توضیح نهج البلاغه جلد 3

مشخصات کتاب

توضيح نهج البلاغه

جلد سوم

تأليف: آية اللّه العظمى سيد محمد حسينى شيرازى

شناسنامه كتاب

---

كليه حقوق طبع و نشر براى بنياد جهانى

آية اللّه العظمى شيرازى محفوظ است.

اشاره

توضيح نهج البلاغه

جلد سوم

تأليف: آية اللّه العظمى سيد محمد حسينى شيرازى

شناسنامه كتاب

---

كليه حقوق طبع و نشر براى بنياد جهانى

آية اللّه العظمى شيرازى محفوظ است.

فهرست مطالب

نامه‌هاى امير مؤمنان على عليه‌السلام ... 495

خطبه‌هاى اميرمؤمنان على عليه‌السلام

خطبه صد و شصت و چهارم

و من خطبة له عليه‌السلام يذكر فيها عجيب خلقة الطاووس

اشاره

ابْتَدَعَهُمْ⁽¹⁾خَلْقاً عَجِيباً مِنْ حَيَوَانٍ وَ مَوَاتٍ وَ سَاكِنٍ وَ ذِي حَرَكَاتٍ، فَأَقَامَ مِنْ شَوَاهِدِ الْبَيِّنَاتِ عَلَى لَطِيفِ صَنْعَتِهِ وَ عَظِيمِ قُدْرَتِهِ، مَا انْقَادَتْ لَهُ الْعُقُولُ مُعْتَرِفَةً بِهِ وَ مَسَلِّمَةً لَهُ، وَ نَعَقَتْ⁽²⁾فِي أَسْمَاعِنَا دَلاَئِلُهُ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در شگفتى آفرينش طاووس و آفرينش پرندگان و بيان اوصاف بهشت

آفرينش شگفت

خداى توانا آفريدگان را چنان آفريده كه شگفتى انسان‌ها را بر مى‌انگيزاند؛ آفريدگانى از قبيل: حيوانات، كه جاندارند، و جمادات، كه بى‌جانند، و موجودات ساكن، مانند كوه‌ها، و موجودات جنبنده و متحرك از قبيل حيوان و انسان و خورشيد و ماه و باد. پس خدا در اين مخلوقات شواهد و دلايل روشنى قرار داد كه بر صنع و آفرينش دقيق و قدرت عظيم او دلالت مى‌كنند؛ چون آفريدن اشياء ريز و كوچك به قدرتى بسيار فوق‌العاده نياز دارد.

اين شواهد چنان روشن و قوى هستند كه خرد بشر به آن اعتراف مى‌كند و در برابر آن فروتن و تسليم است؛ و اين معنا را نيز پذيرفته است كه جهان هستى، خدايى عالم و قادر و لطيف دارد، و دلائل يگانگى پروردگار در گوش‌هايمان طنين افكنده. يعنى دلايل اثبات توحيد بسيار آشكارند، زيرا «لَوْ كَانَ فِيهِمَآ ءَالِهَةٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتَا»⁽³⁾«اگر در آنها [زمين و آسمان] جز خدا، خدايانى [ديگر ]وجود مى‌داشت، قطعاً [زمين و آسمان ]تباه مى‌شدند».

وَ مَا ذَرَأَ⁽¹⁾مِنْ مُخْتَلِفِ صُوَرِ الاْءَطْيَارِ⁽²⁾، الَّتِي أَسْكَنَهَا أَخَادِيدَ⁽³⁾الاْءَرْضِ، وَ خُرُوقَ⁽⁴⁾فِجَاجِهَا⁽⁵⁾وَ رَوَاسِيَ⁽⁶⁾أَعْلاَمِهَا⁽⁷⁾، مِنْ ذَوَاتِ أَجْنِحَةٍ⁽⁸⁾مُخْتَلِفَةٍ، وَ هَيْئَاتٍ مُتَبَايِنَةٍ، مُصَرَّفَةٍ فِي زِمَامِ التَّسْخِيرِ، وَ مُرَفْرِفَةٍ⁽⁹⁾بِأَجْنِحَتِهَا فِي مَخَارِقِ⁽¹⁰⁾الْجَوِّ⁽¹¹⁾الْمُنْفَسِحِ⁽¹²⁾، وَ الْفَضَاءِ الْمُنْفَرِجِ⁽¹³⁾. كَوَّنَهَا بَعْدَ أَنْ لَمْ تَكُنْ فِي عَجَائِبِ صُوَرٍ ظَاهِرَةٍ، وَ رَكَّبَهَا فِي حِقَاقِ⁽¹⁴⁾مَفَاصِلَ⁽¹⁵⁾مُحْتَجِبَةٍ.

...

نگاهى به پرندگان

و نيز آفرينش پرندگان گوناگون، دلايل يگانگى‌اش را در گوش‌هايمان طنين‌انداز كرده است؛ پرندگانى كه در شكاف زمين و دره‌ها به سر مى‌برند، مانند گنجشكان، و پرندگانى كه در قله‌هاى بلند كوه‌هاى سر به فلك كشيده زندگى مى‌كنند.

اين آفريدگان بالدارانى هستند كه به يكديگر هيچ شباهتى ندارند و در شكل و شمايل با هم متفاوتند.

پرندگانى كه خداوند زمام آنها را به تسخير خود در آورده، و تنها به آنچه براى آنان مقدّر فرموده تن مى‌دهند و فقط از اسباب و امكاناتى كه در اختيارشان نهاده استفاده مى‌كنند. و با بال گشوده در فضاى گسترده پرواز مى‌كنند.

پرندگان را از عدم، و در حالى كه هيچ نبوده‌اند، در شكل‌هاى شگفت پديد آورد و در آنها مفصل‌هايى پنهان و پوشيده از انظار قرار داد. بديهى است كه انسان داخل بدن پرندگان را كه محلّ مفاصل و اتصال استخوان‌هاست نمى‌بيند.

وَ مَنَعَ بَعْضَهَا بِعَبَالَةِ⁽¹⁾خَلْقِهِ أَنْ يَسْمُوَ فِي السَّمَاءِ خُفُوفاً⁽²⁾، وَ جَعَلَهُ يَدِفُّ دَفِيفاً⁽³⁾. وَ نَسَقَهَا⁽⁴⁾عَلَى اخْتِلاَفِهَا فِي الاْءَصَابِيغِ⁽⁵⁾بِلَطِيفِ قُدْرَتِهِ، وَ دَقِيقِ صَنْعَتِهِ. فَمِنْهَا مَغْمُوسٌ⁽⁶⁾فِي قَالَبِ لَوْنٍ لاَ يَشُوبُهُ غَيْرُ لَوْنِ مَا غُمِسَ فِيهِ، وَ مِنْهَا مَغْمُوسٌ فِي لَوْنِ صِبْغٍ⁽⁷⁾قَدْ طُوِّقَ بِخِلاَفِ مَا صُبِغَ بِهِ.

...

و برخى از پرندگان را به جهت اندام درشت‌شان [كه آنها را چنين آفريده است] از پرواز در اوج آسمان بازداشت و در سطح پايين به پروازشان درآورد و آنها را به گونه‌اى آفريد كه در حال پرواز بال خود را حركت دهند.

و خدا پرندگان را با رنگهاى مختلف چنان نظم بخشيد و رنگ‌آميزى كرد كه حكايت از قدرت لطيف و صنعت دقيق او دارد، آن‌سان كه از زيبايى مايه جلب توجه مى‌شوند.

برخى از پرندگان در قالب رنگى يكدست فرو رفته‌اند كه رنگ ديگرى با آن آميخته نشده است. پس چنان است كه گويى اين رنگ قالبى درست به اندازه بدن آن پرنده است و هيچ كاهش و افزايشى در آن راه ندارد. لذا رنگِ يكدست دارند، مثل كلاغ سياه يا كبوتر سفيد. در مقابل، برخى از پرندگان در رنگى فرو رفته‌اند، ولى طوقى بر گردن آنها از رنگ ديگرى جلوه‌گرى مى‌كند، مثل كبوتر طوقدار كه رنگ اطراف گردن آن غير از رنگ ساير قسمت‌هاى بدن او است و با آن تفاوت دارد.

وَ مِنْ أَعْجَبِهَا خَلْقاً الطَّاوُوسُ الَّذِي أَقَامَهُ فِي أَحْكَمِ تَعْدِيلٍ، وَ نَضَّدَ أَلْوَانَهُ فِي أَحْسَنِ تَنْضِيدٍ⁽¹⁾، بِجَنَاحٍ أَشْرَجَ⁽²⁾قَصَبَهُ، وَ ذَنَبٍ أَطَالَ مَسْحَبَهُ. إِذَا دَرَجَ⁽³⁾إِلَى الاْءُنْثَى نَشَرَهُ مِنْ طَيِّهِ⁽⁴⁾، وَ سَمَا بِهِ⁽⁵⁾مُطِلاًّ عَلَى رَأْسِهِ كَأَنَّهُ قِلْعُ⁽⁶⁾دَارِيٍّ⁽⁷⁾عَنَجَهُ⁽⁸⁾نُوتِيُّهُ⁽⁹⁾. يَخْتَالُ⁽¹⁰⁾بِأَلْوَانِهِ، وَ يَمِيسُ⁽¹¹⁾بِزَيَفَانِهِ⁽¹²⁾.

...

طاووس شگفت‌انگيز

از جمله شگفت‌انگيزترينِ پرندگان طاووس است كه خداى متعال آن را در بالاترين مرتبه اعتدالِ جسم و چينش رنگ آفريد، به گونه‌اى كه كوچك‌ترين ناراستى و كژى در جسم، و ناهماهنگى در رنگ او وجود ندارد.

هر عضو او را در جاى خود و هر رنگ او را در زيباترين شكل آفريده است.

زيبايى‌اش را با بالى به وجود آورد كه نى آن بال را به طور منظم در تك تك ستونهاى آن بال جاى داد. امام عليه‌السلام ستون‌هاى بال را به نى‌هايى تشبيه فرموده است كه هر كدامِ آنها در يكديگر فرو رفته و شكل منظم و زيبايى را به وجود آورده‌اند.

و دُمى براى او قرار داد كه به جهت بلندى‌اش روى زمين كشيده مى‌شود، زيرا طاووس گاهى دم خود را مى‌گستراند و گاهى آن را جمع مى‌كند.

وقتى طاووس نر با طاووس ماده روبه‌رو مى‌شود، دم خود را به صورت چتر و سايه‌بان بالاى سر خود مى‌گستراند، آن‌گونه كه ملوان كشتى، بادبان را به اهتزاز در مى‌آورد.

طاووس با رنگ‌هاى زيباى دمِ خود و با حركت آن به چپ و راست سرشار غرور و خودفريفتگى مى‌شود.

يُفْضِي كَإِفْضَاءِ⁽¹⁾الدِّيَكَةِ⁽²⁾، وَ يَوءُرُّ⁽³⁾بِمَلاَقِحِهِ⁽⁴⁾أَرَّ الْفُحُولِ الْمُغْتَلِمَةِ⁽⁵⁾فِي الضِّرَابِ⁽⁶⁾. أُحِيلُكَ مِنْ ذَلِكَ عَلَى مُعَايَنَةٍ، لاَ كَمَنْ يُحِيلُ عَلَى ضَعِيفٍ إِسْنَادُهُ. وَ لَوْ كَانَ كَزَعْمِ مَنْ يَزْعُمُ أَنَّهُ يُلْقِحُ بِدَمْعَةٍ تَسْفَحُهَا⁽⁷⁾مَدَامِعُهُ⁽⁸⁾، فَتَقِفُ فِي ضَفَّتَيْ⁽⁹⁾جُفُونِهِ⁽¹⁰⁾، وَ أَنَّ أُنْثَاهُ تَطْعَمُ ذَلِكَ، ثُمَّ تَبِيضُ لاَ مِنْ لِقَاحِ فَحْلٍ سِوَى الدَّمْعِ الْمُنْبَجِسِ⁽¹¹⁾، لَمَا كَانَ ذَلِكَ بِأَعْجَبَ مِنْ مُطَاعَمَةِ⁽¹²⁾الْغُرَابِ!

...

كيفيت آميزش طاووس

مانند خروس با جفت خود مى‌آميزد و همانند حيوانات نر در اوج هيجان جنسى با جنس مخالف خود نزديكى مى‌كند و مايعى [كه همنوعش از آن پديد مى‌آيد [از خود ترشح مى‌كند و مادينه را بارور مى‌كند. اين عبارت كنايه از شدّت علاقه طاووس به آميزش است.

اى شنونده، من درباره آنچه از طاووس گفتم [چنان اطمينان دارم كه] از تو مى‌خواهم با چشم خود ببينى، نه اينكه سخنى بى‌دليل گفته باشم، زيرا طاووس وجود خارجى و حسى دارد، و هر كس مى‌تواند آن را با چشم خود ببيند. [و درستى گفته‌هايم روشن خواهد شد]. از آن جهت، امام عليه‌السلام بر بيان چگونگى آميزش طاووس اصرار داشت كه درباره جفتگيرى طاووس و بارور شدن طاووس ماده، باور ديگرى در ميان مردم رواج داشت.

اگر پندار مردم درست باشد كه طاووس نر قطره اشكى از چشم خود خارج مى‌كند و آن اشك در گوشه‌هاى دو پلك او جمع مى‌گردد و طاووس مادّه آن را مى‌نوشد، سپس تخم بارور مى‌شود و آن را مى‌گذارد و از آن تخم، جوجه به وجود مى‌آيد، نه از راه آميزش

تَخَالُ قَصَبَهُ⁽¹⁾مَدَارِيَ⁽²⁾مِنْ فِضَّةٍ وَمَا أُنْبِتَ عَلَيْهَا مِنْ عَجِيبِ دَارَاتِهِ⁽³⁾وَ شُمُوسِهِ خَالِصَ الْعِقْيَانِ⁽⁴⁾وَ فِلَذَ⁽⁵⁾الزَّبَرْجَدِ. فَإِنْ شَبَّهْتَهُ بِمَا أَنْبَتَتِ الاْءَرْضُ قُلْتَ: جَنِيٌّ⁽⁶⁾جُنِيَ مِنْ زَهْرَةِ كُلِّ رَبِيعٍ. وَ إِنْ ضَاهَيْتَهُ⁽⁷⁾بِالْمَلاَبِسِ⁽⁸⁾فَهُوَ كَمَوْشِيِّ⁽⁹⁾الْحُلَلِ أَوْ مُونِقِ⁽¹⁰⁾عَصْبِ⁽¹¹⁾الْيَمَنِ. وَ إِنْ شَاكَلْتَهُ بِالْحُلِيِّ⁽¹²⁾فَهُوَ كَفُصُوصٍ⁽¹³⁾ذَاتِ أَلْوَانٍ قَدْ نُطِّقَتْ⁽¹⁴⁾بِاللُّجَيْنِ⁽¹⁵⁾الْمُكَلَّلِ⁽¹⁶⁾.

...

جنسى، در اين صورت فرقى با كلاغ نخواهد داشت، چنان كه جمعى معتقدند توليد مثل آن نيز از طريق آميزش جنسى نيست، بلكه كلاغِ ماده اشك كلاغ نر را كه در سنگدانش جمع شده است، مى‌خورد و با آن بارور مى‌شود [كه البته اين پندارى است باطل].

جلوه‌هايى از زيبايى طاووس

آنگاه حضرت بارديگر به توصيف طاووس پرداخت و فرمود: چون به طاووس بنگرى پرهايش را مى‌بينى كه با نظم، بر شانه‌اى از نقره سفيد و درخشان قرار گرفته‌اند. و پرهايى كه روى آن قرار دارد، چونان قرص آفتاب، مدوّر است و حالت بسيار شگفت و زيبايى به خود گرفته و مانند طلاى خالص و قطعه‌هاى زبرجدِ سبز است. چون پرهاى طاووس سبز و سرخ هستند به طلاى خالص و زبرجد سبز تشبيه شده‌اند.

اگر بخواهى پرهاى طاووس را به رستنى‌ها تشبيه كنى، خواهى گفت: از هر شكوفه

...

...

بهارى كه از زمين مى‌رويد [گلى] چيده و در كنار هم نهاده شده است، زيرا پرهاى طاووس در رنگ‌آميزى به شكوفه‌هاى گوناگون و رنگارنگ مى‌ماند.

و اگر آن را به لباس تشبيه كنى، خواهى گفت: پرهاى طاووس مانند لباس‌هاى خوش‌نقش‌ونگار يا بُردهاى زيباى يمنى است كه به نقش‌هاى زيبا آراسته شده است.

و اگر بخواهى آن را به زيورهاى زنان تشبيه كنى، مانند نگين‌هاى رنگارنگِ زمرد و الماس و گوهر است كه با نقره به نظم درآمده است، زيرا آنچه پرهاى طاووس بر آن قرار گرفته است به وسيله برخى ديگر از عمودها محكم و به يكديگر بسته شده است. و تشبيه آن عمود به نقره از لحاظ سفيدى و درخشندگى است كه با نگين‌هايى آراسته و نگين‌ها به آن عمود بسته شده‌اند.

يَمْشِي مَشْيَ الْمَرِحِ⁽¹⁾الْمُخْتَالِ⁽²⁾، وَ يَتَصَفَّحُ⁽³⁾ذَنَبَهُ وَ جَنَاحَيْهِ، فَيُقَهْقِهُ ضَاحِكاً لِجَمَالِ سِرْبَالِهِ، وَ أَصَابِيغِ⁽⁴⁾وِشَاحِهِ⁽⁵⁾، فَإِذَا رَمَى بِبَصَرِهِ إِلَى قَوَائِمِهِ⁽⁶⁾زَقَا⁽⁷⁾مُعْوِلاً⁽⁸⁾بِصَوْتٍ يَكَادُ يُبِينُ عَنِ اسْتِغَاثَتِهِ، وَ يَشْهَدُ بِصَادِقِ تَوَجُّعِهِ، لاِءَنَّ قَوَائِمَهُ حُمْشٌ⁽⁹⁾كَقَوَائِمِ الدِّيَكَةِ الْخِلاَسِيَّةِ⁽¹⁰⁾، وَ قَدْ نَجَمَتْ مِنْ ظُنْبُوبِ⁽¹¹⁾سَاقِهِ صِيصِيَةٌ⁽¹²⁾خَفِيَّةٌ، وَ لَهُ فِي مَوْضِعِ الْعُرْفِ⁽¹³⁾قُنْزُعَةٌ⁽¹⁴⁾خَضْرَاءُ مُوَشَّاةٌ⁽¹⁵⁾. وَ مَخْرَجُ عَنُقِهِ كَالاْءِبْرِيقِ، وَ مَغْرِزُهَا⁽¹⁶⁾إِلَى حَيْثُ بَطْنُهُ كَصِبْغِ الْوَسِمَةِ⁽¹⁷⁾الْيَمَانِيَّةِ، أَوْ كَحَرِيرَةٍ مُلْبَسَةٍ مِرْآةً ذَاتَ صِقَالٍ⁽¹⁸⁾، وَ كَأَنَّهُ مُتَلَفِّعٌ⁽¹⁹⁾بِمِعْجَرٍ أَسْحَمَ⁽²⁰⁾، إِلاَّ أَنَّهُ يُخَيَّلُ لِكَثْرَةِ مَائِهِ، وَ شِدَّةِ بَرِيقِهِ، أَنَّ الْخُضْرَةَ النَّاضِرَةَ مُمْتَزِجَةٌ بِهِ. وَ مَعَ فَتْقِ سَمْعِهِ خَطٌّ كَمُسْتَدَقِّ⁽²¹⁾الْقَلَمِ فِي لَوْنِ الاْءُقْحُوَانِ⁽²²⁾، أَبْيَضُ يَقَقٌ⁽²³⁾، فَهُوَ بِبَيَاضِهِ فِي سَوَادِ مَا هُنَالِكَ يَأْتَلِقُ⁽²⁴⁾.

...

حالات طاووس

طاووس چون مغرورانِ خودخواه مى‌خرامد و با خودفريفتگى خاصى دم و بال‌هاى خود را مى‌جنباند و به حركت در مى‌آورد و با ناز و عشوه در آن مى‌نگرد.

به جهت زيبايى تن‌پوش و رنگ‌آميزىِ زيباى حمايل خود، صدايش را به قهقهه بلند

...

...

مى‌كند. اما چون پاهاى زشتى دارد وقتى به آن مى‌نگرد غمگين مى‌شود. لذا امام مى‌فرمايد:

[پس از آن همه ناز و فخرفروشى] چون به پاى خود بنگرد، فريادى اندوهگنانه‌اى برمى‌آورد، چنان‌كه گويى فريادرسى مى‌طلبد و مى‌گريد، كه اين امر، بر حقيقت دردمندى‌اش از زشتى پايش گواهى مى‌دهد، زيرا پاهاى او مانند پاى خروسْ، زشت و باريك و لاغرند.

و از ساق پاى طاووس سيخچه‌اى كوتاه در آمده كه به زمين نمى‌رسد.

و بر تارك خود كاكل سبزرنگ و پرنقشى دارد كه بسيار زيباست.

برآمدگى گلوى طاووس در شكل و شمايل، به ابريق (آبدستان) زيبا مى‌ماند و از گردن و سينه طاووس تا شكم او مانند سرمه يمنى است و يا در رنگ و صفت، به جامه حرير سياه مى‌ماند كه آينه‌اى صيقلى شده در بر دارد، يعنى اين بخش از بدن طاووس مانند چنين حريرِ آينه‌دارْ برق مى‌زند.

و گويى معجرى سياه بر سر و گردن افكنده است، اما از شدّت درخشندگىِ آن سياهى، انسان گمان مى‌كند رنگ سبز بسيار چشم‌نوازى با آن آميخته شده. پس سياه يك‌رنگ و يكدست نيست، بلكه آميزه‌اى از سبز و سياهى است كه بسيار زيبا و چشمنواز است.

آنگاه امام عليه‌السلام در توصيف خط سفيدى كه در محل گوش طاووس قرار دارد مى‌فرمايد: گوش طاووس را خطّى سفيد به دو بخش تقسيم كرده است، درست مانند آن است كه با قلمى بسيار ظريف خطى ظريف و ريز به رنگ بابونه كشيده باشند كه در سفيدى مانند دندان‌هاى پيشين مى‌باشد.

اين خط بسيار سفيد در ميان آن سياهى شگفت‌انگيز كه اطراف گردن طاووس را فراگرفته است، خوش مى‌درخشد.

وَ قَلَّ صِبْغٌ إِلاَّ وَ قَدْ أَخَذَ مِنْهُ بِقِسْطٍ، وَ عَلاَهُ بِكَثْرَةِ صِقَالِهِ وَ بَرِيقِهِ، وَ بَصِيصِ⁽¹⁾دِيبَاجِهِ⁽²⁾وَ رَوْنَقِهِ، فَهُوَ كَالاْءَزَاهِيرِ⁽³⁾الْمَبْثُوثَةِ⁽⁴⁾، لَمْ تُرَبِّهَا أَمْطَارُ رَبِيعٍ، وَ لاَ شُمُوسُ⁽⁵⁾قَيْظٍ. وَ قَدْ يَتَحَسَّرُ⁽⁶⁾مِنْ رِيشِهِ، وَ يَعْرَى مِنْ لِبَاسِهِ، فَيَسْقُطُ تَتْرَى⁽⁷⁾، وَ يَنْبُتُ تِبَاعاً، فَيَنْحَتُّ مِنْ قَصَبِهِ انْحِتَاتَ⁽⁸⁾أَوْرَاقِ الاْءَغْصَانِ، ثُمَّ يَتَلاَحَقُ نَامِياً حَتَّى يَعُودَ كَهَيْئَتِهِ قَبْلَ سُقُوطِهِ، لاَ يُخَالِفُ سَالِفَ أَلْوَانِهِ، وَ لاَ يَقَعُ لَوْنٌ فِي غَيْرِ مَكَانِهِ. وَ إِذَا تَصَفَّحْتَ⁽⁹⁾شَعْرَةً مِنْ شَعَرَاتِ قَصَبِهِ أَرَتْكَ حُمْرَةً وَرْدِيَّةً، وَ تَارَةً خُضْرَةً زَبَرْجَدِيَّةً، وَ أَحْيَاناً صُفْرَةً عَسْجَدِيَّةً⁽¹⁰⁾.

...

و كمتر رنگى است كه طاووس از آن بهره نگرفته باشد. كيفيت رنگ طاووس را اين رنگ‌ها بالا برده و به واسطه شدّت درخشندگى و زيبايى و پرهاى حريروش درخشانى كه دارد، مانند شكوفه‌هاى پراكنده در صحرا مى‌ماند كه هر شكوفه رنگ و كيفيّت خاصى دارد؛ رنگ‌هايى كه به سبب بارش باران‌هاى بهارى و تابش خورشيدْ پرورش نيافته‌اند، اما به واسطه باران و آفتاب، زيبايى و شكوه فزون‌ترى مى‌يابند.

تمام پرهاى طاووس پى‌درپى مى‌ريزند، سپس از اين لباس زيبا و دلربا برهنه مى‌شود ولى به دنبال آن بلافاصله پرهاى ديگرى به جاى آنها مى‌رويند. پس پرها از آن ستونِ نى مانند، همچون برگ‌ها از شاخه‌ها مى‌ريزند، ولى به زودى پرهاى ديگرى به جاى آنها مى‌رويند و درست، بى‌هيچ كاستى و فزونى، به صورت اوّل و به همان زيبايى درمى‌آيند. رنگ جديد با رنگ قبلى هيچ فرقى ندارد و جابه‌جايى در رنگ به هيچ وجه انجام نمى‌گيرد.

اگر به دقت به مويى از پر طاووس بنگرى مى‌بينى كه همين يك رشته مو گاهى سرخ است به رنگ گل، گاهى سبز، همچون زمرد، و گاهى به رنگ طلا ديده مى‌شود.

فَكَيْفَ تَصِلُ إِلَى صِفَةِ هَذَا عَمَائِقُ⁽¹⁾الْفِطَنِ⁽²⁾أَوْ تَبْلُغُهُ قَرَائِحُ⁽³⁾الْعُقُولِ أَوْ تَسْتَنْظِمُ وَصْفَهُ أَقْوَالُ الْوَاصِفِينَ. وَ أَقَلُّ أَجْزَائِهِ قَدْ أَعْجَزَ الاْءَوْهَامَ أَنْ تُدْرِكَهُ، وَ الاْءَلْسِنَةَ أَنْ تَصِفَهُ! فَسُبْحَانَ الَّذِي بَهَرَ⁽⁴⁾الْعُقُولَ عَنْ وَصْفِ خَلْقٍ جَلاَّهُ لِلْعُيُونِ، فَأَدْرَكَتْهُ مَحْدُوداً مُكَوَّناً، وَ مُوءَلَّفاً مُلَوَّناً، وَ أَعْجَزَ الاْءَلْسُنَ عَنْ تَلْخِيصِ⁽⁵⁾صِفَتِهِ، وَ قَعَدَ بِهَا عَنْ تَأْدِيَةِ نَعْتِهِ.

...

با اين حال چگونه ممكن است ادراكات قوى و ژرف‌انديش اوصاف اين پرنده زيبا را درك كند و عاقلان داراى قريحه بالا به حقيقت آن دست يابند، يا گفته‌هاى توصيفگران آن را در بند گفتار درآورند. چنان‌كه روشن است، اميرمؤمنان عليه‌السلام تنها اندكى از اوصاف طاووس را بيان كرد.

و افكار از درك عميق، و زبان‌ها از توصيف كوچك‌ترين اندام اين پرنده، و اينكه اين مو از كجا به وجود آمده و چگونه رنگ يافته و جنس رنگ آن چيست، و پاسخ دادن به هزاران سؤال ديگر، ناتوانند.

پس منزّه است خدايى كه عقل‌ها را از توصيف آفريده‌اى (طاووس) كه با چشم، آشكارا ديده مى‌شود ناتوان ساخته است. بنابراين انسان با آنكه اين حيوان را ادراك مى‌كند، نمى‌تواند آن را چنان كه هست و به طور شايسته و كامل توصيف نمايد.

پس خردها آن را به كمّ و كيف و تركيب اجزاى رنگين درك كردند و زبان از بيان چكيده اوصاف آن در قالب لفظ و عبارت ناتوان است. بنابراين چگونه مى‌تواند خالق را درك كند و يا به حقيقت و چنان كه بايسته و شايسته است، او را توصيف نمايد؟

وَ سُبْحَانَ مَنْ أَدْمَجَ⁽¹⁾قَوَائِمَ⁽²⁾الذَّرَّةِ⁽³⁾وَ الْهَمَجَةِ⁽⁴⁾إِلَى مَا فَوْقَهُمَا مِنْ خَلْقِ الْحِيتَانِ⁽⁵⁾وَ الْفِيَلَةِ!⁽⁶⁾وَ وَأَى⁽⁷⁾عَلَى نَفْسِهِ أَنْ لاَ يَضْطَرِبَ شَبَحٌ⁽⁸⁾مِمَّا أَوْلَجَ فِيهِ الرُّوحَ، إِلاَّ وَ جَعَلَ الْحِمَامَ⁽⁹⁾مَوْعِدَهُ، وَ الْفَنَاءَ غَايَتَهُ.

...

نگاهى گذرا به ريزجانوران و بزرگ‌پيكران

منزه است خدايى كه پاى مورچه و مگس‌هاى خُرد را بر جسم‌شان نشاند و كالبدشان را در هم پيوست. پس اين دو موجود را در نظر بگير تا بالاتر و بالاتر، حيوانات ديگر را بررسى كن كه در هر يك از آنها نشانه‌هاى الهى و عجايبى فراوان خواهى ديد.

نهنگ و فيل را در نظر بگير كه يكى از اين دو موجود عظيم‌الجثه نماد شگفتى است كه يكى آبزى است و ديگرى در خشكى زندگى مى‌كند و هر دو به همين‌گونه [با اعضاى درهم پيوسته [آفريده شده‌اند.

قطعيّت مرگ همه جانداران

خدا بر خود لازم گردانيده و مقدر فرموده كه هر جنبنده‌اى را كه در آن روح دميده است، سرانجامْ فنا و نابودى پايان كارشان باشد.

منها في صفة الجنة:

اشاره

فَلَوْ رَمَيْتَ بِبَصَرِ قَلْبِكَ نَحْوَ مَا يُوصَفُ لَكَ مِنْهَا، لَعَزَفَتْ⁽¹⁾نَفْسُكَ عَنْ بَدَائِعِ مَا أُخْرِجَ إِلَى الدُّنْيَا مِنْ شَهَوَاتِهَا وَ لَذَّاتِهَا، وَ زَخَارِفِ⁽²⁾مَنَاظِرِهَا، وَ لَذَهِلَتْ⁽³⁾بِالْفِكْرِ فِي اصْطِفَاقِ⁽⁴⁾أَشْجَارٍ غُيِّبَتْ عُرُوقُهَا فِي كُثْبَانِ⁽⁵⁾الْمِسْكِ عَلَى سَوَاحِلِ أَنْهَارِهَا، وَ فِي تَعْلِيقِ كَبَائِسِ⁽⁶⁾اللُّوءْلُوءِ الرَّطْبِ⁽⁷⁾فِي عَسَالِيجِهَا⁽⁸⁾وَ أَفْنَانِهَا⁽⁹⁾، وَ طُلُوعِ⁽¹⁰⁾تِلْكَ الثِّمَارِ مُخْتَلِفَةً فِي غُلُفِ⁽¹¹⁾أَكْمَامِهَا⁽¹²⁾، تُجْنَى⁽¹³⁾مِنْ غَيْرِ تَكَلُّفٍ فَتَأْتِي عَلَى مُنْيَةِ⁽¹⁴⁾مُجْتَنِيهَا⁽¹⁵⁾،

...

امام عليه‌السلام در اين بخش از اين خطبه در توصيف بهشت فرموده است:

اگر با تعمّق و ژرف‌انديشى و با ديده دل به آنچه درباره بهشت گفته مى‌شود بنگرى، قطعاً از شهوت‌ها و لذت‌ها و منظره‌هاى فريباى دنيا دلزده خواهى شد، زيرا انسان وقتى به چيز بهتر و خوب‌ترى مى‌رسد، طبعا از آنچه خوب است چشم مى‌پوشد، و لذّت‌هاى آخرت در مقايسه با لذّت‌هاى دنيا همين حكم را دارند يعنى بهتر و خوب‌ترند.

و چون در مناظر زيبا و دلرباى آن بنگرى درختانى خواهى ديد كه بر اثر نسيم دل‌انگيز بهشتى برگ‌هاى آن به هم مى‌خورد و ريشه‌هاى آن در تپه‌اى از عنبر در كناره نهرهاى بهشت قرار گرفته و خوشه‌هاى مرواريدِ تر بر شاخه‌ها آويخته و ميوه‌هاى گوناگون از خوشه‌ها و پوسته‌هاى خود برآمده و شاخه‌هاى آن سر فرود آورده تا بدون زحمت در دسترس بهشتيانى قرار گيرند كه آرزوى چيدن آن ميوه را دارند.

وَ يُطَافُ عَلَى نُزَّالِهَا⁽¹⁾فِي أَفْنِيَةِ⁽²⁾قُصُورِهَا بِالاْءَعْسَالِ⁽³⁾الْمُصَفَّقَةِ⁽⁴⁾، وَ الْخُمُورِ⁽⁵⁾الْمُرَوَّقَةِ⁽⁶⁾قَوْمٌ⁽⁷⁾لَمْ تَزَلِ الْكَرَامَةُ تَتَمَادَى بِهِمْ حَتَّى حَلُّوا دَارَ الْقَرَارِ، وَ أَمِنُوا نُقْلَةَ الاْءَسْفَارِ. فَلَوْ شَغَلْتَ قَلْبَكَ أَيُّهَا الْمُسْتَمِعُ بِالْوُصُولِ إِلَى مَا يَهْجُمُ⁽⁸⁾عَلَيْكَ مِنْ تِلْكَ الْمَنَاظِرِ⁽⁹⁾الْمُونِقَةِ⁽¹⁰⁾، لَزَهِقَتْ نَفْسُكَ شَوْقاً إِلَيْهَا، وَ لَتَحَمَّلْتَ⁽¹¹⁾مِنْ مَجْلِسِي هَذَا إِلَى مُجَاوَرَةِ أَهْلِ الْقُبُورِ اسْتِعْجَالاً بِهَا.

...

گروهى نوجوان كه در قرآن كريم «ولدان مخلدون» ناميده شده‌اند و هرگز در معرض پيرى و از دست دادن شادابى نيستند، همواره در صحن‌هاى وسيع كاخ‌هاى بهشتى و در حالى‌كه در دست آنها عسل‌هاى مصفّى و شراب‌هايى قرار دارد كه در ظروف مخصوص ريخته شده‌اند - ظرف‌هايى كه بر لطف و صفاى آن نوشيدنى‌ها مى‌افزايد و آنها را گواراتر مى‌كند - برگرد بهشتيان و ميهمانان بهشتى مى‌چرخند تا آنگاه كه در بهشت مستقر و از رنجِ انتقال و كوچيدن، ايمن شوند و دغدغه كوچ از سرزمينى به سرزمين ديگر و از دنيا به برزخ و از برزخ به سوى محشر و از محشر به بهشت نخواهند داشت، زيرا سفر پايان يافته است.

پس اى شنونده، اگر قلبت را مشغول انبوه نعمت‌هاى الهى و آن منظره‌هاى دل‌انگيز و زيبا مى‌كردى، كه به سوى تو در شتابند و يورش مى‌آورند، از شدّت اشتياق به آن، جانت پرواز مى‌كرد و خود را از اين مجلس من به سوى اهل قبور مى‌رساندى تا در مجاورت و همنشينى با آنها قرار مى‌گرفتى. اين سخن كنايه از آن است كه شنونده اين اوصاف به دليل اشتياق فراوانش، مى‌ميرد تا هرچه زودتر به آن نعمت‌هاى شگفت‌انگيز دست يابد.

جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكُمْ مِمَّنْ سَعَى بِقَلْبِهِ إِلَى مَنَازِلِ الاْءَبْرَارِ بِرَحْمَتِهِ⁽¹⁾.

...

دعاى امام عليه‌السلام

خدا به رحمت خود ما و شما را از شمار كسانى قرار دهد كه با قلب خود، شتابان به سوى منزلگاه و سراى نيكان راهى مى‌شوند.

ترجمه برخى از لغات توسط سيد رضى رحمه‌الله

تفسير بعض ما في هذه الخطبة من الغريب. قوله عليه‌السلام : «و يؤرّ بملاقحة» الأرّ: كناية عن النكاح، يقال: أرّ المرأة يؤرّها، أي نكحها. و قوله: «كأنّه قلع داريّ عنجه نوتيّه» القلع شراع السفينة، و داريّ منسوب إلى دارين و هي بلدة على البحر يجلب منها الطيب، و عنجه أي عطفه، يقال: عنجت الناقة - كنصرت - أعنجها عنجا إذا عطفتها، و النوتيّ الملاّح. و قوله: «ضفتي جفونه» أراد جانبيّ جفونه، و الضفتان الجانبان. و قوله: «و فلذ الزبرجد» الفلذ جمع فلذة، و هي القطعة. و قوله: «كبائس اللؤلؤ الرطب» الكباسة العذق. و «العساليج» الغصون، و أحدها عسلوج.

سيد شريف رضى رحمه‌الله مى‌گويد: معناى برخى از لغات در سخنان امام عليه‌السلام چنين است: و يؤرّ بملاقحة، از كلمه أرّ يعنى آميزش گرفته شده است. گفته مى‌شود: أرّ المرأة يؤرّها؛ با او در مى‌آميزد. كأنه قلع داريّ عنجه نوتيّه، قلع به معناى بادبان كشتى، و داريّ منسوب به دارين منطقه‌اى در ساحل دريا كه از آن عطر تهيه مى‌كنند، و عنج به معناى برگرداندن، گفته مى‌شود: عنجت الناقة مثل نصرت، أعنجها عنجاً وقتى است كه شتر را برگردانده باشد. و نوتيّ يعنى ملوان كشتى. ضفتي جفونه، دو كناره و دو طرف، چون ضفتان يعنى دو طرف. و فلذ الزبرجد، فلذ جمع فلذة يعنى قطعه. كبائس اللؤلؤ الرطب، كباسة يعنى تازه و خرّم. عساليج، شاخه‌ها و مفرد آن عسلوج است.

خطبه صد و شصت و پنجم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

لِيَتَأَسَّ صَغِيرُكُمْ بِكَبِيرِكُمْ، وَ لْيَرْأَفْ كَبِيرُكُمْ بِصَغِيرِكُمْ، وَ لاَ تَكُونُوا كَجُفَاةِ⁽¹⁾الْجَاهِلِيَّةِ: لاَ فِي الدِّينِ يَتَفَقَّهُونَ، وَ لاَ عَنِ اللَّهِ يَعْقِلُونَ، كَقَيْضِ⁽²⁾بَيْضٍ فِي أَدَاحٍ⁽³⁾يَكُونُ كَسْرُهَا وِزْراً، وَ يُخْرِجُ حِضَانُهَا⁽⁴⁾شَرّاً.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در تشويق مردم به اتحاد و همدلى، نيز پيشگويى درباره زوال حكومت امويان، و سرانجام ارشاد مردم به ضرورت تمسك جستن به حق

تشويق مردم به همدلى

بايد كوچك‌ترهاى شما به بزرگترانتان اقتدا كنند، زيرا بزرگان از حكمت و بينش و تجربه بيشترى برخوردارند و وقتى افراد كم‌سنّ‌وسال از آنها پيروى كنند، پيچ و خم‌هاى زندگى را راحت‌تر پشت سر مى‌گذارند، و از خطرها ايمن‌تر خواهند بود.

و بايد بزرگ‌ترهاى شما به كوچك‌ترها مهربان باشند و دست آنها را بگيرند و مدد برسانند تا به مرحله كمال و مردى برسند و از راهنمايى ديگران بى‌نياز شوند.

و مانند ستمگران دوران جاهليّت نباشيد كه به سبب بى‌توجهىِ آنها به دين و فضيلت، قلب‌هايشان سخت و خشن شده بود؛ زيرا اگر جان (دل)ها با دين و فضايلِ والا آميختگى

...

...

نيابد سخت مى‌گردد.

آنان نه در دين تدبّرى داشتند و نه درباره خدا مى‌انديشيدند. يعنى به شريعت و آيين خدايى عمل نمى‌كردند و به احكام خدا بى‌توجه بودند.

شرح وضعيت مردمان جاهليت

مردم عصر جاهليّت همانند پوسته تخمى بودند كه در گودال و محل تخمگذارى مرغان پيدا شود كه آن جاى تخمگذارى را غالبا شترمرغ‌ها با پاى خودشان در شنزارها مى‌سازند. [ و ساير پرندگان در آنها تخم مى‌گذارند] حال انسان مُحرِم اگر در بيابان‌ها به اين تخم‌ها برخورد كند دو احتمال مى‌دهد: نخست: اينكه آن تخم‌ها به پرنده سنگخواره (= قطا) تعلق دارد. لذا جايز نيست كه آنها را بشكند و زير پا له نمايد. و اگر آنها را سالم بگذارد اين احتمال نيز هست كه تخم مار باشند و در آينده از آنها بچه مار زاده خواهد شد و مايه آزار مردم مى‌شوند. و براى محرم باز هم شكستن آنها گناه است. يا منظور آن است كه مطلقا شكستن تخم‌مرغ سنگخواره جايز نيست، حتى اگر انسان مُحرِم نباشد، زيرا در حكم آزار رساندن به حيوان است و در شريعت مكروه مى‌باشد.

بنابراين شكستن آن تخم‌ها گناه است و سالم نگه داشتنِ آنها ممكن است شرّى به دنبال داشته باشد. اين تمثيل براى نماياندن چهره كسى است كه صورتى انسانى و باطنى آكنده از پليدى دارد و زنده نگاهداشتن و نابود كردن او در هر حال خطرناك است، زيرا از بين بردن چنين كسى، به دليل آنكه هنوز از او گناهى سر نزده است، احتمال گناه دارد و از طرفى چون احتمال دارد كه در آينده منشأ شر و گناهان و تباهى مردم گردد، در حفاظت و حمايت از او نيز احتمال گناه مى‌رود.

منها: افْتَرَقُوا بَعْدَ أُلْفَتِهِمْ، وَ تَشَتَّتُوا عَنْ أَصْلِهِمْ. فَمِنْهُمْ آخِذٌ بِغُصْنٍ أَيْنَمَا مَالَ مَالَ مَعَهُ. عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَيَجْمَعُهُمْ لِشَرِّ يَوْمٍ لِبَنِي أُمَيَّةَ، كَمَا تَجْتَمِعُ قَزَعُ⁽¹⁾الْخَرِيفِ! يُوءَلِّفُ اللَّهُ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَجْعَلُهُمْ رُكَاماً كَرُكَامِ السَّحَابِ، ثُمَّ يَفْتَحُ لَهُمْ أَبْوَاباً. يَسِيلُونَ مِنْ مُسْتَثَارِهِمْ⁽²⁾كَسَيْلِ الْجَنَّتَيْنِ، حَيْثُ لَمْ تَسْلَمْ عَلَيْهِ قَارَةٌ⁽³⁾، وَ لَمْ تَثْبُتْ عَلَيْهِ أَكَمَةٌ⁽⁴⁾، وَ لَمْ يَرُدَّ سَنَنَهُ⁽⁵⁾رَصُّ⁽⁶⁾طَوْدٍ⁽⁷⁾، وَ لاَ حِدَابُ⁽⁸⁾أَرْضٍ.

...

بخشى از اين خطبه درباره امويان است

سرنوشت مسلمانان و پيدايش شيعيان

مسلمانان پس از الفت و اتحاد دچار تفرقه شدند و دست از اصل و قاعده اوليه اسلامى، يعنى وحدت و همدلى برداشتند، چنان‌كه خداى سبحان اين اصل را تبيين كرده است: «... وَ لاَ تَنَازَعُواْ فَتَفْشَلُواْ وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ...»⁽⁹⁾«و باهم نزاع نكنيد كه سست مى‌شويد و مهابت شما از بين مى‌رود». و نيز مى‌فرمايد: «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَ لاَ تَفَرَّقُواْ...»⁽¹⁰⁾«و همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراكنده نشويد».

گروهى از مسلمانان (شيعيان حضرت على عليه‌السلام ) به شاخه‌اى از شاخه‌هاى ايمان (حضرت على عليه‌السلام ) چنگ زدند، به هر سو كه آن وجود مقدّس متمايل بود و حركت كرد با وى همراه مى‌شوند. در اين سخن حضرت معناى ديگرى نهفته است: يعنى برخى از آنها چنين نيستند، اما حضرت با ذكر قرينه بسنده كرده‌اند. به تعبير ديگر از لفظ «منهم» به معناى «برخى از آنها» چنين برمى‌آيد كه گروهى به شاخه ولايت چنگ زدند و برخى ديگر، نه.

...

...

سرنوشت شوم امويان

اين تفرقه و پراكندگى چندان دوام نخواهد يافت كه خداى متعال مسلمانان را براى سركوبى امويان گرد مى‌آورد، همان‌گونه كه ابرهاى پراكنده پاييزى را انباشته و توده مى‌گرداند. گفته‌اند: اين سخن امام عليه‌السلام به اجتماع مردم در عصر مروان حمار براى گرفتن قدرت از امويان و سپردن آن به عباسيان اشاره دارد.

خدا بين مسلمانان الفت ايجاد مى‌كند و آنها را مانند ابرهاى فشرده و انبوه مى‌سازد و براى آنان درهايى مى‌گشايد تا به كمك آن مددهاى خدايى، امويان را و حكومتشان را در بن بست قرار دهند. ناگفته نماند كه اسناد اين عمل مسلمانان به خدا بر صحت عمل آنها دلالت ندارد. چنان‌كه خداوند عمل بخت نصر كافر و لشكريان او را به خود نسبت داده و مى‌فرمايد: «...بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَّنَآ أُوْلِى بَأْسٍ شَدِيدٍ»⁽¹⁾«بندگانى از خود را كه سخت نيرومندند بر شما مى‌گماريم». احتمالى وجود دارد كه اين حركت مسلمانان دو جنبه داشته باشد: يك جنبه خير و مثبت كه شكست امويان بوده است، جنبه ديگر شر، كه بدون رهبرى امام معصوم صورت گرفته است.

آنان از خاستگاه شورش خود (احتمالاً خراسان كه مركز حركت و شورش ابومسلم خراسانى بود) مانند سيل عرم حركت مى‌كنند، كه قرآن در وصف آن مى‌گويد: «جَنَّتَانِ عَن يَمِينٍ وَ شِمَالٍ»⁽²⁾«دو باغستان از راست و چپ» و «فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ»⁽³⁾«و بر آنان سيل [سد] عَرِم را روانه كرديم» و سيل شديدى بوده و هيچ چيز جز بسيار اندك برجاى نگذارده و كوه‌هاى پشت‌درپشت يكديگر نهاده، تاب مقاومت در برابر آن نخواهند داشت آن‌سان كه نقاط استوار و مرتفع زمين را نيز در برگرفته و به قله‌هاى كوه نيز خواهد رسيد.

يُزَعْزِعُهُمُ⁽¹⁾اللَّهُ فِي بُطُونِ أَوْدِيَتِهِ، ثُمَّ يَسْلُكُهُمْ يَنَابِيعَ فِي الاْءَرْضِ، يَأْخُذُ بِهِمْ مِنْ قَوْمٍ حُقُوقَ قَوْمٍ، وَ يُمَكِّنُ لِقَوْمٍ فِي دِيَارِ قَوْمٍ. وَ ايْمُ اللَّهِ لَيَذُوبَنَّ مَا فِي أَيْدِيهِمْ بَعْدَ الْعُلُوِّ وَ التَّمْكِينِ، كَمَا تَذُوبُ الاْءَلْيَةُ عَلَى النَّارِ.

...

چون سيل معهود فرا رسد، خداوند به وسيله آن بنى‌اميّه را ريشه كن و در دره‌ها پراكنده و متوارى خواهد ساخت و به صورت چشمه‌ها و منابع زير زمينى در آورد، يعنى همان‌گونه كه آب در زمين فرو مى‌رود امويان هم از ترس عباسيان فرارى و پنهان شدند⁽²⁾.

خداوند به وسيله انقلابيون حق بنى‌هاشم را از بنى‌اميه (كه تاريخ، آكنده از جناياتى است كه اين جماعت در حق بنى‌هاشم روا داشتند) مى‌گيرد و عبّاسيان را در مركز امويان قدرت مى‌دهد و حاكم مى‌كند.

به خدا سوگند، امويان از قدرت و حكومت آنچه دارند، مانند دنبه گوسفند كه بر روى آتش آب مى‌شود و هيچ چيزى از آن نمى‌ماند، ذوب خواهد شد (و همه چيز از دستشان خواهد رفت). اين پيشگويى امام عليه‌السلام موبه‌مو و به تمامى تحقق يافت.

أَيُّهَا النَّاسُ، لَوْ لَمْ تَتَخَاذَلُوا عَنْ نَصْرِ الْحَقِّ، وَ لَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوْهِينِ الْبَاطِلِ، لَمْ يَطْمَعْ فِيكُمْ مَنْ لَيْسَ مِثْلَكُمْ، وَ لَمْ يَقْوَ مَنْ قَوِيَ عَلَيْكُمْ. لَكِنَّكُمْ تِهْتُمْ مَتَاهَ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَ لَعَمْرِي، لَيُضَعَّفَنَّ لَكُمُ التِّيهُ مِنْ بَعْدِي أَضْعَافاً بِمَا خَلَّفْتُمُ الْحَقَّ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ، وَ قَطَعْتُمُ الاْءَدْنَى، وَ وَصَلْتُمُ الاْءَبْعَدَ. وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِنِ اتَّبَعْتُمُ الدَّاعِيَ لَكُمْ، سَلَكَ بِكُمْ مِنْهَاجَ الرَّسُولِ، وَ كُفِيتُمْ مَؤُونَةَ الإِعْتِسَافِ، وَ نَبَذْتُمُ الثِّقْلَ الْفَادِحَ عَنِ الاْءَعْنَاقِ.

...

وجه اشتراك مسلمانان و اصحاب موسى عليه‌السلام

اى مردم، اگر در يارى حق همديگر را تنها رها و در تضعيف باطل يكديگر را سست نمى‌كرديد، دشمن كه با عقيده و دين شما بيگانه است، هرگز به شما طمع نمى‌ورزيد و كفار و منافقان هرچند قوى بودند نمى‌توانستند بر شما چيره شوند.

اما شما چونان بنى‌اسرائيل دچار سرگردانى شديد و در مسير صحيح گام ننهاديد، چنان كه بنى‌اسرائيل چهل سال در بيابان سرگردان بودند، و گمراهى آنان از آن‌رو بود كه در رفتن به سرزمين مقدس و بيرون راندن كافران از آنجا خدا را نافرمانى كردند.

به جان خودم سوگند، سرگردانى شما پس از من چندين برابر خواهد شد و در آينده بيش از حال كه روزگار من است راه حق را گم خواهيد كرد، زيرا حق را پشت سر انداخته‌ايد و به آن هيچ اعتنايى نكرديد و آن كه به خدا و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و احكام اسلامى نزديك‌تر بود، يعنى اميرمؤمنان عليه‌السلام را رها نموديد و با او مخالفت كرديد و دورتر را كه شيطان و همنشينان بدكار است، برگزيديد.

ويژگى‌هاى خط اميرمؤمنان عليه‌السلام

و بدانيد كه اگر از دعوت كننده‌اى كه شما را به راه رشد و كمال دعوت مى‌كند پيروى كنيد، شما را از همان راهى خواهد برد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن راه را مى‌پيمود و بارهاى سنگين امور

...

...

دنيوى و اخروى را از دوش شما برخواهد داشت. يعنى با اطاعت از حضرت على عليه‌السلام با مصيبت‌ها و ناراحتى‌هايى كه اكنون با آن دست به گريبانيد روبه‌رو نخواهيد شد و مشكلات و زنجيرهاى سهمگين بلا از گردنتان برداشته خواهد شد، زيرا پيروى از خط مستقيم اسلام ضامن حلّ تمام مشكلات انسان‌هاست.

خطبه صد و شصت و ششم

و من خطبة له عليه‌السلام فى أوائل خلافته

اشاره

إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ كِتَاباً هَادِياً بَيَّنَ فِيهِ الْخَيْرَ وَ الشَّرَّ، فَخُذُوا نَهْجَ الْخَيْرِ تَهْتَدُوا، وَ اصْدِفُوا⁽¹⁾عَنْ سَمْتِ الشَّرِّ تَقْصِدُوا⁽²⁾. الْفَرَائِضَ الْفَرَائِضَ!⁽³⁾أَدُّوهَا إِلَى اللَّهِ تُوءَدِّكُمْ إِلَى الْجَنَّةِ. إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ حَرَاماً غَيْرَ مَجْهُولٍ، وَ أَحَلَّ حَلاَلاً غَيْرَ مَدْخُولٍ، وَ فَضَّلَ حُرْمَةَ الْمُسْلِمِ عَلَى الْحُرَمِ كُلِّهَا، وَ شَدَّ بِالاْءِخْلاَصِ وَ التَّوْحِيدِ حُقُوقَ الْمُسْلِمِينَ فِي مَعَاقِدِهَا، «فَالْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ» إِلاَّ بِالْحَقِّ، وَ لاَ يَحِلُّ أَذَى الْمُسْلِمِ إِلاَّ بِمَا يَجِبُ.

...

يكى از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه در روزهاى آغازين خلافتش ايراد گرديده و حضرتش طى آن به ارشاد پرداخته و نسبت به سر رسيدن مرگ، پيش از آمادگى انسان، هشدار داده است

توصيف قرآن به كتاب هدايت و لزوم انجام واجبات

خداى متعال كتابى را براى هدايت انسان‌ها به راه حق و سعادت، يعنى قرآن، فرستاد كه در آن خير و شرّ به خوبى و به تمامى تبيين و تشريح شده است. پس راه خير را انتخاب كنيد تا به هدف خود برسيد، و از شرّ دورى كنيد تا در راه راست و صراط مستقيم قرار گيريد.

واجبات را، واجبات را تا مى‌توانيد به جاى آوريد و حق بندگى خدا را ادا كنيد تا انجام دادنِ همين واجبات شما را به بهشت برساند. گويى عمل به واجباتْ رساندن آنها به خدا مى‌باشد و از باب تشبيه معقول به محسوس است.

...

...

خداوند براى هدايت آدميان چيزهايى كه حرمتش روشن است حرام كرد و آن را در كتاب و سنّت تبيين فرمود، و آنچه را عيبناك نبود بر شما حلال كرد، زيرا هر آنچه حرام نمود، قطعا نادرست است.

و حرمت مسلمان را بر هر حرمتى مقدم داشته است، زيرا هيچ حرمتى از حرمت مسلمان بالاتر نيست.

و حقوق مسلمانان را در گرو اخلاص و توحيد قرار داد، و بين آنها پيوند برقرار كرد، به طورى كه اگر كسى اخلاص نداشته و يا، فرضا، موحّد نباشد از آن حقوق بى‌نصيب خواهد بود. پس رعايت حقوق و حرمت كسى بر مسلمانان لازم است كه اهل اخلاص و توحيد باشد.

بايستگى مسلمان

پس مسلمان واقعى كسى است كه ساير مسلمانان از دست و زبان او در امان باشند، مگر در امر حق. لذا با زبانش مسلمانان را دشنام ندهد، آنها را غيبت نكند و به ايشان افترا نبندد، دست ستم به سويشان دراز نكند، مگر به حق، مثل لعن و كشتن كسى كه سزاوار لعن و كشتن است.

و آزار هيچ مسلمانى جايز نيست، مگر كسى كه از نظر شريعت آزارش واجب باشد، مانند اجراى حدّ، هرچند موجب اذيّت و رنج بردنِ اوست، ولى چون در شريعت اسلامى اجراى حد واجب است، مانعى ندارد.

خلاصه اين بخش از سخن امام عليه‌السلام آن است كه مسلمانِ بااخلاص و موحّد، محترم است و كسى حق ندارد با دست و زبان او را بيازارد، مگر به حق، و اين حكم از جمله حرمت‌هاى شناخته شده است و آزردن مسلمان از مصاديق مسلّم عمل حرام است.

بَادِرُوا أَمْرَ الْعَامَّةِ وَ خَاصَّةَ أَحَدِكُمْ وَ هُوَ الْمَوْتُ، فَإِنَّ النَّاسَ أَمَامَكُمْ، وَ إِنَّ السَّاعَةَ تَحْدُوكُمْ مِنْ خَلْفِكُمْ. تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا، فَإِنَّمَا يُنْتَظَرُ بِأَوَّلِكُمْ آخِرُكُمْ. اتَّقُوا اللَّهَ فِي عِبَادِهِ وَ بِلاَدِهِ، فَإِنَّكُمْ مَسْئُولُونَ حَتَّى عَنِ الْبِقَاعِ وَ الْبَهَائِمِ. أَطِيعُوا اللَّهَ وَ لاَ تَعْصُوهُ، وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الْخَيْرَ فَخُذُوا بِهِ، وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الشَّرَّ فَأَعْرِضُوا عَنْهُ.

...

ضرورت آمادگى براى مرگ

براى مرگ كه امرى فراگير است و همه شما را دربرمى‌گيرد آماده شويد؛ يعنى مرگ براى تمام جانداران امرى عام و براى هر فرد، امرى خاص است. پس براى آن بايد عمل كرد، چرا كه گذشتگان پيش روى شمايند و قيامت نيز شما را از پشت‌سر مى‌خواند. اين سخن كنايه از آن است كه دنيا به سرعت سپرى مى‌شود.

از گناه سبكبار شويد و خود را با كوله بار معصيت سنگين ننماييد تا به صالحانى كه قبل از شما به بهشت رسيده‌اند بپيونديد، چنان‌كه مسافرِ سبكبار به سرعت به قافله مى‌پيوندد و به مقصد مى‌رسد. پيشينيان كه مردند منتظر زندگانند؛ چون همگان پس از مرگ به محشر منتقل مى‌شوند، لذا به كسانى كه قبلاً مرده‌اند اجازه نمى‌دهند زودتر به محشر بروند تا همه در يك زمان محشور و برانگيخته شوند و بازماندگان به آنها بپيوندند.

ضرورت رعايت تقوا درباره آفريدگان

در امر بندگان خدا و سرزمين‌ها از حضرت بارى تعالى پروا كنيد و درباره آنها مرتكب شرّى نشويد و فسادى نكنيد، چرا كه شما در همه چيز حتى زمين‌ها و حيوانات مورد سؤال وبازخواست قرار خواهيد گرفت، به اين معنا كه آيا زمين‌ها را آباد كرديد يا خراب؟ آيا حيوانات را آذوقه و سرپناه داديد و از آزار آنها خوددارى كرديد يا خير؟

از خدا اطاعت كنيد و او را نافرمانى نكنيد، چون در طاعت، سعادت نهفته است و در معصيتْ شقاوت و بدبختى. و چون خيرى يافتيد، بدان عمل كنيد و چون شرى ديديد از آن دورى گزينيد. مراد از يافتن و ديدن، علم و آگاهى و قرار گرفتن در موقعيت است.

خطبه صد و شصت و هفتم

اشاره

و من كلام له عليه‌السلام بعد ما بويع له بالخلافة، و قد قال له قوم من الصحابة: لو عاقبت قوما ممن أجلب على عثمان؟ فقال عليه‌السلام :

يَا إِخْوَتَاهُ، إِنِّي لَسْتُ أَجْهَلُ مَا تَعْلَمُونَ، وَ لَكِنْ كَيْفَ لِي بِقُوَّةٍ وَ الْقَوْمُ الْمُجْلِبُونَ⁽¹⁾عَلَى حَدِّ شَوْكَتِهِمْ، يَمْلِكُونَنَا وَ لاَ نَمْلِكُهُمْ! وَ هَا هُمْ هَوءُلاَءِ قَدْ ثَارَتْ مَعَهُمْ عِبْدَانُكُمْ⁽²⁾، وَ الْتَفَّتْ إِلَيْهِمْ أَعْرَابُكُمْ، وَ هُمْ خِلاَلَكُمْ⁽³⁾يَسُومُونَكُمْ⁽⁴⁾مَا شَاءُوا، وَ هَلْ تَرَوْنَ مَوْضِعاً لِقُدْرَةٍ عَلَى شَيْءٍ تُرِيدُونَهُ؟ إِنَّ هَذَا الاْءَمْرَ أَمْرُ جَاهِلِيَّةٍ، وَ إِنَّ لِهَوءُلاَءِ الْقَوْمِ مَادَّةً. إِنَّ النَّاسَ مِنْ هَذَا الاْءَمْرِ - إِذَا حُرِّكَ - عَلَى أُمُورٍ: فِرْقَةٌ تَرَى مَا تَرَوْنَ، وَ فِرْقَةٌ تَرَى مَا لاَ تَرَوْنَ، وَ فِرْقَةٌ لاَ تَرَى هَذَا وَ لاَ ذَاكَ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام ، پس از آنكه به عنوان خليفه با وى بيعت شد و گروهى از اصحاب به آن حضرت عرض كردند: اى كاش كسانى را كه بر ضد عثمان شوريدند كيفر مى‌نمودى، امام فرمود:

دليل كيفر نشدن قاتلان عثمان

اى برادران، من از آنچه شما مى‌دانيد ناآگاه نيستم و مى‌دانم كه شورشيان چه كسانى بودند و چه كيفرى دارند. امام عليه‌السلام مى‌دانست مجازات شورشيان و قاتلان عثمان كشته شدن نيست، زيرا عثمان به سبب بدعت‌هاى فراگيرى كه به وجود آورد، سزاوار چنان سرنوشتى بود. لذا اين درخواست كه بايد قاتلان عثمان به كيفر برسند درخواستى منطقى نبود، زيرا اگر امام عليه‌السلام مى‌خواست صدهزار نفر شورشى و انقلابى را بكشد و تأديب كند، عايشه و

...

...

طلحه و زبير و همگنانشان در ميان شورشيان بودند. بنابراين هيچ كس نبود كه حضرتش را در اين كار يارى كند و در نتيجه رشته اسلام از هم مى‌گسست. از اين‌رو امام عليه‌السلام به جواب دوّم اكتفا كرد و فرمود: من آنها را مى‌شناسم و كيفر آنها را مى‌دانم. زيرا حضرت انحرافات و بدعت‌هاى عثمان را نيز ديده بود، ولى در عين حال از آتش‌افروزى دورى مى‌جست.

اما نمى‌توانم شورشيان را تنبيه كنم، زيرا هنوز نيرومندند و زمام امور به دست آنهاست و نزد مسلمانان از جايگاهى والا برخوردارند، چندان كه امكان تعرض به آنها به هيچ وجه وجود ندارد. اينان طلحه و زبير و عايشه و عبداللّه و محمد هستند كه جمعى از بردگان و غلامان شما گرد آنان فراهم آمده‌اند؛ زيرا جمعى از بردگان مسلمانان به قصد خلاصى از دست ارباب خويش عليه من در جنگ جمل برخاسته‌اند و اعراب باديه‌نشين نيز به اميد جنگ و به دست آوردن غنيمت به آنان پيوستند و اكنون در ميان شمايند و هر ستمى را كه بخواهند روا مى‌دارند. با اين احوال آيا جايى براى تحقق آنچه مى‌طلبيد (يعنى كيفر قاتلان عثمان) وجود دارد؟ اين بيان امام عليه‌السلام ، استفهامِ انكارى است.

اين حركت شورشيان و پيمان‌شكنان عليه من كارى برخاسته از انديشه و منش جاهلى است، زيرا همان‌طور كه در جاهليت عده‌اى به طمع غنيمت و از سر نادانى به جنگ برمى‌خاستند، اين نافرمانان نيز با همين انگيزه حركت كردند. لذا نمى‌توان آنها را تنبيه كرد، هرچند كه، فرضاً تنبيه آنان لازم باشد. آنها خود نيرو دارند و طالبان رياست، چون معاويه و هم مسلكان او نيز به همكارىِ با آنان مى‌پردازند.

اگر از سوى ما حركتى شروع شود، مردم چند دسته مى‌شوند: 1. كسانى كه با شما همفكرند و معتقدند كه بايد قاتلان عثمان كيفر شوند. 2. جمعى ديگر كه به خلاف شما مى‌انديشند و بر اين باورند كه عثمان به دليل گمراهى و بدعتگزارى‌اش واجب القتل بود. 3. آنان كه نه طرفدار عثمانند و نه طرفدار شورشيان و به جريان فتنه هيچ توجهى ندارند.

فَاصْبِرُوا حَتَّى يَهْدَأَ النَّاسُ، وَ تَقَعَ الْقُلُوبُ مَوَاقِعَهَا، وَ تُوءْخَذَ الْحُقُوقُ مُسْمَحَةً⁽¹⁾. فَاهْدَءُوا عَنِّي، وَ انْظُرُوا مَا ذَا يَأْتِيكُمْ بِهِ أَمْرِي، وَ لاَ تَفْعَلُوا فَعْلَةً تُضَعْضِعُ⁽²⁾قُوَّةً، وَ تُسْقِطُ مُنَّةً⁽³⁾، وَ تُورِثُ وَهْناً وَ ذِلَّةً. وَ سَأُمْسِكُ⁽⁴⁾الاْءَمْرَ مَا اسْتَمْسَكَ، وَ إِذَا لَمْ أَجِدْ بُدّاً فَآخِرُ الدَّوَاءِ الْكَيُّ⁽⁵⁾.

...

پس صبر كنيد تا جوش و خروش مردم فرو نشيند و انديشه جاى احساسات را بگيرد و تمايلات زودگذر، كه دائما با انقلاب‌ها همراه است، از ميان برود و حقوق ازدست‌رفته بازگردانده شود.

پس آرامش خود را حفظ كنيد و مرا به كارى وادار نكنيد كه در شأن من نيست و براى انجام دادن آن، موقعيت اقتضا نمى‌كند و فعلاً صبر كنيد تا آن دم كه فرمان من برسد.

و كارى نكنيد كه نيرو و قدرت را از ميان ببرد و تضعيف كند و مردم را در دام اختلاف و پراكندگى گرفتار كند و موجب سستى و خوارى شود؛ زيرا اگر انسان ضعيف شود، قطعاً خوار و خفيف مى‌شود.

من نيز تا وقتى مردم صبور باشند و پراكنده نشوند و مدارا را كارآمد ببينم خويشتندارى مى‌كنم، ولى وقتى ناچار شوم، آخرين درمان را كه همان داغ نهادن بر اندام گرفتار درد است بر مى‌گزينم، يعنى با طلحه و زبير و جز آنها در صورتى كه به تحريك مردم بپردازند خواهم جنگيد.

خطبه صد و شصت و هشتم

و من خطبة له عليه‌السلام عند مسير أصحاب الجمل إلى البصرة

اشاره

إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ رَسُولاً هَادِياً بِكِتَابٍ نَاطِقٍ وَ أَمْرٍ قَائِمٍ⁽¹⁾، لاَ يَهْلِكُ عَنْهُ إِلاَّ هَالِكٌ⁽²⁾. وَ إِنَّ الْمُبْتَدَعَاتِ الْمُشَبَّهَاتِ هُنَّ الْمُهْلِكَاتُ إِلاَّ مَا حَفِظَ اللَّهُ مِنْهَا.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام هنگام حركت اصحاب جمل به سوى بصره

نقش پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در هدايت مردم

خداوند پيامبرى را براى هدايت، با كتابى گويا كه جز حق نمى‌گويد، و دينى استوار و قائم (قوانينى كه شامل تمام جنبه‌هاى حيات انسانى مى‌شود) فرستاد تا مردم به صلاح در آيند.

پس از آمدن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و كتاب آسمانى، هر كس هلاك و بدبخت شود، هلاكتش به طبيعت ناراست و نادرست وى بر مى‌گردد.

بدعت‌ها و آثار آنها

بدعت‌ها، يعنى كارهاى جديدى كه به قوانين دينى شباهت دارند و اسلام از آنها نهى كرده است، موجب نابودى فرد و جامعه مى‌شود، مگر آنكه خداى سبحان انسان را از آنها حفظ كند كه طبعا در آن صورت سبب هلاكت انسان نخواهد شد.

وَ إِنَّ فِي سُلْطَانِ اللَّهِ عِصْمَةً لاِءَمْرِكُمْ، فَأَعْطُوهُ طَاعَتَكُمْ غَيْرَ مُلَوَّمَةٍ وَ لاَ مُسْتَكْرَهٍ بِهَا. وَ اللَّهِ لَتَفْعَلُنَّ أَوْ لَيَنْقُلَنَّ اللَّهُ عَنْكُمْ سُلْطَانَ الاْءِسْلاَمِ، ثُمَّ لاَ يَنْقُلُهُ إِلَيْكُمْ أَبَداً حَتَّى⁽¹⁾يَأْرِزَ⁽²⁾الاْءَمْرُ إِلَى غَيْرِكُمْ. إِنَّ هَوءُلاَءِ قَدْ تَمَالَئُوا عَلَى سَخْطَةِ إِمَارَتِي، وَ سَأَصْبِرُ مَا لَمْ أَخَفْ عَلَى جَمَاعَتِكُمْ، فَإِنَّهُمْ إِنْ تَمَّمُوا عَلَى فَيَالَةِ⁽³⁾هَذَا الرَّأْيِ انْقَطَعَ نِظَامُ الْمُسْلِمِينَ. وَ إِنَّمَا طَلَبُوا هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَداً لِمَنْ أَفَاءَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ، فَأَرَادُوا رَدَّ الاْءُمُورِ عَلَى أَدْبَارِهَا. وَ لَكُمْ عَلَيْنَا الْعَمَلُ بِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَ سِيرَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ الْقِيَامُ بِحَقِّهِ، وَ النَّعْشُ⁽⁴⁾لِسُنَّتِهِ.

...

حكومت الهى و نتايج آن

به يقين شريعت الهى يا حكومتى كه خداوند به ائمه عليهم‌السلام و جانشينان آنها داده است شما را از هرگونه لغزشى باز مى‌دارد. بنابراين خدا را چنان اطاعت كنيد كه جاى هيچ سرزنش و ملامتى نباشد، و به نفاق و گناهانى مانند آن آلوده نبوده و عبادتى براى مردم و به اجبار مردم نباشد، بلكه برخاسته از خوف و رجاى حقيقى باشد.

به خدا سوگند، يا بايد خالصانه و از سر ايمان راستين خدا را اطاعت كنيد يا خداوند حكومت اسلامى را از شما مى‌گيرد و به دست بيگانگان خواهد داد و ديگر هرگز به شما بر نخواهد گشت، چنان‌كه امروزه شاهد آنيم، كه مسلمانان بر سرزمين و سرنوشت اجتماعى و سياسى خود هيچ سلطنتى ندارند. منظور امام عليه‌السلام آن است كه تا وقتى مردم عمل به اسلام را ترك كنند، و همواره به آموزه‌هاى آن پايبند نباشند حكومت به دست آنها نخواهد افتاد.

تمام اصحاب جمل يكصدا از حكومت من ناخرسندند، و تا زمانى صبر مى‌كنم كه در وحدت جامعه احساس خطرى نكنم، ولى اگر روزى احساس كنم كه اقدام آنها موجب فساد و افساد و ايجاد تفرقه ميان مردم مى‌شود، ديگر صبر نخواهم كرد. زيرا اينان اگر اين

...

...

رأى سست و پوچ خود را اجرا كنند نظام مسلمانان فرو مى‌پاشد و جامعه دچار تفرقه خواهد شد، علاوه بر اينكه بر امام عليه‌السلام لازم است از حق خود، يعنى خلافت الهى دفاع كند و چنين اقدامى از سوى امام عليه‌السلام ، در واقع دفاع از حق خويش است.

دنياطلبى طلحه، زبير، عايشه و همفكرانشان به سبب حسادتى است كه به من دارند، در حالى كه خدا اين حكومت را به من بازگردانده است⁽¹⁾. اصحاب جمل مى‌خواهند جريان را به وضع سابق خود برگردانند و جاهليت را دوباره حكمفرما كنند كه ميدان رقابت و حسادت و تكبّر و قدرت‌طلبى است؛ چيزى كه قرآن از آن شديدا نهى فرموده است.

و امّا حق شما مسلمانان بر ما كه خليفه‌ايم، آن است كه به كتاب خدا و سيره پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله (فعل و قول و تقرير آن حضرت) عمل كنيم، و در حق ايشان، يعنى در راه ترويج اسلام و تحكيم پايه‌هاى انديشه اسلامى، با جديتِ تمام بكوشيم و سنّت آن بزرگوار را هماره زنده نگاه داريم. البته خود امام عليه‌السلام به خوبى از عهده اين وظيفه برآمد و حق را پايدارى و سرزندگى بخشيد.

خطبه صد و شصت و نهم

و من كلام له عليه‌السلام في وجوب إتباع الحق عند قيام الحجة

كَلَّمَ بِهِ بَعْضَ الْعَرَبِ وَ قَدْ أَرْسَلَهُ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ لَمَّا قَرُبَ عليه‌السلام مِنْهَا لِيَعْلَمَ لَهُمْ مِنْهُ حَقِيقَةَ حَالِهِ مَعَ أَصْحَابِ الْجَمَلِ لِتَزُولَ الشُّبْهَةُ مِنْ نُفُوسِهِمْ، فَبَيَّنَ لَهُ عليه‌السلام مِنْ أَمْرِهِ مَعَهُمْ مَا عَلِمَ بِهِ أَنَّهُ عَلَى الْحَقِّ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: بَايِعْ، فَقَالَ إِنِّي رَسُولُ قَوْمٍ وَ لاَ أُحْدِثُ حَدَثاً حَتَّى أَرْجِعَ إِلَيْهِمْ. فَقَالَ عليه‌السلام : أَ رَأَيْتَ لَوْ أَنَّ الَّذِينَ وَرَاءَكَ بَعَثُوكَ رَائِداً⁽¹⁾تَبْتَغِي لَهُمْ مَسَاقِطَ⁽²⁾الْغَيْثِ فَرَجَعْتَ إِلَيْهِمْ وَ أَخْبَرْتَهُمْ عَنِ الْكَلاَءِ⁽³⁾وَ الْمَاءِ، فَخَالَفُوا إِلَى الْمَعَاطِشِ⁽⁴⁾وَ الْمَجَادِبِ⁽⁵⁾، مَا كُنْتَ صَانِعاً؟ قَالَ: كُنْتُ تَارِكَهُمْ وَ مُخَالِفَهُمْ إِلَى الْكَلَإِ وَ الْمَاءِ. فَقَالَ عليه‌السلام : فَامْدُدْ إِذاً يَدَكَ. فَقَالَ الرَّجُلُ: فَوَ اللَّهِ مَا اسْتَطَعْتُ أَنْ أَمْتَنِعَ عِنْدَ قِيَامِ الْحُجَّةِ عَلَيَّ، فَبَايَعْتُهُ عليه‌السلام . وَ الرَّجُلُ يُعْرَفُ بِكُلَيْبٍ الْجَرْمِيِّ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام درباره وجوب پيروى از حق در هنگام نبودن عذر و اتمام حجت

وقتى اميرمؤمنان عليه‌السلام در راه جنگ جمل به بصره نزديك شد، اهالى بصره شخصى به نام «كليب جَرْمى» را نزد آن حضرت فرستادند تا درباره برخورد وى با اصحاب جمل تحقيق كند و شبهه از دل آنها زدوده شود.

امام عليه‌السلام آنچه لازم بود براى وى تشريح كرد، به گونه‌اى كه به يقين دريافت كه حق با آن حضرت است. آنگاه امام عليه‌السلام فرمود: با من بيعت كن.

...

...

گفت: من فرستاده قومى هستم تا برايشان تحقيق كنم و نمى‌توانم بدون اذن آنها كارى كنم.

حضرت فرمود: بگو ببينم، كسانى كه تو را به عنوان قاصد فرستاده‌اند، اگر تو را دنبال محلّى كه باران باريده و آب وجود داشت فرستاده بودند و تو بر مى‌گشتى و ايشان را از محلى برخوردار از آب و آبادى و سرسبزى آگاه مى‌كردى، اما آنها با تو مخالفت مى‌كردند و به همراه تو نمى‌آمدند، بلكه بر عكس به مكان‌هاى خالى از آب و خشك روانه مى‌شدند در آن صورت تو چه مى‌كردى؟ آيا با آنها همراه مى‌شدى يا اينكه رهايشان مى‌كردى و به محل داراى آب و سبزه مى‌رفتى؟

كليب گفت: آنها را رها مى‌كردم و به محل پرآب و آباد مى‌رفتم؛ زيرا طبيعى است انسان عاقل، زندگى خود را مى‌خواهد و با هر كس كه بيراهه هلاكت را بپويد، مخالفت مى‌كند.

امام فرمود: پس دست خود را پيش آر و با من بيعت كن، زيرا فهميدى حق با من است و مردمى كه تو را فرستادند يا حقانيت مرا قبول مى‌كنند كه اين همدلى است، و يا اينكه نمى‌پذيرند، كه در اين صورت خود گفتى محلّ داراى آب و آبادانى را بايد جست، نه جاى هلاكت و نابودى را. چون پس از روشن شدن حق مخالفت با من به هلاكت مى‌انجامد.

كليب گفت: به خدا سوگند، پس از ديدن منطق و استدلال قوى و اتمام حجت نتوانستم از بيعت با آن حضرت خوددارى كنم و لذا بيعت كردم.

نام آن فرد كليب جَرْمى بود.

خطبه صد و هفتادم

و من كلام له عليه‌السلام لما عزم على لقاء القوم بصفين

اشاره

اللَّهُمَّ رَبَّ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ، وَ الْجَوِّ الْمَكْفُوفِ⁽¹⁾، الَّذِي جَعَلْتَهُ مَغِيضاً⁽²⁾لِلَّيْلِ وَ النَّهَارِ، وَ مَجْرًى لِلشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ، وَ مُخْتَلَفاً لِلنُّجُومِ السَّيَّارَةِ، وَ جَعَلْتَ سُكَّانَهُ سِبْطاً⁽³⁾مِنْ مَلاَئِكَتِكَ، لاَ يَسْأَمُونَ⁽⁴⁾مِنْ عِبَادَتِكَ. وَ رَبَّ هَذِهِ الاْءَرْضِ الَّتِي جَعَلْتَهَا قَرَاراً لِلاْءَنَامِ، وَ مَدْرَجاً⁽⁵⁾لِلْهَوَامِّ⁽⁶⁾وَ الاْءَنْعَامِ، وَ مَا لاَ يُحْصَى⁽⁷⁾مِمَّا يُرَى وَ مِمَّا لاَ يُرَى، وَ رَبَّ الْجِبَالِ الرَّوَاسِي⁽⁸⁾الَّتِي جَعَلْتَهَا لِلاْءَرْضِ أَوْتَاداً، وَ لِلْخَلْقِ اعْتِمَاداً، إِنْ أَظْهَرْتَنَا عَلَى عَدُوِّنَا فَجَنِّبْنَا الْبَغْيَ وَ سَدِّدْنَا لِلْحَقِّ، وَ إِنْ أَظْهَرْتَهُمْ عَلَيْنَا فَارْزُقْنَا الشَّهَادَةَ، وَ اعْصِمْنَا مِنَ الْفِتْنَةِ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام است كه هنگام عزيمت براى رويارويى با دشمن در صفين، ياران خود را به جنگ فراخواند

دعاى در جبهه

اى پروردگار آسمان برافراشته چون سقف، و اى خداى فضاى نگهداشته شده كه هرگز اجرام آن بر زمين سقوط نمى‌كنند؛ جوى كه آن را محل پنهان شدن و ظهور نور و تاريكى قرار دادى. گويى اين دو در هر شب و روز، پياپى در صحنه آسمان آمدوشد مى‌كنند.

...

...

و اى خدايى كه آسمان را محل سير و حركت ماه و خورشيد و سيّارات ديگر مانند مشترى و زحل و عطارد ساختى.

و اى خدايى كه آسمان را جايگاه دسته‌اى از فرشتگانت قرار دادى كه هرگز از عبادت تو خسته و درمانده نمى‌شوند.

و اى خداى اين زمين كه آن را محل آرامش و استقرار مردم ساخته‌اى؛ زيرا اگر نيروى جاذبه آن نبود هيچ چيزى روى زمين قرار و آرام نمى‌گرفت. و زمين را محل حركت جاندارانى چون: موش و مار و گاو و گوسفند و شتر و حيوانات ديگرى كه قابل شمارش نيستند و برخى به چشم مى‌آيند و پاره‌اى ناديدنى و نامرئى آفريدى.

و اى خداى كوه‌هاى ثابت و استوار كه آنها را مانند ميخ‌هايى محكم قرار دادى تا زمين را از بى‌قرارى حفظ كنند، چنان‌كه ميخ، چوب‌ها را به يكديگر پيوند مى‌دهد. و آن را براى مردم پناهگاهى امن و مورد اعتماد ساخته‌اى تا به هنگام ترس از دشمن و جارى شدن سيل به آن پناه ببرند.

خدايا، اگر ما را بر دشمنان پيروز گردانيدى، از ستمگرى و ظلم بازمان دار. چون غالباً لشكر فاتح به لشكر شكست‌خورده ستم مى‌كند. و ما را براى عمل به حق استوار بدار، اما اگر آنها را بر ما غلبه بخشيدى، شهادت در راه خودت نصيب ما فرما و ما را از شر فتنه، يعنى انحراف از سنت‌هاى اسلامى حفظ كن. زيرا ملّت‌هاى شكست خورده، از نظر آداب و رسوم فرهنگ و مملكتدارى، و حتى دين خود، غالباً پيرو ملّت و لشكر فاتح و پيروز مى‌شوند و تغيير مى‌يابند.

الدعوة للقتال

اشاره

أَيْنَ الْمَانِعُ لِلذِّمَارِ⁽¹⁾وَ الْغَائِرُ عِنْدَ نُزُولِ الْحَقَائِقِ⁽²⁾مِنْ أَهْلِ الْحِفَاظِ؟⁽³⁾الْعَارُ وَرَاءَكُمْ وَ الْجَنَّةُ أَمَامَكُمْ!

...

دعوت براى جنگ

امام عليه‌السلام پس از دعا كردن رو به اصحاب خود كرد و با اين جملات آنها را به جنگ تشويق كرد و فرمود: كجايند كسانى كه از ناموس و مملكت و دين و قبيله و خانواده خود دفاع كرده و دشمن را از آسيب رساندن به آن باز مى‌دارند؟

كجايند غيرتمندانى كه هنگام شعله‌ورشدن آتش جنگ و فرارسيدن بلا، از زن و فرزند خود دفاع مى‌كنند؟ اين جملات براى تحريك آنها به جنگ بود، زيرا اگر شكست مى‌خوردند طبعا ناموس و قبيله آنها به دست دشمن مى‌افتاد.

[بدانيد كه] اگر كوتاهى كنيد و شكست بخوريد، ننگ پشت سر شماست. چون ننگِ شكست تا ابد بر انسان مى‌ماند. و [اگر بتازيد،] بهشت پيش روى شماست. چون اگر كشته شويد سرنوشت شما به بهشت ختم مى‌شود. پس ننگ را به جان نخريد و با تنبلى و سستى ورزيدن و شكست، بهشت را ارزان نفروشيد.

خطبه صد و هفتاد و يكم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لاَ تُوَارِي عَنْهُ سَمَاءٌ سَمَاءً، وَ لاَ أَرْضٌ أَرْضاً.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه در آن داستان شورا و اصحاب جمل را يادآورى مى‌فرمايد

ستايش پروردگار

حمد و ستايش خدايى را سزد كه اجرام آسمانى، ساير اجرام و زمين، زمينِ ديگر را از نظر او پنهان نمى‌دارند، چرا كه هيچ چيز نمى‌تواند براى ديد او پرده و مانعى باشد و رؤيت الهى شامل همه چيز مى‌گردد، و البته اين امور براى انسان مانع و حائل به شمار مى‌روند.

منها: وَ قَالَ قَائِلٌ: إِنَّكَ عَلَى هَذَا الاْءَمْرِ - يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ - لَحَرِيصٌ، فَقُلْتُ: بَلْ أَنْتُمْ وَ اللَّهِ لاَءَحْرَصُ وَ أَبْعَدُ، وَ أَنَا أَخَصُّ وَ أَقْرَبُ، وَ إِنَّمَا طَلَبْتُ حَقّاً لِي وَ أَنْتُمْ تَحُولُونَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ، وَ تَضْرِبُونَ وَجْهِي دُونَهُ. فَلَمَّا قَرَّعْتُهُ⁽¹⁾بِالْحُجَّةِ فِي الْمَلاَءِ الْحَاضِرِينَ، هَبَّ⁽²⁾لاَ يَدْرِي مَا يُجِيبُنِي بِهِ. اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَعِينُكَ عَلَى قُرَيْشٍ، وَ مَنْ أَعَانَهُمْ فَإِنَّهُمْ قَطَعُوا رَحِمِي، وَ صَغَّرُوا عَظِيمَ مَنْزِلَتِيَ، وَ أَجْمَعُوا عَلَى مُنَازَعَتِي أَمْراً هُوَ لِي، ثُمَّ قَالُوا: أَلاَ إِنَّ فِي الْحَقِّ أَنْ تَأْخُذَهُ وَ فِي الْحَقِّ أَنْ تَتْرُكَهُ.

...

بخشى از اين خطبه درباره شوراست

دفاع اميرمؤمنان عليه‌السلام از حق خود در شورا

فردى به من گفت: اى فرزند ابوطالب، تو در خلافت و پيشوايى زياده حرص مى‌ورزى⁽³⁾. در پاسخ گفتم: به خدا سوگند، شما به خلافت حريص‌تر و ناشايسته‌تر هستيد، در حالى كه من به آن سزاوارترم؛ چون با نصّ و تصريح مكرر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خلافت متعلق به حضرتش بود. و من به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نزديك‌ترم و در نتيجه به جانشينى آن حضرت سزاوارترم.

اگر من به دنبال به دست آوردن خلافت هستم براى آن است كه حق خود را مى‌طلبم، زيرا خلافت چنان‌كه پيش‌تر هم گفته شد، به تصريح خدا و تكرارهاى فراوان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حق قطعى امام عليه‌السلام بود. و شما ميان من و خلافت فاصله و جدايى مى‌افكنيد و از رسيدن به حق خود منع مى‌كنيد. اين سخن امام از آن‌رو بود كه در شورا بازيگران با بازى‌هاى خود چنان‌كه در تاريخ ثبت شده است - امام را از رسيدن به حق مسلّم و قطعى‌اش منع كردند.

بنابراين، وقتى كه با استفاده از استدلال و منطق در ميان آن جمع شورا پاسخ او را دادم، حيرتزده شد و به خود آمد و نمى‌دانست چه پاسخى به من بدهد.

...

...

نفرين و دادخواهى امام

امام عليه‌السلام در پيشگاه الهى به دادخواهى عليه كسانى كه در حقش ستم روا داشتند و به حضرت حسادت ورزيده بودند و دست تطاول به سويش دراز كرده‌اند، چنين نفرين كرد: خدايا، مرا بر قريش و آنان كه ايشان را در غصب حق من يارى كردند، يارى فرما. [خدايا،[ آنان پيوند خويشاوندى مرا گسستند؛ چون فاصله انداختن ميان انسان و حق شرعى او يكى از مصاديق قطع رحم است.

آنان آگاهانه منزلت والاى مرا كوچك و ناچيز شمردند، چون خلافت، منزلت اعطايى خداوند به آن حضرت بود، ولى آنان به اين منزلت خدايى اعتنا نكردند و امام عليه‌السلام را مانند يكى از خودشان پنداشتند و شخص معمولى به شمار آوردند.

آنان در امر خلافت كه حق مسلّم و خلل‌ناپذير من بود، با من به منازعه برخاستند و آنگاه چنين استدلال كردند: بخشى از حق را بايد گرفت و بخشى از حق را بايد رها كرد. پس با اين بيان آنها به فضيلت امام عليه‌السلام اعتراف كردند. شوراييان بعد از آنكه عثمان را برگزيدند به امام گفتند: بايد حقّ خود را رها كنى و از آن درگذرى. اين در حالى است كه قبل از رأى دادن به عثمان، به آن حضرت پيشنهاد دادند كه به روش شيخين، يعنى دو خليفه قبلى كه ابوبكر و عمر هستند، عمل كند و حق خود را بگيرد؛ اما چون امام عليه‌السلام نپذيرفت، به آن حضرت گفتند: بايد از حق خود بگذرى.

در برخى از نسخه‌ها «نأخذه» آمده كه در حقيقت به همان معناى «تأخذه» است و فرقى در مفاد و معناى جمله به وجود نمى‌آورد. يعنى ما حق را براى خلافت گرفتيم و تو براى خلافت رها كردى. به هر تقدير گناه اين سخن بيشتر از گناه عملشان بود.

منها في ذكر أصحاب الجمل:

اشاره

فَخَرَجُوا يَجُرُّونَ حُرْمَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كَمَا تُجَرُّ الاْءَمَةُ عِنْدَ شِرَائِهَا، مُتَوَجِّهِينَ بِهَا إِلَى الْبَصْرَةِ، فَحَبَسَا نِسَاءَهُمَا فِي بُيُوتِهِمَا، وَ أَبْرَزَا حَبِيسَ رَسُولِ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لَهُمَا وَ لِغَيْرِهِمَا⁽¹⁾، فِي جَيْشٍ مَا مِنْهُمْ رَجُلٌ إِلاَّ وَ قَدْ أَعْطَانِي الطَّاعَةَ وَ سَمَحَ لِي بِالْبَيْعَةِ طَائِعاً غَيْرَ مُكْرَهٍ. فَقَدِمُوا عَلَى عَامِلِي بِهَا وَ خُزَّانِ بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ⁽²⁾وَ غَيْرِهِمْ مِنْ أَهْلِهَا، فَقَتَلُوا طَائِفَةً صَبْراً⁽³⁾، وَ طَائِفَةً غَدْراً⁽⁴⁾. فَوَ اللَّهِ لَوْ لَمْ يُصِيبُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ رَجُلاً وَاحِداً مُعْتَمِدِينَ لِقَتْلِهِ بِلاَ جُرْمٍ جَرَّهُ، لَحَلَّ لِي قَتْلُ ذَلِكَ الْجَيْشِ كُلِّهِ، إِذْ حَضَرُوهُ فَلَمْ يُنْكِرُوا، وَ لَمْ يَدْفَعُوا عَنْهُ بِلِسَانٍ وَ لاَ يَدٍ. دَعْ مَا⁽⁵⁾أَنَّهُمْ قَدْ قَتَلُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِثْلَ الْعِدَّةِ الَّتِي دَخَلُوا بِهَا عَلَيْهِمْ.

...

بخشى از اين خطبه درباره اصحاب جمل (طلحه، زبير و فرزندانشان محمد و عبداللّه) است

آتش افروزان جنگ جمل

آنان (طلحه و زبير و فرزندان‌شان) از مدينه خارج شدند و عايشه همسر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را چنان با خود مى‌بردند كه كنيزى را پس از خريدن كشان كشان با خود مى‌برند. زيرا كنيز را بدون احترام از اين سوى به آن سوى مى‌برند. ناكثين نيز عايشه را به قصد پايان‌دادن به سلطه اميرمؤمنان على عليه‌السلام بر عراق، به بصره بردند كه در صورت تحقق چنين هدفى، با وجود نبودن شام در تحت قلمرو امام عليه‌السلام ، كار آسان مى‌شد و در آن صورت، شورشيان مى‌توانستند به حكومت و فرمانروايى دست يابند و امام را به انزوا بكشانند.

طلحه و زبير زنان خود را گرامى داشتند، آنان را در خانه نگه داشتند، ولى نگاهداشته و

...

...

پرده‌نشين رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، يعنى عايشه را كه مى‌بايست در خانه بماند، در ملأ عام ظاهر ساختند، در معرض ديد خود و ديگران نهادند؛ همو كه هيچ كس حق نداشت به احترام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به وى نزديك شود، چنان‌كه خداوند به پاس احترام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده است: «وَ لا أَن تَنكِحُوا أَزْوَ جَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَدًا...»⁽¹⁾«و مطلقاً نبايد زنانش را پس از [مرگ] او به نكاح و همسرى خود در آوريد». اين تعبير بر احترام فوق‌العاده عايشه قبل از حركت او به سمت بصره دلالت مى‌نمايد. در عين حال، طلحه و زبير احترام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را درباره عايشه حفظ نكردند و او را در سپاهى وارد ساختند كه تمام افراد آن با رغبت و ميل خود و بدون هيچ اكراهى با من بيعت كرده بودند و لذا عذرى نداشتند تا بگويند بيعت ما شرعى نبوده است، ولى همگى به من خيانت كردند.

اصحاب جمل بر كارگزارم در بصره (= عثمان بن حنيف) و نگهبانان بيت‌المال مسلمانان و ساير مردم بصره هجوم آوردند و گروهى را به صورتى دردناك و گروهى را ناجوانمردانه و به نيرنگ كشتند.

به خدا سوگند، اگر فقط يكى از مسلمانان بيگناه را بدون آنكه سزاوار قتل باشد، عمداً (نه به خطا و به شبهه) مى‌كشتند، بر من روا بود همه آن سپاه (اصحاب جمل) را بكشم⁽²⁾، چون همه آنها حضور داشتند، اما هرگز مانع كارشان نشدند و با دست و زبان، مقتول را يارى نكردند. از اين روى، مشمول اين آيه شريفه بوده‌اند كه مى‌فرمايد: «إِنَّمَا جَزَ آؤُا الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِى الاْءَرْضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُوا...»⁽³⁾«سزاى كسانى كه با

...

...

[دوستداران [خدا و پيامبر او مى‌جنگند و در زمين به فساد مى‌كوشند، جز اين نيست كه كشته شوند...». و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز فرمود: «يا علي حربك حربي⁽¹⁾اى على جنگ با تو، در حكمِ جنگيدنِ با من است» و اين حديث نزد شيعه و سنّى مشهور است. جان سخن اينكه مجازات تمام اصحاب جمل قتل بود، زيرا پرواضح است كه اگر كسى به كار كسى راضى باشد، در آن عمل شريك است و آنها نيز نه خوددارى كردند و نه با دست و زبانْ مهاجمان را از كارشان بازداشتند.

بماند كه به تعداد جمعشان در اين سپاه از مسلمانان، پيشتر كشته‌اند. پس كشتن تمام آنها بسيار آسان‌تر و از نگاه شرع هم بسى موجّه‌تر است.

خطبه صد و هفتاد و دوم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

أَمِينُ وَحْيِهِ، وَ خَاتَمُ رُسُلِهِ، وَ بَشِيرُ رَحْمَتِهِ، وَ نَذِيرُ نِقْمَتِهِ. أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِهَذَا الاْءَمْرِ أَقْوَاهُمْ عَلَيْهِ، وَ أَعْلَمُهُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ فِيهِ. فَإِنْ شَغَبَ شَاغِبٌ اسْتُعْتِبَ، فَإِنْ أَبَى قُوتِلَ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه با توصيف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آغاز شده، سپس شايسته خلافت را معرفى نموده و از حقير بودن دنيا سخن گفته است

اوصاف پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امين وحى الهى بود و وحى را بى‌كم‌وكاست به مردم ابلاغ مى‌فرمود، و خاتم پيامبران بود؛ چون پس از وى پيامبرى نيامد؛ و مژده رحمت خدا را به اهل ايمان و عبوديت مى‌رساند و كافران و گنهكاران را از عذاب الهى مى‌ترساند.

فرد شايسته خلافت و كيفر معارضان او

اى مردم، سزاوارترين فرد به خلافت كسى است كه نسبت به آن و اداره شئون جامعه اسلامى تواناتر و به اوامر و نواهى خداوند درباره فرمانروايى بر مسلمانان آگاه‌تر باشد.

حال، هركه بخواهد شورشى به پا كند و مردم را عليه والى و حاكم مسلمانان - كه داراى تمام شروط باشد - تحريك كند، ابتدا به تسليم و رضا دعوت مى‌شود، ولى اگر خوددارى كرد و از پذيرفتن حق سر باز زد بايد با او جنگيد تا به فرمان خدا سر نهد.

وَ لَعَمْرِي، لَئِنْ كَانَتِ الاْءِمَامَةُ لاَ تَنْعَقِدُ حَتَّى يَحْضُرَهَا عَامَّةُ النَّاسِ، فَمَا إِلَى ذَلِكَ سَبِيلٌ، وَ لَكِنْ أَهْلُهَا يَحْكُمُونَ عَلَى مَنْ غَابَ عَنْهَا، ثُمَّ لَيْسَ لِلشَّاهِدِ أَنْ يَرْجِعَ، وَ لاَ لِلْغَائِبِ أَنْ يَخْتَارَ. أَلاَ وَ إِنِّي أُقَاتِلُ رَجُلَيْنِ، رَجُلاً ادَّعَى مَا لَيْسَ لَهُ، وَ آخَرَ مَنَعَ الَّذِي عَلَيْهِ. أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ فَإِنَّهَا خَيْرُ مَا تَوَاصَى الْعِبَادُ بِهِ، وَ خَيْرُ عَوَاقِبِ الاْءُمُورِ عِنْدَ اللَّهِ.

...

چگونگى بيعت با خليفه مسلمين

امام عليه‌السلام براى ابطال پندار و ادعاى معاويه مبنى بر اينكه تمام مسلمانان به امامت اميرمؤمنان على عليه‌السلام رأى و رضايت نداده‌اند و تنها اهل مدينه و اطراف آن حاضر بوده‌اند، پس خلافت او بر اساس اتفاق و اجماع مسلمانان نيست، مى‌فرمايد:

به جان خودم سوگند، اگر امامت مى‌بايست با حضور تمام مسلمانان صورت بگيرد، به گونه‌اى كه تك‌تك آنها رأى بدهند، چنين چيزى ممكن نخواهد بود. يعنى به فرض كه بگوييم: امامت انتصابى و به نصّ خدا و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيست - در حالى كه چنين است - و بايد به اجماع مسلمانان تحقق بپذيرد، اين‌طور نيست كه تمام مردم بايستى به آن رأى بدهند، بلكه بايد اهل حلّ و عقد و مسلمانانى كه اطراف خليفه را گرفته‌اند، خليفه را تعيين و تكليف غايبان را روشن كنند. وقتى چنين شد ديگر نه حاضران حق بازگشت و شكستن بيعت را دارند و نه غايبان حق انتخاب فرد ديگرى، غير از آنچه اهل حلّ و عقد پذيرفته و به آن رأى داده‌اند، دارند.

رويارويى با دو گروه

آگاه باشيد كه من با دو گروه مى‌جنگم: كسى چون معاويه كه مدعى خلافت است اما هرگز لايق و سزاوار آن نيست، و كسانى مانند طلحه و زبير، كه از اطاعتى كه برعهده آنهاست سر برتافته‌اند. زيرا اين دو بيعت كرده‌اند و به بيعت خود وفادار نماندند.

...

...

اهميّت تقوا

بندگان خدا، شما را به پرواى از خدا در تمام كارها سفارش مى‌كنم، زيرا بهترين موضوعى كه بندگان خدا يكديگر را به پايبندى به آن سفارش نموده‌اند همين است. چون سعادت دنيا و آخرت در گرو آن است؛ و بهترين فرجام‌ها را نزد خدا براى بندگان رقم مى‌زند، در حالى كه نزد مردم بهترين سرنوشت، مقام و رياست و مال فراوان و مانند اينهاست.

وَ قَدْ فُتِحَ بَابُ الْحَرْبِ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ أَهْلِ الْقِبْلَةِ، وَ لاَ يَحْمِلُ هَذَا الْعَلَمَ إِلاَّ أَهْلُ الْبَصَرِ وَ الصَّبْرِ وَ الْعِلْمِ بِمَوَاضِعِ الْحَقِّ، فَامْضُوا لِمَا تُوءْمَرُونَ بِهِ، وَ قِفُوا عِنْدَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ، وَ لاَ تَعْجَلُوا فِي أَمْرٍ حَتَّى تَتَبَيَّنُوا، فَإِنَّ⁽¹⁾لَنَا مَعَ كُلِّ أَمْرٍ تُنْكِرُونَهُ غِيَراً.

...

رهنمود امام عليه‌السلام

[اى مردم،] اكنون ميدان جنگ بر روى شما و ساير مسلمانان كه [همانند ما] به سوى يك قبله نماز مى‌گزارند (= اصحاب جمل و صفّين و نهروان) گشوده شده است.

پرچم اين جنگ را جز اهل بصيرت و صبر و حقشناسان نمى‌تواند كسى بر دوش بكشد، زيرا اگر كسى اهل بصيرت نباشد جنگ با اين منحرفان را جنگ با اهل قبله مى‌داند و آن را ممنوع مى‌شمارد، و اگر كسى اهل صبر و پايدارى نباشد نه در ميدان جنگ مى‌تواند پايدارى كند و نه بر سرزنش مردم، كه به دليل جنگ با اهل قبله او را نكوهش مى‌كنند.

و اگر كسى مواضع حق را نشناسد و نداند جهاد با مخالفانِ حق واجب است، هرچند كه به ظاهر لباس حق پوشيده باشند، نمى‌تواند با اين گروه‌هاى به ظاهر مسلمان بجنگد.

پس به آنچه فرمان يافته‌ايد عمل كنيد و به جنگ اين گروه‌ها برويد و از آنچه از آن نهى مى‌شويد خوددارى كنيد. مثلاً هنگام دستور فرماندهى مبنى بر آتش بس، جنگ را متوقف كنيد؛ چون ممكن است مصلحت اقتضا كند كه جنگ متوقّف شود، و در هيچ اقدامى اعم از هجوم و آتش بس عجله نكنيد تا به مصلحت بودن آن يقين پيدا كنيد.

اين بدان جهت است كه ما در هر چه شما آن را لازم مى‌بينيد، بر اساس مصالح اسلام، در آن تغييراتى مى‌دهيم. مثلاً امام عليه‌السلام مروان و امثال او را كه از فتنه‌انگيزان بوده‌اند نكشت، در حالى كه اصحاب گمان مى‌كردند قتل او و همگنانش واجب است، ولى مصلحت چيز ديگرى بود.

أَلاَ وَ إِنَّ هَذِهِ الدُّنْيَا الَّتِي أَصْبَحْتُمْ تَتَمَنَّوْنَهَا وَ تَرْغَبُونَ فِيهَا، وَ أَصْبَحَتْ تُغْضِبُكُمْ وَ تُرْضِيكُمْ، لَيْسَتْ بِدَارِكُمْ، وَ لاَ مَنْزِلِكُمُ الَّذِي خُلِقْتُمْ لَهُ، وَ لاَ الَّذِي دُعِيتُمْ إِلَيْهِ. أَلاَ وَ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِبَاقِيَةٍ لَكُمْ وَلاَ تَبْقَوْنَ عَلَيْهَا وَ هِيَ وَ إِنْ غَرَّتْكُمْ مِنْهَا فَقَدْ حَذَّرَتْكُمْ شَرَّهَا. فَدَعُوا غُرُورَهَا لِتَحْذِيرِهَا وَ أَطْمَاعَهَا لِتَخْوِيفِهَا، وَ سَابِقُوا فِيهَا إِلَى الدَّارِ الَّتِي دُعِيتُمْ إِلَيْهَا، وَ انْصَرِفُوا بِقُلُوبِكُمْ عَنْهَا، وَ لاَ يَخِنَّنَّ أَحَدُكُمْ خَنِينَ⁽¹⁾الاْءَمَةِ⁽²⁾عَلَى مَا زُوِيَ عَنْهُ مِنْهَا، وَ اسْتَتِمُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَ الْمُحَافَظَةِ عَلَى مَا اسْتَحْفَظَكُمْ مِنْ كِتَابِهِ.

...

پستى و بى‌ارزشى دنيا

امام عليه‌السلام در اين بخش از خطبه، بى‌ارزشى و بى‌ثباتى دنيا و لزوم زهدورزى در آن را طرح كرد و فرمود: بدانيد كه اين دنيايى كه آرمان و آرزوى شماست و به بقا و تمتّع و بهره‌گيرى از آرايه‌ها و شادخوارى‌هاى آن چشم دوخته‌ايد و گاهى شما را به علت ناكامى‌تان در دستيابى به مقصودتان خشمگين، و گاهى به سبب دست يافتن به خواسته‌هايتان شاد و خرسندتان مى‌كند، محل زندگى ابدى و هميشگى شما نيست. دنيا آن سرايى نيست كه شما براى آن خلق، و نه آن چيزى است كه به آن دعوت شده‌ايد؛ زيرا شما به سراى باقى و ابدى فراخوانده شده‌ايد، نه به ماندن اين دنياى فانى و زودگذر.

بدانيد كه دنيا براى شما جاودانه نخواهد ماند و شما نيز در آن براى هميشه نمى‌مانيد و سرانجامْ روزى از از يكديگر جدا مى‌شويد و مسير و مقصد هر يك به عكس ديگرى است؛ مثل دو مسافرى كه مثلاً يكى به سمت راست و ديگرى به سمت چپ مى‌رود كه كاملاً به عكس يكديگر است، نه چون كسى كه از منزل فاصله مى‌گيرد، ولى منزل همچنان سر جاى خود ثابت است. نتيجه اينكه هم انسان و هم دنيا فانى مى‌شوند، و در اين‌باره

...

...

شاعر چنين سروده است:

فلا الدّنيا بباقيةٍ لحيٍّ *** و لا حيٌّ على الدّنيا بباقٍ⁽¹⁾

«نه دنيا براى جاندارى جاودانه مى‌ماند، و نه جاندارى در دنيا براى هميشه خواهد ماند».

دنيا گرچه شما را مى‌فريبد و با زيور و خودآرايى‌اش شما را به خود جذب مى‌كند، ولى با نشان دادن مرگ آدميزادگان و از پاى درآمدن ساير انسان‌ها و بروز انواع بلاها و گرفتارى‌ها شما را هشدار داده و از شرّ و بدىِ خود آگاهانيده است.

لزوم زهد و رويگردانى در دنيا

پس نيرنگ دنيا را در برابر هشدارهايش، و اميد بستن به آن را در برابر تهديدهايش وانهيد [و عطايش را به لقاى سراسر شر و بلايش ببخشيد].

به آرايه‌هاى دلرباى آن هرگز توجه نكنيد، زيرا خود شاهد بلاهاى سهمگين آن هستيد.

و با انجام دادن عمل صالح رو به منزلى سبقت گيريد و شتابان برويد كه به آن دعوت شده‌ايد و دل‌هاى خود را از دنيا برگيريد، چنان‌كه اصلاً آن را دوست نداشته باشيد و هرگز دلبسته آن نباشيد.

و مبادا به سبب از دست رفتن دنيا مانند كنيزكان گريه و شيون كنيد. و از خدا بخواهيد كه بيشتر عنايت كند و نعمت خود را بر شما بيفزايد، با پايدارى و صبورى در راه طاعت و پرستش خدا، زيرا هركه صبر كند خدا هر خيرى را بدو خواهد داد و موفق خواهد ساخت كه به هر سعادتى دست يابد، و نيز با حفظ كردن و پاس داشتن كتاب او، قرآن، كه از شما خواسته است اوامر و حدود آن را پاس داريد، نعمت خدا را بر خويش به كمال رسانيد.

أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ يَضُرُّكُمْ تَضْيِيعُ شَيْءٍ مِنْ دُنْيَاكُمْ بَعْدَ حِفْظِكُمْ قَائِمَةَ دِينِكُمْ. أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ يَنْفَعُكُمْ بَعْدَ تَضْيِيعِ دِينِكُمْ شَيْءٌ حَافَظْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَمْرِ دُنْيَاكُمْ. أَخَذَ اللَّهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِكُمْ إِلَى الْحَقِّ، وَ أَلْهَمَنَا وَ إِيَّاكُمُ الصَّبْرَ.

...

دنيا و آخرت در ميزان

آگاه باشيد كه اگر چيزى از قبيل مال دنيا يا مقام، از دستتان برود، در صورتى كه به احكام واجب دينى خود عمل كرده و آنها را حفظ كرده باشيد، هرگز ضرر نكرده‌ايد؛ چون ضرر واقعى ضرر اخروى است نه دنيوى، و انسان از دنيا هر چقدر كه بهره‌مند باشد، سرانجام به پايان مى‌رسد و تنها آنچه ماناست و نزد انسان مى‌ماند، براى قيامت او سودمند خواهد بود.

آگاه باشيد كه با تباه شدن دين و ايمانتان، به دست آوردن و حفظ هيچ چيز ديگرى از آرايه‌هاى دنيوى، شما را سود نخواهد بخشيد. آرى، آنچه زوال‌پذير و رفتنى است چه سودى مى‌تواند داشته باشد؟

دعاى امام عليه‌السلام

خدا دل‌هاى همه ما را متوجه حق گرداند تا اعمال ما با آن همسوى و همراه باشد و به ما و شما صبر و بردبارى الهام فرمايد تا بتوانيم در رويگردانى از دنيا صبور و در سختىِ عمل براى آخرت شكيبا باشيم و به سعادت واقعى دست يابيم. اين جمله دعايى بود كه به شكل خبر بيان شده است.

خطبه صد و هفتاد و سوم

و من كلام له عليه‌السلام في معنى طلحة بن عبيداللّه

اشاره

قَدْ كُنْتُ وَ مَا أُهَدَّدُ بِالْحَرْبِ، وَ لاَ أُرَهَّبُ بِالضَّرْبِ، وَ أَنَا عَلَى مَا قَدْ وَعَدَنِي رَبِّي مِنَ النَّصْرِ. وَاللَّهِ مَا اسْتَعْجَلَ مُتَجَرِّداً⁽¹⁾لِلطَّلَبِ بِدَمِ عُثْمَانَ إِلاَّ خَوْفاً مِنْ أَنْ يُطَالَبَ بِدَمِهِ، لاِءَنَّهُ مَظِنَّتُهُ، وَ لَمْ يَكُنْ فِي الْقَوْمِ أَحْرَصُ عَلَيْهِ مِنْهُ، فَأَرَادَ أَنْ يُغَالِطَ بِمَا أَجْلَبَ⁽²⁾فِيهِ، لِيُلْبِسَ الاْءَمْرَ وَ يَقَعَ الشَّكُّ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام درباره طلحة بن عبيداللّه، آن‌گاه كه از روانه شدن طلحه و زبير به سوى بصره براى به راه انداختن جنگ جمل و تهديد حضرت امير عليه‌السلام به جنگ با خبر شد

پاسخ دندان شكن به تهديد طلحه

من هيچ‌گاه به جنگ و مبارزه تهديد نشده‌ام، چون مردم از شجاعت، توانايى و بى‌پروايى‌ام در امر جنگ خبر دارند؛ و حال آنكه پروردگارم به من وعده پيروزى داد و به وعده او كاملاً اطمينان دارم. اكنون نيز و همانند گذشته، وعده پيروزيم داده است. يعنى علاوه بر برخوردارى‌ام از نيروى جسمانى و روانى، پيروزى معنوى نيز از آن من است، و كسى چون من از جنگ باكى ندارد و تهديد به جنگ وى را نمى‌هراساند.

انگيزه طلحه از خونخواهى عثمان

به خدا سوگند، طلحه با شمشير آخته و از نيام بركشيده‌اش، براى خونخواهى عثمان شتاب نكرد، مگر آنكه ترسيد به سبب ريختن خون وى محاكمه شود و از او بپرسند: چرا عثمان

...

...

را كشته است؟، چون طلحه در مظانّ اتهام قتل عثمان است و همه مى‌دانند كه در ميان مردم هيچ‌كس به اين كار حريص‌تر از او نبوده است، ولى اكنون براى مغالطه و آشفتنِ وضع، مى‌خواهد با لشكركشى‌اش عليه من بى‌گناهى خود را در كشتن عثمان ثابت كند تا امر را بر مردم مشتبه كند و آنان، درباره جرم و جنايت او دچار ترديد شوند.

نقش طلحه در ماجراى قتل عثمان

طلحه از شورشيانى بود كه بر در سراى منزل عثمان جمع شده بودند و او همواره آنها را به كشتنِ وى تحريك مى‌كرد، و چون عثمان كشته شد سه شبانه‌روز اجازه نداد او را دفن كنند. سپس دستور داد حاملان جنازه او را سنگسار كنند، يعنى با سنگ بزنند. حاملان جنازه براى در امان ماندن از سنگ، جنازه را رها كردند و گريختند. آنگاه طلحه از دفن جنازه عثمان در قبرستان مسلمانان جلوگيرى كرد و اصرار داشت كه بايد در قبرستان يهوديان دفن شود. سرانجام او را در جايى به نام «حشّ كوكب» كه زباله‌دانى و مستراح بود دفن كردند. پس از همه اين ماجراها وقتى طلحه ديد به آرزوهاى خود، يعنى خلافت نمى‌رسد، پرچم خونخواهى عثمان را عليه امام عليه‌السلام برافراشت. اما سرانجام به دنياى مورد علاقه‌اش نرسيد و عذاب آخرت را براى خود خريد و جنگ جمل را به بهانه خونخواهى عليه اميرمؤمنان عليه‌السلام ترتيب داد. بدين‌گونه يك عنصر پليد، ماجرايى آن‌چنان فتنه‌انگيز آفريد.

وَ وَاللَّهِ مَا صَنَعَ فِي أَمْرِ عُثْمَانَ وَاحِدَةً مِنْ ثَلاَثٍ: لَئِنْ كَانَ ابْنُ عَفَّانَ ظَالِماً - كَمَا كَانَ يَزْعُمُ - لَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُوَازِرَ⁽¹⁾قَاتِلِيهِ، أَوْ يُنَابِذَ⁽²⁾نَاصِرِيهِ. وَ لَئِنْ كَانَ مَظْلُوماً، لَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُنَهْنِهِينَ⁽³⁾عَنْهُ، وَ الْمُعَذِّرِينَ فِيهِ. وَ لَئِنْ كَانَ فِي شَكٍّ مِنَ الْخَصْلَتَيْنِ، لَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَعْتَزِلَهُ وَ يَرْكُدَ⁽⁴⁾جَانِباً، وَ يَدَعَ النَّاسَ مَعَهُ. فَمَا فَعَلَ وَاحِدَةً مِنَ الثَّلاَثِ، وَ جَاءَ بِأَمْرٍ لَمْ يُعْرَفْ بَابُهُ، وَ لَمْ تَسْلَمْ مَعَاذِيرُهُ.

...

امام عليه‌السلام در ادامه تحليل خود مى‌فرمايد:

و - به خدا سوگند - طلحه مى‌توانست درباره عثمان يكى از سه كار را انجام بدهد: اگر پسر عفّان ستمگر بود - چنان‌كه او را ظالم مى‌دانست - در اين صورت مى‌بايست با او بجنگد و با قاتلان او همدلى و همراهى، و با يارانش ستيز كند.

و اگر عثمان مظلوم بود - چنان‌كه اكنون ادعا مى‌كند - در اين صورت مى‌بايست به يارى او برمى‌خواست.

و چنانچه در ظالم يا مظلوم بودن عثمان شك داشت، در اين صورت مى‌بايست بى‌طرف مى‌ماند و به ضرر يا به سود عثمان كارى انجام ندهد و او را با مردم تنها گذارد.

پس طلحه هيچ يك از اين سه عمل را انجام نداد، يعنى نه كشنده عثمان بود و نه ياور او و نه بى‌طرف، بلكه مردم را به كشتن وى تحريك مى‌كرد. پس هيچ انگيزه و توجيهى براى حركت خون‌خواهانه طلحه جز رياست‌طلبى چيز ديگرى وجود ندارد، و كار او، يعنى تحريك مردم به كشتن عثمان و پرهيز از مداخله مستقيم در قتل عثمان يا بيعت‌شكنى او با امام عليه‌السلام امرى است بى‌سابقه، و البته دلايل و عذرهاى او از خطا پيراسته نبود.

خطبه صد و هفتاد و چهارم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

أَيُّهَا الْغافِلُونَ غَيْرُ الْمَغْفُولِ عَنْهُمْ، وَ التَّارِكُونَ الْمَأْخُوذُ مِنْهُمْ. مَا لِي أَرَاكُمْ عَنِ اللَّهِ ذَاهِبِينَ، وَ إِلَى غَيْرِهِ رَاغِبِينَ! كَأَنَّكُمْ نَعَمٌ⁽¹⁾أَرَاحَ⁽²⁾بِهَا سَائِمٌ⁽³⁾إِلَى مَرْعًى⁽⁴⁾وَبِيٍّ⁽⁵⁾، وَ مَشْرَبٍ دَوِيٍّ⁽⁶⁾، وَ إِنَّمَا هِيَ كَالْمَعْلُوفَةِ لِلْمُدَى⁽⁷⁾لاَ تَعْرِفُ مَا ذَا يُرَادُ بِهَا! إِذَا أُحْسِنَ إِلَيْهَا تَحْسَبُ يَوْمَهَا دَهْرَهَا، وَ شِبَعَهَا أَمْرَهَا.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه در موعظه و ارشاد ايراد شده است

پنددهى

اى غافلانى كه هيچ‌گاه از شما غفلت نمى‌شود و خداوند تمام حركات و رفتارهاى شما را مى‌بيند و مى‌داند، اى كسانى كه بايسته‌ها و واجبات را ترك كرده و سرانجام دنيا را وامى‌نهيد و همه نعمت‌هاى آن از شما گرفته خواهد شد و ديگر براى عمل و جبران گذشته فرصتى نمى‌ماند، چه شده است كه شما را از خدا رويگردان مى‌بينم و با اوامر و نواهى او مخالفت مى‌ورزيد و به غير خدا بسيار راغب‌تر هستيد؟ چون مردم به دنيا و لذت‌هايش متمايلند.

شما به گله گوسفند يا گاو يا شترى مى‌مانيد كه چوپان و ساربان، آنها را به مزرعه‌اى

...

...

وبازده و چشمه‌اى آلوده به بيمارى‌ها برده است. وجه شباهت مردم با اين گله آن است كه شيطان با آلودن مردم به گناه آنها را گرفتار كيفرهاى سنگينى مى‌كند.

به يقين، حال مردم آن روزگار به گاو و گوسفند و شتر و حيواناتى مى‌ماند كه براى فربه شدن و ذبح علف مى‌خورند و نمى‌دانند سرانجام آنها را خواهند كشت. شما نيز براى مردن زندگى مى‌كنيد، ولى نمى‌دانيد سرنوشتتان چيست؟

حيوانى كه از آب و علف و آخورى پرعلوفه برخوردار است فقط همان را مى‌بيند و گمان مى‌كند كه هميشه همين‌طور است و هيچ‌گاه به عاقبت خود نمى‌انديشد، و هرگاه سير شود فكر مى‌كند كه ديگر خبرى نيست. اغلب مردم نيز چنين هستند.

وَ اللَّهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أُخْبِرَ كُلَّ رَجُلٍ مِنْكُمْ بِمَخْرَجِهِ وَ مَوْلِجِهِ⁽¹⁾وَ جَمِيعِ شَأْنِهِ لَفَعَلْتُ، وَ لَكِنْ أَخَافُ أَنْ تَكْفُرُوا فِيَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله . أَلاَ وَ إِنِّي مُفْضِيهِ⁽²⁾إِلَى الْخَاصَّةِ مِمَّنْ يُوءْمَنُ ذَلِكَ مِنْهُ. وَ الَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ، وَ اصْطَفَاهُ عَلَى الْخَلْقِ، مَا أَنْطِقُ إِلاَّ صَادِقاً، وَ قَدْ عَهِدَ إِلَيَّ بِذَلِكَ كُلِّهِ، وَ بِمَهْلِكِ مَنْ يَهْلِكُ، وَ مَنْجَى⁽³⁾مَنْ يَنْجُو. وَ مَآلِ هَذَا الاْءَمْرِ. وَ مَا أَبْقَى شَيْئاً يَمُرُّ عَلَى رَأْسِي⁽⁴⁾إِلاَّ أَفْرَغَهُ فِي أُذُنَيَّ، وَ أَفْضَى⁽⁵⁾بِهِ إِلَيَّ. أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي وَ اللَّهِ مَا أَحُثُّكُمْ عَلَى طَاعَةٍ إِلاَّ وَ أَسْبِقُكُمْ إِلَيْهَا، وَ لاَ أَنْهَاكُمْ عَنْ مَعْصِيَةٍ إِلاَّ وَ أَتَنَاهَى قَبْلَكُمْ عَنْهَا.

...

معرفى خود

به خدا سوگند، اگر بخواهم سرنوشت و آغاز و انجام را، و تمام حوادث مربوط به هر انسان را خبر دهم مى‌توانم، ولى مى‌ترسم اگر از غيب خبرتان بدهم، به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كافر شويد و مرا بالاتر از آن حضرت بدانيد و درباره‌ام گرفتار اغراق‌گويى و غلوّ شويد، چنان‌كه مسيحيان درباره عيسى عليه‌السلام به خدا كفر ورزيدند. زيرا وقتى كه آن حضرت از خوردنى‌ها و ذخيره‌هاى خانه‌هايشان خبرشان داد، او را خدا پنداشتند⁽⁶⁾.

بدانيد كه اين خبرهاى غيبى را به كسانى مى‌گويم كه از خواص باشند، يعنى آگاهان و برخورداران از معرفت، و از ثباتِ باور و منحرف‌نشدنشان، و اينكه مرا از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بالاتر نخوانند، اطمينان داشته باشم.

قسم به خدايى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به حق برانگيخت و بر آفريدگان برترى‌اش داد، جز به راستى سخن نمى‌گويم و آنچه از آينده خبر مى‌دهم مطابق با واقع است و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

...

...

تمام اين مطالب و نيز اينكه چه كسى در فتنه‌ها نابود و گمراه مى‌شود و چه كسى نجات مى‌يابد، و امر خلافت به چه كسى خواهد رسيد، همه و همه را به من آموخته است. پس [من درس‌آموخته پيامبرم و] كسى گمان نكند من از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بالاتر هستم.

و هر پرسش و ابهامى كه در انديشه‌ام جولان پيدا كرد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله راه حلّ آن را در گوش من فرمود و به پرسش‌هاى من به تمامى پاسخ گفت و به طور كلى يا جزئى به من رسانيد.

اى مردم، به خدا سوگند من به خلاف ساير زمامداران كه فقط سخن مى‌گويند و عمل نمى‌كنند و به كارهايى فرمان مى‌دهند كه خودشان انجام نمى‌دهند، به هر طاعتى كه شما را فرمان داده‌ام خودم پيش از همه شما به آن عمل كرده‌ام و پيش از آنكه شما را از معصيتى بازدارم خودم از آن اجتناب ورزيده‌ام.

بيان اين مطلب از زبان امام عليه‌السلام موجب مى‌شود كه مردم نسبت به عمل خير بيشتر از پيش بگروند و از بدى‌ها فاصله بگيرند. چون مردم به حكمِ «الناس على دين ملوكهم» مطابق روش و شيوه حاكمان خود رفتار مى‌كنند. بنابراين، سخن امام، از سر خودنمايى و خودستايى نبوده، بلكه براى ارشاد و راهنمايى مردم است.

خطبه صد و هفتاد و پنجم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

انْتَفِعُوا بِبَيَانِ اللَّهِ وَ اتَّعِظُوا بِمَوَاعِظِ اللَّهِ، وَ اقْبَلُوا نَصِيحَةَ اللَّهِ، فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَيْكُمْ بِالْجَلِيَّةِ وَ اتَّخَذَ عَلَيْكُمُ الْحُجَّةَ، وَ بَيَّنَ لَكُمْ مَحَابَّهُ مِنَ الاْءَعْمَالِ، وَ مَكَارِهَهُ مِنْهَا لِتَتَّبِعُوا هَذِهِ وَ تَجْتَنِبُوا هَذِهِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كَانَ يَقُولُ: «إِنَّ الْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَكَارِهِ، وَ إِنَّ النَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ».

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه در آن به موعظه و ارشاد و بيان فضيلت قرآن پرداخته است

جلوه‌هاى هدايت پروردگار

از بيانات الهى در قرآن كريم كه همه چيز را تبيين نموده، و از مواعظ الهى كه شما را به انجام دادنِ اوامر فرمان داده و به پرهيز از نواهى موعظه نموده است، بهره بگيريد و سخن خدا را مبنى بر ضرورت ترك دنيا و روى آوردن به آخرت، بپذيريد. زيرا خداوند راه عذر را به روى شما بسته است و با تبيين آن از زبان پيامبران حجت را بر شما تمام كرده تا كسانى كه با دستورات او مخالفت مى‌كنند، هيچ عذر و بهانه‌اى نداشته باشند.

و اعمالى را كه مى‌پسندد و كارهايى كه نزد حضرتش ناپسند است، كاملاً تبيين نموده تا به اعمال پسنديده روى آوريد و از اعمال نكوهيده بپرهيزيد، كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بارها مى‌فرمود: «بهشت در سايه سختى‌ها و ناگوارى‌ها، و جهنم دستاورد شهوات و خوشى‌هاى حرام است». اين سخن بدين معنا است كه طاعت و عبادت براى انسان سنگين و ناگوار است و البته همين‌ها راهى هستند كه به سوى بهشت هدايت مى‌كنند، و ترك واجب و انجام دادنِ كار حرام براى انسان خوشايند و گواراست، اما راهى است براى رسيدن به جهنم. پس گويى بهشت پيچيده در حرير ناگوارى‌ها و سختى‌ها، و جهنم پيچيده در شهوت‌ها است.

وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَا مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ شَيْءٌ إِلاَّ⁽¹⁾يَأْتِي فِي كُرْهٍ، وَ مَا مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ شَيْءٌ إِلاَّ يَأْتِي فِي شَهْوَةٍ. فَرَحِمَ اللَّهُ رَجُلاً نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِهِ وَ قَمَعَ هَوَى نَفْسِهِ، فَإِنَّ هَذِهِ النَّفْسَ أَبْعَدُ شَيْءٍ مَنْزِعاً⁽²⁾وَ إِنَّهَا لاَ تَزَالُ تَنْزِعُ⁽³⁾إِلَى مَعْصِيَةٍ فِي هَوًى.

...

راه و بيراهه بهشت و جهنم

بدانيد كه هر طاعت و عبادت الهى با سختى آميخته است، زيرا مخالف خواسته‌هاى نفسانى است. مثلاً انسان به نماز و خوددارى از خوردن و آشاميدن [در ماه رمضان] و تحمل سختى‌هاى سفر حج و... تمايل ندارد.

و هر گناهى با خوشى‌ها آميخته است. مثلاً قماربازى و شرابخوارى و زناكارى و مانند اينها مطابق خواست و ميل حيوانى انسان است.

خداوند رحمت كند كسى را كه از شهوت خود دل بريد و ميل و هوس خود را در محرّمات بركَند. آرى، اين نفس همواره به لذت‌هاى حرام مايل است و به سختى مى‌توان خواسته‌هايش را ريشه كن كرد.

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ، أَنَّ الْمُوءْمِنَ لاَ يُصْبِحُ وَ لاَ يُمْسِي إِلاَّ وَ نَفْسُهُ ظَنُونٌ⁽¹⁾عِنْدَهُ، فَلاَ يَزَالُ زَارِياً⁽²⁾عَلَيْهَا وَ مُسْتَزِيداً لَهَا. فَكُونُوا كَالسَّابِقِينَ قَبْلَكُمْ، وَ الْمَاضِينَ أَمَامَكُمْ، قَوَّضُوا مِنَ الدُّنْيَا تَقْوِيضَ⁽³⁾الرَّاحِلِ، وَ طَوَوْهَا طَيَّ الْمَنَازِلِ.

...

ويژگى‌هاى مؤمن

اى بندگان خدا بدانيد كه مؤمنِ كاملْ هر بامداد و شامگاه نفس خود را كنترل مى‌كند و نمى‌گذارد او را به سمت شهوات سوق بدهد، بلكه اوست كه همواره نفس خود را به سوى خيرات پيش مى‌راند.

و همواره در جست‌وجوى عيب‌ها و كاستى‌هاى خويش است و در نفسِ خود به ديده حقارت مى‌نگرد. و هماره آن را به طاعت و عبادت بيشتر وا مى‌دارد، چرا كه مؤمن عمل خود را ناچيز مى‌نگرد، هرچند كه مقدار آن خيرات فراوان باشد.

ويژگى‌هاى صالحان و اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

پس مانند اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و گذشتگان صالح باشيد كه شب و روز خود را در طاعت و عبادت گذراندند و براى كسب خشنودى خدا، دنياى خود را با آخرت سودا كردند. آنان ستون و ريسمان خيمه زندگى خود را بركنده‌اند و آماده كوچ از اين دنيا بودند. دنيا را براى ماندن و سكونت انتخاب نكرده بودند، چنان‌كه مسافر هيچ‌گاه صحراها و كاروانسراهاى ميان راه را محل زندگى و سكونت هميشگىِ خود نمى‌داند. آنان دنيا را به سان منزلگاه‌هاى بين راه پيمودند تا به مقصد رسند.

وَ اعْلَمُوا أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ النَّاصِحُ الَّذِي لاَ يَغُشُّ، وَ الْهَادِي الَّذِي لاَ يُضِلُّ، وَ الْمُحَدِّثُ الَّذِي لاَ يَكْذِبُ. وَ مَا جَالَسَ هَذَا الْقُرْآنَ أَحَدٌ إِلاَّ قَامَ عَنْهُ بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ: زِيَادَةٍ فِي هُدًى، أَوْ نُقْصَانٍ في عَمًى. وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى أَحَدٍ بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فَاقَةٍ. وَ لاَ لاِءَحَدٍ قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنًى، فَاسْتَشْفُوهُ مِنْ أَدْوَائِكُمْ، وَ اسْتَعِينُوا بِهِ عَلَى لاَءْوَائِكُمْ⁽¹⁾، فَإِنَّ فِيهِ شِفَاءً مِنْ أَكْبَرِ الدَّاءِ وَهُوَ الْكُفْرُ وَ النِّفَاقُ، وَ الْغَيُّ وَ الضَّلاَلُ. فَاسْأَلُوا اللَّهَ بِهِ، وَ تَوَجَّهُوا إِلَيْهِ بِحُبِّهِ، وَ لاَ تَسْأَلُوا بِهِ خَلْقَهُ، إِنَّهُ مَا تَوَجَّهَ الْعِبَادُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِمِثْلِهِ⁽²⁾.

...

ويژگى‌هاى قرآن مجيد

و بدانيد كه اين قرآن، ناصح و خيرخواهى است كه هرگز خيانت نمى‌كند، و هدايتگرى است كه هرگز گمراه نمى‌سازد و سخنگويى است كه هرگز دروغ نمى‌گويد. پس وقتى كه مى‌فرمايد: «لاَ تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَآءَ...»⁽³⁾«يهود و نصارا را دوستان خود مگيريد» در اين نصيحت و خيرخواهى خيانت نمى‌كند؛ زيرا در دوست گرفتن آنها ضرر و زيانى نهفته كه قرآن آن را خيرخواهانه به مردم يادآورى كرده است. پس در تمام نصايح خود اين‌گونه است. و وقتى از امت‌هاى پيشين گزارش مى‌دهد، به دروغ سخنى نمى‌گويد.

هر كس با قرآن همنشينى كند با فزونى يا كاستى از كنار آن برخواهد خاست؛ يعنى بر هدايتش مى‌افزايد يا⁽⁴⁾از كوردلى و نابينايى او مى‌كاهد. منظور از مجالست و همنشينى يادآورى و فهم آن است، زيرا وقتى كه انسان دستورات قرآن را در انجام دادن اعمال صالح و ترك اعمال ناپسند مى‌خواند و به آنها عمل مى‌كند بر هدايت او افزوده و از انبوه جهل و كوردلى‌اش كاسته مى‌گردد.

...

...

و بدانيد كه هيچ كس بعد از مصاحبت و مجالست با قرآن نيازمند هدايتگر ديگرى نخواهد شد تا او را به اصول و فروع و احكام و اخلاق و ساير آموزه‌هاى دينى هدايت كند چرا كه تمام خطوط كلى اسلام در قرآن آمده است.

و هيچ كس قبل از فراگيرى قرآن بى‌نياز نخواهد بود، زيرا اديان گذشته تحريف شده‌اند و هيچ عقلى حقايق آن دين‌ها را تبيين نكرده تا سعادت كامل انسان‌ها را تضمين كند.

پس براى بيمارى‌هايتان از قرآن شفا بخواهيد كه بيمارى‌هاى اجتماعى، فردى، اخلاقى، عاطفى و ساير بيمارى‌ها را كه مانند بيمارى‌هاى جسمى مى‌باشند، درمان مى‌كند، چون انحرافات فردى و اجتماعى همانند ساير بيمارى‌ها به شمار مى‌روند.

به يقين شفاى بزرگ‌ترين بيمارى‌هاى روحى، يعنى كفر و نفاق و گمراهى، در قرآن وجود دارد.

پس خواسته‌هاى خود را با كمك قرآن از خداوند بخواهيد و قرآن را وسيله برآوردن نيازهاى خود قرار دهيد و از راه دوستى قرآن به خدا نزديك شويد، چون وقتى كسى قرآن را دوست داشته باشد، خداوند نيز با نظر لطف و محبّت به او مى‌نگرد.

و قرآن را وسيله‌اى نسازيد براى رسيدن به داشته‌هاى ديگران يعنى قرآن را وسيله كسب معاش خود قرار ندهيد.

قطعا به هيچ وسيله‌اى جز قرآن نمى‌توان به خدا روى كرد و به حضرتش نزديك شد.

وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ، وَ قَائِلٌ مُصَدَّقٌ، وَ أَنَّهُ مَنْ شَفَعَ لَهُ الْقُرْآنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُفِّعَ فِيهِ، وَ مَنْ مَحَلَ⁽¹⁾بِهِ الْقُرْآنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صُدِّقَ عَلَيْهِ. فَإِنَّهُ يُنَادِي مُنَادٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: «أَلاَ إِنَّ كُلَّ حَارِثٍ مُبْتَلًى فِي حَرْثِهِ وَ عَاقِبَةِ عَمَلِهِ، غَيْرَ حَرَثَةِ الْقُرْآنِ». فَكُونُوا مِنْ حَرَثَتِهِ وَ أَتْبَاعِهِ، وَ اسْتَدِلُّوهُ عَلَى رَبِّكُمْ، وَ اسْتَنْصِحُوهُ عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَ اتَّهِمُوا عَلَيْهِ آرَاءَكُمْ، وَ اسْتَغِشُّوا فِيهِ أَهْوَاءَكُمْ.

...

و بدانيد كه قرآن شفاعتگرى است كه شفاعتش پذيرفته و مقبول است، و گوينده‌اى است كه اخبار و احكام را به خوبى و به درستى تبيين مى‌كند و همواره سخن او پذيرفته مى‌شود، زيرا آنچه مى‌گويد مطابق حق و راست است.

هر كس را شفاعت كند شفاعتش بى‌ترديد پذيرفته مى‌شود؛ چنان‌كه در روايات به صراحت آمده است كه: «قرآن در روز قيامت با هيئت و چهره‌اى زيبا پيش مى‌آيد و عمل كنندگان به آن را شفاعت مى‌كند»⁽²⁾.

و كسى كه در روز قيامت قرآن از او شكايت كند، گفته‌اش قطعا تصديق مى‌شود و موجب كيفر و عذاب مى‌شود.

در روز قيامت منادى چنين ندا دهد: «آگاه باشيد كه هر كشتگرى در گرو كِشته خويش است، مگر آنان كه از [خرمن] قرآن برگرفته‌اند كه هيچ بيم و هراسى تهديدشان نمى‌كند و فرجامى نيكو دارند» پس بكوشيد كه از خرمن [هدايت] قرآن بهره گيريد و پيرو آن باشيد. كسى كه كار مى‌كند و عمل صالح انجام مى‌دهد به كشاورزى تشبيه شده كه زراعت مى‌كند و محصول دارد و گناهان انسان نيز به آفتِ آن محصول تشبيه شده و عمل كننده به قرآن به كشتگر و كشاورزى تشبيه شده كه محصولى پاك دارد و هيچ آفتى آن را تهديد نمى‌كند.

و از قرآن براى تبيين صفات الهى دليل بخواهيد و از معارف آن بهره بگيريد و از آن ارشاد بخواهيد تا هدايت شويد و هنگام معارضه افكار شما با قرآن، افكار خودتان را متّهم

الْعَمَلَ الْعَمَلَ، ثُمَّ النِّهَايَةَ النِّهَايَةَ، وَ الاِسْتِقَامَةَ الاِسْتِقَامَةَ، ثُمَّ الصَّبْرَ الصَّبْرَ، وَ الْوَرَعَ الْوَرَعَ! إِنَّ لَكُمْ نِهَايَةً فَانْتَهُوا إِلَى نِهَايَتِكُمْ، وَ إِنَّ لَكُمْ عَلَماً فَاهْتَدُوا بِعَلَمِكُمْ، وَ إِنَّ لِلاْءِسْلاَمِ غَايَةً فَانْتَهُوا إِلَى غَايَتِهِ. وَ اخْرُجُوا⁽¹⁾إِلَى اللَّهِ بِمَا افْتَرَضَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَقِّهِ، وَ بَيَّنَ لَكُمْ مِنْ وَظَائِفِهِ⁽²⁾. أَنَا شَاهِدٌ لَكُمْ، وَ حَجِيجٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْكُمْ.

...

و رد كنيد و آنها را خطا و آموزه‌هاى قرآن را صحيح بدانيد.

و خواسته‌هاى خودتان را در هنگام معارضه و مخالفتِ با فرمان الهى فريبكار بخوانيد و رهايشان كنيد و به قرآن عمل نماييد.

آموزه‌هاى سعادت‌بخش

آنگاه امام عليه‌السلام براى تشويق و ترغيب مردم به عمل فرمود:

شما را مؤكّداً به عمل سفارش مى‌كنم و اينكه حتماً اهل عمل باشيد و شبانه‌روز به طور مستمر كوشش كنيد و عاقبت‌انديشى را هرگز از نظر دور نداريد. زيرا بسيارى از اهل عمل به عاقبت خوشى دست نمى‌يابند، به اين دليل كه در ميانه راه آن را رها مى‌كنند.

و راه مستقيم را بپيماييد و هرگز از آن جدا نشويد كه اعمال انحرافى هيچ سودى ندارند و قطعا بدفرجامند.

و صبر و پايدارى را در پيش گيريد كه عملِ مداوم و مستقيم، به صبر فراوانى نياز دارد.

و تقوا و خويشتندارى بورزيد و حتماً از محرماتْ خدا پروا كنيد كه عمل مستمرِ مستقيم اگر با تقوا همراه نباشد سودى نخواهد داشت، چنان كه خداوند مى‌فرمايد: «...إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ»⁽³⁾«خدا فقط از تقواپيشگان مى‌پذيرد».

...

...

براى شما فرجامى نيكو رقم خورده است؛ پس به نيكى خود را به سرانجام نيكو و خط پايان برسانيد، و شما پرچمى داريد كه شما را به راه حق دلالت مى‌كند و آن وجود مقدس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، امام معصوم و قرآن، و يا همه اينهاست. پس به واسطه اين پرچم هدايت شويد تا هرگز گمراه و گرفتار شقاوت و بدبختى نشويد. اسلام يك هدف دارد، و آن رسانيدن عاملان و پيروانِ خود، به خير دنيا و سعادت آخرت است. منظور از رسيدن به هدف اسلام، عملكردى است كه در راستاى آن مى‌باشد و در مسير هدف اسلام است.

و حق خدا را با اداى واجبات و ترك محرمات و وظائفى كه براى شما تعيين نموده است ادا كنيد.

[بدانيد كه] من گواه كارهاى شما هستم و در روز قيامت حجت شما خواهم بود و اگر كار خوب انجام داده باشيد از شما دفاع مى‌كنم، چنانكه وكيل از موكّل خود دفاع مى‌كند.

أَلاَ وَ إِنَّ الْقَدَرَ السَّابِقَ قَدْ وَقَعَ، وَ الْقَضَاءَ الْمَاضِيَ قَدْ تَوَرَّدَ. وَ إِنِّي مُتَكَلِّمٌ بِعِدَةِ اللَّهِ وَ حُجَّتِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: «إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلاَآئِكَةُ أَلاَّ تَخَافُوا وَ لاَ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِى كُنتُمْ تُوعَدُونَ»⁽¹⁾. وَ قَدْ قُلْتُمْ: «رَبُّنَا اللَّهُ» فَاسْتَقِيمُوا عَلَى كِتَابِهِ، وَ عَلَى مِنْهَاجِ أَمْرِهِ، وَ عَلَى الطَّرِيقَةِ الصَّالِحَةِ مِنْ عِبَادَتِهِ، ثُمَّ لاَ تَمْرُقُوا مِنْهَا، وَ لاَ تَبْتَدِعُوا فِيهَا، وَ لاَ تُخَالِفُوا عَنْهَا، فَإِنَّ أَهْلَ الْمُرُوقِ مُنْقَطَعٌ بِهِمْ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

...

قضا و قدر الهى و خلافت

بدانيد كه مقدّرات الهى از سابق چنين رقم خورده است كه خلافت به من برسد و اين امر محقق شود و بالاخره خلافت به من رسيد و قضاى پيشين كه در علم خداوند نهفته بود، اندك‌اندك به صحنه آمد و عملى شد. قَدَر يعنى اندازه، مانند مهندسى كه ابتدا اندازه را لحاظ مى‌كند، سپس نقشه ساختمان را مى‌كشد، و قضا يعنى حكم به اجراى دستور. مثلاً قاضى دستور اجراى يك حكم، و يا مهندسى بر اساس نقشه خود دستور ساختن سازه‌اى را صادر مى‌كند. خداى متعال نيز جهان را تقدير و اندازه‌گيرى فرموده و بر اساس آن نقشه حكم اجراى امور را صادر فرموده است. اما اراده فرموده كه اين اجرا [آن‌جايى كه اراده مردم نقش دارد] به اراده‌شان باشد. پس معناى قدر و قضاى الهى علم خدا به هستى و تنها تهيّه اسباب است، اما اجراى آن به اراده مردم واگذار شده است. چنان‌كه مثلاً مى‌دانيم زيد انفاق خواهد كرد و مالى براى انفاق كردنِ او برايش تهيه كرديم. انفاق او به قدر و قضاى ما است، ولى انفاق از زيد صادر شده است، نه از سوى ما.

و من بر اساس وعده و حجّت الهى سخن مى‌گويم؛ يعنى وقتى مى‌گويم امر خلافت بر اساس قدر و قضاى الهى به من رسيده است، در حقيقت وعده‌ها و حجت‌هاى الهى را در اصول و فروع تبيين مى‌كنم.

...

...

خداى متعال در قرآن وعده داده كه اگر كسى راه مستقيم را بپيمايد، بى‌ترديد به بهشت خواهد رفت؛ آنجا كه مى‌فرمايد: «در حقيقت، كسانى كه گفتند: "پروردگار ما خداست"، آنگاه ايستادگى كردند، فرشتگان بر آنان فرود مى‌آيند [و مى‌گويند:] "هان، بيم نداشته باشيد و غمگين مباشيد، و به بهشتى كه وعده يافته بوديد شادمان باشيد"»، يعنى اگر بر اساس وظيفه عبوديت و خواسته‌هاى ربوبى عمل كنند، فرشتگان پياپى بر آنها نازل مى‌شوند⁽¹⁾

بيان ديگر آن است كه نزول فرشتگان در هنگام مرگ و مشاهده جهان آخرت صورت مى‌گيرد. البته ناگفته نماند كه كلمه «كنتم توعدون» احتمال دوم را تأييد مى‌كند كه فرشتگان در حالت احتضار و مرگ بر مؤمنان نازل مى‌شوند.

. و فرشتگان به آنان مى‌گويند: از حوادث هولناك نترسيد كه خدا با شماست و مصيبت‌ها شما را محزون و غمگين نكند كه اين بلاها موجب برترى درجه و مقام والاى شما مى‌شود.

شما اى مردم، گفتيد خداى ما اللّه است، چون به خدا و پيامبرش ايمان آورديد، پس در عمل به كتاب او پايدارى كنيد و هرگز با آن مخالفت ننماييد و بر اساس امر خدا كه در قرآن و بيان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده و نيز بر پايه روش بندگان صالح خدا عمل كنيد.

وانگهى از راه مستقيم نيز هرگز خارج نشويد و در دين (با كاهش و افزايش احكام آن) بدعت مگذاريد و با آن مخالفت نكنيد و راهى ديگر مپوييد كه خارج شدگان از دين، در روز قيامت نزد خدا عذرى ندارند و نمى‌توانند براى نجات خود دليلى بياورند؛ مانند كسى كه راه بر روى او كاملاً بسته شده و نمى‌تواند به محل امنى برسد.

ثُمَّ إِيَّاكُمْ وَ تَهْزِيعَ الاْءَخْلاَقِ وَ تَصْرِيفَهَا، وَ اجْعَلُوا اللِّسَانَ وَاحِداً، وَ لْيَخْزُنِ الرَّجُلُ لِسَانَهُ، فَإِنَّ هَذَا اللِّسَانَ جَمُوحٌ بِصَاحِبِهِ. وَ اللَّهِ مَا أَرَى عَبْداً يَتَّقِي تَقْوَى تَنْفَعُهُ حَتَّى يَخْتَزِنَ لِسَانَهُ. وَ إِنَّ لِسَانَ الْمُوءْمِنِ مِنْ وَرَاءِ قَلْبِهِ، وَ إِنَّ قَلْبَ الْمُنَافِقِ مِنْ وَرَاءِ لِسَانِهِ، لاِءَنَّ الْمُوءْمِنَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِكَلاَمٍ تَدَبَّرَهُ فِي نَفْسِهِ، فَإِنْ كَانَ خَيْراً أَبْدَاهُ، وَ إِنْ كَانَ شَرّاً وَارَاهُ، وَ إِنَّ الْمُنَافِقَ يَتَكَلَّمُ بِمَا أَتَى عَلَى لِسَانِهِ، لاَ يَدْرِي مَاذَا لَهُ وَ مَاذَا عَلَيْهِ. وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : «لاَ يَسْتَقِيمُ إِيمَانُ عَبْدٍ حَتَّى يَسْتَقِيمَ قَلْبُهُ، وَ لاَ يَسْتَقِيمُ قَلْبُهُ حَتَّى يَسْتَقِيمَ لِسَانُهُ». فَمَنِ اسْتَطَاعَ⁽¹⁾مِنْكُمْ أَنْ يَلْقَى اللَّهَ تَعَالَى وَ هُوَ نَقِيُّ الرَّاحَةِ⁽²⁾مِنْ دِمَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَ أَمْوَالِهِمْ، سَلِيمُ اللِّسَانِ مِنْ أَعْرَاضِهِمْ فَلْيَفْعَلْ.

...

لزوم پاى‌بندى به مبانى اخلاقى و حفظ زبان

وانگهى مبادا بنيان اخلاق را در هم بشكنيد و اصول آن را دگرگون سازيد؛ يعنى مثلاً با روى آوردن به دروغ، صداقت را، و با روى آوردن به ترس، شجاعت را در هم نشكنيد و با ارتكاب ظلم، چهره عدالت را دگرگون و آشفته نكنيد و به ساير اصول اخلاقى پايبند باشيد.

زبان خود را يكى كنيد؛ يعنى مبادا منافقانه دو زبان داشته باشيد؛ كسى را، در حضورش ستايش و در غيابش نكوهش نكنيد. انسان بايد زبان خود را حفظ كند، چون زبان به اسب چموش مى‌ماند كه در راه رفتن آشفته و بدرفتار است و حركت‌هاى ناهنجار دارد، به گونه‌اى كه سوار آن هر آن بيم سقوط دارد. زبان نيز وقتى آزاد باشد، بيم آن مى‌رود كه صاحبش را به گرفتارى‌هاى دنيوى و اخروى گرفتار سازد، چون دروغ، ظلم، دشنام، استهزاء، سخن‌چين، فريبكارى، تهمت، غيبت، ستايش‌هاى ناروا، نكوهش‌هاى نابجا، لغوگرايى و ساير امور مخالف اخلاق، همه از زبان بر مى‌خيزند.

به خدا سوگند، بنده باتقوايى را نديده‌ام كه از تقواى خود سودى ببرد، مگر آنكه زبان خود را از سخنان گناه‌آلود حفظ كند.

...

...

زبان مؤمن در پس قلب او و قلب فرد منافق در پس زبان اوست. وقتى كه مؤمن بخواهد سخنى بر زبان آورد، اوّل مى‌انديشد، اما منافق بى‌تدبير، نخست سخن مى‌گويد، سپس درباره درست، يا نادرستى سخن خود مى‌انديشد، و اين از آن‌روست كه از تقوا بى‌نصيب است، لذا هر سخنى را بر زبان مى‌راند.

پس مؤمن نخست مى‌انديشد كه مبادا كلام او لغو يا حرام و موجب كيفر پاداش‌ها و حسناتش كاسته شوند. لذا مى‌انديشد اگر حرف خوبى بود آن را مى‌گويد و اگر بد بود آن را فرو مى‌خورد و همچنان آن را مخفى نگه مى‌دارد. در مقابل، منافق هرچه بر زبانش بيايد مى‌گويد، بدون آنكه بداند چه چيزى به سود او و چه چيزى به ضرر او است، زيرا به خدا ايمان ندارد تا به پاداش و كيفر كلام خود اعتقاد داشته باشد.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره ضرورت حفظ زبان فرمود: «ايمان بنده استوارى و راستى نگيرد مگر آنكه قلب او به راستى گرايد، و قلب او نيز چنين نمى‌شود، مگر آنكه زبانش درستى يابد». اين سخن از آن‌روست كه قلبْ منبع ايمان است و ساير اعضا غالباً بر ايمان قلبى دلالت دارند و وقتى كه قلب آدم منحرف شد حفظ ظاهرى اعضا فايده ندارد. و درستى و راستى زبان بر درستى قلب دلالت دارد، بدين معنا كه اگر كسى چيزى در قلب خود پنهان كند، بى‌ترديد در لابه‌لاى گفته‌هايش آشكار مى‌شود. يا اينكه درستى قلب در گرو حفظ زبان است، زيرا وقتى زبان از دروغ، غيبت، سخن‌چينى، دشنام و مانند اينها پاك شد در فرد ملكه‌اى به وجود مى‌آيد كه درستى قلب را در پى دارد، و اين مطلب بر اهل تدبر مخفى نيست.

پس هر كس مى‌خواهد با دستانى پاك و نيالوده به خون و مال مسلمانان و زبانى پيراسته از هتك آبرو و احترام آنان، خدا را ملاقات كند بايد چنين كند.

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ، أَنَّ الْمُوءْمِنَ يَسْتَحِلُّ الْعَامَ مَا اسْتَحَلَّ عَاماً أَوَّلَ، وَ يُحَرِّمُ الْعَامَ مَا حَرَّمَ عَاماً أَوَّلَ. وَ أَنَّ مَا أَحْدَثَ النَّاسُ لاَ يُحِلُّ لَكُمْ شَيْئاً مِمَّا حُرِّمَ عَلَيْكُمْ، وَ لَكِنَّ الْحَلاَلَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ، وَالْحَرَامَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ. فَقَدْ جَرَّبْتُمُ الاْءُمُورَ وَ ضَرَّسْتُمُوهَا⁽¹⁾، وَ وُعِظْتُمْ بِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ وَ ضُرِبَتِ الاْءَمْثَالُ⁽²⁾لَكُمْ، وَ دُعِيتُمْ إِلَى الاْءَمْرِ الْوَاضِحِ، فَلاَ يَصَمُّ عَنْ ذَلِكَ إِلاَّ أَصَمُّ، وَ لاَ يَعْمَى عَنْ ذَلِكَ إِلاَّ أَعْمَى. وَ مَنْ لَمْ يَنْفَعْهُ اللَّهُ بِالْبَلاَءِ وَ التَّجَارِبِ، لَمْ يَنْتَفِعْ بِشَيْءٍ مِنَ الْعِظَةِ⁽³⁾، وَ أَتَاهُ التَّقْصِيرُ مِنْ أَمَامِهِ، حَتَّى يَعْرِفَ مَا أَنْكَرَ، وَ يُنْكِرَ مَا عَرَفَ.

...

وظيفه مؤمن در رابطه با حلال و حرام

اى بندگان خدا، بدانيد كه اگر مؤمن در اين سال چيزى را حلال مى‌داند، در سال گذشته هم حلال مى‌دانسته، و اگر در اين سال چيزى را حرام مى‌داند در گذشته هم حرام مى‌دانسته است؛ پس تغيير عقيده نمى‌دهد، بدعت‌آفرينى نمى‌كند و بر اساس دستورات دينى همان عقيده‌اى را كه پيش‌تر داشته اكنون نيز دارد. محض مثال، اگر در گذشته متعه يا ازدواج موقت را حلال مى‌دانسته، همچنان بر حلال بودن آن باقى است و اگر خواندن نماز مستحبى تراويح را به جماعت حرام مى‌دانسته، حال نيز آن را حرام مى‌داند، نه اينكه اكنون متعه را پس از حليّت، حرام و نماز تراويح را پس از حرمت، حلال بداند.

و بدعت‌هايى كه مردم به خلاف شرع پديد آورده‌اند، چيزى را كه بر شما حرام شده، حلال نمى‌كند و بدعت‌ها احكام خدا را تغيير نمى‌دهند، بلكه حلال آن است كه خداوند حلال كرده و حرام چيزى است كه خدا حرام نموده است، خواه مردم بدان پايبند باشند يا از آن روى برتابند.

...

...

پندگيرى از تجربه‌هاى پيشينيان

شما با تجربه‌اى كه در كارها داريد حق را از باطل تشخيص داديد. حضرت با اشاره به كارهاى ضد اسلامى خلفاى پيشين و مخالفت آنها با آموزه‌هاى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و قرآن، به مردم تذكر داد كه با پيروى از بدعت‌ها و ترك سنّت‌ها خويش را به هلاكت نيفكنيد.

شما از پيشينيان كه با مخالفت اوامر الهى هلاك شدند پند و عبرت گرفتيد و مَثل‌هايى براى شما زده شد تا از آن درس بگيريد و به راهى روشن و واضح، يعنى كتاب و سنت، دعوت شديد كه در آن هيچ ابهامى وجود ندارد.

پس جز ناشنوايان و نابينايان هيچ كس از اين مَثل‌ها و راه‌ها روى برنتابد؛ چون در صدا و راه هيچ گونه نقص و خفايى وجود ندارد، پس اگر كسى نشنيد و نديد، كر و كور است. و البته منظور از شنيدن و ديدن، عمل كردن است.

و اگر خدا كسى را از آزمون‌ها و نتايج اعمال و تجربه‌هاى پيشينيان هشيارى و عبرت ندهد از موعظه نيز بهره‌اى نمى‌برد⁽¹⁾. و تقصيرات و اشتباهات همچون دشمنى است كه از روبه‌رو به سوى او هجوم مى‌آورند، برخلاف كسى كه تجربه دارد و مى‌تواند از خود دفاع كند. و در حال غفلت و غرور دچارشان مى‌شود و به هلاكت مى‌رسد، زيرا در صورتى مى‌تواند از خود دفاع كند كه منكر و معروف را به خوبى بشناسد، ولى وى كه معروف را منكر و منكر را معروف مى‌داند چگونه مى‌تواند به دفاع از خود برخيزد!⁽²⁾

وَ إِنَّمَا النَّاسُ رَجُلاَنِ: مُتَّبِعٌ شِرْعَةً، وَ مُبْتَدِعٌ بِدْعَةً، لَيْسَ مَعَهُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بُرْهَانُ سُنَّةٍ، وَلاَ ضِيَاءُ حُجَّةٍ. وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَعِظْ أَحَداً بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ، فَإِنَّهُ حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِينُ، وَ سَبَبُهُ الاْءَمِينُ، وَ فِيهِ رَبِيعُ الْقَلْبِ، وَ يَنَابِيعُ⁽¹⁾الْعِلْمِ، وَ مَا لِلْقَلْبِ جِلاَءٌ غَيْرُهُ.

...

تقسيم مردم در رابطه با دين‌مدارى و بدعت‌گذارى

مردم بر دو گروهند: دسته‌اى كه از شريعت حق پيروى مى‌كنند و جماعتى كه به خلاف شريعت، بدعت مى‌گذارند و از سوى خداوند هيچ برهانى از سنّت و نورى از استدلال كه كاشف حقيقت باشد ندارند، يعنى نه دليلى دارند كه اين كار سنّت الهى است و نه حجّتى دارند كه حقيقت را كشف كند و آن را از باطل بازشناساند.

ويژگى‌هاى قرآن مجيد

خداى سبحان هيچ كس را به چيزى همسنگ و مانند قرآن موعظه ننموده است، زيرا تمام موعظه‌ها را در قرآن گرد آورده است و ريسمان محكم الهى است، يعنى همان‌طور كه اگر انسانى را به ريسمانى محكم، ببندند و بالا كشند بيم پاره شدن ريسمان و فروافتادن او وجود ندارد، به همين گونه اگر كسى با تمسك به قرآن خواهان بالندگى باشد، هرگز ترس سقوط و خطر در او راه نمى‌يابد.

نيز وسيله امين و مورد اعتماد الهى است و كسى كه به آن متمسك شود ترس از نرسيدن به مطلب خود كه عبارت از خير دنيا و آخرت است، ندارد.

و بهار قلب است، يعنى همان‌طور كه بهار سبب پيدايش شكوفه‌ها مى‌شود، قرآن نيز سبب شكوفايى قلب و آراستگى آن به فضيلت‌ها و كمالات است.

و در بردارنده چشمه‌هاى جوشان علم است، چرا كه اصول و فروع و پندها و احكام و امثال آن از قرآن جوشش گرفته است.

مَعَ أَنَّهُ⁽¹⁾قَدْ ذَهَبَ الْمُتَذَكِّرُونَ، وَ بَقِيَ النَّاسُونَ أَوِ الْمُتَنَاسُونَ⁽²⁾. فَإِذَا رَأَيْتُمْ خَيْراً فَأَعِينُوا عَلَيْهِ، وَ إِذَا رَأَيْتُمْ شَرّاً فَاذْهَبُوا عَنْهُ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كَانَ يَقُولُ: «يَا ابْنَ آدَمَ، اعْمَلِ الْخَيْرَ وَ دَعِ الشَّرَّ، فَإِذَا أَنْتَ جَوَادٌ⁽³⁾قَاصِدٌ»⁽⁴⁾.

...

و جز قرآن، قلب را جلا دهنده‌اى نيست، زيرا هنگام بروز مشكلات، قرآنْ قلب انسان را آرامش مى‌دهد و به برخوردارى از رحمت و پاداش نيكوى الهى اطمينان مى‌بخشد.

افسوس امام عليه‌السلام از فقدان اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

دريغ و افسوس از رفتن متذكّران، يعنى اصحاب نكوكار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مانند ابوذر و سلمان و مانند اينها كه با قرآن متذكر مى‌شدند و عبرت مى‌گرفتند، ولى فراموشكاران و يا كسانى كه خود را به فراموشى زده‌اند، باقى مانده‌اند.

وظيفه انسان در مقابل خير و شر

چون خيرى ديديد آن را با عمل خود يارى كنيد، چنان كه خداوند مى‌فرمايد: «...وَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى...»⁽⁵⁾«و در نيكوكارى و پرهيزگارى با يكديگر همكارى كنيد». و وقتى شرّى ديديد از گرد آن پراكنده شده و حتى با اجتماع در اطراف آن باعث تقويت آن نشويد چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد: «...وَ لاَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الاْءِثْمِ وَالْعُدْوَانِ...»⁽⁶⁾«و در گناه و تعدّى دستيار هم نشويد». زيرا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مستمراً مى‌فرمود: «اى آدميزاده، عمل خير انجام بده و شر را رها كن كه در اين صورت مانند اسبى خواهى بود راهوار، كه به مقصد رسيده است».

أَلاَ وَ إِنَّ الظُّلْمَ ثَلاَثَةٌ: فَظُلْمٌ لاَ يُغْفَرُ، وَ ظُلْمٌ لاَ يُتْرَكُ، وَ ظُلْمٌ مَغْفُورٌ لاَ يُطْلَبُ. فَأَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي لاَ يُغْفَرُ فَالشِّرْكُ بِاللَّهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: «إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ»⁽¹⁾. وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي يُغْفَرُ فَظُلْمُ الْعَبْدِ نَفْسَهُ عِنْدَ بَعْضِ الْهَنَاتِ⁽²⁾. وَأَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي لاَ يُتْرَكُ فَظُلْمُ الْعِبَادِ بَعْضِهِمْ بَعْضاً. الْقِصَاصُ هُنَاكَ شَدِيدٌ، لَيْسَ هُوَ جَرْحاً بِاْلمُدَى⁽³⁾، وَ لاَ ضَرْباً بِالسِّيَاطِ⁽⁴⁾وَ لَكِنَّهُ مَا يُسْتَصْغَرُ ذَلِكَ مَعَهُ.

...

گونه‌هاى ظلم

امام عليه‌السلام در اين بخش از خطبه به بيان گونه‌هاى ظلم و تفسير آنها پرداخته، مى‌فرمايد:

آگاه باشيد كه ظلم سه گونه است: 1. ظلم نابخشودنى كه خداوند آن را نمى‌بخشد؛ 2. ظلمى كه ترك نشده و بى‌كيفر نمى‌ماند؛ يعنى ظالم كيفر ظلم خود را در دنيا مى‌بيند؛ 3. ظلمى كه بخشوده مى‌شود و كننده آن غالباً بازخواست نمى‌شود، نه اينكه قطعاً بخشيده مى‌شود، زيرا در آن صورت ستم نيست.

خلاصه اينكه برخى از ظلم‌ها كيفر اخروى دارند و پاره‌اى ديگر كيفر دنيوى، و برخى از ظلم‌ها غالباً نه كيفر دنيوى دارند و نه كيفر اخروى.

و اما ستمى كه خدا آن را نمى‌بخشد شرك به خداست، چنان‌كه لقمان در توصيه‌هايش به فرزندش مى‌فرمايد: «إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ»⁽⁵⁾«كه به راستى شرك ستمى است بزرگ» و قرآن مى‌فرمايد: «خدا، از اينكه به او شرك شود، [نمى‌پذيرد و آن را [نمى‌آمرزد». شرك در اينجا اعم از كفر است [خواه انسان اصلاً خدا را قبول نداشته باشد يا براى او شريك قائل باشد].

...

...

و اما ستمى كه خدا آن را مى‌بخشد آن است كه بنده‌اى با انجام دادن برخى از گناهان، به خود ستم روا دارد مشروط به اينكه به انكار اصول دين و يا ظلم به مردم نينجامد.

و اما ظلمى كه انسان در دنيا كيفر آن را مى‌بيند ستم مردم در حق يكديگر است، مثل قتل و سرقت و هتك آبروى انسان كه در دنيا مكافات دارد [و در صورت توبه در آخرت بخشيده و در صورت توبه نكردن كيفر دارد].

نمايى از عذاب آخرت

كيفر در آخرت بسيار دردناك و سخت است، نه مثل زخم شمشير و يا ضربه تازيانه كه انسان به هر حال بتواند درد آن را تحمل كند، بلكه آن قدر شديد است كه زخم شمشير و ضربه‌هاى تازيانه در مقابل آن ناچيز است.

فَإِيَّاكُمْ وَ التَّلَوُّنَ فِي دِينِ اللَّهِ، فَإِنَّ جَمَاعَةً فِيمَا تَكْرَهُونَ مِنَ الْحَقِّ خَيْرٌ مِنْ فُرْقَةٍ فِيمَا تُحِبُّونَ مِنَ الْبَاطِلِ. وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يُعْطِ أَحَداً بِفُرْقَةٍ خَيْراً مِمَّنْ مَضَى وَ لاَ مِمَّنْ بَقِيَ. يَا أَيُّهَا النَّاسُ، طُوبَى لِمَنْ شَغَلَهُ عَيْبُهُ عَنْ عُيُوبِ النَّاسِ، وَ طُوبَى لِمَنْ لَزِمَ بَيْتَهُ، وَ أَكَلَ قُوتَهُ، وَ اشْتَغَلَ بِطَاعَةِ رَبِّهِ، وَ بَكَى عَلَى خَطِيئَتِهِ، فَكَانَ مِنْ نَفْسِهِ فِي شُغُلٍ، وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَةٍ.

...

لزوم پرهيز از ايجاد تفرقه در دين

پس اى مردم، تا مى‌توانيد از رنگ عوض‌كردن و چندچهرگى در دين خدا بپرهيزيد و مبادا در دين بدعتى ايجاد كنيد، زيرا اتّحادى كه بر خلاف ميل شما باشد، اما در راه حق صورت گيرد، بسى بهتر از آن است كه هر كدامتان در پى خواسته خود برويد و از برادرانتان دورى گزينيد و پراكنده باشيد. چون حق يكى است، مردم را هم به يگانگى و اتحاد مى‌كشاند و باطل چون كثرت دارد، طبيعى است كه پيروانش را نيز به ناهماهنگى و تفرقه مى‌كشاند و اين از ويژگى‌هاى بدعت است [زيرا بدعتگذاران با يكديگر در تضادّ و از همديگر گريزانند]

و خداى سبحان هيچ‌يك از گذشتگان و بر جاى‌ماندگان [و آيندگان] را با تفرقه خيرى عطا نكرده است، چون سعادت و اقتدار در وحدت اجتماع و همدلى است، نه در تفرقه.

سعادتمندان

اى مردم، خوشا به حال آن‌كه به عيب خود بپردازد و از پرداختن به عيوب ديگران بازماند! يعنى هماره در پى به دست آوردن علمى باشد تا جهل او را بزدايد و به كارى مشغول شود تا بطالت او را برطرف نمايد و در نتيجه از پرداختن به عيوب ديگران باز مى‌ماند.

و خوشا به حال آن‌كه خانه‌نشين باشد، يعنى بدون راهنما و حجّت وارد فتنه‌ها نشود. و نان خود را بخورد؛ يعنى به مال ديگران طمع نداشته باشد. و پروردگار خود را بندگى كند؛ يعنى وقت خود را هدر ندهد و صرف بيكارى نكند كه معصيت خدا جاى خود دارد. و بر گناه خود گريه كند تا خداوند آنها را بيامرزد و به گونه‌اى به خود و اصلاح دين و دنياى خود بپردازد كه مردم از گزند او در امان باشند.

خطبه صد و هفتاد و ششم

و من كلام له عليه‌السلام في معنى الحكمين

فَأَجْمَعَ رَأْيُ مَلَئِكُمْ⁽¹⁾عَلَى أَنِ اخْتَارُوا رَجُلَيْنِ، فَأَخَذْنَا عَلَيْهِمَا أَنْ يُجَعْجِعَا⁽²⁾عِنْدَ الْقُرْآنِ وَ لاَ يُجَاوِزَاهُ، وَ تَكُونَ أَلْسِنَتُهُمَا مَعَهُ وَ قُلُوبُهُمَا تَبَعَهُ، فَتَاهَا عَنْهُ وَ تَرَكَا الْحَقَّ وَ هُمَا يُبْصِرَانِهِ، وَ كَانَ الْجَوْرُ هَوَاهُمَا، وَ الاِعْوِجَاجُ دَأْبَهُمَا. وَ قَدْ سَبَقَ اسْتِثْنَاوءُنَا عَلَيْهِمَا فِي الْحُكْمِ بِالْعَدْلِ، وَ الْعَمَلِ بِالْحَقِّ، سُوءَ رَأْيِهِمَا وَ جَوْرَ حُكْمِهِمَا، وَ الثِّقَةُ فِي أَيْدِينَا لاِءَنْفُسِنَا حِينَ خَالَفَا سَبِيلَ الْحَقِّ، وَ أَتَيَا بِمَا لاَ يُعْرَفُ مِنْ مَعْكُوسِ الْحُكْمِ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام درباره حكميت و حكمين، پس از شنيدن جريان حكميت

رأى بزرگان و اشراف شما بر اين تعلق گرفت كه دو نفر (عمرو بن عاص و ابوموسى اشعرى) را انتخاب كنند. از آنها پيمان گرفتيم كه در مقابل قرآن زانو بزنند، يعنى از حكم قرآن تجاوز و بر اساس خواسته‌هاى خود داورى نكنند و زبان آنها با قرآن، و قلب آنها تابع حكم قرآن باشد، نه اينكه احكام قرآن را بر پايه خواسته‌هاى خود توجيه كنند.

سپس آن دو (ابوموسى و عمرو عاص) از قرآن دور شدند، و اين گفته خدا را ناديده گرفتند كه مى‌فرمايد: «وَ السّابِقُونَ الاْءَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ...»⁽³⁾«و پيشگامانِ نخستين، از مهاجران». و على عليه‌السلام از سابقين و پيشگامان بود، نه معاويه. و باز قرآن مى‌فرمايد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصّادِقِينَ»⁽⁴⁾«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، از خدا پروا

...

...

كنيد و با راستان باشيد». و على عليه‌السلام راست‌گفتار بود، ولى معاويه چنين نبود. همچنين ساير آياتى كه در شأن على عليه‌السلام نازل شده يا بر آن حضرت منطبق است در حالى‌كه در مدح معاويه هيچ آيه‌اى نازل نشده است.

آن دو داور در حالى حق را رها كردند كه آن را به خوبى مى‌ديدند. چون منش و روش اميرمؤمنان على عليه‌السلام و نيز رفتار معاويه را مى‌شناختند و مى‌دانستند كه آن حضرت يقيناً خليفه مسلمانان است.

ميل آنها به ظلم و انحراف و رويگردانى از حق بود، زيرا خواسته عمرو بن عاص اين بود كه به حكومت مصر برسد و معاويه وعده‌اش را به او داده بود و ابوموسى با حضرت اميرمؤمنان عليه‌السلام سر ناسازگارى و مخالفت داشت، زيرا آن حضرت وى را از حكومت كوفه عزل كرده و ديگرى را به جاى وى نصب فرموده بود.

و كج‌انديشى و كجروى منش آنان بود.

ما كه اين دو را به داورى قبول كرديم بدون شرط نبود، بلكه شرط آن را حكم كردن بر اساس عدل و عمل كردن به حق و پرهيز از به كار بردن تمايل‌هاى شخصى قرار داديم، ولى آنها بر اساس سوء تدبير و حكم ظالمانه‌شان داورى كردند.

بنابراين هنوز حق انتخاب داور در دست ماست و مى‌توانيم با اين استدلال كه آن دو از حق رويگردان شدند، حكميّت را به ديگران بدهيم. زيرا آنها با حق مخالفت كردند؛ يعنى على عليه‌السلام را به جاى معاويه عزل و معاويه را به جاى حضرت نصب كردند. حاصل سخن آن است كه امام عليه‌السلام مى‌فرمايد: ما به طور مطلق اختيار را به دست عمرو عاص و ابوموسى نداديم، بلكه به شرط عمل كردن بر اساس قرآن و حق، داورى آن دو را پذيرفتيم؛ لذا هنوز حق واگذارى آن را به ديگرى داريم و حكم قبلى چون خلافِ مشروط بود باطل است.

خطبه صد و هفتاد و هفتم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

لاَ يَشْغَلُهُ شَأْنٌ، وَ لاَ يُغَيِّرُهُ زَمَانٌ، وَ لاَ يَحْوِيهِ مَكَانٌ، وَ لاَ يَصِفُهُ لِسَانٌ، وَ لاَ يَعْزُبُ⁽¹⁾عَنْهُ عَدَدُ قَطْرِ الْمَاءِ، وَ لاَ نُجُومِ السَّمَاءِ، وَ لاَ سَوَافِي⁽²⁾الرِّيحِ فِي الْهَوَاءِ، وَ لاَ دَبِيبُ⁽³⁾النَّمْلِ عَلَى الصَّفَا⁽⁴⁾، وَ لاَ مَقِيلُ⁽⁵⁾الذَّرِّ⁽⁶⁾فِي اللَّيْلَةِ الظَّلْمَاءِ. يَعْلَمُ مَسَاقِطَ⁽⁷⁾الاْءَوْرَاقِ، وَ خَفِيَّ⁽⁸⁾طَرْفِ⁽⁹⁾الاْءَحْدَاقِ⁽¹⁰⁾.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در توصيف خداوند و رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و هشدارها و مواعظ

در توصيف پروردگار

چيزى و كارى خدا را از كار ديگر باز ندارد. زيرا مانند بشر نيست كه اگر به چيزى مشغول شود از كارى ديگر باز مى‌ماند، بلكه به همه كارها توجه دارد و از هيچ كدام باز نمى‌ماند.

و گذشت زمان در خدا تأثير نمى‌گذارد و مانند انسان نيست كه باگذشت زمان از عمر او كاسته شود يا دچار پيرى گردد و مانند ساختمان و لباس و مانند اينها كهنگى بگيرد.

و در مكان جاى نمى‌گيرد و هرگز محدود به مكان نيست، چنان‌كه انسان يا ساير اجسام در يك مكان جاى گرفته‌اند و قرار دارند.

و زبان هيچ انسانى توان توصيف خداوند را ندارد، چون نمى‌تواند به كنه و حقيقت

...

...

حضرتش دست يابد.

شمار قطره‌هاى آب موجود در هستى يا دانه‌هاى باران و تعداد ستارگان كه هرگز در شمار نيايد و كيفيّت و شمار ذرات خاك كه با بادهاى وزنده در فضا جابه‌جا مى‌شود و حركت مورچه بر سنگ صاف و محل غنودنش در شب سياه (كه هيچ چيز ديده نمى‌شود تا چه رسد به اشياء ريز و كوچك) همه و همه از علم او غايب نيستند و از آنها كاملاً آگاه است.

افتادن و يا محل افتادن برگ‌هاى درختان را مى‌داند، چنان‌كه مى‌فرمايد: «...وَ مَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُهَا...»⁽¹⁾«و هيچ برگى فرو نمى‌افتد مگر اينكه آن را مى‌داند».

و حركت مژه‌ها به هنگام نگاه دزدانه، كه دور از ديد ديگران است، هرگز بر او پوشيده نيست.

وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ غَيْرَ مَعْدُولٍ بِهِ، وَ لاَ مَشْكُوكٍ فِيهِ، وَ لاَ مَكْفُورٍ دِينُهُ، وَ لاَ مَجْحُودٍ تَكْوِينُهُ، شَهَادَةَ مَنْ صَدَقَتْ نِيَّتُهُ، وَ صَفَتْ دِخْلَتُهُ، وَ خَلَصَ يَقِينُهُ، وَ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ. وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ الْمُجْتَبَى⁽¹⁾مِنْ خَلاَئِقِهِ، وَ الْمُعْتَامُ⁽²⁾لِشَرْحِ حَقَائِقِهِ، وَ الْمُخْتَصُّ بِعَقَائِلِ⁽³⁾كَرَامَاتِهِ، وَ الْمُصْطَفَى⁽⁴⁾لِكَرَائِمِ رِسَالاَتِهِ، وَ الْمُوَضَّحَةُ بِهِ أَشْرَاطُ⁽⁵⁾الْهُدَى، وَ الْمَجْلُوُّ بِهِ⁽⁶⁾غِرْبِيبُ⁽⁷⁾الْعَمَى.

...

اقرار به يگانگى خدا و رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

و شهادت مى‌دهم كه خدايى جز اللّه نيست؛ خدايى كه هيچ معادل و شريكى ندارد و در وجود او ترديد و در دين او جاى انكارى نيست و آفرينش جهان به دست اوست و هيچ‌كس را در آن انكارى نباشد؛ شهادتى برآمده از درستى نيت، نه مانند منافقانى كه به زبان به وحدانيت خدا گواهى مى‌دهند، ولى قلباً انكار مى‌كنند.

و شهادتى از صفاى باطن، نه مانند منافقان كه باطنشان آلوده است.

و شهادتى خالصانه و با يقين، يعنى يقينى كامل و پيراسته از شك و ترديد.

و شهادتى كه در ترازوى عمل سنگينى كند. اين سخن كنايه از يقين استوار دارد. و گواهى مى‌دهم كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بنده و رسول خداست؛ همو كه از بين آفريده‌ها برگزيده شده و براى تبيين حقائق دينى و اصول و فروع آن انتخاب شده و بهترينِ آفريدگان است و براى بهترين كرامت‌هاى الهى و ارجمندترين و والاترين رسالت‌ها برگزيده شده است، يعنى براى كمال بخشيدن به احكام و اخلاق است كه آن حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بدان مأمور شده بود و ساير پيامبران چنين رسالت‌هايى با اين گستردگى نداشتند.

همو كه به وجودش علامت‌ها و نشانه‌هاى هدايت عيان شده‌اند و سياهى‌هاى شديد گمرا ى برطرف شده و خدا مردم را به وسيله او به حق و صراط مستقيم هدايت نموده است.

أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الدُّنْيَا تَغُرُّ الْمُوءَمِّلَ لَهَا، وَ الْمُخْلِدَ إِلَيْهَا، وَ لاَ تَنْفَسُ⁽¹⁾بِمَنْ نَافَسَ فِيهَا، وَ تَغْلِبُ مَنْ غَلَبَ عَلَيْهَا. وَ ايْمُ اللَّهِ، مَا كَانَ قَوْمٌ قَطُّ فِي غَضِّ⁽²⁾نِعْمَةٍ مِنْ عَيْشٍ فَزَالَ عَنْهُمْ إِلاَّ بِذُنُوبٍ اجْتَرَحُوهَا⁽³⁾لاِءَنَّ اللّهَ لَيْسَ بِظَلّامٍ⁽⁴⁾لِلْعَبِيدِ.

...

ويژگى‌هاى دنيا

اى مردم، دنيا كسى را كه به آن دل بندد و به آن اعتماد كند، مى‌فريبد و خود را به گونه‌اى جلوه مى‌دهد كه گويى او را به آرمان‌ها و آرزوهايش مى‌رساند، و كسى را كه به دنيا افتخار كند و آن را پربها و ارجمند بداند، بهايى نمى‌بخشد، بلكه او را بى‌پروا به دست مشكلات مى‌سپارد. و كسى كه مال و منصبى به دست آورده است، مى‌پندارد كه بر دنيا چيره شده است، اما چنين نيست، بلكه دنياست كه بر او چيره شده و او را فريب داده و از سراى كرامت الهى دور ساخته است.

به خدا سوگند هرگاه قومى در نعمت تازه و دلپسندى به سر بردند، سپس آن نعمت از آنها ستانده شود، به يقين به كيفر گناهانى است كه انجام داده‌اند، زيرا گناهْ نعمت را از كف بيرون مى‌كند، چنان كه شاعر مى‌گويد:

إذا كنتَ في نعمةٍ فارْعَها *** فإنَّ المعاصي تُزيلُ النّعَم

و حافِظ عليها بشُكرِ الإِله *** فِإنّ الإِله شديدُ النقم⁽⁵⁾

«چون در نعمتى به سر مى‌برى آن را پاس بدار / زيرا گناهان، نعمت را از بين مى‌برند؛

و با سپاسگزارىِ خداوند از آن نعمت حفاظت كن / كه بلاى خدا شديد مى‌باشد».

و دليل اينكه خدا نعمت را بدون گناه نمى‌گيرد، آن است كه هرگز به بندگانش ستم نمى‌كند.

وَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ حِينَ تَنْزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ⁽¹⁾، وَ تَزُولُ عَنْهُمُ النِّعَمُ، فَزِعُوا⁽²⁾إِلَى رَبِّهِمْ بِصِدْقٍ مِنْ نِيَّاتِهِمْ، وَ وَلَهٍ⁽³⁾مِنْ قُلُوبِهِمْ، لَرَدَّ عَلَيْهِمْ كُلَّ شَارِدٍ⁽⁴⁾، وَ أَصْلَحَ لَهُمْ كُلَّ فَاسِدٍ. وَ إِنِّي لاَءَخْشَى عَلَيْكُمْ أَنْ تَكُونُوا فِي فَتْرَةٍ⁽⁵⁾، وَ قَدْ كَانَتْ أُمُورٌ مَضَتْ مِلْتُمْ فِيهَا مَيْلَةً⁽⁶⁾، كُنْتُمْ فِيهَا عِنْدِي غَيْرَ مَحْمُودِينَ، وَ لَئِنْ رُدَّ عَلَيْكُمْ أَمْرُكُمْ إِنَّكُمْ لَسُعَدَاءُ. وَ مَا عَلَيَّ إِلاَّ الْجُهْدُ، وَ لَوْ أَشَاءُ أَنْ أَقُولَ، لَقُلْتُ: عَفَا اللّهُ عَمّا سَلَفَ.

...

تأثير تضرّع مردم در هنگام بلا

اگر مردم در هنگام نزول بلا و زوال نعمت با نيّت صادق و دلدادگىِ كامل به خدا پناه ببرند و تصميم بر فرمانبردارى از خداوند گيرند و از گناهان گذشته خود پشيمان شوند، قطعا خداى متعال نعمت‌هاى از كف رفته را به آنان بر مى‌گرداند و كارشان را به سامان مى‌آورد.

نگرانى حضرت از غفلت مردم

و من بر شما بيمناكم كه شايد خداوند اكنون شما را مهلت داده باشد، چنان‌كه به هر مجرم ديگرى مهلت مى‌دهد تا جرم خود را كامل كند و آنگاه كه حجت بر او تمام و كيفرش سنگين شد، ناگهان او را به خشم خود بگيرد، چنان‌كه مى‌فرمايد: «...إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً...»⁽⁷⁾«ما قطعا به ايشان مهلت مى‌دهيم تا بر گناه [خود] بيفزايند».

پيش از اين شما از جاده حق و حقيقت منحرف شديد. شايد مراد امام از انحراف آنان، مسأله جنگ صفّين و فريب خوردن از معاويه و رضايت آنها از ابوموسى اشعرى به عنوان داور و امثال اينهاست كه امام از رفتارشان خشنود نبود و آنان با مخالفت خود با امام عليه‌السلام

...

...

صفوف مسلمانان را دستخوش پراكندگى كردند و دشمنان را به قلمرو حكومتى حضرت جسور نمودند. از همين‌رو امام عليه‌السلام به آنها فرمود: با آن رفتارتان نزد من ستوده نبوديد.

اما اگر مانند زمان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه دوران وحدت و ايمان و اطاعت بود امورتان سامان گيرد شما سعادتمند خواهيد شد.

و من جز اينكه با كوشش خود شما را هدايت كنم، كار ديگرى نمى‌توانم انجام بدهم و اگر بخواهم سخنى بر زبان آورم مى‌گويم: خداوند از گذشته شما درگذرد و از سوابق شما صرف نظر كند و از شما مى‌خواهم به آن كارهاى گذشته خود باز نگرديد.

خطبه صد و هفتاد و هشتم

اشاره

و من كلام له عليه‌السلام و قد سأله ذعلب اليماني، فقال: هل رأيت ربك يا أميرالمؤمنين؟ فقال عليه‌السلام : أفأعبد ما لا أرى؟ فقال: و كيف تراه؟ فقال:

لاَ تَراهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ، وَ لَكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الاْءِيمَانِ. قَرِيبٌ مِنَ الاْءَشْيَاءِ غَيْرَ مُلاَمِسٍ، بَعِيدٌ مِنْهَا غَيْرَ مُبَايِنٍ، مُتَكَلِّمٌ لاَ بِرَوِيَّةٍ، مُرِيدٌ لاَ بِهِمَّةٍ، صَانِعٌ لاَ بِجَارِحَةٍ. لَطِيفٌ لاَ يُوصَفُ بِالْخَفَاءِ، كَبِيرٌ لاَ يُوصَفُ بِالْجَفَاءِ، بَصِيرٌ لاَ يُوصَفُ بِالْحَاسَّةِ، رَحِيمٌ لاَ يُوصَفُ بِالرِّقَّةِ، تَعْنُو⁽¹⁾الْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ، وَ تَجِبُ⁽²⁾الْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام در توحيد است و هنگامى ايراد شد كه ذعلب يمانى از امام پرسيد: آيا خدايت را ديده‌اى اى اميرمؤمنان؟ حضرت فرمود: چگونه خدايى را كه نبينم بپرستم. عرض كرد: چگونه او را ديده‌اى؟ حضرت فرمود:

اوصاف خداوند

چشم‌ها چنان‌كه چيزهاى ديگر را مى‌بينند نمى‌توانند خدا را ببينند، چون مُحال است كسى بتواند خدا را ببيند، ولى قلب‌ها با داشتن ايمان حقيقى به پروردگار، مى‌توانند او را ادراك كنند، زيرا ايمان حقيقى، باعث معرفت كامل الهى مى‌گردد و از آنجا كه هر مصنوعى دلالت بر صانع دارد، انسان مى‌تواند با پى بردن به اين مطلب به وجود خداى سبحان پى ببرد.

خداى متعال به اشياء نزديك است ولى نه آن سان كه تماس داشته باشد، چنان‌كه اشياء

...

...

نزديك به هم با يكديگر مماس هستند.

از اشياء دور است، اما نه آن‌گونه كه از آنها جدا باشد. بدين معنا كه دورى او به معناى عدم مجانست و غيرقابل رؤيت بودن است، نه بُعد مكانى و زمانى. پس دورى خداوند از اشياء مانند دورى آب از آتش و امثال اينها نيست كه با يكديگر تضاد داشته باشند.

سخن مى‌گويد، ولى نه با فكر و انديشه، كه هر كلمه‌اى را كه مى‌خواهد بگويد، نخست آن را در انديشه‌اش بپروراند، بلكه بدون نياز به فكر و تأمل سخن مى‌آفريند.

اراده مى‌كند، اما نه به عزم و اراده نفسانى، چون خداى سبحان نفس ندارد.

مى‌آفريند، اما نه با عضوى مانند دست و پا، بلكه با فرمان «كُن» هرچه را اراده كند، پديد مى‌آيد.

لطيف است، نه مانند لطافت هوا كه ديده نمى‌شود، بلكه لطافت او به نفوذ قدرت و علم او در هر چيز است و با اين صفت، به پنهان بودن توصيف نمى‌شود.

بزرگ است، اما بى‌آنكه ستمگرى و بى‌اعتنايى كند، به خلاف كسانى كه وقتى به جايگاه اجتماعى و مقامى مى‌رسند، به ديگران جفا و بى‌اعتنايى مى‌كنند.

بيناست، اما نه با حسّ بينايى، زيرا خداوند چشمى از جنس گوشت و خون ندارد.

مهربان است، ولى نمى‌توان مهربانى‌اش را برآمده از رقّت قلب و احساسات خام دانست، زيرا قلب ندارد و تغييرى عاطفى مانند دلسوزى در او به وجود نمى‌آيد.

بزرگان و ارجمندان در برابر عظمتش فروتن و متواضعند، و قلب‌ها از ترس او سخت مى‌تپند، البته نه بدان دليل كه خدا، ترس داشته باشد بلكه ترسشان از آن است كه اعمالشان كاستى دارد و موجب كيفر مى‌شود.

خطبه صد و هفتاد و نهم

و من خطبة له عليه‌السلام في ذم العاصين من أصحابه

اشاره

أَحْمَدُ اللَّهَ عَلَى مَا قَضَى مِنْ أَمْرٍ، وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْلٍ، وَ عَلَى ابْتِلاَئِي بِكُمْ أَيُّهَا الْفِرْقَةُ الَّتِي إِذَا أَمَرْتُ لَمْ تُطِعْ، وَ إِذَا دَعَوْتُ لَمْ تُجِبْ، إِنْ أُمْهِلْتُمْ خُضْتُمْ، وَ إِنْ حُورِبْتُمْ خُرْتُمْ⁽¹⁾، وَ إِنِ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَى إِمَامٍ طَعَنْتُمْ، وَ إِنْ أُجِبْتُمْ إِلَى مُشَاقَّةٍ نَكَصْتُمْ. لاَ أَبَا لِغَيْرِكُمْ⁽²⁾! مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ وَ الْجِهَادِ عَلَى حَقِّكُمْ؟، الْمَوْتَ أَوِ الذُّلَّ لَكُمْ؟

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در سرزنش اصحاب نافرمان خود

حمد و ستايش پروردگار

خداى را بر هرچه حكم فرموده است مى‌ستايم، چنان‌كه خود فرمود: «وَ قَضى رَبُّكَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِيّاهُ...»⁽³⁾«و پروردگار تو مقرر كرد كه جز او را مپرستيد». و بر هر كارى كه تقدير نموده است او را مى‌ستايم، چنان‌كه خود فرمود:«...وَ قَدَّرَ فِيها أَقْواتَها...»⁽⁴⁾«و مواد غذايى آن را اندازه‌گيرى كرد». «قَدَّر» به چند معنى به كار مى‌رود، ولى ظاهراً مراد امام عليه‌السلام به قرينه فعل و امر همين معنايى است كه ما ذكر كرديم، يعنى «حكم» و «كار».

...

...

سرزنش اصحاب

و خداى را سپاس مى‌گويم از اينكه دچار شما شدم، چون فرمانى مى‌دهم اطاعت نمى‌كنيد. مراد برخى از فرمان‌هاست نه همه آنها چنان‌كه پوشيده نيست.

و وقتى شما را به امرى مثل جهاد دعوت مى‌كنم از سرِ ترس يا تنبلى اطاعت نمى‌كنيد.

چون مهلت مى‌يابيد و به جهاد و كار دعوت نمى‌شويد به باطل مى‌گراييد و در آن غوطه‌ور مى‌شويد و براى سعادت خودتان اقدامى نمى‌كنيد، و وقتى جنگ بر شما تحميل مى‌شود و در ميدان نبرد قرار مى‌گيريد، فرياد مى‌زنيد، در حالى‌كه نيروى رزمنده بايد خموش و باوقار باشد تا بتواند استقامت ورزد، نه اينكه هياهو برپا كند و فرياد سردهد و روحيه خود و ديگران را تضعيف نمايد.

و آنگاه كه مردم بر گرد امام خود (على عليه‌السلام ) فراهم مى‌آيند به طعنه‌زدن و عيب تراشيدن و منقصت گويى‌اش مى‌پردازيد.

و چون به دعوتتان براى جنگ پاسخ داده شود به قهقرا و پشت خط بر مى‌گرديد و از جنگ مى‌گريزيد.

پدر براى غير شما مباد، براى جهاد و رسيدن به حقِّ از دست رفته خود در انتظار چه نشسته‌ايد؟ اين استفهام انكارى است؛ يعنى ديگر هيچ انتظارى نيست در حالى‌كه حقّ شما از دست رفت و معاويه با چيره شدن بر برخى از سرزمين‌هاى شما فرصت پيروزىِ شما را از بين برده است. پس ديگر چه جاى انتظار؟ آيا در اين انتظار غير از مرگ يا ذلّت، چيز ديگرى نصيبتان خواهد شد؟ زيرا اگر نجنگيد سرانجام مرگ ذلّت‌بار گريبان شما را خواهد گرفت، يا معاويه بر شما مسلط مى‌شود و زنجير اسارت و ذلّت بر گردن شما خواهد نهاد [كه در هر صورت ذلّت و خوارى پيش روى شما است].

فَوَاللَّهِ لَئِنْ جَاءَ يَومِي - وَ لَيَأْتِيَنِّي - لَيُفَرِّقَنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ أَنَا لِصُحْبَتِكُمْ قَالٍ⁽¹⁾، وَ بِكُمْ غَيْرُ كَثِيرٍ. لِلَّهِ أَنْتُمْ!⁽²⁾أَمَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ؟ وَ لاَ حَمِيَّةٌ تَشْحَذُكُمْ؟⁽³⁾

...

اندوه دردمندانه امام على عليه‌السلام از مردم روزگار خود

به خدا سوگند، اگر مرگ من فرا رسد - كه فرا خواهد رسيد -، در حالى مرا از شما جدا خواهد كرد كه از همنشينى با شما خسته و غضبناك شده‌ام، و از اينكه با مرگ خلاص خواهم شد شادمان مى‌شوم.

و فراوانى شما، هرگز فراوانى به شمار نمى‌آيد، و اصلاً با شما تنهايم، چون كثرتِ جمعيت، زمانى مفيد است كه كارآيى داشته باشند، ولى شما كه وجودتان بى‌خاصيت است، با وجود شما فراوانىِ جمع و اصحاب را احساس نمى‌كنم و چنان است كه گويى يار و ياورى ندارم.

خداوند مى‌تواند شما را نابود كند و از شما انتقام بگيرد (سر و كارتان با خدا باشد)، آيا دينى نداريد كه شما را متّحد سازد؟ چرا اين قدر در آرا و خواسته‌هاى خود تفرقه داريد؟ آيا غيرت و بزرگ‌منشى و حميّت نداريد كه شما را براى جهاد برانگيزاند و به پيش راند و از سلطه بيگانگان ننگ داشته باشيد؟

أَ وَ لَيْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِيَةَ يَدْعُو الْجُفَاةَ الطَّغَامَ فَيَتَّبِعُونَهُ عَلَى غَيْرِ مَعُونَةٍ وَ لاَ عَطَاءٍ⁽¹⁾، وَ أَنَا أَدْعُوكُمْ - وَ أَنْتُمْ تَرِيكَةُ⁽²⁾الاْءِسْلاَمِ وَ بَقِيَّةُ النَّاسِ - إِلَى الْمَعُونَةِ وَ طَائِفَةٍ مِنَ الْعَطَاءِ، فَتَفَرَّقُونَ عَنِّي وَ تَخْتَلِفُونَ عَلَيَّ؟ إِنَّهُ لاَ يَخْرُجُ إِلَيْكُمْ مِنْ أَمْرِي رِضًى فَتَرْضَوْنَهُ، وَ لاَ سُخْطٌ فَتَجْتَمِعُونَ عَلَيْهِ، وَ إِنَّ أَحَبَّ مَا أَنَا لاَقٍ إِلَيَّ الْمَوْتُ!

...

شگفتى امام عليه‌السلام از ياران معاويه و اصحاب خود

آيا شگفت‌انگيز نيست كه معاويه افراد خشن و بد ذات را دعوت مى‌كند و بدون آنكه از كمك و عطاى معاويه برخوردار شوند از او پيروى مى‌كنند؟ ولى شما كه بازماندگانِ مسلمانان مجاهدى هستيد كه در جنگ‌هاى ميان اسلام و كفر به شهادت رسيدند و خلف صالح آنها به شمار مى‌رويد، هنگامى كه شما را فرا مى‌خوانم و دعوتم را با كمك عطا همراه مى‌كنم از گرد من پراكنده مى‌شويد، و برخى اندك مرا اجابت مى‌كنيد و جمعى ديگر از رفتن به ميدان نبرد سر بر مى‌تابند⁽³⁾.

امام عليه‌السلام و آرزوى مرگ

بى‌ترديد هيچ فرمانى از من صادر نمى‌شود كه همگان را پسند آيد، زيرا برخى از شما از اين اوامر ناراحت مى‌شويد، و هيچ دستورى نمى‌دهم كه تمام شما را به خشم آورد. يعنى شما نه به گونه‌اى دور من جمع مى‌شويد كه گويى راضى هستيد و نه به گونه‌اى هستيد كه نشان از نارضايتى همگانى در شما ديده شود، بلكه برخى راضى و خشنود و برخى ديگر ناراضى و ناخشنوديد. و بهترين چيزى كه با آن روبه‌رو مى‌شوم مرگ است تا از دست شما آسوده شوم.

قَدْ دَارَسْتُكُمُ الْكِتَابَ، وَ فَاتَحْتُكُمُ الْحِجَاجَ، وَ عَرَّفْتُكُمْ مَا أَنْكَرْتُمْ، وَ سَوَّغْتُكُمْ مَا مَجَجْتُمْ⁽¹⁾، لَوْ⁽²⁾كَانَ الاْءَعْمَى يَلْحَظُ، أَوِ النَّائِمُ يَسْتَيْقِظُ! وَ أَقْرِبْ⁽³⁾بِقَوْمٍ مِنَ الْجَهْلِ بِاللَّهِ قَائِدُهُمْ مُعَاوِيَةُ، وَ مُوءَدِّبُهُمُ ابْنُ النَّابِغَةِ!

...

ستايش امام عليه‌السلام از خود

من قرآن را به شما آموختم و آموزه‌هاى آن را به شما ياد دادم و روش‌هاى استدلال را نخستين بار من به شما نشان دادم در حالى‌كه شما آن را بلد نبوديد، و آنچه نمى‌شناختيد به شما شناساندم و آنچه از دهان بيرون مى‌انداختيد، به كامتان گوارا ساختم. گويى منظور امام اين است كه ناهنجارى‌هاى اخلاقيشان را به اخلاقِ پسنديده تبديل كرده است، اما كاش كوران بينا و خفتگان بيدار مى‌شدند.

اوصاف پيروان معاويه و عمروعاص

وه، چه جاهل و نادانند به خدا و به احكام الهى، كسانى كه رهبرشان معاويه و معلم و مربيشان پسر نابغه (= عمروعاص) باشد. منظور امام مردم شام بود. اين جمله در حقيقت براى بيان تفاوت عراقيان با شاميان و اظهار ناراحتى از نافرمانى عراقيان از امام پرهيزگار و پيروى شاميان از افراد بدكارى چون معاويه، به عنوان پيشوا و از عمروعاص به عنوان مرشد بوده است.

خطبه صد و هشتادم

اشاره

و من كلام له عليه‌السلام وَ قَدْ أَرْسَلَ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِهِ، يَعْلَمُ لَهُ عِلْمَ أَحْوَالِ قَوْمٍ مِنْ جُنْدِ الْكُوفَةِ، قَدْ هَمُّوا بِاللِّحَاقِ بِالْخَوَارِجِ، وَ كَانُوا عَلَى خَوْفٍ مِنْهُ عليه‌السلام فَلَمَّا عَادَ إِلَيْهِ الرَّجُلُ، قَالَ لَهُ: «أَأَمِنُوا فَقَطَنُوا، أَمْ جَبَنُوا

فَظَعَنُوا؟» فَقَالَ الرَّجُلُ: بَلْ ظَعَنُوا يَا أَمِيرَ الْمُوءْمِنِينَ. فَقَالَ عليه‌السلام :

بُعْداً⁽¹⁾لَهُمْ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ! أَمَا لَوْ أُشْرِعَتِ⁽²⁾الاْءَسِنَّةُ⁽³⁾إِلَيْهِمْ، وَ صُبَّتِ السُّيُوفُ عَلَى هَامَاتِهِمْ⁽⁴⁾، لَقَدْ نَدِمُوا عَلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام وقتى يكى از يارانش را به كوفه فرستاد تا احوال بخشى از سپاهيان كوفه را براى حضرتش گزارش كند كه آهنگ پيوستن به خوارج را داشته، اما از حضرت امير عليه‌السلام مى‌ترسيدند. چون پيك امام بازگشت، حضرت از او پرسيد: آيا آنها از من احساس امنيت دارند و به من گرويده‌اند و در شمار سپاهيان ماندند و يا ترسيدند و گريختند؟ عرض كرد: اى اميرمؤمنان،

آنها رفتند. حضرت فرمود:

نفرين و سرزنش افرادى كه به خوارج متمايل بودند

از رحمت الهى دور باشند چنان‌كه قوم ثمود از رحمت الهى دور شدند. اين جمله نفرينِ به آنهاست، يعنى خدا آنها را از رحمتش دور كند، چنان‌كه قوم حضرت صالح عليه‌السلام يعنى ثمود را از رحمت خود دور كرد و به كيفر نافرمانى و پى كردن شتر، بر آنها عذاب نازل كرد.

بدانيد كه اگر در ميدان نبرد نيزه‌ها خوارج را هدف قرار دهد و شمشيرها بر فرق آنها

إِنَّ الشَّيْطَانَ الْيَوْمَ قَدِ اسْتَفَلَّهُمْ⁽¹⁾، وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّئٌ مِنْهُمْ، وَ مُتَخَلٍّ⁽²⁾عَنْهُمْ. فَحَسْبُهُمْ بِخُرُوجِهِمْ⁽³⁾مِنَ الْهُدَى، وَ ارْتِكَاسِهِمْ⁽⁴⁾فِي الضَّلاَلِ وَ الْعَمَى، وَ صَدِّهِمْ عَنِ الْحَقِّ، وَ جِمَاحِهِمْ⁽⁵⁾فِي التِّيهِ⁽⁶⁾.

...

فرود آيد پشيمان خواهند شد كه چرا چنين كارى كردند و از من بريدند و به خوارج پيوستند؟ زيرا خوارج قدرت مقابله و مقاومت در برابر مرا ندارند. فرودآمدن شمشيرها كنايه از ضربات پياپى شمشير است.

شيطان امروز آنها را به عقب‌نشينى واداشت و فردا (= روز قيامت) از آنان بيزارى خواهد جست، چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد: «إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُواْ مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُواْ...»⁽⁷⁾«آنگاه كه پيشوايان از پيروان بيزارى جويند» و يا در هنگامه نبرد آنان را تنها مى‌گذارد، چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد: «...فَلَمَّا تَرَآءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَ قَالَ إِنِّى بَرِىءٌ مِّنكُمْ إِنِّىآ أَرَى مَا لاَ تَرَوْنَ...»⁽⁸⁾«پس هنگامى كه دو گروه يكديگر را ديدند [شيطان [به عقب برگشت و گفت: من از شما بيزارم، من چيزى مى‌بينم كه شما نمى‌بينيد»، از آنها بيزارى و دورى خواهد جست و دست از يارى آنها خواهد كشيد.

پس در پيروى شيطان آنان را همين بس كه از جاده هدايت خارج شوند و در مرداب گمراهى و كوردلى درافتند و مانند نابينايى كه راه را نمى‌بيند، هيچ بينش و بصيرتى ندارند و مردم را از راه حق و پيروى امام عليه‌السلام باز دارند و در بيابانِ گمراهى و سركشى سرگردان شوند حال آنكه گمگشته بيابان سرگردانى بايد از راهنماى خود پيروى كند تا به مقصد برسد.

خطبه صد و هشتاد و يكم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

رُوِيَ عَنْ نَوْفٍ الْبَكَالِيِّ⁽¹⁾، قَالَ: خَطَبَنَا هَذِهِ الْخُطْبَةِ أَمِيرُ الْمُوءْمِنِينَ عَلِيٌّ عليه‌السلام بِالْكُوفَةِ وَ هُوَ قَائِمٌ عَلَى حِجَارَةٍ، نَصَبَهَا لَهُ جَعْدَةُ بْنُ هُبَيْرَةَ الْمَخْزُومِيُّ وَ عَلَيْهِ مِدْرَعَةٌ⁽²⁾مِنْ صُوفٍ وَ حَمَائِلُ⁽³⁾سَيْفِهِ لِيفٌ، وَ فِي رِجْلَيْهِ نَعْلاَنِ مِنْ لِيفٍ، وَ كَأَنَّ جَبِينَهُ ثَفِنَةُ بَعِيرٍ⁽⁴⁾، فَقَالَ عليه‌السلام :

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي إِلَيْهِ مَصَائِرُ⁽⁵⁾الْخَلْقِ وَ عَوَاقِبُ الاْءَمْرِ. نَحْمَدُهُ عَلَى عَظِيمِ إِحْسَانِهِ، وَ نَيِّرِ بُرْهَانِهِ، وَ نَوَامِي⁽⁶⁾فَضْلِهِ وَ امْتِنَانِهِ، حَمْداً يَكُونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً، وَ لِشُكْرِهِ أَدَاءً⁽⁷⁾، وَ إِلَى ثَوَابِهِ مُقَرِّباً، وَ لِحُسْنِ مَزِيدِهِ⁽⁸⁾مُوجِباً. وَ نَسْتَعِينُ بِهِ اسْتِعَانَةَ رَاجٍ لِفَضْلِهِ، مُوءَمِّلٍ لِنَفْعِهِ، وَاثِقٍ بِدَفْعِهِ، مُعْتَرِفٍ لَهُ بِالطَّوْلِ⁽⁹⁾، مُذْعِنٍ⁽¹⁰⁾لَهُ بِالْعَمَلِ وَ الْقَوْلِ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در بيان صفات خداوند و ارشاد

نوف بكالى مى‌گويد: روزى اميرمؤمنان عليه‌السلام در حالى‌كه پشمينه‌اى با آستين‌هاى چسبان بر تن و حمايل شمشير از ليف خرما بر دوش و كفشى از ليف خرما به پا داشت و پيشانى‌اش از فراوانى سجود مانند زانوهاى شتر پينه بسته بود، بر فراز سنگى كه جعدة بن هبيره

...

...

مخزومى براى حضرتش فراهم كرده بود، ايستاد و فرمود:

حمد و ثناى الهى

ستايش خدايى را سزاست كه عاقبت كار هر انسانى نزد او مشخص است. آن‌كه نيكوكار باشد پاداش مى‌گيرد و ارجمند مى‌شود و آن‌كه گناه كرده باشد، كيفر و خوارى مى‌بيند. خدا را بر احسان عظيمش كه ما را آفريد و روزى داد، و بر دليل روشنش كه وجود و ساير صفات خود را بدان براى ما اثبات كرد، و بر فضل و لطف هماره در حال فزونى‌اش، مى‌ستاييم.

ستايشى كه اداى برخى از حقوق الهى و حق سپاسگزارى نعمت‌هايى را كه به مردم عطا كرده است، در بر بگيرد، و بنده را به پاداش الهى نزديك كند؛ چون حمد و ستايش موجب تقرّب و دستيابى به پاداش الهى مى‌شود، و نعمت‌هاى حضرتش را بر بندگان فزونى بخشد.

استعانت از پروردگار

و از خدا يارى مى‌جويم، كمك خواستنِ كسى كه به فضل الهى اميدوار است، نه مانند كسى كه از او نااميد است؛ چون گاه انسان از كسى طلب يارى مى‌كند، اما در عين حال از دريافت كمك نااميد و گاه اميدوار است، و به سان كمك خواستن كسى كه از خداوند اميد سود دارد و به دفع گرفتارى‌ها و ناگوارى‌ها از خدا اطمينان دارد، و به لطف و عنايت الهى اقرار مى‌كند و با كردار و گفتار در پيشگاه پروردگار سرتسليم فرود مى‌آورد، يعنى با زبان، ستايش مى‌كند و با اندام، عمل صالح انجام مى‌دهد، كه هر دو نشانه تسليم بودن و فرمان‌پذيرىِ كامل است.

وَ نُوءْمِنُ بِهِ إِيمَانَ مَنْ رَجَاهُ مُوقِناً، وَ أَنَابَ إِلَيْهِ مُوءْمِناً، وَ خَنَعَ⁽¹⁾لَهُ مُذْعِناً، وَ أَخْلَصَ لَهُ مُوَحِّداً، وَ عَظَّمَهُ مُمَجِّداً، وَ لاَذَ بِهِ رَاغِباً مُجْتَهِداً.

...

ايمان اميرمؤمنان عليه‌السلام به خداوند

و به او ايمان داريم، به سان ايمان كسى كه با يقين كامل به خداوند اميد بسته است؛ چون اميدِ توأم با يقين، نشانه نيرومندى ايمان است.

و با ايمان كامل به وجود و صفات او به سوى او توبه مى‌كند و با اعتراف به فضل خدا، در پيشگاه حضرتش مخلصانه خضوع مى‌كند، نه مثل كسى كه از سرِ اجبار در برابر ستمگران تواضع مى‌كند. و رفتار و گفتار و اعتقاد خود را براى خداوند خالص مى‌سازد و براى حضرتش شريكى قائل نيست و خدا را به عظمت مى‌ستايد و به اين عظمت اعتراف دارد، و با ميل و تلاش فراوان در گرفتارى‌ها به او پناهنده مى‌شود.

لَمْ يُولَدْ سُبْحَانَهُ فَيَكُونَ فِي الْعِزِّ مُشَارَكاً، وَ لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْرُوثاً هَالِكاً، وَ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ وَقْتٌ وَ لاَ زَمَانٌ، وَ لَمْ يَتَعَاوَرْهُ⁽¹⁾زِيَادَةٌ وَ لاَ نُقْصَانٌ، بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِنْ عَلاَمَاتِ التَّدْبِيرِ الْمُتْقَنِ، وَ الْقَضَاءِ الْمُبْرَمِ⁽²⁾.

...

اوصاف خداوند

خدا از هر پيرايه‌اى منزه است، و هرگز از كسى زاده نشده و پدر و مادرى ندارد تا در عزّت شريك داشته باشد، چون والدين در عزّت فرزند خود شريك هستند، و حتى چون او را زاده‌اند از او عزيزترند. و كسى را نزاده تا ميراثخوارش باشد، و خود نابود شود، چنان‌كه هر پدر و مادرى را وارثى است و سرانجام از دنيا مى‌رود، و هر پديدآمده‌اى ممكن است و هر ممكن هلاك‌پذير.

و زمان و وقت بر او پيشى نمى‌گيرد، به اين معنا كه خداوند مانند ممكنات نيست كه زمانى وجود داشته و زمانى وجود نداشته باشد. و دستخوش كاستى و فزونى نمى‌شود.

و با علاماتى كه بر تدبير استوار حضرتش دلالت مى‌كنند، و به ما مى‌فهمانند كه هر چيزى را در محل مناسب آن قرار داده است، و با حكم نقض‌ناپذيرش درباره آفرينش و روزى و زندگى و مرگ پديده‌ها و جز آن، خود را به ما نشان داده است، درست مانند ساختمان محكم و شكوهمندى كه بر سازنده‌اى ماهر دلالت مى‌كند.

فَمِنْ شَوَاهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَاتٍ⁽¹⁾بِلاَ عَمَدٍ، قَائِمَاتٍ بِلاَ سَنَدٍ، دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ طَائِعَاتٍ مُذْعِنَاتٍ، غَيْرَ مُتَلَكِّئَاتٍ⁽²⁾وَ لاَ مُبْطِئَاتٍ⁽³⁾. وَ لَوْ لاَ إِقْرَارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ إِذْعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِيَةِ⁽⁴⁾، لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوْضِعاً لِعَرْشِهِ، وَ لاَ مَسْكَناً لِمَلاَئِكَتِهِ، وَ لاَ مَصْعَداً⁽⁵⁾لِلْكَلِمِ الطَّيِّبِ وَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ.

...

نشانه‌هاى وجود و صفات خداوند

از شواهد اثبات وجود و ساير صفات الهى، آفرينش آسمان‌ها (اجرام آسمانى) مى‌باشد، كه با وجود سنگينى‌شان در مدارهاى خود و بدون هيچ ستون و تكيه‌گاهى، استوار قرار گرفته‌اند و فراخوان الهى (و جعل قوانين در آنها) را اجابت مى‌كنند و با ميل و رغبت و اعتراف و خضوع، آن قوانين را مى‌پذيرند و به آنها گردن نهاده‌اند، چنان كه خداى سبحان در اين‌باره مى‌فرمايد: «... فَقالَ لَها وَ لِلاْءَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ»⁽⁶⁾«پس به آن (آسمان‌ها) و زمين فرمود: خواه يا ناخواه بياييد. آن دو گفتند: فرمان‌پذير آمديم». اين اجرام آسمانى بدون سستى ورزيدن و درنگ كردن سر به فرمان خدا نهادند.

پاداش فرمان‌پذيرى آسمان‌ها

اگر اقرار آسمان‌ها به ربوبيّت الهى و اذعان آنها به فرمانبردارى از سرِ ميل و رغبت نبود به يقين آنها را محل استقرار عرش خود قرار نمى‌داد، چون عرش محل تشريفى خداوند در آسمان‌هاست، مانند كعبه در زمين. و آنها را محل سكونت فرشتگان مقرّب خود نمى‌ساخت؛ فرشتگانى كه پاك هستند و بايد در جايى پاك جاى گيرند؛ و نيز آنها را محل صعود سخنان پاكيزه و عمل صالح بندگان خود قرار نمى‌داد؛ چون اعمال صالح و سخنان پاكيزه بندگان به سوى آسمان صعود مى‌كنند. بايد توجه داشت كه خداوند لامكان است،

جَعَلَ نُجُومَهَا أَعْلاَماً يَسْتَدِلُّ بِهَا الْحَيْرَانُ فِي مُخْتَلِفِ فِجَاجِ⁽¹⁾الاْءَقْطَارِ⁽²⁾. لَمْ يَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِهَا ادْلِهْمَامُ⁽³⁾سُجُفِ⁽⁴⁾اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، وَ لاَ اسْتَطَاعَتْ جَلاَبِيبُ⁽⁵⁾سَوَادِ الْحَنَادِسِ⁽⁶⁾أَنْ تَرُدَّ مَا شَاعَ فِي السَّمَاوَاتِ مِنْ تَلاَءْلُوءِ نُورِ الْقَمَرِ.

...

ولى آسمان‌ها را جايگاهى شريف و منزلگاه امور پسنديده قرار داده است و اين جمله اشاره به آيه‌اى است كه مى‌فرمايد: «...إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ يَرْفَعُهُ...»⁽⁷⁾«سخنان پاكيزه به سوى او بالا مى‌رود و كار شايسته به آن رفعت مى‌بخشد».

ويژگى‌هاى آسمان

خداوند ستارگان آسمان را راهنمايانى ساخت براى افراد سرگشته در بيابان‌هاى مختلف، چندان كه پرده‌هاى تيرگى و سياهى‌هاى شب نمى‌توانند مانع رسيدن پرتو نور ستارگان به انسان‌ها باشند و خيمه سياه بسيار تيره شب ظلمانى نمى‌تواند از پرتوافشانى ماه و انتشار آن در آسمان و رسيدن آن به ساكنان زمين جلوگيرى كنند. پس نور ماه نيز مانند نور ستارگان در شب تاريك به زمين مى‌رسد و مردم در صحراها و بيابان‌ها از نور آن بهره مى‌برند و راه خود را يافته و به مقصد مى‌رسند.

فَسُبْحَانَ مَنْ لاَ يَخْفَى عَلَيْهِ سَوَادُ غَسَقٍ⁽¹⁾دَاجٍ⁽²⁾وَلاَ لَيْلٍ سَاجٍ⁽³⁾فِي بِقَاعِ⁽⁴⁾الاْءَرَضِينَ الْمُتَطَأْطِئَاتِ⁽⁵⁾وَ لاَ فِي يَفَاعِ⁽⁶⁾السُّفْعِ⁽⁷⁾الْمُتَجَاوِرَاتِ، وَ مَا يَتَجَلْجَلُ⁽⁸⁾بِهِ الرَّعْدُ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ، وَ مَا تَلاَشَتْ عَنْهُ بُرُوقُ⁽⁹⁾الْغَمَامِ، وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ تُزِيلُهَا عَنْ مَسْقَطِهَا عَوَاصِفُ الاْءَنْوَاءِ⁽¹⁰⁾وَ انْهِطَالُ السَّمَاءِ! وَ يَعْلَمُ مَسْقَطَ الْقَطْرَةِ وَ مَقَرَّهَا، وَ مَسْحَبَ الذَّرَّةِ وَ مَجَرَّهَا، وَ مَا يَكْفِي الْبَعُوضَةَ مِنْ قُوتِهَا، وَ مَا تَحْمِلُ الاْءُنْثَى فِي بَطْنِهَا.

...

اوصاف خداوند

منزه است خدايى كه تيرگى شب تاريك و ساكن براى او پوشيده نيست. يعنى آنچه در شب تاريك مى‌گذرد، خواه در درّه‌ها، و دشتها، و خواه در كوه‌ها كه به صورت رنگ سياه متمايل به قرمز در كنار هم قرار گرفته‌اند بر او پوشيده و پنهان نيستند.

و منزّه است خدايى كه صداى رعد در افق‌ها و پهنه آسمان و از هم‌فروپاشيدن برق‌هاى برخاسته از درون ابرها بر اثر نيروهاى الكتريسيته موجود در آنها و افتادن و از بين رفتن برگ‌هاى درختان از شاخه‌ها توسط وزش بادها، بر او پوشيده نيست؛ خدايى كه منازل ورود ماه و مانند آن، كه محل وزش بادهاست و نيز قطرات باران را كه از آسمان مى‌ريزند و محل ريزش آنها در روى زمين و محل استقرار آنها را در درون زمين مى‌داند. همو كه مسير حركت مورچه از اين سو به آن سو بر او پنهان نمانده و مقدار آذوقه‌اى كه پشه را بسنده باشد و نيز جنسيت جنين را كه زن يا حيوان ماده حمل مى‌كند، به خوبى مى‌داند.

وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الْكَائِنِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ كُرْسِيٌّ أَوْ عَرْشٌ أَوْ سَمَاءٌ أَوْ أَرْضٌ، أَوْ جَانٌّ أَوْ إِنْسٌ. لاَ يُدْرَكُ بِوَهْمٍ، وَ لاَ يُقَدَّرُ بِفَهْمٍ، وَ لاَ يَشْغَلُهُ سَائِلٌ، وَ لاَ يَنْقُصُهُ نَائِلٌ، وَ لاَ يُبْصِرُ بِعَيْنٍ، وَ لاَ يُحَدُّ بِأَيْنٍ، وَ لاَ يُوصَفُ بِالاْءَزْوَاجِ⁽¹⁾، وَ لاَ يُخْلَقُ بِعِلاَجٍ⁽²⁾، وَ لاَ يُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ، وَ لاَ يُقَاسُ بِالنَّاسِ. الَّذِي كَلَّمَ مُوسَى تَكْلِيماً، وَ أَرَاهُ مِنْ آيَاتِهِ عَظِيماً، بِلاَ جَوَارِحَ وَ لاَ أَدَوَاتٍ، وَ لاَ نُطْقٍ وَ لاَ لَهَوَاتٍ⁽³⁾.

...

حمد و ستايش پروردگار

ستايش خدايى را مى‌سزد كه قبل از وجود كرسى و عرش و آسمان و زمين و جنّ (آفريده‌اى پنهان از ديده‌ها) و انس بوده است. چون خدا به عرش و كرسى احتياج ندارد و اين از باب تشبيه معقول به محسوس است؛ يعنى همان‌طور كه يك پادشاه بر روى كرسى مخصوص مى‌نشيند، خدا نيز مكانى را به نام عرش خلق كرده تا فرشتگان بدان روى برند، چنان‌كه انسان‌ها در زمين به كعبه رو مى‌كنند.

اوصاف الهى

وجود و كنه ذات او با تصور و با فكر و تعقّل ادراك شدنى نيست، چون پى بردن به كنه حضرتش محال است. و فهم و ادراك انسان نمى‌تواند حدود او را درك كند.

و هيچ سائلى نمى‌تواند او را از رسيدگى به ساير امور باز دارد، به خلاف انسان‌ها كه به هنگام رسيدگى به امرى، از ساير امور غافل مى‌شوند.

و عطايش چيزى از خزانه‌هاى او كم نمى‌كند، چون خدا هماره مى‌بخشد و هيچ چيز از او كم نمى‌شود و از دست نمى‌دهد، زيرا همه چيز ملك اوست، خواه ببخشد و خواه نبخشد.

و با چشم نمى‌بيند و ديده هم نمى‌شود، زيرا خدا چشم ندارد، بلكه با ذات خود بر همه

...

...

اشيا احاطه دارد. اين جمله را مى‌توان به دو صورت مجهول و معلوم خواند كه در صورت اول بدين معناست كه ديده نمى‌شود و در صورت دوم به معناى آن است كه با ابزار چشم نمى‌بيند، چنان‌كه پيش‌تر بيان شد.

و به مكان محدود نيست، يعنى نمى‌توان براى او جايى و مكانى قائل شد، چون خدا مكان ندارد تا مثل انسان به آن محدود شود. و با شريك و همگن توصيف نمى‌شود و نمى‌توان خدا را در اوصاف، به چيزى يا كسى همانند خواند.

و با تمرين و ممارست چيزى را نمى‌آفريند؛ يعنى اينكه مثلاً براى او مشكلى پيش آيد و او با چاره‌انديشى آن مشكل را حل كند.

و با حواس پنجگانه (بينايى، بويايى، شنوايى، چشايى و بساوايى يا لامسه) درك شدنى نيست، زيرا محال است كه وجود او ديده و يا لمس و صداى او شنيده و يا بوئيده و يا چشيده شود. و با هيچ انسانى مقايسه شدنى نيست، چنان‌كه در توصيف، برخى از افراد را با يكديگر مقايسه مى‌كنند.

خدايى كه با موسى عليه‌السلام سخن گفت و سخن گفتن او چنان بود كه مستقلاً صدايى آفريد و موسى عليه‌السلام آن را شنيد و آيات عظيم خود چون: عصا، يد بيضا، قورباغه‌ها، شپش و خون را به او نشان داد تا معجزه او در مقابل خصم به شمار آيند.

با موسى عليه‌السلام سخن گفت، اما نه با اندامى چون: زبان و دهان و دندان، و گفتارى چون گفتار بشر كه از حنجره بر مى‌آيد.

بَلْ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً أَيُّهَا الْمُتَكَلِّفُ لِوَصْفِ رَبِّكَ، فَصِفْ جِبْرائيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ جُنُودَ الْمَلاَئِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ، فِي حُجُرَاتِ الْقُدُسِ مُرْجَحِنِّينَ⁽¹⁾، مُتَوَلِّهَةً عُقُولُهُمْ أَنْ يَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ. فَإِنَّمَا يُدْرَكُ بِالصِّفَاتِ ذَوُو الْهَيْئَاتِ وَ الاْءَدَوَاتِ، وَ مَنْ يَنْقَضِي إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَنَاءِ⁽²⁾. فَلاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ أَضَاءَ بِنُورِهِ كُلَّ ظَلاَمٍ، وَ أَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ كُلَّ نُورٍ.

...

وصف‌ناپذيرى پروردگار

اى كه خود را به زحمت مى‌افكنى تا خدايت را توصيف كنى، اگر در توصيف خداوند توانمندى و در اين سخن راست مى‌گويى، جبرئيل و ميكائيل و فرشتگان مقرب الهى را كه آفريدگان خدايند و در مكان‌هاى قدس و نزاهت و طهارت به سر مى‌برند و از هيبت مقام ربوبى به خود مى‌لرزند و عقول آنها در توصيف خداى «أحسن الخالقين» سرگشته و ناتوان است، توصيف كن. پس وقتى كه اين آفريده‌هاى الهى را نمى‌توانى توصيف كنى، چگونه مى‌خواهى خدا را توصيف كنى؟

درونه و كنه اشياء داراىِ اشكال و ابزار و ادوات، با برشمردنِ صفات آنها و كنه موجودات فناپذير، وصف‌پذيرند. [اين در حالى است كه خداوند نه هيئت و ادوات دارد و نه پايان‌پذير است، پس توصيف‌ناشدنى است].

پس جز او خدايى نيست؛ همو كه با نور خود تمام ظلمت‌ها را روشن كرد. يعنى معدومات و آنچه روزى نابود مى‌شود را پديد آورد و ظلمات جهل و ظلمت شب و مانند آن را معدوم و نابود كرد و هر نورى را در مقابل نور خويش ظلمانى و تاريك ساخت، چون هر نورى در برابر نور او تاريك است و بى‌فروغ.

أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِي أَلْبَسَكُمُ الرِّيَاشَ⁽¹⁾، وَ أَسْبَغَ⁽²⁾عَلَيْكُمُ الْمَعَاشَ. وَ لَوْ أَنَّ أَحَداً يَجِدُ إِلَى الْبَقَاءِ سُلَّماً⁽³⁾، أَوْ إِلَى دَفْعِ الْمَوْتِ سَبِيلاً، لَكَانَ ذَلِكَ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ عليه‌السلام الَّذِي سُخِّرَ لَهُ مُلْكُ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ، مَعَ النُّبُوَّةِ وَ عَظِيمِ الزُّلْفَةِ⁽⁴⁾. فَلَمَّا اسْتَوْفَى طُعْمَتَهُ⁽⁵⁾، وَ اسْتَكْمَلَ مُدَّتَهُ رَمَتْهُ قِسِيُّ⁽⁶⁾الْفَنَاءِ بِنِبَالِ⁽⁷⁾الْمَوْتِ وَ أَصْبَحَتِ الدِّيَارُ مِنْهُ خَالِيَةً وَ الْمَسَاكِنُ مُعَطَّلَةً وَ وَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ.

...

توصيه به پرهيزگارى

اى بندگان خدا، شما را به پارسايى و پرهيزگارى و به رعايت تقواى الهى سفارش مى‌كنم. خدايى را اطاعت كنيد و از او پروا داشته باشيد كه لباس فاخر انسانى و زيبا بر شما پوشاند و اسباب زندگى را به صورت گسترده در اختيار شما گذارد.

مرگ، سرنوشت حتمى

اگر كسى مى‌توانست براى رسيدن به جاودانگى نردبانى بسازد و به بلنداى آسمان برود، و كيمياى جاودانگى را به دست آورد يا براى دور كردن مرگ از خود راهى بيابد، آن فرد قطعاً سليمان بن داود عليه‌السلام بود؛ چون جن و انس در تسخير او و تحت فرمان او بوده‌اند و پيامبرى عظيم‌الشأن و داراى مقام والاى نبوّت و از مقرّبان درگاه الهى بود. پس چنين انسان باعظمتى كه در يك كلمه تمام سعادت‌هاى دينى و دنيوى را داشت، نتوانست براى رسيدن به جاودانگى نردبانى بسازد، و يا براى فرار از مرگ راهى پيدا كند.

چون سليمان نعمت و روزىِ خود را تماماً به دست آورد و روزگار عمر او پايان يافت،

وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْقُرُونِ⁽¹⁾السَّالِفَةِ لَعِبْرَةً. أَيْنَ الْعَمَالِقَةُ⁽²⁾وَ أَبْنَاءُ الْعَمَالِقَةِ؟ أَيْنَ الْفَرَاعِنَةُ⁽³⁾وَ أَبْنَاءُ الْفَرَاعِنَةِ؟ أَيْنَ أَصْحَابُ مَدَائِنِ الرَّسِّ الَّذِينَ قَتَلُوا النَّبِيِّينَ وَ أَطْفَئُوا سُنَنَ الْمُرْسَلِينَ وَ أَحْيَوْا سُنَنَ الْجَبَّارِينَ؟ وَ أَيْنَ الَّذِينَ سَارُوا بِالْجُيُوشِ وَ هَزَمُوا الاْءُلُوفِ وَ عَسْكَرُوا الْعَسَاكِرَ وَ مَدَّنُوا الْمَدَائِنَ؟

...

تير فنا به سوى او نشانه رفت و او را از پاى درآورد و روانه قبر كرد و وارثان و حاكمان، پس از او آن خانه‌ها و شهرها را به ارث بردند.

لزوم پندگيرى از پيشينيان

به راستى كه امت‌هاى پيشين براى شما پند و عبرت هستند و بايد از فناپذيرى و نامانايى دنيا و زوالِ حكومت‌ها و زيور و زينت آنها عبرت بگيريد.

كجا رفتند عمالقه و فرزندان عمالقه؟ عمالقه مردان قوى هيكلى بودند كه در منطقه يمن و حجاز به سر مى‌بردند و كارهاى بزرگ انجام مى‌دادند و مرتكب فساد مى‌شدند و كار به جايى رسيد كه عروس پيش از روانه شدن به سوى خانه شوهر مى‌بايست در اختيار پادشاه عمالقه قرار مى‌گرفت تا پس از آن به خانه شوهر برود. سرانجام مردم شورش كردند و او را كشتند و بدين ترتيب از او آسوده شدند. داستان آن جماعت به تفصيل در تاريخ آمده است. اين استفهام كه كجا رفتند عمالقه و فرزندان عمالقه، استفهام تنبيهى است؛ يعنى بنگريد كه دولت و قدرت آنها چگونه درهم شكسته شد و حكومت‌شان از دست رفت و هيچ اثرى از آنها باقى نماند.

كجا رفتند فراعنه و فرزندان فراعنه؟ سلسله پادشاهان مصر فراعنه خوانده مى‌شدند كه يكى از آنها فرعونِ زمان موسى عليه‌السلام بود كه ادعاى ربوبيّت مى‌كرد و مردم را به راحتى مى‌كشت و شكم زنان آبستن را مى‌دريد.

...

...

كجا رفتند اصحاب سرزمين رسّ كه درخت مى‌پرستيدند و پيامبران خدا را مى‌كشتند و چراغ سنت‌هاى آنها را خاموش و سنت جباران را كه ظلم بر بندگان خدا بود احيا مى‌كردند؟ اصحاب رسّ درخت مى‌پرستيدند و چون پيامبرى آمد و آنها را از پرستيدن درخت نهى كرد او را با وضعى فجيع كشتند. خداوند نيز آنها را با عذابى دردناك نابود كرد. پس سنّت پيامبران، چراغ‌هاى روشنى بودند كه راه زندگى را روشن مى‌كردند و انسان مى‌توانست راه سعادت دنيوى و اخروى را با كمك آنها ببيند؛ ولى اصحاب رسّ اين چراغ‌ها را خاموش كردند و خاموش كردن آنها با ترك سنّت پيامبران بود كه در نهايت به دست فراموشى سپرده شدند، چنان‌كه در روزگار ما نيز كافران و منافقان و جيره‌خواران آنها چراغ قرآن را خاموش و به جاى آن روش يهوديان و مسيحيان را جايگزين نموده‌اند.

كجايند كسانى كه با لشكركشى‌ها و به راه انداختن ارتش‌هاى منظم به سمت دشمنان خود مى‌رفتند و با تكيه بر آنها هزاران نفر را درهم مى‌كوبيدند و به عقب‌نشينى وادار مى‌كردند؟

كجا رفتند آنهايى كه براى حفظ قدرت خود و مردم خود، لشكرها گرد آوردند و ساختمان‌ها و شهرهاى فراوانى بنا كردند؟

به يقين تمام آنها مردند و نابود شدند. بنابراين شايسته است كه انسان عاقل فريفته چنين دنياى نامانايى نشود و كارى نكند كه موجب عذاب و كيفر ابدى شود.

منها: قَدْ لَبِسَ لِلْحِكْمَةِ جُنَّتَهَا⁽¹⁾، وَ أَخَذَهَا بِجَمِيعِ أَدَبِهَا، مِنَ الاْءِقْبَالِ عَلَيْهَا، وَ الْمَعْرِفَةِ بِهَا، وَ التَّفَرُّغِ لَهَا. وَ هِيَ عِنْدَ نَفْسِهِ ضَالَّتُهُ الَّتِي يَطْلُبُهَا، وَ حَاجَتُهُ الَّتِي يَسْأَلُ عَنْهَا. فَهُوَ مُغْتَرِبٌ⁽²⁾إِذَا اغْتَرَبَ الاْءِسْلاَمُ، وَ ضَرَبَ بِعَسِيبِ⁽³⁾ذَنَبِهِ، وَ أَلْصَقَ الاْءَرْضَ بِجِرَانِهِ⁽⁴⁾، بَقِيَّةٌ مِنْ بَقَايَا حُجَّتِهِ، خَلِيفَةٌ مِنْ خَلاَئِفِ أَنْبِيَائِهِ.

...

از اين خطبه است در توصيف پرهيزگاران و خردمندان

ويژگى‌هاى انسان پرهيزگار و خردمند

پرهيزگار و خردمند زرهِ حكمت به تن كرده‌اند؛ يعنى عادلانه هر چيزى را در جاى خود قرار مى‌دهند و از بيهوده‌پردازى و عصيان برحذر هستند. تمام آداب حكمت را برگرفته (به كار بسته) و در همه شئون زندگى خود حكمت و آداب آن را مراعات مى‌كنند. يعنى با تمام وجود به حكمت روى مى‌آورند و با حقيقت آن آشنا مى‌شوند و به غير آن نمى‌پردازند، و فقط خود را فارغ از هر چيز ديگر وقف حكمت و دانايى مى‌كنند.

حكمت گمشده پرهيزگار و خردمند است و همان‌گونه كه اگر كسى اثاثيه يا پول خود را گم كند، ناشكيبا و بى‌امان دنبال آن مى‌گردد، به همان صورت، انسان پرهيزگار و خردمند دنبال حكمت مى‌گردد و حكمت نياز ضرورى فرد باتقوا و عاقلى است كه همانند حوايج مادّى خود به دنبال آن مى‌گردد و بالاخره آن را پيدا مى‌كند.

چنين كسى، هر جا كه اسلام غريبانه برود به دنبال آن، غربت را انتخاب مى‌كند و زن و فرزند و ديار را ترك مى‌نمايد. يعنى وقتى اسلام ضعيف شود و مانند شتر دم و گلوگاه خود را بر خاك بگذارد و نتواند برخيزد، به يارى دين مى‌شتابد. آرى، چنين كسى، كه عقل و پرهيزگارى را جمع كرده است، در پى اسلام و براى يارى رساندن به آن، كسان و ديار و

...

...

عزيزان را مى‌گذارد و به يارى دين مى‌رود.

عاقلِ زاهد، بازماند حجت‌هاى الهى بر مردم و جانشين خلفاى پيامبران است كه چنين صفاتى دارد و مانند انبيا عليهم‌السلام به دين پايبند است.] برخى نيز اين سخن امام عليه‌السلام را در توصيف حضرت ولى عصر - أرواحنا فداه - دانسته‌اند.]

أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي قَدْ بَثَثْتُ⁽¹⁾لَكُمُ الْمَوَاعِظَ الَّتِي وَعَظَ الاْءَنْبِيَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ، وَ أَدَّيْتُ إِلَيْكُمْ مَا أَدَّتِ الاْءَوْصِيَاءُ إِلَى مَنْ بَعْدَهُمْ، وَ أَدَّبْتُكُمْ بِسَوْطِي فَلَمْ تَسْتَقِيمُوا، وَ حَدَوْتُكُمْ⁽²⁾بِالزَّوَاجِرِ فَلَمْ تَسْتَوْسِقُوا⁽³⁾. لِلَّهِ أَنْتُمْ⁽⁴⁾، أَ تَتَوَقَّعُونَ إِمَاماً غَيْرِي يَطَأُ بِكُمُ⁽⁵⁾الطَّرِيقَ، وَ يُرْشِدُكُمُ السَّبِيلَ؟ أَلاَ إِنَّهُ قَدْ أَدْبَرَ مِنَ الدُّنْيَا مَا كَانَ مُقْبِلاً⁽⁶⁾، وَ أَقْبَلَ مِنْهَا مَا كَانَ مُدْبِراً، وَ أَزْمَعَ⁽⁷⁾التَّرْحَالَ⁽⁸⁾عِبَادُ اللَّهِ الاْءَخْيَارُ، وَ بَاعُوا قَلِيلاً مِنَ الدُّنْيَا لاَ يَبْقَى، بِكَثِيرٍ مِنَ الاْآخِرَةِ لاَ يَفْنَى.

...

ستايش امام عليه‌السلام از خود

اى مردم، من همان مواعظ و نصايحى كه پيامبران به امّت‌هاى خود مى‌نمودند، در ميان شما منتشر كردم؛ مواعظى همچون امر به تقوا و زهدِ در دنيا و ترس از آتش جهنم و رغبت و اشتياق به بهشت؛ و من همان رسالتى را به شما رساندم كه اوصياى رسولان به مردم رسول‌ناديده رساندند و حق وظيفه را چنان‌كه بايسته و شايسته است ادا كردم و با تازيانه‌ام شما را تنبيه كردم تا دست از گناهان برداريد و راه مستقيم اسلام را بپيماييد، اما چنين نكرديد.

و با اندرزهاى هشدار دهنده شما را از گناه و بيراهه‌پويى بازداشتم، اما با اينهمه، پراكنده شديد و پيرامون افكار حق گرد نيامديد و در پذيرشِ آن متحد نشديد.

عجبا از شما و رفتارتان! آيا انتظار داريد امامى جز من بيايد و شما را در راه مستقيم همراهى كند و راه روشن و راست را به شما نشان دهد؟

...

...

معرفى دنيا

بدانيد كه هر آنچه از امور دنيوى رو آورده بود، به شما پشت كرد و سپرى شده است، زيرا انسان در كودكى به گونه‌اى است كه عمر به او روى مى‌آورد و وقتى رشد و نمو كرد و سپس كهنسال شد عمر به او پشت مى‌كند و مى‌رود. مال و ثروت و مقام و ساير امور دنيوى نيز همين حالت را دارند، روزى روى مى‌آورند و روزى ديگر رخ بر مى‌تابند.

دنيايى كه پشت كرده و رفته بود اكنون به شما روى آورده و مى‌آيد. اين سخن امام عليه‌السلام بدان معناست كه شرور و گناهانى كه با ظهور پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از جامعه رخت بر بسته بود، پس از ارتحال ايشان مجدداً به جامعه روى آورده است.

و بندگان صالح پروردگار تصميم و عزم جدى گرفته‌اند كه از اين دنيا كوچ كنند؛ چون آن را فانى و نامانا مى‌دانند. لذا قصد خود را در گذر از آن و بى‌بها دانستن آن اعلام كرده و توشه آخرت را فراهم نمودند و متاع اندك و ناپايدار دنيا را به نعمت‌هاى فراوان و پايدار آخرت فروختند. زيرا انسان وقتى عمر و مال خود را در راه خير صرف مى‌كند، در حقيقت آنها را با بهشت جاودان سودا و معامله كرده است، چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد: «إِنَّ اللّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُوءْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ...»⁽¹⁾«در حقيقت، خدا از مؤمنان، جان و مالشان را به [بهاى] اينكه بهشت براى آنان باشد، خريده است».

مَا ضَرَّ⁽¹⁾إِخْوَانَنَا الَّذِينَ سُفِكَتْ دِمَاوءُهُمْ - وَ هُمْ بِصِفِّينَ - أنْ لا يَكُونُوا الْيَوْمَ أَحْيَاءً؟ يُسِيغُونَ⁽²⁾الْغُصَصَ⁽³⁾وَ يَشْرَبُونَ الرَّنْقَ⁽⁴⁾! قَدْ - وَاللَّهِ - لَقُوا اللَّهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ وَ أَحَلَّهُمْ دَارَ الاْءَمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ.

...

شهدا ضرر نكرده‌اند

آيا برادران ما كه در جنگ صفين و در نبرد با معاويه خونشان ريخته شد ضرر كرده‌اند؟ آنها هرگز ضررى نديده‌اند، چون زنده نيستند تا خون دل بخورند و از چشمه ناراحتى‌ها و غصّه‌هايى كه از سوى منافقان جوشش گرفته، بنوشند. آنها راحت شدند و ديگر غصّه و خون دل نمى‌خورند. اين سخن كنايه از مصيبت‌هايى است كه منافقان براى امام پديد آوردند.

به خدا سوگند، به ديدار خدا رفته‌اند و خدا پاداش‌هاى آنها را به طور كامل به آنان عنايت كرد و در محل امن و سراى امنيّت، يعنى بهشت جاى‌شان داد، حال آنكه در دنيا از دشمنان ترس و وحشت فراوانى به دل داشتند.

أَيْنَ إِخْوَانِيَ الَّذِينَ رَكِبُوا الطَّرِيقَ، وَ مَضَوْا عَلَى الْحَقِّ؟ أَيْنَ عَمَّارٌ؟ وَ أَيْنَ ابْنُ التَّيِّهَانِ؟ وَ أَيْنَ ذُو الشَّهَادَتَيْنِ؟ وَ أَيْنَ نُظَرَاوءُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ تَعَاقَدُوا عَلَى الْمَنِيَّةِ وَ أُبْرِدَ⁽¹⁾بِرُءُوسِهِمْ إِلَى الْفَجَرَةِ؟

...

يادى از ياران

كجايند برادران من؟ آنان كه بر راه حق استقامت ورزيدند و به اين سوى و آن سوى نگرويدند و در راه حق ماندند و براى آن جايگزينى نگزيدند.

كجاست عمّار بن ياسر، همو كه از نخستين اصحاب رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود و حضرتش درباره او فرمود: «إنّ عمّارا مليء إيماناً من قرنِه إلى قدمهِ؛ عمّار سر تا پا غرق در ايمان است».

كجاست ابن التيهان (ابوالهيثم مالك)، از صحابه بزرگ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ؟

كجاست خزيمة بن ثابت انصارىِ ذو الشهادتين كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شهادت و گواهى او را به منزله گواهى دو نفر قرار داده بود؟

كجايند همگنان آن بزرگواران كه بر جانبازى در راه خدا هم‌پيمان شدند و در جنگ صفين به شهادت رسيدند و سرهاى آنها را بريدند و نزد طاغوتيان و تبهكاران، يعنى معاويه و يارانش فرستادند؟ اين مجاهدان در راه خدا در صفين شهيد شدند و لشكريان معاويه سرهايشان را جدا كردند و براى معاويه فرستادند.

قَالَ: ثُمَّ ضَرَبَ بِيَدِهِ الشَّرِيفَةِ عَلَى لِحْيَتِهِ الْكَرِيمَةِ، فَأَطَالَ الْبُكَاءَ، ثُمَّ قَالَ عليه‌السلام :

أَوِّهِ⁽¹⁾عَلَى إِخْوَانِيَ الَّذِينَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ، وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ، أَحْيَوُا السُّنَّةَ، وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَةَ. دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا، وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ.

...

آهِ سوزناك امام

راوى مى‌گويد: آنگاه امام عليه‌السلام دست شريفش را بر محاسن مبارك خود كشيد و سخت گريست و فرمود:

آه و افسوس و دريغ بر برادران من كه قرآن را تلاوت مى‌كردند و هم از لحاظ علمى و هم از حيث عملى آن را نيك فراگرفتند و در واجبات به خوبى انديشيدند و به يقين كامل رسيدند كه از طرف خداوند واجب شده است. لذا آنها را به جاى آوردند و مردم را نيز به انجام دادن آنها دعوت كردند.

سنّت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را احيا كردند و بدعت خلفاى پيشين، مثل نماز تراويح و نگفتن «حىِّ على خير العمل» در اذان و نظير آنها را از ميان برداشتند.

براى جهاد فراخوانده شدند و به اين فراخوانى پاسخ مثبت دادند و در راه خدا جهاد كردند و به رهبر خود (حضرت على عليه‌السلام ) اعتماد كردند و از اوامر و نواهى او به خوبى تبعيّت كردند.

ثُمَّ نَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ:

الْجِهَادَ الْجِهَادَ عِبَادَ اللَّهِ! أَلاَ وَ إِنِّي مُعَسْكِرٌ فِي يَومِي هَذَا، فَمَنْ أَرَادَ الرَّوَاحَ إِلَى اللَّهِ فَلْيَخْرُجْ. قَالَ نَوْفٌ: وَ عَقَدَ لِلْحُسَيْنِ عليه‌السلام فِي عَشَرَةِ آلاَفٍ، وَ لِقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ؛ فِي عَشَرَةِ آلاَفٍ، وَ لاِءَبِي أَيُّوبَ الاْءَنْصَارِيِّ فِي عَشَرَةِ آلاَفٍ، وَ لِغَيْرِهِمْ عَلَى أَعْدَادٍ أُخَرَ، وَ هُوَ يُرِيدُ الرَّجْعَةَ إِلَى صِفِّينَ، فَمَا دَارَتِ الْجُمُعَةُ حَتَّى ضَرَبَهُ الْمَلْعُونُ ابْنُ مُلْجَمٍ - لَعَنَهُ اللَّهُ - فَتَرَاجَعَتِ الْعَسَاكِرُ، فَكُنَّا كَأَغْنَامٍ فَقَدَتْ رَاعِيهَا، تَخْتَطِفُهَا الذِّئَابُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ.

...

دعوت علنى امام عليه‌السلام براى جهاد

آنگاه حضرتش با صداى بلند ندا در داد: جهاد، جهاد، اى بندگان خدا، آماده جهاد شويد. بدانيد كه من براى فتح شام و رهايى مسلمانان از دست معاويه و مزدوران طاغوتزده او امروز لشكر خود را سامان مى‌دهم و آماده مى‌كنم. پس هركه بخواهد به سوى آخرت و سراى پاداش الهى سفر كند، همراه من خارج شود.

پايان گزارش نوف

نوف مى‌گويد: امام عليه‌السلام پس از خطبه و اعلان جهاد، براى امام حسين عليه‌السلام لشكرى به تعداد ده هزار نفر و براى قيس بن سعد رحمه‌الله لشكرى به تعداد ده هزار نفر و براى ابو ايوب انصارى (همان كسى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز ورود به مدينه در خانه او ساكن شد) نيز ده هزار نفر و براى ديگران تعدادى نيز ترتيب داد و مصمم بود براى جنگ با معاويه به صفين برگردد، اما جمعه سر نرسيده بود كه ابن‌ملجم مرادى - كه خدايش لعنت كند - با ضربه سهمگين خود، حضرت را از پاى درآورد و لشكرها واپس گشتند و ما بسان گوسفندانى شديم كه چوپان خود را از دست داده باشد و گرگها از هر سو آنها را مى‌ربايند.

خطبه صد و هشتاد و دوم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِ رُوءْيَةٍ، وَ الْخَالِقِ مِنْ غَيْرِ مَنْصَبَةٍ⁽¹⁾. خَلَقَ الْخَلاَئِقَ بِقُدْرَتِهِ، وَ اسْتَعْبَدَ⁽²⁾الاْءَرْبَابَ بِعِزَّتِهِ، وَ سَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ، وَ هُوَ الَّذِي أَسْكَنَ الدُّنْيَا خَلْقَهُ، وَ بَعَثَ إِلَى الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ رُسُلَهُ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در توصيف خدا و بيان فضيلت قرآن و در پند و اندرز

اوصاف و ستايش پروردگار

ستايش خدايى را كه بدون ديده شدن معروف و شناخته شده است. يعنى با اينكه هيچ كس او را نديده، ولى با آفرينش و آثارش او را مى‌شناسند. و آفريدگارى كه بدون تحمل هيچ رنجى همه پديده‌ها را آفريد.

هستى را بى‌نياز از ابزار، يارى و همكارى ديگرى با قدرت خويش پديد آورد و تمام قدرتمندان را به عزّت خويش بنده خود نمود. زيرا بر همه پيروز و از همه عزيزتر و قدرتمندتر است. و با جود و بخشش خود بر همه بزرگان سرورى يافته، چون بخشنده بر همگان سرورى و برترى دارد⁽³⁾.

و هموست كه دنيا را محلّ سكونت آفريده‌هاى خود قرار داد و پيامبران خود را براى هدايت فرستاد تا جن و انس هدايت يابند⁽⁴⁾.

لِيَكْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا، وَ لِيُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا، وَ لِيَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا، وَ لِيُبَصِّرُوهُمْ عُيُوبَهَا، وَ لِيَهْجُمُوا⁽¹⁾عَلَيْهِمْ بِمُعْتَبَرٍ⁽²⁾مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحِّهَا⁽³⁾وَ أَسْقَامِهَا، وَ حَلاَلِهَا وَ حَرَامِهَا، وَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُطِيعِينَ مِنْهُمْ وَ الْعُصَاةِ مِنْ جَنَّةٍ وَ نَارٍ، وَ كَرَامَةٍ وَ هَوَانٍ. أَحْمَدُهُ إِلَى نَفْسِهِ كَمَا اسْتَحْمَدَ إِلَى خَلْقِهِ، جَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً، وَ لِكُلِّ قَدْرٍ أَجَلاً، وَ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَاباً.

...

مسئوليت‌هاى پيامبران الهى

خدا پيامبران عليهم‌السلام را ارسال فرمود تا پرده‌هاى دنيايى را از پيش چشم مردم كنار بزنند. زيرا دنيا محل رنج و سختى است، ولى در پوششى از زيبايى‌ها و آرايه پنهان شده است و وقتى كه اين پرده‌هاى دنيوى كنار برود، انسان با ديدن ماهيت آن، فريب نخواهد خورد.

و آنان را از ضررهاى دنيا كه مايه بدبختى انسان در دنيا و آخرت است هشدار دهند.

و از سرگذشت دنيا براى آن مردم نمونه‌ها و مثال‌هايى بياورند كه براى آنان عبرت‌آموز باشد و بر بصيرتشان بيفزايد. و نيز آنان را به عيوب دنيا بينا كنند، از قبيل فريبكارى آن و خارج كردن آخرت از دست انسانى كه به دنيا اعتماد مى‌كند.

و با انبوه پندهايى از كجرفتارى و درستكردارى، سلامت و بيمارى، حلال و حرام و آنچه خداوند به پرهيزگاران و فرمانبرداران نويد داده و به بدكاران و گناهكاران وعده داده، بر مردمان غافل، ناگهانى وارد شدند؛ زيرا مردم غافلند و اگر كسى ناگهان بر آنان وارد شود غفلت آنها به هشدار تبديل مى‌شود و به خود مى‌آيند. پيامبران نيز با پندها و موعظه‌هاى خويش به صورت ناگهانى بر مردم وارد مى‌شدند و مطالبى را به آنان يادآور مى‌شدند، از جمله اينكه حال انسان در دنيا از لحاظ تندرستى و بيمارى همواره در دگرگونى است و هميشه در يك حالت نمى‌ماند، گاهى در سلامتى است و گاهى در بيمارى. پس نبايد در

...

...

حال سلامتى غافل و فريفته شوند و به هنگام بيمارى نااميد گردند.

ديگر اينكه دنيا حلال و حرام دارد [كه در حلال آن حساب و در حرام آن كيفر است]. و اينكه خداى متعال به پرهيزگاران و فرمانبرداران، نويد بهشت و كرامت و به گنهكاران وعده جهنم و خوارى داده است.

حمد و ستايش و اوصاف خداوند

خداوند را آن‌گونه ستايش مى‌كنم كه خودش از آفريده‌ها خواسته است. پس درخواست ستايش از سوى او و ستايش من نيز از اوست.

و خدايى را ستايش مى‌كنم كه براى هر چيز اندازه‌اى مقرر كرده، و چنين نيست كه در اين جهان چيزى بى‌حساب و كتاب باشد. مثلاً عمر انسان اندازه معيّن و خاصى دارد.

و براى هر اندازه‌اى مهلتى قرار داده تا با پايان يافتن آن، آن اندازه نيز به پايان مى‌رسد. پس ميان قدر و اجل اين فرق و تفاوت هست است كه قدر (اندازه) به اعتبار تمام مدّت است، ولى اجل (پايان) به اعتبار انتهاى آن است.

و براى هر اجلى كتابى قرار داده است، زيرا خداوند همه اجل‌ها را در لوح محفوظ ثبت كرده است.

منها: فَالْقُرْآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ، وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ. حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ. أَخَذَ عَلَيْهِ مِيثَاقَهُ، وَ ارْتَهَنَ عَلَيْهِ أَنْفُسَهُمْ، أَتَمَّ نُورَهُ، وَ أَكْمَلَ بِهِ دِينَهُ، وَ قَبَضَ نَبِيَّهُ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ قَدْ فَرَغَ إِلَى الْخَلْقِ مِنْ أَحْكَامِ الْهُدَى بِهِ.

...

بخشى از اين خطبه در فضيلت قرآن است

ويژگى‌هاى قرآن كريم

قرآن كريم آمر و ناهى است، و به انجام دادن واجبات فرمان مى‌دهد و از محرمات باز مى‌دارد. و ساكت و سخنگو است كه با زبان سخن نمى‌گويد، اما احكام خدا را بيان مى‌كند. حجّت خدا بر بندگان است و در روز قيامت خدا به وسيله قرآن با بندگانش احتجاج مى‌كند كه چرا بر اساس دستورات قرآن عمل نكرده‌ايد؟ آيا من همه چيز را در قرآن بيان نكرده‌ام؟

اين احتجاج بدان جهت است كه خداوند به واسطه پيامبران عليهم‌السلام از مردم پيمان گرفته كه بر اساس اوامر الهى عمل كنند. بنابراين براى شانه خالى كردن از زير بار مسئوليت هيچ عذر و بهانه‌اى ندارند.

و خداوند مردم را در برابر عمل به قرآن گروگان گرفته و رها شدن آنان را مشروط به عمل كردن به قرآن قرار داده و گرنه به جهنم خواهند افتاد، چنان كه خود مى‌فرمايد: «كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ»⁽¹⁾«هر كسى در گرو دستاورد خويش است».

خداوند نور قرآن را كامل كرد و براى روشنى راه، نورى است بسنده، و با وجود نور قرآن، هيچ بخشى از راه تاريك نمى‌ماند. و دين خود را به وسيله قرآن كامل كرده است.

و زمانى خداوند پيامبرش را از دنيا برد كه با قرآن تمام احكامى را كه موجب هدايت مردم است به همگان ابلاغ فرمود و فائده آن را به اطلاع همگان رساند.

فَعَظِّمُوا مِنْهُ سُبْحَانَهُ مَا عَظَّمَ مِنْ نَفْسِهِ، فَإِنَّهُ لَمْ يُخْفِ عَنْكُمْ شَيْئاً مِنْ دِينِهِ، وَ لَمْ يَتْرُكْ شَيْئاً رَضِيَهُ أَوْ كَرِهَهُ إِلاَّ وَ جَعَلَ لَهُ عَلَماً بَادِياً، وَ آيَةً مُحْكَمَةً، تَزْجُرُ عَنْهُ أَوْ تَدْعُو إِلَيْهِ. فَرِضَاهُ فِيمَا بَقِيَ وَاحِدٌ، وَ سَخَطُهُ فِيمَا بَقِيَ وَاحِدٌ.

...

قرآن كريم و وظيفه مردم

پس اى مردم، قرآن را بزرگ بشماريد، زيرا از سوى خداى سبحان آمده است، چنان كه خداوند نيز آن را به همين دليل بزرگ شمرده است [و بدانيد كه] خداوند هيچ يك از امور دينى را مخفى نكرده، بلكه هر چه لازم بوده از طريق كتاب قرآن و سنّت (كه شرح قرآن است) بيان كرده است. و هيچ چيزى را كه مورد رضا و يا ناخشنودى اوست و مصلحت يا تباهى جامعه را در بر دارد، بدون نشانه‌اى روشن و آشكار و آيه‌اى محكم و غيرمتشابه رها نكرده است، بلكه قرآن از آن چيزى كه موجب تباهى است (مثل شراب) نهى، و به آنچه موجب رستگارى است (چون نماز) امر فرموده است.

پس خشنودى و خشم پروردگار در آنچه كه از آن راضى يا ناخشنود است هميشگى است و اين طور نيست كه گاهى از چيزى مثل نماز راضى و گاهى ناراضى باشد.

اين جمله مضمون حديثى است از امام صادق عليه‌السلام كه مى‌فرمايد: «حلالُ محمدٍ حلالٌ أبداً إلى يوم القيامة، و حرامهُ حرامٌ أبداً إلى يوم القيامة⁽¹⁾«حلال محمد هميشه حلال است تا روز قيامت و حرام او هميشه حرام است تا روز قيامت».

وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ يَرْضَى عَنْكُمْ بِشَيْءٍ سَخِطَهُ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، وَ لَنْ يَسْخَطَ عَلَيْكُمْ بِشَيْءٍ رَضِيَهُ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، وَ إِنَّمَا تَسِيرُونَ فِي أَثَرٍ⁽¹⁾بَيِّنٍ، وَ تَتَكَلَّمُونَ بِرَجْعِ⁽²⁾قَوْلٍ قَدْ قَالَهُ الرِّجَالُ مِنْ قَبْلِكُمْ.

...

يكسان بودن روح شرايع

و بدانيد كه خداوند هرگاه چيزى را نمى‌پسنديد، مانند شرك، و در امت‌هاى گذشته آن را روا نمى‌دانست، براى شما نيز آن را نمى‌پسندد و برايتان روا نمى‌دارد. همچنين هرگاه در امت‌هاى پيشين چيزى را روا و پسنديده مى‌دانست، مثل يكتاپرستى، براى شما نيز مى‌پسندد و آن را روا مى‌داند. ناگفته نماند كه مراد حضرت، اصول دين و جوهره شريعت است، ولى در امورى مثل روزه وصال (كه به هنگام سحر افطار كند) و مانند آن مانعى ندارد كه در شريعت‌هاى گوناگون اختلافاتى چند وجود داشته باشد.

بى‌ترديد شما قدم در جاى پايى مى‌گذاريد كه بسيار روشن و آشكار است و در اين راه ترسى از گم شدن وجود ندارد. يعنى احكام نسخ نشده پيامبران باعث گمراهى نخواهند شد.

و شما به گفتارى سخن مى‌گوييد كه انبيا عليهم‌السلام و صالحان، درباره اصول و فروع آن سخن گفته‌اند و شما از آنها بهره‌مند شده‌ايد.

قَدْ كَفَاكُمْ مَئُونَةَ دُنْيَاكُمْ، وَ حَثَّكُمْ عَلَى الشُّكْرِ، وَ افْتَرَضَ مِنْ أَلْسِنَتِكُمُ الذِّكْرَ، وَ أَوْصَاكُمْ بِالتَّقْوَى، وَ جَعَلَهَا مُنْتَهَى رِضَاهُ وَ حَاجَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ.

...

گوشه‌اى از الطاف و اوامر خدا نسبت به انسان‌ها

خداوند هزينه زندگى شما را تأمين كرده است، زيرا در دنيا همه چيز به طور كافى وجود دارد و تنها انسان بايد با انجام دادنِ فعاليت‌هايى از قبيل كشاورزى، دامدارى، معدن‌كارى و ساختمان‌سازى در پى تأمين هزينه‌هاى زندگى خود باشد. بنابراين شما را به شكرگزارى در مقابل نعمت‌هايش تشويق نموده و واجب ساخته است كه حضرتش را با سپاسگزارى ياد كنيد.

و شما را به پرهيزگارى دعوت كرده تا از او پروا داشته باشيد و با دستورهاى او مخالفت نورزيد؛ و تقوا را نهايت رضايت و خواسته خود قرار داده است. زيرا نهايت و حدّ كاملِ رضايت پروردگار آن است كه انسان تقوا داشته باشد و هرگز از او نافرمانى نكند. البته اين سخن بدان معنا نيست كه خداوند به كسى احتياج داشته باشد، بلكه كنايه از مطالبه خداوند از انسان‌هاست.

فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِعَيْنِهِ، وَ نَوَاصِيكُمْ⁽¹⁾بِيَدِهِ، وَ تَقَلُّبُكُمْ فِي قَبْضَتِهِ. إِنْ أَسْرَرْتُمْ عَلِمَهُ، وَ إِنْ أَعْلَنْتُمْ كَتَبَهُ، قَدْ وَكَّلَ بِذَلِكَ حَفَظَةً كِرَاماً، لاَ يُسْقِطُونَ حَقّاً، وَ لاَ يُثْبِتُونَ بَاطِلاً. وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يَتَّقِ اللّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً مِنَ الْفِتَنِ، وَ نُوراً مِنَ الظُّلَمِ، وَ يُخَلِّدْهُ فِيمَا اشْتَهَتْ نَفْسُهُ.

...

توصيه به تقوا

بنابراين از خدايى پروا داشته باشيد كه در محضر اوييد و هيچ كارى هرگز از خدا پنهان نمى‌ماند و شما را مى‌بيند و اختيار شما را در دستِ خود دارد و تمام حركات و رفتارهاى شما در دست قدرت اوست و هيچ كس را توان گريز از حضرتش نيست.

اگر كارى پنهانى انجام دهيد يا انديشه‌اى را مخفى داريد، مى‌داند، و اگر كارى آشكارا انجام بدهيد آن را مى‌نويسد. چون فرشتگانى مكرم براى نوشتن اعمالتان گمارده است كه هيچ حقّى را از شما ناديده نمى‌گيرند و هيچ باطلى را به ناحق در نامه عمل شما ثبت نمى‌كنند، بلكه دقيقاً همان كارهايى را كه انجام داده‌ايد - چه حق باشد و چه باطل - بى‌كم و كاست مى‌نگارند.

ثمره تقوا

و بدانيد اگر كسى تقواى الهى پيشه كند خداوند براى او راه برون شدنى از فتنه‌ها قرار مى‌دهد، چون بسا انسان خدا را معصيت مى‌كند، به گمان اينكه فرصتى بدو داده شده و مُجاز است، در حالى‌كه انسان باتقوا از محل فتنه سالم، ولى گنهكار، آلوده و ناپاك خارج مى‌گردد. و براى انسان با تقوا نورى در ظلمتها و تاريكى‌ها قرار مى‌دهد و لذا او راه‌هاى تاريكى و گمراهى و شقاوت را مى‌بيند و از آن اجتناب مى‌كند.

و خدا فرد با تقوا را در آخرت از تمام گونه‌هاى لذت‌هاى جاودانه برخوردار خواهد كرد.

وَ يُنْزِلْهُ مَنْزِلَ الْكَرَامَةِ عِنْدَهُ فِي دَارٍ اصْطَنَعَهَا لِنَفْسِهِ، ظِلُّهَا عَرْشُهُ، وَ نُورُهَا بَهْجَتُهُ، وَ زُوَّارُهَا مَلاَئِكَتُهُ، وَ رُفَقَاوءُهَا رُسُلُهُ.

...

اوصاف بهشت

خدا فرد پرهيزكار را در جايگاه كرامت خود (بهشت) جاى خواهد داد. در بهشتى كه آن را براى خود ساخته است. مراد از «براى خود» اولياىِ خاص او مى‌باشد. كه سايه آن عرش الهى است؛ يعنى بهشتيان در زير سايه عرش الهى به سر مى‌برند و در محضر حكومت الهى قرار دارند، نه تحت سلطه انسان‌ها، چنان‌كه در دنيا وجود دارد.

و نور بهشتْ خرسندىِ وى است كه براى بهشتيان روح‌افزاست و آنان را در ميان مى‌گيرد و موجب انبساط خاطر آنها مى‌گردد، چنان‌كه نور در دنيا موجب انبساط خاطر كسانى مى‌شوند كه در آن به سر مى‌برند.

و در آن سرا فرشتگان به زيارت بهشتيان مى‌روند، چنان‌كه خداى سبحان مى‌فرمايد: «...وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ * سَلامٌ عَلَيْكُمْ...»⁽¹⁾«و فرشتگان از هر درى بر آنان در مى‌آيند. [و به آنان مى‌گويند:] سلام بر شما».

و پيامبران همنشينان بهشتيان هستند.

فَبَادِرُوا الْمَعَادَ، وَ سَابِقُوا الاْآجَالَ، فَإِنَّ النَّاسَ يُوشِكُ⁽¹⁾أَنْ يَنْقَطِعَ بِهِمُ الاْءَمَلُ، وَ يَرْهَقَهُمُ الاْءَجَلُ، وَ يُسَدَّ عَنْهُمْ بَابُ التَّوْبَةِ. فَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِي مِثْلِ مَا سَأَلَ إِلَيْهِ الرَّجْعَةَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، وَ أَنْتُمْ بَنُو سَبِيلٍ، عَلَى سَفَرٍ مِنْ دَارٍ لَيْسَتْ بِدَارِكُمْ، وَ قَدْ أُوذِنْتُمْ مِنْهَا بِالاِرْتِحَالِ، وَ أُمِرْتُمْ فِيهَا بِالزَّادِ.

...

فرصت را دريابيد

پس، با عمل كردن براى قيامت به سوى معاد و سراى جاويد شتاب گيريد و از اجل‌ها سبقت بگيريد. گويى اجل مى‌خواهد قبل از عمل انسان را بربايد و انسان بايد قبل از سررسيدن اجل به عمل و انجام دادن كارهاى نيك بپردازد. پس هر دو در مسابقه هستند و انسان بايد بكوشد از اجل سبقت بگيرد و با كارهاى نيك پيروز شود.

و نزديك است كه رشته آرزوى مردم به وسيله مرگ از هم بگسلد و اجل، آنها را طعمه خود كند و باب توبه بر آنها بسته گردد؛ زيرا با فرارسيدن مرگ راه توبه نيز طبعا بسته خواهد شد.

شما اكنون مانند كسانى هستيد كه از خدا درخواست كردند كه بار ديگر برگردند و خدا درخواست آنها را پذيرفت و به اين عالم برگشتند و به كارهاى خوب عمل نمودند، زيرا وقتى انسان مى‌ميرد از خدا مى‌خواهد او را براى جبران اعمال ناكرده خود به دنيا برگرداند، چنان‌كه حضرتش در اين‌باره مى‌فرمايد: «رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّى أَعْمَلُ صَالِحًا فِيَما تَرَكْتُ»⁽²⁾«پروردگارا، مرا بازگردانيد، باشد كه در آنچه وانهاده‌ام كار نيكى انجام دهم». حال فرض كنيد كه شما به جاى آنها هستيد و چنان گفته‌ايد و اكنون به دنيا بازگشته‌ايد و مى‌توانيد براى آخرت خود توشه‌اى برگيريد.

شما در راه ماندگانيد، و هنوز به مقصد نرسيده‌ايد؛ چون دنيا گذرگاه است نه مقصد. از منزلى كه از آنِ شما نيست كوچ مى‌كنيد. يعنى در دنيا براى هميشه نمى‌مانيد؛ بلكه آخرت سراى هميشگى شماست و خدا به شما ابلاغ نموده كه بايد از اين جهان كوچ كنيد و رخت بربنديد و فرمان‌تان داده تا با عمل نيك خود از اين جهان توشه سفر آخرت خود را فراهم آريد.

وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ لِهَذَا الْجِلْدِ الرَّقِيقِ صَبْرٌ عَلَى النَّارِ، فَارْحَمُوا نُفُوسَكُمْ، فَإِنَّكُمْ قَدْ جَرَّبْتُمُوهَا فِي مَصَائِبِ الدُّنْيَا. أَ فَرَأَيْتُمْ جَزَعَ أَحَدِكُمْ مِنَ الشَّوْكَةِ تُصِيبُهُ وَ الْعَثْرَةِ تُدْمِيهِ وَ الرَّمْضَاءِ⁽¹⁾تُحْرِقُهُ؟ فَكَيْفَ إِذَا كَانَ بَيْنَ طَابَقَيْنِ مِنْ نَارٍ، ضَجِيعَ حَجَرٍ، وَ قَرِينَ شَيْطَانٍ! أَ عَلِمْتُمْ أَنَّ مَالِكاً⁽²⁾إِذَا غَضِبَ عَلَى النَّارِ حَطَمَ بَعْضُهَا بَعْضاً لِغَضَبِهِ، وَ إِذَا زَجَرَهَا تَوَثَّبَتْ بَيْنَ أَبْوَابِهَا جَزَعاً مِنْ زَجْرَتِهِ؟

...

موعظه و نصيحت

و بدانيد كه اين پوست نازك بدنتان در برابر آتش جهنم ياراى تاب و مقاومت ندارد. پس بر خود رحم كنيد و با گناهْ خود را گرفتار جهنم نكنيد. شما بارها و بارها در برابر مشكلات دنيوى ناتوانى خود را آزموده‌ايد و دريافته‌ايد كه تحمّل و استقامتِ آن را نداريد.

آيا نديده‌ايد كه پاى يكى از شما از خارى خُرد آزرده مى‌شود و بر اثر لغزش زخم برمى‌دارد و خونين مى‌شود، و يا زمين داغ و تفتيده بدنتان را مى‌سوزاند؟

بنابراين، حال شما چگونه خواهد بود وقتى كه اين پوست نازك بدنتان بين دو طبقه از آتش، همنشين سنگِ سوزان باشد؛ سنگى (يا سنگ‌هايى) كه در آن قرار گرفته تا بر سوزندگى‌اش بيفزايد، چنان‌كه خداوند در توصيف دوزخ مى‌فرمايد: «...وَ قُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ...»⁽³⁾«كه هيزم و سوختش مردمان و سنگ‌ها هستند». [ افزون بر اينها] شيطان نيز در كنار انسان است تا او را بيازارد.

هيچ مى‌دانيد كه مالك جهنّم وقتى خمگين مى‌شود و بخواهد آتش جهنم را شعله‌ورتر كند، هيزم‌هاى جهنم را روى يكديگر انباشته مى‌كند [و بخشى از آن را بر بخش ديگر مى‌كوبد]؟ اين سخن كنايه از خروش سهمگين جهنم است. و وقتى مالك جهنم بر شعله‌هاى آتش فرياد مى‌كشد و تشر مى‌زند، آتش از ترسْ به تلاطم درمى‌آيد، تا پسِ دروازه‌هاى جهنم به اين‌سوى و آن‌سوى مى‌رود.

أَيُّهَا الْيَفَنُ⁽¹⁾الْكَبِيرُ، الَّذِي قَدْ لَهَزَهُ⁽²⁾الْقَتِيرُ⁽³⁾، كَيْفَ أَنْتَ إِذَا الْتَحَمَتْ⁽⁴⁾أَطْوَاقُ النَّارِ بِعِظَامِ الاْءَعْنَاقِ، وَ نَشِبَتِ⁽⁵⁾الْجَوَامِعُ حَتَّى أَكَلَتْ لُحُومَ السَّوَاعِدِ⁽⁶⁾؟ فَاللَّهَ اللَّهَ مَعْشَرَ الْعِبَادِ، وَ أَنْتُمْ سَالِمُونَ فِي الصِّحَّةِ قَبْلَ السُّقْمِ، وَ فِي الْفُسْحَةِ قَبْلَ الضِّيقِ، فَاسْعَوْا فِي فَكَاكِ رِقَابِكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُغْلَقَ رَهَائِنُهَا. أَسْهِرُوا⁽⁷⁾عُيُونَكُمْ، وَ أَضْمِرُوا بُطُونَكُمْ، وَ اسْتَعْمِلُوا أَقْدَامَكُمْ، وَ أَنْفِقُوا أَمْوَالَكُمْ، وَ خُذُوا مِنْ أَجْسَادِكُمْ وَ جُودُوا بِهَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَ لاَ تَبْخَلُوا بِهَا عَنْهَا.

...

دعوت به نكوكارى

اى پيرزالِ فرتوت كه پيرى با وجود تو درآميخته و از پايت در آورده و چنان است كه گويى اين پيرى و ناتوانى جزئى از وجود تو شده است، آنگاه كه طوق‌هاى آتش به استخوان‌هاى گردن‌ها بچسبد و پيوند بخورد و گوشت‌هاى آن را ذوب مى‌كند چه خواهى كرد؟ و نيز آنگاه كه غل‌هاى فراگير جامعه، كه دست‌ها و گردن را كنار هم جمع مى‌كند و مى‌بندد و در بدن فرو مى‌رود، به گونه‌اى كه گوشت‌هاى مچ دست را مى‌خورد و از بين مى‌برد به تو بسته شود و تو را درخود بگيرد چه خواهى كرد؟

خدا را خدا را، اى بندگان خدا، تقواى الهى داشته باشيد و اكنون كه سالم هستيد قدر سلامتى خودتان را بدانيد كه به هنگام بيمارى و دردمندى ديگر نمى‌توانيد كارى كنيد. شايد منظور حضور در آخرت باشد كه در مقابل سلامتى در دنيا، بيمارى به شمار مى‌رود.

و تا وقتى ميدان عمل باز است، فرصت را قدر بدانيد پيش از آنكه به تنگنا درافتيد، چون انسان تا در دنياست مى‌تواند كارى انجام بدهد و دستش به جايى مى‌رسد، اما در آخرت جايى براى انجام دادن عمل صالح وجود ندارد.

...

...

پس بكوشيد كه با اعمال صالحْ خود را از بند اسارت عذاب برهانيد، پيش از آنكه گرو گرفته شوند. يعنى قبل از آنكه صاحب حق، هيچ راهى براى فكّ رهن خود نبيند و بخواهد گرو را بگيرد، به فكر رهايى خود [كه گرو اعمال خود هستيد] باشيد.

براى رسيدن به مراتب عالى كمال چشمان خود را بيدار نگه داريد و براى عبادت از خواب شبانه بكاهيد و شكم‌هاى خود را با گرسنگى زياد (يعنى روزه‌دارى) تمرين بدهيد و پاهاى خود را براى عبادت و به نماز ايستادن به كار گيريد و اموال خود را در راه خدا انفاق كنيد و از لذت‌هاى جسمىِ خود براى پرداختن به فضايل بكاهيد. و براى رسيدن به مقام برتر، از بدن خود بهره برگيريد و به روحتان بپردازيد، زيرا انسان هر چقدر كه جسم خود را در راه انجام دادن عمل صالح به رنج افكند، خود را كامل نموده و به مراتب عالى دست خواهد يافت. لذا حضرت مى‌فرمايد: از بهره‌هاى جسمى بكاهيد و بر بهره‌هاى روحى بيفزاييد و در اين امر هرگز بخل نورزيد.

فَقَدْ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: «إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ يَنْصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ»⁽¹⁾وَ قَالَ تَعَالَى: «مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ»⁽²⁾فَلَمْ يَسْتَنْصِرْكُمْ مِنْ ذُلٍّ وَلَمْ يَسْتَقْرِضْكُمْ مِنْ قُلٍّ⁽³⁾، اسْتَنْصَرَكُمْ وَ لَهُ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَ الاْءَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ. وَ اسْتَقْرَضَكُمْ وَ لَهُ خَزَائِنُ⁽⁴⁾السَّمَاوَاتِ وَ الاْءَرْضِ وَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ، أَرَادَ أَنْ يَبْلُوَكُمْ⁽⁵⁾أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً.

...

منظور از يارى كردن و وام دادن به خدا

خداى سبحان مى‌فرمايد: «اگر خدا را يارى كنيد، ياريتان مى‌كند و گامهايتان را استوارى مى‌بخشد» و نيز فرموده: «چه كسى به [بندگان] خدا وام نيكويى دهد تا [خدا] آن را براى او چند برابر بيفزايد و پاداشى كريمانه ببخشد؟».

خداوند نه به جهت تنهايى و بى كسى از شما يارى خواسته و نه به علت بينوايى و فقر از شما وام طلبيده است. او در حالى از شما يارى خواسته كه جنود آسمان‌ها و زمين سپاه منظم پروردگارند و هر موجودى در آسمان و زمين مسخّر فرمان اويند و او عزيز و حكيم است. يعنى هرچه بخواهد با قدرت، و بر اساس حكمت و مصلحت انجام مى‌دهد.

او در حالى از شما قرض‌الحسنه خواسته كه گنجينه‌هاى آسمان و زمين از آنِ اوست، زيرا تمام ثروت‌ها برخاسته از خورشيد و دريا و زمين و فضا است و همگى گنجينه‌هاى الهى به شمار مى‌آيند.

خداوند از هركس بى‌نياز و در بى‌نيازى خود ستايش شده است نه مانند ثروتمندان بخيل يا اسراف‌كار كه بى‌نيازند [، اما در عين بى‌نيازى‌شان ستوده نيستند]. پس خدايى كه قدرتمند و عزتمند و بى‌نياز است و از شما يارى و قرض خواسته است، از آن‌روى اين خواسته را طرح كرده است تا شما را بيازمايد، و روشن شود كه كدام يك از شما كار نيك انجام مى‌دهيد، تا بر اساس آن به شما پاداش دهد.

فَبَادِرُوا بِأَعْمَالِكُمْ تَكُونُوا مَعَ جِيرَانِ اللَّهِ فِي دَارِهِ، رَافَقَ بِهِمْ رُسُلَهُ وَ أَزَارَهُمْ مَلاَئِكَتَهُ، وَ أَكْرَمَ أَسْمَاعَهُمْ أَنْ تَسْمَعَ حَسِيسَ⁽¹⁾نَارٍ أَبَداً، وَ صَانَ أَجْسَادَهُمْ أَنْ تَلْقَى لُغُوباً⁽²⁾وَ نَصَباً⁽³⁾: «ذلِكَ فَضْلُ اللّهِ يُوءْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ»⁽⁴⁾.

...

شتاب در عمل نيك

بنابراين، به انجام دادن كارهاى نيك بپردازيد تا با اين وسيله همدمِ همسايگان خدا در سراى جاودانه او خواهيد بود. منظور از همسايگان خدا، كرامتمندان هستند كه خداوند به آنها لطف خاص مى‌نمايد چنان كه همسايه مورد لطف همسايه قرار مى‌گيرد و اينْ، از بابِ تشبيه معقول به محسوس است.

همان‌هايى كه خدا در سراى كرامت خويش با پيامبران خود همنشين خواهد ساخت و به جهت گرامى داشتنشان، فرشتگان را فرمان مى‌دهد كه به ديدارشان بشتابند. و گوش‌هايشان را گرامى مى‌دارد تا مبادا صداى آهسته جهنم را بشنوند لذا هيچ‌گاه صداى جهنم را نمى‌شنوند، چنان‌كه مى‌فرمايد: «لاَ يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَ هُمْ فِى مَا اشْتَهَتْ أَنفُسُهُمْ خَالِدُونَ»⁽⁵⁾«صداى آن را نمى‌شنوند و آنان در ميان آنچه دل‌هاى‌شان بخواهد جاودانند».

و بدن‌هايشان را از رنج و ناراحتى مصون مى‌دارد. چنان‌كه خود در قرآن مى‌فرمايد: «... لاَ يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَ لاَ يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ»⁽⁶⁾«در اينجا رنجى به ما نمى‌رسد و در اينجا درماندگى به ما دست نمى‌دهد».

«اين فضل خداست كه به هركه بخواهد مى‌دهد، و خدا را فزون‌بخشى بزرگ است».

أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ، وَ اللّهُ الْمُسْتَعانُ عَلَى نَفْسِي وَ أَنْفُسِكُمْ، وَ هُوَ حَسْبي وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ.

...

سخن پايانى

من مى‌گويم و شما مى‌شنويد. اين سخن امام از باب «حسن ختام» است و براى جلب توجه مخاطب مى‌باشد كه در آن گوينده مى‌گويد تا حجّت تمام شود و در گوش شنوندهْ خوش بنشيند و به آن گفته‌ها عمل كند.

و براى خودم و شما از خدا كمك مى‌طلبم تا از اين رهگذر بتوانيم هواى نفس سركش خود را مهار كنيم و خداوند ما را بسنده و بهترين وكيل است كه اگر انسان حضرتش را وكيل بگيرد، بى‌ترديد به بهترين وجه او را كفايت مى‌كند.

خطبه صد و هشتاد و سوم

و من كلام له عليه‌السلام

اشاره

قاله للبرج بن مسهر الطائي، و قد قال له بحيث يسمعه: «لا حكم إلاّ للّه» و كان من الخوارج

اسْكُتْ قَبَّحَكَ اللَّهُ يَا أَثْرَمُ، فَوَ اللَّهِ لَقَدْ ظَهَرَ الْحَقُّ فَكُنْتَ فِيهِ ضَئِيلاً شَخْصُكَ، خَفِيّاً صَوْتُكَ، حَتَّى إِذَا نَعَرَ⁽¹⁾الْبَاطِلُ نَجَمْتَ نُجُومَ قَرْنِ الْمَاعِزِ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام آنگاه كه برج بن مسهّر طايى كه از خوارج بود با صداى بلند و به گونه‌اى كه امام بشنود گفت: لا حكم إلاّ للّه

خوارج با اين جمله مى‌خواستند بگويند كه به حكومت نيازى ندارند. حال آنكه هر انسانى به خودى خود مى‌داند كه حكومتِ واقعى از آنِ خداست. امام در پاسخ او فرمود:

چشم‌اندازى از خوارج

ساكت شو، اى «اَثرم» (كسى كه دندان‌هاى پيشين او افتاده باشد. چنين كسى هنگام سخن گفتن و خنديدن چهره‌اى نازيبا خواهد داشت). خداوند تو را در دنيا و آخرت زشت كناد.

به خدا سوگند، آنگاه كه حق آشكار شد، تو ناتوان بودى و صدايت آهسته بود. منظور آن است كه او در زمان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و يا در زمان امام عليه‌السلام در جنگ جمل و صفّين براى برترى حق هيچ‌گونه كمك و اقدامى نكرده، و در كنارى نشسته بود و به تماشا مى‌پرداخت.

و آنگاه كه باطل نعره كشيد و خوارج پديد آمدند، تو مثل شاخ بُزى نر كه بى‌ريخت و نابجا مى‌رويد، آشكار شدى. اين تشبيه براى تحقير برج بن مسهّر بيان شده است.

خطبه صد و هشتاد و چهارم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لاَ تُدْرِكُهُ الشَّوَاهِدُ⁽¹⁾، وَ لاَ تَحْوِيهِ الْمَشَاهِدُ⁽²⁾، وَ لاَ تَرَاهُ النَّوَاظِرُ⁽³⁾، وَ لاَ تَحْجُبُهُ السَّوَاتِرُ⁽⁴⁾، الدَّالِّ عَلَى قِدَمِهِ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ، وَ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ عَلَى وُجُودِهِ، وَ بِاشْتِبَاهِهِمْ عَلَى أَنْ لاَ شَبَهَ لَهُ. الَّذِي صَدَقَ فِي مِيعَادِهِ، وَ ارْتَفَعَ عَنْ ظُلْمِ عِبَادِهِ، وَ قَامَ⁽⁵⁾بِالْقِسْطِ فِي خَلْقِهِ، وَ عَدَلَ عَلَيْهِمْ فِي حُكْمِهِ. مُسْتَشْهِدٌ⁽⁶⁾بِحُدُوثِ الاْءَشْيَاءِ عَلَى أَزَلِيَّتِهِ، وَ بِمَا وَسَمَهَا⁽⁷⁾بِهِ مِنَ الْعَجْزِ⁽⁸⁾عَلَى قُدْرَتِهِ، وَ بِمَا اضْطَرَّهَا إِلَيْهِ مِنَ الْفَنَاءِ عَلَى دَوَامِهِ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه در بيان حمد الهى و توصيف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و توجه به شگفتى آفرينش حيوانات ايراد شده است

ستايش و اوصاف الهى

ستايش خداى را مى‌سزد كه شواهد و دلايل نمى‌توانند به درونه و حقيقت ذات حضرتش راه بيابند و آن را آشكار كنند. و هيچ محضر و مكانى نمى‌تواند او را در بر بگيرد، زيرا جسم نيست تا در مكانى قرار گيرد.

و هيچ چشمى نمى‌تواند او را ببيند، و هيچ پرده و حجابى نمى‌تواند او را از ديدن آفرينه‌ها و مخلوقات بازدارد.

...

...

خدايى كه حدوث پديده‌ها بر قديم بودن او دلالت مى‌كنند؛ چون حادث - چنان‌كه در موجودات مى‌بينيم - آغازى دارد، اما خدا بى‌آغاز و بى‌ابتداست و اگر او حدوث و ابتدايى داشت نيازمند مى‌بود و ديگر ممكن نبود كه آفريدگار باشد. و حدوث آفريده‌هايش بر وجودش دلالت مى‌كند، چون اگر وجود نداشت اين مخلوقات و پديده‌هاى حادث نيز وجود نمى‌داشتند؛ وانگهى اثر بر مؤثر دلالت دارد.

و شباهت داشتن پديده‌ها با يكديگر و تساوى آنها در حكم، دلالت مى‌كند كه او همانندى ندارد [چرا كه اگر شبيه به آنها بوده او نيز مخلوق و آفرينه مى‌بود].

خدايى كه وعده‌هايش به تمامى راست و صادق است و هرگز تخلّف نمى‌كند و از ستم كردن به بندگانش منزّه است و هماره در ميان خلق خود به عدالت رفتار و داورى مى‌كند.

با حدوث اشياء، تكوينا آنها را بر ازليّت خود گواه گرفته است، زيرا حادث بر قديم بودن پديدآورنده آن دلالت مى‌كند و گرنه به وجودآورنده، خود نيازمند پديدآورنده‌اى ديگر خواهد بود [و تسلسل لازم مى‌آيد].

و با نهادن نشان ناتوانى بر هر موجودى، آن ناتوانى را نشانه‌اى بر توانايى خود قرار داده است، يعنى ناتوانى موجودات، نشانه قدرت الهى است، چون اگر خداوند هم ناتوان مى‌بود، مانند ساير موجودات خواهد بود، و در نتيجه نمى‌تواند خالق آنها به شمار آيد.

و فناى اشيا را كه ناچار به سوى عدم رهسپار خواهند شد، بر بقا و مانايى خويش گواه گرفته است، زيرا اگر خداوند نيز مثل يكى از موجودات فانى و زوال‌پذير مى‌بود، در آن صورت خدايى‌اش ممكن نمى‌بود.

وَاحِدٌ لاَ بِعَدَدٍ، وَ دَائِمٌ لاَ بِأَمَدٍ، وَ قَائِمٌ لاَ بِعَمَدٍ. تَتَلَقَّاهُ⁽¹⁾الاْءَذْهَانُ لاَ بِمُشَاعَرَةٍ⁽²⁾، وَ تَشْهَدُ لَهُ الْمَرَائِي⁽³⁾لاَ بِمُحَاضَرَةٍ⁽⁴⁾. لَمْ تُحِطْ بِهِ الاْءَوْهَامُ، بَلْ تَجَلَّى لَهَا بِهَا، وَ بِهَا امْتَنَعَ مِنْهَا، وَ إِلَيْهَا حَاكَمَهَا. لَيْسَ بِذِي كِبَرٍ امْتَدَّتْ بِهِ النِّهَايَاتُ فَكَبَّرَتْهُ تَجْسِيماً. وَ لاَ بِذِي عِظَمٍ تَنَاهَتْ بِهِ الْغَايَاتُ فَعَظَّمَتْهُ تَجْسِيداً، بَلْ كَبُرَ شَأْناً وَ عَظُمَ سُلْطَاناً.

...

احد و يكتايى است، اما نه وحدت و يگانگى عددى و شمارشى، بدين معنا كه خدا يكى باشد، به گونه‌اى كه عدد دو و سه و... درباره او قابل تصور باشد و مثلاً شامل او گردد.

و جاودانه‌اى است بى‌پايان، و قائمى است كه تكيه‌گاه ندارد، به خلاف انسان كه مثلاً هنگام ايستادن، در واقع بر پاها و استخوان‌ها و ساير اندام خود تكيه مى‌كند و مى‌ايستد.

افكار آدميان خدا را درك كرده و مى‌شناسند، ولى نه با احساس و مشاعر و تحت تأثير ادراك قرار گرفتن، آن‌گونه كه محسوسات را مى‌شناسند، زيرا خدا محسوس نيست.

و ديدنى‌ها بر وجود او گواهند، ولى نه به صورت ديدار كه بتوان او را ديد و در چشم‌اندازها به چشم آورد، بلكه آفرينش آنها دليل بر آن است كه آفريننده‌اى دارند.

اذهان و اوهام آدميان هرگز نمى‌توانند بر او چيره شوند، بلكه خداوند خود به سبب آنها تجلّى مى‌كند، يعنى وقتى ذهن در مى‌يابد مخلوق و آفريده است، نيز پى مى‌برد كه آفريننده‌اى دارد، زيرا هر اثرى داراى مؤثر است و بدون مؤثر، اثرى پديد نمى‌آيد.

و به راهنمايى ذهن و فكر خود درمى‌يابد كه درك حقيقت و ذات خدا ممكن نيست، زيرا وهم و گمانِ ناقص ما نمى‌تواند به حريم كبريايى حضرتش راه پيدا كند.

و خدا بر اوهام و اذهان حاكميّت دارد و فرمان مى‌دهد: بينديشيد و ببينيد كه آيا مى‌توان حقيقت و ذات خدا را درك كرد؟ و آنها نيز پس از تفكّر اعتراف مى‌كنند كه چنين چيزى

...

...

امكان ندارد، زيرا محدود نمى‌تواند بر نامحدود احاطه پيدا كند و آن را دريابد.

بزرگى او به گونه‌اى نيست كه چون جسم طول و عرض و عمق داشته و با نگاه كردنِ به آن حدود و ابعاد، بزرگ به نظر برسد.

و نيز عظمت او به گونه‌اى نيست كه مانند جسم، ابعاد شش‌گانه بالا و پايين و راست و چپ و شمال و جنوب داشته باشد و با نگاه كردن به پايان اين جهت‌ها با عظمت به نظر آيد، بلكه بزرگى و عظمت به شأن و قدرت معنوى است نه به جسم مادّى.

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ الصَّفِيُّ وَ أَمِينُهُ الرَّضِيُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ⁽¹⁾أَرْسَلَهُ بِوُجُوبِ الْحُجَجِ وَ ظُهُورِ الْفَلَجِ، وَ إِيضَاحِ الْمَنْهَجِ، فَبَلَّغَ الرِّسَالَةَ صَادِعاً⁽²⁾بِهَا، وَ حَمَلَ⁽³⁾عَلَى الْمَحَجَّةِ⁽⁴⁾دَالاًّ عَلَيْهَا، وَ أَقَامَ أَعْلاَمَ⁽⁵⁾الاِهْتِدَاءِ وَ مَنَارَ⁽⁶⁾الضِّيَاءِ، وَ جَعَلَ أَمْرَاسَ⁽⁷⁾الاْءِسْلاَمِ مَتِينَةً، وَ عُرَى⁽⁸⁾الاْءِيمَانِ وَثِيقَةً.

...

ويژگى‌ها و مأموريتهاى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

و گواهى مى‌دهم كه حضرت محمّد - كه رحمت خدا بر او و خاندانش باد - بنده و برگزيده خدا و مورد اعتماد و رضاى حضرت حق بود.

خدا او را با دلايل واجب و ثابت [كه بر رسالت او گواهى مى‌دادند [و پيروزى آشكار بر دشمنان و راهى روشن كه به سوى رضوان الهى منتهى مى‌گردد، فرستاد.

آن حضرت مأموريّت خود را با ابلاغ آشكاراى رسالت به انجام رساند و با بيان احكام الهى، مردم را بر راه راست قرار داد و وا داشت كه با عمل كردن به آن احكام نجات يابند و به سعادت برسند. و پرچم‌هاى هدايت را بر افراشت و چراغ‌هاى هدايتگرى را بر سر راه جويندگان هدايت روشن نمود. و رشته‌هاى اسلام را محكم و استوار ساخت، و ريسمان اسلام احكام و اصول و اخلاق آن است كه مطابق واقع و موجب دستيابىِ به سعادت است. لذا هركس به آن چنگ زند به بهشت و سعادت دست خواهد يافت.

و دستاويز ايمان را محكم و مورد اعتماد ساخت، چنان‌كه خدا در اين‌باره مى‌فرمايد: «... فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لاَ انفِصَامَ لَهَا...»⁽⁹⁾«به يقين به دستاويزى استوار كه آن را گسستن نيست، چنگ زده است». روشن است كه اين وصف اخير از حيث ادبى از باب تشبيه معقول به محسوس است.

و منها: في صفة خلق أصناف من الحيوان

اشاره

وَ لَوْ فَكَّرُوا فِي عَظِيمِ الْقُدْرَةِ، وَ جَسِيمِ النِّعْمَةِ، لَرَجَعُوا إِلَى الطَّرِيقِ، وَ خَافُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ، وَ لَكِنِ الْقُلُوبُ عَلِيلَةٌ، وَ الْبَصَائِرُ مَدْخُولَةٌ، أَ لاَ تَنْظُرُونَ إِلَى صَغِيرِ مَا خَلَقَ، كَيْفَ أَحْكَمَ خَلْقَهُ، وَ أَتْقَنَ تَرْكِيبَهُ، وَ فَلَقَ⁽¹⁾لَهُ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ، وَ سَوَّى⁽²⁾لَهُ الْعَظْمَ وَ الْبَشَرَ⁽³⁾؟

...

و از اين خطبه در توصيف آفرينش گونه‌هايى از حيوانات است

ضرورت انديشيدن درباره قدرت و نعمت‌هاى الهى

و اگر مردم درباره قدرت عظيم و نعمت‌هاى سترگ پروردگار فكر مى‌كردند حتما به راه ايمان و اطاعت بر مى‌گشتند و از عذاب جهنم مى‌ترسيدند.

ولى قلب‌ها بيمارند و از ايمان مالامال نيستند تا به مقتضاى آن عمل كنند و چشم‌ها به‌طور واضح و روشن حق را نمى‌بينند، بلكه بر اثر وسوسه‌هاى شياطين و هواى نفس امّاره، عيبناك و بيمار شده‌اند.

لزوم انديشه در چگونگى آفرينش موجودات كوچك

آيا به مخلوقات كوچك نمى‌نگريد كه چگونه خدا خلقت آنها را مستحكم ساخت و به خلاف عادت انسان كه به امور كوچك اهتمامى نمى‌ورزد و تنها به امور بزرگ توجه داشته و همت مى‌گمارد خداوند هيچ يك از ابعاد اين موجودات كوچك را از نظر دور نداشته و تركيب اندام‌هاى حياتى آنها را در كمال دقت آفريده است و در سر آنها گوش و چشم قرار داده و براى آنها استخوان و پوست آفريد؟

انْظُرُوا إِلَى النَّمْلَةِ فِي صِغَرِ جُثَّتِهَا⁽¹⁾، وَ لَطَافَةِ هَيْئَتِهَا، لاَ تَكَادُ تُنَالُ بِلَحْظِ⁽²⁾الْبَصَرِ، وَ لاَ بِمُسْتَدْرَكِ الْفِكَرِ، كَيْفَ دَبَّتْ⁽³⁾عَلَى أَرْضِهَا، وَ صُبَّتْ⁽⁴⁾عَلَى رِزْقِهَا، تَنْقُلُ الْحَبَّةَ إِلَى جُحْرِهَا⁽⁵⁾، وَ تُعِدُّهَا فِي مُسْتَقَرِّهَا، تَجْمَعُ فِي حَرِّهَا لِبَرْدِهَا، وَ فِي وُرُودِهَا⁽⁶⁾لِصَدَرِهَا⁽⁷⁾، مَكْفُولَةٌ⁽⁸⁾بِرِزْقِهَا، مَرْزُوقَةٌ بِوِفْقِهَا⁽⁹⁾، لاَ يُغْفِلُهَا الْمَنَّانُ⁽¹⁰⁾، وَ لاَ يَحْرِمُهَا الدَّيَّانُ⁽¹¹⁾، وَ لَوْ فِي الصَّفَا⁽¹²⁾الْيَابِسِ⁽¹³⁾، وَ الْحَجَرِ الْجَامِسِ⁽¹⁴⁾!

...

نگاهى به آفرينش مورچگان

به مورچه بنگريد كه با وجود خردپيكرى و كوچكى و لطافت و ريزى اندام - كه گاهى به چشم نمى‌آيد و به فكر نمى‌رسد - چگونه بر زمين حركت مى‌كند و بر غذا گرد مى‌آيد، چنان‌كه گويى ناگهان بر آن فرو ريخته دانه‌ها را به لانه خود مى‌برد و آنها را [چنان‌كه آموخته است [ذخيره و براى خوردن آماده مى‌سازد.

در تابستان براى زمستان كه امكان خارج شدن ندارد غذاى خود را ذخيره مى‌كند و به هنگام خارج شدن، براى زمان بازگشت به لانه خود غذا جمع مى‌كند.

روزى‌اش [مانند هر موجود ديگرى] تضمين و موافق ميل و گوارش او فراهم شده است.

خداى منّان از روزىِ اين حيوان غفلت نكرده و او را از هوش و استعداد جمع‌آورى غذا بى‌بهره نگذاشته است، حتى اگر بر روى سنگى صيقلى و صاف و صخره‌اى خشك باشد كه هيچ گياهى از آن نمى‌رويد.

وَ لَوْ فَكَّرْتَ فِي مَجَارِي أَكْلِهَا، فِي عُلْوِهَا وَ سُفْلِهَا، وَ مَا فِي الْجَوْفِ مِنْ شَرَاسِيفِ⁽¹⁾بَطْنِهَا، وَ مَا فِي الرَّأْسِ مِنْ عَيْنِهَا وَ أُذُنِهَا، لَقَضَيْتَ مِنْ خَلْقِهَا عَجَباً، وَ لَقِيتَ مِنْ وَصْفِهَا تَعَباً، فَتَعَالَى الَّذِي أَقَامَهَا عَلَى قَوَائِمِهَا وَ بَنَاهَا عَلَى دَعَائِمِهَا! لَمْ يَشْرَكْهُ فِي فِطْرَتِهَا فَاطِرٌ وَ لَمْ يُعِنْهُ فِي خَلْقِهَا قَادِرٌ.

...

اگر به مجارى غذاى مورچه و بالا و پايين رفتن غذا در آن و نيز درونه و دستگاه گوارش كه در داخل بدن و چشم و گوشى كه با نظم و دقت در سر آن قرار گرفته بينديشى، سخت شگفت‌زده مى‌شوى، و از توصيف دقيق و همه جانبه آن به زحمت خواهى افتاد. شايان توجه است كه جانور شناسان معاصر، كتاب‌هاى متعدّدى با موضوع زندگى مورچه نوشته‌اند كه انسان را سخت شگفت‌زده مى‌كند.

پس با عظمت است خدايى كه مورچه را بر دست‌ها و پاهايش بر پا نگهداشته و جسم او را بر اعضا و جوارحى كه به منزله ستون‌هاى او هستند استوار ساخته است و هيچ‌كس با خدا در خلقت آن شريك نبوده و او را در آفرينش آن هيچ قدرتمندى كمك نكرده است.

وَلَوْ ضَرَبْتَ فِي مَذَاهِبِ فِكْرِكَ⁽¹⁾لِتَبْلُغَ غَايَاتِهِ، مَا دَلَّتْكَ الدَّلاَلَةُ إِلاَّ عَلَى أَنَّ فَاطِرَ النَّمْلَةِ هُوَ فَاطِرُ النَّخْلَةِ، لِدَقِيقِ تَفْصِيلِ كُلِّ شَيْءٍ، وَ غَامِضِ اخْتِلاَفِ كُلِّ حَيٍّ. وَ مَا الْجَلِيلُ وَ اللَّطِيفُ، وَ الثَّقِيلُ وَ الْخَفِيفُ، وَ الْقَوِيُّ وَ الضَّعِيفُ فِي خَلْقِهِ إِلاَّ سَوَاءٌ. وَ كَذَلِكَ السَّمَاءُ وَ الْهَوَاءُ، وَ الرِّيَاحُ وَ الْمَاءُ.

...

ضرورت انديشيدنِ بسيار

اگر به دقت بينديشى و فكر و انديشه خود را به تاختن درآورى تا به اوج تفكّر برسى، دلايل و براهين تنها بر اين مطلب دلالت دارند كه آفريدگار مورچه همان آفريننده نخل خرماست، يعنى خالق اشياء بزرگ، خالق اشياء كوچك نيز مى‌باشد، زيرا دقت و ظرافت و پيچيدگى آفرينش جاندارانِ متفاوت، گواهى مى‌دهد كه خالق همه يكى است و بين كوچكى و بزرگى اشياء تفاوتى نيست.

و اشياء بزرگ و كوچك و سنگين و سبك و قوى و ضعيف، از نظر دقت و اتقان همه در پيشگاه الهى يكسان هستند.

آنگاه امام عليه‌السلام آفرينش آسمان و گيتى را محور سخن خود قرار داده و فرمود: و همچنين آسمان و هوا و بادها و آب نيز در نهايت اتقان و دقت آفريده شده و همگى بر وجود آفريدگارى حكيم و دانا دلالت دارند.

فَانْظُرْ إِلَى الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ، وَ النَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ، وَ الْمَاءِ وَ الْحَجَرِ، وَ اخْتِلاَفِ⁽¹⁾هَذَا اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ، وَ تَفَجُّرِ هَذِهِ الْبِحَارِ، وَ كَثْرَةِ هَذِهِ الْجِبَالِ، وَ طُولِ هَذِهِ الْقِلاَلِ⁽²⁾، وَ تَفَرُّقِ هَذِهِ اللُّغَاتِ، وَ الاْءَلْسُنِ⁽³⁾الْمُخْتَلِفَاتِ. فَالْوَيْلُ لِمَنْ جَحَدَ الْمُقَدِّرَ، وَ أَنْكَرَ الْمُدَبِّرَ⁽⁴⁾! زَعَمُوا أَنَّهُمْ كَالنَّبَاتِ مَا لَهُمْ زَارِعٌ وَ لاَ لاِخْتِلاَفِ صُوَرِهِمْ صَانِعٌ، وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَى حُجَّةٍ فِيمَا ادَّعَوْا، وَ لاَ تَحْقِيقٍ لِمَا أَوْعَوْا⁽⁵⁾، وَ هَلْ يَكُونُ بِنَاءٌ مِنْ غَيْرِ بَانٍ، أَوْ جِنَايَةٌ مِنْ غَيْرِ جَانٍ؟

...

پس به دقت بنگر درباره خورشيد و ماه و گياه و درخت و آب و سنگ كه مثال‌هايى براى انواع گوناگون مخلوقات آسمانى و زمينى و بالنده و غير بالنده و سيّال و جامد، ذكر شده كه داراى شكل‌ها و پيچيدگى‌هاى مختلف در خلقت مى‌باشند.

و در آمد و شد شب و روز كه هر كدام به جاى ديگرى قرار مى‌گيرند و به جوشش درآمدن و روان شدن درياها كه موج‌ها و جريان آن باعث جابه‌جايى آب درياها مى‌گردد.

و درباره كوه‌هاى فراوان در جاى جاى زمين و بلندى اين قلّه‌ها دقت كن.

و به زبان‌هاى گوناگون مثل عربى و عبرى و فارسى و تركى و... و لهجه‌هاى مخصوص هر شهرى، و نيز به هركه سخن مى‌گويد بنگر كه صدايى متمايز و متفاوتِ با ديگرى دارد.

پس بدا به حال آن‌كه تقدير كننده اشياء و تدبر كننده جهان، يعنى خدا را انكار مى‌كند.

منكران، خود را به مانند گياهى خودرو مى‌دانند كه كشاورزى آن را نكاشته و تفاوت چهره‌هايشان پديدآورنده‌اى نداشته است. اينان ماديگرايان هستند كه همواره بيهوده‌گويى مى‌كنند، زيرا هر عاقلى مى‌داند هر معلولى به علّت احتياج دارد.

آنها براى گفته خود مبنى بر اينكه جهان هستى بدون خالق پديد آمده، دليل و برهانى

...

...

محكم و مستدل ندارند و آنچه دريافته و به سينه خود سپرده‌اند يعنى اين ادعا كه آفريدگان آفريدگارى ندارند، از روى تحقيق نيست، بلكه ادعايى جاهلانه است كه بدون تدبّر و انديشه و متكى بر استدلال به خاطر سپرده‌اند، به خلاف دانشمندانى كه تنها سخنى را مى‌پذيرند و در خاطر مى‌اندوزند كه بر پايه منطق و استدلال استوار باشد.

آيا ممكن است سازه و ساختمانى بدون بنّا و معمار پديد آيد؟ و جنايتى بدون جانى رخ دهد؟ اين مطلب، استفهام انكارى است، يعنى يك ساختمان كوچك نمى‌تواند بدون بنّا وجود داشته باشد، پس چگونه ممكن است اين منظومه با عظمت خلقت، بدون خالق پديد آيد و اگر يك جنايت كوچك بدون فاعل و جانى صورت خارجى نمى‌يابد چگونه مى‌توان پذيرفت كه اين آثار با عظمت بدون مؤثّر و آفريننده پيدا شده‌اند؟

وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ فِي الْجَرَادَةِ، إِذْ خَلَقَ لَهَا عَيْنَيْنِ حَمْرَاوَيْنِ، وَ أَسْرَجَ⁽¹⁾لَهَا حَدَقَتَيْنِ قَمْرَاوَيْنِ⁽²⁾، وَ جَعَلَ لَهَا السَّمْعَ الْخَفِيَّ وَ فَتَحَ لَهَا الْفَمَ السَّوِيَّ وَ جَعَلَ لَهَا الْحِسَّ الْقَوِيَّ وَ نَابَيْنِ⁽³⁾بِهِمَا تَقْرِضُ وَ مِنْجَلَيْنِ⁽⁴⁾بِهِمَا تَقْبِضُ. يَرْهَبُهَا الزُّرَّاعُ فِي زَرْعِهِمْ، وَ لاَ يَسْتَطِيعُونَ ذَبَّهَا⁽⁵⁾وَ لَوْ أَجْلَبُوا⁽⁶⁾بِجَمْعِهِمْ، حَتَّى تَرِدَ الْحَرْثَ فِي نَزَوَاتِهَا⁽⁷⁾، وَ تَقْضِيَ مِنْهُ شَهَوَاتِهَا، وَ خَلْقُهَا كُلُّهُ لاَ يُكَوِّنُ إِصْبَعاً مُسْتَدِقَّةً⁽⁸⁾.

...

نگاهى به آفرينش ملخ

اگر دوست دارى درباره ملخ سخن بگو (و در آفرينش او تأمل كن) كه با وجود جُثّه كوچك، خالق و آفريننده‌اى دارد، پس چگونه هستى با عظمت، بدون آفريننده است؟

خدا براى ملخ دو چشم سرخ و دو چراغ روشن در كاسه چشمان او، كه مثل ماه كامل مى‌درخشند، و گوش مخفى كه در دست يا پاى ملخ است براى آن آفريد و دهانى بدون كجى براى او گشود و حسّ قوى و نيرومندى بدو بخشيد تا اشياء را حسّ كند. لذا هنگام خطر پرواز مى‌كند و دو دندان چون قيچى كه با آن اشياء را مى‌بُرد و دو داس كه به وسيله آن چيزى را دربرمى‌گيرد و در دهان مى‌گذارد، آفريد. منظور پاهاى ملخ است كه مانند داس دندانه دارد.

كشاورزان از ملخ‌ها مى‌ترسند، چون زراعت آنها را نابود مى‌كنند. و اگر همگى جمع شوند تا ملخ‌ها را از مزارع خود دور سازند و مانع هجوم آنها شوند، ناتوان خواهند بود، تا آنكه بر كشت‌گاه فرود آيند و به خواسته خود برسند و از كِشته آن سير بخورند. با تمام اين احوال چنين موجودى در كوچكى به اندازه يك انگشت است.

فَتَبَارَكَ⁽¹⁾اللَّهُ الَّذِي يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الاْءَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً⁽²⁾، وَ يَعنُو⁽³⁾لَهُ خَدّاً⁽⁴⁾وَ وَجْهاً، وَ يُلْقِي إِلَيْهِ بِالطَّاعَةِ سِلْماً وَ ضَعْفاً، وَ يُعْطِي لَهُ الْقِيَادَ⁽⁵⁾رَهْبَةً وَ خَوْفاً! فَالطَّيْرُ مُسَخَّرَةٌ لاِءَمْرِهِ أَحْصَى عَدَدَ الرِّيشِ⁽⁶⁾مِنْهَا وَ النَّفَسِ، وَ أَرْسَى⁽⁷⁾قَوَائِمَهَا عَلَى النَّدَى⁽⁸⁾وَ الْيَبَسِ، وَ قَدَّرَ أَقْوَاتَهَا، وَ أَحْصَى أَجْنَاسَهَا، فَهَذَا غُرَابٌ وَ هَذَا عُقَابٌ، وَ هَذَا حَمَامٌ وَ هَذَا نَعَامٌ⁽⁹⁾، دَعَا كُلَّ طَائِرٍ بِاسْمِهِ، وَ كَفَلَ لَهُ بِرِزْقِهِ.

...

سجده فروتنانه كاينات

پس پايدار است خدايى كه موجودات آسمانى و زمينى خواه ناخواه در پيشگاه حضرتش فروتنانه سجده مى‌كنند. اين سجده يا تكوينى و به معناى خضوع است، يا اينكه واقعا هر چيزى در مقابل خدا سجده مى‌كند، زيرا ظاهرا [و به استناد آيات و روايات] هر موجودى از نوعى معرفت و ادراك برخوردار است، هرچند كيفيّت آن را نمى‌دانيم. و منظور از سجده ناخواسته آن نيست كه از سر جبر و بدون تمايل باشد، بلكه به معناى آن است كه سجده به طور قطعى اتفاق مى‌افتد.

و تمام موجودات در پيشگاه الهى خاضعانه صورت بر خاك سوده و تسليم فرمان و رام قدرت او هستند و از خود مقاومت نشان نمى‌دهند و از روى ترس زمام وجود خود را به اختيار حضرتش سپرده‌اند تا هر جا كه مى‌خواهد ببرد.

...

...

نگاهى به آفرينش پرندگان

پرندگان مسخّر فرمان اويند و نمى‌توانند از دائره حكم او خارج شوند. خدا تعداد پرها و عدد نَفَس‌هاى آنها را مى‌داند و [زيستگاه و] پاهاى آنها را بر آب و خشكى قرار داده است، چون برخى از پرندگان آبزى هستند و برخى فقط در خشكى زندگى مى‌كنند.

و روزىِ آنها را مقدر نموده و هر كدام از پرندگان نيز داراى رزق معيّنى هستند. و گونه‌هاى پرندگان را بر شمرده است. پس اين پرنده، كلاغ و اين، عقاب و آن ديگرى، كبوتر و اين، شترمرغ است.

هر پرنده‌اى را به اسم خود ناميده، يعنى براى آن علامتى معيّن قرار داد نه اينكه فقط و فقط لفظ خاصى براى آن قرار داده باشد بلكه حقيقت خاصى براى هر يك از انواع پرندگان مشخص و مقرر فرموده است. و روزى هر پرنده‌اى را تضمين فرمود، چرا كه پرنده رزق معين و مقدّر خود را مى‌خو رد.

وَ أَنْشَأَ السَّحَابَ الثِّقَالَ فَأَهْطَلَ⁽¹⁾دِيَمَهَا⁽²⁾، وَ عَدَّدَ قِسَمَهَا⁽³⁾. فَبَلَّ⁽⁴⁾الاْءَرْضَ بَعْدَ جُفُوفِهَا⁽⁵⁾، وَ أَخْرَجَ نَبْتَهَا بَعْدَ جُدُوبِهَا⁽⁶⁾.

...

تأمل در نعمت باران

و خداوند ابرهاى گرانبار را پديد آورد و بارش آن ابرها را نرم‌نرم و يا پياپى و پربار قرار داد و سهميّه باران هر منطقه را معيّن و تقسيم كرد. پس زمين خشك را به وسيله آن سيراب كرد و گياهان را پس از خشكسالى دوباره جان بخشيد و رويانيد.

خطبه صد و هشتاد و پنجم

اشاره

و من خطبة له عليه‌السلام في التوحيد، و تجمع هذه الخطبة من أصول العلم ما لا تجمعه خطبة

مَا وَحَّدَهُ مَنْ كَيَّفَهُ، وَ لاَ حَقِيقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَّلَهُ، وَ لاَ إِيَّاهُ عَنَى مَنْ شَبَّهَهُ، وَ لاَ صَمَدَهُ⁽¹⁾مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ وَ تَوَهَّمَهُ. كُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ، وَ كُلُّ قَائِمٍ فِي سِوَاهُ مَعْلُولٌ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در مورد توحيد كه شامل بخش‌هايى از اصول دانش خداشناسى مى‌باشد به گونه‌اى كه در ساير خطبه‌ها چنين مباحثى نيامده است

اوصاف الهى

كسى كه خدا را به كيفيت، يعنى حالتى خاص توصيف كند او را به وحدانيت و يگانگى نخوانده است. چون حالت و كيفيت غير از ذات است، لذا نوعى دوگانگى پيش مى‌آيد. مثلاً زيد يك چيز، و بيمارى و علم و قدرت و سخاوت و امثال اينها چيز ديگرى هستند، در حالى‌كه صفات خدا عين ذات اوست و نمى‌توان صفات خدا را از ذات او جدا شمرد.

و كسى كه براى خدا مثال و مانندى بياورد به حقيقت صفات الهى راه نبرده است و از آنجا كه مثال داراى وجودِ ممكن است، لذا در آن صورت لازم مى‌آيد كه ممثَّل، يعنى خدا نيز ممكن باشد و لذا اگر كسى خداى واجب الوجود را با صفاتِ ويژه ممكنات وصف كند در آن صورت حقيقت او را در نيافته، زيرا وجود او با ممكنات هيچ‌گونه همانندى ندارد.

و كسى كه او را با چيزى همانند كند، او را قصد نكرده است، زيرا او هرگز به چيزى شبيه نيست.

...

...

و كسى كه به او اشاره كند او را قصد نكرده است، بلكه تنها توهّم و تصوّرى از او نموده زيرا اشارهْ مستلزم جسميّت و داشتن ابعاد است، در حالى كه خدا هرگز جسم و بُعد ندارد. و چون كنه الهى بر همگان پنهان و دست‌نايافتنى است، كسى كه بخواهد او را تصوّر كند، در واقعْ چيزى جز خدا را تصور كرده است.

هر معروف و شناخته شده‌اى مخلوق است، چون هرچه را كه انسان به وضوح بشناسد ساخته ذهن اوست و ذات خدا به دليل نامحدود بودن، ذهنِ محدودِ بشرى توان درك و فهم كامل آن را ندارد.

و هرچه به غير ذات خود قائم باشد، معلول است و هر معلولى علّت مى‌خواهد، به خلاف موجودى كه قائم به ذات خود باشد، مانند خداوند كه خود علّت است نه معلول.

فَاعِلٌ لاَ بِاضْطِرَابِ آلَةٍ، مُقَدِّرٌ لاَ بِجَوْلِ فِكْرَةٍ، غَنِيٌّ لاَ بِاسْتِفَادَةٍ. لاَ تَصْحَبُهُ الاْءَوْقَاتُ، وَ لاَ تَرْفِدُهُ الاْءَدَوَاتُ. سَبَقَ الاْءَوْقَاتَ كَوْنُهُ، وَ الْعَدَمَ وُجُودُهُ، وَ الاِبْتِدَاءَ أَزَلُهُ. بِتَشْعِيرِهِ الْمَشَاعِرَ عُرِفَ أَنْ لاَ مَشْعَرَ لَهُ، وَ بِمُضَادَّتِهِ بَيْنَ الاْءُمُورِ عُرِفَ أَنْ لاَ ضِدَّ لَهُ، وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَيْنَ الاْءَشْيَاءِ عُرِفَ أَنْ لاَ قَرِينَ لَهُ.

...

برخى صفات ذاتى بارى تعالى

كار انجام مى‌دهد، ولى نه با حركت دادن اعضا و اندام، به خلاف انسان كه هنگام كار كردن بايد اعضاى بدن خود را به حركت درآورد.

همه چيز را تعيين مى‌كند، ولى نه با به جولان درآوردن فكر و انديشه، به خلاف انسان كه براى تعيين چيزى بايد ابتدا آن را از روى نقشه و طرح، بررسى كند و فكر خود را فعال كند. اما خدا علم و اراده دارد نه فكر، لذا به جولان درآوردن فكر در مورد حضرتش قطعا منتفى است و با اراده خود، هرآنچه خواهد مى‌كند.

غنى است، اما نه با استفاده از ثروت و قدرت گرفته شده از غير او، بلكه خداى سبحان بذاته غنى است، و اين غنا و دارندى از صفات ذاتى اوست.

وقت و زمان با خداوند مصاحبت ندارد، چون وقت و زمان حادث است و خدا قديم، و محال است كه قديم با حادث مقارنت و همنشينى داشته باشد.

و ابزار و ادوات، خدا را در انجام دادن كارها كمك نمى‌كنند، چنان‌كه در برآمدن نيازها و كارهاى انسانى به كمك او مى‌آيند.

وجود الهى پيش از وقت و زمان بوده است، چون وقت و زمان حادث و وجود الهى قديم است.

و وجود حضرتش بر عدم سبقت گرفته و مانند ممكنات نيست كه عدم بر وجود آنها پيشى گرفته باشد و ابتدا معدوم، سپس موجود باشند.

...

...

و ازليّت الهى بر ابتدا و آغاز سبقت گرفته است، يعنى او اوّلى است كه ابتدا ندارد.

آفريدگان را ابزار شعور و ادراك چون چشم و گوش بخشيد، لذا مى‌توان فهميد كه خداوند خود ابزار ادراك ندارد، چون نمى‌تواند با مخلوقات خود شبيه باشد.

و خداى متعال امور متضادى، چون گرما و سرما و سياهى و سفيدى را در اشياء نهاده است، لذا درمى‌يابيم كه خودْ ضدّى ندارد، زيرا وجود يك ضدّ كاملاً با وجود ضدّ ديگرى متضاد و مباين است و چيزى جاى خدا را نمى‌گيرد، چنان‌كه خداوند نيز جايگزين كسى يا چيزى نمى‌شود.

و از آنجا كه خداوند بين اشياء مقارنت ايجاد كرده، مثلاً گوشت را در كنار خون در بدن قرار داده، روشن مى‌شود كه خود با چيزى مقارنت ندارد، چون اقتران به معناى پيدايش يك حالت پس از نبودن آن است و حالات گوناگون بر خداوند عارض نمى‌شود و گرنه در آن صورت لازم مى‌آيد كه خداى سبحان ممكن باشد. البته احتمال دارد كه مراد امام عليه‌السلام از مقارنت، در اينجا مماثلت و شباهت باشد، كه اگر چنين است، معنا آن است كه خدا مثل و مانندى ندارد؛ گرچه ظاهراً معناى اوّل مراد است.

ضَادَّ النُّورَ بِالظُّلْمَةِ، وَ الْوُضُوحَ بِالْبُهْمَةِ⁽¹⁾، وَ الْجُمُودَ بِالْبَلَلِ، وَ الْحَرُورَ⁽²⁾بِالصَّرَدِ⁽³⁾. مُوءَلِّفٌ بَيْنَ مُتَعَادِيَاتِهَا، مُقَارِنٌ بَيْنَ مُتَبَايِنَاتِهَا، مُقَرِّبٌ بَيْنَ مُتَبَاعِدَاتِهَا، مُفَرِّقٌ بَيْنَ مُتَدَانِيَاتِهَا، لاَ يُشْمَلُ بِحَدٍّ، وَ لاَ يُحْسَبُ بِعَدٍّ، وَ إِنَّمَا تَحُدُّ الاْءَدَوَاتُ أَنْفُسَهَا، وَ تُشِيرُ الاْآلَةُ إِلَى نَظَائِرِهَا. مَنَعَتْهَا⁽⁴⁾«مُنْذُ⁽⁵⁾» الْقِدَمِيَّةَ، وَ حَمَتْهَا «قَدُ» الاْءَزَلِيَّةَ، وَ جَنَّبَتْهَا «لَوْلاَ» التَّكْمِلَةَ.

...

آفريننده اضداد

خدا بين تاريكى و نور، آشكار بودن و پنهانى بودن، جامد بودن و رطوبت، و گرما و سرما ضديّت به وجود آورده است، زيرا آشكارى ضد پنهانى و ابهام، و رطوبت چون آب سيّال، ولى جامد مثل سنگ ثابت است. و - چنان‌كه در علم پزشكى ثابت شده - خداوند اضداد را در بدن انسان جمع آورده است، مثلاً حرارت و برودت و يبوست و رطوبت كه با يكديگر متباين هستند.

و خدا طبايع دور از يكديگر را مثل آب و آتش به هم نزديك ساخته و آنچه به هم شبيه هستند از هم دور ساخته است؛ مثلاً دو جزء از يك عنصر كه طبايع و مزاج‌هاى مختلف دارند و از نظر ظاهر يكسانند و يك رنگند، مثل شكر سفيد و شيرخشت با دادن طبيعتى متضاد با يكديگر متفاوت گردانيده است، پس خدا به دو شى‌ء سفيد كاملاً نزديك به هم، دو خاصيّت كاملاً متضاد و متفاوت بخشيده است.

حضرتش مشمول حدّ و اندازه نيست و كسى نمى‌تواند اندازه او را بگيرد، چون خدا نامحدود است و اندازه، زمانى يا مكانى يا كيفيتى است، كه همه اينها از لوازم امكان هستند و خداوند ممكن الوجود نيست.

...

...

و با عدد محاسبه نمى‌شود، چنان‌كه مثلاً گفته شود: خدا يك است و مراد از يك عددى از مجموعه اعداد شمارشى كه دو و سه را در پى داشته باشد، كه فقط بر ممكنات عارض مى‌شوند و آنها را به شمار درمى‌آوردند، [بلكه خداوند يكتايى است كه دو و سه و امثال آن را نمى‌پذيرد].

خداوند را نمى‌توان سنجيد و نمى‌توان به او اشاره كرد، چون ابزار سنجش مثل زمان و مكان فقط درباره چيزهايى مثل خود، يعنى در عوامل زمانى و مكانى به كار مى‌روند و با ابزار اشاره فقط به چيزهايى شبيه آنها، يعنى با جسم و يا به سوى جسم اشاره مى‌كنند و خداوند از هر دو منزّه است، چون جسم وجسمانى نيست.

قديم بودن خدا مانع از اطلاق كلمه «منذ» [زمانى] بر او مى‌گردد، چون اين كلمه دال بر زمان است و قديم قبل از زمان مى‌باشد.

و ازليّت پروردگار از اطلاق كلمه «قد» بر او ممانعت مى‌كند. چون كلمه «قد» به معناى «گاهى» است و لذا به خداى ازلى نمى‌توان گفت: قد كان و قد يكون؛ بسا بوده و بسا باشد.

و به كار بردن كلمه «لولا» درباره ذات مقدس الهى روا نيست، چون درباره مخلوقات مى‌توان گفت: «لولا فاعله ما وُجِدَ» كه تحقق علّت در ممكنات براى تكميل ماهيّت است و خدا چون علت ندارد نمى‌توان كلمه «لولا» را درباره او به كار برد، و مثلاً گفت: اگر فاعل آن نبود وجود پيدا نمى‌كرد. البته درباره معنا و مفهوم اين سه كلمه اخير «منذ و قد و لولا» احتمالات ديگرى هم داده شده است.

بِهَا تَجَلَّى صَانِعُهَا لِلْعُقُولِ، وَ بِهَا امْتَنَعَ عَنْ نَظَرِ الْعُيُونِ، وَ لاَ يَجْرِي عَلَيْهِ السُّكُونُ وَ الْحَرَكَةُ، وَ كَيْفَ يَجْرِي عَلَيْهِ مَا هُوَ أَجْرَاهُ، وَ يَعُودُ فِيهِ مَا هُوَ أَبْدَاهُ، وَ يَحْدُثُ فِيهِ مَا هُوَ أَحْدَثَهُ؟ إِذاً لَتَفَاوَتَتْ ذَاتُهُ، وَ لَتَجَزَّأَ كُنْهُهُ، وَ لاَمْتَنَعَ مِنَ الاْءَزَلِ مَعْنَاهُ، وَ لَكَانَ لَهُ وَرَاءٌ إِذْ وُجِدَ لَهُ أَمَامٌ، وَ لاَلْتَمَسَ التَّمَامَ إِذْ لَزِمَهُ النُّقْصَانُ، وَ إِذاً لَقَامَتْ آيَةُ الْمَصْنُوعِ فِيهِ، وَ لَتَحَوَّلَ دَلِيلاً بَعْدَ أَنْ كَانَ مَدْلُولاً عَلَيْهِ، وَ خَرَجَ بِسُلْطَانِ الاِمْتِنَاعِ مِنْ أَنْ يُوءَثِّرَ فِيهِ مَا يُوءَثِّرُ فِي غَيْرِهِ.

...

پس خدا با اوصاف پيش‌گفته [و با آفريده‌هايش] بر صاحبان انديشه و عقل سليم متجلى گرديد، بدين معنا كه حضرت صانع اين اشياء را به آنان شناساند؛ يعنى با اوصاف ذكر شده اخير، صانع و آفريدگار آنها مشخص شد، زيرا انسان مى‌بيند كه اشيا، زمان، عدم و وجود و علت دارند، مى‌فهمد كه خالق آنها هيچ‌يك از اينها را ندارد. پس ضمير در «بها» و «صانعها» به «قد» و «منذ» و «لولا» برمى‌گردد كه با ظاهر جمله سازگارتر است.

ديگر اينكه به سبب تعلق اين كلمات (قد و منذ و لولا) به ممكنات، محال است خدا، كه منزّه از اين سه ويژگى است، ديده شود، چون چشم فقط صاحبان اين سه ويژگى را مى‌تواند ببيند و هرچه چنين نباشد ديدنى نيست، زيرا ديدن احتياج به مجانست دارد و بين خدا و چشم هيچ مجانستى نيست.

و سكون و حركت خداوند را شامل نمى‌شوند، چون هر دو از اوصاف جسمند و خدا جسم نيست. و چگونه چيزى كه خود آنها را خلق كرده او را در برگيرد و مخلوق بر خالق قابل انطباق باشد؟

و چگونه چيزى به خدا برگردد كه خود آن را پديد آورده است؟ يعنى سكون و حركت را خدا ظاهر و آشكار ساخته، پس چگونه خود مشمول قوانين آن مى‌شود؟

و نيز چگونه ممكن است بر خداوند حالتى عارض شود كه خود آن را ايجاد فرموده است؟ پس، حركت و سكون نمى‌توانند بر ذات الهى عارض شوند.

...

...

اگر چنين چيزى ممكن باشد، ذات الهى نيز با اختلاف اين عوارض، مختلف و متفاوت مى‌گردد؛ يعنى اگر خدا حركت و سكون داشته باشد گاهى ساكن است و گاهى متحرك و لذا در ذات او اختلاف حالت پيش مى‌آيد. و ذات خدا نيز داراى اجزاى گوناگونى مى‌شود، زيرا حركت و سكون از ويژگى‌هاى جسم مى‌باشند و جسم تجزيه‌ناپذير است.

و ازليّت براى خدا ممتنع خواهد شد، زيرا چيزى كه بر او حالات مختلف عارض شود ممكن است، و ممكن، حادث است، نه ازلى.

و براى خداوند پشت سر وجود مى‌يابد چنان‌كه براى او جلوى رو نيز ايجاد شد، زيرا حركت و سكون از آثار جسم مى‌باشند و حركت بايد محرك داشته باشد و محرك بايد چيزى را پشت سر بگذارد و از آن بگذرد و به چيزى روى بياورد، و گرنه مفهوم حركت هرگز تحقق نمى‌يابد.

و وصف تمام و كامل براى خداوند صادق نيست، چون كسى كه به سويى حركت كند مستلزم آن است كه نقصى دارد و مى‌خواهد با رفتن و جابه‌جايى، نقص خود را برطرف كند در حالى كه خداوند هرگز ناقص نيست.

و در اين صورت، اين صفات دلالت مى‌كنند كه خداوند مصنوع و آفريده شده است و معلوم مى‌شود كه اين آثار به خداى ديگرى تعلق دارد، چون خدا را از راه آثارش مى‌توان شناخت و خدايى با اين اوصاف و تأثير پذيرى «مدلول» نيست، بلكه دليلى بر وجود و خدايى ديگر است.

پس محال بودن انطباق اين صفات بر خدا، باعث مى‌شود تا هيچ چيزى نتواند، آن‌گونه كه بر اشياء اثر مى‌گذارد بر خدا نيز اثر بگذارد، مثلاً آتش و برف در اشياء اثر مى‌گذارند و آنها را داغ و يا خنك مى‌كنند، در حالى‌كه ممكن نيست بر خدا چنين تأثيرى بگذارند.

الَّذِي لاَ يَحُولُ وَ لاَ يَزُولُ، وَ لاَ يَجُوزُ عَلَيْهِ الاْءُفُولُ. لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْلُوداً، وَ لَمْ يُولَدْ فَيَصِيرَ مَحْدُوداً. جَلَّ عَنِ اتِّخَاذِ الاْءَبْنَاءِ، وَ طَهُرَ عَنْ مُلاَمَسَةِ النِّسَاءِ. لاَ تَنَالُهُ الاْءَوْهَامُ فَتُقَدِّرَهُ، وَ لاَ تَتَوَهَّمُهُ الْفِطَنُ فَتُصَوِّرَهُ، وَ لاَ تُدْرِكُهُ الْحَوَاسُّ فَتُحِسَّهُ، وَ لاَ تَلْمِسُهُ الاْءَيْدِي فَتَمَسَّهُ. لاَ يَتَغَيَّرُ بِحَالٍ، وَ لاَ يَتَبَدَّلُ بِالاْءَحْوَالِ، وَ لاَ تُبْلِيهِ اللَّيَالِي وَ الاْءَيَّامُ، وَ لاَ يُغَيِّرُهُ الضِّيَاءُ وَ الظَّلاَمُ. وَ لاَ يُوصَفُ بِشَيْءٍ مِنَ الاْءَجْزَاءِ، وَ لاَ بِالْجَوَارِحِ وَ الاْءَعْضَاءِ، وَ لاَ بِعَرَضٍ مِنَ الاْءَعْرَاضِ، و لاَ بِالْغَيْرِيَّةِ وَ الاْءَبْعَاضِ.

...

خدايى يكتا

خداوند از حالى به حال ديگر نمى‌شود و مانند ساير اشياء زوال‌پذير نيست.

و از صحنه تدبير و اداره هستى افول نكرده، بلكه در هر زمان و در هر جا و در كنار هر چيزى حضورى دائم دارد و هرگز براى او غيبتى متصوّر نيست.

كسى را به دنيا نياورده تا مولود كسى باشد، چون والد و مولود بودن لازم و ملزوم يكديگرند، يعنى هر موجودى كه مى‌زايد بايد خودش هم زاييده كسى باشد.

و كسى او را به دنيا نياورده تا محدود گردد، زيرا آغاز ولادتش آغاز پيدايش اوست در نتيجه، محدود و مشمول غير خواهد بود، و هر دو براى خدا حدّ است و او را محدود مى‌كند.

خداوند والاتر از آن است كه فرزندى داشته باشد، پس چنان‌كه مسيحيان و يهوديان و مشركان مى‌پندارند، مسيح عليه‌السلام و عزير عليه‌السلام و فرشتگان فرزندان او نيستند.

و منزّه است از اينكه همسرى داشته باشد، چنان‌كه كافران مى‌پندارند و خداوند در ردّ آنها مى‌فرمايد: «وَ جَعَلُوا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَ صهراً...»⁽¹⁾«و ميان خدا و جن‌ها رابطه‌اى تصور كرده‌اند».

اوهام و افكار نمى‌توانند به كنه شناخت او برسند و در نتيجه او را در اندازه محدود

...

...

مى‌كنند، وادراك‌ها نمى‌توانند او را به وهم در آورند و از او تصويرى بسازند.

و حواس پنجگانه هرگز نمى‌توانند او را احساس كنند. و دست‌ها نمى‌توانند او را لمس و مسّ نمايند. بايد توجه داشت كه مسّ غير از حسّ است چون ممكن است كسى مانند انسان فلج چيزى را بدون حسّ لمس نمايد.

و تغيير احوال در او راه نمى‌يابد مثلاً زمانى جوان و گاهى پير شود.

گذشت شب و روز او را نمى‌فرسايد، چنان‌كه ساير مخلوقات مانند لباس و پوست بدن و امثال اينها به سبب گذر زمان كهنه و پوسيده مى‌شوند.

روشنايى و تاريكى بر او تأثير نمى‌گذارند، و مثلاً با طلوع آفتاب روشن و با غروب آفتاب تاريك گردد.

و حضرتش به هيچ جزئى متصف نمى‌شود كه مثلاً بگويند اجزائى چون گوشت و پوست و خون و يا اجزاى عقلى، چون جنس و فصل دارد.

و اندام‌هايى چون دست، پا، چشم و امثال اينها ندارد، و بدين اوصاف توصيف نمى‌شود.

و به هيچ عرضى از اعراض مثل سفيدى و سرخى و بلندى و كوتاهى متصف نمى‌شود.

و به غيريّت (داشتن همگن) و يا جزئيت متصف نمى‌شود و نمى‌توان گفت: خدا غير از فلان چيز است، چنان‌كه مى‌گوييم: زيد غير از عمرو است، زيرا غيريّت بر اشيايى كه شبيه يكديگرند اطلاق مى‌شود، نه بر خدا كه هرگز شبيه ندارد و يا جزء چيزى مثل خون و روح و دست نيست.

وَ لاَ يُقَالُ: لَهُ حَدٌّ وَ لاَ نِهَايَةٌ، وَ لاَ انْقِطَاعٌ وَ لاَ غَايَةٌ، وَ لاَ أَنَّ الاْءَشْيَاءَ تَحْوِيهِ فَتُقِلَّهُ⁽¹⁾أَوْ تُهْوِيَهُ⁽²⁾، أَوْ أَنَّ شَيْئاً يَحْمِلُهُ فَيُمِيلَهُ⁽³⁾أَوْ يُعَدِّلَهُ⁽⁴⁾. لَيْسَ فِي الاْءَشْيَاءِ بِوَالِجٍ⁽⁵⁾وَ لاَ عَنْهَا بِخَارِجٍ، يُخْبِرُ لاَ بِلِسَانٍ وَ لَهَوَاتٍ⁽⁶⁾، وَ يَسْمَعُ لاَ بِخُرُوقٍ وَ أَدَوَاتٍ، يَقُولُ وَ لاَ يَلْفِظُ، وَ يَحْفَظُ وَ لاَ يَتَحَفَّظُ، وَ يُرِيدُ وَ لاَ يُضْمِرُ.

...

نمى‌توان براى خدا حدّ و نهايت و انقطاع و غايتى تصور كرد، چون حد، مقدار و نهايت، پايان يك چيز است، در حالى‌كه نه صفات خدا محدود است و نه وجودش پايان‌پذير.

و هيچ چيزى خدا را در بر نمى‌گيرد، نه آسمان‌ها و نه زمين و مانند آن. پس نه زمين او را بر خود جاى مى‌دهد و نه آسمان بر او سايه مى‌افكند و نه چيزى توان دارد او را بر خود جاى دهد، مانند عرش تا به سبب سنگينى‌اش، مانند باردارى به اين سمت و آن سمت متمايل شود يا اينكه به دو طرف متمايل نشود و ثابت و يكجا باشد.

خداوند در درون اشياء فرو نرفته مانند ريخته شدن آب در ظرف، و خارج از آنها هم نمى‌باشد بدين معنا كه بر آنها به وسيله قدرت و علم خود سلطه نداشته باشد.

خبر مى‌دهد، ولى نه به وسيله زبان و زبان كوچك، زيرا خداى متعال جسم نيست.

و مى‌شنود، ولى نه با گوش و اندام شنوايى، مانند انسان كه گوش او از پرده و استخوان تشكيل شده است. و صوت ايجاد مى‌كند، اما نه با زبان.

و اشياء را از تباهى و زوال بر اساس تقدير خود حفظ مى‌كند، ولى در اين كار دچار سختى و مشكل نمى‌شود چنان‌كه انسان‌ها در حفظ اشياء دچار برخى مشكلات مى‌شوند. لذا مى‌فرمايد: «وَ لاَ يَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا...»⁽⁷⁾«و نگهدارى اشياء بر او (= خدا) دشوار نيست».

و اراده مى‌كند، اما نه با ذهن و ضمير، چون مثل انسان‌ها ضمير و باطن ندارد.

يُحِبُّ وَ يَرْضَى مِنْ غَيْرِ رِقَّةٍ، وَ يُبْغِضُ وَ يَغْضَبُ مِنْ غَيْرِ مَشَقَّةٍ. يَقُولُ لِمَنْ أَرَادَ كَوْنَهُ: كُنْ فَيَكُونُ. لاَ بِصَوْتٍ يَقْرَعُ، وَ لاَ بِنِدَاءٍ يُسْمَعُ، وَ إِنَّمَا كَلاَمُهُ سُبْحَانَهُ فِعْلٌ مِنْهُ أَنْشَأَهُ وَ مَثَّلَهُ، لَمْ يَكُنْ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ كَائِناً، وَ لَوْ كَانَ قَدِيماً لَكَانَ إِلَهاً ثَانِياً. لاَ يُقَالُ: كَانَ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ، فَتَجْرِيَ عَلَيْهِ الصِّفَاتُ الْمُحْدَثَاتُ، وَ لاَ يَكُونُ بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ فَصْلٌ، وَ لاَ لَهُ عَلَيْهَا فَضْلٌ، فَيَسْتَوِيَ الصَّانِعُ وَ الْمَصْنُوعُ، وَ يَتَكَافَأَ الْمُبْتَدَئَ وَ الْبَدِيعُ.

...

اشياء را دوست مى‌دارد و اعمال صالح را مى‌پسندد، ولى دوستى و رضاى او برخاسته از رقّت قلب نيست، چون خداوند قلب ندارد و حالات قلبى هرگز بر او عارض نمى‌شود.

و از اشياء تباه و بد بيزار است و بر كسانى كه او امر او را گردن نمى‌نهند خشم مى‌گيرد، بى‌آنكه در اين كار مشقّت و سختى ببيند يا عوارض خشم بر او چيره شوند؛ چيزى كه هنگام خشم و غضب براى انسان پديد مى‌آيند، زيرا خداوند نفس ندارد تا اين حالات بر او عارض شوند.

هرچه بخواهد بيافريند به آن مى‌گويد: باش، آن موجود بى‌ترديد پديد مى‌آيد، البته نه با صدايى كه بر گوش بنشيند و نه با ندايى كه شنيده شود، چنان‌كه صداى انسان شنيده مى‌شود، بلكه كلام خداى سبحان همان فعل صادر از اوست كه آن را انشاء و متمثل نموده است. پس اراده و فعل بدون تكلم با لفظ «كن» حاصل مى‌شود.

اين سخن در گذشته وجود نداشته است، چون اگر وجود مى‌داشت قديم و در نتيجه خداى دوّمى بود و قديم بدون اوّل خداست، زيرا خالق ندارد تا مخلوق باشد. پس قول به قديم بودن كلام الهى مستلزم قول به تعدد خدايان است. مخفى نماند كه فعل بودن كلام الهى مستلزم اين نيست كه كلام او به معناى ايجاد صوت در هوا و امثال آن نباشد چنان‌كه مى‌فرمايد: «وَ كَلَّمَ اللّهُ مُوسى تَكْلِيماً»⁽¹⁾«و خدا با موسى آشكارا سخن گفت».

...

...

درباره خدا گفته نمى‌شود كه قبلاً نبوده، سپس به وجود آمده است، چنان‌كه درباره آفريده‌ها گفته مى‌شود و در نتيجه صفات آنها بر خدا منطبق نمى‌شود، چون وجودِ بعد از عدم، از صفاتِ حادث است نه از صفاتِ قديم.

و هرگز ميان ذات و صفات الهى جدايى وجود ندارد، به اين صورت كه صفت يك چيز و موصوف چيز ديگرى باشد، چنان‌كه در انسان چنين است، و گرنه در آن صورت تعدد خدايان لازم مى‌آيد⁽¹⁾.

پس با صراحت بايد گفت كه ذات الهى عين صفات الهى است و در اين صورت ذات بر صفات برترى ندارد، زيرا اگر چنين باشد، ذات قديم و صفات حادث مى‌شود و در نتيجه، صفات در معرض تحول و دگرگونى قرار مى‌گيرد و صانع و مصنوع يكسان مى‌گردند. اين امر از آن‌روست كه صفات مصنوع، غير از ذات اوست و براى ذاتْ فضيلت تقدّم بر صفات وجود دارد و پديدآورنده و پديده باهم مساوى و يكسان خواهند شد؛ يعنى خدايى كه پديدآورنده اشيا است، با پديده كه مصنوع و مخلوق است، يكى مى‌شوند.

خَلَقَ الْخَلاَئِقَ عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ خَلاَ مِنْ غَيْرِهِ، وَ لَمْ يَسْتَعِنْ عَلَى خَلْقِهَا بِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ. وَ أَنْشَأَ الاْءَرْضَ فَأَمْسَكَهَا مِنْ غَيْرِ اشْتِغَالٍ، وَ أَرْسَاهَا عَلَى غَيْرِ قَرَارٍ، وَ أَقَامَهَا بِغَيْرِ قَوَائِمَ، وَ رَفَعَهَا بِغَيْرِ دَعَائِمَ، وَ حَصَّنَهَا مِنَ الاْءَوَدِ وَ الاِعْوِجَاجِ، وَ مَنَعَهَا مِنَ التَّهَافُتِ وَ الاِنْفِرَاجِ، أَرْسَى أَوْتَادَهَا⁽¹⁾وَ ضَرَبَ أَسْدَادَهَا، وَ اسْتَفَاضَ عُيُونَهَا، وَ خَدَّ أَوْدِيَتَهَا، فَلَمْ يَهِنْ مَا بَنَاهُ، وَ لاَ ضَعُفَ مَا قَوَّاهُ.

...

آفريدگان را آفريد، ولى نه بر اساس الگويى كه از خدايى ديگر گرفته و آن را آموخته باشد، چنان‌كه شاگرد از استاد خود مى‌آموزد. و براى اين آفرينش از هيچ‌يك از آفريدگان خود يارى نجسته و هرگز در اين امر پشتيبانى نداشته است.

و زمين را آفريد و آن را حفظ فرمود تا هرگز از مدار تعيين شده‌اش خارج نشود، امّا آفرينش زمين مستلزم پردازش و اشتغال الهى نبود زيرا خدا با اراده كار مى‌كند نه با استفاده از اندام و كار بدنى، چنان‌كه ما انسان‌ها با اشتغال و پردازش چيزى را ايجاد مى‌كنيم.

و آن را بدون تكيه‌گاهى زيرين، قرار بخشيد و بدون پى و پايه استوار ساخت، زيرا زمين در فضا به صورت كره‌اى شناور است و به هيچ تكيه‌گاهى تكيه ندارد، و آن را بدون ستون برافراشت. و آن را از كج شدن، شكافته شدن و فروپاشى و چند پاره شدن حفظ كرد.

ميخ‌هاى زمين، يعنى كوه‌ها را محكم و ثابت نمود، زيرا چون ميخ كه چوب‌ها را به هم پيوند مى‌دهد و از پراكندگى حفظ مى‌كند، كوه‌ها نيز در زمين محكم شده، آن را ثبات بخشيده‌اند.

و در سراسر زمين و در فاصله‌هايى پراكنده كوه‌هايى مانند سدهايى قرار داد.

و چشمه‌هاى زمين را به جوشش در آورد و بر گستره خاك روان كرد و نهرهاى زمين را شكافت و جارى ساخت و آنچه آفريد استوار گرداند و آنچه قوت بخشيد هرگز بدان سستى راه نمى‌يابد، يعنى همه چيز را با بنايى محكم و مستحكم بنيان گذارد.

هُوَ الظَّاهِرُ عَلَيْهَا بِسُلْطَانِهِ وَعَظَمَتِهِ، وَهُوَ الْبَاطِنُ لَهَا بِعِلْمِهِ وَمَعْرِفَتِهِ، وَالْعَالِي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مِنْهَا بِجَلاَلِهِ وَعِزَّتِهِ. لاَ يُعْجِزُهُ شَيْءٌ مِنْهَا طَلَبَهُ، وَلاَ يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ فَيَغْلِبَهُ، وَلاَ يَفُوتُهُ السَّرِيعُ مِنْهَا فَيَسْبِقَهُ، وَلاَ يَحْتَاجُ إِلَى ذِي مَالٍ فَيَرْزُقَهُ. خَضَعَتِ الاْءَشْيَاءُ لَهُ، وَذَلَّتْ مُسْتَكِينَةً لِعَظَمَتِهِ، لاَ تَسْتَطِيعُ الْهَرَبَ مِنْ سُلْطَانِهِ إِلَى غَيْرِهِ فَتَمْتَنِعَ مِنْ نَفْعِهِ وَضَرِّهِ، وَلاَ كُفْ‌ءَ لَهُ فَيُكَافِئَهُ، وَلاَ نَظِيرَ لَهُ فَيُسَاوِيَهُ.

...

خدا با سلطه و عظمت خود بر آفرينه‌ها ظاهر شده است. ظاهر در اين عبارت يعنى مسلّط.

و با علم و معرفتى كه دارد از درون و باطن آنها آگاه است.

و با جلالت و عزّتى كه دارد از هر چيز بالاتر و والاتر است.

هرچه بخواهد، طلبش او را ناتوان نمى‌كند و نمى‌تواند از امر او سر بتابد تا مثلاً بر حضرتش غالب آيد، زيرا در اين صورت آن چيز غالب و خدا مغلوب خواهد بود (كه اين نادرست است).

و هرگاه چيزى را بطلبد، آن چيز شتابان از حيطه خدا خارج نمى‌شود، چنان‌كه چيزى يا كسى كه دنبال مى‌شود، شتابان دور مى‌شود.

و به هيچ ثروتمندى نياز ندارد تا او را روزى بدهد.

همه چيز در برابر خدا فروتن و تابع اراده اويند و با كمال ناتوانى و فروتنى در برابر او تسليم هستند.

هيچ چيز نمى‌تواند از تحت سلطه او به سوى غير او بگريزد، چنان‌كه گاهى انسان از انسانى به انسانى ديگر روى مى‌آورد. و هيچ چيزى نمى‌تواند با فرار از حيطه قدرت حق تعالى از نفع و ضرر الهى دور بماند، بلكه همواره مشمول آن خواهد بود.

و خدا همتا و نظيرى ندارد تا با او همسانى كند و مثلاً در ذات و صفات نظير و همسان او باشد.

هُوَ الْمُفْنِي لَهَا بَعْدَ وُجُودِهَا، حَتَّى يَصِيرَ مَوْجُودُهَا كَمَفْقُودِهَا. وَ لَيْسَ فَنَاءُ الدُّنْيَا بَعْدَ ابْتِدَاعِهَا بِأَعْجَبَ مِنْ إِنْشَائِهَا وَ اخْتِرَاعِهَا. وَ كَيْفَ وَ لَوِ اجْتَمَعَ جَمِيعُ حَيَوَانِهَا مِنْ طَيْرِهَا وَ بَهَائِمِهَا⁽¹⁾، وَ مَا كَانَ مِنْ مُرَاحِهَا⁽²⁾وَ سَائِمِهَا⁽³⁾، وَ أَصْنَافِ أَسْنَاخِهَا⁽⁴⁾وَ أَجْنَاسِهَا⁽⁵⁾، وَ مُتَبَلِّدَةِ⁽⁶⁾أُمَمِهَا⁽⁷⁾وَ أَكْيَاسِهَا⁽⁸⁾، عَلَى⁽⁹⁾إِحْدَاثِ بَعُوضَةٍ مَا قَدَرَتْ عَلَى إِحْدَاثِهَا، وَ لاَ عَرَفَتْ كَيْفَ السَّبِيلُ إِلَى إِيجَادِهَا، وَ لَتَحَيَّرَتْ عُقُولُهَا فِي عِلْمِ ذَلِكَ وَ تَاهَتْ، وَ عَجَزَتْ قُوَاهَا وَ تَنَاهَتْ، وَ رَجَعَتْ خَاسِئَةً حَسِيرَةً، عَارِفَةً بِأَنَّهَا مَقْهُورَةٌ، مُقِرَّةً بِالْعَجْزِ عَنْ إِنْشَائِهَا، مُذْعِنَةً بِالضَّعْفِ عَنْ إِفْنَائِهَا.

...

هستى و نيستى در دست خداست

خداى متعال همه هستى را پس از به وجود آوردن، نيست و نابود مى‌كند و در نتيجه همه موجودات از صحنه وجود خارج و معدوم مى‌شوند.

كسى تعجّب نكند كه چگونه همه هستى را فنا خواهد كرد، زيرا هر دو براى كسى كه توانا نيست محال و ناممكن و براى كسى كه تواناست ممكن و شدنى است. پس به كسى كه مى‌گويد: چگونه هستى مى‌تواند پس از وجود نابود باشد، گفته مى‌شود: چگونه هستى پيدا شد، پس از آنكه نبود؟ بنابراين فناى هستى شگفت‌آورتر از ايجاد آن نيست.

و چگونه كسى مى‌تواند وجود صانع را انكار كند، در حالى‌كه اگر تمام آفريدگان جمع و همداستان شوند، نمى‌توانند حتى يك پشه را بيافرينند؟ پس اگر براى اين هستى خالق و

...

...

پديدآورنده‌اى نباشد چه كسى اين پديده‌هاى فراوان را خلق كرده است؟ اگر همه جانوران اعم از پرندگان، چارپايان، خزندگان، چرندگان، درندگان و ماهيان و حيوانات كودن و باهوش و بافراست جمع شوند، نمى‌توانند حتى يك پشه را خلق كنند و چگونگى و شيوه خلقت آن را هم نمى‌دانند. گاهى كسى راه پديدآوردن چيزى را مى‌داند، اما از عهده آن بر نمى‌آيد، اما گاهى نه راه را مى‌داند و نه توانايى آن را دارد. پس همان‌طور كه گفتيم اگر تمام اين حيوانات جمع شوند نمى‌توانند پشه‌اى را خلق كنند و اصولاً راه ايجاد آن را نمى‌دانند.

و عقل آنها در شناخت خلقت يك پشه سرگردان خواهد ماند و پس از تفكّر نيروى فكرى آنها به پايان مى‌رسد و نااميد و عاجزانه، با اين دريافت كه شكست خورده‌اند و با اعتراف به ناتوانى از آفريدن پشه باز مى‌گردند و اقرار مى‌كنند كه توانايى نابود كردن پشه را نيز ندارند و تنها مى‌توانند روح آن را خارج سازند، ولى فانى ساختن آن كار خداوند است.

وَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَعُودُ بَعْدَ فَنَاءِ الدُّنْيَا وَحْدَهُ لاَ شَيْءَ مَعَهُ. كَمَا كَانَ قَبْلَ ابْتِدَائِهَا، كَذَلِكَ يَكُونُ بَعْدَ فَنَائِهَا، بِلاَ وَقْتٍ وَلاَ مَكَانٍ، وَ لاَ حِينٍ وَ لاَ زَمَانٍ. عُدِمَتْ عِنْدَ ذَلِكَ الاْآجَالُ⁽¹⁾وَ الاْءَوْقَاتُ، وَ زَالَتِ السِّنُونَ وَ السَّاعَاتُ. فَلاَ شَيْءَ إِلاَّ الْواحِدُ الْقَهّارُ الَّذِي إِلَيْهِ مَصِيرُ جَمِيعِ الاْءُمُورِ. بِلاَ قُدْرَةٍ مِنْهَا كَانَ ابْتِدَاءُ خَلْقِهَا، وَ بِغَيْرِ امْتِنَاعٍ مِنْهَا كَانَ فَنَاوءُهَا، وَ لَوْ قَدَرَتْ عَلَى الاِمْتِنَاعِ دَامَ بَقَاوءُهَا.

...

خداى سبحان پس از فانى ساختن هستى بار ديگر تنهاى تنهاست، چنان‌كه قبل از ايجاد جهان تنها بوده است، بدون اينكه وقت و مكانى وجود داشته باشد، زيرا زمان و مكان را كه زاييده هستى است فانى مى‌سازد. البته اين مطلب - چنان‌كه برخى مى‌گويند - در انعدام و نابودى هستى تصريح دارد، نه اينكه فقط به پراكندگى اجزاى آن اشاره دارد. اما شبهه‌اى كه از لزوم اعاده امور معدوم در روز حشر، پيش مى‌آيد شبهه‌اى است بيهوده و بى‌مايه.

پس از فناى هستى اجل‌ها و اوقات و زمان‌ها و سال‌ها و ساعت‌ها [كه همه محصول اين هستى هستند] مانند مكان، همه و همه نابود مى‌شوند.

پس هيچ چيز جز خداى يگانه كه بر هستى غالب و چيره است باقى نمى‌ماند و پايان و سرانجام همه امور به او منتهى مى‌شود، بدون اينكه آنها هيچ قدرتى در هنگام ايجاد خود و يا امتناعى از فناى خود داشته باشند، چون وقتى خدا اراده فناى آنها كند، نمى‌توانند امتناع و مقاومت كنند، پس نه بر ايجاد خود و نه در برابر فناى خود قدرتى دارند و اگر چنين بود و خداوند نمى‌توانست آنها را فانى سازد، هم‌چنان جاودان مى‌ماندند.

لَمْ يَتَكَاءَدْهُ⁽¹⁾صُنْعُ شَيْءٍ مِنْهَا إِذْ صَنَعَهُ، وَ لَمْ يَوءُدْهُ⁽²⁾مِنْهَا خَلْقُ مَا خَلَقَهُ وَ بَرَأَهُ⁽³⁾، وَ لَمْ يُكَوِّنْهَا لِتَشْدِيدِ سُلْطَانٍ، وَ لاَ خَوْفٍ مِنْ زَوَالٍ وَ نُقْصَانٍ، وَ لاَ لِلاِسْتِعَانَةِ بِهَا عَلَى نِدٍّ⁽⁴⁾مُكَاثِرٍ⁽⁵⁾، وَ لاَ لِلاِحْتِرَازِ بِهَا مِنْ ضِدٍّ مُثَاوِرٍ⁽⁶⁾وَ لاَ لِلاِزْدِيَادِ بِهَا فِي مُلْكِهِ، وَ لاَ لِمُكَاثَرَةِ شَرِيكٍ فِي شِرْكِهِ وَ لاَ لِوَحْشَةٍ كَانَتْ مِنْهُ، فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَأْنِسَ إِلَيْهَا. ثُمَّ هُوَ يُفْنِيهَا بَعْدَ تَكْوِينِهَا لاَ لِسَأَمٍ⁽⁷⁾دَخَلَ عَلَيْهِ فِي تَصْرِيفِهَا وَ تَدْبِيرِهَا وَ لاَ لِرَاحَةٍ وَاصِلَةٍ إِلَيْهِ، وَلاَ لِثِقَلِ شَيْءٍ مِنْهَا عَلَيْهِ. لاَ يُمِلُّهُ طُولُ بَقَائِهَا فَيَدْعُوَهُ إِلَى سُرْعَةِ إِفْنَائِهَا، وَ لَكِنَّهُ سُبْحَانَهُ دَبَّرَهَا بِلُطْفِهِ، وَ أَمْسَكَهَا بِأَمْرِهِ، وَ أَتْقَنَهَا بِقُدْرَتِهِ.

...

خدا بى‌نياز مطلق است

خلقت و آفريدن هيچ يك از پديده‌ها براى خدا سختى نداشته، و خداوند هستى را براى تقويت قدرت و توسعه قلمرو حكومتى خود و يا ترس از زوال و نقص آن، نيافريده است تا مثلاً بخواهد با آفريدن آنها كمك‌كارى براى خود برگزيند، چنان‌كه سلاطين و پادشاهان ارتش را به وجود مى‌آورند تا حكومت آنها زوال نيابد و در مقابل دشمنان كمبود و ضعفى نداشته باشند.

و هستى را به جهت كمك گرفتن از آن براى غلبه بر رقيبى فزون‌طلب يا ايمنى از گزند او خلق نكرده است، زيرا هيچ مثل و نظيرى ندارد تا بخواهد با فزون‌طلبى بر خدا بشورد و در آن صورت لازم باشد كه خدا براى نابودى او هستى را [به عنوان سپاه مدافع] بيافريند.

و هستى را براى ازدياد ملك و قدرت‌نمايى به شريك خود، يا به علت وحشت از تنهايى خود و يا به منظور انس گرفتن با آنها نيافريده است، زيرا هرگز شريك ندارد و از وحشت و انس گرفتن منزه و مبراست.

...

...

سپس همو هستى را پس از آفرينش آن نابود مى‌كند، ولى نه به دليل خستگى و ملالتى كه به واسطه تدبير و اداره امور آن براى او پيش آمده باشد، چنان‌كه انسان‌ها پس از مدّتى كه چيزى را بى‌فايده اداره مى‌كنند خسته مى‌شوند، و آن را نابود مى‌كنند.

و نه براى آسوده شدن از زحمت آن هستى را نابود مى‌كند، چنان‌كه انسان با از بين بردن عامل زحمتْ خود را راحت مى‌سازد.

و نه به علت سنگينى و سختى‌اى كه دارد هستى را نابود مى‌سازد، زيرا هرگز چيزى بر حضرتش سنگينى نمى‌كند.

عمر طولانى مخلوقات باعث ملامت و خستگى خدا نمى‌گردد تا آنها را سريعا نابود كند، بلكه بر اساس حكمت بالغه‌اش پس از پايان يافتن عمر پديده‌ها، آنها را از بين مى‌برد، مگر بهشت و جهنّم كه در حقيقت پايانى ندارند و نعمت و عذاب آنها جاودانه است. [پس فقط دو پديده‌اند كه از فناء و نابودى مستثنى هستند: 1. بهشت براى نيكوكاران 2. جهنم براى تبهكاران].

سپس خداى سبحان تدبير هستى و مواظبت از آن را به سبب لطف و احسانى كه بر مردم دارد به عهده گرفت و با قدرت خويش استوارى و استحكام بخشيد، به گونه‌اى كه هر چيزى را در نهايت دقت و تناسب آفريد.

ثُمَّ يُعِيدُهَا بَعْدَ الْفَنَاءِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ مِنْهُ إِلَيْهَا، وَ لاَ اسْتِعَانَةٍ بِشَيْءٍ مِنْهَا عَلَيْهَا، وَ لاَ لاِنْصِرَافٍ مِنْ حَالِ وَحْشَةٍ إِلَى حَالِ اسْتِئْنَاسٍ، وَ لاَ مِنْ حَالِ جَهْلٍ وَ عَمًى إِلَى حَالِ عِلْمٍ وَ الْتِمَاسٍ، وَ لاَ مِنْ فَقْرٍ وَ حَاجَةٍ إِلَى غِنًى وَ كَثْرَةٍ، وَ لاَ مِنْ ذُلٍّ وَ ضَعَةٍ⁽¹⁾إِلَى عِزٍّ وَ قُدْرَةٍ.

...

رستاخيز، از نشانه‌هاى قدرت و بى‌نيازى اوست

خداوند هستى را پس از نابود كردن، بار ديگر مى‌آفريند، بى‌آنكه نيازى كه به آن داشته باشد، بلكه بر اساس حكمت و مصلحت است كه حشر و قيامت را پديد مى‌آورد، چنان‌كه در آغاز آنها را به وجود آورده بود.

و نه به انگيزه كمك گرفتن از آنها. و همان‌طور كه بازگرداندن تمام آنها براى خدا هيچ سودى ندارد، بازگرداندن برخى از آنها هم براى كمك كردن به بازآفرينى بخشى ديگر نيست، همان‌گونه كه نجّار ابتدا ارّه مى‌سازد، سپس به نجّارى روى مى‌آورد.

و نيز به منظور رهايى از وحشتِ تنهايى و رسيدن به انس، اشياء را بار ديگر پديد نمى‌آورد، چون عدم اشياء موجب وحشت خداوند نشده‌اند.

و براى رهايى از جهل و گمراهى و رسيدن به علم و دستيابى به دانش و هدايت نيست كه جهان را بار ديگر محشور مى‌نمايد، چون همانند انسان نيست كه وقتى مثلاً كتاب خود را گم كند، گرفتار جهل و گمراهى مى‌شود.

و بازآفرينىِ هستى براى رهايىِ حضرتش از فقر و رسيدن به ثروت و نجات از خوارى و رسيدن به عزّت و قدرت نيست.

خطبه صد و هشتاد و ششم

و من خطبة له عليه‌السلام و هي في ذكر الملاحم

اشاره

أَلاَ بِأَبِي وَ أُمِّي⁽¹⁾هُمْ مِنْ عِدَّةٍ أَسْمَاوءُهُمْ فِي السَّمَاءِ مَعْرُوفَةٌ، وَ فِي الاْءَرْضِ مَجْهُولَةٌ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در اِخبار از آينده

بشارت امام عليه‌السلام به وجود فرزندان معصوم خود

پدر و مادرم به فداى آنانى (فرزندان معصوم يا ياران آن بزرگوار) باد كه نام و تعدادشان در آسمان و نزد فرشتگان الهى شناخته شده است، ولى در زمين نزد بسيارى از مردم گمنام و ناشناخته مى‌باشند.

أَلاَ فَتَوَقَّعُوا مَا يَكُونُ مِنْ إِدْبَارِ أُمُورِكُمْ، وَ انْقِطَاعِ وُصَلِكُمْ، وَ اسْتِعْمَالِ صِغَارِكُمْ. ذَاكَ حَيْثُ تَكُونُ ضَرْبَةُ السَّيْفِ عَلَى الْمُوءْمِنِ أَهْوَنَ مِنَ الدِّرْهَمِ مِنْ حِلِّهِ، ذَاكَ حَيْثُ يَكُونُ الْمُعْطَى⁽¹⁾أَعْظَمَ أَجْراً مِنَ الْمُعْطِي⁽²⁾. ذَاكَ حَيْثُ تَسْكَرُونَ مِنْ غَيْرِ شَرَابٍ، بَلْ مِنَ النِّعْمَةِ وَ النَّعِيمِ⁽³⁾، وَ تَحْلِفُونَ مِنْ غَيْرِ اضْطِرَارٍ، وَ تَكْذِبُونَ مِنْ غَيْرِ إِحْرَاجٍ. ذَاكَ إِذَا عَضَّكُمُ الْبَلاَءُ كَمَا يَعَضُّ الْقَتَبُ⁽⁴⁾غَارِبَ⁽⁵⁾الْبَعِيرِ. مَا أَطْوَلَ هَذَا الْعَنَاءَ، وَ أَبْعَدَ هَذَا الرَّجَاءَ!

...

تصويرى از حكومت ظالمان پس از امام على عليه‌السلام و روحيه مردم

اى مؤمنان انتظار روزى را بكشيد كه ستمگرانْ حكومت شما را به دست گيرند و برخى از شما با يكديگر به واسطه‌ئ چنددستگى و اختلافى كه مى‌يابيد پيوند خويش را خواهيد گسست و فرومايگان شما به خدمت ظالمان ستمگر در مى‌آيند، زيرا در جامعه هميشه اراذل به خدمت ستمگران در مى‌آيند نه بزرگان و صاحبان انديشه.

در چنين روزگارى است كه تحمل ضربه شمشير بر فرق مؤمن براى او آسان‌تر از به دست آوردن يك درهم حلال است، چون ستمگران تمام راه‌هاى به دست آوردن نيازهاى معيشت را تباه، و حلال را آميخته به حرام مى‌كنند، لذا كسب درآمد از راه حلال بسيار دشوار است.

در چنين روزگارى گيرنده عطا، يعنى فقير، پاداش بيشترى از دهنده عطا، يعنى ثروتمند دارد، چون ثروتمندان به حرامخورى آلوده مى‌شوند و اموال آنها از راه حرام به دست مى‌آيد و در بخشش خود فقط پاداش ظاهرى دارند نه پاداش واقعى.

آن زمان است كه شما مست مى‌شويد، اما نه به علت ميخوارگى، بلكه به سبب فراوانى نعمت و ثروت، زيرا نعمت و ثروت نيز مانند شراب عقل انسان‌ها را در پرده غفلت و

...

...

بى‌خبرى پنهان مى‌كند و سرمستشان مى‌سازد.

و بى‌هيچ ضرورت و اضطرارى قسم ياد مى‌كنيد، و بدون تنگنا و بى‌جهت دروغ مى‌گوييد، زيرا وقتى دين از قلب رخت بربندد، ديگر انسان به هيچ كارى اهميّتى نمى‌دهد.

آن زمان است كه بلاها شما را مى‌گزند و مى‌آزارند، چنان‌كه مهار يا يوغ شتر گُرده‌اش را، يعنى بين گردن و كوهان او را مى‌گزد و زخم مى‌كند. [بدانيد كه] تمام آنچه بيان شد بى‌ترديد رخ خواهد داد.

وه! چه طولانى است اين رنجى كه مردم در دولت ستمگران مى‌بينند! و چقدر اميد و آرزوى رهايى از دست آنها دور و دست نايافتنى است!

برخى گفته‌اند: اين دو جمله ربطى به بخش قبلى خطبه ندارند، چنان‌كه سيد رضى بر اساس عادت در خطبه‌ها مطالبى را جداى از هم مى‌آورد.

أَيُّهَا النَّاسُ، أَلْقُوا هَذِهِ الاْءَزِمَّةَ⁽¹⁾الَّتِي تَحْمِلُ ظُهُورُهَا الاْءَثْقَالَ⁽²⁾مِنْ أَيْدِيكُمْ، وَ لاَ تَصَدَّعُوا⁽³⁾عَلَى سُلْطَانِكُمْ فَتَذُمُّوا غِبَّ⁽⁴⁾فِعَالِكُمْ، وَ لاَ تَقْتَحِمُوا⁽⁵⁾مَا اسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ فَوْرِ⁽⁶⁾نَارِ الْفِتْنَةِ، وَ أَمِيطُوا⁽⁷⁾عَنْ سَنَنِهَا، وَ خَلُّوا قَصْدَ السَّبِيلِ⁽⁸⁾لَهَا. فَقَدْ - لَعَمْرِي - يَهْلِكُ فِي لَهَبِهَا الْمُوءْمِنُ، وَ يَسْلَمُ فِيهَا غَيْرُ الْمُسْلِمِ. إِنَّمَا مَثَلِي بَيْنَكُمْ كَمَثَلِ السِّرَاجِ فِي الظُّلْمَةِ، يَسْتَضِيءُ بِهِ مَنْ وَلَجَهَا. فَاسْمَعُوا أَيُّهَا النَّاسُ وَ عُوا⁽⁹⁾، وَ أَحْضِرُوا آذَانَ قُلُوبِكُمْ تَفْهَمُوا.

...

رهنمودهاى امام عليه‌السلام به مردم روزگار خود

اى مردم، شما را توصيه مى‌كنم كه لگام مركب‌هايى كه بارهاى گران (= بدعت‌ها و گناهان) را حمل مى‌كنند به كنارى بيفكنيد، زيرا انسان گنهكار در حقيقت بارهاى گناه را مى‌راند، به گونه‌اى كه زمامدار آن را خسته مى‌كند. بنابراين اين جمله كنايه از ضرورت پرهيز از گناهانى است كه بر گرده آدمى سنگينى مى‌كند.

و درباره پيشواى خود (= وجود مقدس امام على عليه‌السلام ) هرگز دچار اختلاف و تفرقه نشويد كه پس از روشن شدن نتيجه كارتان، سخت دچار سرزنش خواهيد شد، چون طبيعى است كه انسان پس از پى‌بردن به كار نكوهيده خود، دچار سرزنش وجدان مى‌شود.

در آنچه موجب برافروخته‌تر شدن شعله‌هاى آتش فتنه مى‌شود وارد نشويد و همواره از مسير فتنه دورى بجوييد، و وسط راه را براى فتنه خالى بگذاريد. در اين تعبير گويى فتنه موجودى است كه ميان راه را گرفته و مى‌رود، به گونه‌اى كه اگر كسى وسط جاده را رها نكند پهلو به پهلوى فتنه مى‌زند و زيان مى‌بيند. لذا بهتر است كه انسان از وسط جادّه به كناره جاده جابه‌جا شود تا با فتنه برخورد نكند.

...

...

به جان خودم سوگند كه مؤمن در ميان شعله‌هاى فتنه نابود مى‌شود، زيرا به سبب خوش‌گمانى، خود را از راه حق منحرف و در نتيجه در دنيا و آخرت خود را نابود مى‌سازد و انسان غيرمسلمان از فتنه جان سالم به در مى‌برد چون با آن برخورد نمى‌كند و دست‌كم به زندگى خود ادامه مى‌دهد.

چراغ وجود مقدّس امام عليه‌السلام

اى مردم، من در ميان شما مانند چراغى هستم در تاريكى، كه هر كس به تاريكى درآيد از آن نور بهره مى‌گيرد. پس مسلمانان در عصر حضرت على عليه‌السلام كه در تاريكى فتنه‌هاى برپا شده بعد از ارتحال پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به سر مى‌بردند و از امام عليه‌السلام پيروى مى‌كردند، در واقع از نور وجود آن حضرت بهره مى‌گرفتند و راه حق را مى‌يافتند و مى‌پيمودند و هرگز به سوى احزاب باطل گرايش نمى‌يافتند.

ضرورت آگاهى و شنيدن حق

اى مردم، سخنم را بشنويد و آن را دريابيد و معنايش را به خوبى بفهميد و گوش جان خود را براى درك حقيقت آن باز كنيد. اين جمله استعاره لطيفى است، چون انسان همان‌طور كه حرفى را با گوش سر مى‌شنود، اگر ميل داشته باشد، لبّ و حقيقت آن را مشتاقانه با گوش دل درمى‌يابد.