیلى در معرفى آقا حسین خوانسارى آمده: حسین بن جمال الدین محمد بن حسین خوانسارى

( اردبیلی، ج1، ص235 ).

بنابراین، نام جدّ آقا حسین، حسین بوده و پدر آقا حسین نام جدّ خود را براى فرزندش اختیار كرده، همانطور كه آقا حسین هم نام پدرش جمال الدین محمد را براى اوّلین فرزند خود برگزیده است.

درباره جدّ آقا حسین و شرح حال او و اینكه آیا اهل علم بوده یا نه، اطلاعى در دست نیست.

پدر آقا حسین خوانسارى، جمال الدین محمد نام دارد كه غالباً نام او با نام فرزندش آقا حسین در كتاب هاى رجال و تراجم یاد شده است؛ و اینكه آقا حسین را « ذوالجمالین » مى‌خواندند، براى این بود كه پدر و پسرش هر دو جمال الدین نام داشتند.

جمالالدین محمد از فضلا و علما بوده، امّا متأسفانه شرح حال او هم در دست نیست.

در اجازه‌اى كه ملا محمدتقى مجلسى براى آقا حسین خوانسارى نگاشته، آمده: حسین فرزند فاضل كامل تقى نقى، جمال الدین محمد... ( مجله كیهان اندیشه، ش82، ص98 ) و علامه تهرانى از ریاض الشعراء داغستانى نقل مى‌كند كه وى پدر آقا حسین را با عنوان « فاضل نحریر » ستوده است ( تهرانی، ص166-167 )

و در تذكره نصرآبادى مى‌خوانیم: حسین ولد خلف امجد فضیلت و غفران پناه، مولانا جمال الدین محمد خوانسارى ( نصرآبادی، ص152 ).

برخى از اساتید آقا حسین خوانسارى ( ره ):

در كتب تراجم و شرح حال نگارى كمتر از ده استاد و شیخ اجازه براى آقا حسین خوانساری نام برده‌اند كه برخی صحیح نیست، و در كتاب دانشمندان خوانسار، ( ص 81 - 104 ) هشت نفر از اساتید ایشان را مفصلاً ذكر كرده ایم و در اینجا به نام تعدادى از آنان اكتفا مى‌شود:

1- خلیفه سلطان، صاحب كتاب حاشیه معالم؛

2- ملا حیدر خوانسارى، صاحب كتاب زبدة التصانیف؛

3- میرزا رفیع الدین نائینى، صاحب حاشیه اصول كافى؛

4- میرفندرسكى، صاحب رساله صناعیه؛

5- ملا محمدتقى مجلسى، صاحب كتاب روضة المتقین. وی شیخ اجازه آقا حسین هم بوده است و در كتاب ها از عالم دیگرى به عنوان شیخ اجازه وى یاد نشده است ( زمانی نژاد، ص81-104 ).از حوزه درس او عالمان فراوانى بهره برده‌اند، بهطورى كه او را « استاد كل » نامیده‌اند و نیز افراد متعددى از او اجازه روایت دارند. در كتاب دانشمندان خوانسار ( ص105-184 ) بیش از شصت نفر از آنان را مفصلاً شرح دادهایم و در اینجا به شاگردان مشهور و صاحب تألیف محقق خوانسارى ( ره ) اكتفا مى‌شود:

مجازین و شاگردان آقا حسین خوانسارى تا آنجا كه تتبع كردیم، بیش از شصت نفر هستند كه مفصلاً شرح حالشان را در كتاب دانشمندان خوانسار آورده‌ایم. شاگردانى كه اجازه روایت داشته‌اند و اكنون نسخه‌هاى خطى آن موجود است، بیشتر از سه یا چهار نفر نیستند. ناگفته نماند كه اجازه مولی محمد تقی مجلسی اول به آقاحسین خوانساری كه بیش از بیست صفحه است و در الذریعه: ( ج1، ص162 ) روضه نضره: ( ص337 -403 ) به آن اشاره شده است در آخر بحارالانوار به چاپ نرسیده است، لكن خوشبختانه نسخه اصل آن اجازه به خط علامه مجلسی اول در كتابخانه شخصی آیت الله سید محمد علی روضاتی اصفهانی – حفظهالله - نگهداری میشود و عكس صفحه اول و آخر این اجازه در مجله كیهان اندیشه ( ش82، ص98 ) به چاپ رسیده است و چندین نفر دیگر نیز اجازه روایت داشته‌اند، امّا صورت اجازه‌اى از آنان باقى نمانده است. آیت الله سید محمد على روضاتى - دام عزّه- در مجله كیهان اندیشه، ش‌82 ( ویژه‌نامه دو محقق خوانسارى ) در مقاله‌اى با عنوان « اجازات روایتى دو محقق خوانسارى » مفصلاً در این موضوع سخن گفته‌اند.

صاحبان اجازه

كسانى كه از آقا حسین اجازه روایت گرفته‌اند، عبارتند از:

آن نیز در بحار به چاپ رسیده است. نسخه‌هاى خطى این اجازه، در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران به ش‌1997 موجود است.

معلم حبیب آبادی، ج5، ص1134؛ تهرانی، ص86 ) اصل این اجازه در نزد آیت الله روضاتی اصفهانی موجود است و عكس اجازه در مجلة كیهان اندیشه ( ش82، ص100 ) به چاپ رسیده است ).

آقاحسین خوانسارى ( ره ) از جمله شخصیتهایى است كه در مراتب اجتماعى به شیخ الاسلامى و در مقامات حوزوى به رتبه استاد الكل فی الكل، و در علوم محض به عقل حادى عشر مشهور گشت. در مسائل فلسفى و عرفانى و كلامى و... به حدّى رسید كه آثار فارابى و شیخ الرئیس و... را به نقد كشید، و در آراى فقهى نظرات درخور اعتنا و دقیق و عمیقى از خود به یادگار گذاشته است و نیز در سایر علوم...

تألیفات

آقاحسین خوانسارى صاحب تألیفات و آثار بسیارى در زمینه‌هاى مختلف، اعم از فلسفه، عرفان، اخلاق، فقه، اصول، تفسیر، كلام، حدیث، منشآت و دیوان و... است، و در انتساب و عدم انتساب بعضى از آثار به ایشان، بزرگانى به اشتباه افتاده‌اند، لذا آثار قطعى و منسوب وی از هم تفكیك داده شده تا صحیح آن در معرض دید همگان قرار گیرد:

شیخ آغا بزرگ تهرانى درباره این ترجمه مفصلا بحث و اثبات كرده است كه حرف شیخ حر عاملى بر حرف صاحب ریاض مقدم است ( تهرانی، 1408، ج4، ص126و272 )

ترجمه قرآن آقا حسین خوانسارى نیز در فهرستهای نسخه‌هاى خطى معرفى نشده است.

نسخه تماماً توسط شاگرد آقا حسین به نام بهاءالدین محمد بن على نقى طغائى استنساخ شده است. در میان این رساله‌ها یك صفحه خطى با عنوان جواب سؤال مشهور موجود است و در پایان شاگرد خوانسارى تصریح مى‌كند كه: « مِنْ استاذنا آقا حسین ادام الله ظله العالى ». این رساله آغازش چنین است: « وهو انه اذا لزم من وجود الاثنین وجود ثالث هو معروض وصف الاثنینیّة و... » ( فهرست کتابخانه مسجد اعظم، ص560 ).

تصویر

ص‌59 ).

رساله تشكیك آقا حسین خوانسارى، در واقع حاشیه بر حاشیه سبزوارى بر حاشیه قدیم دوانى بر شرح جدید تجرید است. دوانى در حاشیه قدیم خود بر شرح تجرید قوشجى فصل مشبعى در مبحث تشكیك دارد. سپس محقق سبزوارى بر این حاشیه قدیم دوانى حاشیه‌اى نوشته است. پس از آن آقا حسین خوانسارى بر حاشیه سبزوارى حاشیه نوشته است و این سه حاشیه درباره تشكیك در كتاب الرسائل از ( ص181- 265 ) درج شده و توسط كنگره به چاپ رسیده است ( ناگفته نماند که مولی رفیعا نائینی* ( رفیعالدین محمد الحسینی النائینی، م: 1082ق ) رسالهای مستقل درباره تشکیک دارد که نسخه های فراوانی دارد، و عمدة نسخه های تشکیک نائینی همراه با نسخه های خطی تشکیک سبزواری و خوانساری است. آقاحسین خوانساری عنایت به رساله تشکیک نائینی داشته، و در مواردی نسخه های تشکیک نائینی را تصحیح کرده است؛ مثل نسخه خطی مدرسه عالی شهید مطهری، به شماره 18/1374که در سال1093ق استنساخ شده است.

در حواشی این نسخه با خط آقا حسین نوشته شده است: « هذه الرسالة من مؤلفات السید الفاضل النائینی علیه الرحمة ».

لذا رساله تشکیک نائینی همراه با رسائل آقا حسین خوانساری در کتاب الرسائل ( ص345-353 ) به چاپ رسیده است.

در همة نسخه‌هاى خطى، نوشته شده است: « من افادات المولى الفاضل الیزدى علیه الرحمة ». در بعضى از نسخه‌ها آقا حسین خوانسارى خودشان تصحیح كرده‌اند، و در بعض دیگر علامت بلاغ دارد كه در حضور آقا حسین تصحیح شده: « بلغ قبالاً بعون الله تعالى مع حضرته ادام الله ظلال افاداته » ( شیروانی، ج4، ص1698 )

ناگفته نماند که این رساله فاضل یزدی، توسط آقا حسین خوانساری به یادگار مانده است؛ زیرا آقا حسین این نظریه را قبول نداشته و بر آن حاشیه نوشته است. لذا در مجموعه آثار و رسائل آقا حسین این رساله نیز به جای مانده است. بعد از آنکه خوانساری نظر فاضل یزدی را در پنج صفحه وزیری نقل میکند، مینویسد: « انتهی کلامه رفع مقمه، و فیه نظر من وجوه: احدها و... و عاشرها ».

رساله فاضل یزدى و حاشیه بر آن، توسط آقا حسین خوانسارى تقریر یافته است؛ نه اینكه دو رساله مستقل باشد، بلكه یك رساله با عنوان « من افادات المولى الفاضل الیزدى علیه الرحمة » با نقد و بررسى آقا حسین خوانسارى.

افندى نیز در ریاض العلماء تصریح مى‌كند: « ومن تألیفاته أیضاً حاشیة على شرح الاشارات و متعلقاته من الطبیعى والالهى جیّدة جدّاً كاملة، وله حاشیة اخرى علیه أیضاً و ردّ الاستاد الفاضل فی حاشیة علیه، ولعلها لمتتم فلاحظ » ( افندی، ج‌2، ص‌59؛ صدر، ص140 ) ( برای اطلاع بیشتر درباره این حواشی نک: مقاله احمد عابدی در مجله آئینه پژوهش، ویژه کنگره محقق خوانساری و نیز حاشیه بر شرح اشارات، مقدمه مصحح ).

بنابراین، آقا حسین خوانسارى دو حاشیه بر شرح اشارات دارد كه حاشیه دوم آقا حسین، ردّ بر حاشیه شرح اشارات سبزوارى است ( نسخهای خطی از کتاب حاشیه بر شرح اشارات، تألیف محقق سبزواری، به خط ایشان در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ش8805 نگهداری میشود که نسخه با ارزشی است )، وحاشیه سبزوارى ردّ برحاشیه اوّل آقا حسین است ( حاشیه اول خود شامل چندین کتاب است؛ کما اینکه بر محکمات قطب الدین رازی و نیز بر حاشیه ملا جان باغنوی حاشیه نوشته است. حاشیه اول آقا حسین، توسط استاد احمد عابدی در 1750صفحه در دوجلد تصحیح شده و به چاپ رسیده است ).

به غیر از عبارت فوق هیچ اطلاعى در كتب تراجم و كتابشناسى از این رساله موجود نیست، لكن چندین نسخه خطى از رسائل آقا حسین موجود است كه تصریح مى‌كند: « من افاداته دام ظلّه العالى »، و بعضی توسط آقا حسین خوانسارى تصحیح شده یا با ایشان مقابله شده است: « بلغ قبالاً بعون الله تعالى مع حضرة الاُستاذ أدام الله ظلال إفاداته ».

این رساله چنین شروع مى‌شود: « اعلم انّه قد استدل فی شرح المطالع فی بحث اللازم على أن اللازم ینقسم... ثمّ اعترض علیه وصوّبه المحشى العلامه... وقد اجاب عن الاعتراض بعض الفضلاء المعاصرین بأن الشارح والمحشی خلطا... ».

رساله فوق در حدود پنج صفحه وزیرى است و نسخه‌هاى فراوانى از آن موجود است.

صاحب ریاض نیز یادآور شده است كه: « و حاشیة على إلهیات الشفاء وهی مما لم یراجعها اصلا، ثمّ لما تعرض الاستاد الفاضل فی حاشیة على الشفاء للرّد علیه فیها، كتب ( قدّس سره ) ثانیاً حاشیة اُخرى علیه، و قد ردّ علیه ردّه فیها وهی من اواخر مؤلفاته » ( افندی، ج2، ص‌59؛ صدر، ص140 ).

حاشیه نخست آقا حسین بر شفا توسط فاضل محترم، حامد ناجی اصفهانی در 784 صفحه تصحیح شد و توسط کنگره محقق خوانساری به چاپ رسید. این حاشیه به طور عمدة ناظر بر ملاصدرا ست؛ ردّاً و تأییداً. مصحّح در مقدمه دربارة این کتاب سخن گفته است.

اما حاشیه دوم آقا حسین بر شفا كه عمدةً ردّ بر سبزوارى است، در فهارس نسخه‌هاى خطى كتابخانه‌ها معرفى نشده است، لكن خوشبختانه تنها نسخه منحصر به فرد این حاشیه توسط دكتر سید محمود مرعشىنجفى براى كتابخانه آیت اللهمرعشى نجفى ( ره ) خریداری شد و عكسى از آن نسخه نیز در اختیار حقیر است كه براى چاپ آماده مى‌شود.

تصویر

شده و معمولاً بعد از رساله مقدّمه واجب خوانسارى واقع شده است.

این حاشیه چنین شروع مى‌شود: « قال التفتازانى فیالمطول عند قول صاحب تلخیصالمفتاح، صدق الخبر مطابقته للواقع وكذبه عدمها... » ( این حاشیه با مقدمه واجب و شبهات استلزام خوانساری، همراه با رساله اجتماع امر و نهی سیدکاظمیزدی ( صاحب عروة الوثقی ) در سال1317ق در صفحات217-219به چاپ رسیده است ).

این حاشیه مسلماً از آقا حسین خوانسارى است؛ زیرا در نسخه‌هاى خطى با عبارات « منه دام ظلّه العالى » یا « منه مد ظله » معرفى شده است، لكن ممكن است رساله‌اى مستقل نباشد و قسمتهایى از كتب كلامى و فلسفى ایشان مثل حاشیه بر حاشیه قدیم دوانى یا حاشیه بر شرح اشارات و... بوده باشد.

از این رساله نسخهای مستقل از آقا حسین خوانساری به دست نیامد، بلکه این رساله در ضمن حاشیه شرح مختصر الاصول عضدی، از تألیفات آقا جمال خوانساری است. رساله جبر و اختیار، یا حسن و قبح در کتاب الرسائل از صفحه 295-317 توسط کنگره آقا حسین به چاپ رسیده است.

اصل رساله را آقا حسین به درخواست فرزندش، آقا جمال خوانسارى نوشته است. وقتى كه آقا جمال حاشیه بر شرح مختصر الاصول عضدى مى‌نوشته، از پدرش درخواست مى‌كند به جهت اهمیت این بحث، حاشیه‌اى بر این مبحث بنویسد. لذا آقا جمال در حاشیه شرح مختصر الاُصول مى‌نویسد: « لمّا كان هذا المقام من المباحث العظیمة والمطالب المهمّة وقد ضلّ فیه فهم العقول وزلّ قدم الفحول، سألتُ والدی دام ظله العالى أن یكتب على هذا الكلام حاشیة یبیّن فیها ماكان یفیده فی أثناء المباحثة لیرجع إلیها كلّ من تحیّر فی هذا المطلب و سدّ علیه كل مذهب. فقد منَّ سلّمه الله على عبده وشرّفنی بإجابة مسؤولى وإسعاف مأمولى، فكتب هذه الحاشیة... ».

محقق خوانسارى رساله دفع شبهه دور را چنین آغاز مى‌كند: « و بعد قال بعض الفضلاء المعاصرین ( در ابتدای رساله دفع شبهه دور، کلامی از ملا خلیل قزوینی آورده و سپس آن را رد کرده است. و این دفع شبهه دور نیز توسط ملا خلیل قزوینی رد شده، و آقا حسین خوانساری ردّیه قزوینی را دنباله رسالهاش به این نحو میآورد: « ثمّ انّ هذا الفاضل المستدل کتب فی جواب ما کتبته بهذا الکلام المشعر بالاستهزاء و السخریّة ». بعد از ردّ ملا خلیل قزوینی، دیگر آقا حسین جوابش را نمیدهد؛ یعنی او را قابل جواب دادن نمیبیند. نک- : « ... انتهی کلامه رفع مقامه، و انت خبیر بأنّ هذا الکلام، العزیز المثال المنیع المنال لما فیه من ظهور الفساد و وضوح الاختلال غیر محتاج الی التعرض له بالقیل و القال، فلنختم هذا المقال » ) فی بیان بطلان كون خبر المجتهد خبراً عن الوجوب... انتهى، اقول... ». ( از رساله فوق نسخه های خطی فراوانی در میان رساله های آقا حسین موجود است که برخی تصحیح یا مقابله شده و یا توسط آقا حسین بر روی بعضی از جملاتش خط کشیده شده است ).

اى باد صبا طرب فزا مى‌آیى...

ومنها أیضاً - وهو معمّى باسم خیام - قوله:

چیزى نماند در ره دین شیخ ساده را

جز گوشه ردا كه كند صاف باده را

ومنها - وهو باسم بشیر - قوله:

اى شیخ تو از شیب چه دیدى آخر

چون پشت دو تا شود چه مى‌آید از آن »

و نیز نصرآبادى در تذكره، چهار رباعی از رباعیات آقا حسین را ذكر مى‌كند:

تا دست به همت رسایى نزنى

بر منت خلق پشت پایى نزنى

چون حلقه مباش در جهان چشم تهى

تا هر ساعت در سرایى نزنى

رباعى ( اى باد صبا )

اى باد صبا طرب فزا مى‌آیى

از طرف كدامین كف پا مى‌آیى‌از كوى كه برخاسته‌اى راست بگو

اى گرد به چشمم آشنا مى‌آیى

تا كى پى هر صورت زشتى باشى

در مذهب آب و گل كنشتى باشى

دل برنكنى ز قالبى چند تهى

خاكت بر سر كه كم ز خشتى باشى

مسواك چه سود زاهد پاك روان

صد ریشه فرو برده طمع در دل و جان

از ذكر ریایى تو هر دم تسبیح

دندان از غصه مى‌زند بر دندان

( نصر آبادی، ص152و153 )

بعضی از ابیات و رباعیات آقا حسین خوانساری در نسخه های خطی کتابخانه ها موجود است؛ مانند نسخه ملک، شماره 5008 که دو بیت معروف آقا حسین را داراست.

از رساله فوق نسخه خطى موجود نیست؛ اما ممكن است رساله خطى ای كه در كتابخانه آستان قدس رضوى نگهدارى مى‌شود و به عنوان « اجوبة المسائل الفقهیة وغیرها » معروف شده، و در الذریعه ( ج‌20، ص‌111 ) نیز به آن اشاره شده است، بعضى از مسائل آن مربوط به جوابهای خوانسارى به شیروانى باشد. با وجود این، مجموعه خطىای كه تمام رسائل آن ردّ بر شیروانى باشد و جواب به مسائل گوناگون، از قبیل حكمت و منطق و كلام و اصول و... باشد، به دست نیامد.

در ابتداى نسخه كتابخانه مجلس ( ش‌6، 1822 ) و كتابخانه مرعشى و ملك تصریح شده است: « من افادات زبدة الاشباه المتفرّد فى عصره بلا اشتباه محلل الشبه والمشكلات آقا حسین سلّمه الله... » ( حائری، ج‌9، ص420 ) ( همین عبارات در حاشیه نسخه کتابخانه آیت الله مرعشی به شماره 8373 ( برگ 22 ) آمده است، اما فهرست نویس، این رساله را معرفی نکرده و این نسخه، که به شماره 8373 مرعشی معرفی نشده است؛ و نیز در نسخه ملک به ش5، 1713، و مجلس ش8، 1803 آمده است )

بنابراین، در چهار نسخه موجود تصریح شده است كه این رساله از آقاحسین است. شاید این رساله قسمتى از یكى از كتب فلسفى و كلامى آقا حسین باشد كه مستقلا به عنوان رساله در علم بارى در فهارس معرفى شده است.

به هر روى، رساله یاد شده در كتاب الرسائل از صفحه 281-285 توسط كنگره محقق خوانسارى به چاپ رسیده است.

نسخه‌اى كه در كتابخانه مسجد اعظم قم موجود است، توسط شاگرد آقا حسین استنساخ شده است؛ نک: « تمّت تحقیق مسألة ان الممكن مفتقر الى مؤثر موجود... من جملة مصنّفات استاد البشر، العقل الحادى عشر، آقا حسین أدام اللَّه ظلّه العالى. وكتب بیمینه الجانیة أحوج المربوبین الى ربّه الغنى ابن على نقى، بهاءالدین محمد الطغائى اُوتیا

كتابهما یمیناً وحوسبا حساباً یسیرا ».

رساله نفى اولویت، همراه با رسائل آقا حسین در كتاب الرسائل ( ص 267 – 280 ) از سوی كنگره محقق خوانسارى به چاپ رسیده است.

21 - 23. شبهة استلزام ( 1-3 ) اردبیلى در جامع الرواة، ( ج‌1، ص‌235 ) یكى از تألیفات آقا حسین را « رسالة شبهة الاستلزام » ذكر مى‌كند. صاحب ریاض العلماء مى‌نویسد: « و رسالة فی شبهة الاستلزام و قد ردّ فیها الفاضل النائینى والفاضل القزوینى » ( افندی، ج 2، ص‌59 ).

همان‌طور كه ملاحظه مى‌شود، تنها اكتفا شده است كه آقا حسین رساله‌اى در شبهه استلزام دارد، و صاحب ریاض افزوده است كه این شبهه استلزام ردّ بر فاضل نائینى و فاضل قزوینى است؛ حال آنكه محقق خوانسارى سه رساله درباره شبهه استلزام دارد كه دو فقره از آن رساله‌ها در ردّ محقق سبزوارى است، نه نائینى و قزوینى.محقق خوانسارى و محقق سبزوارى همزمان شروع به نگارش رساله‌اى درباره شبهه استلزام مى‌كنند؛ بدون اینكه از رساله‌هاى یکدیگر اطلاع داشته باشند. لذا در مقدمه‌هاى هر دو رساله اشاره به یکدیگر نشده است.

وقتى كه رساله سبزوارى به دست آقاحسین خوانسارى مى‌رسد، خوانسارى مطالب رساله سبزوارى را نقد مى‌كند و مدعى مى‌شود كه سبزوارى بعد از رساله اوّل او اقدام به نوشتن رساله شبهه استلزام كرده است.

تا اینجا روشن شد كه آقا حسین دو رساله در شبهه استلزام دارد و سبزوارى یك رساله. وقتى كه محقق سبزوارى رساله اول خود را نقد شده مى‌بیند، اقدام به رساله دوم شبهه استلزام مى‌كند و در ابتداى آن رساله دوم متذكر مى‌شود كه ما در گذشته رساله‌اى در این موضوع نوشته‌ایم كه موجب نقد بعضى از افاضل شده است:

سپس محقق خوانسارى رساله دوم شبهه استلزام محقق سبزوارى را پاسخ مى‌دهد. رساله سوم شبهه استلزام خوانسارى چنین شروع مى‌شود: « وبعد، فیقول الفقیر الى عفو ربّه البارى حسین بن جمال الدین محمد الخوانسارى... اى كتبت سالف الایام رسالة فی حلّ شبهة المشهورة بشبهة الاستلزام... فلاجرم اوردت اجوبة كثیرة ممّا سنخ ببالى... و تعرّضت لما فیها من الجدل... وكان من جملتها جوابان لبعض أجلة فضلاء الحال ادیم له الفضل والكمال. ثمّ قد اتفق ان تشرف ما كتبته بنظر هذا الفاضل... فتصدى من باب التوجه والاحسان إلینا... فى طی مقالة لطیفة و ضمن رسالة شریفة. ولكن مع ذلك... فقصدت ان أعرض ماعرض من الشكوك فیما قاله دام فضله من المقالة وأرسله من الرسالة عسى أن یلحظه مرة أخرى بعین العنایة... ».

تاكنون به این نتیجه رسیدیم كه آقا حسین خوانسارى سه رساله در شبهه استلزام دارد. محقق سبزوارى دو رساله. رساله دوم و سوم خوانسارى ناظر و ردّ بر رساله‌هاى اول و دوم محقق سبزوارى است، اما رساله اوّل خوانسارى ردّ و ناظر به رساله‌اى نیست. هر سه رساله محقق خوانساری با مقدمه واجب خوانساری و رساله اجتماع امر و نهی سید محمد کاظم یزدی، صاحب عروة الوثقی، در سال 1317ق، چاپ سنگی شده است.

با این وصف، در كتب تراجم و شرح‌حال‌هاى قبلى چنین رساله‌اى از آقا حسین نام برده نشده است.

نسخه‌هاى خطى فراوانى از رساله‌هایى با عنوان « شك و حلّ » از آقا حسین خوانسارى موجود است كه برخی توسط آقا حسین هم تصحیح شده است؛ یكى از آن ها رساله‌اى است در قابلیت جسم الى غیر النهایه.

این رساله همراه با سایر رساله‌هاى آقاحسین خوانسارى در كتاب « الرسائل » ( ص333- 338 ) توسط كنگره محقق خوانسارى به چاپ رسیده است ( از این رساله در الذریعه نامی ذکر نشده، نه مستقلاً و نه تحت عنوان شک و حلّ ).

رساله فوق در كتاب الرسائل ( ص319- 324 ) توسط كنگره محقق خوانسارى به چاپ رسیده است ( نک: علی زمانی قمشهای، « سقوط آزاد اجسام از نگاه محقق خوانساری »، کیهان اندیشه، كنگره بزرگداشت محقق خوانسارى، ش82، ص115-124 ).

اردبیلى در جامع الرواة ( ج‌1، ص‌235 ) مى‌نویسد: « له كتب جیّدة منها شرح الدروس فی غایة البسط وكمال الدّقة مشتمل على جمیع اخبار الأئمة صلوات الله علیهم واقوال فقهائنا الإمامیّة رضوان الله علیهم بحیث لایشذّ منه شی‌ء ». و شیخ حرّعاملی در أمل الآمل ( ج‌2/101 ) نوشته است: « له مؤلفات، منها: شرح الدروس، حسن لم یتم ». صاحب ریاض مى‌نویسد: « واما شرح الدروس فهو شرح كبیر جدّاً، قد خرج منه بعض من كتاب الطهارة الى بحث الفقّاع من النجاسات، وهو یقرب من خمس وعشرین الف بیت، مع انّه ترك شرح بحث الحیض والاستحاضة والنفاس من البین. وهذا كتاب لم یعمل مثله. وقد الّف ( قده ) اولاً شطراً من اوله ثم تركه وكتب بعد ذلك بزمان كثیر الباقی منه. وكان یقول تلمیذه الاستاذ العلامة الشیروانى ( قده ): « ان ما كتبه اولاً احسن بكثیر مما كتبه اخیراً، بل نقول ماكان یقدر بعد ذلك أن یؤلّف مثل ما الّف اولاً » ( افندی، ج‌2، ص‌59 ).

و با تفصیلى بیشتر در كتاب روضات الجنات ( ج‌2، ص‌351 ) به وصف مشارق الشموس پرداخته شده است.

كتاب مشارق آقاحسین از اتقان و استحكام برخوردار است و مورد توجه علماى بعد از او، مثل شیخ انصارى و دیگران نیز قرار گرفته است. متأسفانه، وى تنها قسمت طهارت فقه را نوشته است. آن هم ناقص، زیرا احكام أموات و دماء ثلاثه را هم ندارد ( کتاب مشارق در سالهای 1305 و 1311ق چاپ سنگی رحلی همراه با شرح آقا رضی، در 509 صفحه ( 337+172 ) در تهران به چاپ رسید ( رک: فهرست عربی مشار، ص294و 845 ) ( آقا رضی خوانساری، فرزند آقا حسین خوانساری و برادر آقا جمال خوانساری برای تکمیل مشارق اقدام کرد، لکن ایشان هم تنها موفق به نوشتن کتاب صوم و اعتکاف شد )

الخوانسارى دیباجة لكتاب الموسوم بمطالع الانوار فى الهیئة ».

در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران نسخه‌اى خطى از این مقدمه ( 18/1997 ) موجود است ( دانش پژوه، ج 8، ص610؛ نیز: منزوی، ج5، ص3571 ).

30- مقدمه واجب. اردبیلى در جامع الرواة ( ج‌1، ص 235 ) این كتاب را از خوانسارى دانسته است؛ چنانکه در ریاض هم مفصلاً معرفى شده است: « له ایضاً رسالة مقدمة الواجب وقد تعرض فیها للردّ على الفاضل القزوینى والفاضل النائینى والاستاذ الفاضل أیضاً » ( افندی، ج‌2، ص‌59 )

كتاب مقدمه واجب در ردّ رساله‌هاى مقدمه واجب سید ماجد بحرانى ( م: 1028ق ) و رساله محقق سبزوارى ( م: 1090ق ) و دیگران است ( رساله مقدمه واجب خوانساری در گذشته با سایر رسائل خوانساری همراه با رساله اجتماع امر و نهی سید یزدی، صاحب عروة الوثقی در سال 1317ق در 43 صفحه ( ص 174-217 ) چاپ سنگی شده است ).

از آن جا كه مقدمه واجب خوانسارى ردّ و ناظر بر مقدمه واجب سبزوارى و سید ماجد بحرانى است، كنگره محقق خوانسارى اقدام به چاپ هر سه رساله مقدمه واجب در كتاب الرسائل كرد: رساله مقدمه واجب سید ماجد بحرانی ( ص13-39 )؛ رساله مقدمه واجب سبزواری ( ص41-72 ) و رساله مقدمه واجب خوانساری ( ص73-179 ).

31 - 60. منشآت. صاحب ریاض در وصف آقا حسین خوانسارى مى‌نویسد: « وهو شاعر منشى‌ء حسن الشعر والانشاء بالعربیة والفارسیة، وانشاءاته و أشعاره مشهورة على الالسنه مسطورة فی المجامیع » ( افندی، ج‌2، ص‌57 ) و مثل همین تعابیر در تعلیقه أمل الآمل ( ص‌140 ) آمده است.

صاحب روضات مى‌نویسد: « ... وله أیضاً من الانشاءات الفاخرة والكلمات الطریفة والتملیحات اللطیفة كثیر منها... » ( موسوی خوانساری، ج‌2، ص‌355 ).

از آقا حسین خوانسارى منشآت فراوانى به یادگار مانده است كه نزدیك به سى عنوان است. اكثر این عناوین قطعاً از آقا حسین خوانسارى است و بعضى از عناوین آن مشكوك است كه با بررسى متن و سبك نسخه خطى بهتر مى‌توان به نتیجه رسید.

تمام فهارس نسخه‌هاى خطى كتابخانه‌هاى ایران بررسى شد، تا مشخص شود كه محقق خوانسارى صاحب چه تعداد منشآت است. فهرست منشآتى كه تاكنون به آن ها دست پیدا كردیم و همگى به چاپ خواهد رسید، بدین قرار است:

جناب صدرهاشمى*، مقاله‌اى در ارتباط با منشآت آقا حسین خوانسارى در مجله یادگار نوشته است كه خلاصه‌اى از آن مقاله چنین است: « آقا حسین خوانسارى... كسانى كه شرح‌حال آقا حسین و مؤلفات وى را... نوشته‌اند... هیچكدام اسمى از منشآت آقا حسین به میان نیاورده‌اند... نگارنده مجموعه‌اى خطى دارد به خط میرزا احمد نیریزى، خطاط معروف، و در این مجموعه منشآتى از آقا حسین خوانسارى ضبط شده است. این مجموعه با كاغذ پوستى و به خط نسخ شكسته است و ظاهراً بعد از وفات آقا حسین جمع‌آورى شده، چه همه جا در عنوان مطالب عبارت: من منشآت آقا حسین خوانسارى نوشته شده است. این مجموعه منشآت مشتمل بر نامه‌ها و چند وقف نامه و فرمان ها و موضوعهاى ادبى است كه آقا حسین انشاء فرموده است. قسمتى از موضوعهاى مطالب از این قرار است:

وقفنامه میرزا رضى، دیباچه مطلع الانوار، مكتوب به شریف كعبه، كتیبه تعمیر عمارت مباركه مشهد مقدس، قباله‌خانه، و در بیان نبذى از مفاخر و مزایاى سلاطین كامكار و خواقین نامدار سلسله صفویه - ابدت ایام دولتهم - بر سایر پادشاهان روزگار، از زبان میرزا صایبا به میرزا سعید حكیم نوشته، به میرزا ابوالفتوح نوشته‌اند، از زبان محمدخان اعتماد الدوله به وزیر پادشاه روم نوشته،

دیباچه بیاضى كه به جهت نواب صدارت پناه نوشته‌اند.

گرچه این نامه‌ها از عبارت‌پردازى و تكلّفات و صنایع لفظى معمول به زمان صفویه خالى نیست، اما چون در بسیارى از آن ها اصطلاحات و آداب و رسوم خاص آن زمان درج شده، به این منشآت ارزش مخصوصى مى‌دهد. بعلاوه، منشآت مزبور معلوم مى‌نماید كه آقا حسین خوانسارى، فقیه معروف عصر صفوى، در زبان فارسى و اصطلاحات و امثال آن نیز تبحرى بسزا داشته است. در اینجا برای معرفى این منشآت به خوانندگان محترم مجله یادگار، نمونهای از آن ها را ذیلاً نقل مى‌كنیم... » ( مجله یادگار، سال اوّل، ش‌8، ص‌38 - 40 » )؛ و نیز رجوع شود به ( حسینی یزدی و...: 76-78 ) ( به تبع مقاله مجله یادگار، در تاریخ ادبیات در ایران ( ج5، ص316 ) مطلبی نقل نشده است از منشآت آقا حسین خوانساری و سبک او در این منشآت رک- : مقاله آقای موحدی که در مجله آینه پژوهش ( ویژه کنگره محقق خوانساری ) به چاپ رسیده است.

كتابشناسى و نسخه‌شناسى تفصیلى تك تك این منشآت در ابتداى كتاب منشآت محقق خوانسارى به تفصیل خواهد آمد. ان شاء اللَّه. )

تا اینجا كتابشناسى سى عنوان از آثار قطعى آقا حسین خوانسارى رحمه الله بررسى شد، كما اینكه سى عنوان از منشآت ایشان را به طور فهرستوار بیان كردیم، پس استناد آن آثار به خوانسارى قطعى است. اما در كتب فهارس و كتابشناسى و شرح حال نگارى آثار فراوانى به آقا حسین نسبت داده‌اند كه قطعاً استناد آن آثار منتفى و یا لااقل مشكوك است كه با دیدن نسخه خطى مى‌توان استناد و عدم استناد آن را مشخص كرد.

( براى اطلاع بیشتر از آثار منسوب به آقا حسین خوانسارى رجوع كنید به مجله كیهان اندیشه ( ویژه كنگره خوانسارى ) و مجله آئینه پژوهش ( ویژه كنگره خوانسارى ).

وفات

محقّق خوانسارى - رحمةالله - سرانجام در سال 1098ق یا 1099ق به دیار حق شتافت. خاتون آبادى كه كتابش قدیمى‌ترین منبع شرح حال محقق خوانسارى است، در این باره مى‌نویسد: « سال هزار و نود و هشتم... فوت علامة العلماء و استاد الفضلاء آقا حسین خوانسارى در غرّه رجب هذه السنة... در شب سه شنبه غرّه شهر رجب سنه مزبوره علامة العلماء دانشمندى كه میدان دانشمندی، قصب السبق از مشاهیر فضلاى روزگار چون شیخ ابوعلى و أمثاله ربوده بود، اعنى جناب آقا حسین خوانسارى قدس الله روحه، فوت شد ( خاتون آبادی، 1352، ص 539-541 ).

از جمله ماده تاریخهاى وفات اوست:

رفت از جهان كسى كه نیامد عدیل او ( = 1098ق )

امروز هم ملائكه گفتند یا حسین ( = 1+1098ق )

و ( ادخل جناتى ) ( 1099ق )

پس از فوت پیکر مطهر او را به تخت فولاد که در آن زمان به صحرای بابارکنالدین شهرت داشت، منتقل و در زمینهای خارج از تکیه بابارکنالدین دفن نمودند. شاه سلیمان صفوی که ارادت خاصی به آقا حسین خوانساری داشت، در همین سال دستور داد بقعهای عالی بر فراز قبر وی بنا کنند. این بقعه در مدت تداوم سلسله صفویه کانون توجه مردم اصفهان بود، اما در دوره افاغنه با حملات پیدرپی آنان آسیب های جدی به این بنا و سایر بناهای این دوره وارد آمد.

منابع:

1- آشتیانی، سید جلال الدین. ( 1363ش ). منتخباتی از آثار حکماء الهی ایران، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم.

2- آذر بیگدلی، لطفعلی بیگ. ( 1337ش ). آتشکده آذر، مقدمه و تعلیقات سید جعفر شهیدی، مؤسسه نشر کتاب.

3- اردبیلی، میرزا محمد. ( 1403ق ). جامع الرواة، 2مجلد، قم: کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.

4- استادی، رضا. ( 1396ق ). فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه فیضیه، قم: مهر، طبع اول.

5- --- . ( 1373ش ). فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیتالله صفایی خوانساری، فهرست 1500 نسخه خطی، مشهد: کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی.

6- افندیاصفهانی، میرزاعبدالله. ( 1410ق ). تعلیقة أملالآمل، سید احمد حسینی، قم: کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.

7- --- . ( 1401ق ). ریاض العلماء، 6مجلد، اعداد سیداحمدحسینی، قم: کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، چاپ اول.

8- امین، حسن. ( 1412ق ). مستدرکات اعیانالشیعه، بیروت: دارالتعارفللمطبوعات.

9- تبریزی، محمد زمان. ( 1373ش ). فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد، به کوشش رسول جعفریان، تهران: میراث مکتوب، چاپ اول.

10- تفضلّی، آذر و فضائلی جوان، مهین. ( 1372ش ). فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، تهران: آستان قدس رضوی، چاپ اول.

11- تمیمداری، احمد. ( 1372ش ). عرفان و ادب در عصر صفوی، تهران: حکمت، چاپ اول.

12- تهرانی، آقابزرگ. ( 1378ش ). مصفّی المقال فی مصنفی علمالرجال، تصحیح محمد منزوی، چاپخانه دولتیایران، چاپ اول.

13- --- . ( 1355ش ). الذریعة الی تصانیف الشیعة، 28مجلد، نجف و تهران: چاپ اول.

14- --- . ( 1972م ). طبقات اعلام الشیعه، قرن هشتم، تحقیق علی منزوی، بیروت: دارالکتاب العربی، چاپ اول.

15- --- . ( 1366ش ). طبقات اعلام الشیعه، قرن دهم، تحقیق علی منزوی، تهران: دانشگاه تهران، طبع اول.

16- --- . ( 1411ق ). طبقات اعلام الشیعه، قرن یازدهم ( الروضةالنضرة )، تحقیق مؤسسه فقه الشیعة، بیروت: چاپ اول.

17- --- . ( 1372ق ). طبقات اعلام الشیعه، قرن دوازدهم ( الکواکب المنتشرة )، تحقیق علی منزوی، تهران: دانشگاه تهران، چاپ اول.

18- تنکابنی، میرزا محمد، قصص العلماء. ( 1364ش ). تهران: مکتبه علمیه اسلامیه، چاپ دوم.19- جابلقی بروجردی، سیدعلیاصغر. ( 1410ق ). طرائف المقال، 2 مجلد، اعداد سید مهدی رجائی، قم: کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.

20- جرفاذقانی، م. ( 1364ش ). علماء بزرگ شیعه از کلینی تا خمینی « ره »، معارف اسلامی، چاپ اول.

21- جزائری، سید محمد. ( 1418ق ). نابغة فقه و حدیث، سید نعمتالله جزایری، قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ دوم.

22- جعفریان، رسول. ( 1370ش ). دین و سیاست در دوره صفوی، قم: انصاریان، چاپ اول.

23- حسینی، سید احمد. ( 1410ق ). اجازات الحدیث ( التی کتبها العلامةالمجلسی )، کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، مطبعة الخیام، قم: چاپ اول.

24- --- . ( 1410ق ). تلامذة العلامة المجلسی و المجازون منه، به اشراف سید محمود مرعشی، قم: کتابخانه آیتالله العظمی مرعشی نجفی، چاپ خیام، چاپ اول.

25- --- . ( 1414ق ). تراجم الرجال، 2جلد، قم: کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.

26- --- . : فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول.

27- حسینی، سید جعفر. ( 1374ش ). فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت الله فاضل خوانساری، زیر نظر حاج محمدحسن فاضلی، انصاریان، چاپ اول.

28- حسینی نجومی، مرتضی: رسالة الغناء.

29- حرعاملی، شیخ محمدبنحسن. ( 1362ش ). أمل الآمل، ج2، سید احمد حسینی، قم، دارالکتاب اسلامی.

30- حرزالدیننجفی، شیخ محمد. ( 1405ق ). معارف الرجال فی تراجم العلماء و الأدبا، 3جلد، قم: کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.

31- حزین لاهیجی، محمدعلی. ( 1375ش ). تذکرة المعاصرین، تصحیح معصومه سالک، زیر نظر دفتر نشر مکتوب، تهران: سایه، چاپ اول.

32- خاتون آبادی، سید عبدالحسین. ( 1352ش ). وقایع السنین و الأعوام، تصحیح محمد باقر بهبودی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.

33- خاتونآبادی، میر محمد صالح: حدائق المقربین، ج12، خطیش4741، موجود در کتابخانه آیتالله العظمی مرعشی نجفی، فهرست مرعشی.

34- خوانساریاصفهانی، سیدمحمدباقر. ( 1411 ). روضاتالجنات، 8 مجلد، بیروت: الدار الاسلامیة، چاپ اول.

35- --- . ( 1371ش ). علماء الاسرة، مکتبة القرآن، چاپ اول.

36- خوانساری، آقا جمال. ( 1360ش ). شرح غررالحکم و دُررالکلم آمدی، تصحیح و تعلیق میر جلال الدین حسینی ارموی ( محدث )، دانشگاه تهران، چاپ سوم.

37- دایرة المعارف الاسلامیة الکبری. ( 1370ش ). به اشراف سید کاظم موسوی بجنوردی، ج1، تهران: سحاب، چاپ اول.

38- دانش پژوه، محمدتقی. ( 1364ش ). فهرست نسخه های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، تهران: دانشگاه تهران.

39- دوانی، علی. ( 1370ش ). علامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، تهران: امیر کبیر، چاپ اول.

40- روضاتی، سیدمحمدعلی. ( 1341ش ). فهرست کتب خطی کتابخانه های اصفهان، اصفهان: نفائس مخطوطات.

41- --- . زندگانی آیتالله چهارسوقی، اصفهان: تأیید.

42- شیروانی، میرزا زینالعابدین: ریاضالسیاحه، تصحیح اصغر حامد ربانی، تهران: سعدی.

43- شیرازی، محمد معصوم: طرائق الحقایق، 3مجلد، تحقیق محمدجعفر محجوب، تهران: سنائی، چاپ دوم.

44- شریفکاشانی، ملا حبیبالله. ( 1414ق ). لبابالألقاب فی القاب الأطیاب، قم: چاپخانه علمیه، چاپ دوم.

45- صدر، سیدحسن. ( 1406ق ). تکملة أمل الآمل، سیداحمدحسینی، قم: کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.

46- طریقت، محمدمهدی. ( 1370ش ). خلدستان ( درباره خوانسار )، کوشنده، چاپ اول.

47- عاملی، سید محسن. ( 1403ق ). اعیان الشیعه، 10مجلد+ فهرس، سید حسن امین، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، چاپ پنجم.

48- عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. ( 1382ش ). طبقات مفسران شیعه، قم: نویداسلام، چاپ سوم.

49- قمی، عباس. ( 1363ش ). هدیة الأحباب، تهران: امیر کبیر، چاپ دوم.

50- --- . ( 1414ق ). سفینةالبحار، 7ج، دارالاسوة للطباعة و النشر، چاپ اول.

51- --- . ( 1327ش ). الفوائد الرضویة، تهران: کتابفروشی مرکزی.

52- قزوینی، شیخ عبدالنبی. ( 1407ق ). تتمیم أمل الآمل، تحقیق سید احمد حسینی و به اهتمام سید محمود مرعشی، قم: مکتبة آیتلله العظمی مرعشی نجفی.

53- کحالة ، عمررضا. ( بیتا ). معجمالمؤلفین، 15جلد، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

54- کشمیری، میرزا محمدمهدی. ( 1397ق ). نجوم السماء، 2جلد، منشورات مکتبة البصیرتی.

55- گزی اصفهانی، شیخ عبدالکریم. ( 1341ق ). تذکرة القبور، به کوشش ناصر باقری بید هندی، قم: کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.

56- مامقانی، شیخ عبدالله. ( 1352ق ). تنقیح المقال، 3مجلد، قم: افست از طبع نجف اشرف، مطبعة المرتضویة.

75- مجلسی، محمد باقر. ( 1403ق ). بحار الانوار، 110 مجلد، عدة من العلماء، بیروت: احیاء التراث، الطبعة الثالثة.

58- مدرس تبریزی، میرزا محمد علی: ریحانة الأدب، 8 مجلد، تهران: خیام، طبع سوم.

59- مشار، خانبابا. ( 1340ش ). مؤلفین کتب چاپی، چاپخانه رنگین تهران.

60- معلم حبیبآبادی، میرزا محمد علی. ( 1351ش ). مکارمالآثار، اصفهان: انجمن کتابخانه های عمومی اصفهان.

61- المهاجر، جعفر. ( 1410ق ). الهجرة العلماء العاملیة الی ایران فی العصر صفوی، بیروت: دار الروضة، چاپ اول.

62- مهدوی، سید مصلحالدین. ( 1348ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان: کتابفروشی ثقفی، چاپ دوم.

63- --- . زندگینامه علامه مجلسی، اصفهان: حسینیه عماد زاده.

64- منزوی، احمد. ( 1374ش ). فهرستواره کتاب های فارسی، 3جلد، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول.

65- موسوی بهبهانی، سیدعلی. ( 1370ش ). حکیم استرآبادی- میرداماد، اطلاعات، چاپ اول.

66- موسوی جزائری، سید عبدالله. ( 1409ق ). الاجازة الکبیرة، شیخ محمد سمامی حائری، قم: کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، چاپ اول.

67- موسوی خوانساری، میرسیدابوالقاسم جعفر. ( 1351ش ). مناهجالمعارف، با مقدمه و حواشیمیر سید احمد روضاتی، تهران: حیدری.

68- نصرآبادی، محمد طاهر: تذکره نصرآبادی، تصحیح وحیددستگردی، کتابفروشی فروغی.

69- نوری طبرسی، میرزا حسین. ( 1415ق ). خاتمة المستدرک، تحقیق و نشرمؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم: چاپ اول.

70- هدایت، رضا قلی. ( 1344ش ). تذکره ریاض العارفین، به کوشش مهرعلی گرگانی، تهران: کتابفروشی محمودی./ علی اکبر زمانی نژاد/

آقاخانی، غلامرضا

تصویر

غلامرضا، فرزند قدرت الله آقاخانی، به سال 1337ش در خانوادهای مذهبی در شهرستان شهرضا متولد شد ( منتظرالقائم، 1385ش، ص67 ). دوران تحصیلات ابتدایی خود را در شهرضا گذراند. هنگامی كه خانواده اش در اصفهان ساكن شدند، وی در دبیرستان ادب تحصیلاتش را ادامه داد و پس از فارغ التحصیل شدن، به خدمت سربازی اعزام شد، و به عنوان سپاه دانش در یكی از روستاهای چهارمحالبختیاری مشغول به خدمت شد. رسیدگی به محرومان را از جمله وظایف خود میدانست و به همین علت بود كه در مبارزات علیه رژیم پهلوی مردم را یاری می داد و با پخش اعلامیه و حضور در راهپیمایی ها شركت مینمود ( زندگی نامه شهید ). وی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در آموزش و پرورش استخدام شد ( منتظرالقائم، 1385ش، ص67 ).

ابتدا در روستاهای اطراف اصفهان و سپس به آموزش و پروش ناحیه 5 اصفهان منتقل گردید. در رشته معماری دانشگاه هنر اصفهان پذیرفته شد، ولی با آغاز جنگ تحمیلی حضور در جبهه ها را ترجیح داد. علاقه زیادش به خانواده مانع حضورش در جبهه نشد و وی خود را به تمامی وقف جبهه ها نموده، در سال 1359ش

به جمع رزمندگان پیوست و مدتی را درخطوط پدافندی دارخوئین در محمدیه و سلمانیه گذراند. پس از گذراندن دوران آموزشی به منطقه غرب رفت و مسؤولیت مخابرات سپاه سنندج را بر عهده گرفت. با شروع عملیات لاالهالاالله به مریوان رفت. بعد از عملیات و با تشكیل تیپ محمد رسول الله ( ص ) عازم منطقه جنوب شد و در عملیات بیتالمقدس و رمضان به یاری همرزمانش شتافت. وی در عملیات محرم فرماندهی گردان هلیبرد لشكر امامحسین ( ع ) را بر عهده گرفت. همچنین در عملیات والفجر مقدماتی و والفجر1و2 فرماندهی گردان یا زهرا ( س ) را عهدهدار بود. وی در این دوران به فردی لایق و كارآمد تبدیل شده بود؛ بهگونهای كه حضورش باعث دلگرمی و امید به پیروزی برای همگان بود. وی در عملیات والفجر2 در خدمت لشكر14امام حسین ( ع ) بود و قبل از عملیات والفجر4 فرماندهی گردان خط شكن موسی بن جعفر ( ع ) این لشكر به عهده وی محول شد. سرانجام در عملیات بدر به تاریخ 1363/12/22 در منطقه هورالهویزه در شرق دجله بر اثر اصابت تركش به درجه رفیع شهادت نایل گردید ( سردار سید علی بنی لوحی ). پیکر آن شهید در گلستان شهدای اصفهان، قطعة بدر، ردیف 6، شماره 24 به خاک سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید:

عزیزان، سروران گرامی شمایی كه بازوانتان بوسهگاه امام است، مواظب باشید امام عزیز تنها نماند. او را یاری كنید؛ هر چند كه مستلزم تحمل سختی ها و مشقتها میباشد. جلوتر از امام حركت نكنید، عقب هم نیفتید، پشت سر امام باشید؛ تا گوشتان سخنان او را بشنود و شما هم آن را نصب العین خود قرار دهید... . ولایت فقیه كه همچون ستارهای بر قلة انقلاب میدرخشد را همیشه نظارهگر باشید كه ثمرة خون هزاران هزار شهید از پیروان راستین علی ( ع ) میباشد ( دوشنبه 1363/4/4 ).

منابع:

1- بنیاد شهید استان اصفهان: زندگی نامه شهید آقاخانی.

2- منتظرالقائم، اصغر. ( 1385ش ). بزمگاه دلبران، اصفهان: کانون پژوهش.

3- مصاحبه با سردار سید علی بنی لوحی، 25/7/ 1388ش.

/ اصغر منتظرالقائم/

آقا علی رؤیا، رسول

تصویر

رسول، فرزند باقر آقا علی رؤیا، در سال 1339ش در اصفهان در خانوادهای متدین دیده به جهان گشود. از كودكی همیشه به فكر مستمندان و درماندگان بود و به كمك آن ها میشتافت. در كنار تحصیلات خود به كار اشتغال داشت تا بتواند مخارج تحصیلش را فراهم كند؛ در ضمن به مؤسسه های خیریه نیز كمك میكرد. وی از همان دوران به خاندان عصمت و طهارت، مخصوصاً سالار شهیدان امام حسین ( ع ) بسیار ارادت میورزید و در مجالس سوگواری و هیأتهای مذهبی كه به خاطراین بزرگواران برگزار میشد، شركت میجست. با شروع انقلاب اسلامی، در تظاهرات و راهپیماییهای میلیونی امّت مسلمان شركت میکرد. با شهامت زیاد همیشه در خط اول تظاهرات بود و در عاشورای 1357ش كه مزدوران شاه، به زور خواستار نصب عکس شاه توسط مردم بودند، رسول با شجاعت و ایمان به خدا در مقابل چشم آن ها عكسهای این خائنان به ملت و اسلام را پاره میكرد و چندین مرتبه نیز توسط آن ها مورد ضرب و شتم قرار گرفت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و باشروع جنگ تحمیلی، با دیدن خوابی که مولایش امام حسین ( ع ) در آن خواب به وی میفرمایند به جبهه بیا، و به خاطر علاقهای که خود در جهت مبارزه و دفاع از میهن اسلامی داشت، عازم جبهه های جنگ تحمیلی گردید و در گردان تخریب لشكر14 امام حسین ( ع ) مشغول خدمت شد. خدمات او به اسلام شبانهروزی بود. اعتقادش این بود که: « تا زندهایم باید برای اسلام كار كنیم و راه سرور شهیدان را بگیریم تا اسلام به پیروزی نهایی برسد ».

پس از مدتی حضور فعال و مستمر در جبهه های نبرد، در تاریخ 1361/7/5ش پیكرش در نزدیكی پاسگاه زید بر اثر انفجار مین ضد تانك قطعه قطعه شد و به شهادت رسید ( مصاحبه با مادر و برادر شهید ). پیکر آن شهید در

گلستان شهدای اصفهان، قطعة رمضان، ردیف4، شمارة 35 به خاك سپرده شد.

فرازی از وصیت نامه شهید:

دلم میخواهد كه در جبهه و در هنگام جهاد بمیرم، نه در بستر و... مدت ها است كه به انتظار شهادت كه همان راه انبیاء است، نشستهام. برای من گریه نكنید، بلكه فقط برای اهل بیت امام حسین ( ع ) گریه كنید. برای اینكه اسلام پشتیبان ماست. ما پیروزیم برای اینكه ایمان داریم، ما پیروزیم برای اینكه شهادت را در آغوش میگیریم ( رسول آقا علی رؤیا، 1361ش ).

منابع:

1- جان نثاری، مریم: مصاحبه با مادر و برادر شهید، 87/2/25ش.

2- زندگینامه ارسالی از طرف خانواده شهید.

/ مریم جان نثاری/

آقایی، محمدتقی

تصویر

محمد تقی، فرزند رضا، به سال 1284ش در محله چهارسو مقصود اصفهان به دنیا آمد. وی از شكسته بندهای سنتی بود.

مرحوم آقایی از پیر غلامان سرور شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین ( ع ) و پیش كسوت و طوق دار یكی از قدیمترین هیأتهای مذهبی اصفهان بود. از ویژگیهای او، صفا و ارادتش به روحانیت، بویژه مرحوم آیت الله ارباب بود و همچنین با شعرای بزرگ، همچون صغیر اصفهانی نشست و برخاست داشت.

وی در طول حیات 72 ساله خود در شكسته بندی بسیار دارای تبحر و تجربه شده بود و این كار را رایگان برای مردم انجام میداد.

او در سال 1356ش فوت كرد و در تكیه خواجویی به خاك سپرده شد.

/ احمد مراتب/

آل ابراهیم دهکردی، شیخ یوسف

تصویر

عالم فاضل، فرزند ملا محمد حسن آقا زاده، فرزند آخوند ملا محمد ابراهیم دهکردی است.

پدرش از عرفای بزرگ و از شاگردان مرحوم سید حجت الاسلام شفتی ( دست نوشته جناب آقای محسن آل ابراهیم، فرزند شیخ یوسف آل ابراهیم ) و ملا هادی سبزواری بوده است. وفاتش در سال 1309ق ( متن سنگ مزار وی ) در دهکرد اتفاق افتاد و قبرش در کوی صفا قرار دارد ( نیکزاد امیر حسینی، 1357، ج1، ص606 ).

آقا شیخ یوسف مقدمات علوم دینی را در دهکرد نزد عموی خود، آخوند ملا محمد حسین شهیر به آقازاده فرا گرفت و سپس در محضر علمای بزرگ اصفهان کسب فیض نمود تا به سر حدّ اجتهاد رسید.

در اصفهان با یکی از دختران آیت الله ابوالقاسم دهکردی ازدواج نمود. یکی از فعالیتهای آل ابراهیم همکاری با میر سید علی جناب در کار تدوین تاریخ اصفهان بود. وی تا سال 1300ق در اصفهان به تدریس و تلمّذ مشغول بود و در سال 1336ق پس از شهادت آقا جلالالدین بت شکن، عموزاده خود، بنابر تقاضای اهالی شهرکرد به آن شهر عزیمت نمود و از طرف حضرات آیات: آخوند ملا محمد حسین فشارکی* و سید ابوالقاسم دهکردی و سید العراقین*، با تشریفات و اهدای خلعت، به همراه سید عبدالکریم میرعمادی، به امامت جماعت مسجد نو شهرکرد منصوب و محل مراجعات احکام دینی

شد ( همان، ص609-610 ).

آقا شیخ یوسف علاوه بر معلومات علمی و ادبی، ذوق شاعرانه و مسلک عارفانه داشت و در زهد و تقوی و عبادت، به شیوه پدر بزرگوارش، رفتار می نمود و به سبب حسن خلق و حسن معاشرت با مردم، همیشه محبوب و مطلوب خواص و عوام و اولیای امور لشکری و کشوری بود.

وی در شب شنبه 17 ربیع الاول 1386ق مطابق 1346ش در اثر کسالتی ممتد، در حالی که همواره زبانش به ذکر دعا و تلاوت قرآن ناطق بود، در اصفهان وفات کرد و در تکیه بهشتی مدفون گردید.

منابع:

1- آل ابراهیم، محسن: دست نوشته های خانواده، مخطوط، نزد خانواده.

2- نیکزاد امیر حسینی، کریم. ( 1357ش ). شناخت سرزمین چهار محال، دو مجلّد، اصفهان: چاپ ربانی.

/ حمید خلیلیان/

آل رسول، حاج سیّد محمد رضا

تصویر

آن عالم فاضل، فرزند آقا سید محمد ابراهیم موسوی مازندرانی و برادر شهید آیتالله سید ابوالحسن شمس آبادی بوده است. در سال 1279ش در اصفهان متولد شد. تحصیلاتش را در اصفهان و تهران به انجام رسانید و از مدرسه دارالفنون فارغ التحصیل شده، در تهران در مسجد سید عزیزالله ضمن تحصیل، به وعظ و ارشاد مردم پرداخت. برخی از اساتید ایشان در اصفهان و تهران عبارتند از: حضرات آیات: 1- شیخ ابوالقاسم زفرهای*، معروف به حاج آخوند؛ 2- میرزا ابوالحسن رفیعی قزوینی در تهران؛ 3- ملا ابراهیم؛ 4- آقا شیخ احمد بیدآبادی*؛ 5- حاج سید احمد خوانساری؛ 6- آخوند ملا محمد حسین فشارکی*؛ 7- شیخ محمد رضا نجفی*؛ 8- آقا سید علی نجف آبادی*؛ 9- آقا سید محمد نجف آبادی*؛ 10- ملا محمد همامی*.

وی با نظر آیت الله آخوند ملا محمد حسین فشارکی ( م: 1353ق ) در دادگستری خدمت نموده و پس از فوت ایشان از امور دولتی کناره گیری کرد و به شغل آزاد روی آورد. مدتی درکارخانه وطن تهران و سپس در کارخانه قند اقلید اشتغال ورزید ( رجایی، ج2، ص528 ).

از فعالیتهای دینی او مبارزه با فرقه ضالّه بهائیت و تربیت جوانان دراین زمینه در منطقه اقلید بود. پس از شهادت برادرش، به درخواست مردم محل و سفارش آیتالله خادمی به اصفهان مراجعت کرد و در مسجدی که برادرش در آن به اقامه جماعت و وعظ و ارشاد میپرداخت، به امامت پرداخت و با اجازه و نظر مراجع تقلید، امور حسبیه و رسیدگی به امور مردم را انجام میداد ( همان، ص529-528 ).

از آثار ایشان، ساخت مسجدی در محل شهادت برادرش به نام مسجد شمس آبادی بود ( همان ).

وی در شب سهشنبه 11 رمضان 1409ق برابر با 28فروردین 1368ش درگذشت و در جنب برادر شهیدش در گلستان شهدای اصفهان به خاک سپرده شد.

منابع:1- رجایی، سید مهدی. ( 1409ق ). تحفة الابرار، ج2، اصفهان: كتابخانة مسجد سید.

2- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1370ش ). سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان: انجمن کتابخانه های عمومی اصفهان، چاپ اول.

3- --- . ( 1367ش ). تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم: الهدایه، چاپ اول.

/ سید احمد عقیلی/

آلطه، سیّد محمدرضا

فاضل دانشمند، فرزند آیت الله سید اسدالله دادخواه* بهشتی بود و در محلۀ چهار سوق اصفهان چشم به دنیا گشود ( خانم آل طه، 86/2/3 ).

پدرش، مرحوم سید اسدالله دادخواه، از علما و فضلای قرن چهاردهم است ( بهشتی، 1344، ص20 ).

ادبیات عرب را نزد میرزا ابوالقاسم زفرهای* گذراند و به فراگیری علوم دینی مشغول شد. وی مردی فاضل و دانشمند بود و از علومی چون فلسفه، ریاضیات، فیزیک،

نجوم و ادبیات آگاهی کامل داشت.

وی به زبانهای فرانسه، انگلیسی، روسی و عربی نیز آشنا بود؛ به گونهای که قرآن را به زبان فرانسه ترجمه میکرد ( دادخواه، 85/7/12 ).

بیشتر فامیل، دروس ریاضیات و فیزیک را از آل طه میآموختند.

خواهر زادۀ وی، ابراهیم کوهستانی میگوید: من رشته فیزیک را از دائی خود، مرحوم آل طه فرا گرفتم.

آل طه برای فرا گیری علوم و فنون مدتی را در شهر بغداد گذرانده بود و با این انگیزه سفری هم به تهران داشته است.

وی مدتی معاون کل بانک ملی اصفهان بود و در سالهای بعد مشغول بهکار قضاوت گردید و اولین قاضی در شهر فلاورجان بود که مدت ها در این شهر مشغول به خدمت بود و با صداقت و ایمان و پشتکار انجام وظیفه مینمود.

آل طه چندین کتاب به فارسی ترجمه کرده، اما هنوز به چاپ نرسیده است.

وی در سن 40 سالگی در ماه صفر سال 1372ق به رحمت ایزدی پیوست و پیکرش در تکیۀ زرگرها، جنب پدرش به خاک سپرده شد.

منابع:

1- بهشتی، طه. ( 1344ش ). تحفة الاحباب، [ بینا ].

2- مصاحبه با خانم آل طه، 86/2/3ش.

3- مصاحبه با آقای دادخواه، 85/7/12ش.

/ مرضیه توکلی/

آینه کاری و آینه گچ

تصویر

ساخت آینه به طور کلی و آینه شیشهای در ایران سابقة زیادی دارد. قبل از ساخت آینه های شیشهای از آینه های فلزی استفاده میکردند که در هوای خشک ایران دیرتر آسیب میدیدند و آن از صیقل نمودن یک صفحه فلزی محدب یا مقعر یا تخت درست میشد ( مهندس احمد حامی ).

آینه های شیشهای عبارت بود از یک قطعهای شیشهای به شكل تخت، با محدّب یا مقعر که پشت آن را با قلع اندود نموده بودند. آینه های اولیه اغلب به خاطر نامرغوبی شیشه و همچنین ناپایداری اندود پشت آن زود از بین میرفت تا اینکه آینه با شیشه مرغوب روشهای پیشرفته اندود پشت و با ضخامتهای مختلف تهیه گردید وبخصوص در تزیینات نیز کاربرد پیداکرد.

تزیین به وسیله آینه به شیوه های مختلف اجرا میگردد که در کل به دو دسته تقسیم میگردد:

الف ) آینه بری؛

ب ) آینه کاری.

الف ) برای تزیین به شیوه آینه بری از آینه های مرغوب تخت وبا حداقل ضخامت ( یک میلیمتر ) استفاده میگردد: برای اجرای تزیین آینهبری در وهله اول طرحهای منظم هندسی ( گره ) متناسب با سطوح معماری مورد نظر را روی کاغذ تهیه و سپس روی بستر کار گره زنی مینمایند. سپس آینه های بریده شده مطابق طرح را به وسیله ملاتی چسبنده ویژه ( مخلوط گچ و سریش ) روی بستر کار نصب میکنند. نصب این قطعات با اختلاف سطح به صورت برجسته ( الماس تراش ) اجرا میگردد تا از حالت سطحی به صورت حجمی تبدیل گردد. این کار باعث میشود در زمان تابیدن نور به سطوح آینه بری تلألؤ و جلوة بیشتری پیدا نماید.

شایان ذكر است که آینه مورد مصرف در آینه بری را از نازکترین نوع آینه ( یک میلیمتر ضخامت ) انتخاب مینمودند؛ به علل ذیل:

1- درز و فصل مشترک آینه ها با آینه ظریفتر و جذب و جفتتر اجرا میشود.

2- چون برش آینه نازک راحتتر بوده، بنابراین اجرا سریعتر و راحتتر میشده است.

3- از همه مهمتر اینکه آینه نازك به خاطر وزن سبک، مقاومتر بوده و در دراز مدت شیشه از اندود پشت جدا نمیگردیده است.

در تزیین پایه آینه به روش آینهبُری غیر از طرحهای گره، از طرحهای منحنی مانند طرح اسلیمی نیز استفاده میگردید. نمونه های بسیار زیبا و ارزنده و آینه بری را در بناهای مذهبی،

مانند بارگاه امامان، امامزادگان، کاخ ها ( کاخ موزه گلستان، تالار برلیان و... ) و بعضی از خانه های تاریخی میتوان مشاهده نمود.

تصویر

ب- تزیین به شیوه آینهکاری به صورتهای مختلف اجرا میگردد؛ به شرح ذیل:1- کُپ بُری؛ 2- نصب آینه های مسطح جام یا با سطوح بزرگتر؛ 3- گچبری روی آینه؛ 4- نقاشی پشت شیشه در زمینه آینه.

ب-1- در تزیین آینه کاری با روش کپ بری از آینه محدب استفاده میکنند؛ به شرح ذیل:

خمیر شیشه را به وسیله دمیدن به صورت کپ در میآورند؛ به ترتیبی که بدنه کپ نازکترین قطر را پیدا کند. پس از سرد شدن و تمیزکاری داخل آن را با اندود آینه میپوشانند تا کپ به صورت آینه درآید. در مرحله بعدی طرح آینهکاری را روی بستر کار گرده زنی نموده، قطعات شکسته کپ درون آینه را به تناسب اندازه های سطوح طرح به وسیله مخلوط گچ و سریش به ترتیبی میچسبانند که تحدب آینه ها به طرف خارج باشد. سپس مجدداً روی کل مجموعه آینه های نصب شده را با اندود ظریف گچ کشته پوشانده، برای باردوم طرح را روی سطح گچ مذکور به صورت دقیق پیاده میکنند و با سرعت گچ بری روی آینه ها را به صورتی میبرند که بندهای گچی روی فصل مشترک آینه ها باقی بماند. بدین ترتیب سطحی مزین با آینه های محدب وخطوط گچی ( خطوط طرح ) پدیدار میگردد که به آن کپ بری میگویند.

این تزیین در شمسه های زیر طاق ها وحاشیه ولچک ترنجهای جداره ها وسقف بناهای تاریخی استفاده شده است. از نمونه های اجرا شده بسیار زیبای آن بنای تاریخی هشت بهشت است.

ب-2- نصب آینه های جام در ترکیب با آینه بری یا آینه کاری برای ایجاد کنتراست با تضاد اجرا میگردیده است. این روش کار را در بیشتر منازل دوران قاجار میتوان دید. در این روش آینه ها با سطوح بزرگتر را نیز به کار میبردند که از شیشه با جنس بسیار مرغوبتر و الزاماً ضخیمتر استفاده شده بود ( حداقل شش میلیمتر ضخامت ) و بنابراین، دور این نوع آینه را به صورت زیبایی تراش میدادند ( عرض تراش بین5/0-5 متر ) و به وسیله قاب چوب و گچ در ترکیب با آینه کاریها نصب مینمودند. این روش کار در ایوان آینه چهلستون، اماکن زیارتی و کاخ موزه ها، بخصوص کاخ موزه گلستان و تالار برلیان موجود است.

ب-3- در این روش نیز آینه جام نازک و معمولی براساس طرح از پیش تهیه شده در محل مورد نظر نصب میگردد و سپس گچبری تزیینی به صورت کشته بری روی آن اجرا میگردد. نمونهای از این روش تزیین در تکیه سران بختیاری اتاق جنوبی جنب تکیه موجود است که البته، زیاد پایدار نبوده، دوام لازم و کافی ندارد. به همین خاطر، نمونه های کمتری از آن موجود است.

ب-4- نقاشی پشت آینه در حقیقت نقاشی به صورت معکوس پشت شیشه با زمینه آینه است که در سطوح بسیار کم در بناها اجرا گردیده است. این روش به خاطر زحمت وهزینه زیادتر و جلوه کمتر کاربرد زیادی ندارد.

برای تنوع بخشیدن به هنر آینه بری و آینه کاری از شیشه های رنگی نیز برای ساخت آینه استفاده شده است که نمونه های تاریخی آن تزیین روی ستون ها و ستونکهای بناهای تاریخی، بخصوص ستونک های پنجره تالارها یا اوروسیهای خانه های تاریخی و پنجره گوشواره های تالارهای بناهای تاریخی موجود است و در سطح گسترده نیز در بعضی بقاع متبرکه، از جمله امامزاده آقا علی عباس و امامزاده احمد بن موسی ( ع ) ( شاهچراغ ) دیده می شود.

هنر آینه بری وآینه کاری در تزیینات معماری ایرانی از قدیم وجود داشته است و هنوز نیز کم و بیش ادامه دارد.

/ سید مرتضی فرشته نژاد /

الف

ابراهیمی، شكرالله

شکرالله، فرزند رضا ابراهیمی، در سال 1338ش در خانواده ای مذهبی در بابوكان اصفهان به دنیا آمد ( گروه تدوین ستاد یادواره شهدای رهنان، ج2، ص323 ). تحصیل را نزد سپاهیان دانش و پس از آن در كلاسهای شبانه روزی دنبال كرد. سپس به آهنگری- كه شغل مورد علاقه اش بود- پرداخت و به استاد كار ماهری تبدیل شد همچون دیگر جوانان در پیروزی انقلاب اسلامی حضور پر رنگی داشت. با پیروزی انقلاب اسلامی به استخدام ارتش درآمد و با شروع جنگ تحمیلی عازم جبهه شد و به كارهای خدماتی، نظیر ساخت حمامهای صحرایی مشغول شد، ولی به علت عدم حضورش در خط مقدم از ارتش استعفا داد و به عضویت سپاه درآمد. در مدت کوتاهی تمام آموزشهای لازم نظامی را آموخت و پس از آن به عنوان رزمنده ای در خط مقدم جبهه های غرب حضور یافت. حُسن انجام وظیفة او باعث شد مسؤولیت های زیادی بر عهده اش گذاشته شود. پس از آن رهسپار جبهه های جنوب گردید و با سمت فرماندهی گروهان و گردان در لشكر 8 نجف اشرف به جنگ با رژیم متجاوز صدام پرداخت.

وی در سال 1364ش به آموزش غواصی پرداخت و به عنوان معاون واحد اطلاعات و عملیات، شبها و روزهای زیادی را در مواضع دشمن به سر می برد و مشغول شناسایی منطقه می شد. با اینكه چندین بار مجروح شد، ولی خللی در عزم و اراده اش ایجاد نشد ( کوپایی، 1375ش، ص175-176 ).

سرانجام در عملیات كربلای پنج طی یك عملیات ضربت، مورد هدف تركش خمپاره قرار گرفت و در تاریخ 12اسفند 1365ش در منطقة شلمچه به شهادت رسید و مفقود الجسد گردید. به همین علت، سنگ یادبودی در قطعة کربلای پنج گلستان شهدا برایش نصب شده است.

پیام شهید: ای كسانی كه ایمان آورده اید، در مقاومت و پایداری در راه سختی ها و ناملایمات، در جنگ با دشمن خدا و مردم، از پیوند با خدا و نماز كمك بگیرید و بدانید كه خداوند با مقاومت كنندگان است و به كسانی كه در راه خدا كشته می شوند، مرده نگویید، بلكه زنده اند ولكن شما نمی فهمید ( سرگذشت سرافرازان، 1377ش، ج2، ص324 ).

تصویر

وصیتنامه شهید:

... شهادت لیاقت می خواهد، رهرو حسین شدن لیاقت می خواهد و خیلی مشکل است. باید با مشکلات راه، دست و پنجه نرم کرد تا بتوان رهرو حسین شد ( کوپایی، 1375ش، ص173 ).

منابع:

1- گروه تدوین ستاد یادواره شهدای رهنان. ( 1377ش ). سرگذشت سرافرازان، اصفهان: لشکر 14 امام حسین ( ع )

2- یوسفی کوپایی، محمد

رضا. ( 1375ش ). ناظران وجه الله، اصفهان: کنگره بزرگداشت سرداران لشکر زرهی 8 نجف اشرف.

/ مریم جان نثاری/

ابراهیمیان، بشیر

بشیر، فرزند زمان ابراهیمیان، در سال 1335ش در خورزوق اصفهان متولد شد. در همان سنین كودكی پدرش را از دست داد و سرپرستی او را مادرش برعهده گرفت. دوران ابتدایی را با موفقیت پشت سر گذاشت و

پس از آن به همراه خانواده به اصفهان آمد و تحصیلاتش را در این شهر ادامه داد. دوران دبیرستان را به صورت شبانه سپری كرد.وی علاقه زیادی به مطالعه داشت. بنابراین، همیشه ساعاتی را كه بیكار بود، به مطالعه كتابهای مذهبی، همچون كتابهای استاد مطهری، دكتر علی شریعتی و فخرالدین حجازی می پرداخت و بر اثر همین مطالعات، ماهیت رژیم پهلوی و عُمّالش را بهتر شناخت و مردم را نیز آگاه می كرد. با اینكه نوجوان بود، معلوماتش زیاد بود. همزمان با تحصیل به كار اشتغال داشت و بیشتر روزها به نقاشی ساختمان مشغول بود و فقط شبها درس می خواند. وی مجلة مكتب اسلام را از سال 1350ش مرتب مطالعه می كرد.

در سال 1354ش به خدمت سربازی احضار شد. وی در نامه هایش بی باكانه عُمّال شاه را رسوا می كرد و علیه آنها مطالبی می نوشت. هنگام پایان خدمت از او خواسته شد كه پرچم را ببوسد و سوگند بخورد كه خیانت نكند، اما او سرپیچی كرد. به همین علت اضافه خدمت گرفت، ولی باز هم پرچم را نبوسید. هنگام تشكیل حزب رستاخیز و رأی دادن به آن، افراد خانواده اش را از رأی دادن منع كرد. بیشتر اوقات پنهانی به سخنرانیهای افراد سیاسی می رفت و اعلامیه و عكس امام را بین مردم پخش می كرد و شبها تا نیمه های شب بر روی دیوارهای محلّات شعار می نوشت.

هنگامی كه منزل آیت الله خادمی از سوی مأموران حکومت نظامی به گلوله بسته شد، او پاسدار آن قسمت بود. زمانی كه امام وارد تهران شد، در انتظامات مراسم استقبال بود. شبها مأموران رژیم را اذیت می كرد، ماشینهایشان را آتش می زد و روزها نیز همپای مردم در تظاهرات شركت می كرد و با این كارش مأموران را به ستوه آورده بود.

با پیروزی انقلاب اسلامی و آغاز مشكلات و اغتشاشات، داوطلبانه به كردستان رفت و حدود شش ماه در آن جا ماند و با مزدوران جنگید. بعد از آن با گروه شهید محمد منتظری نُه ماه در لبنان و فلسطین بود و سپس به كشور بازگشت و دوباره به منطقه كردستان رفت. حدود شش ماه در آنجا ماند. همزمان با آغاز جنگ ایران و عراق در سال 1359ش به منطقه جنوب رفت و در جبهه دارخوئین فعالیتهایش را آغاز كرد. او در حمله دارخوئین زخمی شد و پس از بهبودی به سوسنگرد رفت و در عملیات طریق القدس پیروزمندانه جنگید و در همین عملیات كه در منطقه بستان و تنگة چزابه اجرا می شد، در حالی كه هدایت و فرماندهی گردان را برعهده داشت، در تاریخ 1360/9/9ش به شهادت رسید ( مصاحبه با سردار سید علی بنی لوحی ). پیکر آن شهید در گلستان شهدای اصفهان، قطعة طریق القدس به خاک سپرده شد.

تصویر

توصیههای شهید:

«  ... تا می توانید از امام اطاعت و او را حمایت كنید. تا جنگ تمام نشود و ما پیروز نشویم، خانواده نمیخواهم ».

منبع:

1- بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان.

2- مصاحبه با سردار سید علی بنی لوحی، 1388/7/5.

/ مریم جان نثاری/

ابرقویی، سیدعلی اكبر

فاضل دانشمند، فرزندسیدحسین متولد 1276ش در ابرقوی یزد، از فضلای اهل علم و شاگرد شیخ محمدتقی آقانجفی، آخوند ملامحمدحسین فشاركی، شیخ محمدحسین جزن آبادی و سایر علمای اصفهان بود كه سالها به دبیری ادبیات عرب در دبیرستانها و تدریس در دانشكدة ادبیات اصفهان اشتغال داشت. او در مسایل سیاسی و انتخابات زمان پهلوی نیز شركت داشت و چند سال نیز رییس اوقاف اصفهان بود ( قاسمی، ص 104 ).از آثار وی یكی تصحیح و چاپ كتاب مقامات حمیدی، با تفسیر اشعار و توضیح امكنه و اعلام و ترجمة لغات و عبارات مشكله از وی است كه در سال 1344ش به چاپ رسیده است.

همچنین مقاله های زیر در مجلات و روزنامه ها از وی

به چاپ رسیده است.

تصویر

1- « همة قوم یهود از بنی اسرئیل نیستند » چاپ در سالنامة دبیرستان ادب.

2- « امتداد خیابان استانداری و پشت مدرسة چهارباغ » روزنامة عرفان، ش 2378، تیر 1324ش.

3- « مدرسه چهارباغ را دریابید »، روزنامة اخگر، ش 426، 1309ش.

همچنین از دیگر فعالیتهای علمی وی راهنمایی دانشجویان در تهیة پایان نامه های دانشجویی بود كه بالغ بر 35 عدد است ( موجود در بخش پایان نامه های كتابخانة مركزی دانشگاه اصفهان )؛ از جمله:

1 ترجمة المختارات من كتاب المستطرف فی كل فن مستظرف، سال 1347ش.

2 شرح حال نخبه ای از مشاهیر شعرای معاصر ایران، سال1340ش.

3 شرح احوال ده تن از شعرای عالی قدر معاصر اصفهان، سال 1341ش.

4 ولایت از نظر عقل و قرآن، سال 1342ش.

5 یوم الاسلام، سال 1343ش.

6 شرح احوال و آثار و فلسفه و سبك علی بن محمد ابوحیان توحیدی، سال 1343ش.

7 معروفترین ایرانیانی كه به عربی شعر سروده اند.

سرانجام سیدعلی اكبر ابرقویی در 15 اسفندماه 1356ش وفات یافت و پیكرش را در تكیة آیت الله زند كرمانی به خاك سپردند.

منابع:

1- قاسمی، رحیم. ( 1386ش ). شرح مجموعه گل، اصفهان: كانون پژوهش.

2- مهدوی، سیدمصلح الدین. ( 1367ش ). تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم: الهدایه.

/ حمید خلیلیان/

ابطحی، سید نورالله

تصویر

عالم فاضل متقی، فرزند سید سلیمان، در حوزة اصفهان تحصیل نمود و از محضر اساتیدی، چون آیات عظام: سیدابوالقاسم دهكردی، سید مهدی درچه ای* و شیخ محمدرضا نجفی كسب علم نمود.

از نظر زهد و تقوا به حدّی بود كه در امور جاری زندگی، به رغم اجازات از جانب اساتیدش در دریافت وجوهات، نهایت احتیاط و پرهیز را می نمود ( روضاتی، مصاحبه، تابستان 1385 ).

وی بعد از پدر در مسجد خواجه تاج الدین و مسجد حناسابها اقامة نماز مینمود و اغلب اوقاتش را به وعظ و ارشاد مردم می پرداخت.

از ویژگیهای بارز اخلاقی وی، صبر و بردباری كم

نظیر در مواجهه با مشكلات زندگی، خوش اخلاقی و مردمداری بود ( همان ).

وی در 20 ربیع الثانی 1391ق / 24 خرداد 1350ش درگذشت و در صحن تكیة سیدالعراقین به خاك سپرده شد.فرزند وی، حجت الاسلام سیدجواد ابطحی از فضلای اهل منبر معاصر اصفهان و متولد 1302ش است. از اساتید او: شیخ محمدحسن عالم نجف آبادی*، شیخ عباسعلی ادیب حبیب آبادی و سیدعبدالحسین طیّب و ... را میتوان نام برد ( قاسمی، ص311 ).

منابع:

1- عقیلی، سید احمد. (  1385ش ). مصاحبه با حجت الاسلام سید احمد روضاتی درخصوص خاندان ابطحی.

2- قاسمی، رحیم. ( 1386ش ). شرح مجموعه گل ( مشاهیر تكیه سیدالعراقین )، اصفهان: كانون پژوهش، چاپ اول.

/ سید احمد عقیلی/

ابطحى، سید سلیمان

تصویر

از وعّاظ و ذاكران با اخلاص حضرت اباعبدالله الحسین - علیه السلام - بود. وى در خمینى شهر اصفهان متولّد شد. او از سادات حسینى بود و نسبش به سید محمّد دیباج فرزند حضرت امام جعفر صادق - علیه السلام- مى‌رسید.

سید سلیمان پس از تحصیل در نزد علماى عصر خود به تبلیغ دین و ارشاد و هدایت مردم پرداخت. او در مسجد حناسابها اقامه جماعت مى‌كرد و زندگى زاهدانه خود را از طریق منبر و نماز و روزه استیجارى مى‌گذراند.

منبرهاى او بیشتر انذار از عذاب الهى و توجه دادن مردم به قیامت بود. به هنگام ذكر مصیبت، خود بیش از شنوندگان گریه مى‌كرد و دیگران از گریه او متأثر مى‌شدند. در سالهاى اختناق رضاخانى و ممنوعیت روضه خوانى نیز در اقامه عزادارى و ذكر مصائب اهل بیت مى‌كوشید ( قاسمی، ص308 ).

مرحوم سیّد سلیمان پس از سالها خدمت به آستان مقدس حسینى - علیه السلام- سرانجام در روز جمعه 7 شعبان 1363ق وفات یافت و در صحن تكیه سیدالعراقین مدفون شد.

از مرحوم سیّد سلیمان چهار فرزند پسر به نام هاى: سیّد مرتضى، سیّد ضیاءالدین، سیّد عطاء الله و سیّد نورالدین باقى ماند كه یكى از آنان به نام سیّد نورالله در این تكیه مدفون است.

عالم فاضل، سیّد نورالله ابطحى در حوزه اصفهان تحصیل نمود و در مراحل عالى از دروس اساتیدى چون آیات عظام: سیّد مهدى درچه‌اى، علّامه شیخ محمّد رضا نجفى و سید ابوالقاسم دهكردى بهره برد و سپس به وعظ و ارشاد مردم پرداخت. وى مردى خوش اخلاق و مردمدار بود. در مسجد خواجه تاج الدین اقامه جماعت مى‌كرد و مردم شیفته اخلاق او بودند ( همان، ص310 ).

وى در روز دوشنبه 20 ربیع الثانى 1391ق /24 خرداد 1350ش وفات یافت و در صحن تكیه سیدالعراقین مدفون گردید.

منبع:

1- قاسمی، رحیم. ( 1386ش ). شرح مجموعه گل، اصفهان: کانون پژوهش، چاپ اول.

/ رحیم قاسمی/

ابطحى، سید محمّد

عالم فاضل، فرزند حاج سیّد عبدالرحیم ابطحى، مشهور به حاج آقا سدهى و از سادات حسینى بود كه نسب او به سیّد محمّد دیباج، فرزند حضرت امام جعفر صادق – علیه السّلام - مى‌رسید. وی در سال 1274ش در اصفهان چشم به جهان گشود.پدرش، حاج سیّد عبدالرحیم، معروف به حاج آقا سدهى، از موثّقین نزد امام جمعه اصفهان بوده، از او به

عنوان یكى از مخالفان نهضت مشروطه در اصفهان نام برده شده است. وی در شب 18 صفر 1337ق در سفر زیارت مشهد مقدس وفات یافته و در دارالسیاده مدفون گردیده است ( مهدوی، 1384، ج1، ص357 ).

مرحوم سیّد محمّد در اصفهان تحصیل نمود و خود در مدرسه كاسه گران به تدریس مى‌پرداخت. از اساتید او تنها علّامه میر محمّد صادق خاتون آبادى* و آیت الله شیخ محمّد تقى آقا نجفى اصفهانى را مى‌شناسیم.

وى تا سال 1308ش در اصفهان به تحصیل اشتغال داشت و پس از وفات استادش، علّامه خاتون آبادى به شهر مقدّس قم رفت و چند سالى از درس مؤسس بزرگوار حوزه علمیه قم، آیت الله العظمى حاج شیخ عبدالكریم حایرى بهره برد. در دوران تحصیل در قم با حضرت امام خمینى - رضوان الله علیه - همدرس بود و در قم نیز به تدریس مى‌پرداخت.

وى در دوران حكومت طاغوت به اجبار لباس روحانیت را از تن درآورد و در سال 1311ش دفتر اسناد رسمى دایر نمود. در سال 1327ش مجدداً لباس مقدّس روحانیت را بر تن كرد و تا سال 1343ش به سرپرستى دفتر اشتغال داشت.

از اوصاف مرحوم ابطحى، تقیّد به صله رحم و تفقّد از حال خویشان دور و نزدیك، زیارت عتبات عالیات در هرسال، برگزارى مجلس عزاى حضرت سیدالشهداء - علیه السلام - در هرسال در منزل خود و نیز خواندن نماز جعفر طیار در هر روز بود.

وى در روضه دهگى كه در ایام اربعین در منزل خود برگزار مى‌كرد، به منبر مى‌رفت و حاضران را از بیانات شیواى خود بهرهمند مى‌ساخت.

همچنین ایشان در هر روز پنج شنبه در منزل با گروهى از فضلا به مباحثه فقهى مى‌پرداخت كه برخى از آنان عبارتند از: حضرات آیات: حاج سیّد ابوالحسن شمس‌آبادى*، سیّد محمّد باقر رجائى، شیخ فضل الله ذوعلم فشاركى*، حجّت الاسلام سیّد محمّد باقر فقیه و حجّت الاسلام شیخ محمّد باقر امینى نطنزى.

آیت الله میرزا على محمّد اژه‌اى ( پدر شهید حجّت الاسلام على اكبر اژه‌اى ) یكی از دامادهای اوست.

حاج آقا سدهى در سال 1348ش وفات یافت و در صحن تكیه سیدالعراقین مدفون گردید.

شاعر شهیر مرحوم صغیر اصفهانى در وفات او اشعارى سروده كه بر روى سنگ مزارش بدین شرح آمده است:

افتخار الحاج یعنى ابطحى آن كس كه بود*** نام او سیّد محمّد، با كمال عزّ و شان

چار سال افزود از هفتاد عمرش، جمله را***كرد صرف خدمت مردم به پیدا و نهان

چار شنبه از ربیع دوّمین، ثلث دوم***ارجعى بشنید از جانان، ولى باگوش جان

خواست شمسى سال فوتش را به نظم آرد « صغیر »***تا بماند یادگارى از براى دوستان

كاملى از جمع ناگه سر برون آورد و گفت:

« كرد جا سیّد محمّد در بهشت جاودان »

منابع:

1- قاسمی، رحیم. (  1386ش ). شرح مجموعه گل، اصفهان: کانون پژوهش.

2- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمد رضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته، چاپ اول.

/ رحیم قاسمی/

تصویر

ابطحی، سیّد محمد بندگان

عالم فاضل متقی، فرزند عالم جلیل القدر آیت الله سید محمد علی اصفهانی ( معروف به مجتهد سدهی ) در سال 1330ق به دنیا آمد.

تحصیلاتش را در اصفهان انجام داد و از شاگردان آیت الله حاج آقا حسین خادمی و اصحاب استفتاء آیت الله

بهبهانی و نماینده ایشان در اصفهان بود. وی در مسجد باب الرحمه ( دروازه دولت ) سه نوبت اقامه جماعت می نمود و از علمای مختلف، از جمله آیت الله بهبهانی اجازه دریافت نموده بود. وی در سن 68 سالگی دچار بیماری شد و در تاریخ 1398ق درگذشت و در تکیه امام جمعه به خاک سپرده شد.

منابع:

1- عقیلی، سید احمد. ( تابستان 1385ش ). مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین سیداحمد روضاتی، تابستان.

/ سیداحمد عقیلی/

تصویر

ابن یمین، میرزا محمد علی

واعظ صالح، میرزا محمد علی ابن یمین، معروف به میرزا محمد علی روضه خوان فرزند ملا ابراهیم، در محله چهارسوق، در خانواده ای مذهبی متولد گردید. از تحصیلات و اساتید وی اطلاعی در دست نیست، جز آنکه مراحل مقدماتی حوزه را گذرانده بود و از جانب آیت الله سید محسن حکیم اجازه وکالت و نمایندگی داشت.

از خصوصیات اخلاقی بر جسته وی رسیدگی به وضع فقرای محل و رجوع افراد مختلف به ایشان جهت برآوردن حوائج و دعای خیر برای رفع مشکلات آنان بود. در زمینه سیاسی نیز وی از هواخواهان نهضت امام خمینی ( ره ) بود که در سال 1349ش توسط ساواک دستگیر گردید.

وی پس از نود و شش سال زندگی در 22 ذی العقده 1389ق در گذشت و در تکیه فاضل هندی تخت فولاد به خاک سپرده شد ( ابن یمین: مخطوط )

منبع:

1- ابن یمین. ( 1385ش ). شرح حال میرزا محمدعلی ابن یمین، مخطوط. موجود در كتابخانه تخصصی تخت فولاد.

/ سید احمد عقیلی/

ابوالمعالی ( كلباسی )، محمد

فقیه اصولی، محدث رجالی، ادیب ماهر و عالم زاهد عابد، از مدرسان نام آور قرن سیزدهم و چهاردهم هجری است. نام وی محمد، ملقب به باقر و مكنّی به ابوالمعالی است و شهرت او به كنیة اوست ( تابنده، ص195؛ معلم حبیب آبادی، مخطوط، ص98 ).

میرزا ابوالمعالی، آخرین پسر فقیه نامی جهان شیعه حاجی محمد ابراهیم كرباسی ( 1180-1261ق ) و مادرش نیز خواهر زوجة فقیه اصولی و نامی، میر سید محمد شهشهانی* ( ح1200- 1289ق ) است. نخستین نیای ابوالمعالی، حاج محمد حسن خراسانی كرباسی* ( م: 1190ق ) نیز از علمای عابد زاهد و دوستان نزدیك حكیم عارف، آقا محمد بیدآبادی* ( م: 1198ق ) بوده است. ( نك: كرباسی زاده، 1384، ص170-179 ).

میرزا ابوالمعالی، در سحرگاه چهارشنبه هفتم شعبان سال 1247ق/ 1210ش، دیده به جهان گشود. در سنین نوجوانی، در سال 1261ق، پدر خود را از دست داد و با مشكلات و سختیهای بسیاری، مانند: فقر و تنگدستی و نگرانیهای روحی دست و پنجه نرم كرد « ... به قدری سختی و ناملایمات به من روی آورد كه اگر به سنگ وارد می آمد، آن را آب می كرد و اگر به دریاها برمی خورد، آنها را از جریان میانداخت... گرفتار سختی های كمرشكن و شداید غیر قابل وصفی بودم... فقر به گونه ای بر من چیره گشت كه شش ماه از سال را روزه میگرفتم...  » ( ابوالمعالی كلباسی، بشارات الاصول، مخطوط؛ ابوالهدی كلباسی، ص20و25 ). ابوالمعالی با عزم راسخ و شوق وافر، راه پدر و نیاكان خود را ادامه داد و به مراتب بالایی از علم و عمل دست یافت.

تحصیلات و اساتید

ابوالمعالی دوران كودكی را زیر نظر پدرش حاجی كرباسی گذراند. پس از فوت حاجی علامه میر سید محمّد شهشهانی - كه شوهر خالة ابوالمعالی و منزلش نزدیك خانه حاجی بود- نقش مهمی در رشد و شكوفایی او ایفا نمود. میرزا ابوالمعالی از دوران نوجوانی، كتبی مانند « درّة الغرویة » سید بحر العلوم را نزد علامه شهشهانی فراگرفت و تحصیلات عالی و دروس اجتهادی خود را نیز نزد این فقیه نامی ادامه داد.

وی در آثار و رسائل خود از این استادش به

« شیخناالسید » تعبیر نموده و نكاتی شنیدنی و حیرت آور از احوال او ذكر كرده است ( ابوالهدی كلباسی، ص20؛ ابوالمعالی كلباسی، ج1، ص 26 ). استاد دیگر او، فقیه اصولی و مدرس نامی، علامه میرسید حسن مدرس اصفهانی ( 1210-1273ق ) است. میرزا ابوالمعالی، عمدة تحصیلاتش نزد این استاد بوده است. از آرای بكر و بدیع او در فقه و اصول، بهرة بسیاری برده، احوال معنوی، اوصاف ملكوتی و اخلاق نیكوی استاد نیز، تأثیری شگرف بر روح پاك و ضمیر صاف ابوالمعالی گذاشت ( ابوالهدی كلباسی، ص21-22؛ ابوالمعالی كلباسی، ج1، ص 26 ).

احوال معنوی و فضایل اخلاقی

همة نویسندگانی كه به شرح زندگانی و بیان احوال او پرداخته اند، علاوه بر آن كه به دقت نظر، حسن تحریر و اندیشة عمیق او اعتراف كرده اند، احتیاط او در امور، احتراز از اموال شبهه ناك، ورع و پرهیزكاری، حسن خلق، رویگردانی از دنیا، احترام به سادات و عشق او به عبادت و راز و نیاز با معبود یگانه را ستوده اند.

ابوالمعالی از لذات دنیوی، اعم از جاه و مقام یا خوردنی و پوشیدنی، گریزان بود. از جمله حالات او، آن بود كه دوست می داشت بر روی زمین بنشیند و از نشستن در غیر جاهای پست دوری مینمود. این حالات را در روزهای آخربیماری اش نیز داشت. روزی به روی زمین تكیه كرده و سرش را روی زمین گذاشته بود، از او خواستند كه برخیزد و جایش را تغییر دهد؛ او این شعر را خواند:

من لم یطأ التراب برجله// وطأ التراب بصفحة الخدّ

و اطرافیان كه عزم راسخ او را دیدند، از اصرار خود صرف نظر نمودند.همچنین از معاشرت با اهل دیوان و امرای دولتی، اجتناب می ورزید، مگر به هنگام ضرورت، و این طریقة او برای همگان مشهود بود ( ابوالهدی كلباسی، ص24 ).

ابوالمعالی، به خواندن دعا، بویژه در شبهای جمعه و آن هم با جلوس بر روی زمین، بسیار مقید بود. نقل میكنند كه شخصی از جناب ابوالمعالی در خواست نمود تا هنگام تحویل سال، در خدمت ایشان باشد. ابوالمعالی پذیرفت و از آن جا كه به خواندن دعا در هنگام تحویل سال و با حالت نشسته بر روی زمین مقید بود، او را نیز به این كار دعوت نمود ( همان ). هرچند كه بین مردم، معمول است كه به هنگام راز و نیاز با معبود بی نیاز بر روی فرش مینشینند، اما به عقیدة وی، مقام تضرع به درگاه رب الارباب و تواضع در برابر او، ایجاب میكند كه بر روی زمین بنشینند، همان طور كه سیرة برخی از بزرگان چنین بوده است ( همان ). میرزا ابوالهدی پس از ذكر مطلب فوق از قول پدرش ابوالمعالی، همگان بویژه اهل علم را به پیروی از سلوك معظم له در نحوة دعا و راز و نیاز، توصیه مینماید.

مرحوم ابوالمعالی برای سادات احترام ویژه ای قائل بود و دیگران را نیز به این عمل سفارش میفرمود، حتی برخی از شاگردان خود را - كه از سادات بودند- به هنگام دخول و خروج از منزل، بر خود مقدم می داشت و هیچ گاه حاضر نمی شد بر سیدی پیشی گیرد ( ابوالمعالی كلباسی، ج1، ص 26 )؛ چنانكه از مرجع بزرگ عالم تشیع مرحوم آیت الله بروجردی نقل شده كه فرمود: با اینكه میرزا ابوالمعالی استاد من بودند، اما حاضر نمی شدند كه من پشت سر ایشان راه بروم... و من هرگاه به منزل ایشان می رفتم، به خاطر همین احترام ها و تكریم ها شرمنده می شدم ( مجله حوزه، 83، ص39 ). ابوالمعالی دیگران را نیز به احترام گذاشتن به سادات سفارش و از اهانت به آنان نهی میفرمود ( ابوالهدی كلباسی، ص26 )

آخوند گزی*، كه ظاهراً خود محضر ابوالمعالی را درك نموده و شخصاً به حضور پرفیض اش نائل شده و بشدت تحت تأثیر فضای روحانی حاكم بر آن قرار گرفته بوده است، دربارة ابوالمعالی مینویسد: « مجلس آن مرحوم، مصداق حدیث حواریین و عیسی ( ع ) بود كه عرض كردند: « من نُجالس؟ »: با كه نشست و برخاست كنیم؟ فرمود: « من یذكّركم الله رؤیته و یزیدكم فی العلم منطقه و یرغّبكم فی الآخرة عمله »: « كسی كه دیدار او شما را به یاد خدا اندازد و گفتار او بر علم شما بیفزاید و كردار او شما را مایل به آخرت نماید ». حالات آن مرحوم به همین وصفها بود. صحبت موعظه و علم دقایق اخلاق و اخلاص را ملاحظه میفرمودند ( آخوندگزی، ص32 ).

از مرحوم آیت الله بروجردی كه از شاگردان مبرز میرزا ابوالمعالی بوده نیز نقل شده است كه فرموده بود: « مجلس آقا میرزا ابوالمعالی، شبیه مجلس پیامبر ( ص ) بود، روحانیتی داشت كه انسان سیر نمیشد » ( مجله حوزه، 53، ص57 ).

حوزة تدریس و شاگردان

میرزا ابوالمعالی از علمای نامی و مدرسان برجستة اواخر قرن سیزدهم دارالعلم اصفهان بود. حوزة درسی او، از حیث كمّی و كیفی، نسبت به دیگر مجالس علمی وقت، ممتاز بود و به واسطه تحقیقات دقیق و افكار عمیقی كه ارائه مینمود، جمعیت بسیاری از فضلا و دانش پژوهان را

به سوی خود جلب كرده بود. با نگاهی به فهرست اسامی شاگردان میرزا ابوالمعالی، به خوبی معلوم می شود كه شمار بسیاری از فقیهان و مراجع نامدار شیعه در قرون سیزدهم و چهاردهم هجری، از مدرس پرفیض او برخاسته اند. برخی از مشاهیر شاگردان و راویان از او عبارتند از: آیات عظام: سید ابوالحسن مدیسهای اصفهانی، سید ابوالقاسم دهكردی، شیخ ابوالقاسم كبیر قمی، سید احمد خوانساری صفایی، میرزا جمال الدین كلباسی*، سید جمال الدین گلپایگانی، شیخ حسنعلی نخودكی، سید حسین طباطبایی بروجردی، حاج آقا رحیم ارباب*، آقا ضیاء الدین عراقی، ملا علی محمد نجف آبادی، میرزا ابوالهدی كلباسی*، سید محمد باقر درچهای*، شیخ محمد حسین اشنی*، میرزا محمد حسین نائینی، سید محمد مهدی درچهای* و شیخ مرتضی طالقانی. ( نك: كرباسی زاده، 1384، ص60-65 ).گفتنی است كه محل تدریس میرزا ابوالمعالی مدرسة حاجی كرباسی، واقع در جنب مسجد حكیم بوده و او در این مدرسه، دانشهای گوناگون اسلامی از جمله: فقه، اصول و رجال را تدریس میكرده و حوزة درس اصول فقه او رونق بسزایی داشته است.

اجتهاد از نظر ابوالمعالی، امری خطیر بود و او نیز مانند پدرش، حاجی كرباسی و نیای همسرش سید حجت الاسلام شفتی، به سادگی، اجتهاد كسی را نمیپذیرفت. وی، اجتهاد را مشروط به امور و مستلزم رعایت مقدماتی میدانست كه در كمتر كسی قابل تحقق بود، تا آن جا كه میفرماید: « سوگند كه در دایره معرفت، حصول هیچ دانشی به مانند علم فقه، سخت و دشوار نیست و نمیتوان سطری در آن نوشت، مگر آن كه ضرورتاً مباحث آن را بر اساس اصول فقه تكمیل نمود، بلكه اساساً فقه بدون اصول، مانند نتیجه بدون مقدمه است...  » ( ابوالهدی، ص27 ). در نظر وی، یك فقیه باید علم رجال را نیز به سبب لزوم نقد اخبار، كامل نماید و البته از همه مهمتر و ضروریتر برای یك فقیه، رعایت تقواست كه بدون آن، حصول قوة قدسیه اجتهاد، ناممكن است ( همان؛ ابوالمعالی كلباسی، ج2، ص621-622 ). از همین رو، میرزا ابوالمعالی در مدت عمر خود، به هیچ یك از شاگردانش، اجازة اجتهاد نداد و شاگردان او دریافته بودند كه از سوی استاد به دریافت چنین اجازه ای نایل نخواهند شد ( ابوالهدی كلباسی، ص27 )

میرزا ابوالمعالی تلاش فوق العاده ای در كسب دانش از خود نشان داد و عمر شریفش را صرف مطالعه، تحقیق، تدریس و تضنیف نمود. همواره سرگرم اندیشه و دقت نظر و پژوهش بود؛ به گونه ای كه حتی هنگام صرف غذا و زمان خواب و استراحت، از اندیشیدن غافل نبود. گاه اتفاق میافتاد كه در خلال شب از خواب بیدار میشد و به فكر فرو میرفت و یا در حمام به اندیشیدن مشغول میشد و در همان جا چراغ روشن میكرد و قلم و دوات میطلبید و خطورات ذهنی اش را مینوشت. شایان توجه است كه نوشتجاتی از ایشان در دست است كه به رنگ حنا آمیخته شده و این، اثر حنایی است كه انگشتان خود را در حمام با آن خضاب میكرده است. آثار و تألیفات وی مشتمل بر تحقیقات ژرف و آرای ابتكاری است و با این كه وی از دوران جوانی دست به كار تصنیف شد، اما دقت نظر و وسواس علمی از سطر سطر آثارش پیداست. گاهی، روزها و ساعتها پیرامون موضوعی خاص، تأمل و تفكر مینمود و هیچ گاه پیش از موشكافی و ژرف بینی بسیار، دست به قلم نمیبرد ( ابوالهدی كلباسی، ص21- 23 ).

آثار و تألیفات

بیش از هشتاد رساله و كتاب از میرزا ابوالمعالی در موضوعات مختلف فقه، اصول، رجال، ادبیات، كلام، تفسیر، حدیث و شرح بر ادعیة معصومین -علیهم السلام- بر جای مانده است. فهرست بیشتر این آثار در رسالة « شرح زیارت عاشورا »ی او و نام برخی دیگر، همراه با بحث دربارة مفاد و اهمیت پاره ای از آنها در بدرالتمام فرزندش، میرزا ابوالهدی آمده است. بیش از نیمی از این آثار تاكنون چاپ و منتشر شده است كه ما نام تمامی آثار را برحسب موضوعات نامبرده، ذكر می كنیم.

1- فقه: منظومه در وضو، كه مبحث وضوی شرح كفایه محقق سبزواری را به شعر در آورده است. ( طهرانی، 1403ق، ج1، ص 505 )؛

2- الرسالة الاستیجاریه فی الاستیجار للعبادة ( همان، ج2، ص 35 )؛

3- الرسالة الاسرافیة فی تحقیق الاسراف موضوعاً و حكماً ( همان، ج2، ص 75 )؛

4- رسالة فی اصوات النساء و احكامها و بیان ما یجوز و مالایجوز من سماعها و استماعها. ( همان، ج2، ص 174 )؛

5- بیع المعاطاة ( همان، ج3، ص 193 )؛

6- رساله فی التداوی بالمسكر ( همان، ج11، ص 141 )؛

7- رساله فی اشتراط الرجوع الی الكفایة فی الحج. ( همان، ج11، ص 78 )؛

8- رساله فی تفطیر الغبار و الدخان ( همان، ج11، ص

153 )؛

تصویر

9- رساله فی الشرط ضمن العقد ( همان، ج14، ص 183 )؛

10- شرح كفایه سبزواری، مشتمل بر مباحث وضو. ( همان، ج14، ص 36 )؛

11- رسالة فی النیة ( كلباسی، 1310ق، ص128 )؛

12- رسالة فی ان وجوب الطهارات نفسی او غیری ( همانجا )؛

13- رسالة فی الصلوة فی الماهوت ( همانجا )؛

14- رسالة فی الصلوة فی الحمام الوقف الذی تصرف فیه غیرالاهل ( همانجا )؛

15- رسالة فی الغسالة ( كلباسی، 1317، ص31 )؛

16- رسالة فی العصیر العنبی ( همان )؛

17- رسالة فی الصحیح و المعیب ( همان )؛

18- حواشی بر شرح لمعه ( كتابخانه آیت الله روضاتی ).

اصول فقه:

19- البشارات فی اصول الفقه ( كلباسی، 1317، ص21؛ طهرانی، 1403ق، ج3، ص11 )؛

20- رسالة فی حجیة الظن ( كلباسی، 1310ق، ص127 ) ( همان، طهرانی، ج6، ص276 )؛

21- رساله فی حجیة المظنة؛

22- رساله فی الشك فی الجزئیة و الشرطیة و المانعیة ( رساله اصالة البرائة ) ( همان، ص127؛ همان، ج2، ص113 )؛

23- رسالة تردد الواجب بین المتبائنین ( كلباسی، 1310ق، ص127 )؛

24- رسالة فی الفرق بین الشك فی التكلیف و الشك فی المكلف به ( رساله ششم از رسائل پانزده گانه مطبوع )؛

25- رسالة فی بقاء الموضوع فی الاستصحاب ( همان،

ص: 127 )؛

26- رسالة فی تعارض الاستصحابین ( همان )؛

27- رسالة فی تعارض الاستصحاب و اصالة صحة العقد ( همان )؛

28- رسالة فی البقاء علی تقلید المجتهد المیت ( همان )؛

29- رسالة فی انّ الاصل فی الاستعمال حقیقة ( كلباسی، 1317ق، ص31؛ طهرانی، 1403ق، ج11، ص82 )؛

تصویر

30- رسالة فی تحریر النزاع فی دلالة النهی علی الفساد ( كلباسی، 1317ق، ص31؛ طهرانی، 1403ق، ج11، ص137 )؛

31- رساله فی تعارض الاستصحاب بالملكیة السابقة مع الید ( طهرانی، 1403ق، ج11، ص 149 )؛

32- رسالة فی الجهة التقییدیة و التعلیلیة ( كلباسی، 1310ق، ص129 )؛

رجال:

33- رسالة فی الثقة ( همان، ص128 )؛

34- رسالة فی اصحاب الاجماع ( همان، ص129 )؛

35- رسالة فی نقد الطریق ( رساله فی نقد مشیخه الصدوق فی الفقیه و الشیخ فی التهذیبین ) ( همان )؛36- رسالة فی تصحیح الغیر و جواز معاملة الصحة بمجرد التصحیح و عدمه ( رساله فی جواز الاكتفا فی تصحیح الحدیث بتصحیح الغیر و عدمه ) ( همان، ص128 )؛

37- رسالة فی النجاشی ( همان، ص128 )؛

38- رسالة فی محمدبن الحسن، المبدوّ به بعض الاسانید الكافی ( همان )؛

39- رسالة فی ابی داود، المبدوّ به بعض الاسانید الكافی ( همان )؛

40- رسالة فی الحسین بن محمد، المبدوّ به بعض الاسانید الكافی ( همان )؛

41- رسالة فی محمد بن عبدالله، المبدو به بعض الاسانید الكافی ( همان )؛

42- رسالة فی علی بن محمد ( همان )؛

43- رسالة فی محمد بن زیاد ( همان )؛

44- رسالة فی معاویه بن شریح ( همان )؛

45- رسالة فی حماد بن عثمان ( همان )؛

46- رسالة فی محمد بن فضیل ( همان )؛

47- رسالة فی محمد بن سنان ( همان )؛

48- رسالة فی علی بن الحكم ( همان )؛

49- رسالة فی ابی بكر الحضرمی ( همان )؛

50- رسالة فی محمد بن قیس ( همان )؛

51- رسالة فی علی بن السندی ( همان )؛

52- رسالة فی حفص بن غیاث و سلیمان بن داود و قاسم بن محمد ( همان )؛

53- رسالة فی روایات ابن ابی عمیر ( همان )؛

54- رسالة فی ترجمه ابن غضائری ( طهرانی، ج4، ص148 )؛

55- رسالة فی محمد بن شریح ( همان، ج4 ص165 )؛

56- رسالة فی احمد الحسین ( الرسائل الرجالیه، ج1، مقدمه، ص23 )؛

57- رسالة فی عبدالله بن محمد ( همان )؛

58- رسالة فی حسین بن عبدالله ( همان )؛

59- رسالة فی احمد بن محمد ( همان )؛

60- رسالة فی احوال الشیخ البهایی ( كلباسی، 1310ق، ص128 )؛

61- رسالة فی احوال المحقق الخوانساری ( همان )؛

62- رسالة فی التفسیر المنسوب الی الامام العسكری -علیه السلام - ( طهرانی، 1403ق، ج11، ص 152 )؛

63- رسالة فی تزكیة اهل الرجال ( فی تزكیه الرواة من اهل الرجال ) ( همان، ج11، ص 141 )؛

64- رسالة فی سند الصحیفةالكاملة ( طهرانی، ج12، ص 236؛ كلباسی، 1310ق، ص129 )؛65- الفوائد الرجالیة ( طهرانی، 1403ق، ج16، ص 337 )؛

66- حواشی بر قرآن كریم ( از سوره نساء تا سوره معارج ) ( كلباسی، 1310ق، ص129 )

67- تفسیر قرآن؛

68- رسالة در خطبه های تألیف یافته از آیات قرآن ( همان ).

شرح بر ادعیه و زیارت و روایات معصومین - علیه السلام- :

69- شرح بر خطبه شقشقیه ( طهرانی، 1403ق، ج13، ص222و ج14، ص114 )؛

70- شرح بر مشكلات برخی از ادعیه ( كلباسی، 1317ق، ص34 )؛

71- رسالة فی الاستخارة من القرآن المجید ( كلباسی، 1310ق، ص129 )؛

72- الاستشفاء بالتربة الحسینیة ( طهرانی، 1403ق، ج2، ص32 )؛

73- شرح زیارت عاشورا ( همانجا )؛

74- شرح زیارت جامعة ( مهدوی، 1384ش، ص105 ).

كلام و متفرقه:

75- رسالة فی الجبر و التفویض ( كلباسی، 1310ق، ص129 )؛

76- رسالة فی شبهه الاستلزام ( همانجا )؛

77- رسالة فی الشبهة الحماریة ( همانجا )؛

78- رسالة فی حمل المشكوك فیه علی الغالب ( همانجا )؛

79- رسالة فی الاحساب ( همانجا )؛

80- رسالة در احوال انسان ( همانجا )؛

81- دیوان اشعار عربی، بیش از هزار بیت ( همانجا )؛

82- رسالة در شرح احوال خود و پدر و نیای گرامی اش، به فارسی.

آثار چاپ شده میرزا ابوالمعالی كلباسی:

تا كنون 48 عنوان از كتب و رسایل معظم له برخی در زمان حیات خود مؤلف و بیشتر آنها پس از وفات او چاپ و منتشر شده است. تألیفات مطبوع وی همراه با خصوصیات هر كدام، عبارت است از:

رسالة فی بیان كیفیت زیارت عاشورا كه مؤلف، آن را در 26 صفر1290ق، به پایان رسانیده است. این كتاب در زمان حیات مؤلف در سال 1310ق در تهران و در 130 صفحه چاپ شده است.

رساله فی بیان الاستشفاء بالتربة الحسینیة كه در سال 1314ق و در 43 صفحه چاپ شده است.

مجموعه رسائل اصولی شامل پانزده رسالةاصولی و رجالی مؤلف، در 1016 صفحه، كه در سال 1317ق در تهران، چاپ و منتشر شده است. این مجموعه همراه با مقدمه ای به قلم میرزا ابوالهدی كلباسی، فرزند مؤلف و نیز مؤخره ای به قلم او به نام البدر التمام به هزینه و تلاش میرزا احمد ملا باشی، شاگرد و داماد مؤلف-چاپ شده است.رسالة فی الاستخارة من القرآن المجید و الفرقان الحمید كه در سال 1411ق توسط مؤسسه امام المهدی- علیه السلام- در قم و در 146 صفحه با مقدمه و تحقیق برخی از علمای قم چاپ و انتشار یافته است.

الرسائل الرجالیة شامل 29 رساله در چهار مجلد، در سال 1380ش در قم توسط دارالحدیث با مقدمه و تحقیق فضلای قم چاپ شده است.

شرح خطبه شقشقیه در مجموعه ای به نام میراث حوزةاصفهان، دفتر اول، با مقدمه و تحقیق برخی از فضلا، توسط مركز تحقیقات رایانه ای حوزه علمیة اصفهان در سال 1383ش چاپ شده است.

شیوههای جدید ابوالمعالی در علوم اسلامی و نوآوری در علم رجال و درایه:

میرزا ابوالمعالی در آثار رجالی خود، تمامی آنچه را كه یك مجتهد یا محقق بدان نیازمند است، و علمای پیشین آن را نادیده گرفته و متأخران نیز آن را به شمار نیاوردهاند، فراهم آورده است. از جمله امتیازها و ویژگیهای خاص آثار و مباحث رجالی او موارد ذیل است:

1- آثار رجالی وی، مطالب و مباحثی را شامل می شود كه به ادعای مؤلف، در میان متقدمان و متأخران و

معاصران مطرح نبوده و به ذهن هیچ كس، خطور نكرده است ( ابوالمعالی كلباسی، ج1، ص33 )، از جمله مطالبی كه مباحتش را مطرح نموده است كه اساساً پیش از او، عنوان بحث مستقلی نداشته و مؤلف، مبتكر بحث تفصیلی آنها بوده است، رسالة مفصل و تحقیقی و ابتكاری او در معنای ثقه ( همان ) یا رساله دیگر او در لزوم نقد مشیخه كتب حدیث است ( همان، ج4، ص129 ).

2- مباحثی كه هر چند پیش از این توسط محققان مطرح شده است، ولی مؤلف با تتبعی كامل و احصایی تمام، به تبیین و توضیح آنها مبادرت ورزیده است، مانند بحث از برخی رجال و شخصیتها یا اسمای مشتركه یا بحث از اصحاب اجماع.

3- شیوه و طریقة ورود مؤلف در مباحث رجالی، تكیه بر استقصاء و احصای كامل، همراه با تدبّر بسیار در جزئیات و توضیح بسیار روشن و كافی دربارة مبهمات علم رجال است و از عادات مؤلف، طرح مقدمات سودمند و مفصل و افزودن تنبیهات بسیار بر آن بوده، با پیش كشیدن مباحث جانبی متعدد، بدون آنكه هیچ اخلال و اشكالی به اصل بحث وارد آید. از این رو، در آثار وی، هیچ نكتة مجهول یا مبهمی برای خواننده یا محقق باقی نمی ماند.

4- پژوهش های رجالی ارائه شده در مجموعه رسائل ابوالمعالی، از بهترین مستندات فرزند محقق او، علامه میرزا ابوالهدی در كتاب بی مانند سماء المقال است، كه به جواهر رجال معروف است.

وفات:

صاحب بدر التمام نقل میكند كه پدرش ابوالمعالی، حدود دو ماه پیش از وفات، به هنگام تعقیبات نمازش، ندایی از عالم غیب شنید كه: « خانه تو در بهشت، آماده و مهیاست » ( ابوالمعالی كلباسی، ص29 ). وی پس از چند روز بیماری، در سن 67سالگی، درسحرگاه روز چهارشنبه 27 صفر المظفر سال 1315 ق / 1276 ش، به دیار ابدی شتافت ( همان، ص30-31 ).

پس از فوت ابوالمعالی، بر سر محل خاك سپاری او، میان اهالی اصفهان، اختلاف روی داد و حتی چندین موضع برای این كار، حفر گردید تا این كه میرزا ابوالهدی، همین محل كنونی را برگزید و پیكر آن مرحوم، نزدیك آرامگاه جدّ بزرگوارش، حاجی محمد حسن خراسانی كرباسی دفن گردید ( همان، ص32 ).

با دفن او در این محل، دلهای مؤمنان متوجه او گشت و جمع بسیاری از علما و فضلا و هنرمندان، در این محل آرمیدند. مردم اصفهان، زیارت تربت او را برای برطرف شدن حاجات خود، مؤثر میدانند و مشهور است كه با خواندن چهل بار سوره مباركه فاتحة الكتاب بر سر مزار ابوالمعالی، او را نزدخدا واسطه قرار میدهند تا خواستههایشان، بویژه در باب دیون و قروض به هدف اجابت برسد ( كلباسی، 1411ق، ص 37 ). گویند: میرزا ابوالمعالی پس از فوت، در عالم رؤیا فرموده بود كه بر اثر صبر در راه ولایت امیر مؤمنان و اولادش - علیهم السلام - به مقامی رسیده ام كه خواستة كسی را كه به من پناهنده شود و توسل جوید، بر طرف مینمایم ( همان ). داستان ورشكستگی یكی از تجار اصفهان و بهبودی وضع مالیاش به سبب پناهنده شدن به مزار میرزا ابوالمعالی، شنیدنی است ( كرباسی زاده، 1384، ص90-91 ).

فرزندان و خاندان میرزا ابوالمعالی:

وی از همسرش- دختر آقا سید زین العابدین ( م: پیش از 1290ق ) فرزند سیدمحمد باقر حجت الاسلام شفتی- دارای دو پسر و یك دختر گردید، كه به ترتیب عبارتند از:

1- میرزا جمال الدین ( 1273-1350ق )؛

2- میرزا كمال الدین ابوالهدی ( 1278-1356ق )؛

3- همسر حاج میرزا احمد ملا باشی.

از پسران و دختر میرزا ابوالمعالی، اعقاب و احفاد بسیاری باقی مانده كه هر كدام در جای خود ذكر خواهد شد.

منابع:

1-تابنده، سلطان حسین. ( 1348ش ). تاریخ جغرا فیای گناباد، تهران: دانشگاه تهران.

2- طهرانی، آغا بزرگ. ( 1403 ق ). الذریعه، مجلدات مختلف، بیروت: دار الاضواء.

3- كلباسی، میرزا ابوالمعالی. ( 1310ق ). شرح زیارت عاشورا، چاپ سنگی.

4- --- . ( 1380ش ). رجال الكلباسی، ج1، مقدمه محمد حسین درایتی، قم: دارالحدیث.

5- --- . ( 1411ق ). الاستخاره، مقدمه، قم: الامام المهدی ( عج ).

6- --- . مخطوط، رساله در شرح احوال خود، پدر و نیای گرامی.

7- كلباسی، میرزا ابوالهدی. ( 1317ش ). البدر التمام فی ترجمه الوالد القمقام و الجدّ العلّام، تهران: چاپ سنگی.

8- كرباسی زاده اصفهانی، علی. ( 1384ش ). مشاهیر مزار علامه میرزا ابوالمعالی كلباسی، اصفهان: كانون پژوهش.

9- گزی، شیخ عبد الكریم. ( 1371ش ). تذكرة القبور، به كوشش ناصر باقری بیدهندی، كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.

10- معلم حبیب آبادی، میرزا محمد علی: احوال حاجی كرباسی و اولادش، مخطوط.

11- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمد رضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته.

/علی كرباسی زاده اصفهانی/

احتشامی، قدسیه

این بانوی شاعره، فرزند علی محمّد در سال 1320ق در اصفهان به دنیا آمد. در مورد تخلص وی شوهرش دکتر علی اکبر احتشامی چنین نوشته است: « نام اصلی او حبیبه بیگم متولد 1320ق در اصفهان بوده. محسنات ایشان خوب و به آداب و کمالات آراسته، ظاهر و باطنی آراسته و رضایتبخش داشت و چون گاهی هم مبادرت به سرودن شعر میپرداخت، به این جهت به قدسیه نامبردار گردید. » ( احتشامی، خاطرات شخصی همسر مشارالیها، دست نویس ). به علت محسنات و آداب و كمالات آراسته باطنی و ظاهری از جانب همسرش، قدسیه نامیده شد.

بر این اساس، نام این شاعره در شناسنامه قدسیه ثبت شده است. وی تحصیلات علوم قدیمی را کسب نموده و به علوم فقهی، اخبار، احادیث و غیره آگاهی داشته و به دانش های زمان خود آگاه بوده است.

پس از آشنایی کامل به تمام کلمات و مفاهیم قرآن مجید به تعلیم و تدریس این کلام مقدس پرداخت.

وی تعلیم و تربیت صحیح کودکان و نوجوانان را وجهه همّت خویش قرار داد و در خانة خود با ایجاد مکتبی رایگان، امکان تحصیلات را برای کسانی که هیچ گونه بضاعت مالی نداشتند، فراهم ساخت ( احتشامی، نسخه دست نویس، ص1 ).

در سال 1344ق در حدود سن پانزده سالگی به عقد ازدواج دکتر علی اکبر احتشامی* درآمد.

خانم احتشامی در سرودن انواع متعدد شعر فارسی اعم از: دوبیتی، رباعی، مثنوی، قطعه، غزل، قصیده، مسمط و... تسلط کافی داشت. مضامین دینی، اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و... را می توان در اشعار وی دریافت که هدف وی برجسته نمودن مسایل اخلاقی و اجتماعی همچون وطن پرستی، تقویت دینداری، گریز از جهل و خودکامگی، احساس همدردی و کمک به مستضعفان و ایجاد وحدت و یگانگی در جامعه می باشد ( احتشامی، 1382، ص4 ).

در زمینة ترویج اتحاد و یگانگی چنین می سراید:

تا پایة اتحاد محکم نشود

وضعیت این ملک منظم نشود

تا تیشة وحدت نَکَند بیخ نفاق

پیداست که رنج کارگر كم نشود

( مهدوی، 1334، ص23 )

وی در اشعارش به اوضاع و احوال زمانة خویش اشاراتی دارد؛ چنانکه از شدت ظلم و بیدادگری حکومت سیاسی شکوه داشته و اندوه درونی خود را به این شکل سروده است:

کاش با وضع چنین منظرة ضحاکی

پرچم کاوه عیان، تیغ فریدون می شد

چیست، این دار فنایی است که نامش دنیاست

هستی و نیستی اش کاش که وارون می شد

گشته ام سیر، ز وضع وطن و هر چه در اوست

کاش منزلگه من، جانب هامون می شد

ساقط از هستی خود شد ز ستم، این ملت

بس خیانت به وطن بی حد و افزون می شد

( احتشامی، 1382، ص5 )

در مورد وطن دوستی که ضروریات دین و ایمان است، چنین می سراید:میهنم، آیت رحمت تویی و مظهر عشق

هستیم، کاش فدای تو هم اکنون میشد

در جایی دیگر در قصیده ای از درگاه خداوند برای خائنان وطن « دار » آرزو می کند:

یا رب، به خائنان وطن دار ده سزا

از عدل تو بدور نیست که خواهانم آرزوست

در پایان همان قصیده راه نجات و رهایی ملت ایران را چنین آرزو می کند:

گر وضع ما چنین بود و روز ما چنین

یک انقلاب، در همه ایرانم آرزوست

( احتشامی، همان )

وی به واسطه صفای باطن و بلندی اندیشه، به خاندان اهل بیت ( ع ) و به ویژه امام سوم شیعیان ارادت و علاقه بسیاری داشت. غزل زیبای وی در سوگ آن امام بزرگوار بیانگر این اندیشه است:

باز پیدا شد حسین ایام عاشورای تو

آفرین بر همّت و بر رأی حق آرای تو

ای شرافتمند مردی، کز همه هستیّ خویش

درگذشتی تو بیک جا، هر چه بود دارای تو

ای شهید روز عاشورا حسین بن علی ( ع )

جان فدای همّت مردافکن والای تو

تا که حق گردد عیان ای مرسل نیکو خصال

شد شرنگ مرگ سهم اکبر و صغرای تو

... قدسیه محزون، گرفتار است با اندوه و درد

دست من گیر از ترحّم، سر نهم در پای تو

( احتشامی، نسخه دست نویس، ص1 )

قصیده وی در منقبت حضرت ولی عصر ( عج )

احساس و اندیشه والای او را بیان می کند:

به عشق مهدی و اسلاف او شوری بود در سر

که از خود بی خودم یا رب به نظم آوردم این مضمر

شنیدستند این ملت وجودی حاضر و غایب

بیا تا شمه ای خوانم ترا زان شاه والافر

به روز نیمة شعبان قدم بگذاشت در دوران

ولید از بطن نرجس گشت آن شاه جهان پرور

تو ای شه یادگار اَستی زبور احمد مرسل

برون از غیبت آی و مشرکان از تیغ خود بگذر

بیا کز دست ظلم اجنبی پامال شد اسلام

ز جا خیز و گلستان بر خلیل خویش کن آذر

شدم چون پّر کاهی از نفاق این مسلمانان

قدم گر رنجه فرمایی نمایی کار ما یک سر

... به غیر از نصرتت قدسیه را، نبود تمنایی

که بر چینی بساط جور و کین با عدل پهناور

همیدون از خدا خواهم که دریابم زمانت را

مدام این آرزو دارم که درپایت گذارم سر

( همان )

در اشعار خانم احتشامی چند مزیت ویژه و اساسی وجود دارد که عبارتند از: جامعیت، بلاغت، شیرینی سخن، تشبیهات دلکش، ایجاد ابتکار، خلاقیت و واقعیات که در هر یک از موارد نامبرده: قدرت، کثرت ممارست، به کار بردن عبارات خوب، تازگی و طراوت سخنان شاعره به خوبی مشخص و مشهود است. مزایا و محسنات مزبور سبب شد که اشعار او مورد پسند ارباب جراید و ادب دوستان زمان واقع شود و به این جهت اشعارش در روزنامه های اصفهان آن دوره چون: عرفان، اخگر، اولیاء اصفهان، راه نجات، شرافت انسان و... به چاپ میرسید ( احتشامی، 1382، ص5 ).

در سپاس از اشعار روان و سلیس او شاعر برجسته « سینا » در قطعه شعری از بانو قدسیه تعریف و تمجید نمود. در دو بیت آخر قطعه چنین به وصف وی می پردازد:

خوشست با سخن روح بخش قدسیه

که هست با دم روح القدس ز سحر بیان

از او چو دید وفا و محبت و احسان

سرود سینا این قطعه از بن دندان

( همان )

سرانجام این شاعرة نیکوکار در تاریخ 10 آبان ماه 1360ش/ 4 محرم 1402ق در اصفهان درگذشت و در تکیه میرفندرسکی جنب قبر همسرش در صحن تكیه به خاك سپرده شد.

این اشعار بر سنگ مزارش نوشته شده است:

هرگه کرم کنی و از این خاک بگذری

حمدی بخوان ز بهر خدا چون که بگذری

پایان هر عمل بد و نیک است قدسیه

پس سعی کن که با عمل خیر بگذری

آنکه این آتش سوزنده کشد باران است

مرگ تدریجی قدسیة بی سامان استبه حیات تو اگر قدر تو نشناخت کسی

بعد مرگت بخدا قدر تو بی پایان است

منابع:

/ سید احمد عقیلی/

احتشامی، علی اکبر

دکتر علی اکبر احتشامی، فرزند اسدالله بیگ در تاریخ 18 شعبان سال 1291ق در شهر شیراز به دنیا آمد. خاندانش از خانواده های قدیم خوراسگان اصفهان محسوب می شدند.

پدرش پس از کسب تحصیلات مقدماتی، به شغل نظامیگری در دستگاه حسام السلطنه، والی فارس و فرزندان و بستگان وی پرداخت. مادرش نیز دختر یکی از رجال سیاسی برجسته عصر قاجار بود.

پدرش پس از مدتی خدمت در حکومت فارس، به اصفهان مراجعت و در خوراسگان سکونت نمود ( احتشامی، ص1 ).

علی اکبر با نظارت و سخت گیری پدر ( همان، ص2 ) علوم ابتدایی و قرآن را نزد افراد محلّی آموخت و سپس در مدرسه کاسه گران مقدمات علوم دینی را فرا گرفت. در اوایل جوانی به خدمت در دستگاه ظل السلطان پرداخت. پس از چند سال خدمت، دستگاه دولتی را رها نمود و با پشتکار خویش مدرک دندانسازی را از وزارت فرهنگ

و صنایع مستظرفه دریافت نمود و به شغل دندانسازی پرداخت.

نامبرده دارای طبع شعر نیز بوده، در سرودن انواع شعر طبع توانایی داشت؛ چنانكه در غزلی با عنوان « طرف چمن » ضمن توصیف بهار، شعر خود را این گونه آغاز می كند و به پایان می برد:

اول فصل بهار است مه فروردین

گشته زمرّد نما، سبزه بروی زمین

قطرة باران، ز شب در اول آفتاب

ز باد موج آورد، به سبزة گندمین

ز احتشامی نشان، اگر ز حشمت دهی

این سخن نظم او، توصیه تا واپسین

ز عمر باقی تو را، اگر دو روزی بود

به شادمانی گرای، مباش اندوهگین

سرانجام دکتر علی اکبر احتشامی در تاریخ 26 بهمن 1331ش در گذشت و در تکیه میرفندرسکی به خاک سپرده شد.

منبع:1- احتشامی، حسین: « یادی از دکتر علی اكبر احتشامی »، نسخة دست نویس، موجود در بایگانی واحد دانشنامه مجموعه تاریخی، فرهنگی، مذهبی تخت فولاد.

/ سید احمد عقیلی/

احرامی باف، شیخ احمد

شیخ احمد احرامی باف بیدآبادی، ازفضلای گمنام اصفهان، ساکن محلّه دعا و از معاصران مرحوم سیّد حجت الاسلام شفتی و فرزندش حاج سیّداسدالله و در نزد آنان محترم و مقبول القول و معتمد علیه بوده است.

جلسة درس مختصری در منزل داشته و عدّه ای در محضر او حاضر می شدهاند که از آن جمله مرحوم آقا میرزا یحیی مدرّس بیدآبادی* بوده است. پس از وفات وی که ظاهراً در حدود سال 1295 بوده، در قبرستان آبخشان در مقبرة مرحوم ملا حسین تفلیسی* مدفون گردیده و پس از خرابی قبرستان آبخشان، اعقابش استخوانهای او را به تکیة آقا میرزا محمد باقر چهار سوقی* نقل کردند ( مهدوی، 1386، ج1، ص372 ).

منبع:

1- مهدوی، سیدمصلح الدین. ( 1386ش ). اعلام اصفهان، ج1، تصحیح و اضافات غلامرضا نصراللّهی، اصفهان: سازمان تفریحی فرهنگی شهرداری اصفهان.

/ سید مصلح الدین مهدوی/

احقر، عبدالحسین

ادیب شاعر، عبدالحسین احقر، فرزند حاجی حمزه كوشكی، از شعرای اصفهان در قرن چهاردهم، در سال 1295ق تولد یافت. در شعر « احقر » تخلص می كرد و از اعضای انجمن ادبی شیدا بود. اشعارش گاهی در مجله دانشكده به چاپ می رسید. از اشعار اوست:

ره مده در دل اگر صاحبدلی بیگانه را

جای محرم ساخت معمار ازل این خانه را

جای مهر دوست باشد دل نه جای این و آن

در سرای خاص سلطان ره مده بیگانه را

شمع اندر پیش خود دانی که عاشق سوز نیست

كاتش عشق ست سوزد هر نفس پروانه را

گشته ام آشفته یاران كُو بت زنجیر مو

تا كه اندر بند آرد این دل دیوانه را

آن كه منع می كشان می كرد دیدم داده بود

در بهای ساغر میسبحه صد دانه را

بود از دردی کش خم خانه وحدت یکی

آن که در روز ازل لب ریز زد پیمانه را

تا بود مست از نگاه چشم مخمورت مدام

كی دهد از دست « احقر » گوشه میخانه را

( مجله دانشكده، سال اول، ش2، ص48 )

وی سرانجام در 14 ذی حجه 1360 ق وفات یافت و در تكیه فاضلان، نزدیك كوچه كوله پارچه به خاك سپرده شد (  مهدوی، 1334، ص23 ).

منابع:

1- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1334ش ). تذكره شعرای معاصر اصفهان، اصفهان: كتابفروشی تأیید، چاپ اول.

2- شیدا، میرزا عباس . ( 1304ش ). مجله دانشكده اصفهان، اصفهان: مطبعه فرهنگ، سال اول، ش2.

/ رحیم قاسمی/

احمد آبادی، آقا میرزا عبدالرزاق

عالم ربانی، فرزند سید عبدالجواد بن سید مهدی بن میر قاضی سید محمد نایب الصدر ابن میر محمد تقی موسوی، وزیر شاه صفی ( شاه سلیمان ) و داماد عالم فقیه، حاج میرزا حسین خاتون آبادی نایب الصدر ( م: 1326ق ) بوده است ( مهدوی، 1370 ، ص 134 ).

آقا سید عبدالرزاق، ملقب به « افتخار الدّین »، یکی از علمای معروف به اجتهاد و درستی بوده است. فرزند فاضلش، سید محمد تقی فقیه احمد آبادی* درباره پدر

چنین گفته است: « عالم ربانی و حبر صمدانی، آنکه هر دو مرتبه علم و عمل را حائز گردیده و از هر نقص و زشتی اجتناب ورزیده، فقیه آل رسول و رئیس علمای فحول...  » ( موسوی، ص 16 ).

آقا سید عبدالرزاق از شاگردان حاج شیخ محمد باقر نجفی و ملا محمد تقی هروی اصفهانی ( مهدوی، 1370، ص 134  ) و ملامحمدباقر فشاركی* بوده است و از استاد اخیر اجازه اجتهاد دریافت نموده بود ( قاسمی، ص 44 ). مجموعه ای از رسائل ملا محمد تقی هروی در کتابخانه آیت الله العظمی گلپایگانی به شماره 303 در قم موجود است، شامل سه رساله در فقه ( 1- معرفة الزوال؛ 2- القسم بین الزوجات؛ 3- الارث )، به زبان عربی به خط نسخ و نستعلیق است كه به وسیله شاگردش، آقا عبدالرزاق موسوی اصفهانی كتابت شده است. تاریخ برخی از این رساله ها تا 25 ربیع الثانی سال 1306 است ( عرب زاده، ج1، ص677 و572؛ حسینی، ج1، ص263 ). این هنر خوشنویسی به پسرش، آقا سید محمد تقی فقیه احمد آبادی نیز به ارث رسیده بود ( جابری انصاری، ص 324 ).

آقا سید عبدالرزاق در مسجد امامزاده اسماعیل - علیه السلام- ( مسجد شعیای نبی - علیه السلام- ) امام جماعت بوده است؛ چنانكه پدران ایشان نیز تا زمان جد اعلایشان ( میر محمد تقی موسوی، وزیر شاه سلیمان صفوی ) در این مجموعه دینی و علمی، دخالت و نظارت داشته اند ( موحد ابطحی، ص 67 ).

بعد از فوت آقا سید عبدالرزاق، فرزند فرزانه اش، آیت الله سید محمد تقی فقیه احمدآبادی امامت جماعت در مسجد شعیای نبی ( صلی الله علیه واله و سلم ) را عهده دار شد و در آنجا به تدریس و تعلیم طلاب دینی پرداخت ( موحد ابطحی، ص 67 ).آقا میرزا عبدالرزاق در روز جمعه 28 محرم سال 1319ق وفات یافت ( روضاتی، ص 16 ) و در قسمت لسان الارض تخت فولاد ( تکیه فقیه احمدآبادی ) به خاک سپرده شد. پس از درگذشت فرزند بزرگوارش و دفن در کنار پدرش آرامگاهی بر مزار آن دو عالم بزرگوار توسط ارادتمندانش بنا گردید.

منابع:

1- جابری انصاری، حاج میرزا حسن خان. ( 1378ش ). تاریخ اصفهان، تصحیح و تعلیق از جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، چاپ اول.

2- حسینی، سید احمد. (  1357ش ). فهرست نسخه های خطی کتابخانه عمومی آیت الله العظمی مرعشی نجفی، قم: چاپ خیام.

3- --- . ( 1357ش ). فهرست نسخه های خطی كتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی، قم: چاپ خیام.

4- عرب زاده، ابوالفضل. ( 1378ش ). فهرست نسخه های خطی كتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی، قم: دارالكریم.

5- قاسمی، رحیم. ( 1386ش ). شرح مجموعه گل، اصفهان: كانون پژوهش، چاپ اول.

6- مرعشی نجفی، سید محمود. ( تابستان 1379 ). مجله میراث شهاب، سال ششم، شماره دوم، پیاپی 20.

7- موحد ابطحی، میر سید حجت. ( 1418ق ). ریشه ها و جلوههای تشیع و حوزه علمیه اصفهان در طول تاریخ، دو جلد، دفتر تبلیغات المهدی ( عج )، اصفهان: غدیر خم.

8- --- . (  1421 ق ). آشنایی با زندگی و شخصیت و شهادت دلباخته امام زمان ( عج ) آیت الله فقیه احمدآبادی، اصفهان: صغیر.

9- موسوی اصفهانی، سید محمد تقی. (  1374ش ). مکیال المکارم، ترجمه سید مهدی حائری قزوینی و با مقدمه علامه سید محمد علی روضاتی، بدر، چاپ سوم .

10- مهدوی، سید مصلح الدّین. ( 1370ش ). سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان: انجمن کتابخانه های عمومی اصفهان، اصفهان: چاپ اول.

11- --- . ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تصحیح و تعلیق رحیم قاسمی و محمدرضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته، چاپ اول.

/ سید احمد عقیلی/

احمدآبادی، سیدمحمدباقر

حاج سید محمدباقر احمد آبادی، عالم فاضل جلیل، فرزند سید حیدر علی بن میرسید علی بن میر علی نقی بن محمدباقر بن میرمحمد اسماعیل واعظ بن میر ابوصالح حسینی ( ثقة الاسلام، ص 33 ) در سال 1294ق متولد شد ( مهدوی، 1387، ج2، ص94 ).

در اصفهان از محضر اساتیدی، چون سیدمحمود كلیشادی*، سید محمدتقی مدرس، شیخ محمدتقی آقا نجفی ، حاج آقا منیر الدین بروجردی* ( پدر همسر خود ) و شیخ عبدالحسین محلاتی* بهره برد. وی همچنین به افتخار مصاهرت مرحوم حضرت آیت الله العظمی سیدحسین بروجردی نائل شد ( قاسمی، ص197 ).

از ائمه جماعت در اصفهان و ساكن محلة احمدآباد بود و سالها در مسجد ایلچی امام جماعت بود و به ترویج دین مبین اسلام همت می گماشت ( مهدوی، 1384، ج1، ص310 ).

وی سرانجام در شب چهارم صفر سال 1363ه

فوت و در تكیه میرمحمدصادقی ها ( گلستان شهدا ) مدفون شد.

ماده تاریخ وفاتش را میرزا حبیب الله نیّر* چنین می گوید:محمد الباقر الرضوان راح

طائف بیت الله حقا بالفلاح

صهر المنیر مات فی شهر الصفر

من نیّر تاریخ عامه ظهر

السید الباقر آل الصادقین

لیلحق بالعلماء الصادقین

منابع:

1- ثقةالاسلام، سیدعبدالله. ( 1374ش ). ارشادالمسلمین، اصفهان: چاپ اول.

2- قاسمی، رحیم. ( 1388ش ). گلزار فضیلت، اصفهان: كانون پژوهش.

3- مهدوی، سیدمصلح الدین. ( 1387ش ). اعلام اصفهان، تصحیح و اضافات غلامرضا نصراللهی، ج2، اصفهان: سازمان فرهنگی-تفریحی شهرداری اصفهان.

4- --- . ( 1328ش ). رجال اصفهان، اصفهان: چاپ دوم.

5- --- . ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمدرضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته.

/ رحیم قاسمی/

احمدی كیا ( هشتمردی )، مهدی

تصویر

مهدی، فرزند باقر احمدی کیا، به سال 1343ش در خوراسگان اصفهان به دنیا آمد. وی از همان كودكی با سختی و رنج و مشقت زندگی آشنا شد. ابتدا در كنار پدر كشاورزی می كرد و پس از آن نیز به حرفة آهنگری روی آورد. سختیهای ایام نوجوانی از او فردی قوی با اعتماد به نفس بالا ساخته بود. وی كه به دلایل مختلف نتوانسته بود در زمان كودكی به مدرسه برود، از سن دوازده سالگی تحصیل را آغاز كرد و مقطع ابتدایی را به پایان رساند؛ حتی هنگامی كه به كردستان اعزام شد، تحصیل را رها نکرد.

همزمان با اوج گرفتن انقلاب، در سال 1357ش دوشادوش مردم در تظاهرات و راهپیماییها شركت می کرد، اعلامیه های امام را پخش می نمود و مردم را علیه رژیم پهلوی تشویق می كرد. پاسداری از محل و كنترل شبانه از دیگر فعالیتهای او بود كه تا پیروزی نهایی انقلاب اسلامی در 22 بهمن ادامه داشت. بعد از انقلاب، بیشترین فعالیتش در زمینة فراگیری فنون و اطلاعات نظامی بود و به این ترتیب، تاكتیك های نظامی و طرز استفاده از سلاحهای مختلف را فرا گرفت.

همزمان با تشكیل بسیج مستضعفان، به عضویت این ارگان مردمی درآمد. فعالیتهای بسیج همه جانبه بود و استمرار این فعالیتها از وی فردی قوی و كاردان ساخت. با شروع اقدامات ضد انقلاب و گروه های دموكرات و كومله، به كردستان رفت و به مبارزه با آنها پرداخت.

وی ابتدا در قسمت نگهبانی سپاه مشغول به خدمت شد. ساعات فراغتش را به گشت زنی در شهر می پرداخت. با استعدادی كه از خود نشان داد، مسؤول یك گروه گشت و كمین در شهر شد تا از نفوذ ضد انقلاب جلوگیری كند. بعد از مدتی به گروه ضربت رفته، در عملیات پاكسازی روستاهاشركت كرد و به دلیل رشادتهایش مسؤول این گروه شد. وی در برابر مسایل سیاسی و مذهبی هوشیاری و زیركی خاصی از خود نشان می داد و در عملیات مختلف حضور داشت.

مهدی از نزدیكترین همرزمان شهید سردار احمد كاظمی*، فرمانده سپاه كردستان بود و در پاكسازی جاده پیرانشهر و آزادی بانه و سردشت و آزادی شهر بوكان نقش بزرگی داشت. وی در این زمان فرماندة گروهان بود و به دلیل فعالیت گسترده اش، فرماندهی عملیات گردان جندالله نیز به او محوّل شد. همچنین در پاكسازی روستای منی جلان به همراه شهید محمد رضا افیونی رشادت ها آفریدند و دو نفری یك گروه 20 نفری دشمن را گرفتند. وی حدود 65 نفر از ضد انقلابیون كه قصد ضربه زدن به پیكرة انقلاب را داشتند، دستگیر نمود. به دلیل لزوم حضورش در سنندج زبان كردی را فراگرفته بود، تا جایی

كه شبی در برخورد با نگهبان گروه ضد انقلاب، رفتارش به گونه ای بود كه نگهبان به گمان اینكه او كُرد است و از نیروهای خودشان، دعوت او را قبول كرد و مهدی با كمك نگهبان توانست قرارگاه آنها را با غنایم جنگی فراوان به تصرف خود درآورد. سرانجام در 5 تیرماه سال1363ش با شروع عملیات پی در پی و موفقیت های او و دوستانش، شهیدان افیونی و متولی، راهی مریوان شد و در حین عملیات شناسایی در منطقه ای میان سنندج و مریوان پس از 36 ماه حضور در كردستان مظلومانه به دست دموكراتها به شهادت رسید ( دوازده امامی، 1379ش، ص62 ). پیکر او در گلستان شهدای اصفهان، قطعة محرم4، ردیف3، شماره10 به خاک سپرده شد.

از گفتههای شهید:

وی همواره به شركت در جلسات مذهبی و در صحنه بودن توصیه می كرد و می گفت: « دست از یاری امام برندارید تا مادامی كه جان در بدن داریم، باید برای پیروزی اسلام و دفاع از تمامیت ارضی كشورمان بجنگیم » ( مصاحبه با خانواده شهید ).

منابع:

1- پرونده شهید در بایگانی بنیاد شهید استان اصفهان.

2- مصاحبه با پدر شهیدتوسط بنیاد شهید استان اصفهان

3- دوازده امامی، سید محسن. ( 1379ش ). فرهنگنامه؛ ( زندگی نامه سرداران شهید استان اصفهان )، اداره کل تحقیق و پژوهش بنیاد شهید استان اصفهان.

/ مریم جان نثاری/

اخگر ( آتش )، میرزا حسین

ادیب و شاعر، میرزا حسین آتش متخلص به اخگر، فرزند میرزا حسن آتش، در شب پنج شنبه اول ذی القعده 1319ق در اصفهان متولد گردید ( آتش، ص2 ).

در خدمت اساتید زمان خود تحصیلات خویش را به انجام رسانید و از اعضای قدیم و محترم انجمن ادبی مرحوم شیدا بود. وی خیلی کم شعر می گفت و از نمونه اشعار او غزل زیر است:

آن سرو خوش خرام گر از چشم ما رود

گریم چنان که از عقبش چشمهها رود

تا ممکن است خشت سرخمّ میشودحیف است خاک قالب ما بر هوا رود

ای مشت خاک، کن طلب آدمیتی

زان پیشتر که عمر به باد فنا رود...

ابیات پایانی غزل چنین است:

احوال دل مپرس گر اهل فراستی

زین خون قیاس کن که ز مژگان ما رود

گر خضر آرد این لب جان بخش در نظر

شرم آیدش که بر لب آب بقا رود

اخگر به جای مژّه فشانم به چشم خویش

آن خار را که در ره عشقم به پا رود

( مهدوی، ص28 )

این شاعر ادیب، در روز پنج شنبه، 11خرداد1351ش / 18 ربیع الثانی 1392ق وفات کرد و در کنار پدر در تکیه فاضل سراب ( جوبارهای ) به خاک سپرده شد.

در وفات وی ماده تاریخ زیر سروده شده است:

چو آب ازجمع بیرون شد به سالش

چنین گفتم ( بخاک آسود آتش )

منابع:

1- آتش، میرزا حسن. ( 1321ش ). دیوان آتش، اصفهان: به كوشش سید علی نوربخش آزاد.

2- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1334ش ). تذکره شعرای معاصر اصفهان، اصفهان: کتابفروشی تأیید.

/ حمید خلیلیان /

ادهم، محمد حسن

عالم فاضل و واعظ کامل، ملا محمد حسن بن محمد جواد بن محمد هادی بن احمد بن ادهم بن آقا رضی قزوینی، معروف به ملا حسن واعظ، از فضلای اهل منبر اصفهان بود. از مشهورترین نیاکان وی، آقا رضی قزوینی از علمای اواخر عصر صفوی و از شاگردان ملا خلیل قزوینی و صاحب تألیفات متعدد، از جمله: ابطال الرمل، رسالة نوروزی، رسالة شیر وشکر، ضیافةالاخوان، قبلة الآفاق، کحل الابصار، و غیره است. این عالم بزرگوار در سال 1096ق وفات یافت (  مدرس، ج1، ص55 ).

ملا حسن واعظ، عالمی فاضل و واعظی کامل بوده که سالها در اصفهان نزد علمای اعلام، از جمله فقیه اصولی، آیت الله شیخ مرتضی ریزی* تحصیل کرد ( مجله معارف، ص43 ).وی در زمان خود از فضلای اهل منبر به شمار می رفته و قدرت بیانش با توجه به مهارت در شعر و ادبیات از وی خطیبی توانا ساخته بود ( مهدوی، 1384، ج1، ص241 ). فرزند او، بیان الواعظین* در شرح زندگانی خود یکی از مهمترین عوامل رشد علمی خود را وجود پشتوانه ای مانند پدرش دانسته که در شکل گیری شخصیت او تأثیر بسیار داشته است ( بیان، 1367ق، ج1، ص230 ).

شیخ احمد بیان در جلد سوم کتاب خلد برین ( تاریخ گویندگان اسلام ) زندگی نامه نیاکان خود، بویژه پدرش را آورده که متأسفانه این کتاب چاپ نشده است ( همان ).

ملا حسن ادهم در شب 27 رمضان المبارک سال 1351ق به سن قریب هشتاد سالگی وفات یافت و در صحن تکیه بروجردی مدفون گردید. عبارت سنگ مزار وی با جملات عربی، در مدح و ستایش وی، از فضایل علمی و معنوی آن عالم وارسته حکایت می کند. تاریخ فوت و شعری که توسط فرزندش، بیان الواعظین سروده شده، چنین است:

آه که جور فلک پر محن

وای که بیداد سپهر کهن

ریخت مرا خاک مصیبت به سر

بیخت مرا گرد کدورت به تن

باب من دلشدة ناتوان

واعظ خوش لهجة شیرین سخن

دار بقا را ز فنا برگزید

رفت سوی خلد به وجه حسن

روانِ اوگشت به جنّت روان

گرفت چون به شاخ طوبی وطن

گفت بیان از پی تاریخ او

« روانِ جنّت شده روح حسن »

منابع:

1- بیان اصفهان، احمد. ( 1367ق ). خلد برین ( تاریخ گویندگان اسلام )، ج1، اصفهان: چاپخانه عالی اصفهان.

2- خلیلیان، حمید. ( 1385ش ). بوستان فضیلت، اصفهان: كانون پژوهش.

3- مجله معارف. ( 1346ش ). شماره چهارم، سال اول.

4- مهدوی، سیدمصلح الدین. ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، دو جلد، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمد رضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته.

/ محمد حسین ریاحی/

ادیب، شیخ محمدحسین

تصویر

ادیب فاضل خوشنویس، فرزند محمدرحیم، در اصفهان به دنیا آمد. پدرش مردی كشاورز بود. محمدحسین در سن پایین پدر را از دست داد و او نگهداری و كفالت مادر و چندین خواهر و برادرش را به عهده گرفت.

وی در سن پانزده سالگی وارد حوزة علمیه و مدرسة میرزاحسین بیدآباد شد و چون از هوش و ذكاوت سرشاری برخوردار بود، بسرعت پیشرفت نمود. وی همچنین دارای خطی بسیار زیبا بوده است.

در سال 1318ش همزمان با تحصیل، برای تدریس علوم دینی وارد مدرسه قدسیه به مدیریت مرحوم عبدالحسین قدسی شد و پس از فراگیری علوم دینی خود از مدرسان حوزه علمیه گردید. از فعالیتهای دیگر وی وعظ و منبر بوده است ( ادیب، مخطوط ). از شاگردان وی بزرگانی، همچون علامه سید محمد علی روضاتی، مرحوم شیخ حسین رام پناه ( متخلص به طالع )، مرحوم میرزا علی فاتحی و غیره را می توان نام برد.

مرحوم شیخ محمدحسین رام پناه از علما و شاعران معاصر و از شاگردان مرحوم ادیب در ستایش استاد چنین می سراید:

در ستایش استاد معظم، جناب « آشیخ حسین ادیب »، زمانی كه بندة كمترین و « میرزاعلی فاتحی » را درس می دادند و ترك گفتند:

مرا ادیب فكند از نظر خدا ! چه كنم

به سوی من ننماید نظر خدا ! چه كنم

بسی نمود مرا علم و دانشم تعلیم

كنون ز من بنماید حذر خدا ! چه كنم

الا نسیم سحر! از منش سلام رسان

اگر سلام ندارد ثمر خدا ! چه كنم

بر او بگو كه عجب ترك همرهان كردی

ور این كلام ندارد اثر خدا ! چه كنم

به دل خیال ادیب ار كند كنم تركش

به گوش من برسان این خبر خدا ! چه كنم

اگر بگویدم ای درس خواندنت یاسین

كه بر دمند بران گوش خر خدا ! چه كنم

وگر بگویدم این نكته فاش، می میرم

تو را ز درس چه نفع و ضرر خدا ! چه كنم

اگر به سمع شریفش عرایضم برسد

جفای او بشود بیشتر خدا ! چه كنم

به نه رواق مطبق همی رسد آهم

ز سوی آتش هجرش دگر خدا ! چه كنم

ادیب چون ندهدآب، سرو معرفتم

اگر كه خشك شود این شجر خدا ! چه كنم

نموده عهد، كنم گریه در فراق ادیب

مدد نداد گر ابر بصر خدا ! چه كنم

من از تپانچه، عدوی ادیب خواهم كشت

به من بیافت اگر او ظفر خدا ! چه كنم

خوش است آن كه زنم توپ بر جناب ادیب

نترسد آنكه ز توپ و تشر خدا ! چه كنم

به فكر چارة خود باش « طالعا » تا چند

شده است ذكر تو شام و سحر خدا ! چه كنم

برو به مدرسه با فاتحی بكن تحصیل

مخور دریغ و مگو اینقدر خدا ! چه كنم

اگر عمل نكند فاتحی به وعدة خویش

بر آر نعره ز قلب و جگر خدا ! چه كنم

( رام پناه، ص 185-186 )

استاد علامه، سید محمد علی روضاتی دربارة استادش می نویسد: مرحوم ادیب با اینكه پدرش كشاورز بود، مردی در حدّ خود فاضل و ادیب و خوش نویس بود و در تمام عمرش از تحصیل فقه و اصول در مدرسة میرزاحسین و تعلیم خط و ادبیات فارسی و قرآن كریم به اطفال مدارس فارغ نبود و منبر هم می رفت و موعظه و تبلیغ دین می كرد. در دوران بلوغ، حقیر مدتها نزد او تعلیم خط گرفته و قرآن و نصاب الصبیان و رسالة عملیه مجتهد وقت و حساب و غیره خوانده بودم. همان طور كه در زمان حیات بی ریا و بی ادعا بود، پنج شش ماه هم انواع كسالتها را داشت و در خانه و مریض خانه بستری بود و به كسی اطلاع نمی داد ( روضاتی، ص105 ).

مرحوم ادیب سرانجام در 27 رمضان سال 1388ق / 27 آذر 1347ش فوت كردند و پیكرش را در صحن تكیه صاحب روضات به خاك سپردند.

بر سنگ مزارش این اشعار حك شده است:

توشة راهی تهیه كن چون دانی

مرگ تو در پیری است یا به جوانی

شیخ محمدحسین ادیب خردمند

اهل شریعت به صورت و به معانی

عالم صاحب قلم به فن كتابت

عالم نیكو سخن و به مسئله دانی

گرگ اجل در مه صیام بوی كرد

آنچه كند روز و شب به عالی و دانی

سیصد و هشتاد و هشت بود پس از الف

رفت بدار بقا ز عالم فانیمنابع:

1- ادیب، كمال: شرح حال شیخ محمدحسین ادیب، مخطوط.

2- رام پناه، حسین. ( 1387ش ). دیوان طالع اصفهانی، اصفهان: رنگینه، چاپ اول.

3- روضاتی، سید محمد علی. ( 1387ش ). مجالس اهل ایمان، اصفهان: كانون پژوهش.

/ حمید خلیلیان/

ادیب طوسی، میرزا محمد تقی

میرزا محمدتقی ادیب خراسانی، فرزند میرزا علی نقی ملا باشی، از روزنامه نگاران وسخنوران برجستة عصر مشروطه به شمار می رود ( مهدوی، 1370، ص88 ). وی فردی ادیب ودانشمند بود واز آنجا که کمتر با مردم معاشرت می کرد، بیشتر نزد خواص شهرت داشت تا عوام ( صدر هاشمی، 1363، ج3 و 4، ص99 ). شاید به همین دلیل از زندگی خصوصی ادیب اطلاع چندانی در دست نیست . میدانیم که اهل طوس بود ودر اصفهان می زیست، اما تاریخ و محل تولد، میزان تحصیلات وچگونگی مهاجرت وی وخانواده اش به اصفهان بر ما روشن نیست.

میرزامحمدتقی پس از دوران كودكی تحت تربیت پدرش قرار گرفت و بعد از آن به فراگیری علوم زمانه پرداخت. از اساتید وی، بجز عالم ادیب محقّق، مرحوم میرزا یحیی مدرس مستوفی بیدآبادی اطلاع دیگری نداریم ( خلیلیان، 1385، ص355 ).

ادیب پس از انقلاب مشروطه به روزنامه نگاری روی آورد ( صدر هاشمی، ج2، ص101 ) واز سال 1327 ق نوشتههای وی در روزنامة « زاینده رود » به مدیریت معین الاسلام خوانساری به چاپ می رسید. چندی بعد نیز مدیر مسؤول این روزنامه شد ( قاسمی، 1372، ص148 ) شایان

ذکر است که روزنامة زاینده رود در اصفهان انتشار می یافت و از هواداران حزب دموکرات مجلس دوم شورای ملی بود ( کهن، ج2، ص515؛ آفاری، ص353-353 ). در همان اوان، در « انجمن بلدیه اصفهان » که میرزا مهدی خان کلانتر ریاست آن را عهده دار بود، عضویت داشت و پیوسته در جلسه های آن حاضر می شد ( زاینده رود، س2، ش35، ص4؛ س3، ش4، ص1و4 ). شایان ذكر است که بلدیه اداره ای مهم بود که رسیدگی به همه امور شهری، مانند پاکیزگی، توسعه و ساخت خیابانها، بنای مدارس و بیمارستانها، حفاظت آثار تاریخی، نرخ گذاری اجناس وغیره را برعهده داشت ( همان، س2، ش34، ص6 ). افزون بر این، در سال 1328ق ادیب برای نمایندگی « انجمن ولایتی اصفهان » کاندید شد، اما بدان راه نیافت. ( همان، س 2، ش34، ص3-2، ش 39، ص4 ). چنانکه گذشت، ادیب سخنوری زبر دست بود؛ به طوری که وی پس از اتمام حجت روسیه به دولت ایران برای اخراج مورگان شوستر ( morgan shuster  ) که مخالفت گستردة مردم، از جمله علمایی چون آخوند خراسانی را بر انگیخت، خطابة پر شوری در حمایت از مشروطه در چهلستون اصفهان ایراد کرد و مردم را منقلب ساخت؛ به گونه ای که پس از پایان سخنان وی صدای « یا مرگ یا استقلال » از حاضران برخاست ( صدر هاشمی، ج 2، ص101-102 ).

تصویر

در سی ام اسفند 1299ش، ادیب نخستین شماره از روزنامه صبح امید را در اصفهان منتشر کرد. این روزنامه در چهار صفحه به قطع بزرگ منتشر شد. طرز انتشار آن ابتدا هفتگی بود، ولی پس از مدتی به طور غیر مرتب انتشار یافته است. روش این روزنامه سیاسی، اجتماعی، علمی، تاریخی، ادبی و اخلاقی بود ( محمدی، ص30 ) و بیشتر مطالب آن را ادیب خود می نوشت. از این رو، روزنامه مزبور تا حد زیادی نمایانگر آراء وعقاید وی است. در روزنامه صبح امید، ادیب از کارکرد کابینه های پس از کودتای 1299ش انتقاد کرد و به نادیده انگاشتن قانون اساسی که هرج ومرج و اختلال در اداره امور کشور را موجب میشد، اعتراض می نمود ( صبح امید، س1، ش12، ص1-2؛ س2، ش2، ص1-3 ).ادیب نفوذ عناصر مشروطه وقانون شکن را در دولت، موجب عقب ماندگی و پس رفت کشور می دانست. همچنین به حکومت نظامی، حبس، تبعید وآزار روزنامه نگاران و سانسور مطبوعات اعتراض داشت ( همان، س2، ش2، ص2 ). او پس از سقوط کابینة کودتا، مردم را به تلاش برای ایفای وظایف ملی خود و یاری دولت جدید فراخواند و بهبود اوضاع کشور را منوط به همکاری تمام مردم دانست ( همان، س1، ش11، ص1-2 ). در آستانه انتخابات مجلس پنجم شورای ملی نیز ادیب از مردم اصفهان خواست که نمایندگانی آزادی خواه و آشنا به قانون بر گزینند ( همان، س3، ش1، ص2-3 ) علاوه بر این، ادیب با افرادی که ایجاد مدارس نوین را خلاف دین میدانستند، به مخالفت برخاست و بر ضرورت کسب علم و دانش نوین برای همه تأکید نمود و بی سوادی مردم را زمینه ساز قدرت یابی مستبدان دانست ( همان، س1، ش21، ص ا؛ ش 31، ص1 ). وی در این باره نوشت: « ضدیت با علوم ومعارف صحیحه به حکم دین، محاربه وضدیت با دین است وکسانی که ما ایرانیان را مانع کسب علوم شده و به قهقرا سیر دادند، آنها علت العلل بدبختی ما محسوب هستند » ( همان، س1، ش21، ص1 ). از دیدگاه ادیب، بویژه تحصیل زنان ودختران ضروری بود. وی براین باور بود که آنان تا علم نیاموزند، نمی توانند وظایف خود را در خانواده وجامعه به خوبی انجام دهند ( همان، س1، ش21، ص2؛ ش 22، ص4 ). صرف نظر از نوشته های ادیب در روزنامه های یاد شده، از آثار احتمالی دیگر وی اطلاعاتی در دست نیست.

ادیب در روزنامه اش كمال متانت و ادب نگارش و اخلاق اجتماعی و حرمت بزرگان و اشخاص را دارد، درحالی كه بهترین و كوبنده ترین ایرادهای اساسی را نیز متوجه دولت و جوامع می کند. از برجسته ترین ویژگیهای این روزنامه كه آن را از جراید دیگر تمیز می دهد، قلم ساده و روان و در عین حال ادیبانة آن است.

روزنامه صبح امید پس از مدتی انتشار با تعطیلی مواجه شد و مجدداً در شوال 1345ق / بهمن 1305ش منتشر گردید و به طور غیر منظم دوباره انتشار یافت، ولی طلوع مجدد آن دوامی نكرد و تعطیل شد ( صدر هاشمی، ج3و4، ص101 ).

از دیگر فعالیتهای ادیب، كار در مدارس جدید بود كه مدتی مدیریت مدرسه معرفت را به عهده داشت و مدتی نیز جزو هیأت اداره كننده مدرسه ایمانیه در اصفهان بود ( ایمانیه، 1353، ص166 ).

سرانجام ادیب در روزسه شنبه 13 اردیبهشت 1322ش/ 29 ربیع الثانی 1362ق دارفانی را وداع گفت . پیکر وی در جانب جنوب غربی تکیه درکوشکی ( بروجردی ) به خاک سپرده شد.

منابع:

1- آفاری، ژانت. ( 1379ش ). انقلاب مشروطه ایران، ترجمه رضا رضایی، تهران: بیستون.

2- ایمانیه، مجتبی. ( 1353ش ). تاریخ فرهنگ اصفهان، اصفهان: دانشگاه اصفهان.

3- روزنامه زاینده رود، سال دوم، ش 34، 9شوال 1328ق؛ ش35، 16شوال 1328ق وش39، 14 ذی قعده1328ق؛ سال سوم، ش1، 11محرم 1329ق وش 8، 14 ربیع الاول 1329ق.

4- روزنامه صبح امید، سال اول، ش11، 22جواز 1300ش؛ ش12، 31واز 1300ش؛ ش2، 13میزان 1300ش؛ 25 میزان 1300ش؛ ش31، حوت 1300ش؛ سال دوم ش2، 30حمل 1301ش؛ ش 3، 21 ثور1301؛ سال سوم، ش1، ثور 1302.

5- صدر هاشمی، محمد. ( 1363ش ). تاریخ جرائد و مجلات ایران، ج2، اصفهان: کمال.

6- قاسمی، سیّد فرید. ( 1372ش ). راهنمای مطبوعات ایران عصر قاجار ، تهران: مرکز مطالعات وتحقیقات رسانه ها.

7- کهن، گوئل. ( 1362ش ). تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، ج2، تهران: آگاه.8- مهدوی سید مصلح الدین. ( 1380ش ). سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان: انجمن کتابخانه های عمومی اصفهان.

/ علی اخضری/

ارباب، حاج آقا رحیم

فقیه زاهد، ادیب كامل، حكیم عارف، جامع دانشهای نقلی و عقلی و عالم ربانی، در روز شنبه دوازدهم جمادی الثانی سال 1297ق در چرمهین از قرای توابع لنجان علیای اصفهان دیده به جهان گشود.

خاندان و والدین

رحیم، فرزند حاج علی پناه چهار محالی اصفهانی ( ارباب حاج آقا )، فرزند عبدالله ( ارباب آقا )، فرزند حاج علی پناه، فرزند ملا عبدالله شیرازی – معاصر زندیه – بوده است. نیاكان و بیشتر اقوام و خویشان رحیم، افرادی با سواد و برخوردار از فضل و ادب، و بهره مند از تاریخ و شعر بوده اند. پدر رحیم، مرحوم « ارباب حاجی آقا » در شعر، تخلص « لنگر » داشت و با عمان و دهقان سامانی، معاصر بوده و جلسات شعر داشتهاند. پدران و نیاكان رحیم از اعیان دهاقین و مشاهیر نجبا به شمار می رفته اند و به این سبب به لقب « ارباب » خوانده شده اند. رحیم در سن هفت سالگی به همراه پدر و مادرش راهی اصفهان شده است ( ارباب، 1375، ص77؛ همایی، 1355، ص77؛ معارف، ش4، ص 43 ).

تحصیلات و اساتید

رحیم، بنابر رسم بزرگ زادگان قدیم، از كودكی در مكتب خانوادگی نزد معلم خصوصی، مرحوم ملا محمد حسن همامی* ( م: 1359ق ) دانشهای مقدماتی را فرا گرفت. همامی كه عالمی فاضل و پرهیزكار و از شاگردان فقیه اصولی، حاج شیخ مرتضی ریزی ( م: 1329ق ) بود، دروس فارسی، مقدمات عربی و كتب مقدمات فقه و اصول مانند: شرایع و معالم و حاشیه ملا عبدالله و بخشی از شرح لمعه را به رحیم آموزش داد. محل فراگیری دانشهای مقدماتی وی را در برخی منابع زادگاه او و در برخی دیگر، اصفهان دانسته اند ( همایی، 1355، ص77؛ ارباب، 1375، ص74؛ معارف، ش4، ص43؛ كتابی، ص445 ).

رحیم كه در زمانی اندك، مقدمات را به خوبی فراگرفت، توانست به مَدْرَس دانشمندان نامی آن روزگار، راه یافته، محضر برخی از فقها و حكمای بزرگ را درك نماید. مغنی و مطول را نزد ادیب نامی آقا سید محمود كلیشادی* ( 1260 -1324 ق ) و سطوح فقه و اصول، از جمله قوانین الاصول را نزد فقیه اصولی، حاج میرزا بدیع درب امامی* ( م: 1318ق ) آموزش دید. درس پرآوازه خارج فقه و اصول فقیه نامی، آقا سید محمد باقر درچه ای* ( م: 1342ق ) نظر حاج آقا رحیم را جلب نمود

و در فقه، بهره های بسیاری از این استاد خود برد. در همان زمان، و كمی پیش از درس درچه ای، اكثر علوم و معارف اسلامی را از محضر دو استاد بزرگ خود: آخوند كاشی* ( حدود 1250-1333ق ) و جهانگیر خان قشقایی* ( 1243-1328ق ) فراگرفت. بخشی از سطوح عالی حكمت اسلامی، مانند شرح اشارات محقق طوسی و شفای ابن سینا، یك دوره علم اخلاق استدلالی و نهج البلاغه حضرت مولی الموالی علی ( ع ) را نزد جهانگیر خان خواند. به فرموده ارباب: « درس نهج البلاغه جهانگیر خان، درس فلسفه بود كه در كمال اتقان بیان می شد و مسائل اخلاقی و حكمی نهج البلاغه با موضوعات فلسفی، تجزیه و تحلیل می گردید. چون خود خان تجسمی از نهج البلاغه بود، بهتر از هر كس، نهج البلاغه را تفسیر مینمود »

حاج آقا رحیم، قسمت اعظم علوم عقلی، از جمله فلسفه مشاء و حكمت متعالیه صدرا و علوم ریاضی و هیئت و نجوم و نیز برخی متون فقهی و اصولی را در مدت نزدیك به بیست سال نزد آخوند ملا محمد كاشی فرا گرفت. متونی مانند: شفا، شرح اشارات، اسفار، شوارق الالهام، شرح منظومه،شرح چغمینی، خلاصة الحساب و قوانین الاصول را در محضر آخوند خواند. حاج آقا رحیم، مظهر كامل آخوند كاشی و بزرگترین وارث علوم و شاگرد خاص الخاص او به شمار می رفت ( معارف، ش4، ص44؛ همایی، 1355، ص77؛ كتابی، ص445 ). گفتنی است كه در برخی نوشته ها، به نام حضرات آیات: ملا محمد حسن دهكردی، میرزا ابوالمعالی كرباسی، میر سید محمد تقی مدرس، سید ابوالقاسم دهكردی و میرزا منیرالدین بروجردی احمدآبادی*، به عنوان دیگر اساتید مرحوم ارباب، اشاره شده است ( ارباب، 1375ش، ص74؛ ضیاء نور، 1375ش، ص109؛ شریف رازی، 1351، ج2، ص394 و1352، ج3، ص86 ).

تصویر

مشایخ و راویان

مرحوم ارباب در خلال تحصیلات خود به دریافت اجازه روایت از برخی اساتید خود، از جمله حضرات آیات: سید محمد باقر درچه ای و جهانگیر خان قشقایی نائل گردید. برخی از علما و دانشمندان معاصر نیز مفتخر به دریافت اجازه روایت از آیت الله ارباب گردیده اند كه از جمله آنها میتوان به فقیه و مرجع نامی، آقا سید شهاب الدین مرعشی نجفی و علامه محقق رجالی نامدار معاصر، حاج آقا سید محمد علی روضاتی اشاره نمود ( مرعشی نجفی، 1414ق، ص59؛ روضاتی، ریاض الابرار، مخطوط ).

ویژگی های معنوی و فضایل اخلاقی

حاج آقا رحیم ارباب در جامعیت علم و عمل، فضیلت دینداری و رعایت دقایق اخلاقی، حد اعلای قدس و پاكی، زهد و تقوی در زمان خود یگانه بود. كارهای شخصی اش را خود انجام می داد، كسانی را كه بر او وارد میشدند، حتی خردسالان، احترام می گذاشت و فروتنی او زبانزد بود. در برخورد با نظر مخالف، بسیار متین، منطقی و اخلاقی بود؛ با طبقه جوان بویژه روشنفكران و متجددان، رفتاری عاطفی و پسندیده داشت. ایشان در تمام مدت عمر خود به نامحرم نگاه نكرد و كلمه ای تهمت، غیبت یا بی ادبی از او دیده و شنیده نشد. در جامعه، عنایت و توجه ویژه ای به مردم داشت و در رفع گرفتاریهای آنها اهتمام زیادی مبذول می داشت. مرحوم ارباب درباره علت طول عمر خود فرموده بود: « در زندگی، ابداً بدخواه كسی نبوده ام، مخصوصاً نسبت به خویشان و نزدیكان خود كه همیشه خیرخواه آنها بوده ام. لذا خداوند به من طول عمر عنایت كرد » ( ریاحی، ص20؛ همایی، 1355، ص76؛ ضیاءنور، 1375، ص112؛ مجموعه ارباب معرفت، مكارم اخلاقی و سیره عملی ).

فضایل اخلاقی ارباب، نمونه و رونوشتی از خلق و خوی پیامبر ( ص ) و پیشوایان دین -علیهم السلام- بود.

در گفتارش آثار تعقل و اندیشه آشكار بود و در سخن، تأمل و درنگ می كرد و شنونده را منتظر میگذاشت. مجلس او صدر و ذیل نداشت و با دوستان در جلسه درس، حلقه وار می نشست و در هر مجلسی كه وارد می شد، در پایین می نشست. اعتماد به نفس و آرامش روحی او به اندازه ای بود كه پرتو آن، دیگران را نیز در بر می گرفت و تا شخص در حضور او بود، شبهه و تزلزلی در خود، احساس نمی كرد. هنگامی كه طلاب و فضلا از او خواستار تدریس علم اخلاق شدند، فرمود: اخلاق، علم حال است و علومی كه ما می خوانیم، علم قال؛ یعنی اخلاق با خواندن كتب اخلاقی، قابل اصلاح نیست، بلكه بایستی تهذیب نفس و مجاهده بانفس امّاره نمود ( ضیاء نور، ص112-114؛ ریاحی، ص27 ).

مرحوم ارباب تلاش بسیاری در تهذیب و تزكیه نفس داشت و در آداب و نوامیس شرع، محكم واستوار بود. وی مقید بود حتی مستحبی از مندوبات شرع را كه استحبابش قطعی و انجامش ممكن بود، ترك نكند. در سیر تكاملی و معنوی، قدمی ثابت داشت و وجود كیمیایی اش از بوته آزمایش، تمام عیار بر آمد. قیافه، منطق، بیان، مجلس درس و ارشاد او، مصداق حدیث حضرت عیسی مسیح ( ع ) خطاب به حواریون بود ( معارف، ش4، ص44؛ غروی، 1375، ص94؛ ضیاءنور، 1375، ص117؛ كتابی، ص447 ).

زهد و ساده زیستیدر محفل ارباب از هر دری سخنی می رفت، جز از مادیات و در كلام و خاطرش همه چیز می گذشت جز زخارف دنیا. به راستی سنگ و زر نزدش یكسان بود و نیازش اندك و بارش نه بر دوش دنیا بود و نه بر گرده مردم ( ضیاء نور، 1375ش، ص114 ). او زندگی بسیار زاهدانه و خالی از تجمل داشت. قوت غالبش نان، ماست، دوغ و پنیر بود. از غذاهای پختنی كمتر استفاده میكرد و مال قابل توجهی هم نداشت. از عواید املاك و ارث پدری به اندازه مخارج بر می داشت و بقیه را به كشاورزان می داد. چند حبه ای كه از قریه شرودان مالك بود، در تقسیم اراضی حكومت سابق از او گرفتند، ولی نه از دولت و نه از زارعان، چیزی مطالبه نكرد و آنها خود هر سال، مختصر برنجی به ایشان می دادند. ایشان به زارعانی كه آن زمینها را گرفته بودند، فرموده بود: من حلال كردم تا رزقتان حرام نباشد. دو دانگ خانه ای را كه از مال دنیا داشت، به همسرش واگذار كرد تا به هنگام رحلت از دنیا نامش در زمره فقرا باشد ( غروی، 1375ش، ص91؛ ریاحی، ص8-9 ).

جایگاه والای ارباب در علوم اسلامی

آیت الله ارباب از مجتهدان بزرگ و فقیهان سترگ جهان تشیع و از مدرسان نام آور قرن چهاردهم هجری در رشته های مختلف عقلی و نقلی به شمار میرفت. اجتهاد و جامعیت و عظمت مقام علمی او مورد تصدیق علما و بزرگان بود، چنانكه مرحوم آیت الله حاج سید جمال الدین گلپایگانی- از مراجع تقلید در نجف اشرف – فرموده بود: « نظیر آقای ارباب در نجف یا اصلاً نیست و یا بسیار اندك است » ( ضیاء نور، ص10؛ جواهری، ص6 ). ایشان در استنباط احكام شرعی، مشربی معتدل و متوسط ما بین اصولی و اخباری داشت و در فلسفه، پیرو حكمت متعالیه صدرایی وخود، محققی كامل و مدرسی ماهر در آن بود. او در دیگر دانشهای اسلامی، مانند: ادبیات، اصول، تفسیر، حدیث، كلام، ریاضیات، هیأت و نجوم نیز استادی زبر دست و صاحب نظر به شمار می رفت.

دیدگاه آیت الله ارباب درباره نقش ادبیات در فهم علوم اسلامی

معظم له در علوم ادبی، لغت، صرف، نحو، معانی و بیان، بدیع، إعراب و عروض، یگانه دوران بود و دانشهای مذكور را مادر علوم میدانست؛ زیرا قرآن و حدیث، كتاب تفسیر، كلام، حكمت و فقه، همه به زبان عربی تألیف و تصنیف شده است. دامنه این معارف، عریض و طویل بوده و فهم درست آن نیاز به ادبیات اصطلاحی دارد و بدون مهارت در آنها، دانش پژوه در معرض خطا و اشتباه است ( غروی، 1375ش، ص94 ). مرحوم ارباب، بهای زیادی به ادبیات می داد و اگر طلبه ای، عبارتی را اشتباه می خواند، خیلی ناراحت می شد و به عكس، هنگامی كه عبارت عربی را درست می خواند، او را تشویق می فرمود ( مدرس هاشمی، ش 47، ص41 ).

مسلك فقهی و آرای اجتهادی آیت الله ارباب

مبنای ایشان در فقه بیشتر مبتنی بر اخبار بود. البته اخباری به معنای مصطلح آن نبود، بلكه مانند صاحب حدایق متمایل به اخبار بود. در فقه، بسیار خوش سلیقه و برخوردار از استقلال فكری بود و تحت تأثیر دیگران واقع نمی شد. روی هم رفته، در فقاهت، معتدل و متوسط میان اصولی و اخباری بود. اكثر متون عالی فقه را از بر داشت و در استحضار مسائل به كمال بود و اطراف و جوانب آن را به طوری استوار گردانیده بود كه با بحث و تشكیك، تزلزلی بر خاطرش راه نمی یافت ( همایی، ص 1356، ص8؛ ضیاءنور، ص 110؛ ریاحی، ص47 ). از متون فقهی

مورد توجه ایشان كه به دقت مطالعه، تدریس و تحقیق كرده بود، می توان به شرح كبیر ( ریاض )، شرح لمعه، جواهر و متاجر اشاره كرد. آیت الله ارباب درباره پاره ای از احكام شرعی، نظرات و فتاوایی داشت كه بعضاً با فتاوای مشهور فقهی، مغایرت داشت. برخی از آرا و فتاوای مشهور ایشان عبارت است از: 1- ذاتی بودن طهارت اهل كتاب، بلكه مطلق بشر؛ 2-تعمیم ارث زن از شوهر نسبت به تمام تركه اعم از منقول و غیر منقول؛ 3-نفی رجم زن و مرد محصنه و محصن؛ 4-انكار قتل مسلمان مرتد به عنوان یكی از احكام ثابته در اسلام؛ 5- وجوب تعیینی - و نه تخییری - نماز جمعه؛ 6-لزوم بقا بر تقلید میت؛ 7- اختصاص تمامی خمس - اعم از سهم امام و سهم سادات- به بنی هاشم و سادات.

همچنین نقل شده است كه ایشان در مسأله ضمان، عقاید ویژه ای داشت و در استطاعت برای حج، از دیدگاهی وسیع برخوردار بود ( برای بیان تفضیلی آرای نامبرده، نك: غروی، 1375ش، ص91- 92؛ ضیاء نور، 1375ش، ص110-111 ).

اصول فقه از دیدگاه آیت الله ارباب

وی، اكثر مباحث اصول را زائد می دانست و از ایشان درباره اصول فقه نقل شده است: « اصول، همه علوم را خورد و خودش هم منفجر شد، چون طلاب به اصول فقه رو آوردند و از علوم صرف نظر كردند، اصول فقه هم كه فایده چندانی بر آن مترتب نبود، خودش از بین رفت » ( غروی، 1375ش، ص93 ).

معظّم له، اصولی معتدل بود؛ یعنی هم به قواعد بها می داد و هم به روایات. در اصول، همسو با صاحب كفایه نبود و متمایل به فراید شیخ انصاری بود كه آمیخته با فقه ( و اصولاً فقه ) است. فقه را از كتاب جواهر و اصول را از كتاب فرائد درس می گرفت ( ریاحی، ص45 و 47 ). آیت الله ارباب پیرامون برخی از مباحث علم اصول، دیدگاه های خاصی داشت كه برخی از آنها عبارتند از:

1- مباحث الفاظ را غالباً تطویل بدون طائل و تفصیل بی حاصل، اتلاف وقت و تباهی عمر می دانست. بر این باور بود كه بسیاری از مسائل مطرح در علم اصول، موجب سلب علمی است كه در عرف واضح است و باعث تشكیك در مفهوم الفاظ می شود.

2- آن بخش از اصول فقه را كه مستند به كتاب، سنت و برهان عقلی نبود، قبول نداشت.

3- به انسداد باب علم و حجّیت ظن، قائل نبود و در این باره از سید مرتضی و قدما تبعیت می كرد.

4- درباره اخبار آحاد، چنین معتقد بود كه بر طبق اخباری كه تواتر معنوی دارند، خبری قابل عمل است كه شاهدی از كتاب یا حدیث قطعی الصدور داشته باشد؛ به طوری كه علم به صدورش حاصل گردد؛ هر چند سندش ضعیف باشد و اگر فاقد شاهد كتابی باشد، مورد قبول نیست؛ هر چند سندش هم صحیح باشد.

5- در خصوص « اجماع » بر این باور بود كه از ادلّه شرعیه خارج است و آن را از محدثات عامه می دانست. ( نك: غروری، 1375ش، ص92-94؛ ریاحی، ص45-48 ).

مكتب فلسفی حكیم ارباب

حاج آقا رحیم كه علوم عقلی و معارف حكمی را نزد استادان بزرگ حكمت اسلامی حوزه اصفهان، آخوند كاشی و جهانگیر خان فرا گرفته بود، خود از محققان و مدرسان بزرگ حكمت و عرفان و كلام اسلامی بود.

فلسفه مشّاء و حكمت اشراق را با عمق و تحقیق بسیار، مطالعه و از اشارات و شفا تا حكمة الاشراق، فصوص الحكم، قبسات، صراط مستقیم، تجرید الاعتقاد، مبدأ و معاد، اسفار اربعه و منظومه را به دقت بررسی و یا تدریس كرده بود. ایشان به حكمت متعالیه صدرایی اعتقاد داشت و از بزرگترین پیروان آن در دوران اخیر وآخرین وارث مكتب فلسفی اصفهان به شمار می رفت ( غروی، 1375ش، ص94؛ ضیاء نور، 1375ش، ص110 ). به تعبیر استاد همایی: « ارباب آخرین یادگار مكتب قدیم اصفهان است كه به فلسفه ملاصدرا رسیده و غوامض و دقایق آن را به درستی و خالی از حشو و زواید فهمید و هضم كرد و به اصول و مبانی آن كاملاً معتقد است، اما اهل تظاهر و فضل فروشی نیست » ( همایی، 1356ش، ص8 ).سلسله اساتید حكمت ایشان با سه واسطه به حكیم متأله بیدآبادی و از طریق بیدآبادی نیز به وسائط خود به آخوند ملاصدرا می پیوندد. دو طریق اتصال مرحوم ارباب تا آقا محمد بیدآبادی چنین است:

الف ) حاج آقا رحیم ارباب، شاگرد آخوند كاشی و آخوند كاشی، شاگرد ملا اسماعیل در كوشكی و او شاگرد ملا اسماعیل واحد العین اصفهانی و او شاگرد آخوند ملا علی نوری و نوری شاگرد بیدآبادی .

ب ) حاج آقا رحیم ارباب، شاگرد جهانگیر خان قشقایی و قشقایی شاگرد آقا محمد رضا قمشه ای و او شاگرد ملا علی نوری و نوری شاگرد بیدآبادی.

گفتنی است با اینكه مرحوم ارباب در حكمت، استاد علی الاطلاق بود و مدتها در اصفهان به « حكیم »

شهرت داشت، با این حال، قواعد فلسفی را وحی منزل نمی دانست و در مسائلی كه پیش می آمد، می گفت: فلاسفه چنین گفته اند. در عین حال، در بعضی موارد از جمله مبحث شّر، اظهار نظر قطعی می كرد ( ضیاء نور، 1375ش، ص111 ). ایشان با اینكه در ابتدای دوران تدریس، فلسفه را نیز – گویا به طور خصوصی – درس می گفته، اما در این اواخر از آن امتناع می ورزیده است ( ریاحی، ص50-51 ): نقل می كنند كه در این باره فرموده است: « اگر محصل از حكمت مطلع نشود و به نتیجه مطلوب نائل نگردد، موجب انحراف می شود. لذا من می ترسم درس حكمت راشروع كنم و بعضی از طلاب هم شركت كنند، ولی چنانچه رسم آنهاست، بعضا در بین درس و پیش از تكمیل، تعلم و تحقیق را رها كنند و در بوته ضلالت گرفتار شوند و من هم به سهم خود مسئول باشم » ( غروی، 1375ش، ص94 ).

آثار تكوینی و تدوینی

آیت الله ارباب عمر یكصد ساله خود را صرف تحصیل، تدریس، مطالعه، عبادت، بیان احكام و ذكر اخبار و آثار ائمه طاهرین -علیهم السلام- و موعظه و ارشاد خلایق، پاسخ دادن به مسائل شرعی و فقهی و عقاید دینی، و رفع حوائج بندگان خدا نمود. همواره به تحقیق در مسائل علمی و تدریس و مطالعه، اشتغال داشت. وی هر چند به ظاهر آثار علمی و قلمی چندانی از خود به جای نگذاشت، اما حوزه تدریس او بیش از نیم قرن، مورد استفاده طلاب علم و منشأ فیوضات برای حوزه های علمی ایران و عراق بود. حوزه درسی وی از بزرگترین و مهمترین حلقه های درسی اصفهان به شمار می رفت و منزلت عظیم او در علم، دقت نظر در تحقیق، و شیوه آسان او در حل مطالب پیچیده، نظر فضلای اصفهان و دیگر شهرهای ایران را به مَدْرَس او جلب نمود ( معارف، ص44؛ آغابزرگ طهرانی، ص722 ).

شاگردان

مرحوم ارباب در حفظ و احیای حوزه علمی اصفهان تلاش بسیاری كرد و در طول شصت سال تدریس و فعالیت علمی، از هر چیزی حتی مسافرتهای زیارتی و مستحب، جز تدریس و تربیت طلاب چشم پوشید. شاگردان و تربیت یافتگان او در دوره های مختلف، طی حدود بیش از نیم قرن، در دانشهای گوناگون نقلی و عقلی از او بهره بردند. از این رو، به دست آوردن نام شاگردان ایشان كاری مشكل و ارائه فهرست آنها بیرون از حوصله گفتار حاضر است. نام بعضی از مشاهیر شاگردان معظم له عبارت است از حضرات آیات: میرزا جلال الدین همایی*، میرزا محمد هاشم روضاتی، سید محمد رضا خراسانی*، شیخ محمد علی حبیب آبادی، سید فضل الله ضیاء نور، سید محمد حسین قهدریجانی، شیخ محمد رضا جرقویه ای*، شیخ محمد كلباسی، سید مصطفی بهشتی نژاد*، میر سید حسن مدرس، شیخ مرتضی شمس اردكانی و شیخ عبدالجواد جبل عاملی ( كرباسی زاده، ص32 ).

تألیفاتمرحوم ارباب، مانند دو استاد بزرگش: آخوند كاشی و جهانگیرخان، بیش از تألیف و تصنیف، به امر تدریس و تربیت فضلا توجه نشان می داده است. ایشان اگر چیزی هم تصنیف می نموده، اعتنایی به حفظ و نگهداری آن نداشته است. با این حال، چند اثر مختصر و رساله كوتاه از ایشان به جای مانده كه نام برخی از آنها عبارت است:

تصویر

1- حواشی بر كتب فقهی و حكمی وتفسیری، كه از جمله آنها حواشی برتفسیر تبیان شیخ طوسی و تعلیقات ریاضی ایشان بر حواشی كتاب منهاج معان التجنیس است ( همایی، 1355، ص77-78 ).

2- حواشی ناتمام بر رساله توضیح المسائل بروجردی و حاشیه بر عروة الوثقی ( ریاحی، ص45؛ جرفادقانی،

1364ش، ص435 ).

3- رساله در علم هیئت: این رساله را ایشان در پاسخ به درخواست آیت الله بروجردی نوشتند. هنگامی كه مرحوم بروجردی رساله را دیده بودند، فرموده بودند: این شرح كه از خود متن ( شیخ بهایی ) مشكلتر است ( ریاحی، ص39 و 45 ).

4- رساله درباره ارث: مرحوم ارباب در پاسخ به سؤالهای شاگردش، مرحوم همایی درباره ارث، جزواتی بزرگ در خصوص مسائل ارث نوشت. استاد همایی این جزوات را تذهیب و جلد نمود و به كتابخانه دانشكده حقوق دانشگاه تهران اهدا كرد ( ارباب، ص70 ).

5- رساله ای در علم اصول ( ریاحی، بخش تصاویر )

6- رساله ای درشرح عبارتی ازصحیفه سجادیه « لك یا الهی وحدانیة العدد ». مرحوم استاد حاج حسین شفیعی- كه خود از شاگردان آیت الله ارباب بود- خواستار شرح عبارت مذكور از استاد شد و مرحوم ارباب، رساله ای كوتاه در شرح آن نوشت. متن این رساله كه به زبان عربی است، همراه با ترجمه فارسی آن به قلم استاد شفیعی در مجله میراث جاویدان به چاپ رسیده است.

7- رساله در معنای تحیتّ: نسخه خطی این رساله در كتابخانه مرحوم آیتالله حاج شیخ محمد كلباسی موجود است.

8- استفتائات و فتاوای فقهی، كه برخی به خط ارباب و برخی به تقریر مرحوم كلباسی موجود است.

9- رساله در شرح احوال برخی از اساتید مرحوم ارباب و دیگر بزرگان اصفهان، از زبان مرحوم ارباب و به خط مرحوم كلباسی كه در مجموعه یادداشتهای آیت الله كلباسی موجود است.

10- تقریرات الاصول، کتابچهای است از تقریرات چند بحث از اصولمرحوم آیت الله سید محمد فشارکی، که در کتابخانه مکتبة الزهراء به شماره 661 موجود است ( فقیه امامی، ص 701 ).

11- مكاتیب و مراسلات آیت الله ارباب، كه حاوی نكات مفید اخلاقی و عرفانی است كه تا كنون مقداری از آنها به دست آمده است.

دیدگاههای سیاسی و فعالیتهای اجتماعی آیت الله ارباب

مرحوم ارباب هر چند اهل شهرت و ادعا نبود و كمتر در امور اجتماعی و سیاسی دخالت میكرد، امابه هنگام احساس مسؤولیت، سخن را بر سكوت ترجیح می داد. وی نسبت به مسائل روز جهان اسلام، حساس بود و در صورت لزوم به صدور فتوا نیز مبادرت می نمود. برخی از آرای فقهی او نیز بر لزوم جنبه های سیاسی و اجتماعی اسلام، دلالت داشت.

وجوب تعیینی نماز جمعه: آیت الله ارباب، به پیروی از صاحب وسائل و صاحب حدائق و شیخ حسین والد شیخ بهایی و شهید ثانی و بسیاری از علمای امامیه، نماز جمعه را واجب تعیینی - و نه تخییری- می دانست. معظّم له، این حكم را از بدیهیات می دانست و در مقام وجوب آن فرموده است: « تكاد ان تكون من الواضحات ». همچنین نقل شده است كه ایشان بارها فرموده بود: « و من الاسف متروكیة هذه العبادة العظمیه الشریفة و تركها موجب الطعن العامه علینا فینبغی اهتمامنا بها و اتفاقنا علیها » ( معارف، ص45 ). حاج آقا رحیم برای اقامه نماز جمعه – كه بیش از پنجاه سال در اصفهان بر پانمود- زحمات زیادی متحمل گردید و به خاطر عواملی، چون مخالفت اهل علم، ناچار به تغییر محل اقامه آن در دفعات مكرر شد. نماز جمعه ایشان در مسجد جامع اصفهان – كه به دعوت مرحوم زندكرمانی* صورت گرفت- بسیار با شكوه برگزار می شد و جمعیت شركت كننده درآن به بیش از پنج هزار نفر رسید ( ارباب، ص73-74؛ غروی، ص96-97؛ ریاحی، ص29 ).

تأكید بر حفظ وحدت مسلمین و پرهیز از طرح مسائل تفرقه انگیز: ایشان با طرح مسائل اختلافی میان شیعه و سنی و بویژه مسأله لعن علنی، مخالف بود و معتقد بود از هر كاری كه وحدت مسلمین را خدشه دار سازد شدیداً باید اجتناب ورزید. در سیره اهل بیت - علیهم السلام- طرح مسائل اختلافی و بویژه لعن به طور علنی به شدت محكوم و مذمّت شده است و انگیزه مرحوم ارباب نیز گویا حفظ یكپارچگی مسلمین در برابر دشمنان مشترك آنها بوده است. گفته شده است كه مرحوم ارباب، این حساسیت را پس از مسافرتی كه به حج داشته و با قاضی القضاة آن جا دیدار و گفتگو نموده، پیدا كرده است، اما برخی از اهل علم اصفهان، با طرح این مسأله كه آیا لعن افضل است یا صلوات، این موضوع را به یك بحث جنجالی و جدلی كشاندند، به طوری كه بعضی به برتری صلوات بر لعن و بعضی دیگر به عكس آن معتقد شدند ( مدرس هاشمی، 1370ش، ص 42 -43؛ زاهد نجفی، ص160-161 ).

گفتنی است كه مرحوم ارباب نسبت به اهل بیت -علیهم السلام- ارادت تام داشت و خصوصا اسم مبارك حضرت علی ( ع ) را خیلی با عظمت می آورد. ایشان، اهل

بیت را مظاهر تمام و كمال خدا می دانست كه بدون هیچ كمبودی، متخلق به اخلاق و متصف به صفات هستند. اعتقاد و علاقه او به امیر مؤمنان علی ( ع ) با گوشت و خونش آمیخته بود و معمولاً در خطبه های نماز جمعه به بیان مناقب و فضایل حضرت علی ( ع ) می پرداخت و بر این كار اصرار داشت و می فرمود تبلیغات امویان این بود كه با انكار فضایل خاندان عترت و لعن و سبّ امیرالمؤمنین ( ع ) ظلم و ستم را توجیه كنند و به انحرافات دامن بزنند و ما برای یاری دادن ارزشها و فضیلتها خلاف آن روش انحرافی، باید از فضایل و كمالات آن حضرت سخن بگوییم. از آنجا كه برخی اهالی اصفهان می گفتند آقای ارباب، لعن غاصبان حقوق اهل بیت ( ع ) را روا نمی داند، مرحوم حاج آقا مصطفی بهشتی نژاد، از شاگردان برجسته و مبرّز مرحوم ارباب، در این باره از استاد خود جویا می شود. مرحوم ارباب درپاسخ می فرماید: به آنها بگویید بنده مرتب زیارت عاشورا را با صد لعن و صد سلام اش می خوانم ( مدرس هاشمی، 1370ش، ص43؛ ریاحی، ص36-37؛ غروی، ص 95-96 ).

حساسیت نسبت به مشكلات و مسائل روز جهان اسلام: آیت الله ارباب از جمله فقیهانی بود كه پیامبرگونه، غم امّت بر جان داشت و داغ دستگیری درماندگان و سیر كردن گرسنگان بر تن. مشكل مسلمین در هر نقطه ای از جهان را مشكل خود می دانست و از هیچ كمكی در رفع آن دریغ نمی ورزید. به هنگام قحط و غلا در اصفهان، كتابهای خود را فروخته و صرف قحطی زدگان كرده بود. پناهگاهی مطمئن برای مردم بود و رنجها را بر جان می خرید تا آسایش خلق فراهم آید. روزی از او پرسیدند: پولی كه بابت رد مظالم است می توان با آن مسجد ساخت؟ از شنیدن این سخن ناراحت شد و فرمود: من جایز نمی دانم، زیرا رد مظالم، صدقه است و صدقه مال فقیران. در بعد جهانی نیز، هنگام استقلال الجزایر در سال 1342ش، فتوایی جهت كمك مسلمین به ملت الجزایر و علیه دولت فرانسه، صادر نمود كه متن كامل آن چاپ شده است ( ریاحی، ص33؛ ضیاءنور، 1375ش، ص113 ).

تصویر

همسر و خانواده

حاج آقا رحیم ارباب در سنین جوانی ازدواج كرد و بعد از وفات همسر اولش، همسر دوم اختیار كرد كه تا

آخر عمر با او بود، اما از هیچ كدام فرزند نیاورد. همسر اول ایشان، خواهر مرحوم میرزا عباس خان شیدا* – شاعر معروف اصفهان و خطاط بزرگ نستعلیق و صاحب مجله مشهور دانشكده – بود و همسر دوم، دختر مرحوم شیدا بود كه پیشتر متأهل بوده و پس از فوت شوهرش، همسر آیت الله ارباب شده بود ( همایی، ص77؛ ارباب،ص67 ). هر چند آیت الله ارباب، خلفی به یادگار نگذاشت، اما پرورش یافتگان او بسیارند و شاگردانش، مردانی عالم و شایسته از كار درآمدند كه شماری از آنها، همچنان در اصفهان یا دیگر شهرهای ایران، به ارشاد و انجام فعالیتهای علمی و خدمات دینی اشتغال دارند.

وفات و مدفن

حاج آقا رحیم- كه چند سال آخر عمر مبتلا به نابینایی و بعضی امراض جسمانی شده بود- در سحرگاه عید غدیر خم ساعت 4 بعد از نصف شب جمعه 18 ذی الحجه 1396ق / 19 آذرماه 1355ش در خانه شخصی خود در اصفهان وفات نمود. پیكر پاكش توسط انبوهی از شیفتگان و ارادتمندانش تشییع و در جنب تكیه ملك ( گلستان شهدا ) – مدفن استادش آخوند كاشی- به خاك سپرده شد.

علامه همایی در سروده ای زیبا، ماده تاریخ فوت استادش را چنین به نظم آورده است:

او برفت از جهان و گفت سنا

جان علم از تن جهان رفته

( همایی، 1356ش، ص78 )

منابع:

1- ارباب، حمید. ( 1375ش ). « زوایایی از زندگی آیت الله ارباب »، در مجموعة مقالات ارباب معرفت، اصفهان: ادارة كل ارشاد اسلامی اصفهان.

2- ارباب، رحیم: مخطوط، استفتائات، نزد نگارنده.

3- جابری انصاری، حسن. ( 1378ش ). تاریخ اصفهان، تعلیق و تصحیح جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل.

4- جرفادقانی، م. (  1364ش ). علمای بزرگ شیعه، قم: معارف اسلامی.

5- جواهری، ابراهیم. ( 1372ق ). علوم و عقاید، اصفهان: چاپخانه گیتی.

6- ریاحی، محمد حسین. ( 1375ش ). « یادنامه آیةالله حاج آقا رحیم ارباب » مجموعه ارباب معرفت، اصفهان: اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامی.

7- شریف رازی، محمد. ( 1352ش ). گنجینه دانشمندان، ج3، تهران: اسلامیه.

8- --- . ( 1351ش ). مشاهیر دانشمندان اسلام ( ترجمة الكُنی و القاب )، ج4، تهران: اسلامیه.

9- صدوقی سها، منوچهر. ( 1381ش ). تحریر ثانی تاریخ حكماء و عرفای متأخر، تهران: حكمت.

10- ضیاءنور، سید فضل الله. ( 1375ش ). « آیت الله ارباب، اسوة تقوی و پرهیزكاری »، مجموعه مقالات ارباب معرفت، اصفهان: اداره كل ارشاد اصفهان.

11- طهرانی، آقا بزرگ. ( 1373ش ). نقباءالبشر، نجف: مطبعة العلمیة.

12- غروی، سید محمد جواد. ( 1375ش ). « آیةالله حاج آقا رحیم ارباب »، مجله مسجد، ش25.

13- كتابی، سیدمحمدباقر. ( 1375ش ). رجال اصفهان، اصفهان: گلها.

14- كلباسی، شیخ محمد. ( 1376ش ). مجلة حوزه، ش83، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

15- --- . مخطوط، یادداشتها و خاطرات، نزد نگارنده.

16- مجله معارف. ( 1346ش ). سال اول، ش4.

17- محقق، شیخ حیدر علی. ( 1371ش ). مجله حوزه، ش53، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.18- مدرس هاشمی، سید حسن. ( 1370ش ). مجلة حوزه، ش53، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

19- مرعشی نجفی، سید شهاب الدین. ( 1414ق ). الاجازه الكبیرة، قم: كتابخانه آیةالله مرعشی.

20- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1370ش ). سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان: انجمن عمومی كتابخانه های اصفهان.

21- --- . ( 1382ش ). مزارات اصفهان، تصحیح اصغر منتظرالقائم، اصفهان: دانشگاه اصفهان.

22- همایی، جلال الدین. ( 1356ش ). جاویدان خرد، سال سوم، ش1، تهران: انجمن حكمت و فلسفه.

23- --- . ( 1355ش ). جاویدان خرد، سال دوم، ش2، تهران: انجمن حكمت و فلسفه.

/ سیّد محمد باقر کتابی و علی كرباسی زاده اصفهانی/

ارباب، عبدالله

عبدالله ارباب متولد 16 ذی قعده 1298ق فرزند حاج علی پناه ( ارباب حاج آقا )، فرزند عبدالله ( ارباب آقا )، فرزند حاج علی پناه، فرزند ملا عبدالله شیرانی معاصر زندیه است ( ریاحی، ص78 ).

پدر و عمّ و اجداد عبدالله ارباب، عموماً افرادی با سواد، اهل شعر و ادب و تاریخ بودند و برادرش حكیم عارف، عالم ربانی، فقیه صمدانی آیت الله حاج آقا رحیم

ارباب است.

عبدالله ارباب خود استاد مسلم و بزرگ خط نسخ و ثلث بوده و در زمان حیات قرآن های متعدد و كتب مختلف ادعیه نوشته است ( همایی، ص 108؛ بیانی، ج4، ص1088-1089 ).

وی در 20 جمادی الاولی 1379ق وفات یافت و پیكرش را در تكیه مقدس به خاك سپردند.

جلال الدین همایی در مرگ او چنین می سراید:

چو عبدالله ارباب از جهان گشت

روان زی بارگاه رب الارباب

به شمسی سال تاریخش سنا گفت

بر حق رفت عبدالله ارباب

( 1338ش )

منابع:

1- بیانی، مهدی. ( 1363ش ). احوال و آثار خوشنویسان، تهران: علمی، چاپ دوم.

2- ریاحی، محمدحسین. ( 1375ش ). ارباب معرفت، اصفهان: اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامی.

3- همایی جلال الدین. ( 1375ش ). تاریخ اصفهان ( مجلد هنر و هنرمندان )، تهران: مؤسسه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ اول.

/ حمید خلیلیان/

اردبیلی، ملا حیدرعلی

عالم فاضل. در مقدّمات و سطوح از شاگردان عالم كامل حاج سیّد مهدی نحوی و در فقه و اصول از شاگردان آیتالله حاج شیخ محمدباقر نجفی ( مهدوی، ج1، ص580 ) و آیتاللهالعظمی حاج ملاحسینعلی تویسركانی* ( مهدوی، گوهر گرانبها، مخطوط، ص36 ) بوده است.

وی در آخر صفر سال 1327ق وفات كرده و در تختفولاد مقابل تكیه میرزا ابوالمعالی كلباسی مدفون شد ( مهدوی، ج1، ص580 ).

همچنین مرحوم مهدوی مینویسد: قبرش در كنار جاده، طرف راست، نرسیده به تكیة ابوالمعالی است ( مهدوی، گوهر گرانبها، مخطوط، ص36 ). در تكیه فیض سنگ مزاری كه روی آن نوشته شده: مرقد ملا حیدرعلی، موجود است.

در وفات وی این اشعار سروده شده است:

در صفاهان فاضلی آمد ز خاك اردبیل

كز شفای علم بودی سینه او منجلی

آخر ماه صفر سوی جنان رفت از جهان

چون ندای ارجعی بشنید با صوت جلی

طایر روحش چو بر افلاك شد از تیه جان

جا نمود اندر بهشت عدن در قرب ولی

از جنان آمد یكی و از پی تاریخ او

گفت: حیدر روز محشر شافع حیدرعلی

( مهدوی، دست نوشتهها )

مناب-ع:

1- مهدوی، سید مصلحالدین. ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمدرضا نیلفروشان، دو جلد، اصفهان: گلدسته، چاپ اول.

2- --- . دست نوشتهها، نزد آیتالله شیخ هادی نجفی.

3- --- . گوهر گرانبها، مخطوط. نزد آیتالله شیخ هادی نجفی.

/ حمید خلیلیان/

اردستانی، محمّد صادق

اردستانی از حکمای الهی و عرفای اواخر عهد صفوی است. وی فرزند مولانا محمّد قاسم بن حاج محمد مهدی بن مولانا پیر کمال الدین محمّد بن مولانا پیر جمال الدین معروف به پیر جمالی اردستانی است. پدرانش اغلب اهل فضل و کمال و از جملة عرفا و متصوفه بودهاند ( شفیعی اردستانی، ص2؛ مهدوی، 1348، ص382 و 383؛ رفیعی مهرآبادی، 1342، ج2، ص 315 ).

بنا به نوشتة مؤلف آتشکده اردستان تولد او در سال 1054ق بوده است ( رفیعی مهرآبادی، 1342، ج2، ص315 ). وی پس از طی مراحل مقدماتی در محل تولدش اردستان، راهی اصفهان گردید و در آنجا، بویژه در حوزة حکمت و فلسفه، از استادانی مانند: میرفندرسكی* ( هدایت، ج8، ص586 )، ملاّ رجبعلی تبریزی*، ملاّ محسن فیض کاشانی، محقّق لاهیجی و شیخ حسین تنکابنی بهره برد ( صدوقی سها، 1359، ص27 ).وی در علوم عقلی و نقلی وحید عصر خود به شمار می رفت و در ویژگیهای معنوی نیز سرآمد بود؛ به طوری که در زهد و ورع و اعراض از مشتهیات نفسانی و توجه به حق، یگانة روزگار و از عرفا و اهل ریاضت بوده است ( مهدوی، 1348، ص383 ). « التزام اردستانی به سنن و آداب شرع به حدی بود که جمعی او را سلمان و اباذر دوران نامیده اند و در آثارش کوچکترین لغزش ( به زعم اهل ظاهر ) دیده نمی شود ( آشتیانی، 1378، ج4، ص3و4 ).

برخی از شاگردان اردستانی عبارتند از: میرمحمدعلی

تجرید، ملاّ حمزه گیلانی، آقا محمّد صادق تفرشی، محمّد صالح بن سعید خلخالی، شیخ محمّد علی حزین لاهیجی، میرزامحمدتقی الماسی، ملا اسماعیل خواجویی*، سیدقطب الدین محمد حسین نیریزی، ملامحمد نعیم طالقانی و عبدالرحیم بن یونس دماوندی ( طهرانی، بی تا، ص 359 و 360؛ رفیعی مهرآبادی، 1342، ج2، ص314- 317؛ خلیل بنارسی، ص92؛ شفیعی اردستانی، ص10-11 ).

شیخ محمّد علی حزین لاهیجی در تاریخ و سفرنامهاش دربارة آشنایی خود با اردستانی و استفاده از وی آورده است: « پس به خدمت سلطان المحققین، افضل الحکماء الراسخین، المولی الاعظم و الحبرالاعلم، مظهر المعارف و الحقایق، مکمل علوم السوالف و اللواحق، محیی الحکمة، ابوالفضائل، مولانا محّمد صادق اردستانی علیه الرحمه که از متوطنین اصفهان [ بود  ] و به تدریس زمره ای از ازکیای افاضل می پرداخت ، رسیده، به استفاده مشغول شدم. وی از اساطین حکما بود و قرنها باید که مثل او کسی از میان دانشمندان برخیزد. به من عاطفتی بی پایان داشت و در خدمتش کتب مشهوره و غیر مشهوره حکمیه نظریه و عملیّه بسیار خوانده ام. و حقّ آن فیلسوف کامل بر من زیاده از استادان دیگر است و تا هنگام رحلت استفادة من از خدمت ایشان منقطع نشد » ( حزین لاهیجی، 1375، ص191 - 192؛ کشمیری، 1382، ص253 ).

میرزا محمدحسن حسینی زنوزی ( 1172-1218ق ) از علما و فضلا گوید:

« المولی العارف صادق الاردستانی « م: 1134ق 1721-1722م » هو المولی محمد المدعو به « الصادق » كان عالماً، فاضلاً، كاملاً، محققاً، مدققاً، حكیماً، فیلسوفاً، عارفاً، نحریراً، جلیل الشأن، عظیم المرتبة، معاصر المولی محمدباقر المجلسی علیه الرحمه و كان كثیر المیل الی التصوف و قد اخرجه الفاضل من بلدة اصفهان و نفاه عنها من باب الامر بالمعروف فلم یقدر اَن یرجع الیها الی اَن مات الفاضل علیه الرحمه و له تحقیقات رشیقة لطیفة فی فنه و كان سیدالحكماء المتأخرین و سند العرفاء المتألهین و سمعت من مشایخنا وصف تبحره و عرفانه و زهد كثیراً قدس الله سرّه » ( زنوزی، ج3، ص314- 315 ).

از اردستانی برخی آثار بر جای مانده است، از جمله:

به لحاظ فلسفی، ملا صادق از طرفداران فلسفه مشاء بود و مطالعه آثار و رسایل وی بخوبی نشان از این طرز فكر وی دارد. مهمتر آن كه استاد وی حكیم ملا رجبعلی تبریزی* بود كه این فرد قویترین مكتب فلسفی اصفهان را تا سقوط صفویه در مقابل پیروان اندیشة ملاصدرا ایجاد كرده بود. مشی فلسفی حكیم تبریزی و شاگردانش كه تا

آخر عصر صفویه تفكر غالب فلسفی حاكم بر حوزه های علمی بود، فلسفة مشاء بود ( كرباسی زاده، 1382، ص387 ).

برخی اخبار و نوشته ها حکایت از مخالفتهایی با ملاّ محمّد صادق اردستانی در اصفهان دارد که عامل اصلی آن پاره ای اعتقادات او در مسایل حکمی و فلسفی بود و در نهایت، باعث اخراج وی از شهر شده که در ضمن آن کرامتی از او این گونه نقل شده است:

عارف ربانی، مولانا محمّد صادق اردستانی، که وحید زمان و فرید دوران بود و شاه سلطان حسین بعد از اذیت و آزار بسیار، حکم بر اخراج آن زبدة اخیار نمود و طفل صغیر آن جناب در اثنای راه، از شدّت برودت هوا تلف شد ( شیرازی، 1345، ج 3، ص 165؛ شیروانی، ص27 ).

در جای دیگر آمده است: گویند در سنة مذکور که محمود بن میرویس غلجایی، از جماعت افغان که اصفهان را غارت و پایتخت خود نمود، ملا زعفرانی مراد وی بوده، مکرر می گفت که چرا وی ( ملاّ اسماعیل ) را این همه آزار کردید و ما، هر وقت قصد آمدن به ایران را مینمودیم، در عالم واقع شیری مانع بود و شبی دیدم که آن شیر از اصفهان بیرون رفت و دیگر مانعی نیست. فوراً سوار شدیم و آمدیم. تحقیق نمودیم، همان شب بود که مولانا را از شهر بیرون بردند ( شیرازی، ج3، ص 165 ). در باب بصیرت باطنی اردستانی نیز در برخی منابع مطالبی آمده است ( گزی، 1371، ص23 ).

موضوع اخراج اردستانی از اصفهان محل تأمل است، زیرا در گزارش حزین لاهیجی عالم و شاعر كه شاگرد اردستانی بوده، نه تنها اشاره ای به تبعید اردستانی نیست، بلكه با نام بردن از او و مجلس تدریس وی در اصفهان، تاریخ فوتش را در سال 1135ق همزمان با محاصرة اصفهان توسط افغانان ذكر می كند. در منابع كهن متأخرتر هم اخراج این حكیم را تصمیمی عنوان نموده اند كه قبل از اجرا، لغو گردیده و فوت فرزند او از شدت سرما یا گرسنگی كاملاً ساختگی و دروغ است ( حزین لاهیجی، 1362، ص48-236؛ عقیلی، 1386، ص63-64 ).

از سوی دیگر، اردستانی از زمرة فیلسوفان آن دوره به شمار می رود، نه اهل طریقت و تصوف كه وارد منازعات علما و صوفیان شده باشد. منشأ و مدرك تمامی گفته ها در مورد تبعید اردستانی، ادعای بی اساس شیروانی است كه در هیچ كدام از منابع پیشین نیامده است، اما با این حال، صوفیان با تبلیغات گسترده آن را مشهور نموده، در حد واقعیتی مسلّم و متقن جلوه دادند ( بلاغی، 1327، ص38-40؛ عقیلی، 1386، ص64 ).از نوشته های حزین لاهیجی استنباط می شود که استادش اردستانی در سال 1134ق هنگام محاصره و ابتدای سختی و مصائبی که بر اصفهان وارد شده، در گذشته است ( حزین لاهیجی، 1375، ص192 ).

اردستانی را پس از فوت در ابتدای تخت فولاد آن زمان که در حوالی پل خواجو بود، به خاک سپردند. مؤلف تذکرة القبور آورده است : از طرف پل خواجو که بروی، آخر پل، دست چپ چند قبر هست، وسط آن معروف است به قبر « پلوی » که ( قبر ) آخوند ملاّمحمّد صادق اردستانی است و پلوی گفتن برای آن است که چون پهلوی پل واقع است، از کثرت استعمال یا به مناسبت قرب لفظ پُل به پلو عمداً و یا به اشتباه پُلی یا پُلوی گفته اند، والحال که زمان ماست، مشهور به پلوی شده، یا برای آن است که گویند تجربه شده که هر که سر قبر او فاتحه بخواند، یا همان شب یا آن هفته به پُلو می رسد و این اسم سابقاً دربارة « صاحب بن عباد » بوده است ( گزی، 1371، ص23؛ مدرس تبریزی، 1369، ج1، ص104 - 105 ).

تصویر

مقبرة حکیم اردستانی که در قسمت جنوب شرقی پل خواجو در پای دیوار باغ و کنار سکویی واقع شده بود، در زمان تصدّی شاهنده به عنوان شهردار اصفهان ( ح: 1307ق ) که برخی از آثار ارزشمند تاریخی اصفهان

تخریب شده، در اثر ایجاد جاده و یا تعریض خیابان، بقایای جنازه ملاّ محمّد صادق اردستانی به روبروی تکیه کازرونی انتقال داده شد ( مهدوی، 1382، ص 150-152 ) که آن نیز روی سکویی قرار دارد و برسنگ بالای قبر او چنین نوشته شده: « هو الباقی آرامگاه عارف معارف دین و عارج معارج یقین مرحوم ملاّ محمّد صادق اردستانی، الشهیر به پُلی ( سنگ مزار ).

ملاّ محمّد صادق اردستانی سه فرزند پسر داشته است که به نامهای حاج محمّد ابراهیم، محمّد شفیع و ملاّ محمد طاهر بوده اند ( رفیعی مهرآبادی، 1342، ج2، ص318 ).

منابع:

1- آشتیانی، سید جلال الدین. ( 1378ش ). منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج4، قم: مرکز دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم.

2- انوار، سیدعبدالله. ( 1379ش ). فهرست نسخ خطی كتابخانه ملی ایران، تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

3- بلاغی، عبدالحجت. ( 1327ش ). مقالات الحنفاء، فی مقامات شمس العرفا، تهران: چاپخانه مظاهری.

4- جناب، میرسید علی. ( 1385ش ). رجال و مشاهیر اصفهان، تدوین و تصحیح رضوان پورعصار، اصفهان: سازمان فرهنگی و تفریحی شهرداری اصفهان.

5- حزین لاهیجی، محمّد علی. ( 1375ش ). تاریخ و سفرنامه حزین، تصحیح و تحقیق علی دوانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول.

6- خلیل بنارسی، علی ابراهیم خان. ( 1385ش ). صحف ابراهیم، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.7- دوانی، علی. ( 1370ش ). علامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، تهران: امیر کبیر، چاپ اول.

8- رجالی، اعظم. ( 1383ش ). آثار و افکار حکما و عرفای مشهور اصفهان ( از قرن دوازدهم تا عصر حاضر )، اصفهان: دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان، چاپ اول.

9- رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم. ( 1342ش ). آتشکده اردستان، ج2، چاپ اتحاد.

10- ریاحی، محمّد حسین. ( 1385ش ). روضه رضوان ( مشاهیر مدفون در تکیه کازرونی )، اصفهان: کانون پژوهش، چاپ اول.

11- روشن، محمد. ( 1353ش ). فهرست نسخه های خطی كتابخانه های رشت و همدان، تهران: انجمن آثار ملی.

12- زنوزی، میرزا حسن. ( 1384ش ). ریاض الجنة، تحقیق علی رفیعی، جلد سوم، قم: كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.

13- شفیعی اردستانی، مرتضی. ( 1378ش ). مولانا محمد صادق اردستانی، مخطوط.

14- شیرازی، محمد معصوم. ( 1345ش ). طرائق الحقایق، به كوشش محمد جعفر محجوب، تهران: سنایی، چاپ اول.

15- شیروانی، زین العابدین. ( 1973م ). ریاض السیاحه، مسكو: [ بینا ].

16- صدوقی سُها، منوچهر. ( 1359ش ). تاریخ حکماء و عرفا متأخرین صدر المتألهین، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.

17- طهرانی، آقا بزرگ. ( بی تا ). طبقات الاعلام الشیعه ( الکواکب المنتشره فی القرن الثانی بعد عشره )، قم: مؤسسه اسماعیلیان، الطبعه الثانیه.

18- --- . ( 1403ق ). الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت: دارالاضواء، الطبعه الثانیه.

19- عقیلی، نورالله. ( 1386ش ). جایگاه سیاسی صوفیان در دوران حكومت زندیان و قاجاران در ایران، پایان نامه دكتری دانشگاه شهید بهشتی.

20- كرباسی زاده، علی. ( 1382ش ). « فاضل سراب و رویارویی مدرسه ملا رجبعلی تبریزی با مدرسه ملاصدرا »، مجموعه مقالات همایش فاضل سراب و اصفهان عصر وی، اصفهان: مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد، چاپ اول.

21- کشمیری، محمّد علی. ( 1382ش ). نجوم السماء فی تراجم العلماء، به کوشش میرهاشم محدث، تهران: بین الملل، چاپ اول.

22- گزی، شیخ عبدالکریم. ( 1371ش ). تذکرة القبور به ضمیمة « اشعار و مثنویات » به کوشش: ناصر باقری بید هندی، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول.

23- گلبن، محمّد. ( 1381ش ). اردستان نامه، ج1 ، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، چاپ اول.

24- مدرس تبریزی، محمّد علی. ( 1369ش ). ریحانة الادب، تهران: خیام ، چاپ سوم.

25- مهدوی، سید مصلح الدّین. ( 1348ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان: ثقفی.

26- --- . ( 1382ش ). مزارات اصفهان، تصحیح و تعلیق دکتر اصغر منتظرالقائم، اصفهان: دانشگاه اصفهان، چاپ اول.

27- ولایی، مهدی. ( 1364ش ). فهرست كتب خطی كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی، ج11، مشهد: كتابخانه آستان قدس رضوی.

/ محمدحسین ریاحی و مرتضی شفیعی اردستانی/

اردستانی، سیّد میرزا

تصویر

عالم فاضل زاهد، فرزند سید اسماعیل بن میر عبدالله بن سید مرتضی بن حاجی میر اسماعیل، از سادات خاتون آبادی اصفهان که جدّ اعلایش میر اسماعیل از اصفهان به اردستان مهاجرت کرده است ( رفیعی مهرآبادی، 1367، ص303 ).سید میرزا تحصیلات خود را در اصفهان در نزد اساتیدی، همچون شیخ محمدتقی آقا نجفی ( مهدوی، 1367، ج1، ص366 ) به پایان رسانید. در مسجد سرخی به امامت جماعت پرداخت. وی در مدرسة جده کوچک ساکن بود و تدریس می نمود.

ابوالقاسم رفیعی مهر آبادی درباره وی می نویسد: نگارنده مکرر در حجره او وارد شده که متاجر درس می داد. حجره او در مدرسه جده کوچک بود و سالها در آن حجره تدریس می کرد و عده ای از فضلا از محضر او استفاده کردند ( رفیعی مهر آبادی، 1367، ص303 ).

مرحوم بلاغی در مورد وی می نویسد: مرحوم سید میرزا از اجّله مجتهدین اصفهان به شمار می رفت. تا زنده بود، تدریس را ترک نکرد. شاگردان عدیده ای تربیت نموده که عده ای از آنها فعلاً از فضلای اصفهان به شمار می روند ( گزی، 1328، ص233 ).

وی که از علمای کاملین و فضلا و محققان بود، روزگار را به فقر و تنگدستی و در عین حال استغنا و بی نیازی و وارستگی و زهد وتقوی گذرانید. آیت الله حاج آقا رحیم ارباب مکرر ذکر خیر او و مراتب تقوی و وارستگی وی را بیان می کرده است (  کتابی، 1375، ج1، ص538 ).

از شاگردان سید میرزا، حضرات آیات و حجج اسلام: شیخ محمّد علی مجد العلماء نجفی، سید حسین خادمی، سید محمّد رضا شفتی و سید مرتضی ظهیر الاسلام* را می توان نام برد.

وی در سلخ رمضان سال 1351ق وفات یافت و در تکیه ملک ( گلستان شهدا ) مدفون گردید ( سنگ مزار ).

منابع:

1- رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم. ( 1367ش ). تاریخ اردستان، اصفهان: کتابفروشی دهخدا.

2- کتابی، محمد باقر. ( 1375ش ). رجال اصفهان، اصفهان: گلها.

3- گزی، عبدالكریم. ( 1328ش ). رجال اصفهان، تصحیح و ملحقات از: سید مصلح الدین مهدوی، اصفهان.

4- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1367ش ). تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم: الهدایه.

5- --- . ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمد رضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته.

/ حمید خلیلیان/

ارسطوئی، شیخ مصطفی

واعظ فاضل صالح، شیخ مصطفی ارسطویی، در سال 1285ش در نجف آباد در خانواده ای مذهبی که از طریق کشاورزی امرار معاش می کردند، متولد شد. ابتدا در زادگاهش به کسب علوم دینی پرداخت و سپس به سفارش علمای آن شهر، از جمله عالم ربانی، حاج شیخ

احمد حججی به اصفهان رفت و در مدرسة نیم آورد اقامت گزید. وی در مدارس صدر، چهارباغ و جدّه به فراگیری علوم دینی پرداخت ( ارسطوئی ، مخطوط ) و از اساتید برجستة حوزة اصفهان، همچون حضرات آیات: آقا شیخ محمد رضا نجفی* و میر سید علی نجف آبادی*، سید محمد نجف آبادی* و سید صدر الدین كوپایی* کسب علم نمود ( مهدوی، ج2، ص342 ).

تصویر

وی واعظی شیرین گفتار و نیکو رفتار بود. ایام فراغت را تا آخر عمر به کارهای زراعت و باغبانی می گذرانید و از این راه درس اخلاق اسلامی را عملاً به مسلمین می آموخت ( همان ).

در زمینة فعالیت های خیریّه اجتماعی، وی با اهدای باغ و ملک شخصی خویش در نجف آباد، بنای ایجاد یک باب مسجد و یک باب بهداری را که هر دو به نام حسنین است، پی ریزی کرد. همچنین از مشوّقان مردم در ساخت مسجد الهادی ( خیابان سید علی خان ) بود ( ارسطوئی، همان ).وی در مبارزه با فعالیتهای بهائیان فعّال بود و در مسجد ذکر الله، مسجد چهارسوق و مسجد الاقصی به ارشاد جوانان می پرداخت. در ماههای مبارک رمضان به شهرستان آباده که بهائیان در آنجا زیاد سکونت داشتند جهت تبلیغ و منبر حضور می یافت ( همان ).

وی سرانجام در ماه رمضان سال 1401ق / مرداد ماه 1360ش درگذشت و در تکیه سید العراقین تخت فولاد به خاک سپرده شد ( مهدوی، همان ).

منابع:

1- ارسطوئی، مرتضی: شرح حال شیخ مصطفی ارسطوئی، مخطوط، بایگانی دانشنامه تخت فولاد.

2- قاسمی، رحیم. ( 1386ش ). شرح مجموعه گل، اصفهان: كانون پژوهش.

3- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1367ش ). تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، ج2، قم: الهدایه، چاپ اول.

/ سید احمد عقیلی/

اژهای، حجت الاسلام علی اکبر

تصویر

شهید، حجت الاسلام علی اکبر اژه ای، سومین فرزند آیت الله حاج میرزا علی محمد اژه ای در سال 1331ش در خانواده ای روحانی در اصفهان به دنیا آمد. پدرش از مجتهدان بنام اصفهان است که در تربیت فرزندش نقشی مؤثر داشت.

شهید اژه ای دارای استعدادی درخشان و شخصیتی جذاب و پرتلاش بود. تحصیلات مقدماتی را در منزل نزد پدر آغاز کرد و بعد وارد دبیرستان گلبهار اصفهان شد. از سال دوم دبیرستان به تحصیل معارف دینی، در مدارس علمیة صدر بازار، صدر خواجو و ملا عبدالله مشغول گردید ( الگویی دیگر...، 1360، ص48 ) سپس برای ادامه تحصیل در حوزه یا دانشگاه، با ارسال نامه ای به آیت الله گلپایگانی و آیت الله منتظری از آنان راهنمایی خواست و به صلاحدید آنها، به تحصیلات دانشگاهی روی آورد. وی در دانشگاه اصفهان به تحصیل در رشتة روانشناسی پرداخت و موفق به دریافت لیسانس گردید (  همان ).

شهید اژه ای در درس فلسفه شهید دکتر بهشتی به طور خصوصی شرکت می کرد. پس از گرفتن لیسانس در دبیرستانهای احمدیه، فارابی وحکیم سنایی اصفهان

به تدریس مشغول شد. وی فعالیتهای اجتماعی، سیاسی خود را از سال 1344 ش در کانون علمی و تربیتی جهان اسلام شروع و پس از بسته شدن آن به دست ساواک در سال 1352، فعالیتهای خود را در مسجد امام علی ( ع ) اصفهان متمرکز نمود. در آن زمان، در اصفهان جزوه هایی با عنوان « فرصت در غروب » مخفیانه پخش می گردید که با دخالت ساواک نشر آن متوقف گشت و شهید اژه ای مسؤولیت انتشار مجدد آن را به عهده گرفت ( تبارنامه خونین...، 1361، ص20 ).

وی در همان دوره، نوشته هایی در نقد کتاب شناخت مجاهدین خلق نوشت و انتشار داد و در سخنرانیهای خود نیز انحرافات این کتاب را در زمینة معتقدات دینی افشا کرد. او اعتقادی راسخ داشت که مسلمان مجاهد پیش از آنکه برای مبارزه در راه عقیده سلاح برگیرد، باید به اصول عقاید و مکاتب خود کاملاً آگاه باشد و به سلاح ایمان و عقیده مجهز شده باشد (شورای عالی  فرهنگ ناموران معاصرایران، 1384، ج2، ص444 ).

وی در این دوره با سازمان مهدویون و گروه توحیدی صف همکاری داشت و در سال 1353ش توسط ساواک دستگیر و سپس آزاد گردید.

همزمان با شروع انقلاب اسلامی از مدیران و مدرسان جلسات مذهبی جوانان در اصفهان بود و از این طریق به تربیت جوانان در اصفهان می پرداخت.

شهید اژه ای پس از پیروزی انقلاب اسلامی به روشنگری و افشای ماهیت منافقان و لیبرالها پرداخت.وی با اغلب گروهها و سازمانهای اسلامی ارتباط داشت. منزلش پایگاهی برای فعالیت و برگزاری جلسات خصوصی بود، که چندین بار مورد هجوم و تفتیش ساواک قرار گرفت. پس از تأسیس حزب جمهوری اسلامی، به عضویت شورای مرکزی حزب ( شاخة اصفهان ) انتخاب شد. چندی بعد، به تهران رفت و با معمّر قذافی و دیگر چهرههای انقلاب لیبی دیدار و گفت وگو کرد ( شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی، ص 266 ).

اژه ای تداوم انقلاب را موقوف بر ایجاد تشکیلات منسجم میدانست، و همواره میگفت که علت شکست انقلابها را باید در غفلت انقلابیون از ایجاد تشکل و تحزّب سراغ گرفت. از همین روی، وی تشکل روحانیون را مهمترین و فوریترین مسألة آنان بر می شمرد ( شورای عالی فرهنگ ناموران، 1384، ج2، ص445 ).

تصویر

تصویر

از جمله تألیفات وی: 1- انسان از دیدگاه قرآن؛ 2- تقوا از نظر انسان؛ 3- صبر از دیدگاه قرآن؛ 4- نقش شخصیتها در تاریخ؛ 5- دومین رمضان ( در مورد جنگ

دوم اعراب و اسراییل )؛ 6- شب قدر؛ 7- فقر از دیدگاه اسلام؛ 8- نقد و بررسی جنبش مسلمانان؛ 10- آرامش در بیکرانگی ( در توحید )؛ 11- ایمان از دیدگاه قرآن.

وی در هفتم تیر 1360ش در حالی که به عنوان عضو شورای مرکزی حزب جمهوری اسلامی اصفهان در جلسه ای برای بررسی اوضاع کشور شرکت داشت، در کنار استادش، شهید مظلوم دکتر بهشتی به دست منافقان کور دل به شهادت رسید و در گلستان شهدای اصفهان به خاک سپرده شد.

منابع:

1- اژه ای، جواد. ( 1361ش ). « در هر شقایق از تو نشانی است »، روزنامه جمهوری اسلامی ( ویژه نامه برای 72 آفتاب )، ش893، 10 تیر .

2- اصغر نیا، محمد حسن. ( 1370ش ). « در خون شکفته شدند و در نور جاودانه شدند »، روزنامه اطلاعات، ش 19360، 6 تیر.

3- « الگویی دیگر از تبار شهیدان راه حق ». ( 1360ش ). جوانان امروز، ش 767، 4 آبان.

4- تبارنامه خونین این قبیله کجاست. ( 1361ش ). روزنامه جمهوری اسلامی، ش 893، 10 تیر.

5- ربانی خلخالی، علی. ( 1402ق ). شهدای روحانیت شیعه در یکصد ساله اخیر، قم: مکتب الحسین.

6- زندگی نامه شهید حجت الاسلام علی اکبر اژه ای عضو دفتر سیاسی حزب جمهوری اسلامی. (  1362ش ). روزنامه جمهوری اسلامی، ش1179، 5 تیر.

7- شورای عالی فرهنگ ناموران ایران. ( 1384ش ). فرهنگ ناموران معاصر ایران، ج2، تهران: سوره مهر، چاپ اول.

8- شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی. ( 1360ش ). پیشتازان شهادت در انقلاب سوم: ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

9- محدثی، جواد. (  1361ش ). « شهید حجت الاسلام علی اکبر اژه ای، عضو حزب جمهوری اسلامی »، روزنامه کیهان، ش11614، 8 تیر.

10- موحد ابطحی، میر سید حجت. ( 1418ق ). ریشه ها و جلوههای تشیع و حوزه علمیه اصفهان در طول تاریخ، سه جلد، اصفهان: دفتر تبلیغات المهدی.

11- یادنامة سومین سالگرد شهدای هفتم تیر. ( 1363ش ). روزنامه جمهوری اسلامی، ش 1469، 4 شهریور.

/ محمدعلی اژهای/

اژه ای، آقا جلال الدین

عالم ربانی و متقی وارسته، فرزند آیت الله میرزا علی محمد اژه ای و داماد آیت الله حاج میرمحمد صادق خاتون آبادی، در سال 1318ق متولد شد. به همت ایشان چاپ دوم کتاب زبدة المعارف نوشته ملاعلی اكبر اژه ای، پس از مقابله و تصحیح در سال 1335ش در اصفهان به انجام رسید. وی همچنین رساله نماز شب جدّ خود، ملا علی اکبر اژه ای را تجدید چاپ نمود و رساله معراج او را در سال 1370ق به زیور طبع آراست ( مهدوی، 1370، ص64 ). از او دو دختر و دو اولاد ذکور ( دکتر محمد علی اژه ای و حاج آقا مصطفی اژه ای ) بر جای ماند. وی سرانجام در شب جمعه ( از ایشان مکرر در زمان حیاتشان شنیدم که درباره خود می فرمود: من در یک شب جمعه ای وفات خواهم یافت )، در 6 ربیع الاول 1392ق در اصفهان وفات یافت و در تخت فولاد بر روی سکوی پدر خود در تکیه خواجویی مدفون شد.

منبع:

1- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1370ش ). سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان: انجمن کتابخانههای عمومی اصفهان، چاپ اول.

/ محمد علی اژه ای/

اژهای، آقا حسن

فرزند عالم ربانی میرزا ابراهیم اژه ای و نواده آخوند ملا عبدالله است. این روحانی جلیل القدر صبحها در مسجد علی و ظهر و عصر در مسجد نمکی واقع در کوچه نمکی، در نزدیکی میدان قدیم اصفهان، به اقامه جماعت میپرداخت و در هیجدهم شوال 1389ق دار فانی را وداع گفت و در محدوده سایر بستگان خود در تکیه خواجویی به خاک سپرده شد.

/ محمد علی اژه ای/

اژهای، میرزا علی محمد

عالم فاضل و فقیه زاهد، فرزند آیت الله میرزا محمد علی فرزند ملا عبدالله فرزند مولی علی اکبر اژه ای، متولد در نیمه شعبان 1266ق.

وی مؤلف مجموعه ای در آداب و اخلاق است، که در آخر رساله نماز شب جدش، مولی علی اکبر اژه ای، که به همت میرزا علی محمد در سال 1328ق، به چاپ رسیده، آورده است ( مهدوی، 1384، ج2، ص824؛ همو، 1370، ص 66 ).

وی دارای طبع شعر بود و تخلص به شریفی داشت. از اشعار وی در نسخهای از شرح نهج البلاغه از ملا فتح الله کاشانی که تاریخ آن 12 صفر 1329ق است و نیز در

آخر رساله نماز شب جدش آورده است:

خدایا به حقّ بنى فاطمه

مرا با خودت آشنایى بده

كه خورسند باشم به وقت رحیل

مرا دستگیرى كن اى من دخیل

همه عمر ضایع چه من كرده ام

ز افعال و كردار شرمنده‌ام

به حق حقانیّتت اى خدا!

كنى رحم بر ما به هر دو سرا

تو توفیق ده تا كه مردانه وار

گذشتى كنم من از این روزگار

همه حال من حال مجذوب كن

كه امر تو باشد یكن بعد كن

« شریفى » چو همیان عصیان شده است

ندارد به جز رحمت تو به دست

( همان، ص255؛ حسینی اشكوری، ج2، ص252-253 )

نامبرده همچنین دارای آثاری در فقه و اصول است.

آیت الله میرزا علی محمد اژه ای در شرح کوتاهی که در پایان رساله نماز شب جدش درباره نحوه تحصیلات خود افزوده است، چنین می نویسد: مخفی نماند به سن هیجده سالگی بودم، شبی به خامس آل عبا حضرت سید الشهداء ارواح العالمین فداه به این دو سه بیت ملتجی شدم که موفق گردم به نجف اشرف؛ همانا مقرون به قبول گردید، طولی نكشید مشرف شدم.

سر چو نهادم بر آستانش گفتم

خوشتر از این گوشه پادشاه ندارد

مدت نه سال در آن ارض اقدس، با وجود فقد اسباب ظاهریه، موفق به زیارات مخصوصه و تحصیل علوم دینیه گردیدم. چه عنایتها دیدم و چه فیضها بردم!

تو مگو ما را بدان شه بار نیست

با کریمان کارها دشوار نیست

( جمادی الثانی 1328ق ). ( اژه ای، ص262 )

وی از شاگردان علّامه ملا محمد فاضل ایروانی در نجف اشرف ( همان، ص249 ). و شیخ محمد باقر مسجد شاهی در اصفهان ( مهدوی، 1367، ج1، ص439 ) بوده است.

پس از نیل به مقام اجتهاد و مراجعت از نجف اشرف در اصفهان به امامت جماعت در مسجد علی و تدریس و نیز محل مراجعات مردم در امور شرعیه بوده است.

آیت الله میرزا علی محمد اژه ای از روحانیانی بوده است که نسبت به مسائل و مشکلات اجتماعی و سیاسی مردم زمان خود بسیار حساس بوده و واکنش نشان میداده است. در شکوائیه ای که در پایان نسخه ای از مجموعه مذکور با خط نستعلیق زیبا نوشته است، وضع نا بسامان اقتصادی مردم اصفهان را در سال 1330ق با این عبارات گزارش می کند: « وقد جلسنا فی بیتنا مغمومین وقعد نا فی دارنا مهمومین لاجل فقدان النقود و اعراض الفلوس، و اقبال العیدالنیروز، و ازدحام الفقراء مع کثرتهم، و قلة رحم الاغنیاء مع قلتهم، و کساد السوق الکسبه، و غلا قیمة الحبر و الحنطة. لأن ثمن المنّ بمنّ الشاهی من الحنطه صار اربعة عشر شاهیا، بل بوزن ستة عشرشاهیا، مع قلته و ندرته بعد ما کانت... شاهیات فی حکومة ظل السلطان اللهم ارحم الفقراء بحق فاطمة الزهراء و... . 1330ق » ( اژه ای، ص265 ).همچنین از شواهد تاریخی چنین بر می آید که حکم تحریم تنباکو در اصفهان برای نخستین بار از جانب آیت الله آقا میرزا علی محمد اژه ای صادر شده است. مرحوم سید مصلح الدین مهدوی درباره نحوه برخورد علمای اصفهان در واقعه رژی چنین می نویسد:

علماء اصفهان جلسه مشورتی تشکیل دادند و درباره طرز برخورد با قضایا شور نموده و به این نتیجه رسیدند که باید شدت عمل نشان داد. لهذا مرحوم آقا نجفی برای مقدمه سازی به دو نفر از نزدیکان خود که هر دو عالم و فقیه و مجتهد و در آن زمان از علماءدرجه دوم و سوم اصفهان به شمار می رفتند، پیشنهاد کرد که حکم به حرمت استعمال دخانیات کنند.

مرحوم میرزا علی محمد اژه ای ( در آن زمان 41 ساله ) و حاج آقا منیر بروجردی برای اولین بار اعلان تحریم تنباکو نموده و از طرف مرحوم حاج میرزا هاشم امام جمعه از شهر به تخت فولاد تبعید و نفی بلد شدند...

حکم تحریم تنباکو از طرف این دو عالم مجاهد و بزرگوار و سپس حکم تحریم از طرف آقا نجفی و دیگر علمای اصفهان ( مرحوم ثقة الاسلام و مرحوم آخوند ملا محمد باقر فشارکی ) و ورود مرحومین اژه ای و بروجردی به سامرا همه قبل از ارسال نامه سید جمال الدین اسدآبادی جهت جذب میرزای شیرازی اعلی الله مقامه میباشد ( مهدوی، 1367، ج1، ص439 ).

او در سن 65 سالگی در شب دوازدهم ماه صفر سنه 1332ق در اصفهان وفات یافت و در تخت فولاد پایین سکوی قبر پدرش، در تكیه خواجویی، با دو قدم فاصله دفن شد.

منابع:

1- اژه ای، علی اکبر. ( 1328ق ). رساله نماز شب، اصفهان: [ خطی ].

2- حسینی اشکوری، سید احمد. ( 1422ق ). تراجم الرجال، قم: دلیل ما.

3- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، دو مجلد، تصحیح، تحقیق و اضافات رحیم قاسمی و محمد رضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته.

4- --- . ( 1370ش ). سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان: انجمن کتابخانه های عمومی اصفهان.

5- --- . ( 1367ش ). تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم: الهدایه.

/ محمد علی اژه ای/

اژه‌اى، میرزا محمّد حسین

تصویر

عالم فاضل و فقیه، فرزند آیت الله ملا عبدالله اژه ای، در كتاب جغرافیای اصفهان، او را صاحب محراب و مسند شرعیه دانسته، می نویسد: اخوان او نیز فاضل می باشند. ( تحویلدار، ص67 ).

به نوشته علامّه تهرانی: فرهاد میرزا در كتاب « زنبیل » از او نام برده است ( تهرانی، الكرام البرره، مخطوط ).

در كتابخانه الهیّات مشهد « شرح حدیث رأس الجالوت » از محمد حسین بن عبدالله اصفهانی معرفی شده كه در سال 1265ق در 48 برگ به اسم آقاسی نگاشته شده و نسخه خطی آن در كتابخانه مزبور به شماره 582 موجود است.

نسخه ای از شرح مزبور نیز اخیراً در فهرست مختصر مجلس معرفی شده كه به شماره 10109 در كتابخانه مجلس شورای نگهداری می شود ( طباطبایی بهبهانی، 1386، ص482 ).همچنین در فهرست نسخه های خطی كتابخانه ملّی « مسائلی چند در اصول » از محمد حسین بن عبدالله بن علی اكبر اصفهانی كه در سال 1263ق، در 109 برگ تألیف و به حاج میرزا آقاسی اهدا گشته، معرّفی شده است.

این عالم جلیل در شب چهارشنبه، ذی القعده سال 1302ق، فوت و در جوار پدرش در تكیه خواجویی دفن شد ( سنگ مزار ).

منابع:

1- تحویلدار، میرزاحسین. ( 1342ش ). جغرافیای اصفهان، به كوشش منوچهر ستوده، تهران: دانشگاه تهران.

2- تهرانی، آقا بزرگ: الكرام البرره، مخطوط.

3- طباطبایی بهبهانی، سید محمد. ( 1386ش ). فهرست مختصر نسخه های خطی كتابخانه مجلس شورای

اسلامی، تهران: كتابخانه مجلس شورای اسلامی.

/ رحیم قاسمی/

اژه‌اى، میرزا محمّد حسین

عالم عامل، میرزا محمد حسین، فرزند آیت الله میرزا علی محمد اژه ای، به اخلاق حمیده و زهد و تهجّد و عبادت مشهور بود. وى در اصفهان نزد اساتید زیر تحصیل نمود و به زیور علم و تقوا آراسته گردید:

این عالم ربانى در مسجد على اقامه جماعت مى‌نمود و به ترویج دین و ارشاد و هدایت مردم اشتغال داشت. وى در روز یك شنبه 5 شعبان 1383ق وفات نمود و در مقبره اژه اى ها در تكیه خواجویی مدفون گردید.

گفتنى است كه وى داماد عالم جلیل، میرزا حسین نایب الصدر*، پدر علّامه محقق آیت الله میر محمد صادق خاتون‌آبادى بود.

از فرزندان وی آیت الله میرزا على‌محمّد اژه‌اى، از

علمای معاصر است. وى قبل از سال 1300ش متولد شد و نزد اساتید بسیارى تحصیل نمود و به درجه اجتهاد نایل گردید. برخى از اساتید ایشان عبارتند از حضرات آیات و حجج اسلام:

تصویر

این عالم جلیل در سنین جوانى، از آیات عظام: سید محمّد حجّت كوه كمرى و سیّد ابوالحسن اصفهانى اجازه اجتهاد و روایت دریافت نمود.

آیت الله علی محمد اژه‌ای عالمی ربانی است و سالهاست كه در مسجد علی اصفهان به امامت جماعت و بیان احكام اشتغال دارد.

وی پدر شهید مجاهد، حجت الاسلام شیخ على اكبر اژه اى ا ست كه بر اثر بمب گذاری منافقین در 7 تیرماه 1360ش در محل حزب جمهورى اسلامى به شهادت رسید.

منابع:

1- اژه ای، محمد: مصاحبه با آیت الله میرزا علی محمد اژه ای.

2- اژه ای، علی محمد: جُنگ، مخطوط، نزد خانواده.

3- قاسمی، رحیم. ( 1388ش ). بزم معرفت، اصفهان: كانون پژوهش.

/ رحیم قاسمی/

اژه‌اى، میرزا محمّد على

تصویر

از علما و فقهاى مسلّم اصفهان، فرزند ملاعبدالله اژهای. وى در عتبات عالیات تحصیل كرده و به مقام شامخ اجتهاد نایل گردیده است. از جمله اساتید او، فقیه محقّق شیخ محمّد كاشف الغطاء بوده كه در سال 1268ق ( سال آخر حیات مجیز ) به او اجازه اجتهاد داده است.

در این اجازه چنین آمده: « وبعد، فانّ جناب العالم العامل والفاضل الكامل بحر التدقیق الذى لیس له ساحل و برّ التحقیق الذى انطوى فیه المراحل مفخر الاواخر وفخر الاوائل ومستنبط المدلولات من الدلائل، محقّق الدقایق ومدقّق الحقایق ونعمة الخالق فى الخلایق، الفاضل الورع التقى النقى والكامل المهذّب الصفى، جناب المیرزا محمّد على، كثّر الله امثاله وزاد فى الناس افضاله، ممّن حضر مدرستنا برهة من الزمان وبذلنا فى تفهیمه وتعلیمه الجدّ والجهد بحسب الامكان، حتى اصبح بحمدالله تعالى من اجلّ

العلماء الاعیان وافضل جهابذة هذا الزمان، محرزا للملكة القدسیة وفائقا على اقرانه فى حصول تلك القابلیة ».

تصویر این اجازه را مرحوم آیت الله سیّد احمد روضاتى در مقدّمه كتاب زواهر الجواهر به چاپ رسانده و نوشته است: « امّا المجاز بتلك الاجازة فقد كان من اعاظم العلماء و الفقهاء باصفهان توفّى فى سنه 1289 و دفن بتخت فولاد، و قد ترجمناه فى المستدركات على الروضات، و كذا ولده العلّامة الشیخ على محمّد الشریف، وذكرت آثارهما و مشایخهما » ( مختاری نائینی، ص40 ).

میرزا محمد علی اژه ای در جوانی و به سال 1289ق رحلت نمود و در تكیه خواجویی به خاك سپرده شد.

منابع:

1- قاسمی، رحیم. ( 1388ش ). بزم معرفت، اصفهان: كانون پژوهش.

2- مختاری نائینی، احمد. ( 1338ش ). مقدمه زواهر الجواهر فی نوادر الزواجر، مقدمه سید احمد روضاتی، مخطوط.

3- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، دو مجلد، تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمدرضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته.

/ رحیم قاسمی/

اژه ای، شیخ محمود

ثقة المحدثین، شیخ محمود اژه ای، معروف به واعظ رشتی، فرزند میرزا حبیب الله، از نوادگان آخوند ملا عبدالله اژه ای است. وی ازاهل علم و فضل و واعظی متبحّر و نیکو سخن بوده است. در جوانی به رشت رفته، در آنجا ازدواج كرد و ساکن گردید. او در اواخر عمر به اصفهان مراجعت نمود و در یکی از مدارس علوم قدیمه خلوت گزید و به عبادت روزگار گذرانید. در نوزدهم رمضان سال 1382ق دار فانی را وداع گفت و نزدیک مزار علامه ملا اسماعیل خواجویی مدفون گردید. اولاد ایشان در رشت متوطن اند.

همچنین برادر وی حجت الاسلام حاج میرزا رضا فاضل اژه ای، عالمی وارسته و متقی بود که در شب جمعه شانزدهم رمضان 1351ق فوت كرد و پیکرش را در کنار خاندانش در تکیه خواجویی به خاک سپردند.

/ محمد علی اژه ای/

اژه ای، میرزا مهدی

فاضل دانشمند و روزنامه نگار، فرزند عالم فاضل شیخ محمود اژه ای، معروف به واعظ رشتی ( م: 1382ق )، فرزند میرزاحبیب الله اژه ای از نوادگان آخوند ملاعبدالله اژه ای است.

میرزا مهدی از طلاب روشنفكر اصفهان و در مدرسه جده كوچك در اتاق فوقانی مقابل در ورودی مدرسه سكونت داشت. وی مدت زمانی از عمر خود را صرف تهیه و ساخت كبریت نمود و بالاخره پس از تكمیل آن چون از لحاظ قیمت نمی توانست با كبریتهای خارجی رقابت كند، آن را رها كرد و به همین جهت دلسرد و مأیوس گردید. در آن ایام كبریت خارجی جعبهای یكصد دینار به فروش می رسید، در صورتی كه كبریت اژهئی یكصد دینار و نیم تمام می شد، زیرا او قسمت عمده كارها را با دست انجام میداد. البته تهیه كبریت و قوطی آن در آن ایام خیلی تازگی داشت و نام میرزا مهدی مخترع كبریت در اصفهان مشهور بود و به همین مناسبت هم در عنوان روزنامهای كه بعداً به نام گیتی نما به چاپ می رساند، پس از ذكر نام خود عنوان ( مخترع كبریت اصفهان ) را به آن اضافه می كرد ( صدر هاشمی، ج4، ص173 ).

از فعالیت های وی یكی چاپ روزنامه گیتینما در اصفهان به سال 1309ش بود. وی در طلیعه روزنامه كه طبق معمول جراید قبل از انتشار مبادرت به نشر آن می كنند، از مرام و مسلك روزنامه سخن گفته است. طلیعه روزنامه در تاریخ 4 اردیبهشت 1309ش / 24 ذیقعده 1348ق منتشر شده است. دراین طلیعه پس از مقدمه چنین بیان می كند: معمولاً در نخستین شماره های جراید نویسندگان زبردستی خود و توانایی قلم خویش را به معرض نمایش و آزمایش گذاشته، به اصطلاح حماسه سرایی می كنند كه ما چنین و چنانیم و چه می كنیم و چه خواهیم كرد. ولی كاركنان گیتینما چون به یك قلم بیآلایش و یك روح پاك و یك فكر عاشق اصلاحات قدم به میدان حیات قلمی می گذارند، بهتر این است این روح پاك و صداقت و راستی را در مقام حماسه سرایی هم نگذاریم جریحه دار شده و بگوییم ما هیچ نیستیم، تا سرنوشت و عملمان ما را در چه پایه قرار دهد و در سهم خود هیچ نمیكنیم، جز این كه خیر و صلاح ملك و ملت در آن باشد و هیچ نمی خواهیم جز آن كه اصلاحات اجتماعی، اخلاقی، اقتصادی، علمی و ادبی... و از درگاه ایزد متعال آرزومندیم كه ما را به عمل كردن آنچه می گوییم توفیق و سعادت بخشد ( همان، ص173 )ب.

با این كه در این طلیعه طرز انتشار روزنامه یومیه نوشته و یادآور گردیده جز روزهای تعطیل همه روزه منتشر می شود، ولی هیچ گاه به صورت یومیه نشر نشده و بعداً كه نگارش روزنامه به عهده مرحوم میرزاعبدالحسین

بنان زاده، معروف به ادیب فرهمند واگذار شده، گیتینما هفته ای چهار شماره منتشر شده است.

جای اداره روزنامه: اصفهان، خیابان سپه، مطبعه اتحاد و بهای روزنامه یك ساله 40 قران و تك شماره دو شاهی بوده است. در عنوان روزنامه گیتینما به این قسم معرفی شده: « روزنامه علمی، سیاسی، تاریخی، كاریكاتوری ». مندرجات روزنامه مانند سایر جراید محلی عبارت بوده است از: یك مقاله اساسی و اخبار محلی اصفهان و اخبار ایران و خلاصهای از اخبار دنیا و مقالات گوناگون و گاهی اشعاری از آثار انجمن ادبی اصفهان ( همان ).

نویسنده این روزنامه مرحوم میرزاعبدالحسین ادیب فرهمند ( م: 1313ش ) بود كه خود از شعراء و ادباء و روزنامه نگاران اصفهان است. این روزنامه سیاسی و اخلاقی و دارای كاریكاتور و برگرفته شده از مطالب مفید در باب تاریخ و علوم دیگر بود. البته، مقالات علمی آن از قوت و استواری علمی محكمی برخوردار نبود.

چندی كه از انتشار روزنامه گیتینما می گذرد، مدیر مسؤولی آن نیز به ادیب فرهمند سپرده شد و در اصل اداره كل روزنامه بر عهده او بود ( اخضری، ص213 ).

سرانجام میرزامهدی اژه ای در 27 جمادی الثانی 1351ق فوت و در تكیه ملك ( گلستان شهدا ) به خاك سپرده شد.

منابع:

1- اخضری، علی. ( 1386ش )، مشاهیر مطبوعاتی اصفهان، اصفهان: كانون پژوهش، چاپ اول.

2- صدر هاشمی، سیدمحمد. ( 1363ش )، تاریخ، جراید و مجلات ایران، اصفهان: كمال، چاپ دوم.

/ حمید خلیلیان/

اژه ای، آخوند ملاعبدالله

تصویر

عالم فاضل محقق، فرزند مرحوم ملا علی اکبر اژه ای، از فقهای قرن سیزدهم هجری در اصفهان است. اطلاع چندانی از جزئیات زندگانی و اساتید او در دست نیست. در اصفهان امام جماعت مسجد علی را در جای پدر گرانقدر خود بر عهده داشته است ( معلم حبیب آبادی، ج3، ص947 ). به نوشته مرحوم جلال الدین همایی " وی از علما و ائمه جماعت معروف محله جویباره بوده است ( همایی، 1381، ص341 ).

مرحوم جابری انصاری درباره وی مینویسد: « سالها به تحصیل و اجتهاد و قناعت و عبادت و صداقت گذراند » ( جابری انصاری، ج2، ص496 ).

از وی كتابی به نام تحفة الخاقانیة فی المعارف الربانیة در اثبات واجب و تعداد صفات باری تعالی و بحث در نبوت و امامت و معاد باقی مانده كه بیشتر مطالب از دید فلسفی بحث شده و حاوی مقدمه و سه ركن و مقاصد است و به محمدعلی شاه قاجار تقدیم شده است.

این نسخه به شماره 5940 مجموعه در كتابخانه بزرگ آیت الله مرعشی نجفی نگهداری میشود ( حسینی، ج15، ص323 ).

وفاتش صبح سه شنبه چهارم ربیع الاول سنه 1265ق و قبرش بالای سر پدرش با اندک فاصله واقع شده. سنگی کوتاه در بنای کوچک آجری بر آن نصب است" ( همایی، 1381، ص341 ).

ماده تاریخ سنگ نبشته ایشان از میرزاحسن کفاش شاعر است:آسمان علم و حلم و فضل از این خاکدان

زد قدم از لطف حق سوی بهشت جاودان

چون به مهر اهل بیت مصطفی آن جان پاک

باد عیش . . . جنةالماوی مکان

از پی تاریخ سال رحلتش « کفاش » گفت

« رفته عبدالله از دنیا بگلزار جنان »

( 1265 )

منابع:

1- جعفریان، رسول. ( 1374ش ). میراث اسلامی ایران، مقاله

« علمای اصفهان » از میرزاحسن خان جابری انصاری، حواشی معلم حبیب آبادی، به كوشش ناصر باقری بیدهندی، قم: كتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.

2- حسینی، سیداحمد. ( 1367 ش ). فهرست كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی، قم: كتابخانه آیت الله مرعشی.

3- معلم حبیب آبادی، میرزامحمدعلی. ( 1351ش ). مكارم الآثار، اصفهان: انجمن كتابخانه های عمومی اصفهان.

4- همایی، جلال الدین. ( 1381ش ). تاریخ اصفهان ( مجلد ابنیه و عمارت )، به كوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما.

/ محمدعلی اژه ای/

اژهای، ملّا علی اكبر

عالم ربانی، فرزند ملّا محمد باقر، فرزند ملّا شریفای اژیه ای ( منسوب به اژیه واقع در رویدشت اصفهان )، فقیه، متكلّم و فیلسوف قرن سیزدهم. او پس از دوره ای از آشوب و اغتشاش كه درپی حمله افغانها و دوران فترت افشاریّه و زندیّه به ایران پدید آمد و حیات معنوی و سیاسی كشور را موقتاً دستخوش آشفتگی كرد، در اصفهان می زیست، ولی حوزه علمیّه اصفهان توانسته بود در كمتر از نیم قرن پس از غائله افغان مجدداً پویایی علمی خود را باز یابد و ستاره ای درخشان كه براستی در تاریخ علمای شیعه می درخشد، پدید آورد. مقارن همین سالها ملا هادی سبزواری ( 1212- 1289ق ) از مشهد، برای درك محضر علمای بزرگ حكمت در اصفهان، همچون ملّا اسماعیل واحد العین اصفهانی و ملاعلی نوری برای آموختن علوم عقلی و حكمت اشراق به این شهر وارد گردید ( معلم حبیب آبادی، ج2، ص451 ) و این نشان می دهد كه در آن زمان اصفهان همچنان به عنوان دار العلم و مركز عمده علوم گوناگون دینی و از جمله حكمت معروف بوده است.

خاندان و والدین

ملّا علی اكبر اژه ای، فرزند مرحوم ملّا محمد باقر اژه ای و نواده عالم عابد صالح، صاحب مقامات باهره، فقیه و استاد صناعت علم رجال و حدیث، مرحوم محمد شریف الدین بن شمس الدین محمد، مشهور به ملّا شریفای اژیه ای اصفهانی است ( اژه ای، 1372ق، ص 776 ). آخوند ملّا شریفای اژیه ای، از اساتید علامه مجلسی و از شاگردان شیخ بهایی است ( افندی، ج 5، ص405 ).آخوند ملّاشریفا همچنین دختری به نام حمیده داشت ، كه دانشمند و دارای شخصیتی بر جسته بود. در ریاض العلماء او بدین گونه وصف شده است: « حمیده، فاضل عالم عارف و آموزگار زنان عصر خود بوده و بصیرتی تام در علم رجال وكلامی پاك داشت و حواشی محققانه بر كتب حدیث مانند استبصار و غیره دارد، كه دلالت بر نهایت فهم و دقت و اطلاع وی دارد و به ویژه در علم رجال » ( همان، ج5، ص404 ).

صاحب ریاض می نویسد:

« والد او از حواشی حمیده بسیار نقل می نمود و حواشی وی را تحسین میكرد. او نزد پدر خود شاگردی نمود و مورد توجه شایان وی قرار گرفت. او بعد از فوت پدرش در سال 1087ق، وفات نمود » ( همان، ج5، ص405 ).

حمیده نیز دختری داشت به نام فاطمه و او هم مانند مادر خویش عالم عابد و با ورع و آموزگار زنان عصر خود بود ... « ( همانجا ).

در امل الآمل آمده است كه: « شیخ شریف الدین محمد رویدشتی فاضل عظیم الشان جلیل القدر، از شاگردان شیخ بهایی بود » ( الحر العاملی، ج2، ص272 ) و از ایشان دارای اجازه روایت است. این اجازه را علّامه مجلسی در « بحارالانوار » چنین نقل میفرماید:

« صورة اجازة الشیخ بهاء الدین العاملی للمولی شریف الدین محمد الرویدشتی المعروف بشریفا اژه ای قدّس الله روحهما »: بسم الله الرحمن الرحیم، قرا علیّ الاخ الاعزّ زبدة الافاضل، وخلاصة الاماثل، الزكی الذكی الالمعیّ اللوذعی، حاوی مزایا الكمال، جامع محامد الخصال، البالغ درجة الاستدلال، شرفا للافادة والافاضة والتقوی والدین، شریفا محمّدا - وفقه الله سبحانه للارتقاء الی ارفع الدرجات - نبذة من المطالب الدینیة، و قراءة تنبیء عن طبع نقاد وذهن وقاد... . ( مجلسی، ج109، ص150-151 ).

آخوند ملّا شریفا قریب یك صد سال عمرنمود و سرانجام درسال 1087ق وفات یافت.

همسر مرحوم ملّا علی اكبر اژه ای نیز نواده دختری مرحوم فاضل هندی - اعلی الله مقامه الشریف - بوده است ( اژه ای، 1372ق، ص7-766 ).

اساتید و مشایخ

اگر عبارت صاحب روضات را مبنا قرار دهیم كه می فرماید: « تلمذ غالبا عند مشایخ سمیة المتعقب ذكره فی المعقول و المنقول علی كثیر من فقهائنا الفحول » باید گفت مرحوم ملّا علی اكبر اژه ای نزد جمع كثیری از فقهای بزرگ و حكمای برجسته زمان خود كه علّامه ملّا علی نوری نیز نزد آنها شاگردی كرده، تحصیل نموده ، با این همه، تفصیل مراتب تحصیل نزد این مشایخ در مراحل

مختلف در این كتب مذكور نیست و این را نیز می توان از جمله نتایج ناشی از اغتشاش حاصل از حمله افغان دانست. در اینجا به ناچار به نقل مواردی كه در بعض كتب تراجم مذكور است، بسنده میكنیم:

1 - مرحوم آقا محمّد بید آبادی*، كه از اجلّه حكمای متالهین و افاضل اهل سیر و سلوك و زهد و تقوا بوده و خود از شاگردان مرحوم ملّا محمّد اسماعیل خواجویی بوده است.

2 - مرحوم میرزا ابو القاسم مدرس، كه یكی از چهره های درخشان و حكیمی بزرگوار و مدرسی شهره بود. وی در حكمت الهی و علوم شرعیه از فقه و حدیث و تفسیر شهرتی بسزا داشت و در مدرسه چهارباغ تدریس مینمود .

به گفته معلم حبیب آبادی یكی از شاگردان یا كسانی كه از مرحوم اژه ای اجازه روایت داشت، عالم زاهد با ورع مرحوم حاج میرزا زین العابدین موسوی خوانساری است. فرزند وی عالم فاضل محقق متقی مرحوم آقا میرزا محمد باقر چهارسوقی خوانساری در رساله ای كه در احوال آباء و اجداد خود تألیف نموده، به این مطلب اشاره فرموده است ( خوانساری، 1413ق، ص189 ).

تصویر

ویژگی های اخلاقی، شخصی

آن مرحوم بحق یكی از مفاخر بزرگ شیعه و ستاره ای درخشان در تاریخ علمای شیعه بود. در اینجا نظر برخی از مشاهیر در باره او نقل میشود:مرحوم محقق خوانساری در روضات درباره شخصیّت مرحوم ملّا علی اكبرچنین می نویسند:

« عالم فرزانه و عارف پرهیزكار و عنصر لطیف، مولانا علی اكبر بن محمّد باقرالأیجی اصفهانی، فقیهی متكلّم و واعظی متبحر و ظریف و بی نیاز است به جهت كمال شهرتش از زحمت وصف و تعریف. او یكی از وعاظ و حفّاظ جلیل القدر و عظیم الشان بود. دارای زبانی رسا و خوش بیان بود و یكی از عرفا و زهاد، و كم خوراك و راحت بود. زهد و عبادت وی بیش ازحدود زبانزد بود. او دارای ریاضات شاقه بود و قناعت را مراعات مینمود. در تمام مدّت زندگی خود مداومت به نماز جماعت می كرد ( خوانساری، 1401ق، ج4، ص 406 ).

مرحوم میرزا محمد علی كشمیری ( م: 1309ق ) در كتاب نجوم السماء فی تراجم العلما می نویسد: « ملا علی اكبر اژهئی در عهد سلطان فتحعلیشاه در بلده یزد منصب امامت جمعه و جماعت به او مفوض بود. وی فاضلی محدّث و حكیمی با سلیقه بود. از تصانیف اوست « زبدةالمعارف » در علم اصول، و آن كتابی است مبسوط كه به دارالخلافة تهران طبع شده، و مرغوب اهل فضل و كمال است » ( کشمیری، 1382، ص444 ).

فاضل گرانقدر سیّد مهدی رجایی پس از ذكر این مطلب می افزاید: به جز منبع یاد شده، جایی دیده نشده كه ذكر شود ملّا علی اكبر در زمان فتحعلیشاه در شهر یزد منصب امامت جمعه و جماعت داشته باشد، و الله العالم ( رجایی، 1376، ص101 ).

آخوند گزی می نویسد: آخوند ملّا علی اكبر اژیه ای دارای علوم كلام و حكمت و اخلاق و فقه و در موعظه، بسیار شیرین زبان و خوش بیان و در مسجد علی امام جماعت بوده و فعلا هم اولاد او از جمله علما و ائمه جماعت اصفهان و امامت مسجد علی با آنهاست. این بزرگوار از اهل زهد و تقوا و ریاضات شاقّه و قناعت و تهجد و نماز شب و حالات خوش بوده، چنانکه از رساله نماز شب او می توان فهمید ( گزی، ص36-37 ).

در مكارم الآثار درباره شخصیت والای او می نویسد: مرحوم ملا علی اكبر یكی از علمای بزرگوار و حكمای نام بردار و اهل فكر و ذكر و ریاضت و تهجد و عبادت و منبر و موعظه بوده. چندان كه كمتر نظیری برای وی توان

یافت ( معلم حبیب آبادی، ج3، ص945 ).

از جمله ویژگی های این عالم گرانقدر توجه و اهتمام به امور جامعه و اوضاع سیاسی کشور بوده است، چنانکه ملاحظه می کنیم پس از تجاوز روسیه به ایران در سال 1223ق در زمان فتحعلی شاه که به قصد تصاحب و استیلا بر سرزمینهای ایران انجام گرفت، مرحوم آخوند ملا علی اکبر اژه ای اعلان جهاد می دهد و همگام با دیگر فقهای بزرگ کشور در حکم جهاد که صادر فرمود، بر ضرورت آگاهی و کاربرد فن آوری تسلیحات روز تأکید فرمود. در بخشی از این حکم آمده است: « تعلیم و تعلم انداختن توپ و تفنگ و استعمال آلات حرب و ادوات جنگ در این عصر با چنین ضرورت واجب است به وجوب کفایی و اگر کسی متوجه نشود ( یعنی برعهده نگیرد  ) و کفایت به عمل نیاید، بر همه واجب است ». در بخشی دیگر از این فتوا می خوانیم:

« در این هنگام که روسیه رو به بلاد اسلام آوردهاند و قصد استیلای بلاد اسلام دارند، بر هر یک از مسلمانان که شنوند، واجب است که مقاومت و معاونت کنند، خواه آزاد باشند یا بنده، خواه مرد باشند یا زن، و اذن بندگان از موالی لازم نیست، لکن اگر بعضی قیام کنند و از عهده کفایت برآیند، تکلیف از دیگران ساقط است و اگر دانند که از ایشان کفایت نمی شود، بر دیگران لازم می شود و این واجب، اعظم اوجب واجبات است و اذن خاص مجتهد ضرورت نیست، بسا باشد که باید کلّ بیضة اسلام از شرق و غرب و جنوب و شمال اقالیم امداد کنند، زیرا که حراست حوزه اسلام واجب است. و اگر ممکن نشود مگر به امداد کلّ، پس برکل واجب گردد. و در صورتی که موقوف به امداد کل باشد، پس باید همه خلق همه صرف مال و جان کنند تا دفع کفار شود. و اگر چاره منحصرشود وکار به الجاء رسد، باید هر کسی به نفسه متوجه مقاتله شود، خواه بنده باشد یا آزاد، زن باشد یا مرد. و همچنین اگر ازخزانه و خراج و مالیات، کار سازی نشود و امر به ضرورت رسد، و برای تدارک حرب و پیکار مالی ضرور در کار شود، باید هرکسی به قدر مقدور بذل مال خود کند، چنانکه بذل جان هم لازم است ( رجبی، ج1، ص48-49 ).

آثار و تألیفات

آثار و تألیفات مرحوم آخوند ملّا علی اكبر اژه ای نمودار دیگری از زندگی عملی اوست. اگر از حجم عظیم آثار فقهی او كه دارای شكل متداول كتب فقهی است صرف نظر كنیم، در سایر آثار او هدف تعلیم و هدایت بخوبی مشهود است. در این آثار جمع صورت و معنی و ذوق و نظر همراه با صدق رویّت و نفاذ ذهن نمایان است. خطاب او با توده مردم است و از مخاطب میخواهد كه گوش دل باز كند و بشنود و دیده خرد بگشاید و بدانچه اشاره می رود تیز در نگرد. هدف او مادام از وصف حال ارباب سعادت و شقاوت، دعوت و تحریض مردم به تخلّق به اخلاق حسنه، و اختیار حیات طیبه است، و روش او در این دعوت « مبشراً و نذیرا » بودن است. اعتقاد و عمل خود نویسنده به آن چیزی كه به دیگران توصیه میكند و از خلال گفته های او ظاهر است موجب تأثیر شگرفی است كه صاحبان تراجم بدان اشاره نموده اند. این هدف و روش در سراسر آثار ایشان مشهود و در آنها جاری است. نه فقط در كتابی همچون رساله نماز شب كه در تحریض بر نوافل است، بلكه در كتاب زبدة المعارف كه در اثبات اصول دین است و همچنین درسایر تألیفات ایشان بخوبی مشهود است. این روش در آنجا كه مزید بیان مطلوب است، و مجال سخن تنگ، بلكه در جای جای این قبیل آثار و خصوصاً در زبدة المعارف، همراه است با ذكر تمثیل های زیبا و فراوان كه معانی مورد نظر را از طریق صحنه هایی كه قابل تجسم و موجب اشتیاق نفوس است، به خواننده القا می كند.

تصویر

آثار او در مقابله و ردّ شبهات مخالفان اسلام و وسوسه گران، از ردّ پادری نصرانی تا ردّ بر برخی از رسایل شیخ احمد احسایی و رساله او در ردّ حاجی میرزا محمد اخباری، آثار بسیار گرانقدری است كه در همه آنها اصول كلام شیعی و تفقه اجتهادی دنبال می شود. در اینجا مجموعه ای از این آثار كه یا به اصل آنها دسترسی بود و یا در كتب تراجم مذكورند، نقل می گردد:

1 - زبدة المعارف، در تبیین مسائل اصول الدین كه از اجل تألیفات وی است. پس از این عناوین برخی از فصول این كتاب و نمونه هایی از نحوه بیان مطلب در آن كتاب ذكر خواهد شد؛

2 - رساله احكام مواریث، نسخه ای از این كتاب دركتابخانه آیت الله سید محمد علی روضاتی موجود است كه نگارنده آن را دیده است. آن رساله مبسوطی است مشتمل بر خاتمه ای در موضوع فدك؛

3- رسالة ترجمة الصلاة و اسرار الصلاة، مؤلف در پایان رساله نماز شب خواننده را به این رساله ارجاع می دهد و می فرماید: « هركه بر آن مطلع شود، بهره وافری دریافته باشد »؛

4 – رسالة التسلیم، كه موضوع آن این مسأله است كه تسلیم در نماز نافله فقط یكی است و آن هم متعین در سلام آخر است و غیر از آن جایز نیست، بر این اساس كه در نصوص طایفه این چنین وارد شده است؛

صاحب روضات می فرماید: « در این رساله او با ظاهر اجماع قوم مخالفت نموده است كه تعدد سلام را در مطلق نماز گفته اند، كه هم شامل فریضه و هم نافله می شود »، سید حجت الاسلام شفتی رساله ای مبسوط در رد آن نوشته كه در شب بیست و پنجم محرم 1225ق به پایان رسیده است و چون آن رد به مرحوم ملّا علی اكبر اژه ای رسید، رساله دیگری در این موضوع تالیف كرد، سید شفتی نیز رساله دیگری در رد آن نوشت و بدان، این اختلاف بر طرف شد.  » مقدمه این رساله كه نسخه ای خطی از آن نزد نگارنده موجود است، در قسمتی دیگر نقل خواهد شد؛

5 – « احكام الحدود » رساله ای مبسوط در خصوص احكام حدود شرعیه، كه نسخه خط مولف نزد صاحب روضات موجود بوده است ( خوانساری، 1401ق، ج4، ص 406 )؛6 – رساله عملیه، در عبادات به نوشته علامه تهرانی در « الذریعه » نسخه خطی آن در كتابخانه سید محمد باقر حجت موجود است ( تهرانی، ج8، ص163 )؛

7 - رساله در ردّ پادری نصرانی ( همانجا )، كه در پاسخ به شبهات مندرج در كتاب « آئینه حق نما » به در خواست فتحعلی شاه قاجار نگاشته شده است ( اژه ای، 1372ق، ص 776 )؛

8 - رساله در ردّ بعض از رسایل شیخ احمد احسایی، در فلسفه و كلام ( خوانساری، 1401ق، ج4، ص 406 )؛

9 - رساله در رد حاجی میرزا محمد اخباری ( همانجا ) میرزا محمد اخباری منكر اساس اجتهاد در احكام شرعیه بوده و تقلید از غیر معصوم را جایز نمی دانسته است. این رساله مشتمل بر بیش از ده هزار بیت شعر و دارای تحقیقات ارزشمندی است ( همانجا ). یك نسخه خطی از رساله مذكور در فهرست كتابهای خطی كتابخانه آیت الله مرعشی نجفی شماره گذاری شده است؛

10- رساله در تفاصیل وقایع معراج، كه در دوشنبه 27 جمادی الاولی سال 1227ق به اتمام رسیده است. این رساله در سنه 1370ق به نام سیر آسمانی یا معراج پیغمبراكرم ( ص ) به اهتمام مرحوم حجتالاسلام حاج آقا جلال الدین اژه ای در چاپخانه محمدی، اصفهان به چاپ رسیده است. پس از این بخشهای كوتاهی از این كتاب را به عنوان نمونه نثر مؤلف نقل خواهیم كرد؛

11 - رساله در رؤوس مسائل عبادات ( همانجا )؛

12 - رساله درخصوص مسائل زكوات و اخماس ( همانجا )؛

13 - رساله درمسائل قضا و شهادات ( همانجا )؛

14 - رساله در تفصیل خلقت و اعضای طبیعی انسان و اخلاق حسنه و رذیله كه متفرع برخلقت طبیعی است؛

15 - رساله نماز شب، كه درباره چگونگی نماز شب و ثواب و وظایف و آداب آن است؛ رساله ای است به زبان فارسی و بسیار ارزشمند. محقق خوانساری در روضات الجنات می فرماید: « كسی مانند این رساله ننوشته »، و از این رساله ظاهر میشود كه نویسنده خود از اهل حال و نماز شب و دعا و مناجات بوده است. این رساله در سنه 1329ق همراه با مقدمه و نیز یكی از تألیفات مرحوم آیت الله آقا میرزا علی محمداژه ای، توسط ایشان، و سپس برای بار دوم در سنه 1370ق، توسط فرزند ایشان مرحوم حاج آقا جلال الدین اژه ای، در اصفهان به چاپ رسیده است. نمونه ای از نثر فارسی این كتاب پس از این ذكر خواهد شد؛

16- رساله در مسئله تیمم، نسخه خطی این رساله نزد این نگارنده موجود است. در این رساله به آراء برخی از معاصران و از جمله مرحوم سیّد حجت الاسلام محمد باقر

شفتی اشاره شده است؛

17- تعلیقه بر آیات الاحكام مقدس اردبیلی ( اژه ای، 1372، ص 776 )؛

18- شرح مفاتیح الاحكام فیض كاشانی ( همانجا )؛

19- شرح قواعد الاحكام علامه حلی ( همانجا )؛

20- شرح بر مجلد اول اسفار ملا صدرا ( همانجا )؛

21- شرح بر كافی مرحوم كلینی ( همانجا )؛

22- اجوبة مسائل فقهیه ( همانجا )؛

23- ارشاد الواعظین و انجاح الطالبین، رساله ای است مبسوط در « اجتهاد و بطلان رأی و قیاس »، كه مولف در زبدة المعارف بدان اشاره نموده است؛24- رساله در صید، این رساله در توضیح احكام مربوط به صید است، و به در خواست فتحعلی شاه قاجار نوشته است ( همانجا )؛

25- شرح بر میراث لمعه شهید ( همانجا )؛

26- رساله در معارف الهیه، این رساله بر اساس نسخه خطی مؤلّف و نیز نسخه ای به خط حفیدش ملا علی محمد شریف در سال 1298ق نگاشته شده و به وسیله حجت الاسلام و المسلمین شیخ مجید هادی زاده در جلد چهارم مجموعه نصوص و رسائل در 23 صفحه به چاپ رسیده است ( هادی زاده، ج4، ص213 ).

تصویر

زبدة المعارف

كتابی است در مسائل اصول الدین و اصول عقاید شیعه كه با نثری بسیار سلیس و روان نوشته شده است. تاریخ اتمام آن 28 شعبان1224ق است و تا كنون دوبار، نخست در زمان حیات مؤلف درسال 1227ق، و دیگر بار درسال 1376ق، قریب یكصد و پنجاه سال بعد، در اصفهان با تصحیح و مقابله مرحوم حجت الاسلام حاج آقا جلال الدّین اژه ای و مؤخره مرحوم حجت الاسلام حاج میرزا محمّد حسین اژه ای، از نوادگان صاحب عنوان در چاپخانه محمدی به چاپ رسیده است. كتاب مشتمل بر پنج مطلب است بدین شرح:

مطلب اول در خود شناسی است ( ص1-71 )؛

مطلب دوم در مراتب خداشناسی و صفات جلال و جمال است ( ص71-190 )؛

مطلب سوم در مراتب نبوت و خصایص آن و ذكر قلیلی از مناقب و مفاخر سید الانبیاء ( ص 190- 295 )؛

مطلب چهارم و بعد از آن امر امامت است و مجادله علمای شیعه است با اهل سنت و رد اقوال مجعول و شبهات… و معارضه مأمون الرشید با هر یك از علمای آن جماعت از اهل كلام و نظر و اتمام حجت بر ایشان و اثبات امامت ائمه اثنا عشر - صلوات الله و سلامه علیهم- موافق دلیل عقل و نقل ( ص295-710 )؛

مطلب پنجم در اثبات معاد است و احوالات آن از ابتدای سفر آخرت كه مرگ است تا آخر عقبات، از حشر و میزان و صراط و جنّت و نار و آنچه مناسب این مقام باشد و در احوال مستضعفین و عصات از اهل توحید ( ص710- 765 ).

چنانكه ملاحظه میشود، بیشتر از نیمی از حجم مندرجات كتاب به مطلب چهارم؛ یعنی مسئله امامت اختصاص داده شده است.

این تعریف صاحب روضات كه نویسنده « دارای زبانی رسا و خوش بیان بود »، در همه نوشته های او حتی زمانی كه تبیین مسائل دشوار فلسفی در میان است، بخوبی مشهود است.

در اینجا بی مناسبت نیست كه نمونه ای از نثر ایشان در اثبات جوهریت نفس و اثبات وحدت آن كه هر دو از مسائل دیریاب فلسفی است، نقل شود. در زبدة المعارف در اثبات وجود نفس و جدایی آن از بدن چنین می نویسد:

تصویر

فصل- بدانكه تو را در بودن تو احتیاج به دلیل نباشد زیرا كه هستى تو ظاهر است: خفته در خواب، بیدار در بیدارى، و مست در مستى، و هشیار در هشیارى ... وچون كسى این حالت را در خود ملاحظه نماید كه می تواند شد كه از همه چیزها غافل شود، حتى از بدن ...، چیزى از حقیقت آخرت بر او منكشف می شود كه كالبد را از وى بستانند، وى برجاى خود باشد و نیست نشده باشد .

و در باره اثبات جوهریت نفس چنین می خوانیم:

... پس هرگاه عرض را دانستی گوئیم نشاید كه نفس عرض باشد، زیرا هر كسی خود را ملاحظه نماید، خود را مانند سیاهی كه در جسم فرو رفته باشد نیابد، بلكه شاید كه محل چیز دیگری بشود چنانچه خود را محل علم و قدرت و اراده و شجاعت و سخاوت و خوف و رجاء میبیند و اینها را ایستاده بذات خود میبیند پس چگونه میشود كه حقیقت مردم عرض باشد؟وجه دیگر آنكه می بیند كه صورتی بر او وارد می شود و صورت دیگر می رود و صفتی از صفات او زایل می شود و صفت دیگر حادث می شود، مثل اینكه بخیل بود سخی می شود، عاجز بود قادر می شود، جبان بود شجاع می شود، جاهل بود كامل میشود، و همچنین پر ظاهر است كه محل این واردات و زایلات نتواند كه عرض باشد. پس هرگاه حقیقت مردم عرض نشد، ناچار باید جوهر باشد، زیراكه غیر خدای تعالی یا جوهر است یا عرض، پس نفس جوهر باشد و عرض نباشد.

و در اثبات بساطت نفس بدینگونه میفرماید:

و هرگاه جوهر باشد، باید بسیط باشد و مراد از بسیط در این مقام یعنی قبول قسمت نكند - یعنی جزء جزء نشود - كه اگر قبول قسمت بكند، باید ادراك وحدت نكند... (  اژه ای، 1372ق، ص7 ).

اهل حكمت و ارباب معرفت به خوبی واقفند كه این بیانات مختصر انفع از مفصلات است.

نویسنده از تألیف كتاب زبدة المعارف در شب بیست و هشتم شعبان سال 1224ق فارغ گردیده است. به فرموده جناب محقق روضاتی - دامت افاضاته- نسخه اصل این كتاب در كتابخانه مركزی دانشگاه تهران موجود است.

نمونة نثر فارسی مؤلف

برای آشنایی خواننده با نثر فارسی ایشان، نمونهای از آن را از كتاب معراج می آوریم:

بدان كه معراج حضرت رسول ( ص ) ضروری دین است. هر كه انكار كند، از اسلام بیرون رفته است و لكن اختلاف در میان امت واقع است كه این معراج چگونه بوده است.

بعضی می گویند آن عروج در خواب بوده است نه در بیداری، زیرا كه ممكن نمی شود كه طی این مسافت بشود در مدت العمر چه جای این كه در قلیل از نیم شب طی شود... این استبعاد از ایشان به اعتبار ضعف ادراك و قلّت تأمل است... بعضی گویند این روح، روح جسمانی نبود، بلكه روحانی بود، و عروج روحانی نه مثل جسم و جسمانیات است كه محتاج به طی مسافت و محاذات اجزاء مكانی باشد. این قول هم باطل است، بلكه آنچه از ظاهر آیات قرآنی و صریح روایات اهل بیت عصمت و طهارت - سلام الله علیهم - می باشد، این است كه معراج آن جناب در بیداری و به بدن و جسم طیب و طاهر عنصری بود » ( اژه ای، 1328ق، ص1-2 ). در نیمه دوم كتاب به نقل نظر بعضی از ارباب معرفت می پردازد و ضمن تأیید می نویسند:

معراج حضرت رسالت نه آنست كه اهل حجاب می گویند كه روحانى محض بود و به خواب دیدند آنچه

دیدند و نه آنست كه جسمانى صرف باشد، زیرا كه این هر دو خلاف مضامین اخبار اهل بیت است وخلاف مقتضای براهین ارباب كشف و تحقیق است و آنچه مطابق است با اخبار نبویه و براهین حكمت ذوقیه ومكاشفات اهل عرفان و ذوق اینست كه حضرت مقدّس خاتم الرساله را سه معراج اتفاق افتاد به سه ركن از اركان ... و در هرقسمتى از منزلی بمنزلى سیر نمودند:

تصویر

سیر اول ازعالم خاك بود تا بسدرةالمنتهی كه آخر سیر براق بود؛ قسم دوم از سدرةالمنتهى بود كه سیر فرمودند به عالم سرادقات وحجب نوریه، این سیر فوق عالم اجرام وجهات اجسام میباشد، واین سیر سیرنفسى است؛ و از آن سیر بالاتر سیر عالم عقلی است كه به عقل نورى مقدسْ آن جناب رسیدند به حضرت اقدس جل جلاله كه حجابى در میان نماند مگر حجاب نفس محمدی كه مقتضى معنى امكان است ( همان، ص106-107 ).

در اینجا نمونه مختصری از مشاهدات پیامبر اكرم ( ص ) را نیز در این سیر آسمانی نقل می كنیم:

پس از آنجا مرا به آسمان هفتم بردند. از بس فرشته در آسمان هفتم دیدم، موضع قدمی را خالی نیافتم، بلكه پر بود از ملائكه یا راكع یا ساجد یا قائم . ابراهیم خلیل را دیدم بر وی سلام كردم، جواب داد و گفت « مرحبأ بالابن الصالح و النبی الصالح » به من گفت امت خود را بگو كه بسیار غرسنمایند در بهشت درختان را كه تربت آن پاكیزه است و زمین بهشت واسع است. گفتم چه چیز است غراس بهشت؟ گفت یاد كردن « لاحول ولا قوة الا با لله »، و در آسما ن هفتم « بیت المعمور » را دیدم. رفتم در آنجا و نماز كردم و در پیش وی دریایی بود و فرشتگان دسته دسته در آن دریا وارد می شدند و بیرون می آمدند و خویشتن را می افشاندند و از هر قطره رب العزه فرشته می آفرید كه بیت المعمور را طواف می كردند. به روایت دیگر جبرئیل گفت هر روز به گرد بیت المعمور هفتاد هزار فرشته طواف می نماید كه هرگز عود نكرده باشند... و درآسمان هفتم فرشته ای دیدم بركرسی نشسته و مانند طشتی در پیش نهاده و در دست لوحی میداشت در آن نوشته بود از نور، در آن مینگریست و همچون كسی اندوهناك و خشمگین. گفتم ای جبرئیل این كیست؟ گفت این ملك موت است... ( همان، ص27 ).

نمونة نثر عربی مؤلف

همان سادگی، ایجاز و سلاست كه در نثر فارسی مرحوم آخوند ملا علی اكبر اژه ای مشاهده میشود، در نثر عربی ایشان نیز موجود است. در اینجا مقدمه رسالة التسلیم فی النافلة را به عنوان نمونه نقل می كنیم:

بسم الله الرّحمن الرّحیم، و الاعتصام بالمنّان الحمید

سألنی رجل عن التسلیم فی النافله، هل هو مقصور علی التسلیم الاخیر و هو « السلام علیكم و رحمة الله و بركاته » او هو علی منوال الفریضه بتقدیم السلام علی النبیّ و آله ثم بقولنا « السلام علینا و علی عبادالله الصالحین » و الختم ب- « السلام علیكم »، قلت فی جوابه: الظاهر بحسب ما وجدته هو الاكتفاء بالسلام الاخیر، اذ العبادات توقیفیة، و ما وقفنا فی احادیث ال الرسول صلوات الله علیهم و لا فی فتاوی علمائنا من الاخباریین و الفقهاء الاصولیین فتوی صریحا فی ذالك، ثم بلغ ذالك الی بعض اماثل السادات زاده الله شرفا و عزّا و توفیقا فتعجّب من ذالك و قال هذا منه غریب. و بعد ان بلغ الیّ استغرابه و تعجبه راجعت الكتب فما وجدت فیها غیر ما وجدته سابقا، ثم سمعت موافقة بعض اخوانی و خلاّنی له فی ذالك، فاردت ان اذكر فی صفحات و اوراق و ارسله الیه لینظر فیه، فاما ان یمنّ علی الضعیف بالقبول، او یردّ علیّ ببیان الخطاء و كشف الابهام و رفع الشبهه باظهار الحق و الصواب، اذ المعصوم من عصمه الله و فوق كل ذی علم علیم، و لما كانت مسئلة التسلیم فی الصلوة مطرح الانظار و معركة الاراء و كشف الحق و رفع الحجاب عن وجه المسئله موقوف علی ذكر الروایات

و نقل الفتاوی و عبارات الاصحاب، و كان التسلیم من اجْل اختلاف الروایات من الغوامض و مشكلات المسائل الفقهیه رایت ان اذكره علی وجه التمام لتكون الرساله بعد الاتمام مما ینتفع به من كان طالبا و ذخیرة لی یوم الحشر و المعاد، فنقول...

آرا و دیدگاه علمی

چنانكه ملاحظه میشود، آثار مرحوم آخوند ملاعلی اكبراژه ای حاكی از علاقه و اطلاع او از زمینه های مختلف علمی زمان خویش است كه به دو زبان عربی و فارسی نگاشته شده است. یكی از این زمینه ها تسلط و رسوخ ایشان در حكمت است كه نه فقط در مباحث كلامی و در بحث با مخالفین و معاندین و دفاع از مبانی اسلام و تشیع مشاهده میشود، كه حتی در اثنای یك بحث صرفاً فقهی نیز خود را نشان می دهد و نویسنده را به توضیحات فلسفی و مابعد الطبیعی سوق می دهد. نمونه زیر بحثی است مربوط به مسئله نیّت، و نویسنده در پاسخ به یك اشكال در این زمینه با كمك گرفتن از اصلی حكمی- یعنی اصل تشخص - كه بر اساس آن « ما به التشخص » در هر مورد وجود است و نه امور دیگر- آن اشكال را چنین پاسخ میدهد: والجواب عن الاشكال انّ كل عمل غیر النّیه یتمیز عن سایر الاعمال بالنیة، اما النیة فهی یتمیز بنفسها، لا عن الأخری، كما ان التشخص بشخص الماهیة، و التشخص لا یحتاج الی شخص آخر بل یتشخص بنفسها و لها نظائر كثیرة و كذا فی ترك المحرمات و ترك المكروهات، فانّ ترك المحرمات واجب و ترك المكروهات مندوب و لا یجب فیه النیة ( صفحه آخر نسخه خطی ).

وفات و مدفنبه ظاهر در جایی تاریخ ولادت مرحوم ملّا علی اكبر اژه ای ذكر نگردیده است، هرچند با مطالعه دقیق تر آثار خود آن مرحوم و یا دیگران شاید بتوان بدان راه یافت، اما تاریخ وفات وی بنا به گفتة همة ارباب تراجم 21شوال 1232ق است و مزار شریفش در تخت فولاد در تكیه خواجویی واقع است.

منابع:

1- اژه ای، ملا علی اكبر. ( 1329ق ). رساله نماز شب، تصحیح میرزا علی محمد اژه ای، [ بی جا ]، مطبعه میرزا محمود خان شیرازی.

2- --- . ( 1372ق ). زبدة المعارف، تصحیح حاج آقا جلال الدین اژه ای، اصفهان: چاپ محمدی.

3- --- . ( 1372ق ). معراج پیامبر اسلام، تصحیح جلال الدین اژه ای، اصفهان: چاپ محمدی.

4- افندی، عبدالله. ( 1401ق ). ریاض العلماء، قم: مطبعه الخیام.

5- الحرالعاملی، شیخ حسن. ( 1362ش ). امل الآمل، قم: دارالکتاب الاسلامی.

6- خوانساری، سید محمد باقر. ( 1401ق ). روضات الجنات، ج 8، قم: اسماعیلیان.

7- --- . ( 1413ق ). علماءالاسرة، تحقیق میر سید احمد روضاتی، تهران: مکتب القرآن.

8- رجائی، سید مهدی. ( 1378ش ). احوال و آثار ملا محمد اسماعیل خواجویی، اصفهان: نقش مانا.

9- قاسمی، رحیم. ( 1388ش ). بزم معرفت، اصفهان: كانون پژوهش.

10- كشمیری، میرزا محمد علی. (  1382ش ). نجوم السماء فی تراجم العلما، تهران: بین الملل.

11- معلم حبیب آبادی، محمد علی. ( 1352ش ). مكارم الآثار، اصفهان: نفائس مخطوطات.

12- مهدوی، سید مصلح الدین. ( 1384ش ). دانشمندان و بزرگان اصفهان، تحقیق تصحیح و اضافات رحیم قاسمی و محمدرضا نیلفروشان، اصفهان: گلدسته.

13- هادی زاده، مجید. ( 1386ش ). نصوص و رسائل، چهار جلد، تهران: هستی نما.

/ محمد علی اژ ه ای/

اسعد بختیاری، محمدتقی خان

نماینده مجلس، سناتور، ایل بیگی بختیاری. محمدتقی خان اسعد بختیاری، ملقّب به ضیاءالسلطان و سپس امیر جنگ، در سال1267ش، در میان سیاه چادرهای ایل بختیاری متولد گردید ( عاقلی، ج1، ص107 ).

پدرش حاج علی قلی خان، سردار اسعد دوم، فرزند حسین قلی خان ایلخانی كل بختیاری و مادرش، بی بی صنم سلطان، دختر خواجه خلیل خان ابدال وند بود. سردار اسعد دوم، پدر محمدتقی خان از خانهای برجسته و با نفوذ ایل بختیاری در دوره قاجار، یكی از فاتحان تهران و تا زمان مرگ، دارای مناصبی چون وزارت داخله و وزارت جنگ در كابینه های مختلف مشروطیت و نمایندگی مجلس شورای ملی بوده است.

محمدتقی خان در دوران كودكی به تكمیل تحصیلات خود در مدارس اصفهان و فراگیری زبان انگلیسی مشغول شد ( اطلاعات، ش11357، ص13 ).دوران نوجوانی وی با سركوبی مشروطه خواهان توسط محمدعلی شاه در 23 جمادی الاول 1326ق مصادف گردید ( میرزایی، 1373، ص245 ). محمدتقی خان كه در آن هنگام به ضیاءالسلطان ملقب شده بود،

از سوی پدر به فرماندهی یك دسته از سواران منصوب گردید ( ملك زاده، 1371، ج6، ص1171 ). بختیاری ها به همراه سایر مجاهدان مشروطه خواه در 27 جمادی الثانی1326ق قوای محمدعلی شاه را شكست دادند و تهران را فتح كردند ( سردار اسعد، 1376، ص474 ). پس از این پیروزی، محمدتقی خان با اقامت و سكونت مجدد در قلعة اربابی پدرش در جونقان اداره امور زندگی ایلی را در غیاب پدر و برادر بزرگتر از خود دوباره از سرگرفت. كلود انه، جهانگرد، نویسنده و روزنامه نگار فرانسوی كه در بهار1910م/1328ق در جونقان چهارمحال و بختیاری میهمان ضیاءالسلطان بوده و با او دیدار داشته است، ویژگی های فردی و اخلاقی وی را توصیف می كند ( آنه، 1368، ص221 ). در سال 1329ق. محمدعلی میرزای مخلوع دوباره به قصد استرداد تاج و تخت، حملات خود را به مشروطه از سر گرفت و نیروهای ضد انقلاب در شهرها شروع به فعالیت كردند و به همین علت، در شعبان1330ق ضیاءالسلطان و سلطان علی خان شهاب السلطنه بختیاری و یپرم خان ارمنی در رأس نیروهای بختیاری و ارمنی برای سركوبی قوای سالارالدوله از تهران به سوی زنجان و سپس به طرف همدان حركت نمودند. اگر چه آنها از زنجان تا همدان بر قوای ضد انقلابی سالارالدوله پیروز شدند، اما یپرم خان ارمنی در قلعه شورجه به قتل رسید ( دانشور، ص117 ).

مدتی بعد ضیاءالسلطان و شهاب السلطنه با چهارصد سوار بختیاری به سوی كرمانشاه عازم شدند تا عبدالحسین میرزا فرمانفرما، والی آن جا را در جنگ با سالارالدوله یاری نمایند. ضیاءالسلطان در جنگ با داوود خان كلهر، از فرماندهان ضد انقلاب، تلاش زیادی از خود نشان داد و باعث شكست شورشیان طرفدار سالارالدوله گردید ( عكاشه، 1365، ص633 و634 ) به همین جهت، در سال 1330ق محمدتقی خان ضیاءالسلطان به علت نشان دادن شجاعت و رزم آوری خود در جنگ با ضد انقلاب، از سوی دولت به امیر جنگ ملقب گردید ( دانشور علوی، ص129 ).

مدت كوتاهی بعد در محرم 1331ق بود كه دولت مشروطه، حكومت اصفهان را به شراكت به سلطان محمدرضا سردار اشجع، از جناح حاجی ایلخانی و محمدتقی خان امیر جنگ، از جناح ایلخانی به عنوان قائم مقام او واگذار نمود ( فصلنامه تاریخ معاصر ایران، 1372ش، کتاب پنجم، ص192 ). اما امیر جنگ در محرم 1331ق/ دی 1291ش در غیاب سردار اشجع با گرفتن حكومت اصفهان از عموی خود، خسروخان سردار ظفر، حاكم مستعفی و قبلی، خود به تنهایی اداره امور این ایالت را در دست گرفت ( وحید، ش4، دوره 14، ص 248 ).

در سال 1335ق/1295ش جعفرقلی خان سردار بهادر به حكومت اراك و ثلاث منصوب گردید، اما چون در همان زمان به وزارت پست و تلگراف رسید، بنابراین امیر جنگ برادر كوچكتر خود را به حكومت این ناحیه فرستاد ( همان، ش 10، دوره 14، ص643 ). مدتی بعد در بحبوحه جنگ جهانی اول، به نوشته سردار ظفر، با اصرار و فشار كاپیتان نوئل انگلیسی، امیر جنگ به مقام ایل بیگی بختیاری منصوب گردید ( همان، ش7، دوره 14، ص 452 ).

در مرداد 1301ش نیروهای ارتش ایران در گذرگاه شلیل، واقع در مرز چهارمحال بختیاری و خوزستان مورد حمله سواران بختیاری واقع شده، تلفات و خسارات سنگینی بر آنها وارد گردید ( پوربختیار، 1387، ص334 ). با وقوع حادثه شلیل، امیر جنگ به نمایندگی از طرف خوانین جناح ایلخانی و نصیرخان سردار جنگ از طرف خوانین جناح حاجی ایلخانی، در مذاكرات با رضاخان وزیر جنگ و دیگر مقامات دولتی شركت جستند و سرانجام با پرداخت 000/150 تومان خسارت از سوی خوانین بختیاری به دولت، بحران شلیل را فیصله دادند ( سردار بهادر، ص92 ). در هنگام تصدّی مقام ایل بیگی بختیاری توسط امیر جنگ در سال 1302ش بود كه مریان كوپر ( M. Coper ) سیاح، مستندساز و كارگردان آمریكایی فیلم مستند علف ( Grass ) درباره كوچ بختیاری، در اطراف شوشتر با وی دیدار نمود. كوپر چهره جالبی از امیر جنگ ترسیم می كند ( كوپر، 1335، ص1514 ).

با بروز قیام سعادت به وسیله شیخ خزعل بر ضد رضا خان پهلوی و در حمایت از احمدشاه قاجار و پیوستن بعضی از خوانین بختیاری، همچون امیر مجاهد به آن، رضا خان نخست وزیر كه از اتحاد و همكاری خوانین با شیخ خزعل بشدت نگران بود، تصمیم گرفت تا با انتصاب خوانین متنفذ وقدرتمند بختیاری به حكومت بر ایل و به دست آوردن رضایت آنها، از پیوستن آنها به شیخ و قیام سعادت جلوگیری نماید. بنابراین، به دستور رضاخان نخست وزیر، جلسه خوانین بختیاری با حضور امیر اقتدار وزیر داخله در 30 مهرماه 1303 در اصفهان برگزار شد و پس از مذاكرات طولانی، سردار محتشم و امیر جنگ از ایلخانی و ایل بیگی بختیاری استعفا دادند ( سردار بهادر، ص137 ) و خسرو خان سردار

ظفر و نصیرخان سردار جنگ به ترتیب به این دو مقام منصوب گردیدند ( سند شماره 17/1001 ).

در شهریور 1304ش امیرجنگ با انتخاب از سوی اهالی شهر ساوه به نمایندگی پنجمین دوره مجلس شورای ملی، دوران حیات پارلمانی خود را آغاز نمود ( سردار بهادر، ص161 ). در همین مجلس بود كه در جلسه تاریخی 9 آبان 1304ش امیرجنگ هم جزو عده كثیری از نمایندگان بود كه رأی به انقراض سلطنت قاجار و واگذاری حكومت موقت رضاخان پهلوی داد ( مكی، 1357، ج3، ص465 ).

به هنگام تشكیل مجلس مؤسسان برای تعیین كردن تكلیف سلطنت ایران در 15 آذر1304ش امیر جنگ نیز از ساوه انتخاب شد و در جلسه 22 آذر رأی به واگذاری سلطنت رضاخان پهلوی داد ( همانجا، ص 579 ) و بدین وسیله در تحكیم پایه های رژیم پهلوی نقش ایفا كرد. در اردیبهشت 1305ش به عنوان نماینده مردم دزفول در ششمین دوره مجلس شورای ملی انتخاب گردید ( شجیعی، 1383، ج4، ص504 ). در این مجلس، محمدتقی خان اسعد و عموزاده اش، امیرحسین خان ایلخان ظفر به عضویت فراكسیون آشتیانی در آمدند و سپس با فراكسیون تدین ائتلاف كردند ( سردار بهادر، ص184 ). در اسفند 1306ش سردار جنگ به سمت ایلخانی و امیر جنگ به سمت ایل بیگی بختیاری منصوب گردیدند ( همان، ص214 ). در سال1307ش امیرجنگ برای بار دوم از شهر دزفول به نمایندگی هفتمین دوره مجلس شورای ملی انتخاب گردید ( شجیعی، 1383، ج4، ص504 ). او در سفر رضا شاه به خوزستان در سال 1307ش به همراه بعضی دیگر از خوانین بختیاری در التزام ركاب شاه بود. محمدتقی خان اسعد در دوره هشتم مجلس شورای ملی باز هم از شهر دزفول به نمایندگی انتخاب گردید و از 24 آذر 1309 تا 24 دی 1311ش نمایندگی مردم این شهر را داشت ( شجیعی، همان ). در نهمین دوره مجلس شورای ملی، اسعد برای چهارمین بار از شهر دزفول به نمایندگی انتخاب گردید. اگر چه این مجلس از 24 اسفند 1311ش آغاز به كار نمود، اما امیر جنگ نتوانست آن را به پایان برساند، زیرا پس از وقوع دستگیری و زندانی شدن جعفرقلی خان اسعد، وزیر جنگ رضا شاه و برادر محمدتقی خان در آذر 1312ش، سایر خوانین بختیاری نیز دستگیر و روانه زندان شدند ( پوربختیار، 1387، ص388 ). محمدتقی خان اسعد نیز از این قاعده مستثنا نبود و او نیز روانه زندان گردید ( اطلاعات، 9 آذر، 1312، ص1 ). محمدتقی خان اسعد از آن هنگام تا شهریور 1320 و سقوط دولت رضا شاه، در زندان به سر برد. طی همین دوره طولانی بود كه عده زیادی از خوانین بختیاری و از جمله دو برادر محمدتقی خان به نامهای جعفرقلی خان اسعد و خان بابا اسعد در زندان به قتل رسیدند ( پوربختیار، 1387، ص 386 388 ).

با سقوط رضا شاه و آزادی محمدتقی خان، وی بار دیگر فعالیتهای سیاسی و اداری خود را آغاز نمود. او در دوره چهاردهم مجلس شورای ملی، برای پنجمین و آخرین بار از دزفول به نمایندگی انتخاب شد و از 16 اسفند 1322 تا 21 اسفند 1324 نماینده مجلس بود. در همین مجلس، عضو فراكسیون دموكرات گردید و از سوی نمایندگان به ریاست مجلس برگزیده شد ( سیفالله پورفاطمی، 1379، ص320 ).

محمدتقی خان اسعد در اسفند 1332ش به عنوان سناتور انتصابی محمدرضا شاه پهلوی از شهر اصفهان به مجلس سنا راه یافت ( سفری، 1373، ج2، ص134 ).

او سرانجام در 9 فروردین 1343ش درگذشت و در تكیه میر قبرستان تخت فولاد اصفهان دفن گردید. از مهمترین همسران محمدتقی خان می توان از بی بی هما، دختر سردار محتشم و فخر الملوك، دختر معین الدوله نام برد.

منابع:

1- اطلاعات، ش 11357، 10فروردین 1343 .

2- انه، كلود. ( 1368ش ). اوراق ایرانی، ترجمه ایرج پروشانی، تهران: معین، چاپ اول.

3- پوربختیار، غفار. ( 1387ش ). جامعه بختیاری و تحولات ایران از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، مسجد سلیمان: دانشگاه آزاد اسلامی، چاپ اول.

4- دانشور علوی، نورالله ( مجاهدالسلطان ). ( 1377 ش ). جنبش وطن پرستان اصفهان و بختیاری، آنزان، چاپ دوم.

5- رائین، اسماعیل. ( 1362ش ). یپرم خان سردار، تهران: موسسه تحقیق رائین، چاپ دوم.

6- سپهر، احمدعلی ( مورخ الدوله ). ( بی تا ). ایران در جنگ بزرگ، تهران: ادیب، چاپ دوم.

7- سردار اسعد، علیقلی خان و سپهر، عبدالحسین. ( 1376ش ). تاریخ بختیاری، به اهتمام جمشید كیان فر، تهران: اساطیر، چاپ اول.

8- سردار بهادر، جعفرقلی خان. ( 1378ش ). خاطرات سردار اسعد بختیاری، به كوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر، چاپ دوم.

9- سفری، محمدعلی. ( 1373ش ). قلم و سیاست، ج 2، تهران:

نامك.

10- سند شماره 17/1001، قرارداد مصالحه خانوادگی دو جناح ایلخانی و حاجی ایلخانی، اسناد خاندان بختیاری، سازمان اسناد و كتابخانه ملی ایران.

11- سیف الله پورفاطمی، نصرالله. ( 1379ش ). گزند روزگار، تهران: شیراز، چاپ اول.

12- شجیعی، زهرا. ( 1383ش ). نخبگان سیاسی در ایران از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی، ج4، تهران: چاپ دوم.

13- عاقلی، باقر. ( 1380ش ). شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ج1، تهران: گفتار، چاپ اول.

14- عكاشه، اسكندرخان ( ضیغم الدوله ). ( 1365ش ). تاریخ ایل بختیاری، تهران: یساولی، چاپ اول.

15- كوپر، مریان سی. ( 1335ش ). سفر به سرزمین دلاوران، ترجمه امیرحسین ایلخان ظفر، تهران: امیركبیر، چاپ اول.

16- مكی، حسین. ( 1357ش ). تاریخ بیست ساله ایران، ج3، تهران: امیركبیر، چاپ دوم.

17- ملك زاده، مهدی. ( 1371ش ). تاریخ انقلاب مشروطیت، ج 7و6، تهران: علمی، چاپ سوم.

18- میرزایی، غلامرضا. ( 1373ش ). بختیاریها و قاجاریه، شهركرد: ایل، چاپ اول.

19- فصلنامه تاریخ معاصر ایران، « خاطرات حكومت اصفهان و سفر فرنگ 31 -1330ق، كتاب پنجم، زمستان 1372.

20- وحید، ش چهاردهم، دوره چهاردهم.

21- --- ، ش دهم، دوره چهاردهم.

22- --- ، ش هفتم، دوره چهاردهم.

/ غفار پوربختیار/

اسعد بختیاری، باباخان

بابا خان ( خان باباخان ) اسعد بختیاری، یکی از شش پسر علی قلی خان سردار اسعد دوم و برادر جعفر قلی خان سردار اسعد سوم است که در سال 1275ش متولد شد.در یازده سالگی برای تحصیل او را به اروپا فرستادند. وی در انگلیس پس از طی تحصیلات مقدماتی، برای تحصیل به کالج پریس پوز وارد شد. دو سالی در آن کالج ماند و در رشتة جبر و شیمی تحصیل کرد. با آغاز جنگ جهانی اول در سن هفده سالگی عازم سویس شد و چند سالی را در لوزان به تحصیل ادامه داد و در سن نوزده سالگی به ایران بازگشت و ازدواج کرد ( نوروزی، ص80-85 ). پس از مدتی وارد نظام شد و در هنگام کودتای اسفند 1299ش، در سن 24 سالگی و در درجه نظامی نایب دومی به خدمت اشتغال داشت ( همان، ص80 ).

در همان ایام، با تنی چند از جوانان بختیاری مبادرت به تأسیس جمعیتی موسوم به حزب ستاره بختیاری کرد ( همان، ص86 ).

از فعالیت و عملکرد این جمعیت اطلاع چندانی در دست نیست، ولی مرامنامه ای مشتمل بر پنج فصل و دهها تبصره منسوب به آن وجود دارد. فصول پنجگانة مرامنامه حزب ستاره بختیاری عبارتند از: اصول اساسی، زمین و زراعت، کار و کارگران، اصول عمومی و تاکتیکها ( همان، ص88-91 ).

در این مرامنامه، بر بختیاری بودن اعضا تأکید شده و در یکی از تبصره های فصل پنجم، به چهارچوب مشخصی برای امور داخلی حزب، به نام مقررات ستاره بختیاری اشاره شده است ( همان، ص90 ).

به هر روی، خان باباخان تا سال 1312ش به فعالیت خود ادامه داد و متعاقب دستگیری برادرش، جعفر قلی خان سرداراسعد، در هفتم آذر ماه سال 1312ش، با برادران و تعدادی از خوانین به اتهام مشارکت در حوادث بختیاری دستگیر شد ( مکی، 1370، ص235 ).

مؤلف تاریخ بیست ساله ایران در این باره می نویسد: « خان باباخان اسعد، پسر مرحوم حاج علی قلی خان سردار اسعد، برادر وزیر جنگ سابق به اتهام حوادث بختیاری محاکمه و محکوم به شش سال زندانی شد...  » ( مکی، 1362، ص446 ).

خان بابا این مدت شش سال را در زندان قصر گذرانید و در این مدت مرتب با خانواده اش ملاقات داشت و برای مکاتبه و تهیه امکانات ناهار و شام به وی اجازه داده شده بود. خان زادة زندانی از این موقعیت برای یادگیری زبان آلمانی و یاد دادن زبان انگلیسی به دیگر زندانیان استفاده کرد ( نوروزی، ص93 ). این وضعیت تا سال 1317ش ادامه داشت، ولی با انتخاب حسین نیرومند به ریاست زندان قصر در فروردین 1317ش، به دستور رئیس زندان، ضمن جستجوی اتاق خان بابا، لوازم شخصی، کتب و دیگر وسایل وی را بازرسی كردند، که در ضمن آن یادداشتهای خصوصی اش که در آن از پهلوی اول به بدی یاد شده بود، کشف گردید و شرح آن توسط حسین نیرومند به سرپاس مختاری، رئیس شهربانی رضا شاه گزارش شد. مختاری نیز این گزارشها را به اطلاع شاه رسانید. در نتیجه دستور داده شد به رغم اتمام دوران محکومیت، همچنان به صورت انفرادی در زندان تحت

نظر باشد ( عبدو، ص954-955 ).