توضیح نهج البلاغه جلد 1

مشخصات کتاب

شناسنامه كتاب

كليه حقوق طبع و نشر براى بنياد جهانى

آية اللّه العظمى شيرازى محفوظ است.

اشاره

توضيح نهج البلاغه

جلد اوّل

تأليف: آية اللّه العظمى سيد محمد حسينى شيرازى

شناسنامه كتاب

كليه حقوق طبع و نشر براى بنياد جهانى

آية اللّه العظمى شيرازى محفوظ است.

فهرست مطالب

مقدمه مؤلف... 9

مقدمه سيّد شريف رضى... 11

خطبه‌هاى اميرمؤمنان على عليه‌السلام ... 15

56.در مقايسه اصحاب پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و ياران خود... 315

مقدمه مؤلف

الحمد للّه رب العالمين و الصلاة و السلام على محمدٍ و آله الطاهرين و اللعنة على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

هر انسانى ناچار و بر حسب ضرورت بايستى از پنج دانش اسلامى آگاهى كافى داشته باشد كه عبارتند از:

تنها راه رسيدن به اين دانش‌ها آموختن زبان عربى است؛ زبانى كه كليد فهم اين علوم است، اما دگرگونى‌هايى كه در كشورهاى اسلامى به وجود آمد باعث ترك و مهجور ماندنِ اين دانش‌ها و اين زبان شده است، در حالى‌كه مسلمانان در گذشته در پى كسب و نشر اين ششْ بايسته (علوم پنجگانه و آموزش زبان عربى) بودند تا جائى كه مورخان گفته‌اند: «مسلمانان، دين و زبان خود را در هر سرزمين كه بر آن سلطه مى‌يافتند منتشر مى‌كردند».

با كم‌رنگ شدن موارد پيش‌گفته، مسلمانان از پيشرفت باز ماندند و كيان آنان به زوال، و خورشيد عزت مسلمانان به افول گراييد. در نتيجه، مسلمانان كه در نگاه جهانيان از عقاب بلندپرواز دست نايافتنى‌تر بودند و هيچ ابرقدرتى، انديشه هماوردى با آنان را در

ذهن نمى‌گذراند، امروزه [به چنان انزوايى كشيده شدند كه] «و الامر تملكه النسوان و الخدم⁽¹⁾

بنو علي رعايا في ديارهم و الامر تملكه النسوان و الخدم

(ر.ك: الغدير، ج 3، ص 399)

اين از يكسو...

از سوى ديگر وقتى در كتاب نهج البلاغه اميرمؤمنان على مرتضى - عليه آلاف التحية و الثناء - كه شريف بزرگوار سيد رضى - قدس اللّه تربته - آن را گردآورى نموده است، مى‌انديشيم مى‌بينيم اين امور ششگانه را به طور فشرده يا گسترده، و نيز گذرا يا با تأكيد، در خود جمع كرده و اصول عقايد، يعنى توحيد، عدل، نبوت، معاد و امامت را شرح مى‌دهد و به فهم قرآن تشويق فراوان، و بر اخلاق والاى انسانى تأكيد زياد و به تاريخ اسلام اشارات روشنى فرموده است و اينها همه حديث و روايتند. افزون بر اين ويژگى‌ها، كتاب نهج البلاغه تجلى‌گاه شكوه زبان عربى و سرچشمه و خاستگاه آن مى‌باشد.

لذا بر آن شدم تا از ميوه‌هاى اين كتاب بزرگ در حد امكان بچينم، و آن را به طالبان علم و معرفت تقديم كنم. اميد است كه خداى سبحان به قدرت خود آثار فراموش شده اسلامى را احيا كرده، و حركت اسلامى را كه اهل علم و دانش - خواسته يا ناخواسته آن را با ترك اين علوم - از دست داده‌اند، به آنها بازگرداند و به جوشش و فعاليت فروخفته آنان جان و سرزندگى بخشد. و اللّه الموفّق و هو المستعان.

كربلاى معلا

محمد بن المهدى الحسينى الشيرازى

مقدمه سيّد شريف رضى

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحيم

ستايش خدايى را مى‌سزد كه حمد را بهاى نعمت‌ها و پناهگاهى ايمن در برابر بلاها و وسيله رسيدن به بهشت و عامل فزونى احسانش قرار داد. و صلوات بر رسول رحمت و امام رسولان حضرت حق و چراغ امت باد؛ همو كه برگزيده سرشت كرامت و دودمان شرافت ديرين و درخت تناور افتخارات اصيل است كه شاخه‌هاى سربرافراشته و بلندش پربارند. و درود بر خاندان او باد كه چراغ‌هاى پرفروغ روشنى‌بخش تاريكى‌ها و نگاهبان امتها و نشانه‌هاى روشن و آشكار دين و ميزان سنجش فضيلت‌ها هستند. چنان سلامى كه در خور فضايل ايشان و اجر اعمال صالح‌شان و شايسته پاكيزگى اصل و فرع‌شان باشد، تا آن‌گاه كه بامدادان بردمد و اختران چهره بنمايند و غروب كنند.

در ابتداى جوانى و شادابى و سرزندگىِ نهال زندگى در ويژگى‌هاى اخلاقى و صفات امامان عليهم‌السلام كتابى حاوى بهترين اخبار و گوهرهاى سخن آنان نوشتم و سبب و هدف خود را از نگاشتن آن، به صورت مقدمه در آغاز كتاب آوردم. آن‌گاه كه از نگارش اوصاف خاص و فضايل اميرمؤمنان على بن ابى‌طالب عليه‌السلام فراغت يافتم حوادث روزگار از نوشتن باقى مانده كتاب، بازم داشت. از اين‌رو آنچه را تا آن هنگام فراهم آورده بودم، در قالب ابواب و فصول به نسق درآوردم و فصل پايانى كتاب را به سخنان شيوا و كوتاه حضرت در حِكَم و موعظه و مثل‌ها و آداب، اختصاص دادم و اين جداى از خطبه‌هاى بلند و نامه‌هاى مفصل حضرتش بود.

برخى از دوستان آن فصل را نيكو شمردند و از بدايع الفاظ و بلندى معانى غرق تعجب شده، از من خواستند كتابى بنويسم كه دربردارنده سخنان گوناگون اميرمؤمنان عليه‌السلام ، مانند: خطبه‌ها، نامه‌ها، موعظه‌ها باشد. آنان آگاه بودند كه چنين اثرى از شگفتى‌هاى بلاغت و فصاحت و جواهر [ زبان] عربيت و روشنگرى‌هاى كارآمد براى دنيا و آخرت، سرشار خواهد بود، كه در هيچ كتابى يكجا فراهم نيامده است، چه اين‌كه اميرمؤمنان عليه‌السلام سرچشمه سخنان شيوا و منشأ بلاغت است [ و اين سخن نه به گزاف] كه در كلام وى عيان شده و قواعد آن را از سخنان حضرتش برگرفته‌اند و هر سخنورى به ايشان اقتدا كرده و هر پندآموز شيواسخن جوياى يارى اوست. با اين حال او هماره پيشرو است و آنان دنباله‌رو و رهپوى اويند و او مقدم است و ايشان مؤخرند كه سخنش نمايى از علم الهى و عطرى از كلام نبوى است. از اين‌رو به خواسته‌شان پاسخ دادم و مى‌دانستم چنين كارى سود معنوى بس عظيم و نامى جاودان و طنين‌انداز داشته و پاداش آن اندوخته آخرت خواهد بود.

ديگر انگيزه‌ام اين بود كه بزرگى و شكوهمندى مقام اميرمؤمنان عليه‌السلام را در عرصه اين برترى بر همگان آشكار و روشن كنم. وانگهى حضرتش افزون بر آن فضايل و محاسنى كه دارد، در بلاغت و فصاحت از همه پيشينيان، پيشى گرفته؛ همان‌هايى كه اندك فصاحت و بلاغتى از ايشان به ما رسيده است، اما از سخنان اميرمؤمنان دريايى بى‌ساحل كه همانندى ندارد برخورداريم. در افتخار به انتسابم به حضرتش مى‌سزد كه به اين بيت از فرزدق تمثل جويم كه سرود:

اسلام اولئك آبائي فجئني بمثلهم *** إذا جمعتنا يا جرير المجامع

«اى جرير، آنان نياكان منند، و اگر بتوانى - آن‌گاه كه در مجمعى گرد آمديم - همانند ايشان را بياور (نام ببر و برشمر)».

سخنان آن حضرت را بر سه اصل متمركز يافتم: اول: خطبه‌ها و فرمان‌ها؛ دوم: نامه‌ها و رساله‌ها؛ سوم: حكمت‌ها و موعظه‌ها.

پس با توفيق خداى متعال به انتخاب خطبه‌هاى شگفت‌انگيز، سپس نامه‌هاى جذاب و آن‌گاه حكمت‌ها و آداب نيك آن حضرت پرداخته، هر يك را در بابى جمع نمودم و در فاصله هر بابى ورق‌هاى سفيد قرار دادم، تا اگر بعدها به مطلبى دست يافتم در آن برگ‌ها بنگارم يا اگر كلام و سخنى از آن بزرگوار، از راه گفتگو با كسى يا در قالب سؤال و جوابى به دست آيد يا اين‌كه جداى از مقاصدى كه بيان آن رفت، به دست آيد، در جايى درخور و مناسب آن، بياورم. بسا آنچه از سخنان اميرمؤمنان عليه‌السلام انتخاب نموده‌ام فصولى ناهماهنگ باشد كه قصدم هماهنگى و نظام آنها نبوده، بلكه سخنان زيبايى را از حضرتش آورده‌ام.

از شگفتى‌هاى شخصيت بى‌همتا و بى‌انباز اميرمؤمنان عليه‌السلام اين است كه چون حضرتش در زهد و موعظه زبان به سخن گشايد، هركه در آن سخنان درنگ و تأمل كند و در نظر نگيرد كه اين سخنان از شخصى گرانقدر و فرمانرواست كه همگان تسليم حاكميت اويند، بى‌هيچ ترديدى گوينده آن را وارسته و از دنيا بريده‌اى مى‌پندارد كه جز عبادت و راز و نياز با خدا كارى ندارد و كنج عزلت گزيده دور از همگان آن‌سان كه جز صداى نفس خويش را نمى‌شنود و غير از خود انسانى را نمى‌بيند، روزگار مى‌گذراند و باور نمى‌كند كه اين سخنان زاهدانه از دليرمردى جنگاور است كه شمشير از نيام بركشيده و سرها از تن جدا كرده و يلان را هلاك كرده و در عين حال از زاهدان و اولياى الهى است كه همانندى ندارد.

آنچه بيان شد، گوشه‌اى از فضايل شگفت‌انگيز و خصوصيات اوست كه اضداد را يكجا گردآورده و آنچه متفرق است به يكديگر پيوند داده است. فراوان پيش مى‌آيد كه با برادران از اين فضايل سخن مى‌گويم و آنان را شگفت‌زده مى‌كنم و به حق مى‌سزد كه شگفت‌زده شوند و به فكر فرو روند.

گاهى در لابه‌لاى اين انتخاب، كلمه‌اى مردّد و معنايى مكرر ديده مى‌شود كه در مواردى اين چنين، عذر اين است كه سخنان آن حضرت به چند روايت نقل شده و ميان آنها اختلاف فراوانى وجود دارد. نيز پيش آمده كه كلامى از آن حضرت در روايتى نقل شد

و آن را به همان صورت آورده‌ايم، سپس به روايت ديگرى دست يافته‌ايم كه به صورتى ديگر بيان نموده يا چيزى بر آن اضافه نموده يا الفاظ بهترى در آن به كار رفته است. چنين وضعيتى مى‌طلبد كه آن نقل نيز آورده شود تا تأكيدى مكرر بر انتخاب اولى باشد و منظور ما از نوشتن شيواترين سخن امام عليه‌السلام تحقق يابد. همين‌طور ممكن است مطلبى در جايى آورده شده و پس از چندى مجدداً آن را آورده باشم كه اين امر، نه از سر تعمد، بلكه به دليل فراموشى و خطا بوده است.

با اين تفصيل مدعى نيستم بر تمام سخنان آن حضرت عليه‌السلام احاطه يافته، سخنى و بيانى واننهاده‌ام، بسا آنچه بدان دست نيافته‌ام بيش از آنى است كه به دست آورده‌ام و دستاوردم در اين زمينه كمتر از نايافته‌ام باشد، در عين حال بايسته آن بود كه با تمام توان در اين راه بكوشم و خداى سبحان راه را پيش روى من گشوده و مرا هدايت مى‌كند، ان شاء اللّه.

وجه نامگذارى

پس از تأليف و فراهم آوردن كتاب، نام نهج البلاغه (شيوه سخنورى) بر آن نهادم، چرا كه اين مجموعه دروازه‌هاى بلاغت را بر روى كاوندگان آن گشوده، ايشان را بدان خوان بى‌مانند فرامى‌خواند. به يقين دانشمندان و دانش‌اندوزان بدان نياز دارند و خواسته بليغان و مراد زاهدان را برآورده مى‌سازد. در لابه‌لاى اين كتاب، فراوان سخن رسا و شگفت با موضوع توحيد و عدل و منزّه داشتن حضرت بارى تعالى از همسانى‌اش با آفريدگان آمده است، چندان كه تشنگان را سيراب و بيماران را درمان كند و هر شبهه و ترديدى را از صفحه خاطر شبهه‌زدگان برطرف كند. از خداى سبحان توفيق و دورى از هر بدى و لغزش و گناه مى‌طلبم و [ نيز از حضرتش مى‌خواهم] پايدارى و يارى‌ام دهد و پيش از لغزش سخن، از لغزش در فكر و انديشه و پيش از لغزش قدم از لغزش سخن به حضرتش پناه مى‌برم كه همو مرا بسنده و نيكو وكيلى است.

خطبه‌هاى اميرمؤمنان على عليه‌السلام

اشاره

باب المختار من خطب اميرالمؤمنين عليه‌السلام و أوامره، و يدخل في ذلك المختار من كلامه الجاري مجرى الخطب في المقامات المحصورة، و المواقف المذكورة، و الخطوب الواردة.

باب برگزيده‌اى از خطبه‌ها و فرمان‌هاى اميرمؤمنان عليه‌السلام و دربردارنده پاره‌اى از سخنان حضرت است كه به مثابه خطبه در جايگاه‌هايى خاص، در جنگ‌ها و رخدادهايى مشهور ايراد شده است.

خطبه يكم

فمن خطبة له عليه‌السلام يذكر فيها ابتداء خلق السماء و الأرض و خلق آدم

اشاره

ألْحَمْدُ⁽¹⁾لِلَّهِ الَّذِي لاَ يَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ، وَ لاَ يُحْصِي نَعْمَاءَهُ الْعَادُّونَ⁽²⁾، وَ لاَ يُوءَدِّي حَقَّهُ الْمُجْتَهِدُونَ⁽³⁾، الَّذِي لاَ يُدْرِكُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ⁽⁴⁾، وَ لاَ يَنَالُهُ غَوْصُ⁽⁵⁾الْفِطَنِ⁽⁶⁾، الَّذِي لَيْسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحْدُودٌ، وَ لاَ نَعْتٌ⁽⁷⁾مَوْجُودٌ، وَ لاَ وَقْتٌ مَعْدُودٌ⁽⁸⁾، وَ لاَ أَجَلٌ⁽⁹⁾مَمْدُودٌ⁽¹⁰⁾.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه درباره آغاز آفرينش آسمان از عدم، و زمين از هيچ، و آغاز آفرينش آدم عليه‌السلام ايراد گرديده است.

اوصاف خدا در كلام اميرمؤمنان على عليه‌السلام

تمام حمد و ستايش‌ها مخصوص خداست، زيرا هر ستايشى در هر جا و از هر كه صورت بگيرد به خدا بر مى‌گردد؛ خدايى كه زبان‌گشودگان به ستايش نمى‌توانند، چنان‌كه بايد، به مدح و ثناى او دست يابند، به اين دليل كه نعمتهاى او شمارش ناپذيرند و انسان هر مقدار كه حمد و مدح حضرتش گويد به مقتضاى عقل نمى‌تواند مقدار واجب را ادا كند و يا به اين دليل كه صفات زيباى الهى نامحدودند و انسان موجودى است محدود و بديهى است

...

...

كه محدود نمى‌تواند بر نامحدود احاطه يابد.

و نعمت‌هاى بى‌شمار او را شمارشگران و عالمان علم حساب و عدد نمى‌توانند به حساب و شمارش درآورند.

و كوشندگان در عبادت نمى‌توانند حقّ او را ادا نمايند؛ زيرا اعمال بندگان در مقايسه با الطاف الهى بسيار كمتر از مقدار لازم و بهاى متعارف است.

همو كه همت انسانى هر مقدار بالا، و انديشه بشرى هر قدر دقيق باشد، نمى‌تواند ذاتش را درك كند، بلكه فقط مى‌تواند خدا را موجودى كه داراى صفات كمال و منزّه از نقص است، بشناسد و عقل بشر را راهى به كيستى و چيستى خدا نيست.

و هرچه هوشمندان، ژرفاى درياى دانش و معارف را بكاوند، نخواهند توانست گوهر ذات الهى را به دست آورده و حقيقت ذات حضرتش را بشناسند.

صفات او برخلاف ممكنات، مرز و پايانى ندارد، چرا كه صفات ممكنات نظير قدرت و علم و حيات و ديگر صفات آدميان در نقطه‌اى به پايان مى‌رسند. مثلا ما فقط مى‌توانيم صد كيلو بار را حمل كنيم يا يك ساعت به جايى نگاه كنيم يا كتاب خاصى را بفهميم و يا پنجاه سال زندگى كنيم اما صفات الهى حد و مرزى ندارد، علم و قدرت او محدود نيست و شامل همه چيز است و حيات او ازلى و ابدى و ديگر صفات او به همين شرح نامحدودند.

و صفات الهى تغييرى نمى يابد. مثلا علم خدا بر خلاف علم انسان‌ها كه از كمى رو به افزايش و يا از حالى به حال ديگر در تغيير است، تغيير نمى‌كند.

و وقت معيّنى ندارد؛ مثلاً نمى‌توان گفت مدت علم الهى پنج روز يا هزار سال است.

و صفاتش وقت طولانى و ممدودى ندارد؛ يعنى اين‌طور نيست كه علم خدا به اشياء فقط تا پايان روزگار، كه زمانى طولانى است تعلق گرفته باشد.

فَطَرَ الْخَلاَئِقَ بِقُدْرَتِهِ، وَ نَشَرَ الرِّيَاحَ بِرَحْمَتِهِ، وَ وَتَّدَ⁽¹⁾بِالصُّخُورِ⁽²⁾مَيَدَانَ⁽³⁾أَرْضِهِ.

...

ناگفته نماند كه عبارت «و لا أجل ممدود» با عبارت قبلى «و لا وقت معدود» در معنى يكى، اما به دو اعتبار بيان شده است؛ يعنى به اعتبار پايان مدّت «اجل» و به اعتبار برهه‌هاى زمانى «وقت معدود» گفته شده است. خلاصه سخن آنكه نمى‌توان گفت علم الهى محدود به موجودات است يا كاهش و افزايش دارد و يا به مدت سال معيّن باقى است و يا در فلان نقطه از زمان به پايان مى‌رسد.

مظاهر قدرت و رحمت الهى

اميرمؤمنان على عليه‌السلام پس از بيان ذات و صفات الهى، به بيان برخى از مظاهر قدرت خداى سبحان پرداخته، مى‌فرمايد:

خدا تمام آفريده‌هاى گوناگون را با قدرت خويش آفريده است، زيرا آفرينش جز با قدرت، يعنى ايجادِ ارادىِ اشياء، صورت نمى‌پذيرد.

و بادها را در آسمان و زمين، به رحمت خويش از اين سو به آن سو گسترانده است. بى‌ترديد بادها غالباً موجب رحمت و فضل و احسان خدا هستند، هوا را پاكيزه، و آب‌ها را پاك نموده، اشياء را پرورش داده و انسان را روح مى‌بخشند.

و زمين را به وسيله كوه‌ها از بى‌قرارى و ناآرامى حفظ فرموده است، چرا كه زمين به واسطه حركت و جاذبه، متحرك و ناآرام است، ولى به واسطه كوه‌ها از فروپاشى حفظ مى‌گردد و در واقع نسبت كوه‌ها به زمين، همانند نسبت ميخ است كه با كوبيدن آن بر روى جسمى از افتادن و حركت آن جلوگيرى مى‌كند.

أَوَّلُ الدِّينِ⁽¹⁾مَعْرِفَتُهُ، وَ كَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِيقُ بِهِ، وَ كَمَالُ التَّصْدِيقِ بِهِ تَوْحِيدُهُ، وَ كَمَالُ تَوْحِيدِهِ الاْءِخْلاَصُ⁽²⁾لَهُ، وَ كَمَالُ الاْءِخْلاَصِ لَهُ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ، لِشَهَادَةِ⁽³⁾كُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَيْرُ الْمَوْصُوفِ وَ شَهَادَةِ كُلِّ مَوْصُوفٍ، أَنَّهُ غَيْرُ الصِّفَةِ.

...

نخستين مرحله دين

نخستين گام در راه دين، شناخت خداست و انسان تا خدا را نشناسد دين ندارد، هرچند كه نماز بخواند و روزه بگيرد، و انفاق و احسان نمايد، زيرا كسى كه خدا را نمى‌شناسد، چگونه مى‌تواند از دستورات او پيروى كند؟

و كمال شناخت الهى همان تصديق خداست، بدين معنا كه انسان بايد اساس تفكر خود را بر پايه اعتراف بگذارد، چون با اعتراف قلبى است كه امكان شناخت و معرفت پيدا مى‌شود وگرنه كسى كه چيزى را فقط قلباً بپذيرد، ولى با تمام وجود خود به آن اعتراف نكند در شناخت خود نقص دارد.

و تصديق كامل و اعتراف تام و تمام به خدا، همان يگانه دانستن اوست، پس اگر كسى خدا را بشناسد و او را تصديق كند، ولى براى او شريك قائل شود، تصديق، كامل و همه‌جانبه نيست، بلكه فقط از بعضى جهات (مانند موجود بودن و حيات داشتن) است.

كيفيّت تحقق توحيد كامل

و كمال توحيد الهى زمانى حاصل مى‌شود كه انسان در سويداى دل براى خدا اخلاص داشته باشد، زيرا اگر در اعمال خود اخلاص نداشته باشد توحيد او ظاهرى و ناقص است.

و كمال اخلاص براى او آن است كه صفات را از خدا نفى نمايد، يعنى خدا را يك چيز و صفات او را غير او نداند، چنان‌كه زيد را چيزى، و علم يا قدرت او را غير او مى‌دانيم،

...

...

هرچند كه در كنار هم و باهم هستند، [ اما ممكن است كه زيد باشد و قدرت يا علم نداشته باشد]. پس كسى كه خدا را يگانه دانسته و براى او شريكى قائل نيست، ولى صفاتى مغاير ذات براى او قائل است، مخلص نمى‌باشد، زيرا هم به ذات و هم به صفات توجه دارد و اين اتحاد ذات و صفات، همان چيزى است كه متكلمان از آن به «لا معانى له» تعبير نموده‌اند. از اين‌رو صفات الهى عين ذات است و اگر صفاتى از ذات او انتزاع مى‌شود به اعتبارات گوناگون است و منتزع به اين معنى كه به اعتبار آگاهى او نسبت به اشياء، «عالِم»، و به اعتبار قدرت او نسبت به اشياء «قادر» ناميده مى‌شود، نه به اين معنى كه يك ذات و يك علم جداى از آن، و يا يك ذات و يك قدرت جداى از آن داشته باشد، بلكه مانند زيد كه پدر عمرو و فرزند خالد و جدّ محمود است، همه اين اسامى(ابن و اب و جد) از يك شخص (زيد) مى‌باشد، ولى به اعتبارات گوناگون انتزاع شده است. خلاصه اگر كسى براى خدا قائل به ذات و صفات جداگانه‌اى باشد در توحيد الهى اخلاص نورزيده است.

تلازم بين توحيد و نفى صفات از ذات

آنگاه امام عليه‌السلام تلازم بين توحيد و نفى صفات از ذات را چنين تبيين مى‌فرمايد:

هر صفتى گواهى مى‌دهد كه غير ذات است، يعنى اگر كسى بگويد: خدا ذاتى دارد و صفاتى، و صفات او غير ذات، و مانند صفات آدمى وابسته ذات هستند، دلالت مى‌كند كه صفت غير از موصوف (ذات) است. پس دوگانگى اتفاق مى‌افتد⁽¹⁾.

و هر چيزى نيز گواهى تكوينى مى‌دهد كه غير از چيز ديگر است.

فَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَقَدْ قَرَنَهُ، وَ مَنْ قَرَنَهُ فَقَدْ ثَنَّاهُ⁽¹⁾، وَ مَنْ ثَنَّاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ⁽²⁾وَمَنْ جَزَّأَهُ، فَقَدْ جَهِلَهُ، وَ مَنْ جَهِلَهُ فَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ، وَ مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ فَقَدْ حَدَّهُ⁽³⁾، وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ⁽⁴⁾.

...

تبيين دو پندارى و نتايج آن

آنگاه امام عليه‌السلام نتيجه مى‌گيرد كه اگر كسى خداى سبحان را به صفتى غير از ذات توصيف كند، او را مقارن با چيز ديگرى - يعنى صفت - دانسته است.

و هركه خدا را مقارن با اوصاف بداند او را دو چيز (ذات و صفات) دانسته است.

و آن‌كه خدا را دو چيز بداند او را داراى اجزاء دانسته است، زيرا در حقيقت دو چيز متداخل، يك چيزِ واحدِ داراىِ اجزاست، مانند انسانى كه اجزاى مختلف دارد و يا مثلا سكنجبين كه داراى دو جزء سركه و انگبين مى‌باشد.

و آن‌كه او را داراى جزء بداند، نسبت به او نادان است، يعنى او را به حقيقت و درستى و يگانگى و بساطت نشناخته، بلكه او را خدايى داراى اجزا و دو گانه (يا چند گانه) دانسته.

و آن‌كه او را نشناسد، به او اشاره مى‌كند، و اين مستلزم آن است كه انسان خدا را مانند امور جسمانى و قابل اشاره حسى و يا مانند امور عقلى (مانند جنس و فصل) قابل اشاره عقلى بداند، در حالى‌كه خداى سبحان از امثال اين اشارات منزّه است.

و آن‌كه به او اشاره كند، در واقع او را محدود ساخته؛ زيرا اشاره مستلزم توجه به سمت خاصى است و آن سمت بايد مورد اشاره را در احاطه خود قرار دهد تا قابل اشاره باشد.

و آن‌كه او را محدود كند در حقيقت او را به [ حصار] شمارش در آورده است، چون جايى كه مورد اشاره است يك چيز، و جاى ديگر چيز دوم، و جاى ديگر چيز سوّم و همچنين است بقيه جوانب، در حالى‌كه خدا از حيطه عدد و شمارش بيرون و از اين صفت منزه، و او يكتايى است كه دوّم ندارد.

وَ مَنْ قَالَ: فِيمَ⁽¹⁾؟ فَقَدْ ضَمَّنَهُ⁽²⁾، وَ مَنْ قَالَ: عَلاَمَ⁽³⁾؟ فَقَدْ أَخْلَى مِنْهُ. كَائِنٌ⁽⁴⁾لاَ عَنْ⁽⁵⁾حَدَثٍ⁽⁶⁾، مَوْجُودٌ لاَ عَنْ عَدَمٍ، مَعَ كُلِّ شَيْءٍ لاَ بِمُقَارَنَةٍ⁽⁷⁾، وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْءٍ لاَ بِمُزَايَلَةٍ، فَاعِلٌ لاَ بِمَعْنَى الْحَرَكَاتِ وَ الاْآلَةِ.

...

پرسش‌هاى كفرآميز

و اگر كسى بپرسد: خداى متعال در چه چيزى است؟ در حقيقت او را مظروف دانسته است، چون كلمه «فى» براى ظرفِ مكان است و مظروف هميشه محاط به ظرف و محدود به آن است، در حالى كه خداى سبحان محدود نيست.

و آن كه بپرسد: خدا بر روى چه چيزى قرار دارد؟ در واقع برخى جهات را خالى از خدا و بدون او دانسته است، چون لازمه سؤال وى اين است كه برخى از جاها را خالى از وجود خدا و بدون حضور بارى تعالى بداند، زيرا چيزى كه بر روى چيز ديگرى است، زير آن خالى از وجود اوست. مثلاً اگر زيد روى زمين باشد زير زمين خالى از وجود او مى‌باشد. [ يا اگر كتاب روى ميز است، ديگر كنار ميز، زير ميز و دور از ميز نيست].

وجود، معيّت، غيريت و فاعليّت خدا

خداى متعال موجودى است، اما نه حادث، يعنى اين‌طور نيست كه مانند ساير موجودات زمانى نبوده و سپس پيدا شده باشد.

و موجودى است كه از عدم به وجود نيامده است، يعنى اين‌طور نيست كه زمانى نبوده و سپس موجود شده باشد. فرق اين دو جمله آن است كه «حدوث» در كائن لا عن حدث

...

...

به اعتبار ذات است. و «عدم» در موجود لا عن عدم به اعتبار وصف سبقت است، يعنى عدم بر او پيشى نگرفته است، ولى در هر حال بازگشت اين دو جمله به يك معناست.

خداى سبحان با همه چيز است، ولى همسان و قرين آنها نيست، چنان‌كه در امور جسمانى عينيت دارد؛ مانند آنكه گفته مى‌شود: زيد با محمد است، كه معناى آن نزديكى و قرين بودن اين دو است، بلكه معناى نزديكى و اقتران خدا به اشياء علم او به آنها، و قدرت و سلطه او بر آنهاست.

و خداوند غير از هر چيز است، ولى نه به معناى عدم ارتباط و قطع رابطه با آنها، مانند آنكه مى‌گوييم زيد غير از محمّد است و معناى آن اين است كه آن دو در جنس متغايرند، بلكه به معناى آن است كه خدا در ذات و صفات، هيچ شباهتى با مخلوقات ندارد.

خداوند اشياء را به وجود آورده، اما هنگام ايجاد آنها، [نيازى به] جنبش ندارد، آن‌گونه كه ما انسان‌ها حركت مى‌كنيم، تا كارى انجام بدهيم، و نيز احتياجى به ابزار و ادوات ندارد، چنان‌كه نجّار براى ساختن يك ميز، چوب را با ارّه مى‌برد و ميخ را با چكش مى‌كوبد.

بَصِيرٌ إِذْ⁽¹⁾لاَ مَنْظُورَ إِلَيْهِ مِنْ خَلْقِهِ، مُتَوَحِّدٌ⁽²⁾إِذْ⁽³⁾لاَ سَكَنَ يَسْتَأْنِسُ⁽⁴⁾بِهِ وَ لاَ يَسْتَوْحِشُ لِفَقْدِهِ.

...

علم و يكتايى پروردگار

زمانى كه هنوز پديده‌ها خلق نشده بودند خداى متعال نسبت به همه پديده‌ها آگاه و عالم بود، به خلاف انسان كه تا چيزى وجود نداشته باشد نسبت به آن علم و آگاهى ندارد. البته خداى سبحان، مانند انسان‌ها حس بينايى و شنوايى ندارد تا چيزى را ببيند و بشنود، بلكه دو احتمال وجود دارد: يا با ذات خود مى‌بيند و مى‌شنود، و يا منظور از شنيدن و ديدن در مورد خدا «علم» اوست.

به نظر نگارنده، ظاهراً مراد از ديدن و شنيدن خدا، همان علم الهى است؟ گرچه نمى‌دانيم خدا چگونه علم پيدا مى‌كند، چنان‌كه كنه ساير صفات الهى را نيز نمى‌شناسيم.

خداى سبحان يكتاست، چون مشابهى ندارد تا با او انس بگيرد و در فراقش نگران و وحشت‌زده گردد. به خلاف ما انسان‌ها كه وحدت ما به اين معناست كه غيرى وجود دارد و هرگاه از ما دور شود به وحشت و تنهايى دچار مى‌شويم و آنگاه كه به ما نزديك مى‌شود با او انس مى‌گيريم. اصولاً در مورد خدا قرب و بُعد به اشياء معنايى ندارد.

أَنْشَأَ الْخَلْقَ إِنْشَاءً⁽¹⁾، وَ ابْتَدَأَهُ ابْتِدَاءً⁽²⁾، بِلاَ رَوِيَّةٍ⁽³⁾أَجَالَهَا⁽⁴⁾، وَ لاَ تَجْرِبَةٍ اسْتَفَادَهَا، وَ لاَ حَرَكَةٍ أَحْدَثَهَا، وَ لاَ هَمَامَةِ⁽⁵⁾نَفْسٍ اضْطَرَبَ⁽⁶⁾فِيهَا.

...

آفرينش ابتدايى و ابداعى جهان هستى

خداوند هستى را بدون نقشه و سابقه بلكه به صورت ابتدائى و ابداعى خلق فرمود، يعنى هم آغازگر خلقت است و هم بدون استفاده از الگو، جهان هستى را خلق نموده است،

بدون اين‌كه فكر و انديشه‌اى كرده باشد يا به حركت درآمده باشد؛ به خلاف انسان كه هنگام انجام دادن يك عمل همه جوانب را در ذهن خود مجسم و ترسيم مى‌كند و پس از بررسى كامل يك شكل آن را پسنديده و انجام مى‌دهد.

حضرتش در آفرينش تجربه‌اى از كسى كسب ننمود، زيرا جز او كسى كارى انجام نداده تا الگوى وى باشد و كيفيّت و مزاياى كار او براى خدا مدّ نظر قرار گيرد.

خداى متعال بدون هيچ‌گونه انديشه و زير و رو كردن افكار و هرگونه اضطرابى، كارها را انجام داد، در حالى‌كه انسان‌ها هنگام انجام دادن يك كار بزرگ تلاش فكرى و اضطراب فراوانى دارند.

أَحَالَ الاْءَشْيَاءَ لاِءَوْقَاتِهَا، وَ لاَءَمَ⁽¹⁾بَيْنَ مُخْتَلِفَاتِهَا، وَ غَرَّزَ غَرَائِزَهَا⁽²⁾، وَ أَلْزَمَهَا أَشْبَاحَهَا⁽³⁾، عَالِماً بِهَا قَبْلَ ابْتِدَائِهَا⁽⁴⁾، مُحِيطاً بِحُدُودِهَا⁽⁵⁾وَ انْتِهَائِهَا⁽⁶⁾، عَارِفاً بِقَرَائِنِهَا⁽⁷⁾وَ أَحْنَائِهَا⁽⁸⁾.

...

قوانين حاكم بر جهان

خداى متعال پيدايش هر چيزى را به وقت خاص آن موكول نمود؛ مثلاً پيدايش [برخى از[ ميوه‌ها را در فصل تابستان و باران را در فصل زمستان قرار داده و بر اساس حكمت او هر چيزى در وقت خاصّى پديد مى‌آيد.

و در ميان اشياء هماهنگى پديد آورد، مثلاً ميان روح لطيف با جسم جرم‌دار و مادى، و نيز ميان طبايع چهارگانه⁽⁹⁾در مواليد سه‌گانه⁽¹⁰⁾هماهنگى و سازگارى قرار داد و لذا آب و آتش مقترن و هوا و خاك در كنار هم به سر مى‌برند.

و طبيعت خاصّ هر چيزى را در نهاد آن قرار داد، مثلاً سياهى را سياه و ذغال را به رنگ سياه و سفيدى را سفيد و برف را به رنگ سفيد درآورد و يك چيز را سرد و ديگرى را گرم آفريد.

و اين طبايع را ملازم و همراه آن اشياء قرار داد به گونه‌اى كه هر ماده‌اى با ويژگى و طبيعت خودش شناخته مى‌شود و طبيعت هر چيزى، از آن چيزْ جداشدنى نيست. مثلاً اين‌طور نيست كه آتش گاهى سرد و گاهى گرم و يا آب گاهى گرم و گاهى سرد باشد و

...

...

همين الزام و جداناپذيرى است كه قوانين عمومى هستى را پديد آورده است و اگر چنين نبود سنگ روى سنگ قرار نمى‌گرفت⁽¹⁾.

خداى سبحان به همه اشياء قبل از خلقت آنها آگاه بود و همه ويژگى‌هاى آنها را بى‌كم و كاست مى‌دانست.

و به حدود و اجناس و فصول و ساير امور مربوط به آنها احاطه علمى داشت و از مدت عمر هر چيز و زمان انتقال آن از وجود به عدم آگاه است، چرا كه سرآمدن مهلتش، بر حضرت بارى تعالى مخفى نيست.

و همه مقارنات و لوازم و جوانب آنها را مى‌شناخت. مثلاً شِكر را قبل از خلقت شناخته و مى‌دانست كه رنگ آن سفيد و مزّه آن شيرين است و شيرينى آن چه زمانى از دست خواهد رفت و اگر با سركه مخلوط شود رنگ و مزّه آن چگونه خواهد بود و چه خواصّى خواهد داشت.

ثُمَّ أَنْشَأَ - سُبْحَانَهُ - فَتْقَ الاْءَجْوَاءِ⁽¹⁾، وَ شَقَّ الاْءَرْجَاءِ⁽²⁾، وَ سَكَائِكَ⁽³⁾الْهَوَاءِ. فَأَجْرَى فِيهَا مَاءً مُتَلاَطِماً تَيَّارُهُ⁽⁴⁾، مُتَرَاكِماً⁽⁵⁾زَخَّارُهُ⁽⁶⁾. حَمَلَهُ عَلَى مَتْنِ الرِّيحِ الْعَاصِفَةِ⁽⁷⁾، وَ الزَّعْزَعِ⁽⁸⁾الْقَاصِفَةِ⁽⁹⁾، فَأَمَرَهَا بِرَدِّهِ، وَ سَلَّطَهَا عَلَى شَدِّهِ، وَ قَرَنَهَا إِلَى حَدِّهِ. الْهَوَاءُ مِنْ تَحْتِهَا فَتِيقٌ⁽¹⁰⁾، وَ الْمَاءُ مِنْ فَوْقِهَا دَفِيقٌ⁽¹¹⁾.

...

كيفيت آفرينش هستى

خداوند پس از علم و معرفت نسبت به اشياء جوّ را شكافت. از اين عبارت روشن مى‌شود كه فضا نيز مخلوق است، گرچه از هر چيزى خالى مى‌باشد و اينكه انسان نمى‌تواند حالت قبل از فضا را تصوّر كند بدان معنا نيست كه مخلوق نباشد. چكيده اين سخن امام عليه‌السلام آن است كه خداى متعال آب و باد را در فضا آفريد و باد، آب را به حركت واداشت و آسمانها و زمين را از آن آفريد.

و اطراف فضا را شكافت و شكافتن آن به وسيله آب صورت گرفت.

و همچنين هوايى را كه با قسمت بالاى فضا در تماس است شكافت، و اين كنايه از آن است كه فتق و شكافتن علاوه بر اينكه در طول و عرض و امتداد بوده در ارتفاع هم صورت گرفته به طورى كه تمام فضاها و اطراف را در برگرفت.

آنگاه خداى سبحان آب موّاجى را در فضا جارى ساخت كه به علت حركت و

...

...

توفندگى، همواره در حال برخورد با يكديگر بودند.

پس خداى سبحان باد را به دو صورت همراه آب ساخت: يك قسمت را زير آب كه آن را حمل كند و يك قسمت را روى آب كه آن را به حركت و تموّج درآورد.

سپس خداى سبحان باد را فرمان داد تا آب را از فروريختن حفظ كند، زيرا آب به دليل سنگينى به پايين مى‌افتد، ولى باد، مانند ستونى كه در قسمت زيرين آب استوار شده باشد، آن را حفظ مى‌كند و نيز آن را به صورت ريسمان و طناب [ كه هيزم را با آن مى‌بندند[ درآورد تا قسمت‌هاى مختلف آب را به يكديگر متصل ساخته و آن را از پراكندگى محافظت نمايد و سطح فرازين هوا را با سطح زيرين آب مماس گرداند.

هوا از [ فضاى] زير بادى كه آب را حمل مى‌كند شكافته شد و باد در آن جاى گرفت و آب بر روى باد جهيدن گرفت. مراد از هوا، يا فضاست يا جسم لطيفى كه به وسيله آن تنفس صورت مى‌گيرد كه غير از باد مى‌باشد.

ثُمَّ⁽¹⁾أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ⁽²⁾رِيحاً اعْتَقَمَ⁽³⁾مَهَبَّهَا⁽⁴⁾، وَ أَدَامَ مُرَبَّهَا⁽⁵⁾، وَ أَعْصَفَ مَجْرَاهَا⁽⁶⁾، وَ أَبْعَدَ مَنْشَأَهَا⁽⁷⁾، فَأَمَرَهَا بِتَصْفِيقِ⁽⁸⁾الْمَاءِ الزَّخَّارِ، وَ إِثَارَةِ مَوْجِ الْبِحَارِ⁽⁹⁾. فَمَخَضَتْهُ مَخْضَ⁽¹⁰⁾السِّقَاءِ⁽¹¹⁾، وَ عَصَفَتْ بِهِ عَصْفَهَا⁽¹²⁾بِالْفَضَاءِ. تَرُدُّ أَوَّلَهُ إِلَى آخِرِهِ، وَ سَاجِيَهُ⁽¹³⁾إِلَى مَائِرِهِ⁽¹⁴⁾، حَتَّى عَبَّ عُبَابُهُ⁽¹⁵⁾، وَ رَمَى بِالزَّبَدِ⁽¹⁶⁾رُكَامُهُ⁽¹⁷⁾.

...

سپس خداى سبحان بادى عقيم و نابارور⁽¹⁸⁾آفريد و آن را فرمان داد تا به خلاف طبيعت خود، كه هماره از جايى به جايى منتقل مى‌شود، هميشه در يك مكان معيّن باقى بماند؛ و جريان آن باد را بسيار شديد و محل وزش آن را دور از آن آب قرار داد، و چه بسا كه آن باد از مكان دورى مى‌وزد تا به سطح آب برسد.

پس آن باد را فرمان⁽¹⁹⁾داد تا آب كوه‌پيكر را به حركت و تموّج درآورد و خيزاب‌هاى آن آب‌ها را برانگيزاند.

سپس باد، آب را به شدت به حركت در آورد، همان‌گونه كه مشك را [به هنگام ساختنِ

...

...

دوغ و] براى گرفتن كره از شير و ماست تكان مى‌دهند، و آب را به‌شدت در فضا به حركت درآورد و آن را از اين‌سو به آن‌سو به شدت و بدون هيچ مانعى مى‌برد و باز مى‌گرداند.

قسمت آغازين آب را به سمت پايين آن كشانيد و بخش ساكن آب را به بخش متحرك آن رسانيد، به اين معنى كه هرگاه آب مى‌خواست آرام و ساكن شود، باد آن را دوباره به حركت درمى‌آورد تا آنگاه كه آب به ارتفاع خاص خود رسيد. حركت، موجب داخل شدن اجزاى هوا در آب گشته و آب به جهت ايجاد شكاف‌هاى حاصل از هوا بالا آمد و قسمت بالاى آب پر از كف شد، و مراد از كف بخار آب است و به جهت شباهتى كه با كف در برخاستن به سبب حركت و حرارت دارد، به اين نام خوانده شده است و اين مطلب منافاتى با آيه قرآن كه خلقت آسمان و زمين را از دود مى‌داند ندارد، زيرا مراد از دود در آنجا، بازهم بخار است، چه اين‌كه وقتى به دود و بخار نگاه مى‌كنيم در آميختگى ذرات بالا آمده آنها در هوا شبيه به هم هستند و ادلّه نيز گواهى مى‌دهند كه آنجا آتش و خاكسترى نبوده تا دودى باشد.

فَرَفَعَهُ فِي هَوَاءٍ⁽¹⁾مُنْفَتِقٍ⁽²⁾، وَ جَوٍّ مُنْفَهِقٍ⁽³⁾، فَسَوَّى مِنْهُ سَبْعَ سَموَاتٍ، جَعَلَ سُفْلاَهُنَّ مَوْجاً مَكْفُوفاً، وَ عُلْيَاهُنَّ⁽⁴⁾سَقْفاً مَحْفُوظاً، وَ سَمْكاً مَرْفُوعاً بِغَيْرِ عَمَدٍ يَدْعَمُهَا وَ لاَ دِسَارٍ⁽⁵⁾يَنْظِمُهَا.

...

كيفيت آفرينش آسمان‌ها

خدا آن بخار متصاعد از آب را در سمت بالا [ كه به وسيله همين بخار و دود شكافته شده بود] و فضاى وسيع و باز بالا برد. البته «هواء منفتق» كه در كلام امام عليه‌السلام آمده از باب مجاز بالمشارفه است، مثل «من قتل قتيلاً؛ كسى كه كشته‌اى را بكشد»، چرا كه انفتاق و شكافتگى خود از بالا رفتن بخار و دود حاصل مى‌شود، پس اگر كسى بگويد كه چيزى نبوده تا انفتاق و انشقاق پيدا كند؛ مى‌گوييم فضا داراى وحدت اتّصالى بوده و با اين بخار شكافته گرديد.

سپس خداوند از اين دود [و بخار] هفت آسمان را آفريد. اين مطلب با گفته دانشمندان اخترشناس جديد كه مى‌گويند در فضا چيزى موجود نيست منافات ندارد، چون مدارهاى اجرام آسمانى پر از اجسام لطيفى هستند كه در اصطلاح علمى گاز خوانده مى‌شوند و نيز ممكن است منظور از هفت آسمان، كهكشان يا غبارهايى باشد كه در علم جديد [ وجود آن [به اثبات رسيده است.

قسمت پايين آسمان‌ها (مدارها يا كهكشان‌ها) را موج⁽⁶⁾غيرقابل سيلان و سمت بالاى آنها را سقفى محفوظ⁽⁷⁾و آسمانى برافراشته و رفيع قرار داد كه بدون هيچ ستونى اين آسمان‌ها از فرو افتادن حفظ شده و بى‌هيچ بند و بست و طناب و ميخى پيوند خورده‌اند.

ثُمَّ زَيَّنَهَا بِزِينَةِ الْكَوَاكِبِ⁽¹⁾، وَ ضِيَاءِ الثَّوَاقِبِ⁽²⁾، وَ أَجْرَى فِيهَا سِرَاجاً⁽³⁾مُسْتَطِيراً⁽⁴⁾وَ قَمَراً مُنِيراً، فِي فَلَكٍ دَائِرٍ⁽⁵⁾، وَ سَقْفٍ سَائِرٍ، وَ رَقِيمٍ⁽⁶⁾مَائِرٍ⁽⁷⁾.

...

تصويرى از آسمان‌ها

آنگاه خداوند آسمان‌ها را با ستارگان زيبا و نور كواكب شكوه و زيبايى و آراستگى بخشيد.

و چراغى چون خورشيد كه نورش جهان‌گير است و ماه پرفروغى كه نور و روشنى مى‌بخشد در آسمان‌ها به حركت درآورد.

حركت خورشيد و ماه را در فلكى دوّار (مدار ماه و خورشيد) و در سقفى (بلندايى) متحرك (آسمان) و فلكى روان⁽⁸⁾قرار داد.

ثُمَّ فَتَقَ مَا بَيْنَ السَّموَاتِ الْعُلاَ، فَمَلاَءَهُنَّ أَطْوَاراً⁽¹⁾مِنْ مَلاَئِكَتِهِ⁽²⁾، مِنْهُمْ سُجُودٌ⁽³⁾لاَ يَرْكَعُونَ، وَ رُكُوعٌ⁽⁴⁾لاَ يَنْتَصِبُونَ⁽⁵⁾، وَ صَافُّونَ لاَ يَتَزَايَلُونَ، وَ مُسَبِّحُونَ لاَ يَسْأَمُونَ⁽⁶⁾، لاَ يَغْشَاهُمْ نَوْمُ الْعُيُونِ⁽⁷⁾، وَ لاَ سَهْوُ الْعُقُولِ، وَ لاَ فَتْرَةُ الاْءَبْدَانِ، وَ لاَ غَفْلَةُ النِّسْيَانِ. وَ مِنْهُمْ أُمَنَاءُ⁽⁸⁾عَلَى وَحْيِهِ، وَ أَلْسِنَةٌ⁽⁹⁾إِلَى رُسُلِهِ، وَ مُخْتَلِفُونَ⁽¹⁰⁾بِقَضَائِهِ وَ أَمْرِهِ، وَ مِنْهُمُ الْحَفَظَةُ⁽¹¹⁾لِعِبَادِهِ، وَ السَّدَنَةُ⁽¹²⁾لاِءَبْوَابِ جِنَانِهِ. وَ مِنْهُمُ الثَّابِتَةُ فِي الاْءَرَضِينَ السُّفْلَى أَقْدَامُهُمْ، وَ الْمَارِقَةُ⁽¹³⁾مِنَ السَّمَاءِ الْعُلْيَا أَعْنَاقُهُمْ، وَ الْخَارِجَةُ مِنَ الاْءَقْطَارِ⁽¹⁴⁾أَرْكَانُهُمْ⁽¹⁵⁾، وَ الْمُنَاسِبَةُ لِقَوَائِمِ⁽¹⁶⁾الْعَرْشِ⁽¹⁷⁾أَكْتَافُهُمْ.

...

جايگاه فرشتگان

آنگاه خداى متعال پس از آفرينش آسمان‌ها، ميان آسمان‌هاى فرازين را شكافت و شكافته‌شدن اين آسمان‌ها به وسيله خلقت و ايجاد اقسام فرشتگان صورت پذيرفت؛ سپس آنجا را پر از فرشتگان گوناگون ساخت. اميرمؤمنان عليه‌السلام در اينجا چهار گروه از فرشتگان را نام مى‌برد.

...

...

اوصاف گروه اوّل

برخى از فرشتگان همواره به جهت تعظيم خدا در حال سجده هستند و هيچ‌گاه به ركوع نمى‌روند، و برخى هميشه در حال ركوع هستند و هيچ‌گاه كمر راست نكرده، تمام‌قامت نمى‌ايستند، و جمعى در مقابل عظمت الهى صف كشيده‌اند، چنان‌كه لشكرى در مقابل پادشاه با تعظيم و احترام صف مى‌كشد و هرگز از آن حالت خارج نمى‌شوند؛ و برخى فقط تسبيح الهى مى‌گويند، يعنى ساحت او را از هر نقص و عيبى به دور مى‌دانند و هرگز از تسبيح‌گويى خسته نمى‌شوند. بر آنها خواب عارض نمى‌شود و مانند انسان‌ها دچار سهو نشده، در عبادت دچار سستى و ضعف نمى‌شوند.

غفلتِ ناشى از نسيان و فراموشى هرگز بر آنها عارض نمى‌شود، زيرا فرشتگان از خطا و نسيان و امثال آنْ معصوم هستند.

اينها همه توصيف گروه اوّل فرشتگان بود كه همواره در حال عبادت و تسبيح و ركوع و سجود هستند.

اوصاف گروه دوّم

بخشى از آنان پاسداران و امينان وحى الهى‌اند، مانند جبرئيل عليه‌السلام كه وحى را به انبياء عليهم‌السلام مى‌رسانند و پيك و وسيله رساندن كلام الهى به آنانند.

و عاملان قضاى الهى - از قبيل مرگ و زندگى و يا گشايش و تنگى روزى، و نيز اوامر تشريعى و تكوينى الهى - براى مردمند؛ و يا اينكه منظور فرشتگانى هستند كه مأمور اجراى اوامر و تقديرات الهى در اين جهانند، مانند حضرت عزرائيل عليه‌السلام كه مردم را مى‌ميراند يا ميكائيل عليه‌السلام كه رزق را مى‌رساند و...

...

...

اوصاف گروه سوّم

برخى‌شان بندگان خدا را از هلاكت و نابودى حفظ مى‌كنند، چنان‌كه در احاديث آمده است: «خداوند فرشتگانى دارد كه بندگان را از انواع مرگ‌ها و خطرات جانى حفظ مى‌كنند، ولى وقتى تقدير الهى پيش بيايد، فرشتگان، بندگان را تنها مى‌گذارند».

و شايد منظور از حافظان همان كاتبان هستند كه اعمال بندگان را حفظ و ثبت مى‌كنند چنان‌كه خداى متعال مى‌فرمايد: «مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ»⁽¹⁾«[آدمى [هيچ سخنى را به لفظ در نمى‌آورد مگر اينكه مراقبى آماده نزد او [آن را ضبط مى‌كند]». و نگهبانان و خادمان بهشت‌اند كه كليدهايش در اختيار و حفاظت بهشت به عهده آنهاست.

اوصاف گروه چهارم

گروه ديگر فرشتگان، طول و عرض عجيب و غريبى دارند، چرا كه پاهاى‌شان در عمق زمين و سرهاى‌شان خارج از آسمان و بدن‌هاى‌شان از اطراف زمين بيرون و كتف‌هاى آنها با پايه‌هاى عرش الهى (همان كرسى عظيم مورد لطف و عنايت خداوندى) متناسب است؛ عرشى كه از شدت عظمت و جلال بر كتف فرشتگان حمل مى‌گردد. خداى متعال در اين‌باره مى‌فرمايد: «وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ»⁽²⁾«و در آن روز عرش پروردگارت را، هشت [فرشته] بر سر خود برمى‌دارند».

بنابراين كتف آنها از لحاظ طول و عرض و صلابت با عرش متناسب است و ظاهراً اين فرشتگان وجود واقعى دارند، نه اينكه تمثيلى و اعتبارى باشند. امّا اينكه، آنها را نمى‌بينيم با وجودْ داشتنِ آنها منافاتى ندارد. پس با اينكه وجود دارند، ولى به احساس ما درنمى‌آيند، زيرا آنان مانند هوا اجسامى نورانى هستند كه با چشم عادى هرگز ديده نمى‌شوند.

نَاكِسَةٌ دُونَهُ⁽¹⁾أَبْصَارُهُمْ، مُتَلَفِّعُونَ⁽²⁾تَحْتَهُ بِأَجْنِحَتِهِمْ⁽³⁾، مَضْرُوبَةٌ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَنْ دُونَهُمْ حُجُبُ⁽⁴⁾الْعِزَّةِ وَ أَسْتَارُ الْقُدْرَةِ. لاَ يَتَوَهَّمُونَ رَبَّهُمْ بِالتَّصْوِيرِ، وَ لاَ يُجْرُونَ عَلَيْهِ صِفَاتِ الْمَصْنُوعِينَ، وَ لاَ يَحُدُّونَهُ بِالاْءَمَاكِنِ، وَ لاَ يُشِيرُونَ إِلَيْهِ بِالنَّظَائِرِ.

...

ويژگى‌هاى حاملان عرش

چشم‌هاى خود را فروهشته و به جهت عظمت الهى و يا عرش در آن نمى‌نگرند.

بال‌هاى خود را زير عرش جمع نموده و جلوى چشم خويش گرفته‌اند و اين نشانه خوف و تعظيم آنها در مقابل پروردگار است.

ميان آنها و ديگران (انسان‌ها) كه فروتر از ايشانند، پرده‌هاى عزت و قدرت قرار گرفته. عزّتى كه آن فرشتگان را احاطه نموده، همان آفرينش لطيف آنهاست كه به پرده‌هايى تشبيه شده كه مانع ديده شدن آنان است. چنان‌كه عزّت يك سلطان در اين دنيا، موجب مى‌شود از ديگران پنهان گشته و پشت پرده قرار گيرد. خداوند اين فرشتگان را به اين شكل لطيف خلق كرده تا انسان‌ها نتوانند آنها را ببينند يا ويژگى‌هاى آنها را دريابند.

با همه قرب معنوى كه به خدا دارند، در اوهام خود براى او صورت‌پردازى نمى‌كنند، چنان‌كه برخى مردم جاهل و نادان براى خدا در ذهن خود صورت و شبح تصوير مى‌كنند.

و مانند كافران، صفات آفريدگان را، مانند داشتن فرزند، همسر، شريك، جهل، عجز و عجله بر خدا منطبق نمى‌كنند.

و خداى متعال را در مكان‌هايى مثل زمين و آسمان محدود نمى‌دانند.

و خدا را به چيزى همانند نمى‌خوانند و نمى‌گويند كه خدا مثلاً نظير انسان يا شبيه نور است، زيرا تشبيه و تنظير به ممكنات موجب اشاره به سوى اوست و قبلاً گفتيم كه صحّت اشاره به يك چيز از لوازم جا گرفتن آن چيز در يك مكان است و خدا از مكان منزّه است.

صفة خلق آدم عليه‌السلام

اشاره

ثُمَّ⁽¹⁾جَمَعَ سُبْحَانَهُ⁽²⁾مِنْ حَزْنِ⁽³⁾الاْءَرْضِ وَ سَهْلِهَا⁽⁴⁾، وَ عَذْبِهَا⁽⁵⁾وَ سَبَخِهَا⁽⁶⁾، تُرْبَةً⁽⁷⁾سَنَّهَا⁽⁸⁾بِالْمَاءِ حَتَّى خَلَصَتْ، وَ لاَطَهَا⁽⁹⁾بِالْبَلَّةِ حَتَّى لَزَبَتْ⁽¹⁰⁾. فَجَبَلَ مِنْهَا صُورَةً ذَاتَ أَحْنَاءٍ⁽¹¹⁾وَ وُصُولٍ⁽¹²⁾، وَ أَعْضَاءٍ⁽¹³⁾وَ فُصُولٍ، أَجْمَدَهَا حَتَّى اسْتَمْسَكَتْ، وَ أَصْلَدَهَا حَتَّى صَلْصَلَتْ لِوَقْتٍ مَعْدُودٍ وَ أَمَدٍ⁽¹⁴⁾مَعْلُومٍ، ثُمَّ نَفَخَ⁽¹⁵⁾فِيهَا مِنْ رُوحِهِ⁽¹⁶⁾.

...

چگونگى آفرينش آدم عليه‌السلام

آنگاه خداى سبحان بخش خشن و نرم و نيز شيرين و شور زمين را برگرفت و پس از اين گزينش، آن خاك را با آب مخلوط كرد تا به صورت گل خالص درآمد⁽¹⁷⁾.

سپس اين گل را با رطوبت آميخت و خمير كرد تا آنگاه كه سخت شد و بخشى از آن گل را در بخشى ديگر داخل گردانيد.

...

...

فرق اين دو جمله آن است كه در جمله اوّل (سنها بالماء حتى خلصت) حالت گل بودن ترسيم شده، اما در دوّمى (و لاطها بالبلة حتى لَزبت) حالت چسبندگى گل تصوير شده، و لذا در جمله اوّلى بالماء و در جمله دوم بالبلة گفته شده است. زيرا گِل وقتى كاملاً خمير شود و زمانى بگذرد، سفت و سخت شده، قابليت قالب‌گيرى و صورت‌پذيرى مى‌يابد.

آنگاه خداى سبحان از آن گل، كالبدى آفريد كه از كجى و انحنا برخوردار بود، مثل انحناى دنده‌ها، و از مفصل‌ها كه بخش‌هاى مختلف بدن را به همديگر وصل مى‌كرد و همچنين از عضوهايى چون دست و پا، و نيز از فصول برخوردار بود؛ فصول در اينجا يا به معناى فصل‌هاى مختلف پيرى و جوانى است يا جمع فصل (محل قرار گرفتن چند عضو) كه اعم از عضو است. مثلاً سر انسان فصل، ولى چشم كه در سر قرار دارد عضو مى‌باشد.

خداوند اين قالب را پس از آنكه مدتى به صورت گل و سپس چسبناك بود خشكانيد تا آنكه اجزاى آن كاملاً به هم چسبيد و محكم شد و به مانند ظروف سفالين شد كه در هنگام وزش باد صدايى (شبيه صداى سوت) از خود توليد مى‌كنند.

اين قالب‌گيرى و صورت‌پردازى تا زمانى معيّن و وقتى مشخص - كه زمان دميدن روح بود - طول كشيد، و سپس خداى متعال از روح خود در آن دميد.

فَمَثُلَتْ⁽¹⁾إِنْسَاناً ذَا أَذْهَانٍ⁽²⁾يُجِيلُهَا، وَ فِكَرٍ⁽³⁾يَتَصَرَّفُ بِهَا، وَ جَوَارِحَ⁽⁴⁾يَخْتَدِمُهَا، وَ أَدَوَاتٍ⁽⁵⁾يُقَلِّبُهَا، وَ مَعْرِفَةٍ يَفْرُقُ بِهَا بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ، وَ الاْءَذْوَاقِ⁽⁶⁾وَ الْمَشَامِّ⁽⁷⁾، وَ الاْءَلْوَانِ⁽⁸⁾وَ الاْءَجْنَاسِ⁽⁹⁾، مَعْجُوناً بِطِينَةِ الاْءَلْوَانِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَ الاْءَشْبَاهِ⁽¹⁰⁾الْمُوءْتَلِفَةِ، وَ الاْءَضْدَادِ⁽¹¹⁾الْمُتَعَادِيَةِ، وَ الاْءَخْلاَطِ⁽¹²⁾الْمُتَبَايِنَةِ، مِنَ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ، وَ الْبَلَّةِ وَ الْجُمُودِ.

...

ويژگى‌هاى نخستين انسان

اين كالبد (حضرت آدم عليه‌السلام ) به صورت انسانى استوار و مستوى‌القامه، داراى ذهن و قدرت تعقل در آمد كه براى به دست آوردن مصالح امور آن را به كار مى‌انداخت.

و افكارى داشت كه ذهن و عقل را به جولان در مى‌آورد.

...

...

و جوارح و اعضايى داشت كه آنها را در جهت رفع نيازهاى خود به كار مى‌گرفت، درست مثل كسى كه خادم و نوكر خود را به كار وا مى‌دارد.

و ادوات و ابزارهايى داشت كه آن‌ها را مورد استفاده قرار مى‌داد. شايد ادوات اعم از جوارح باشد، زيرا اداة (كه مفرد ادوات است) برانگشت صدق مى‌كند، ولى جارحه (كه مفرد جوارح است) بر آن صدق نمى‌كند.

و شناخت و معرفتى داشت كه به وسيله آن حق و باطل را از يكديگر باز مى‌شناخت. البته اين نيرو متفاوت است با نيروهاى قبلى.

و از نيروى چشايى، بويايى، و رنگ‌ها و نژادها برخوردار بود؛ يعنى ابزار ادراك و ابزار بويايى و رنگ مثل سبز و سرخ و جنس، يعنى نژاد عربى و تركى و فارسى و مانند آن و يا گرمى و سردى و امثال اينها بدو داد.

انسان، آميخته و تركيبى از رنگ‌هاى مختلف است، يعنى خميرمايه انسان از الوان گوناگون شكل گرفته و ظاهراً مراد از رنگ «قِسم» باشد كه بر آن نيز اطلاق مى‌شود.

و نيز از مشابهت‌هاى هماهنگ برخوردار بود كه شبيه و موافق با يكديگرند.

و انسان همچنين آميزه‌اى است از تركيب‌هاى متضاد و متباين كه تكويناً با يكديگر متضادند، ولى در عين حال با همديگر آميخته‌اند، از قبيل گرمى و سردى، ترى و خشكى كه هر كدام ويژگى خود را دارند، اما براى اصلاح و ادامه حيات جسم، ناچار به ائتلاف و هماهنگى هستند. مثلاً حرارت ضد برودت، و رطوبت ضد يبوست و هر واحدى مركّب از اجزاى ريز و كوچك و مباين با همديگر است. دانشمندان گفته‌اند كه انسان مركّب از صفرا و سودا و بلغم و خون است كه هر يك از اينها از چهار عنصر آب و باد و خاك و آتش به وجود آمده‌اند.

وَ اسْتَأْدَى⁽¹⁾اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمَلاَئِكَةَ وَدِيعَتَهُ لَدَيْهِمْ، وَ عَهْدَ وَصِيَّتِهِ إِلَيْهِمْ فِي الاْءِذْعَانِ بِالسُّجُودِ لَهُ، وَ الْخُشُوعِ لِتَكْرِمَتِهِ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ اسْجُدُوا لاِآدَمَ، فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِيسَ اعْتَرَتْهُ الْحَمِيَّةُ وَ غَلَبَتْ عَلَيْهِ الشِّقْوَةُ⁽²⁾وَ تَعَزَّزَ⁽³⁾بِخِلْقَةِ⁽⁴⁾النَّارِ وَ اسْتَهْوَنَ⁽⁵⁾خَلْقَ الصَّلْصَالِ⁽⁶⁾.

...

دستور سجده به فرشتگان

خداى سبحان پس از تكميل پيكره آدم عليه‌السلام و دميدن روح در آن، به فرشتگان فرمان داد امانت مورد تأكيد خود، يعنى سجده در مقابل او و خشوع به خاطر گرامى‌داشت او را ادا نمايند، چرا كه خداى متعال از قبل، لزوم سجده و اطاعت را گوشزد كرده و گويا امانتى به آنان سپرده بود كه بايستى هنگام اداى آن تخلّف نكنند، آن‌جا كه فرموده بود: «فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ»⁽⁷⁾«پس وقتى آن را درست كردم و از روح خود در آن دميدم، پيش او به سجده در افتيد».

و در حقيقت امانت و عهدى بود بر عهده فرشتگان كه خدا فرمان داد به آن وفا كنند.

علّت سرپيچى شيطان از سجده به آدم عليه‌السلام

خداى سبحان به فرشتگان فرمود: در مقابل آدم سجده كنيد. پس همگان سجده كردند مگر ابليس. اين امر شيطان را نيز - هرچند از جنس فرشتگان نبود - در بر مى‌گرفت ولى او از فرمان سر برتافت و تكبّر و غرور و خودبزرگ‌بينى ورزيد و طبعاً شقاوت بر او چيره شد.

او خود را از آن جهت عزيز پنداشت كه از آتش آفريده شده و آدم عليه‌السلام از خاك و گل، و گمان مى‌كرد آتش از خاك برتر است؛ لذا خلقت انسان از صلصال را بى‌ارزش و سبك شمرد.

فَأَعْطَاهُ اللَّهُ النَّظِرَةَ⁽¹⁾اسْتِحْقَاقاً لِلسُّخْطَةِ، وَ اسْتِتْمَاماً لِلْبَلِيَّةِ⁽²⁾، وَ إِنْجَازاً لِلْعِدَةِ، فَقَالَ: «فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ * إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ»⁽³⁾.

...

دليل مهلت دادن به شيطان

شيطان پس از تمرّد از فرمان، درخواست كرد كه تا روز قيامت مهلت داشته باشد، و خدا نيز اين مهلت را به او داد و علّت پذيرش اين درخواست از سوى خدا آن بود كه:

پس از آنكه شيطان از خدا مهلت خواست، خدا او را تا روزى معين مهلت داد كه اين روز يا روز برپا شدن قيامت باشد و يا طبق برخى از روايات ظهور حضرت مهدى عليه‌السلام .

و به او فرمود: «تو از جمله مهلت داده‌شدگان (فرشتگان و امثال آنها) هستى و تا آن روز كه نزد خدا هلاكت تو مقرر و مقدّر شده است، باقى مى‌مانى».

ثُمَّ أَسْكَنَ سُبْحَانَهُ آدَمَ دَاراً أَرْغَدَ⁽¹⁾فِيهَا عَيْشَهُ، وَآمَنَ فِيهَا مَحَلَّتَهُ⁽²⁾، وَ حَذَّرَهُ إِبْلِيسَ وَ عَدَاوَتَهُ، فَاغْتَرَّهُ⁽³⁾عَدُوُّهُ نَفَاسَةً⁽⁴⁾عَلَيْهِ بِدَارِ الْمُقَامِ، وَ مُرَافَقَةِ⁽⁵⁾الاْءَبْرَارِ⁽⁶⁾فَبَاعَ الْيَقِينَ بِشَكِّهِ، وَ الْعَزِيمَةَ بِوَهْنِهِ.

...

بهشت‌نشينى و فريب شيطان

سپس خداى سبحان حضرت آدم عليه‌السلام را در سرايى (بهشت) سكنى داد و همه خواسته‌ها و نيازهاى او را به طور كامل و گسترده در آن‌جا برآورده ساخت و او را از فقر، بيمارى، جهل و دشمنى و مانند اينها ايمنى بخشيد⁽⁷⁾، چنان‌كه خداوند درباره آن [گستردگى نعمت‌ها[ مى‌فرمايد: «وَ كُلاَ مِنْهَا رَغَدًا»⁽⁸⁾«و از هر جاى آن مى‌خواهيد فراوان بخوريد».

و آدم را از شيطان و دشمنى او نسبت به آن حضرت ترسانيد و برحذر داشت.

امّا دشمن وى (شيطان) او را با وسوسه و سوگند ياد كردن فريفت، چرا كه به او حسد مى‌ورزيد و نمى‌توانست او را در بهشت جاودانه و همنشينى با نيكان (فرشتگان) ببيند.

آنگاه آدم عليه‌السلام گرفتار فريب شيطان شد و يقينى را كه از فرمان خداى سبحان در پرهيز از خوردن ميوه شجره ممنوعه بدو داده بود به شكى كه شيطان به او القا نمود، فروخت و به وسوسه شيطان، كه گفت: «اگر از اين درخت بخورى مانند ساير فرشتگان و يا جاودان در بهشت خواهى شد» تن داد و دچار شك شد. چنان‌كه قرآن مى‌گويد، شيطان براى رفع اين ترديد سوگند ياد كرد «وَ قَاسَمَهُمَآ إِنِّى لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ»⁽⁹⁾«و براى آن دو سوگند ياد كرد كه: من قطعاً از خيرخواهان شما هستم». پس آدم عليه‌السلام به واسطه فريب اين سوگند، از

وَ اسْتَبْدَلَ بِالْجَذَلِ⁽¹⁾وَجَلاً، وَ بِالاِغْتِرَارِ نَدَماً. ثُمَّ بَسَطَ⁽²⁾اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُ فِي تَوْبَتِهِ⁽³⁾، وَ لَقَّاهُ⁽⁴⁾كَلِمَةَ رَحْمَتِهِ، وَ وَعَدَهُ الْمَرَدَّ⁽⁵⁾إِلَى جَنَّتِهِ، وَ أَهْبَطَهُ⁽⁶⁾إِلَى دَارِ الْبَلِيَّةِ⁽⁷⁾وَ تَنَاسُلِ⁽⁸⁾الذُّرِّيَّةِ⁽⁹⁾.

...

آن درخت خورد و عزم مؤكّدى را كه شايسته آن حضرت در تبعيت از فرمان خداى متعال بود به سستى در انجام آن فرمان فروخت. به ديگر سخن، عزمى را كه شايسته بود در طاعت الهى داشته باشد با ضعف در اجراى فرمان خدا سودا كرد.

راندن آدم عليه‌السلام از بهشت و قبول توبه او

حضرت آدم عليه‌السلام آن شادى را كه در بهشت از آن بهره‌مند بود با ترس از نزول عذاب مبادله كرد، زيرا وقتى از درخت ممنوع خورد از غضب و كيفر خدا ترسيد و فريب را با پشيمانى مبادله نمود. او پس از تن دادن به فريب شيطان احساس ندامت كرد. اين سخن بدين معناست كه گويا فريب را داد و پشيمانى را گرفت، چنان‌كه شادى را با ترس معاوضه كرد.

سپس خداى سبحان به حضرت آدم عليه‌السلام اجازه توبه داد و رحمت خود را گستراند تا در دسترس آدم عليه‌السلام قرار گيرد. البته پيامبران عليهم‌السلام ، از گناه مبرّا هستند، ولى ممكن است كه «ترك اولى» بر آنها عارض گردد و بهتر بود حضرت آدم عليه‌السلام از آن درخت ممنوع نخورد، چرا كه خداوند او را از خوردن ميوه آن نهى نموده بود و البته اين نهى ارشادى بود، درست مثل بيمارى كه پزشك او را از خوردن يك غذا منع كند و از آنجا كه خداوند فرمود: «إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيهَا وَ لاَ تَعْرَى * وَ أَنَّكَ لاَ تَظْمَؤُا فِيهَا وَ لاَ تَضْحَى»⁽¹⁰⁾«در حقيقت براى تو در

...

...

آنجا اين [امتياز [است كه نه گرسنه مى‌شوى و نه برهنه مى‌مانى. و [هم] اينكه در آنجا نه تشنه مى‌شوى و نه آفتاب‌زده» [مؤيد اين تفسير است]. بنابراين نهى از خوردن در حقيقت به سبب ماندن در بهشت و محلّ راحت و كرامت بوده است و مخالفت امر ارشادى نه موجب عصيان و كيفر، بلكه منجرّ به كيفر طبيعى مى‌شود. مثلاً اگر كسى دچار زكام شود، خوردن ترشى، بيمارى او را تشديد مى‌كند.

سپس خداوند كلمه‌اى را به آدم آموخت و آدم عليه‌السلام آن را گفت و مشمول رحمت الهى شد. در روايات آمده است كه آن كلمه، سوگند دادن خدا به پنج روح و پنج ذاتِ مقدس، يعنى محمد صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله ، على عليه‌السلام ، فاطمه عليهاالسلام ، حسن عليه‌السلام و حسين عليه‌السلام بود⁽¹⁾. و حضرت حق به آدم عليه‌السلام وعده داد كه او را به بهشتى باز خواهد گرداند كه به سبب خوردن از درخت ممنوع از آن رانده شده بود و [آنگاه] او را به دنيا كه محل امتحان و زاد و ولد و تكثيرِ مثل و توليد نسل است، فروفرستاد.

وَ اصْطَفَى⁽¹⁾سُبْحَانَهُ مِنْ وَلَدِهِ⁽²⁾أَنْبِيَاءَ أَخَذَ عَلَى الْوَحْيِ مِيثَاقَهُمْ⁽³⁾، وَ عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ أَمَانَتَهُمْ، لَمَّا⁽⁴⁾بَدَّلَ⁽⁵⁾أَكْثَرُ خَلْقِهِ عَهْدَ اللَّهِ إِلَيْهِمْ فَجَهِلُوا حَقَّهُ، وَ اتَّخَذُوا الاْءَنْدَادَ⁽⁶⁾مَعَهُ، وَ اجْتَالَتْهُمُ⁽⁷⁾الشَّيَاطِينُ عَنْ مَعْرِفَتِهِ، وَ اقْتَطَعَتْهُمْ عَنْ عِبَادَتِهِ. فَبَعَثَ فِيهِمْ رُسُلَهُ⁽⁸⁾، وَ وَاتَرَ⁽⁹⁾إِلَيْهِمْ أَنْبِيَاءَهُ، لِيَسْتَأْدُوهُمْ⁽¹⁰⁾مِيثَاقَ فِطْرَتِهِ⁽¹¹⁾، وَ يُذَكِّرُوهُمْ مَنْسِيَّ نِعْمَتِهِ، وَ يَحْتَجُّوا عَلَيْهِمْ بِالتَّبْلِيغِ، وَ يُثِيرُوا⁽¹²⁾لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ.

...

دليل اعزام و وظايف مهم پيامبران عليهم‌السلام

خداى سبحان از ميان فرزندان آدم عليه‌السلام پيامبرانى برگزيد و براى ابلاغ وحى و نيز براى تبليغ رسالت از آنان پيمان گرفت. گويا خداوند رسالت را به پيامبران عطا كرده و از آنها امانت گرفته كه اگر رسالت را ابلاغ كردند امانت را به آنها باز پس دهد؛ پس آنان صاحبان امانت هستند، ولى اگر رسالت را ابلاغ نكردند بدون امانت باقى مى‌مانند. اين سخن از نكته‌هاى بديع بلاغى محسوب مى‌شود.

وقتى اكثر مردم عهد و پيمان الهى را، كه همان ايمان آوردن است، زير پا گذاردند⁽¹³⁾و در نتيجه حق خدا را نشناخته و براى او شريك قائل شدند و شيطان آنها را از نعمت

...

...

شناخت بارى تعالى و عبادت پروردگار باز داشت و مانع خداشناسى و اطاعت مردمان گرديد، در چنين شرايطى خداوند پيامبرانش را پى‌درپى فرستاد.

وظيفه رسولان و پيامبران الهى عليهم‌السلام اين بود كه از مردم بخواهند تا پيمان فطرى خود را ادا نمايند، زيرا هر انسانى در فطرت و نهاد خويش، شناخت الهى را به وديعت و امانت دارد و انسان، ناچار به شناخت [ و تسليم] است، هرچند با زبان انكار كند. در احاديث آمده است كه در عالَم ذرّ از همگان پيمان بندگى گرفته شده است.

و [پيامبران] نعمت‌هاى فراموش شده الهى را به مردم يادآورى كنند، زيرا انسان‌ها در نعمت غرق و با آن مأنوس هستند و لذا [به دليل بديهى بودن نعمت‌ها] آن را فراموش مى‌كنند و نيازمند كسى هستند كه آن را تذكر داده تا سپاسگزارى كنند.

و گنجينه‌هاى نهان عقل آدميان را آشكار سازند، چرا كه در هر انسانى توانمندى و استعدادهاى فراوانى وجود دارد كه اگر تربيت شوند و پرورش يابند موجب آبادانى دنيا و سعادت آخرت خواهند شد، ولى اگر به حال خود رها شوند هيچ سودى براى دنيا و آخرت انسان نخواهند داشت.

وَ يُرُوهُمْ آيَاتِ الْمَقْدِرَةِ⁽¹⁾: مِنْ⁽²⁾سَقْفٍ فَوْقَهُمْ مَرْفُوعٍ، وَ مِهَادٍ⁽³⁾تَحْتَهُمْ مَوْضُوعٍ، وَ مَعَايِشَ⁽⁴⁾تُحْيِيهِمْ، وَ آجَالٍ⁽⁵⁾تُفْنِيهِمْ، وَ أَوْصَابٍ⁽⁶⁾تُهْرِمُهُمْ، وَ أَحْدَاثٍ⁽⁷⁾تَتَابَعُ عَلَيْهِمْ.

...

نشانه‌هاى وجود خدا

و آيات و دلايلى را كه بر وجود صانع دلالت مى‌كنند به مردم نشان بدهند. كه عبارتند از:

الف. آسمان، كه به منزله سقفى برافراشته بر بالاى سر آدميان گسترده شده است، چنان‌كه خداى سبحان مى‌فرمايد: «وَ جَعَلْنَا السَّمَآءَ سَقْفًا مَّحْفُوظًا»⁽⁸⁾«و ما آسمان را سقفى محفوظ قرار داديم». و سقف بودن آسمان به اعتبار آن است كه مانند سقف منازل در سمت بالا قرار دارد.

ب. زمين، بسان گهواره زير پاى آنان قرار دارد، يعنى همان‌طور كه طفل در گهواره به استراحت مى‌پردازد انسان‌ها نيز در گستره زمين استراحت مى‌كنند.

ج. آنچه مايه زندگى و بقاى انسان است، از قبيل خوردنى‌ها و آشاميدنى‌ها.

د. مدّت معين عمر آدميان كه با پايان يافتن آن، انسان‌ها رخت از اين جهان برمى‌بندند.

ه. رنج‌ها و گرفتارى‌هايى كه انسان را پير و فرتوت مى‌كند و مى‌فرسايد.

و. حوادث و رخدادهايى كه در دوران عمرْ انسان را پياپى در ميان مى‌گيرد.

وَ لَمْ يُخْلِ⁽¹⁾اللَّهُ سُبْحَانَهُ خَلْقَهُ مِنْ نَبِيٍّ مُرْسَلٍ أَوْ كِتَابٍ مُنْزَلٍ أَوْ حُجَّةٍ لاَزِمَةٍ أَوْ مَحَجَّةٍ⁽²⁾قَائِمَةٍ⁽³⁾.

...

خالى نبودن جهان از حجت الهى

هماره خداى سبحان حجّتهايى فرستاده است: پيامبرى تا مردم را به حق و صراط مستقيم هدايت كند؛ كتاب آسمانى كه در ميان مردم باقى مانَد و مردم را ارشاد كند، هرچند پيامبرى وجود نداشته و با مرگ و امثال آن از ميان مردم رخت بربسته باشد؛ حجّتى كه همواره در ميان مردم حضور داشته باشد، مانند علما كه وارثان پيامبرانند، در جايى كه كتابى آسمانى وجود نداشته و يا وجود داشته، ولى تغيير و تبديل و تحريف يافته باشد؛ و راه‌هاى روشن و واضح كه شايسته پيمودن هستند. شايد منظور عادات و رسوم و سنّت‌هايى است كه از پيامبران عليهم‌السلام در ميان مردم باقى مانده است.

رُسُلٌ لاَ تُقَصِّرُ بِهِمْ قِلَّةُ عَدَدِهِمْ، وَ لاَ كَثْرَةُ الْمُكَذِّبِينَ لَهُمْ، مِنْ⁽¹⁾سَابِقٍ سُمِّيَ لَهُ مَنْ بَعْدَهُ، أَوْ غَابِرٍ⁽²⁾عَرَّفَهُ مَنْ قَبْلَهُ.

...

اوصاف پيامبران الهى

پيامبرانى كه اندك بودن ياران موجب ترس و در نتيجه كوتاهى آنان در تبليغ رسالت نمى‌شد. اين در حالى است كه مردم عادى اگر ببينند ياران‌شان آنان را رها كرده و عددشان كاستى گرفته دست از تبليغ و ارشاد برمى‌دارند. و كثرت مخالفان تأثيرى در انجام دادنِ وظيفه آنان نمى‌گذارد، زيرا با وجود فراوانى مخالفان، دچار شكست روحى نشده، بر خود مسلّط بودند و از وظيفه خود در ارشاد و هدايت دمى باز نمى‌ماندند.

گروهى از اين پيامبران، نام پيامبر پس از خود را از طريق وحى الهى مى‌دانستند و بدين ترتيب مردم را به آمدن آنها بشارت مى‌دادند، چنان‌كه حضرت موسى عليه‌السلام مردم را به آمدن حضرت عيسى عليه‌السلام و آن حضرت نيز به آمدن حضرت رسول صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله بشارت داد، و گروهى از پيامبران آنانى بودند كه پيامبران قبلى آنها را به مردم معرفى كرده و ميان مردم معروف و مشهور بودند، مانند حضرت رسول صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و حضرت عيسى عليه‌السلام كه توسط پيامبران پيش از خود معرفى شده بودند.

از آن‌جا كه اديان پيشين يكى است و از وحى سرچشمه گرفته بودند، هر پيامبرى آمدن پيامبر بعدى را بشارت مى‌داد و پيامبران بعدى پيامبران قبلى را تصديق مى‌نمودند.

عَلَى ذَلِكَ نَسَلَتِ⁽¹⁾الْقُرُونُ⁽²⁾، وَ مَضَتِ الدُّهُورُ⁽³⁾، وَ سَلَفَتِ الاْآبَاءُ، وَ خَلَفَتِ الاْءَبْنَاءُ. إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّداً رَسُولَ اللَّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله لاِءِنْجَازِ عِدَتِهِ⁽⁴⁾، وَ تَمامِ نُبُوَّتِهِ، مَأْخُوذاً عَلَى النَّبِيِّينَ مِيثَاقُهُ، مَشْهُورَةً سِمَاتُهُ⁽⁵⁾، كَرِيماً مِيلاَدُهُ. وَ أَهْلُ الاْءَرْضِ يَوْمَئِذٍ مِلَلٌ⁽⁶⁾مُتَفَرِّقَةٌ، وَ أَهْوَاءٌ⁽⁷⁾مُنْتَشِرَةٌ، وَ طَوَائِفُ⁽⁸⁾مُتَشَتِّتَةٌ⁽⁹⁾، بَيْنَ مُشَبِّهٍ لِلَّهِ بِخَلْقِهِ، أَوْ مُلْحِدٍ⁽¹⁰⁾فِي اسْمِهِ⁽¹¹⁾، أَوْ مُشِيرٍ إِلَى غَيْرِهِ.

...

تصويرى كوتاه از روزگار بعثت پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله

بر اين بشارت مدت‌ها و قرن‌ها گذشت و پدران معاصر با پيامبرِ مبشّر مى‌مردند و فرزندان معاصر با همان پيامبر يا پيامبر بشارت داده شده جاى پدران را مى‌گرفتند تا آنكه خداى سبحان براى تحقق بخشيدن به وعده خود - كه به پيامبران قبلى داده بود - حضرت محمد صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله را به رسالت برانگيخت و براى اتمام و پايان بخشيدن به خط نبوّت، خاتم انبياء و آخرين سفير را فرستاد و اين در حالى بود كه از پيامبران قبلى پيمان اكيد گرفته بود كه به امت‌هاى خود بشارت آمدن او را بدهند.

علامات و اوصاف آن حضرت نزد امت‌هاى پيشين به واسطه معرفى پيامبرانشان روشن و ولادت وى پاك و تبار و نياكان او پاكيزه بوده‌اند.

در آن زمان مردم دسته‌هاى مختلف بودند كه عقايد، عادات و رسوم گوناگونى داشتند،

...

...

و پيرو اهداف پوچ و فاقد حجت و برهان بودند، و به گروه‌هاى فراوانى تقسيم مى‌شدند.

اين سه جمله در واقع تصويرى از اختلاف مردم است و هر سه به يك معنى برمى‌گردد تا حالت‌هاى مردم و تقسيم‌بندى‌هاى عجيب آنان به صورت طوائف آشكارتر شود.

بنابراين گروهى از آنان خدا را به مخلوقات تشبيه مى‌كردند و براى او زن و فرزند و مانند اينها مى‌پنداشتند، برخى ديگر اسم الهى را منكر بودند و صفاتى ناشايست براى خدا قائل بودند و شمارى ديگر براى حضرتش شريك قائل مى‌شدند.

فَهَدَاهُمْ بِهِ مِنَ الضَّلاَلَةِ وَ أَنْقَذَهُمْ بِمَكَانِهِ⁽¹⁾مِنَ الْجَهَالَةِ ثُمَّ اخْتَارَ سُبْحَانَهُ لِمُحَمَّدٍ صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله لِقَاءَهُ⁽²⁾وَ رَضِيَ لَهُ مَا عِنْدَهُ وَ أَكْرَمَهُ عَنْ دَارِ الدُّنْيَا وَ رَغِبَ⁽³⁾بِهِ عَنْ مَقَامِ الْبَلْوَى⁽⁴⁾فَقَبَضَهُ إِلَيْهِ⁽⁵⁾كَرِيماً صلى اللّه عليه و آله⁽⁶⁾وَ خَلَّفَ فِيكُمْ مَا⁽⁷⁾خَلَّفَتِ الاْءَنْبِيَاءُ فِي أُمَمِهَا، إِذْ لَمْ يَتْرُكُوهُمْ هَمَلاً⁽⁸⁾بِغَيْرِ طَرِيقٍ وَاضِحٍ وَ لاَ عَلَمٍ قَائِمٍ.

...

كارنامه درخشان پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله در يك نگاه

بنابراين خدا به وسيله وجود مبارك آن حضرت مردم را از گمراهى و انحراف به راه حق هدايت فرمود و به واسطه مكانت و موقعيت او مردم را از نادانى‌شان [و انديشه باطل‌شان[ كه نسبت به خدا و صفات الهى داشتند، نجات داد.

سپس براى او اين را پسنديد كه ديدار كرامتش را بدو بخشد و از ثواب و بهشت برخوردارش سازد و از رنج‌هاى زندگى نجاتش دهد. بنابرين او را از زندگى دنيايى - كه ماندگار نيست و با تيرگى‌ها آلوده است - رهايى بخشيد و [در جوار خويش [او را كرامت عنايت فرمود و از گرفتارى‌هاى دنيا بيرون بُرد و دور نمود. سپس با ستاندن روح مطهرش، او را به مراتب فضل و پاداش خود مشرّف ساخت؛ اين در حالى بود كه آن حضرت [نيز[ داراى كرامت و رفعت مقام بود. درود و رحمت خدا بر آن حضرت و خاندانش باد.

اى مردم، پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله در ميان شما كتابى را بر جاى گذارد كه موجب سعادت و رشد و هدايت است؛ چنان‌كه انبياى پيشين در ميان امت‌هاى خويش [همانند آن، كتابى هدايتگر[ به جاى گذاردند و آنها را بى‌هدف و بدون راه روشن و چراغ پرفروغ هدايتگر رها نكردند تا مردم بتوانند راه صحيح را از راه ناصحيح و هدايت را از گمراهى بازشناسند.

كِتَابَ⁽¹⁾رَبِّكُمْ فِيكُمْ: مُبَيِّناً⁽²⁾حَلاَلَهُ وَ حَرَامَهُ، وَ فَرَائِضَهُ⁽³⁾وَ فَضَائِلَهُ⁽⁴⁾، وَ نَاسِخَهُ⁽⁵⁾وَ مَنْسُوخَهُ⁽⁶⁾، وَ رُخَصَهُ⁽⁷⁾وَ عَزَائِمَهُ⁽⁸⁾، وَ خَاصَّهُ⁽⁹⁾وَ عَامَّهُ⁽¹⁰⁾، وَ عِبَرَهُ⁽¹¹⁾وَ أَمْثَالَهُ⁽¹²⁾، وَ مُرْسَلَهُ⁽¹³⁾وَ مَحْدُودَهُ⁽¹⁴⁾، وَ مُحْكَمَهُ⁽¹⁵⁾وَ مُتَشَابِهَهُ⁽¹⁶⁾، مُفَسِّراً مُجْمَلَهُ، وَ مُبَيِّناً غَوَامِضَهُ⁽¹⁷⁾.

...

اوصاف قرآن مجيد

[اى مردم،] پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله كتاب خدا (قرآن) را در بين شما باقى گذارد كه حلال و حرام و واجبات و مستحبات الهى را بيان فرموده است.

شايد اين چهار عنوان (حلال و حرام و فرائض و فضائل) اشاره به احكام پنجگانه (حلال، حرام، واجبات و مستحبات و ترك مكروهات) باشد. البته برخى، مكروه را ذيل حلال مندرج نموده‌اند [چون هر مكروهى جايز، يعنى حلال است].

همچنين پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله تمامى آياتِ ناسخ و منسوخ، مُجاز و ممنوع‌ها، خاص و عام، پندها و ضرب‌المثل‌ها، مطلق و مقيّد⁽¹⁸⁾و محكم و متشابه قرآن را تبيين فرمود.

...

...

نمونه‌هايى از حقايق قرآن

اينك به نمونه‌هايى از آنچه گذشت توجه فرماييد.

⁽¹⁾حلال، مثل: «كُلُواْ مِمَّا فِى الاْءَرْضِ حَلَالاً طَيِّبًا»(1)؛ «از آنچه در زمين است، حلال و پاكيزه را بخوريد». ⁽²⁾حرام، مثل: «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنزِيرِ»(2)؛ «بر شما حرام شده است: مردار، و خون، و گوشت خوك». ⁽³⁾فريضه، مثل: «وَ أَقِيمُوا الصَّلَوةَ وَ ءَاتُوا الزَّكَوةَ»(3)؛ و نماز را برپا داريد و زكات را بدهيد. ⁽⁴⁾فضيلت، مثل: «وَ لاَ تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ»(4)؛ «و زنهار، آنچه را خداوند به [سبب] آن برخى از شما را بر برخى [ديگر] برترى داده آرزو مكنيد». و نيز: «فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا»⁽⁵⁾«اگر در آنان خيرى [و توانايى پرداخت مال] مى‌يابيد، قرار بازخريد آنها را بنويسيد». 5. ناسخ، مثل: «ءَأَشْفَقْتُمْ أَن تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَىْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ»⁽⁶⁾«آيا ترسيديد كه پيش از گفت‌وگوى محرمانه خود صدقه‌هايى تقديم داريد؟»

...

...

⁽¹⁾رخصت، مثل: «فَمَنِ اضْطُرَّ فِى مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لاِّءِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ»⁽²⁾«و هركس دچار گرسنگى شود، بى‌آنكه به گناه متمايل باشد [اگر از آنچه منع شده بخورد]، بى‌ترديد، خدا آمرزنده مهربان است». ⁽³⁾عزيمت، مثل: «وَ لاَ تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ»⁽⁴⁾«از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است مخوريد». 9. خاص، مثل: «يَآأَيُّهَا النَّبِىُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَآ أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ»⁽⁵⁾«اى پيامبر، چرا آنچه را خدا براى تو حلال گردانيده حرام مى‌كنى؟»

بَيْنَ مَأْخُوذٍ مِيثَاقُ عِلْمِهِ، وَ مُوَسَّعٍ عَلَى الْعِبَادِ فِي جَهْلِهِ، وَ بَيْنَ مُثْبَتٍ فِي الْكِتَابِ فَرْضُهُ، وَ مَعْلُومٍ فِي السُّنَّةِ نَسْخُهُ، وَ وَاجِبٍ فِي السُّنَّةِ أَخْذُهُ، وَ مُرَخَّصٍ فِي الْكِتَابِ تَرْكُهُ، وَ بَيْنَ وَاجِبٍ بِوَقْتِهِ، وَ زَائِلٍ فِي مُسْتَقْبَلِهِ. وَ مُبَايَنٌ بَيْنَ مَحَارِمِهِ، مِنْ كَبِيرٍ أَوْعَدَ عَلَيْهِ نِيرَانَهُ، أَوْ صَغِيرٍ أَرْصَدَ لَهُ غُفْرَانَهُ، وَ بَيْنَ مَقْبُولٍ فِي أَدْنَاهُ، مُوَسَّعٍ فِي أَقْصَاهُ.

...

مثلاً پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله مجملات قرآن را، مانند اَقيمُوا الصَّلوةَ را تفسير فوموده و توضيح داده است كه مراد از نماز چيست و چه زمانى و با چه روش و ويژگى‌اى بايد خوانده شود. همچنين آن حضرت، پيچيدگى‌هاى قرآن، را كه براى همگان قابل فهم نيست، مانند برخى آموزه‌هاى مربوط به مبدأ و وجود بارى تعالى، تبيين فرموده است.

بخش‌هاى گوناگون قرآن مجيد

قرآن كريم بخش‌ها و احكام متفاوت و گوناگونى دارد: بخش‌هايى مانند احكام واجب كه خداى سبحان فراگيرى و آموختنِ آنها را بر بندگانِ خود فرض نموده و نسبت به عملِ به آنها عهد و پيمان گرفته است.

و بخش‌هايى كه خداى متعال، نادانستن آن را براى بندگان مجاز دانسته است، مثل آداب غير واجب و ويژگى‌هاى جهان آخرت، چرا كه خدا فقط آداب واجب و اعتقاد به اصل آخرت را به صورت اجمال، واجب ساخته است نه بيشتر از آن؛ لذا بندگان مى‌توانند آن را فراگيرند و به عكس، مجازند آن را فرانگيرند.

و احكامى كه‌وجوب آنها در قرآن بيان، ولى در سنّت نسخ آنها مطرح شده است. مثل «وَ أَنكِحُوا الاْءَيَامَى مِنكُمْ»⁽²⁾«بى‌همسران خود... را همسر دهيد». و يا «فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ

...

...

فِيهِمْ خَيْرًا»⁽¹⁾«اگر در آنان خيرى [و توانايى پرداخت مال] مى‌يابيد، قرارِ بازخريد آنها را بنويسيد»، كه ظاهراً واجب هستند، ولى در سنت، يعنى روايات كه - تفسير قرآن را بر عهده دارند - اين احكام نسخ شده‌اند. به ديگر سخن پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله ازدواج با كنيزان و قرارداد آزاد كردن غلامان را داراى فضيلت دانسته‌اند، نه امرى واجب و گريز ناپذير. البته ناميدن اين كار به نسخ از روى مَجاز است چون سنّت نمى‌تواند قرآن را نسخ نمايد.

و احكامى كه وجوب آنها در سنّت ثابت است، ولى در قرآن ظهور در جواز ترك دارد، مانند سعى كه در روايات واجب، اما در قرآن ظاهراً غير واجب است، چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد: «فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا...»⁽²⁾«پس هر كه خانه [خدا] را حج كند، يا عمره گزارد، بر او گناهى نيست كه ميان آن دو سعى به جاى آورد».

«ابن‌ميثم» يكى از شارحان نهج البلاغه در توضيح كلام امام عليه‌السلام سخنى ديگر دارد كه چنين است: سومين صورت، آن است كه حكمى در قرآن واجب، ولى نسخ آن در سنّت ثابت است، مثل: «وَالَّاتِى يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِن نِّسَآئِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِّنكُمْ فَإِن شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِى الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً * وَالَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنكُمْ فَءَاذُوهُمَا فَإِن تَابَا وَ أَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَآ»⁽³⁾«و از زنان شما، كسانى كه مرتكب زنا مى‌شوند، چهارتن از ميان خودِ [مسلمانان] بر آنان گواه گيريد، پس اگر شهادت دادند، آنان (زنان) را در خانه‌ها نگاه داريد تا مرگ‌شان فرا رسد يا خدا راهى براى آنان قرار دهد. و از ميان شما، آن دو تن را كه مرتكب زشتكارى مى‌شوند، آزارشان دهيد، پس اگر توبه كردند و درستكار شدند از آنان صرف نظر كنيد».

...

...

در صدر اسلام زن غيرباكره اگر زنا مى‌داد به مقتضاى اين دو آيه در منزل مى‌ماند تا بميرد، ولى باكره با سرزنش زبانى و مانند آن مورد تنبيه قرار مى‌گرفت، اما اين دو حكم در سنّت نسخ گرديد، يعنى براى غيرباكره حكم سنگسار و براى باكره تازيانه و تعزير و تنبيه مقرر شد. صورت چهارم آن است كه به عكس صورت سوّم حكمى در سنّت واجب، ولى در قرآن ترك آن مجاز مى‌باشد، مانند وجوب رو كردن به بيت‌المقدس در صدر اسلام در حال نماز كه با آيه «... فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ...»⁽¹⁾«پس [باش تا [تو را به قبله‌اى كه بدان خشنود شوى برگردانيم، پس روى خود را به سوى مسجد الحرام كن» نسخ گرديد.

برآنيم كه دو مثال پيش‌گفته، قابل مناقشه و اشكال است كه در كتاب تقريب القرآن آن را بيان كرده و آورده‌ايم كه آيه پيشين با نسخ سازگارى ندارد.

و احكامى كه در زمان خاصى واجب مى‌شود؛ مانند وجوب حج در ماه‌هاى حج كه پس از سپرى شدن آن ماه‌ها حكم نيز از ميان مى‌رود تا مجدداً ماه‌هاى حج فرارسد، به خلاف واجبات غيرمقيّد مانند نذرهاى مطلق و ديون كه وقت خاصى ندارد.

و محرماتى كه در ميزان حرمت با يكديگر متفاوتند، همانند گناهان كبيره‌اى كه خداوند آتش جهنم را كيفر آن قرار داده از جمله آنجا كه مى‌فرمايد: «...وَ مَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَآؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا...»⁽²⁾«و هر كس عمداً مؤمنى را بكشد، كيفرش دوزخ است كه در آن ماندگار خواهد بود» و گناهان صغيره‌اى كه خدا درباره آنها وعده آمرزش داده است، مثل «...إِلاَّ اللَّمَمَ...»⁽³⁾«جز لغزش‌هاى كوچك» كه به گناهان كوچك تفسير و وعده

...

...

آمرزش آن داده شده است.

و وظايف و احكامى مشخص شده كه اگر كسى به حداقّل آن اكتفا كند از او پذيرفته مى‌شود، همچون كفاره قسم كه مى‌فرمايد: «...إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ...»⁽¹⁾«اطعام دَه مسكين» كه در فقه كمترين وظيفه نسبت به كفاره قسم، اطعام دَه مسكين تعيين شده است، ولى در عين حال خداى متعال اجازه داده كه انسان جريمه سنگين‌تر را - كه عبارت است از پوشانيدن ده فقير و سنگين‌تر از آن كه آزاد كردن يك برده است - بپردازد.

منظور امام عليه‌السلام از بيان اين جملات آن است كه بر اساس مصلحت، احكام قرآن در رتبه‌ها و مقام‌ها گوناگون و متنوّع‌اند و هر حكمى رنگ و جلوه خاصى دارد تا انسان در گستره و تنوّع احكام الهى قرار گرفته و از محدوديت بدور باشد، زيرا با طبيعت تنوع طلب آدميان سازگارتر است.

منها ذکر في الحج

اشاره

منها⁽¹⁾ذكر في الحج⁽²⁾

وَ فَرَضَ عَلَيْكُمْ حَجَّ⁽³⁾بَيْتِهِ⁽⁴⁾الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلَهُ قِبْلَةً لِلاْءَنَامِ، يَرِدُونَهُ⁽⁵⁾وُرُودَ الاْءَنْعَامِ، وَ يَأْلَهُونَ⁽⁶⁾إِلَيْهِ وُلُوهَ الْحَمَامِ. جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلاَمَةً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ، وَ إِذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِهِ.

...

درباره حج

اى مردم، خداوند حج خانه محترم خويش را بر شما واجب كرده است. تعبير «بيت‌اللّه الحرام» به اعتبار حرمت و احترام داشتن آن است. و آن را قبله مردم ساخت تا در نماز و ذبح به آن رو كنند و مردگان خود را به سمت آن دفن نمايند و در ساير امور واجب و مستحبى كه رو به قبله كردن در آن لازم است به آن سمت رو نمايند.

مردم مانند ستورانى تشنه كه بر چشمه آبى وارد شوند، با شوق و عشق عطشناكى بر كعبه وارد مى‌شوند و چونان كبوتران كه هنگام احساس خطر به آشيانه خود پناه مى‌برند، بدان پناه مى‌جويند.

خداى سبحان آن خانه را علامت [و ميزان سنجش] تواضع انسان‌ها در مقابل عظمت خويش قرار داد. اين سخن امام عليه‌السلام از آن‌روست كه مواقف و اعمال حج دلالت بر تواضع و خشوع مى‌نمايد. همچنين اعمال حج نشانه بندگى و سرسپردگى در پيشگاه پرعزّت خدا و اعتراف به ربوبيت اوست، زيرا اگر كسى مطيع و سرسپرده نباشد به حج نمى‌رود و مناسك آن را انجام نمى‌دهد.

وَ اخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً⁽¹⁾أَجَابُوا إِلَيْهِ⁽²⁾دَعْوَتَهُ، وَ صَدَّقُوا⁽³⁾كَلِمَتَهُ، وَ وَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنْبِيَائِهِ، وَ تَشَبَّهُوا بِمَلاَئِكَتِهِ الْمُطِيفِينَ⁽⁴⁾بِعَرْشِهِ. يُحْرِزُونَ الاْءَرْبَاحَ⁽⁵⁾فِي مَتْجَرِ⁽⁶⁾عِبَادَتِهِ، وَ يَتَبَادَرُونَ⁽⁷⁾عِنْدَ مَوْعِدَ مَغْفِرَتِهِ.

...

اوصاف حاجيان

و خداى سبحان از ميان انسان‌ها افرادى را برگزيد كه به دعوت حضرتش گوش جان مى‌سپارند و دعوت او را اجابت و گفتار او را تصديق مى‌كنند، زيرا عمل آنان با دستور خدا مبنى بر وجوب حج مطابقت دارد.

و در مواقفى مثل عرفات و مشعر و منا و مطاف و محل سعى كه پيامبران در آن جاى گرفته، و حج گزاردند، قرار مى‌گيرند. و با فرشتگانى الهى - كه خاشعانه بر گرد عرش مى‌گردند - همسان شده، گرد كعبه طواف مى‌كنند.

حاجيان در معامله‌اى كه سرمايه‌شان عبادت الهى است نه مال و امور مادى، سود و منافع فراوانى به دست مى‌آورند⁽⁸⁾. و براى رسيدن به جايى كه حضرتش وعده آمرزش و مغفرت داده، بر يكديگر پيشى مى‌گيرند و اين سبقت‌جويى با اعمالِ صالح صورت مى‌پذيرد، چنان‌كه خداى سبحان فرمان داده است: «وَ سَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ...»⁽⁹⁾«و براى نيل به آمرزش از پروردگار خود بشتابيد». گويا كسى در مسابقه به آمرزش و ثواب زودتر دست مى‌يابد كه بيشتر از ديگران عمل كند.

جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى لِلاْءِسْلاَمِ عَلَماً⁽¹⁾، وَ لِلْعَائِذِينَ⁽²⁾حَرَماً. فَرَضَ حَجَّهُ، وَ أَوْجَبَ حَقَّهُ، وَ كَتَبَ عَلَيْكُمْ وِفَادَتَهُ⁽³⁾، فَقَالَ سُبْحَانَهُ: وَ لِلّهِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ⁽⁴⁾اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ.

...

اوصاف و ويژگى‌هاى كعبه

خداى سبحان، كعبه را عَلَم و پرچم اسلام قرار داد. از همين‌رو مى‌توان دو معنا براى علم در نظر گرفت:

به ديگر سخن خداى بحان كعبه را پناهگاه پناهندگان و محل امن و سلامت آنان قرار داد، تا آنجا كه حتى اگر كسى خونخواه باشد، بازهم نمى‌تواند به مجرم و تبهكارى كه به حرم پناه برده است آزارى برساند.

خداوند حج بيت‌اللّه را واجب و اداى حقِ خانه خود را با زيارت و احترام درخور و زيارت آن را واجب كرد و فرمود: «وَ لِلّهِ عَلَى النّاس حج البيت مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ»⁽⁵⁾«و براى خدا، حجّ آن خانه، برعهده مردم است؛ [البته بر[ كسى كه بتواند به سوى آن راه يابد. و هر كه كفر ورزد، يقيناً خدا از جهانيان بى‌نياز است».

پس كسى كه بتواند فريضه حج به جاى آورد، اما نافرمانى كند، در واقع كفر ورزيده است و البته منظور از كفر در اينجا كفر عملى است نه كفر اعتقادى.

خطبه دوّم

و من خطبة له عليه‌السلام بعد انصرافه من صفين

اشاره

و من خطبة له عليه‌السلام بعد انصرافه⁽¹⁾من صفين⁽²⁾

أَحْمَدُهُ⁽³⁾اسْتِتْمَاماً⁽⁴⁾لِنِعْمَتِهِ، وَ اسْتِسْلاَماً⁽⁵⁾لِعِزَّتِهِ⁽⁶⁾، وَ اسْتِعْصَاماً مِنْ مَعْصِيَتِهِ، وَ أَسْتَعِينُهُ فَاقَةً⁽⁷⁾إِلَى كِفَايَتِهِ، إِنَّهُ⁽⁸⁾لاَ يَضِلُّ مَنْ هَدَاهُ، وَ لاَ يَئِلُ⁽⁹⁾مَنْ عَادَاهُ، وَ لاَ يَفْتَقِرُ مَنْ كَفَاهُ، فَإِنَّهُ⁽¹⁰⁾أَرْجَحُ مَا وُزِنَ، وَ أَفْضَلُ مَا خُزِنَ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه پس از مراجعت از صفّين ايراد شده است.

اهميت ستايش پروردگار

امام عليه‌السلام در آغاز اين خطبه دليل حمد و ستايش را بيان كرده، مى‌فرمايد: خداوند را به جهت طلب اتمام و تكميل نعمت‌هايش ستايش مى‌كنم، زيرا شكر، موجب زيادى نعمت است. چنان‌كه خود مى‌فرمايد: «...لَئِن شَكَرْتُمْ لاَءَزِيدَنَّكُمْ...»⁽¹¹⁾«اگر واقعاً سپاسگزارى كنيد، [نعمت] شما را افزون خواهم كرد» و حمد به معناى تسليم در مقابل عزّت و شكوه اوست، و حفظ و خويشتندارى در مقابل گناه و معصيتِ خدا را نيز با حمد و ستايش او ...

...

طلب مى‌نمايم، زيرا حمد، موجب ازدياد الطاف الهى نسبت به حمدكننده و ستايشگر است. و در نتيجه موجب دورى او از گناه مى‌گردد.

چون براى برآوردن نيازهايم به خداوند نياز دارم، از او درخواستِ كمك مى‌كنم. كسى كه خدا هدايتش كند ديگر هرگز گمراه نمى‌شود، زيرا هر كه گمراه مى‌شود به دليلِ عملِ بد و نكوهيده خودش مى‌باشد، و كسى كه با خدا دشمنى ورزد هرگز خلاصى نمى‌يابد، زيرا دشمنِ خدا مخالفِ اوامرِ خداست؛ لذا هرگز از كيفر رهايى نمى‌يابد و كسى كه خداوند او را بسنده باشد و به او توكل كند، هرگز فقير نمى‌شود.

به اين دليل خدا را ستايش مى‌كنم كه در ميزان حسنات، حمد الهى، بالاترين حسنه و در گنجينه طاعاتْ بالاترين گوهر، و ذخيره روز نيازمندى است.

وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، شَهَادَةً⁽¹⁾مُمْتَحَناً إِخْلاَصُهَا، مُعْتَقَداً مُصَاصُهَا⁽²⁾، نَتَمَسَّكُ بِهَا أَبَداً مَا أَبْقَانَا، وَ نَدَّخِرُهَا لاِءَهَاوِيلِ⁽³⁾مَا يَلْقَانَا، فَإِنَّهَا عَزِيمَةُ الاْءِيمَانِ، وَ فَاتِحَةُ الاْءِحْسَانِ، وَ مَرْضَاةُ⁽⁴⁾الرَّحْمنِ، وَ مَدْحَرَةُ⁽⁵⁾الشَّيْطَانِ.

...

چگونگى شهادت به وحدانيت پروردگار

و گواهى مى‌دهم كه جز خداى يگانه خدايى نيست. پس بت‌هاى گوناگون خدا نيستند، بلكه فقط او خداست و شريكى ندارد؛ شهادتى كه خلوصش به خوبى آزموده شده است، چون اعمال خود انسان بهترين گواهِ پيراستگى يا ناپيراستگى اعمال اوست و گواه روشنى هستند بر اينكه آيا انسان در شهادتِ به توحيد عمق و اخلاص دارد يا سطحى و غيرعميق. اگر سطحى باشد، در مواقعى كه در باورِ او خدا و غير خدا، باهم پديد مى‌آيند، طبعا غير خدا را بر مى‌گزيند، زيرا توحيد او سطحى بوده است. ما بر اين عقيده‌ايم كه شهادت به وحدانيت خدا بايد خالص باشد و از آلودگى‌هاى شرك به دور.

ما به اين شهادتِ خالصانه به توحيد خدا، پايبنديم و همواره تا خدا ما را در دنيا زنده بخواهد، بدان متمسكيم و آن را براى تلخى‌ها و مصيبت‌هاى هولناك و بلاهاى دنيوى و عذاب‌هاى اخروى ذخيره ساخته‌ايم.

گويا كلمه شهادت گنج و اندوخته‌اى است كه انسان براى دفع پيشامدهاى ناگوار، مانند جلوگيرى از تعرّض حاكمان ستمگر و امثال آنان مى‌پردازد.

زيرا شهادت به توحيد در ايمان آدمى، آموزه‌اى است ضرورى، و اگر شهادت به وحدانيت نباشد اصلِ ايمان وجود نخواهد داشت و هر احسان و خيرى به واسطه

... ...

اين توحيد و شهادت پذيرفته مى‌شود. پس اگر كسى به وحدانيت خداوند گواهى ندهد نكوكارى او پذيرفته نيست و مانند كس است كه اصلاً نكوكارى نكرده است زيرا خداوند در اين‌باره مى‌فرمايد: «...إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ...»⁽¹⁾«خدا فقط از تقواپيشگان مى‌پذيرد» و نيز مى‌فرمايد: «لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ...»⁽²⁾«اگر شرك ورزى حتماً كردارت تباه مى‌شود». بنابراين، چنين شهادتى موجب رضاى پروردگار از انسان، و طرد شيطان مى‌شود، زيرا كسى كه به وحدانيت خدا شهادت مى‌دهد از شيطان دور مى‌گردد.5.

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ بِالدِّينِ الْمَشْهُورِ⁽¹⁾، وَ الْعَلَمِ⁽²⁾الْمَأْثُورِ⁽³⁾، وَ الْكِتَابِ الْمَسْطُورِ⁽⁴⁾، وَ النُّورِ السَّاطِعِ، وَ الضِّيَاءِ⁽⁵⁾اللاَّمِعِ، وَ الاْءَمْرِ الصَّادِعِ⁽⁶⁾، إِزَاحَةً لِلشُّبُهَاتِ، وَ احْتِجَاجاً بِالْبَيِّنَاتِ⁽⁷⁾، وَ تَحْذِيراً بِالاْآيَاتِ، وَ تَخْوِيفاً بِالْمَثُلاَتِ⁽⁸⁾.

...

شهادت به رسالت رسول اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و فلسفه نبوّت

و گواهى مى‌دهم كه محمد صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله بنده و فرستاده خداست. خداوند او را با دينى روشن به سوى مردم فرستاد. اين دين مانند پرچمى بود كه مردم به وسيله آن هدايت مى‌شوند و به سعادت مى‌رسند. علاوه بر آن كتاب خدا، قرآن، را براى هدايت مردم آورد. قرآن به صورت مكتوب، چه در لوح محفوظ الهى و چه بر روى برگ‌ها، مى‌باشد. قرآنى كه سطر سطر بر روى برگ‌ها نوشته شده است براى آن است كه مردم آن را بخوانند و به مانند نورى تابنده⁽⁹⁾مايه هدايتشان مى‌شود.

آرى، نور قرآن موجب آشكار شدن راه سعادت مى‌شود و آن را از شقاوت جدا مى‌نمايد. رسول اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله با تعاليم آسمانىِ خود، موجب زدوده شدن شبهه‌ها شده و حق و باطل را آشكار نموده است. آن حضرت با دلايل روشن و اقامه برهان، خطاها و كج‌فكرى‌هاى كافران را نمايانده و انحرافاتشان را تبيين نمود.د.

...

...

همچنين رسول اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله به وسيله آياتى كه بر علم و قدرت خدا و كيفر دادن ظالمان دلالت مى‌كنند، آنان را برحذر مى‌داشت و مى‌ترساند و با بيان كيفرها و عقوبت‌هايى كه امّت‌هاى سابق گرفتار آن شدند و همچنان نقل مجالس است و مردم از آنها مى‌ترسند، مردم را از نافرمانى خدا هشدار مى‌داد، و مى‌فهماند كه اگر ايمان نياورند به كيفرهايى گرفتار خواهند شد كه امت‌هاى منحرفِ پيشين دچار آن شدند.

وَ النَّاسُ فِي فِتَنٍ⁽¹⁾انْجَذَمَ⁽²⁾فِيهَا حَبْلُ الدِّينِ، وَ تَزَعْزَعَتْ⁽³⁾سَوَارِي⁽⁴⁾الْيَقِينِ، وَ اخْتَلَفَ النَّجْرُ⁽⁵⁾، وَ تَشَتَّتَ الاْءَمْرُ، وَ ضَاقَ الْمَخْرَجُ، وَ عَمِيَ الْمَصْدَرُ، فَالْهُدَى خَامِلٌ⁽⁶⁾، وَ الْعَمَى شَامِلٌ. عُصِيَ الرَّحْمَنُ، وَ نُصِرَ الشَّيْطَانُ، وَ خُذِلَ الاْءِيمَانُ، فَانْهَارَتْ⁽⁷⁾دَعَائِمُهُ⁽⁸⁾، وَ تَنَكَّرَتْ⁽⁹⁾مَعَالِمُهُ، وَ دَرَسَتْ⁽¹⁰⁾سُبُلُهُ، وَ عَفَتْ⁽¹¹⁾شُرُكُهُ⁽¹²⁾. أَطَاعُوا الشَّيْطَانَ فَسَلَكُوا مَسَالِكَهُ⁽¹³⁾، وَ وَرَدُوا مَنَاهِلَهُ⁽¹⁴⁾. بِهِمْ سَارَتْ أَعْلاَمُهُ، وَ قَامَ لِوَاوءُهُ، فِي فِتَنٍ دَاسَتْهُمْ⁽¹⁵⁾بِأَخْفَافِهَا⁽¹⁶⁾، وَ وَطِئَتْهُمْ بِأَظْلاَفِهَا⁽¹⁷⁾، وَ قَامَتْ عَلَى سَنَابِكِهَا⁽¹⁸⁾. فَهُمْ فِيهَا تَائِهُونَ⁽¹⁹⁾حَائِرُونَ⁽²⁰⁾جَاهِلُونَ مَفْتُونُونَ⁽²¹⁾، فِي خَيْرِ دَارٍ وَ شَرِّ جِيرَانٍ. نَوْمُهُمْ سُهُودٌ⁽²²⁾، وَ كُحْلُهُمْ دُمُوعٌ، بِأَرْضٍ عَالِمُهَا مُلْجَمٌ، وَ جَاهِلُهَا مُكْرَمٌ.

...

دورنمايى از روزگار قبل از بعثت

خدا در حالى پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله را به رسالت برانگيخت كه مردم در فتنه‌هايى بسر مى‌بردند و در آن فتنه‌ها ريسمان دين از هم گسسته شده بود. در اين عبارت دين تشبيه به ريسمانى شده كه انسان در پرتگاه‌ها در آن چنگ انداخته و آن ريسمان او را بالا مى‌كشد. پس هر كه به دين متمسك شود او را به درجاتِ بالا مى‌برد و سعادت دنيوى و اخروى نصيبش مى‌كند.

پايه‌ها و ستون‌هاى يقين متزلزل بود و مردم، به مبدأ و معاد يقين نداشتند. و در اصول،

...

...

با يكديگر اختلاف داشتند و به هيچ اصل مسلّم و پذيرفته شده‌اى، چه در عقيده و چه در سنت‌ها پايبند نبودند و نظامى كه همگان بر آن تكيه كنند وجود نداشت و هر طايفه‌اى پيرو اصل و اعتقاد خاصى بود، و امورشان پراكنده؛ هركس راه و روشى مخالف با راه و روش ديگرى داشت و آن را مى‌پيمود.

و راه رها شدن از هوس‌ها و رسوم فاسد براى كسى كه مى‌خواست از آنها رهايى يابد، بسيار دشوار و تنگ بود؛ يعنى انسان نمى‌دانست چگونه از گرداب تباهى‌ها خارج شود. در اينجا وانهادن تمايلات و رسوم نابهنجار به خارج شدن از سختى تشبيه شده است.

و خاستگاه آداب و رسوم مردم تاريك بود و مردم عقايد و اعمال خود را از كسى مى‌گرفتند كه خود نابينا و كوردل بود. مرجع و راهنماى مردم بايد خود بينا باشد و مردم را هدايت كند، بنابراين اگر خودش كور باشد به يقين نمى‌تواند مردم را راهنمايى كند.

در روزگار قبل از بعثت، هدايت مخفى و ناپيدا بود و كسى نمى‌توانست آن را به دست آورد. باطل‌گرايى و ناديدنِ حق، درد مشترك تمام مردم بود. مردم، خدا را نافرمانى و شيطان را يارى مى‌كردند. منظور از يارى رساندن به شيطان اطاعت از او در مسير كفر و گناه بود، زيرا اين كار باعث يارى دادن به شيطان عليه لشكريان الهى مى‌شود.

و ايمان متروك شده بود و كسى بر اساس آن عمل نمى‌كرد. هم از اين‌رو پايه‌هاى ايمان ويران شده و نشانه‌هاى ايمان ناشناخته مانده بود و كسى آنها را نمى‌شناخت تا در مسير هدايت قرار گيرد و از گمراهى مصون بماند.

و راه‌هاى ايمان كور و مبهم شده بود و كسى آنها را نمى‌شناخت تا بپيمايد، و راه‌هاى مستقيم بى‌رهرو مانده بود. مردم از شيطان اطاعت مى‌كردند و راه‌هاى او را مى‌پيمودند و از آبشخورهاى او به جاى چشمه‌هاى حق مى‌نوشيدند و پرچم‌هاى شيطان به وسيله

...

...

مردمان برافراشته شد. مردم با عمل خويش موجب چيرگى باطل بر حق شده بودند. فتنه‌ها مردم را لگدكوبِ سُمِ خويش نمود و آنها را خوار ساخت و زيرپاى خود شكست و به واسطه متروك شدن راه‌هاى هدايت و پيروى از راه‌هاى شيطان، بر مردم مسلط شده و استوار و فراگير شده بودند.

در اين سخن، امام عليه‌السلام ، فتنه را به شترى تشبيه كرده است كه پس از فرو افتادن و از پاى درآمدن بار ديگر در عصر هدايت بر سرپا ايستاده و جانى دوباره گرفته است.

بنابراين، مردم در فتنه‌ها گمگشته و سرگردان و فريفته آن بودند. فتنه آنها را سركوب و پيرو خود نموده بود و در بهترين سرزمين [=مكه]، ولى در ميان بدترينِ همزيستان و همسايگان، يعنى بت‌پرستان و كافران، مى‌زيستند. اين مردم خانه خوبى داشتند، ولى همسايه خوبى نداشتند و خواب به چشم آنان راه نمى‌يافت و چنان بودند كه گويى هرگز نمى‌خوابند، چون همواره در حال ترس و اضطراب به سر مى‌بردند. آرى، سرمه چشمانشان اشك بود، زيرا هماره در حال جنگ بوده‌اند و به سبب از دست دادن فرزندان و خويشان خود در جنگ‌ها پيوسته مى‌گريستند، لذا تشبيه مناسبى است كه گويى اشكْ سرمه چشمانشان بود.

مردم در جامعه‌اى زندگى مى‌كردند كه به دهان دانشمندان آنها لگام زده شده بود و از ترسْ هيچ سخن حقى نمى‌گفتند، حال آنكه فردِ نادان را، به دليل ترسى كه از او داشتند، يا به دليلِ سازگارىِ جامعه جهل‌زده با نادانان و نابخردان، تكريم و احترام مى‌كردند.

ومنها: يعني آل النبي عليه الصلاة والسلام

و منها⁽¹⁾: يعني آل⁽²⁾النبي عليه الصلاة و السلام

مَوْضِعُ سِرِّهِ، وَ لَجَأُ⁽³⁾أَمْرِهِ، وَ عَيْبَةُ⁽⁴⁾عِلْمِهِ، وَ مَوْئِلُ⁽⁵⁾حُكْمِهِ، وَ كُهُوفُ⁽⁶⁾كُتُبِهِ، وَ جِبَالُ دِينِهِ، بِهِمْ أَقَامَ انْحِنَاءَ ظَهْرِهِ، وَ أَذْهَبَ ارْتِعَادَ⁽⁷⁾فَرَائِصِهِ⁽⁸⁾.

...

اوصاف خاندان پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله

امام عليه‌السلام در بخشى از اين خطبه به توصيف خاندان پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و نقش آنها در زمينه دين مى‌پردازد و براى آنان ويژگى‌هاى زير را بر مى‌شمارد:

اين خاندان، امانت‌داران اسرار الهى هستند و خداى سبحان اسرار خود، يعنى امورى را كه نبايد آشكار شوند، مثل اجل و روزى مردم به آنان سپرده است. و سرانجام اوامر الهى به سوى آنها مى‌آيد و همان‌طور كه اشراف و سرشناسانِ قوم پناهِ مردمند، اهل‌بيت عليهم‌السلام نيز پناهگاه مردم هستند، و مردم احكام خدا را از ايشان مى‌ستانند. و خدا علوم را به آنها افاضه فرموده و آنان گنجينه علم الهى و مرجع حكم الهى‌اند⁽⁹⁾و خزانه‌دارانِ كتاب‌هاى الهى، يعنى قرآن و ساير كتاب‌هاى آسمانى پيامبران پيشين هستند. و كوه‌هاى سرفراز دينند.

اميرمؤمنان عليه‌السلام سينه گشاده و وسيع آنان را به غارى تشبيه كرده كه گنجينه‌هاى علوم را در خود جاى داده‌اند. همچنين صلابت نفس و ثبات آنها را به كوه‌هاى بلند مانند ساخته است، زيرا در امور دينى مانند كوه استوار و تزلزل ناپذيرند.

خداوند به وسيله آنها خميدگى قامت دين را برطرف كرد. منظور از خميدگى، ضعف است، زيرا اين حالت، علامت ضعف و سستى است و لذا از ضعف به انحنا تعبير فرمود.

وَ مِنْهَا: يَعْنِي قَوْماً آخَرِينَ

اشاره

زَرَعُوا الْفُجُورَ وَ سَقَوْهُ الْغُرُورَ وَ حَصَدُوا⁽¹⁾الثُّبُورَ. لاَ يُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ صلّى اللّه عليه و آله مِنْ هَذِهِ الاْءُمَّةِ أَحَدٌ، وَ لاَ يُسَوَّى⁽²⁾بِهِمْ مَنْ جَرَتْ نِعْمَتُهُمْ عَلَيْهِ أَبَداً.

...

و همچنين به وسيله ايشان دين از ترس بدور شد و آن را ايمنى بخشيدند. از اين سخن چنين بر مى‌آيد كه گويى دين مثل شخصى هراسيده و ترسيده بود كه با آمدن پيامبر و خاندانش عليهم‌السلام آرام و قرار گرفت.

بخشى از اين خطبه درباره افراد ديگر، جز اهل‌بيت عليهم‌السلام است.

ويژگى رقباى اهل‌بيت پيامبر عليهم‌السلام

امام عليه‌السلام در تبيين شخصيت منفى ديگران كه با خاندان پيامبر عليهم‌السلام به رقابت برخاسته و در برابر آنان سرسختى كردند ايستادند، چنين مى‌فرمايد: «آنان فجور و گناه كاشتند و با آب غرور و فريبايىِ دنيا آن را آبيارى نمودند». حضرت در اين بيان زشتى‌ها را مانند بذرى مى‌داند كه به دست آنان كاشته شده است و فرصت و مهلت يافتن انسان در دنيا، به منزله آبيارىِ آن بذر است كه موجب تقويت و رشد زراعت مى‌شود.

در نتيجه، هلاكت را درو كردند، زيرا حاصلِ فسق و فجورْ هلاكت و نابودى است. شايد مراد از اين افراد، غاصبان خلافت باشد، كسانى مانند معاويه و پيروان و پيشوايان او.

چه جاى قياس مردم با خاندان پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله

هيچ يك از افراد اين امّت مسلمان با خاندان پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله درخور قياس نيست، و در فضيلت و ارجمندى و والايى اخلاقى همانندى ندارند.

هُمْ أَسَاسُ الدِّينِ، وَ عِمَادُ الْيَقِينِ. إِلَيْهِمْ يَفِيءُ الْغَالِي، وَ بِهِمْ يُلْحَقُ التَّالِي، وَ لَهُمْ خَصَائِصُ حَقِّ الْوِلاَيَةِ، وَ فِيهِمُ الْوَصِيَّةُ وَ الْوِرَاثَةُ.

...

شايد آوردن كلمه «من هذه الأمة» به اين معنى باشد كه اگر كسى از امّت اسلامى قابل مقايسه با خاندان پيامبر عليهم‌السلام نباشد، طبعا و به‌طريق اولى مقايسه ديگر امت‌ها با اين خاندان قابل طرح نيست و كسانى كه نعمت اهل‌بيت عليهم‌السلام شامل حال آنها گرديده با اهل‌بيت عليهم‌السلام برابر نيستند، زيرا «اليد العليا خير من اليد السفلى⁽¹⁾دست دهنده همواره برتر از دست گيرنده است». [روشن است كه] نعمت اهل‌بيت عليهم‌السلام همان هدايت و ارشاد و رهبرى آنها است كه شامل حال همه هدايت يافتگان شده است.

ويژگى‌هاى خاندان پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله

خاندان پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله اساس دين هستند و همان‌طور كه ساختمان بدون پايه برپا و استوار نمى‌ماند، دين نيز بدون آنان برپا نمى‌شود و استوارى نمى‌يابد.

و آنان استوانه‌هاى يقين‌اند و همان‌طور كه سقف، بدون ستون ثبات نمى‌يابد، يقين مردم به مبدأ و معاد و ساير عقايد نيز با مدد اين خاندان استقرار و استحكام مى‌گيرد.

افراد غلوكننده و زياده‌گوىِ افراطى در دين، سرانجام به آنها باز مى‌گردند و راهِ ميانه‌روى در پيش مى‌گيرند چون آنان اهل هدايت و رشد هستند. پس كسى كه از عقيده صحيح انحراف پيدا كرده بايد به سبب آنها عقيده درست را بيابد و آنان كه تفريط كرده و از كاروان هدايت بازماندند بايد به آنها ملحق شوند. محض مثال، اهل‌بيت عليهم‌السلام مى‌گويند: عيسى عليه‌السلام انسان و بشرى است كه پيامبر شد. بنابراين كسانى كه مى‌گويند: عيسى عليه‌السلام خداست، ناچار بايد به آنها برگردند و عقيده خود را تصحيح كنند، همچنين كسانى كه

...

...

مى‌گويند: عيسى عليه‌السلام اصلاً پيامبر نيست، بلكه فردى عادى است بازهم بايد در عقيده خود تجديد نظر نمايند و به آنها برسند تا از تفريط و كوتاهى دور مانند. شايد مراد از اين دو گروه همه كسانى باشند كه چه در عمل و چه در عقيده راه افراط و تفريط را مى‌پيمايند.

بارى، حق ولايت دارند، زيرا ولايتِ عامه بر مردم، حقى است الهى، و ويژگى‌هايى چون: عصمت، شجاعت، حُسنِ خلق و افضليت، از آن اهل‌بيت عليهم‌السلام است.

سفارشِ اكيد و وصيتِ فراگير پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله درباره آنهاست كه فرمود: «إني مستخلف فيكم خليفتين كتاب اللّه و عترتي ما إن تمسّكتم بهما لن تضلّوا بعدي و إنّهما لن يفترقا حتّى يردا عليّ الحوض⁽¹⁾من در ميان شما دو جانشين بر جاى مى‌نهم كه در صورت پيروى از آنان هرگز گمراه نخواهيد شد، كتاب خدا و عترتم، خاندانم كه هرگز از يكديگر جدا نمى‌شوند تا آنكه در كنار حوض كوثر نزد من بيايند».

و وارث پيامبرند، زيرا آنان، هم در ماديات و هم در معنويات از او ارث برده‌اند زيرا معنويت و ويژگى‌هاى اخلاقى، هم با ژن، به نسل‌ها منتقل مى‌شود و هم با معاشرت طولانى كسب مى‌شود.

الآنَ إِذْ⁽¹⁾رَجَعَ الْحَقُّ⁽²⁾إِلَى أَهْلِهِ، وَ نُقِلَ إِلَى مُنْتَقَلِهِ.

...

هنگامه شكوهمند بازگشت حق به اهل آن

اكنون كه سه خليفه پيشين رفتند و نوبت به من رسيد حق به حقدار و صاحب حقيقى آن رسيد، و حق خلافت از جايى كه منتقل شده بود، دوباره به همان‌جا بازگشت.

اين سخن امام عليه‌السلام به اين مطلب اشاره دارد كه حضرت رسول صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله در روز غديرخم حضرتش را به خلافت نصب نمود، و اكنون، هرچند حقِ مسلمِ خلافت را از آن حضرت ربوده بودند، به جايگاه حقيقى‌اش برگشت.

خطبه سوّم

وَ مِن خُطْبَةٍ لَهُ عليه‌السلام وَ هِيَ الْمَعرُوفَةُ بِالشِّقْشِقيَّةِ

اشاره

وَ مِن⁽¹⁾خُطْبَةٍ لَهُ عليه‌السلام وَ هِيَ الْمَعرُوفَةُ بِالشِّقْشِقيَّةِ⁽²⁾

أَمَا⁽³⁾وَ اللَّهِ⁽⁴⁾لَقَدْ تَقَمَّصَهَا فُلاَنٌ⁽⁵⁾وَ إِنَّهُ لِيَعْلَمُ⁽⁶⁾أَنَّ مَحَلِّي مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحَى.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه در ميان مردم به خطبه شقشقيه معروف شده است.

شخصيت والاى اميرمؤمنان عليه‌السلام

آگاه باشيد؛ به خدا سوگند كه فلان [ = ابوبكر] خلافت را همانند تن‌پوشى بر تن كرد و به يقين مى‌دانست كه جايگاه من نسبت به آن همانند پيوند محور با آسياب است.

امام عليه‌السلام خلافت را به لباسى تشبيه فرموده است كه انسان آن را به تن مى‌كند، زيرا لباس تمام بدن را دربر مى‌گيرد، و خلافت نيز تمام امور جامعه را. همچنين لباس، موجب زينت و آراستگى است و خلافت همين‌طور. امام عليه‌السلام مى‌فرمايد: ابوبكر مى‌دانست كه من نسبت

...

...

به خلافت شايسته‌تر از او هستم، زيرا جايگاه من نسبت به خلافت مانند جايگاه محور نسبت به آسياب است كه آسياب بر گِرد آن مى‌چرخد و بدون آن امكان گردش آسياب و آرد كردن چيزى وجود ندارد. پس ابوبكر مى‌دانست كه من محور آسياب خلافت هستم. اين درست همان نقشى بود كه امام عليه‌السلام پس از ارتحال پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله درباره حفظ كيان اسلام ايفا نمود.

حضرت صديقه طاهره عليهاالسلام نيز در خطبه خويش فرمود: «دارَتْ بِنا رَحَى الاِسلامِ⁽¹⁾بوسيله ما آسياب اسلام به حركت و گردش درآمده است»؛ زيرا اسلام چنان‌كه پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله بارها و بارها به صراحت يا اشارت فرمود، جز با شمشير امام على عليه‌السلام برپا نمانده است. امام عليه‌السلام در غالب جنگ‌هاى سخت و بزرگ، چون: بدر و اُحد و حُنَين و خيبر فاتح ميدان بود، و نيز تا وقتى كه ابوبكر و عمر با آن حضرت در فتوحات و لشكركشى‌ها مشورت مى‌كردند - به گفته مورّخان شيعه و سنّى - هيچ تهديدى، چه از داخل و چه خارج كيان اسلام را دستخوش اضطراب و ناامنى نمى‌كرد، ولى وقتى كه خلافت به عثمان رسيد و او بدون توجّه به رأى امام عليه‌السلام سليقه خويشاوندان خود چون مروان را به كار بست، اسلام با چنان چالش توفنده و پرخطر و هولناك روبه‌رو شد كه تا به امروز مسلمانان را در آتش آن مى‌سوزاند و مى‌گدازد.

يَنْحَدِرُ عَنِّي السَّيْلُ، وَ لاَ يَرْقَى إِلَيَّ الطَّيْرُ، فَسَدَلْتُ⁽¹⁾دُونَهَا ثَوْباً، وَ طَوَيْتُ عَنْهَا كَشْحاً⁽²⁾. وَ طَفِقْتُ⁽³⁾أَرْتَئِي⁽⁴⁾بَيْنَ أَنْ أَصُولَ⁽⁵⁾بِيَدٍ جَذَّاءَ⁽⁶⁾، أَوْ أَصْبِرَ عَلَى طَخْيَةٍ⁽⁷⁾عَمْيَاءَ، يَهْرَمُ فِيهَا الْكَبِيرُ، وَ يَشِيبُ فِيهَا الصَّغِيرُ، وَ يَكْدَحُ⁽⁸⁾فِيهَا مُوءْمِنٌ حَتَّى يَلْقَى رَبَّهُ!

...

امام در بيان امام عليه‌السلام

سيل‌ها از [ ستيغ] من سرازير مى‌شوند. امام عليه‌السلام خود را به كوهى بسيار بلند تشبيه مى‌نمايد كه برف و باران‌هاى زيادى در قله آن جمع شده و به سوى چشمه‌سارها و باغستان‌ها و درّه‌ها سرازير مى‌گردند. اين تشبيه از آن‌روست كه علم و دانش از سوى پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله به سمت امام عليه‌السلام سرازير و از آن حضرت به سوى ديگران روان شده است و خلفاى پيشين نيز از آن حضرت كسب علم مى‌نمودند تا جائى كه عمر بن خطاب در هفتاد مورد گفته است: «لَوْلا عَلِيٌّ لَهَلَكَ عُمَرُ⁽⁹⁾اگر على نبود، به يقين عمر تباه مى‌شد».

هيچ پرنده بلند پروازى نمى‌تواند به اوج قلّه من پرواز كند⁽¹⁰⁾. من چون خلافت را

...

...

غصب شده يافتم، ميان خود و خلافت پرده‌اى افكندم (لباس خلافت را از تن بيرون كرده و لباس ديگرى پوشيدم) و از خلافت رويگردانى كردم.

انديشه در انتخاب راه (صبر يا قيام)

پس شروع كردم به تفكر، كه آيا [براى دستيابى به حق خود] با دست قطع شده (و منظور از دست بريده، نداشتن ياور است) اقدام كنم و با غاصبان بجنگم يا بر اين ظلمت و ظلم صبر كنم؛ ظلمتى كه بزرگسالان را فرتوت و خردسالان را پير مى‌سازد و در چنين وضعيتى، انسان مؤمن تا هنگام ديدار با خداى خويش در رنج است و آسايشى ندارد.

فَرَأَيْتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى هَاتَا⁽¹⁾أَحْجَى⁽²⁾، فَصَبَرْتُ وَ فِي الْعَيْنِ قَذًى⁽³⁾، وَ فِي الْحَلْقِ شَجًى⁽⁴⁾، أَرَى تُرَاثِي⁽⁵⁾نَهْباً⁽⁶⁾، حَتَّى مَضَى الاْءَوَّلُ لِسَبِيلِهِ فَأَدْلَى⁽⁷⁾

شَتَّانَ(8) مَا⁽⁸⁾يَوْمِي عَلَى كُورِهَا⁽⁹⁾***وَ يَوْمُ حَيَّانَ أَخِي جَابِرِ

...

تصميم بر شكيبايى

پس از قرار گرفتن بر سر دو راهى (قيام براى حق يا پيشه كردنِ صبر) انديشيدم و به اين نتيجه رسيدم كه اگر بر اين ظلم و ظلمت صبر كنم و شكيبايى بورزم سزاوارتر و شايسته‌تر است [از اينكه تنها و بدون ياور براى احقاق حق قيام بنمايم]. پس صبر و شكيبايى كردم؛ آن هم صبرى كه گويى خار و خاشاك در چشمم بود؛ يعنى مانند كسى بودم كه خار در چشم او رفته و نيز مانند كسى كه استخوان در گلويش گير كرده باشد كه هيچ آرامش و تاب و توان ندارد [نه توان ديدن و نه توان گفتن]. ميراث خودم، يعنى آنچه از رسول اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله به من رسيده بود، مانند خلافت يا فدك و مانند آن، به غارت رفته و تاراج شده ديدم. اين وضعيت همچنان ادامه داشت تا اينكه خليفه اوّل (ابوبكر) راهى مرگى شد، كه خدا براى او مقرّر فرموده بود و از دنيا رفت، ولى قبل از اينكه از دنيا برود وصيّت كرد كه خلافت متعلق به فلان باشد. در برخى از نسخه‌ها به جاى فلان (ابن الخطاب) آمده كه منظور عمر بن خطاب است.

...

...

آن‌گاه امام عليه‌السلام به شعر اعشى (از شعراى دوران جاهليت) تمثل جست كه گفته است:

«چقدر فرق است بين آن روز كه بر محمل و عمارى ناقه سوار بودم / و روزى كه نزد حيّان⁽¹⁾برادر جابر به سر مى‌بردم».

امام عليه‌السلام با ذكر اين شعر مى‌خواهد بين روزگار خود در عصر پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله كه با عزّت و راحتى و مناعت به سر مى‌برد و روزگارى كه به عمر دچار شده و يا روزگار خلافت خود كه به انواع ناراحتى‌ها و حق‌كشى‌ها (از سوى معاويه) گرفتار آمده و روزگارى كه عمر در راحتى و آسودگى جامه خلافت بر تن كرده بود، مقايسه بفرمايد.

فَيَا عَجَباً⁽¹⁾

و اجعل منادى صح أن يصف ليا *** كعبد عبدي عبد عبدا عبديا

عجبا يعنى اينكه: اى عجب حاضر شو كه اكنون وقت حاضر شدن توست، و يا معنى اين است: اى قوم، شگفتا شگفتا.

...

دلبستگى ابوبكر و عمر به خلافت

شگفتا، ابوبكر در زمان حيات خود مى‌خواست تا او را از اين كار معاف دارند، چون خود را لايق خلافت نمى‌ديد.

دانشمندان سنى و شيعه روايت كرده‌اند كه ابوبكر مى‌گفت: «اَقيلُونِى وَ لَسْتُ بِخَيْرِكُمْ وَ عَليٌّ فيكُم⁽⁶⁾مرا از اين كار (= خلافت) معاف بداريد، حال آنكه على عليه‌السلام در ميان شما هست» ولى همين فرد [عروس] خلافت را براى پس از وفات خود به عقد عمر درآورد. او چگونه گناه (انحراف) خلافت را پس از مرگ تحمل مى‌كند در حالى‌كه خود را در زمان حيات قابل و لايق خلافت نمى‌ديد؟ اين از آن‌روست كه آن دو سخت به پستان شتر خلافت چسبيده بودند و هر كدام يك پستان را به خود اختصاص داده بود.

در اينجا امام عليه‌السلام خلافت را به شترى پُر شير تشبيه فرمود (زيرا بهره‌ورى از خلافت مانند بهره‌مندى از يك شتر شيرده است) و علاقمندى شديد ابوبكر و عمر به خلافت را به دو نفر تشبيه فرمود كه با تمام توان به دوشيدن پستان‌هاى آن شتر مشغولند. پس گويى باهم توافق كرده‌اند كه هيچ چيز از آن شير را براى صاحب شتر نگه ندارند. لذا هر كدام به يك پستان چسبيده و به شدت آن را مى‌دوشند تا بنوشند.

...

...

جمله «سخت به پستان شتر خلافت چسبيده بودند» براى نشان دادن شگفتى و تعجب است كه چگونه اين دو به خلافت چسبيده‌اند، زيرا عمر، ابوبكر را در روز سقيفه نامزد خلافت نمود و ابوبكر نيز به هنگام مرگ، عمر را براى خلافت تعيين كرد. شگفت‌انگيزتر آنكه اهل سنّت در نقل جريان جانشينى عمر براى ابوبكر به تناقض‌گويى افتاده‌اند: عده‌اى روايت كرده‌اند كه ابوبكر در بازار و در حال وصيّت كردن درباره خلافت عمر بيهوش شد اما در عين حال، وصيّت ابوبكر را صحيح مى‌دانند و بيهوشى او را مانند بيهوشى پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله - معاذ اللّه - هنگامى كه على عليه‌السلام را براى جانشينى و خلافت معرفى مى‌كرد، هذيان‌گويى نمى‌دانند⁽¹⁾.

فَصَيَّرَهَا فِي حَوْزَةٍ⁽¹⁾خَشْنَاءَ⁽²⁾يَغْلُظُ⁽³⁾كَلْمُهَا، وَ يَخْشُنُ مَسُّهَا، وَ يَكْثُرُ الْعِثَارُ⁽⁴⁾فِيهَا وَ الإِعْتِذَارُ مِنْهَا، فَصَاحِبُهَا كَرَاكِبِ الصَّعْبَةِ⁽⁵⁾إِنْ أَشْنَقَ⁽⁶⁾لَهَا خَرَمَ⁽⁷⁾، وَ إِنْ أَسْلَسَ⁽⁸⁾لَهَا تَقَحَّمَ⁽⁹⁾، فَمُنِيَ النَّاسُ - لَعَمْرُ اللَّهِ⁽¹⁰⁾- بِخَبْطٍ وَ شِمَاسٍ⁽¹¹⁾وَ تَلَوُّنٍ وَ اعْتِرَاضٍ⁽¹²⁾، فَصَبَرْتُ عَلَى طُولِ الْمُدَّةِ، وَ شِدَّةِ الْمِحْنَةِ، حَتَّى إِذَا مَضَى⁽¹³⁾لِسَبِيلِهِ جَعَلَهَا فِي جَمَاعَةٍ زَعَمَ أَنِّي أَحَدُهُمْ.

...

سيره نكوهيده عُمر در دوران خلافت

ابوبكر [با وصيّت خلافت براى عمر] خلافت را در محدوده‌اى قرار داد كه سراسرْ خشونت و سخت‌گيرى بود؛ زيرا عمر سختگير و خشمگين بود و هركس با او روبه‌رو مى‌شد از خشم و بدزبانى او مى‌ترسيد و از نزديك شدن به وى هراس داشت. و مانند زمينى بود ناهموار، كه هركس در آن قدم بگذارد همواره به سنگ و صخره برخورد مى‌كند و سكندرى مى‌خورد و بر زمين مى‌افتد.

او همواره از كارهاى خود عذرخواهى مى‌كرد، زيرا غالبا با شتاب حكمى جاهلانه

...

...

صادر مى‌كرد و آن‌گاه كه اميرمؤمنان على عليه‌السلام يا يكى از اصحاب پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله اشتباه او را به وى تذكر مى‌دادند عذرخواهى مى‌كرد.

پس كسى كه در چنين زمينى راه مى‌رود (يعنى با عمر مى‌خواهد معاشرت و همنشينى كند) مانند كسى است كه بر شترى چموش و سركش سوار شده است و هرگز راهوار نيست و سوار خود را لاجرم به زمين خواهد زد. حال اگر سوار بخواهد افسار آن شتر را بكشد و از حركت باز دارد بينى شتر دريده مى‌شود، چون شتر سركشانه مى‌خواهد حركت كند و سوار مى‌خواهد به شدت آن را از حركت باز بدارد؛ بنابراين بينى آن پاره مى‌شود و در نتيجه به صاحب آن مركب ضرر خورده و موجب آزار خود شتر مى‌گردد و اگر بخواهد او را رها كند تا هرجا و هرطور كه مى‌خواهد برود، بى‌ترديد شتر خود را به مهلكه خواهد افكند. بنابراين سوار نمى‌داند چه كند، مهار او را بكشد يا او را لجام گسيخته رها كند. كسى كه با عمر نيز قصد همنشينى دارد اگر او را از كارهاى ناپسندش باز بدارد، زمينه آزار و دشمنى او را براى خود فراهم مى‌كند، و اگر چيزى نگويد و سكوت كند تا هرچه مى‌خواهد انجام دهد، مسلمانان را در خطر مى‌افكند.

اميرمؤمنان على عليه‌السلام مى‌فرمايد: پس به خدا سوگند، مردم در دوران خلافت عمر بن خطّاب به خبط و اشتباه‌كارى و ناهموارى مبتلا شدند، زيرا روحيه و ويژگى‌هاى رفتارى عمر به گونه‌اى بود كه كسى رغبت همنشينى و مصاحبت با او را نداشت؛ بلكه بسيار زورگو و خودرأى بود و مردم گرفتار اخلاق ناپسند او شده بودند. ديگر آنكه او حالت‌ها و رنگ‌هاى مختلفى داشت و حالِ امروزش با ديروز و فردايش متفاوت بود. گاهى نزاع و جدال مى‌كرد و زمانى خوشرويى در پيش مى‌گرفت. و اين، حالت كسانى است كه تعادل روحى ندارند. ديگر آنكه او در مسير راست و صراط مستقيم حركت نمى‌كرد.

...

...

پس من بر كارهاى عمر صبر كردم با اينكه مدت خلافت او طولانى بود، و نيز بدين سبب به رنج‌هايى سخت گرفتار شدم⁽¹⁾تا اينكه عمر از دنيا رفت و قبل از مرگ، خلافت را در ميان شش نفر گذاشت و مرا يكى از آنان مى‌پنداشت. آنان عبارت بودند از: اميرمؤمنان على بن ابى‌طالب عليه‌السلام ، عثمان، طلحه، زبير، عبدالرحمن بن عوف و سعد بن ابى‌وقاص.

اينكه اميرمؤمنان على عليه‌السلام از واژه «زعم» استفاده كرده است به اين دليل است كه مقام اميرمؤمنان على عليه‌السلام بسيار بالاتر از آنان بود و عمر مى‌پنداشت كه امام عليه‌السلام همسنگ آنها است و منظور، زَعَم با معناى متعارف نيست.

فَيَا لَلَّهِ وَ لِلشُّورَى!⁽¹⁾

...

داستان غم‌انگيز شوراى شش نفره

امام عليه‌السلام مى‌فرمايد: درباره اين شورا از خدا كمك مى‌طلبم و به او پناه مى‌برم. شورايى كه در امر خلافت صورت بگيرد، به ويژه با چنان كيفيتى كه عمر دستور آن را صادر كرد، نادرست است، زيرا اصل شورا در امرى كه تصريح و تعيين شده باشد، جايز نيست. بنابراين همان‌طور كه مشورت درباره حلال كردن شراب و يا مباح كردن ترك نماز جايز نيست، در تغيير خليفه [اى كه خدا و پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله تعيين نموده‌اند] قطعا جايز نمى‌باشد. (البته حضرت براى مصلحت امر مهم‌ترى وارد آن شورا شد، كه عبارت است از تكذيب قول كسانى كه مى‌گفتند نبوت و خلافت براى بنى‌هاشم شايسته نيست. آن حضرت احتمال مى‌داد بتواند با حضور در شورا حق را به دست آورد، لذا وارد شورا گرديد).

خلاصه داستان شورا چنان‌كه در شرح نهج البلاغه ابن ميثم آمده چنين است: وقتى كه عمر مجروح شد، جمعى از صحابه بزرگ نزد او آمدند و گفتند: بهتر است به عهد خود وفا كنى و شخصى را كه مى‌پسندى جانشين خود سازى.

عمر در پاسخ گفت: من دوست ندارم چه در حال حيات و چه پس از مرگ، بار مسئوليتِ انتخاب جانشين را به دوش بكشم. گفتند: آيا به كسى هم نظر خاصى ندارى؟ گفت: آيا اگر نظر خود را بگويم مى‌پذيريد؟ گفتند: آرى.

گفت: شايستگان مقام خلافت هفت نفرند و از پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله شنيدم كه فرمود: آنان اهل بهشتند. اين افراد عبارتند از: سعيد بن زيد (اما چون او از خويشان من است او را از اين امر بركنار مى‌دارم)، سعد بن ابى‌وقاص، عبدالرحمن بن عوف، طلحه، زبير، عثمان و على. [آن‌گاه گفت: [سعد بن ابى‌وقاص ضعفى جز زورگويى و بداخلاقى ندارد. عبدالرحمن بن

...

...

عوف هم قارون اين امّت است و طلحه متكبّر و خودخواه و زبير بخيل و آزمند است و من او را در بقيع ديدم كه بر سر يك پيمانه جو مى‌جنگيد. كسى شايسته خلافت است كه گشاده‌دلى و شرح صدر داشته باشد. عثمان به خويشاوندان خود دلبسته و نسبت به آنان تعصب مى‌ورزد على نيز بر خلافت حريص و شوخ طبع است. آن‌گاه گفت: صهيب سه روز با مردم نماز جماعت بخواند و اين شش نفر را در خانه، فارغ از همه چيز، قرار دهيد تا در ظرف سه روز بر يك نفر از ميان خويش توافق كنند. پس اگر پنج نفر بر يك نفر توافق كردند (و يك نفر امتناع نمود) او را بكشيد، و اگر سه نفر بر يك نفر توافق كردند و سه نفر ديگر سرباز زدند، رأى آن سه نفرى را بپذيريد كه عبدالرحمن بن عوف با آن‌هاست. و به روايتى [گفت:] سه نفر ديگر را كه عبدالرحمن در ميان آنها نيست بكشيد، و به نقلى ديگر گفت: نزد عبداللّه بن عمر برويد، اگر او كار گروهى را تأييد كرد، گروه ديگر را بكشيد.

وقتى اصحاب از نزد عمر خارج شدند، بر مسأله خلافت تجمع نمودند، عبدالرحمن بن عوف گفت: يك سوّم اين امر به من و عبداللّه بن عمر تعلق دارد، پس ما خود را از اين موضوع كنار مى‌كشيم تا فردى را برگزينيم كه براى امّت بهترين فرد باشد.

همه گفتند: به هركس غير از على راضى هستيم، زيرا او به خلافت حريص است.

عبدالرحمن گفت: در اين‌باره فكر مى‌كنم.

عبدالرحمن سراغ سعد رفت و گفت: بيا كمك كنيم و يك نفر را تعيين نماييم و با او بيعت كنيم و مردم با كسى بيعت مى‌كنند كه تو با او بيعت كنى.

سعد گفت: اگر عثمان با تو بيعت كند من هم نفر سوّم خواهم بود، ولى اگر بخواهى عثمان خلافت را به دست بگيرد، به نظر من على عليه‌السلام سزاوارتر است.

وقتى عبدالرحمن از سعد نااميد شد كنار كشيد. ابوطلحه با پنجاه نفر از انصار نزد

...

...

اعضاى شورا آمد و آنها را نسبت به تعيين خليفه ترغيب و تكليف نمودند. عبدالرحمن نزد حضرت على عليه‌السلام آمد و دست حضرت را گرفت و گفت: با تو به شرطى بيعت مى‌كنم كه به كتاب خدا و سنت پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و سيره دو خليفه پيشين (ابوبكر و عمر) عمل كنى.

حضرت فرمود: با من بيعت كن به شرط آنكه به كتاب خدا و سنت پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و اجتهاد خود عمل كنم.

عبدالرحمن دست او را رها كرد و نزد عثمان آمد و دست او را گرفت و درست همان چيزى را كه به على عليه‌السلام گفته بود به او نيز گفت. عثمان قبول كرد. عبدالرحمن سه مرتبه سخن خود را تكرار كرد و على عليه‌السلام و عثمان هر دو همان جواب اوّل را گفتند. اينجا بود كه عبدالرحمن گفت: اى عثمان، خلافت از آنِ توست. و بدين ترتيب با او بيعت كرد. مردم نيز با عثمان بيعت كردند.

ايرادهايى به شوراى تعيين خليفه

بر اين كار عمر، يعنى تعيين شوراى شش نفره براى برگزيدن خليفه، چند اشكال وارد است كه به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

...

...

مَتَى اعْتَرَضَ الرَّيْبُ فِيَّ⁽¹⁾مَعَ الاْءَوَّلِ مِنْهُمْ، حَتَّى صِرْتُ أُقْرَنُ إِلَى هَذِهِ النَّظَائِرِ⁽²⁾، لَكِنِّي أَسْفَفْتُ⁽³⁾إِذْ أَسَفُّوا، وَ طِرْتُ إِذْ طَارُوا.

...

نابرابرى امام عليه‌السلام با خلفا در مقام و منزلت

آيا كسى در بى‌لياقتى اوّلى (ابوبكر)⁽⁴⁾براى مقايسه با من ترديد دارد؟ تا چه رسد به ديگران [كه بسى دون‌مرتبه‌ترند]؟ پس خلاصه سخن حضرت آن است كه مقايسه من با ابوبكر - كه همه آنان به فضل او معترفند - مقايسه دو چيز متفاوت [مانند گوهر و سنگ [است، چه رسد به اينكه مساوى و همسنگ ديگران شوم و در شمار اعضاى شورا قرار بگيرم. پس چگونه مرا با عثمان و امثال عثمان مقايسه مى‌كنند؟ با وجود اين تفاوت در مرتبت و مقام، براى حفظ كيان اسلام با آنها مخالفت نكردم و مثل پرنده‌اى در ميان گروهى از پرندگان بودم كه هرگاه همه به زمين نزديك مى‌شدند من هم نزديك مى‌شدم و هرگاه اوج گرفتند من نيز اوج گرفتم.

فَصَغَا⁽¹⁾رَجُلٌ مِنْهُمْ لِضِغْنِهِ، وَ مَالَ الاْآخَرُ لِصِهْرِهِ⁽²⁾، مَعَ هَنٍ وَ هَنٍ⁽³⁾، إِلَى أَنْ قَامَ ثَالِثُ الْقَوْمِ نَافِجاً⁽⁴⁾حِضْنَيْهِ⁽⁵⁾، بَيْنَ نَثِيلِهِ⁽⁶⁾وَ مُعْتَلَفِهِ⁽⁷⁾وَ قَامَ مَعَهُ بَنُو أَبِيهِ يَخْضَمُونَ⁽⁸⁾مَالَ اللَّهِ خِضْمَةَ الاْءِبِلِ نِبْتَةَ الرَّبِيعِ.

...

بى‌عدالتى شورا در انتخاب خليفه

امام عليه‌السلام مى‌فرمايد: نتيجه شورا اين شد كه يك نفر (سعد بن ابى‌وقاص) به دليل كينه قلبى كه با من داشت، ميل به ديگرى پيدا كند⁽⁹⁾. و ديگرى (عبدالرحمن بن عوف) به داماد خود (عثمان) تمايل مى‌كرد⁽¹⁰⁾. البته عوامل ديگرى هم در كار بود كه شايد شرط تبعيت از سيره شيخين و ترس از حقگرايى امام عليه‌السلام و بى‌نصيب ماندن آنان از حكومت و امثال اينها مانع واگذارى خلافت به حضرت شد كه با عبارت «مع هَنٍ و هَنٍ» بيان شده است.

سرانجام با عثمان بيعت شد و سوّمين نفر پس از شيخين به خلافت رسيد، در حالى كه از شكم‌بارگى و پرخورى پهلويش آماس كرده بود⁽¹¹⁾[همانند چارپايى [بين آخور و فضولات خود در حركت بود [و انديشه‌اى جز چريدن نداشت] و همان‌طور كه حيوان ميان آخور و جاى سرگين انداختن خود رفت و آمد مى‌كند، عثمان نيز بدون توجه كردن به مصالح مسلمانان، تمام همتش را براى جمع اموال مسلمين و خوردن آن و سير كردن خويشان خود صرف مى‌كرد. بنابراين گويى اينجا مى‌خورْد و آنجا سرگين مى‌انداخت و

...

...

هيچ كار ديگرى جز آمد و رفت بين اين و آن نداشت.

علاّمه امينى در كتاب الغدير بخشى از اسراف‌كارى‌هاى عثمان را ذكر نموده است.

روش عثمان و بنى‌اميه در استفاده از بيت‌المال

امام عليه‌السلام مى‌فرمايد: «از فرصت به دست آمده» بنى‌اميه، از جمله مروان [سوء استفاده كرده[ با عثمان همدست شدند و به خوردن و چپاول موجودى بيت‌المال پرداختند، چنان‌كه يك شتر دهان خود را از علف‌هاى بهارى پر مى‌سازد و با لذت مى‌خورد و به هيچ چيز جز خوردن توجه نمى‌كند و آنچه در دهان خود جمع كرده با حرص و ولع مى‌خورد. عثمان و بنى‌اميّه نيز نسبت به اموال مسلمانان همين شيوه را پيش گرفته بودند تا اينكه سرانجام رشته رياست و ثروت او از هم گسست.

إِلَى أَنِ انْتَكَثَ⁽¹⁾عَلَيْهِ فَتْلُهُ⁽²⁾، وَ أَجْهَزَ⁽³⁾عَلَيْهِ عَمَلُهُ، وَ كَبَتْ⁽⁴⁾بِهِ بِطْنَتُهُ⁽⁵⁾.

...

سرنوشت عثمان

تا سرانجام دست‌ساخته‌اش، يعنى رياست، به او وفا نكرد و رفتار نادرستش دامان او را گرفت و بر او يورش برد و شكم‌بارگى و پرخورى‌اش از پايش درآورد.

توضيح اينكه عثمان با سوءمديريت در امر خلافت، اموال مسلمانان را مى‌خورد و بيت‌المال را در ميان خويشان و دوستان خود تقسيم مى‌كرد و آنها را بدون هيچ توجيه و شايستگى براى رياست بر گردن مسلمانان، سوار و اصحاب بزرگوار پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله را تبعيد مى‌كرد و مى‌آزرد. او خلافت را به حكومتى گزنده و بى‌رحم تبديل كرد؛ لذا مسلمانان از نقاط مختلف جمع شدند، و طى ماجرايى طولانى هرچه خواستند و كوشيدند او را از روشى كه در پيش گرفته بود باز دارند، نتوانستند و سرانجام ناچار شدند او را بكشند تا مسلمانان و كشورهاى اسلامى را از دست او رهايى بخشند. بزرگ‌ترين تشويق كننده مردم در قتل عثمان افرادى مانند: عايشه و طلحه و زبير بودند تا آنجا كه عايشه او را به يهودى ريش‌دراز به نام نعثل تشبيه مى‌كرد و مى‌گفت: «بكشيد نعثل را كه خدا او را بكشد. هنوز پيراهن (= كفن) رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله خشك نشده كه سنت او را تغيير داد».

پس از قتل عثمان هيچ‌يك از خانواده او جرأت نكرد جسدش را دفن كند تا اينكه بالأخره پس از سه روز گروهى از بنى‌اميه و خاندان او جمع شدند و او را در «حشّ كوكب» [= كه باغى بود متصل به قبرستان بقيع و مردم در آنجا تخلّى مى‌كردند و معاويه بعدها

...

...

آنجا را به بقيع ملحق ساخت] دفن كردند. پس از قتل عثمان، مردم بر گرد اميرمؤمنان عليه‌السلام فراهم آمدند تا با آن حضرت بيعت كنند و بعد از اصرار زياد، امام عليه‌السلام پذيرفت و نخستين كسانى كه با حضرت بيعت كردند طلحه و زبير بودند، ولى وقتى ديدند امام عليه‌السلام حقگرايانه، به مقاصد و مطامع آنها در به دست آوردن حكومت و قدرت و ثروت پاسخ مثبت نمى‌دهد، نقض بيعت نمودند و به عايشه كه نسبت به امام عليه‌السلام حسد مى‌ورزيد و كينه آن حضرت را از ديرباز در دل داشت پيوستند و جنگ جمل را به راه انداختند كه از آن، جنگِ صفين و از جنگ صفين، جنگ نهروان پديد آمد و شراره‌هاى آتش آن جنگ‌ها از آن زمان تا كنون، دامنگير مسلمانان است.

فَمَا رَاعَنِي⁽¹⁾إِلاَّ وَ النَّاسُ كَعُرْفِ الضَّبُعِ⁽²⁾إِلَيَّ، يَنْثَالُونَ عَلَيَّ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، حَتَّى لَقَدْ وُطِئَ⁽³⁾الْحَسَنَانِ⁽⁴⁾، وَ شُقَّ عِطْفَايَ⁽⁵⁾، مُجْتَمِعِينَ حَوْلِي كَرَبِيضَةِ⁽⁶⁾الْغَنَمِ.

...

ازدحام عجيب مردم در بيعت با اميرمؤمنان على عليه‌السلام

امام عليه‌السلام مى‌فرمايد: [ پس از قتل عثمان] ديدم مردم به ناگاه چونان يال كفتار، انبوه و پشت در پشت به سوى من هجوم آوردند تا با من بيعت كنند. بنابراين چيزى جز اين هجوم، مرا به وحشت نيانداخت. آنها از هر چهار سمت به من هجوم مى‌آوردند، به گونه‌اى كه حسن و حسين عليهماالسلام زير دست و پاى آنها قرار گرفتند. وقتى جمعى به سوى شخصى هجوم مى‌آورند افرادى كه اطراف او هستند زير دست و پا قرار مى‌گيرند.

به نقلى، حسنان، به دو انگشت ابهام يا شست گفته مى‌شود كه به سبب فراوانى جمعيت انگشتان شست امام زير پاى مردم قرار گرفت، چرا كه وقتى مردم هجوم آوردند امام عليه‌السلام نشسته بود.

امام عليه‌السلام افزود: با كشاكش و يورش مردم دو طرفِ رداى من پاره شد.

اين بيان از آن‌روست كه مردم آن را به شدت به سمت خود مى‌كشيدند تا به امام برسند و با آن حضرت بيعت كنند.

آنان مانند گله گوسفند مرا در ميان گرفته بودند.

فَلَمَّا نَهَضْتُ بِالاْءَمْرِ نَكَثَتْ طَائِفَةٌ، وَ مَرَقَتْ⁽¹⁾أُخْرَى، وَ قَسَطَ⁽²⁾آخَرُونَ.

...

ناكثين و قاسطين و مارقين

همين‌كه بيعت آنها را قبول كردم و خلافت ظاهرى را [ در حالى كه امام عليه‌السلام از جانب خدا و پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله خليفه واقعى مسلمانان بود] پذيرفتم يك گروه [ يعنى اصحاب جمل، مانند: طلحه و زبير و ياران‌شان] بيعت را نقض نمود [= ناكثين] و گروهى خارج شدند [= مارقين[ كه منظور نهروانيان هستند؛ همان‌هايى كه پس از ديندارى، از جرگه دين خارج شدند بسان تيرى كه از كمان مى‌جهد. نيز گروهى فسق ورزيدند [= قاسطين] كه منظور معاويه و ياران اويند كه فاسق و تبهكار شده و تبعيت از امام عليه‌السلام را نپذيرفتند، در حالى كه ساير مردم با آن حضرت بيعت كرده بودند. البته ممكن است منظور حضرت از مارقان معاويه و لشكريان شامى او باشند و منظور از قاسطان خوارج، چنان‌كه ترتيب خارجى هم به همين صورت بود، يعنى ابتدا اصحاب جمل و سپس معاويه و شاميان و سپس خوارج با امام عليه‌السلام جنگيدند. به هر تقدير اين اسامى سه‌گانه [= ناكثين، مارقين، قاسطين] را پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله بر روى آنها گذارد و به على عليه‌السلام فرمود: «ستقاتل الناكثين و القاسطين و المارقين⁽³⁾[ اى على،[ پس از من تو با ناكثين، مارقين و قاسطين جنگ خواهى كرد».

چكيده جنگ‌هاى جمل، صفين و نهروان

خلاصه ماجرا از اين قرار است كه پس از بيعت مردم با امام عليه‌السلام در مدينه، طلحه و زبير از آن حضرت درخواستِ حكومتِ كوفه و بصره نمودند، ولى حضرت به خواسته آنها پاسخ مثبت نداد. آن دو نيز به بهانه گزاردن عمره از مدينه خارج شده و عايشه را همراه خود

...

...

ساخته و مردم را بر ضدّ امام عليه‌السلام تحريك مى‌كردند و به معاويه نيز نامه نوشتند كه حكومت ممالك اسلامى را بين خود [= طلحه و زبير و معاويه] تقسيم كنند. سپس به بصره رفتند تا عراق را نيز با خود همسو و همدست كنند. اين حركت آنان باعث شد كه معاويه احساس قدرت و پشتگرمى نموده، از فرمان امام عليه‌السلام سرپيچى كند. آن دو در بصره ماندگار شدند و به فتنه‌انگيزى و توطئه پرداختند و سرانجام امام عليه‌السلام با لشكر خود به سوى آنها رهسپار شد. عايشه نيز بر شترى سوار شد و جنگ ميان طرفين آغاز شد كه سرانجام به پيروزى امام عليه‌السلام و كشته شدن طلحه و زبير منجر شد و عايشه شكست خورده و بازنده و نوميد به مدينه برگردانده شد... .

آن‌گاه معاويه جنگى عليه امام عليه‌السلام به راه انداخت و لشكر طرفين در محلّى به نام صفين درگير شدند و چون امام عليه‌السلام در آستانه پيروزى قرار گرفت، عمروعاص ترفندِ بر نيزه كردن قرآن را مطرح كرد و سپاه شام آن را به كار برد، به اين بهانه كه ما حكم قرآن را مى‌خواهيم. برخى از اصحاب امام عليه‌السلام تحت تأثير اين توطئه، از امام خواستند تا دست از جنگ بكشد، چرا كه - از نظر آنها - شاميان حكم قرآن را مى‌طلبند. در حالى‌كه امام عليه‌السلام در آستانه پيروزى بود، مجبور شد دست از جنگ بكشد. بالاخره كار به حكميت كشيد و قرار شد دو نفر به نمايندگى از دو سپاه به عنوان داور [= ابوموسى اشعرى و عمروعاص [داورى كنند. نتيجه اين شد كه ابوموسى به عزل امام عليه‌السلام و عمروعاص به نصب معاويه حكم داد. اينجا بود كه فريب‌خوردگانى از لشكر امام عليه‌السلام جدا شدند و عليه حضرت صف آراستند. از اين‌رو به خوارج مشهور شدند. آنان در محلى به نام نهروان با امام عليه‌السلام جنگيدند، اما امام پيروز شد. البته شمار ناچيزى از آنان باقى ماندند كه در كشورهاى اسلامى پراكنده شدند و سرانجام يكى از آنان به نام ابن‌ملجم، اميرمؤمنان عليه‌السلام را در محراب مسجد كوفه به شهادت رسانيد.

كَأَنَّهُمْ لَمْ يَسْمَعُوا كَلامَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ حَيْثُ يَقُولُ: «تِلْكَ الدّارُ الاْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لاَ يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الاْءَرْضِ وَ لاَ فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ⁽¹⁾». بَلَى⁽²⁾! وَ اللَّهِ لَقَدْ سَمِعُوهَا وَ وَعَوْهَا⁽³⁾، وَ لَكِنَّهُمْ حَلِيَتِ⁽⁴⁾الدُّنْيَا فِي أَعْيُنِهِمْ، وَ رَاقَهُمْ زِبْرِجُهَا⁽⁵⁾.

...

سرزنش ناكثين و مارقين و قاسطين

امام عليه‌السلام مى‌فرمايد: گويا اين سه گروه ناكثين و قاسطين و مارقين، سخن خدا را نشنيده‌اند كه فرموده است: «آن سراى آخرت را براى كسانى قرار مى‌دهيم كه در زمين خواستار برترى و فساد نيستند، و فرجام [خوش] از آنِ پرهيزگاران است». از همين‌رو به مقتضاى اين آيه عمل نكرده‌اند.

در حقيقت اين مرحله پس از مرحله سقيفه، از رخدادهاى مهمى بود كه موجب تباهى جهان اسلام و تغيير مجراى تاريخ مسلمانان و پراكندگى و اختلاف آنان شد و البته تا به امروز هم ادامه دارد.

سپس امام عليه‌السلام مى‌فرمايد: آرى، به خدا قسم كه آنها اين كلام الهى را شنيدند و فهميدند، ولى عمل كردنِ به اين سخن را ترك كردند، چون دنيا در نظر آنها آراسته و شيرين جلوه كرد و زيور دنيا آنها را فريفت. بنابراين آخرت را براى حفظ دنيا و نيل به آرايه‌هاى دنيوى از دست دادند.

أَمَا وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ⁽¹⁾، وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ، لَوْلاَ حُضُورُ الْحَاضِرِ، وَ قِيَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ وَ مَا⁽²⁾أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْعُلَمَاءِ أَلاَّ يُقَارُّوا⁽³⁾عَلَى كِظَّةِ⁽⁴⁾ظَالِمٍ، وَ لاَ سَغَبِ⁽⁵⁾مَظْلُومٍ، لاَ⁽⁶⁾ءَلْقَيْتُ حَبْلَهَا عَلَى غَارِبِهَا⁽⁷⁾، وَ لَسَقَيْتُ آخِرَهَا بِكَأْسِ أَوَّلِهَا، وَ لاَءَلْفَيْتُمْ دُنْيَاكُمْ هَذِهِ أَزْهَدَ عِنْدِي⁽⁸⁾مِنْ عَفْطَةِ عَنْزٍ⁽⁹⁾.

...

بى‌رغبتى اميرمؤمنان عليه‌السلام به دنيا و فرمانروايى

امام عليه‌السلام مى‌فرمايد: آگاه باشيد، سوگند به خدايى كه دانه را شكافته و گياه را از ميان آن رويانيده و جانداران [= انسان يا روح آدمى] را آفريده، اگر اين مردم براى بيعت و فرمانبردارى حاضر نشده بودند و از طرف خدا حجت تمام نشده بود و به واسطه وجود ياورانى كه موجب پيروزى بر دشمن مى‌شوند، جاى اعتراض باقى نمانده بود، كه چرا با وجود فراهم شدن زمينه مناسب به امر خلافت نپرداختى و اينكه اگر خدا از دانشمندان پيمان نگرفته بود كه بر بيمارى‌هاى حاصل از پرخورى ظالمان و رنج گرسنگى مظلومان ساكت و آرام نباشند، قطعا افسار [شتر خلافت] را بر گردن آن مى‌افكندم.

در اينجا امام عليه‌السلام تصريح دارد كه خداوند از عالمان پيمان گرفته تا بر ظلم ظالمان كه حق مظلومان را مى‌خورند و در نتيجه مظلوم از داشتن خوراك محروم و ظالم به بيمارى حاصل از پرخورى مبتلاست، سكوت نكنند و آرامش نداشته باشند. اگر چنين نبود، من شتر خلافت را به حال خود رها مى‌كردم و در مى‌گذشتم.

امام عليه‌السلام خلافت را به شترى تشبيه فرموده و انداختن افسار آن را بر گردن شتر، كنايه‌اى

...

...

براى عدم نپذيرفتن مسئوليت خلافت آورده است؛ بدين معنا كه شتر رها شده هرجا كه مى‌خواهد مى‌رود و اين خلافت هم به هركس كه مايل است برسد.

[و اگر اين امور نبود] فرجام خلافت را با جامى آب مى‌دادم كه در آغاز آن كرده بودم. در اينجا امام عليه‌السلام خلافت را به مزرعه‌اى تشبيه مى‌نمايد كه قسمت آغازين آن با يك ظرف آب داده شده است؛ كنايه از زمانى كه ابوبكر متصدّى خلافت شده بود؛ و لذا مى‌فرمايد: «اگر احساس مسئوليت نبود قسمت پايانى آن را نيز با همان ظرف آب مى‌دادم» يعنى پس از قتل عثمان، بازهم خلافت را رها مى‌كردم چنان‌كه در زمان عثمان رها كرده بودم.

و شما مردم مى‌ديديد كه نزد من رياست و زر و زيور دنياى شما از آب بينى بزى هم پست‌تر بود. يعنى نفرت من نسبت به دنيا از نفرت نسبت به آب بينى بز بيشتر بود. گرچه پس از به دست گرفتن خلافت نيز امام عليه‌السلام همين طور بود و اختصاص به به روزگار قبل از تصدى خلافت نداشت.

قَالُوا: وَ قَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ السَّوَادِ⁽¹⁾عِنْدَ بُلُوغِهِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ خُطْبَتِهِ، فَنَاوَلَهُ كِتَاباً، قِيلَ: إِنَّ فِيهِ مَسَائِلَ كَانَ يُرِيدُ الاْءِجَابَةَ عَنْهَا. فَأَقْبَلَ يَنْظُرُ فِيهِ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَتِهِ قَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَا أَمِيرَ الْمُوءْمِنِينَ، لَوِ اطَّرَدْتَ خُطْبَتَكَ مِنْ حَيْثُ أَفْضَيْتَ.

فَقَالَ: هَيْهَاتَ⁽²⁾يَا ابْنَ‌عَبَّاسٍ، تِلْكَ شِقْشِقَةٌ⁽³⁾هَدَرَتْ⁽⁴⁾ثُمَّ قَرَّتْ.

قَالَ ابْنُ‌عَبَّاسٍ: فَوَاللَّهِ مَا أَسَفْتُ عَلَى كَلاَمٍ قَطُّ كَأَسَفِي عَلَى هَذَا الْكَلاَمِ أَلاَّ يَكُونَ أَمِيرُالْمُوءْمِنِينَ عليه‌السلام بَلَغَ مِنْهُ حَيْثُ أَرَادَ.

...

پايان غم‌انگيز خطبه

راويان گفته‌اند: در اين هنگام كه امام عليه‌السلام به اين بخش از خطبه رسيد مردى از سرزمين عراق به پاخاست و نامه‌اى به آن حضرت داد - كه گفته مى‌شود در آن مسائلى بود - و از امام عليه‌السلام درخواست پاسخ كرده بود. امام عليه‌السلام شروع به خواندن آن نمود. و پس از اتمام نامه، ابن‌عباس به آن حضرت عرض كرد: اى اميرمؤمنان، كاش سخنرانى خود را از همان‌جا كه قطع كرديد، از سربگيريد.

امام عليه‌السلام فرمود: هرگز، اى ابن‌عباس،⁽⁵⁾اين شقشقه‌اى [آتشفشان يا زبانه آتش يا آتش درونى] بود كه خارج شد و دوباره در جايگاه خود قرار گرفت.

ابن‌عباس مى‌گويد: به خدا سوگند، هرگز بر سخنى اين‌گونه افسوس و دريغ نخورده بودم كه بر سخن اميرمؤمنان عليه‌السلام غصه خوردم؛ سخنى كه حضرتش نتوانست به آنجا كه منظورش بوده است برساند.

...

...

گفتارى از سيد رضى رحمه‌اللّه

قَوْله عليه‌السلام : «كراكب الصّعبة إن أشنق لها خرم و إن أسلس لها تقحّم» يريد أنّه إذا شدّد عليها في جذب الزّمام و هي تنازعه رأسها خرم أنفها. وإن أرخى لها شيئاً مع صعوبتها تقحّمت به فلم يملكها. يقال: أشنق النّاقة إذا جذب رأسها بالزّمام فرفعه، و شنقها أيضاً. ذكر ذلك ابن السّكّيت في «إصلاح المنطق». و إنّما قال عليه‌السلام : «أشنق لها» و لم يقل «أشنقها» لأنّه جعله في مقابلة قوله: «أسلس لها»، فكأنّه عليه‌السلام قال: إن رفع لها رأسها، بمعنى أمسكه عليها بالزّمام.

سيد رضى رحمه‌اللّه مى‌گويد: منظور حضرت از «كراكب الصعبة إن أشنق لها خرم، و إن أسلس له تقحم» آن است كه هرگاه سواره بخواهد به هنگام چموشى و نافرمانى شتر، در كشيدن مهار سخت‌گيرى كند باعث پاره شدن بينى او مى‌شود، و اگر افسار را سست كند، سركشى مى‌نمايد و ديگر قابل كنترل نيست و خود را به هلاكت مى‌افكند. «اشنق الناقة» وقتى گفته مى‌شود كه سر حيوان را كه در افسار است بالا بياورد و «شنقها» نيز به گفته ابن‌سكيت در كتاب اصلاح المنطق به همين معنى است. اينكه امام عليه‌السلام «أشنقها» نفرمود، بلكه «أشنق لها» آورد، براى آن است كه مى‌خواست در مقابل «أسلس لها» همسانى را رعايت كند و نوعى مقابله صورت بگيرد. پس گويى امام عليه‌السلام فرموده است: «إن رفع لها رأسها» به معنى أمسكه عليها بالزمام؛ آن را با افسار مهار كرد. امام عليه‌السلام با اين جمله مى‌فرمايد: هرگاه مركب چموش سر خود را بالا نگاه دارد، او را به همان حالت وامى‌گذارد.

خطبه چهارم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

بِنَا اهْتَدَيْتُمْ فِي الظَّلْمَاءِ⁽¹⁾، وَ تَسَنَّمْتُمْ⁽²⁾ذُرْوَةَ الْعَلْيَاءِ، وَ بِنَا أَفْجَرْتُمْ⁽³⁾عَنِ السِّرَارِ⁽⁴⁾.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام

نقش والاى اهل‌بيت عليهم‌السلام در اعتلاى جامعه

امام در اين خطبه به نقش والاى اهل‌بيت عليهم‌السلام در تعالى‌بخشى جامعه اشاره كرده مى‌فرمايد:

اى مردم به وسيله ما خاندان پيامبر عليهم‌السلام هدايت و از ظلمات كفر و گناه نجات يافتيد. اين بيان حقيقتى را روشن مى‌كند و آن اينكه انسانى كه حقيقت را نمى‌شناسد در گمراهى و تاريكى به سر مى‌برد و پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و خاندانش عليهم‌السلام كه حقايق را به مردم شناساندند، گويى مشعل‌هايى از نور هدايت‌گرى در دست گرفته و حق و حقيقت را به مردم نشان دادند تا از تيرگى‌ها و گمراهى‌ها رهايى يابند.

و به وسيله ما قله‌هاى شرف و فضيلت را طى كرديد. زيرا مردم عرب و ساير انسان‌هاى روى زمين در تاريكىِ محضِ كفر و گناه و مشكلات و ترس و ذلّت زندگى مى‌كردند [و سرانجام به وسيله اهل‌بيت عليهم‌السلام به سرورى دست يافتند].

و به وسيله ما در روشنى سپيده‌دم وارد و از تاريكى و تيرگى شب سياه خارج شديد.

وُقِرَ⁽¹⁾سَمْعٌ لَمْ يَفْقَهِ الْوَاعِيَةَ، وَ كَيْفَ يُرَاعِي النَّبْأَةَ⁽²⁾مَنْ أَصَمَّتْهُ الصَّيْحَةُ⁽³⁾؟ رُبِطَ⁽⁴⁾جَنَانٌ⁽⁵⁾لَمْ يُفَارِقْهُ الْخَفَقَانُ⁽⁶⁾.

...

نفرين و دعا

آن‌گاه نفرين نموده، مى‌فرمايد: ناشنوا باد گوشى كه عبرت‌ها و مواعظ هدايتگرِ رسا را درك نمى‌كند. آن‌گاه حضرت اين پرسش را طرح مى‌كند و مى‌فرمايد: گوشى كه با صيحه و فرياد ناشنوا شده، چگونه خبرى را كه با صداى آرام گفته مى‌شود مى‌تواند بشنود؟

چه بسا منظور آن است كه اگر كسى از قرآن و سنت پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله تأثير نمى‌پذيرد چگونه از كلام اميرمؤمنان على عليه‌السلام كه منزلت كمترى دارد متأثر مى‌گردد؟ مؤيد اين احتمال آن است كه حضرت اين خطبه را پس از كشته شدن طلحه و زبير ايراد فرموده و اشاره به آنان دارد كه بى‌اعتنا به مواعظ خدا و پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و امام عليه‌السلام ، فتنه‌انگيزى نمودند.

آن‌گاه دعا فرموده، ادامه مى‌دهد: قوى باد آن قلبى كه به خوف دائمى از خدا قوى گرديده است، چون از يك سو صاحب قلب خائف و دل‌نگران از كيفر الهى، كارى نمى‌كند كه موجب عقوبت و عذاب گردد و از سوى ديگر قلبى كه كانون خوف خدا باشد، به دليل آنكه خالق در نظر او بزرگ و هر چيز جز او كوچك و بى‌ارزش است، قوى مى‌باشد.

مَا زِلْتُ أَنْتَظِرُ بِكُمْ عَوَاقِبَ الْغَدْرِ، وَ أَتَوَسَّمُكُمْ⁽¹⁾بِحِلْيَةِ الْمُغْتَرِّينَ، سَتَرَنِي عَنْكُمْ جِلْبَابُ⁽²⁾الدِّينِ، وَ بَصَّرَنِيكُمْ صِدْقُ النِّيَّةِ.

...

هشدار امام عليه‌السلام به اطرافيان

آن‌گاه حضرت عليه‌السلام به اطرافيان خود مى‌فرمايد: همواره در انتظار عواقب نيرنگ شما هستم. اين سخن از آن‌روست كه فرجام كسى كه نسبت به پيشواى خود فريبكارى كند و نيرنگ بازد در نهايت، نتيجه توطئه و فساد انگيزى و نافرمانى‌اش آشكار خواهد شد.

و من از حركات و سكنات شما هوشمندانه علائم غرور و فريب‌خوردگى را مى‌بينم. روشن است فريب‌خورده كسى است كه چيز بى‌ارزشى در چشم او مهم و ارزشمند جلوه كند و براى دستيابى آن، حق را رها كند. و بعيد نيست كه آنها به سبب فريب‌خوردگى و غفلت، امام عليه‌السلام را رها كرده و به ديگران متمايل مى‌شدند.

امام عليه‌السلام در مورد ناديده گرفتن و چشم‌پوشى از خطاهاى اطرافيان خود مى‌فرمايد: آنچه باعث شد تا خطاها و گناهان شما را ناديده بگيرم پرده دين بود، زيرا احكام دينى باعث پرده كشيدن روى كارهاى ديگران مى‌شود، لذا غالبا ديندار گناه ديگران را نمى‌بيند. پس اگر من متعرض شما نمى‌شوم و شما را كيفر نمى‌دهم به جهت جلوه دينى است كه شما داريد، ولى بر اساس صدق نيتى كه دارم از واقعيت امر و حقيقت درونىِ شما آگاه هستم، چرا كه انسان اگر قلبى پاك داشته باشد از مدد غيبى مى‌تواند باطن افراد را بشناسد و انسان‌ها را آن‌طور كه هستند ببيند⁽³⁾.

أَقَمْتُ لَكُمْ⁽¹⁾عَلَى سَنَنِ الْحَقِّ فِي جَوَادِّ⁽²⁾الْمَضَلَّةِ⁽³⁾، حَيْثُ تَلْتَقُونَ وَ لاَ دَلِيلَ، وَ تَحْتَفِرُونَ وَ لاَ تُمِيهُونَ⁽⁴⁾، الْيَوْمَ أُنْطِقُ لَكُمُ الْعَجْمَاءَ⁽⁵⁾ذَاتَ الْبَيَانِ، غَرَبَ⁽⁶⁾رَأْيُ امْرِئٍ تَخَلَّفَ عَنِّي! مَا شَكَكْتُ فِي الْحَقِّ مُذْ أُرِيتُهُ. لَمْ يُوجِسْ مُوسَى عليه‌السلام خِيفَةً عَلَى نَفْسِهِ بَلْ أَشْفَقَ مِنْ غَلَبَةِ الْجُهَّالِ وَ دُوَلِ⁽⁷⁾الضَّلاَلِ. الْيَوْمَ تَوَاقَفْنَا⁽⁸⁾عَلَى سَبِيلِ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ، مَنْ وَثِقَ بِمَاءٍ لَمْ يَظْمَأْ.

...

اميرمؤمنان عليه‌السلام هدايتگر جامعه

شما را بر روش‌هاى حق در ميان جاده‌هاى گمراهى و باطل برپا داشتم، يعنى شما در ميان جاده‌هاى گمراهى حركت مى‌كرديد و من از ميان همه آنها راه حق را انتخاب كرده‌ام و شما را به سوى آن رهنمون شده‌ام.

شما همديگر را در آن جاده‌ها ملاقات مى‌كرديد، اما راهنمايى نداشتيد تا راه درست را از او بپرسيد، لذا همه سرگردان بوديد و اين ملاقات و رهجويى‌ها و گفتگو فايده نداشت.

و چاه حفر مى‌كرديد تا از تشنگى رها شويد، اما به آب نمى‌رسيديد و از عطش نجات نمى‌يافتيد، چون زمين، گمراه‌كننده و راهنما مفقود و آب ناياب بود. شما در امور دينى چنين سرگشته بوديد و من از چنان جايى نجاتتان داده‌ام.

امروز هم من براى شما عبرت‌ها و مواعظ گنگ و ديرياب را به نطق و آشكارى درمى‌آورم تا در عين گنگى، با اشاره و دلالت برايتان گويا شوند. عبرت و موعظه دلالت مى‌كند كه مثلاً اگر كسى چنين كارى را بكند طبعا چنان پيامدى دارد و به چنان كيفرى مى‌رسد. در اينجا امام عليه‌السلام ارتباط بين اسباب و مسبّبات را بيان مى‌كند، و به نطق درآورن

...

...

عبرت‌ها، كه گنگ‌اند، معنايش آن است كه امام عليه‌السلام مردم را به آن عبرت‌ها و پندها دلالت و راهنمايى مى‌نمايد تا عبرت بگيرند.

انديشه هر كسى كه از من روى بگرداند تباه خواهد شد. اين بيان از آن جهت است كه امام عليه‌السلام حقّ است و هركه از حق پيروى نكند طبعا بر باطل خواهد بود.

از زمانى كه پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله حق را به من نشان داد هرگز در آن شك نكرده‌ام و همواره همپاى آن بوده و هستم، بنابراين مخالف من راه باطل را مى‌پيمايد.

اما حضرت موسى عليه‌السلام كه خداى سبحان مى‌فرمايد: «فَأَوْجَسَ فِى نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى»⁽¹⁾«و موسى در خود بيمى احساس كرد»، بر خودش نترسيد، بلكه ترسيد مبادا ساحران حقيقت را بر مردم مشتبه سازند و كلام موسى را نپذيرند. بنابراين موسى عليه‌السلام از چيره شدنِ جاهلان (= جادوگران) و سلطه گمراهان (= فرعونيان) بسيار ترسيد. منظورِ حضرت آن است كه من نيز از ظالمان بر خودم نمى‌ترسم، بلكه مى‌ترسم مبادا حقيقت را بر مردم مشتبه سازند و آنها را گمراه كنند.

امروز ما و شما در شاهراهِ حق و باطل همديگر را ملاقات كرديم. پس هركه با من همراه باشد، بر حق است و هركه با من مخالف باشد بر باطل.

كسى كه به داشتن آبى مطمئن باشد تشنه نمى‌شود. امام عليه‌السلام با اين تعبير در صدد بيان اين مطلب است كه همان‌طور كه اگر كسى مطمئن باشد كه همراه خود آب دارد تشنگى بر او چيره نمى‌شود، كسى كه به امام و پيشواى خود اطمينان داشته باشد، آسوده‌خاطر است و به ديگرى نيازمند نخواهد بود؛ زيرا آرامش روح مايه آرامش جسم است.

خطبه پنجم

اشاره

و من خطبة له عليه‌السلام لما قبض رسول اللّه صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و خاطبه العباس و أبو سفيان بن حرب في أن يبايعا له بالخلافة

أَيُّهَا النَّاسُ، شُقُّوا⁽¹⁾أَمْوَاجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجَاةِ، وَ عَرِّجُوا⁽²⁾عَنْ طَرِيقِ الْمُنَافَرَةِ⁽³⁾، وَ ضَعُوا تِيجَانَ الْمُفَاخَرَةِ. أَفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَنَاحٍ، أَوِ اسْتَسْلَمَ فَأَرَاحَ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه پس از ارتحال پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله ايراد شد و آن وقتى بود كه عباس و ابوسفيان به حضرت پيشنهاد دادند كه به خلافت با او بيعت كنند.

موضع‌گيرى در برابر پيشنهاد بيعت با آن حضرت

وقتى كه رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله رحلت كرد، عباس بن عبدالمطلب و ابوسفيان بن حرب به آن حضرت پيشنهاد دادند كه با وى به عنوان خليفه بيعت كنند. از آن‌جا كه ابوسفيان قصد فتنه‌آفرينى و رودررو ساختن مسلمانان با يكديگر را داشت تا از اين فرصت سوء استفاده كند و مردم را به كفر برگرداند، به همراهى عباس بن عبدالمطلب - كه از نيرنگ‌بازى ابوسفيان غافل بود، نزد حضرت على عليه‌السلام آمدند و از ايشان خواستند كه براى گرفتن حق خويش قيام و با رقيبان مبارزه كند. حضرت در برابر اين پيشنهاد فرمود: اى مردم، امواج فتنه را با كشتى‌هاى نجات بشكافيد.

...

...

اين سخن امام عليه‌السلام از آن‌روست كه فتنه‌ها، مانند امواج دريا هستند چنان‌كه اگر چيزى در ميان آن امواج سهمگين قرار گيرد غرق خواهد شد. كشتى‌هاى نجات كه مردم را از امواج فتنه‌ها مى‌رهانند، همان راه‌هاى وصول به رضوان خدا هستند، و بايد اين امواج فتنه را با كشتى حق‌طلبى و حق‌پويى درهم كوبيد تا به ساحل آرامش رسيد.

و از نزاع و جدال بپرهيزيد و تاج فخرفروشى را از سر خود برداريد. روشن است كه هركه فخرفروشى مى‌كند، در واقع گردن‌فرازى كرده و مانند تاج پادشاهان، تاجى از افتخار بر سر نهاده است. پس امام عليه‌السلام به تواضع و فروتنى فرمان مى‌دهد. اين جمله در حقيقت جواب ابوسفيان بود كه قصد داشت با استفاده از وجود حضرت على عليه‌السلام در برابر غاصبان خلافت فخرفروشى كند.

آن‌گاه در مقام عذرخواهى از عدم قيام براى گرفتن خلافت مى‌فرمايد: [ از دو حال خارج نيست:] فردى به كمك بال (يار و ياور) قيام مى‌كند و پيروز مى‌شود⁽¹⁾يا آنكه قيام نمى‌كند و خود و ديگران را راحت مى‌سازد. منظور حضرت اين است كه نه ديگران را در مهلكه مى‌اندازد و نه خود را در معرض خوارى قرار مى‌دهد.

به عنتره گفتند: تو شجاع‌ترين فرد عرب هستى؟ گفت: شجاع‌ترين فرد نيستم، ولى جايى كه بايسته است پا پيش مى‌نهم و جايى كه شايسته است، احتياط مى‌كنم.

هَذَا⁽¹⁾مَاءٌ آجِنٌ، وَ لُقْمَةٌ يَغَصُّ⁽²⁾بِهَا آكِلُهَا، وَ مُجْتَنِي⁽³⁾الثَّمَرَةِ لِغَيْرِ⁽⁴⁾وَقْتِ إِينَاعِهَا، كَالزَّارِعِ بِغَيْرِ أَرْضِهِ.

...

حكومت از نگاه اميرمؤمنان عليه‌السلام

اين [خلافت مانند] آبى گنديده است كه خوش‌گوار نيست زيرا با ناگوارى‌ها و مشكلات همراه است و مانند لقمه‌اى است كه در گلوى خورنده آن گير مى‌كند، لذا گوارا نمى‌باشد.

و آن‌كه ميوه را قبل از رسيدن آن، بچيند مانند كسى است كه در زمين ديگران كشاورزى كرده باشد؛ يعنى هنوز وقت خلافت ظاهرى نرسيده است، و اگر قيام كنم، جز تعدادى بسيار اندك از من پيروى نخواهند كرد، و باعث بروز فتنه و ضعف اسلام مى‌شود؛ لذا از حق خود گذشتم. همچنين اگر بخواهم قيام كنم، مثل كسى خواهم بود كه در زمين ديگران چيزى بكارد كه از محصول آن بهره‌اى برندارد. اين بدان علت بود كه مردم تحمل پذيرش خلافت امام عليه‌السلام را نداشتند و به ابوبكر و امثال او بيشتر تمايل نشان مى‌دادند، و قرآن نيز پيشاپيش خبر داده بود كه: «... أَفَإِين مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ ...»⁽⁵⁾«آيا اگر او (= پيامبر) بميرد يا كشته شود از عقيده خود بر مى‌گرديد؟».

فَإِنْ أَقُلْ، يَقُولُوا: حَرَصَ عَلَى الْمُلْكِ، وَ إِنْ أَسْكُتْ، يَقُولُوا: جَزِعَ مِنَ الْمَوْتِ. هَيْهَاتَ⁽¹⁾بَعْدَ اللَّتَيَّا وَ الَّتِي⁽²⁾

و صغّروا شذوذاً الذي التي *** و ذا مع الفروع منها تا و تي

و اين يك ضرب المثل است. مى‌گويند: مردى با زنى كوتاه‌قد و بد اخلاق ازدواج كرد. پس از معاشرت با او به رنج و مشقت افتاد و او را طلاق داد و بار ديگر با زنى قدبلند ازدواج كرد، ولى اخلاق او بدتر از اولى بود. پس او را طلاق داد، به او گفتند: ديگر نمى‌خواهى ازدواج كنى؟ گفت: لا أتزوج بعد اللتيا و التي؛ بعد از آن زن قدكوتاه و آن زن ديگر ازدواج نخواهم كرد.

...

اگر بگويم خلافت از آن من است و ديگران آن را غصب كرده‌اند، مى‌گويند: به فرمانروايى حريص شده و مى‌خواهد به خلافت و مقام برسد و اگر سكوت كنم و حق خود را طلب نكنم مى‌گويند: على از مرگ مى‌ترسد، يعنى مى‌ترسد كه اگر براى گرفتنِ حقِ خود بپا خيزد جنگ در بگيرد و در اين راه كشته شود؛ پس براى گريختن از مرگ سكوت كرده است.

اين چه انديشه باطلى است و چقدر با واقعيت تفاوت دارد! چون نه سكوت من از روى ترس است و نه اقدام من از سرِ حرص، زيرا اگر در پى گرفتن حق خود باشم، در آن صورت حرصى به فرمانروايى و حكومت ندارم، و اگر سكوت كنم به دليل ترس از مرگ نيست، بلكه پس از اين دو گمان و برداشتِ نادرست حق آن است كه سكوت من براى مصلحت اسلام است، و اگر هم بخواهم حق خود را بگيرم، براى اجراى حق مشروع و دادنِ خلافت به اهل آن است كه سزاوار فرمانروايى‌اند.

وَ اللَّهِ لاَبْنُ أَبِي طَالِبٍ⁽¹⁾آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْيِ أُمِّهِ، بَلِ انْدَمَجْتُ⁽²⁾عَلَى مَكْنُونِ عِلْمٍ لَوْ بُحْتُ⁽³⁾بِهِ لاَضْطَرَبْتُمْ اضْطِرَابَ الاْءَرْشِيَةِ⁽⁴⁾فِي الطَّوِيِّ⁽⁵⁾الْبَعِيدَةِ⁽⁶⁾!

...

انس امام عليه‌السلام به مرگ و دليل سكوت آن حضرت در مقابل غاصبان

به خدا سوگند، انس و علاقه فرزند ابوطالب (يعنى على عليه‌السلام ) به مرگ بيشتر از انس و علاقه شيرخواره به پستان مادرش مى‌باشد. من از ترس مرگ سكوت نكرده‌ام، بلكه چيزى مى‌دانم كه ديگران نمى‌دانند. يعنى مى‌دانم سرانجام كارها چيست و قيام چه نتيجه‌اى خواهد داشت؛ و خدا به اينها فرصت داده تا امتحان‌شان كند. اگر بخواهم آن علم را براى شما آشكار و رازها را برملا كنم، مانند طناب در قعر چاه عميق، به خود خواهيد لرزيد.

منظور امام عليه‌السلام اين است كه همان‌طور كه طناب هنگام كشيدن آب از ته چاه عميق به لرزه و تكان مى‌افتد، مردم هم اگر از آن علم مكنون و پنهان شده در سينه على عليه‌السلام آگاه مى‌شدند بر خود سخت مى‌لرزيدند. اگر آن حضرت به مردم مى‌فرمود كه چه كسانى خلافت را در دست مى‌گيرند و چه خون‌هاى فراوانى خواهند ريخت و چه احكامى را تغيير خواهند داد و چه خشونت‌ها و چه حيف و ميل‌هايى از بيت‌المال مسلمين خواهند كرد، مسلمانان به شدت نگران مى‌شدند. چنان‌كه اگر به كسى بگويند كه حاكم شما چه ظلم‌هايى خواهد كرد، مى‌ترسد و نگران مى‌شود. امام عليه‌السلام از گفتن همه اين مسائل و اقدام بر گرفتن حق خود سكوت نمود تا نظام اسلامى باقى بماند و جنگ داخلى برپا نشود و موجب شكست اسلام و خوارى مسلمانان نگردد.

خطبه ششم

اشاره

و من كلام له عليه‌السلام لما أشير عليه بأن لاّ يتبع طلحة و الزبير و لا يرصد لهما القتال

وَ اللَّهِ لاَ أَكُونُ كَالضَّبُعِ⁽¹⁾تَنَامُ عَلَى طُولِ اللَّدْمِ⁽²⁾، حَتَّى يَصِلَ إِلَيْهَا طَالِبُهَا، وَ يَخْتِلَهَا⁽³⁾رَاصِدُهَا، وَ لَكِنِّي أَضْرِبُ بِالْمُقْبِلِ إِلَى الْحَقِّ الْمُدْبِرَ عَنْهُ، وَ بِالسَّامِعِ الْمُطِيعِ الْعَاصِيَ الْمُرِيبَ⁽⁴⁾أَبَداً حَتَّى يَأْتِيَ عَلَيَّ يَوْمِي⁽⁵⁾. فَوَ اللَّهِ مَا زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَقِّي، مُسْتَأْثَراً عَلَيَّ،⁽⁶⁾مُنْذُ⁽⁷⁾قَبَضَ اللَّهُ نَبِيَّهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ حَتَّى يَوْمِ النَّاسِ هَذَا.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام آن هنگام كه در مقام مشورت، به آن حضرت پيشنهاد دادند كه طلحه و زبير را تعقيب نكند و در صدد جنگ با آنان نباشد.

تصميم قاطع امام عليه‌السلام بر مبارزه با باطل

وقتى به امام پيشنهاد دادند طلحه و زبير را تعقيب نكند و در صدد جنگِ با آنها نباشد فرمود:

به خدا سوگند، من مثل كفتار نيستم كه در طول زمان كوبيدن بر طبل بخوابد و سرانجام صياد مى‌آيد و او را با نيرنگ از لانه‌اش بيرون بكشد. يعنى من در مدينه نمى‌مانم تا قدرت

...

...

و شوكت طلحه و زبير زياد شود و حكومت را از دستم مانند كفتارى كه به دام صياد افتاده است، بگيرند. بلكه من با كمك كسانى كه به سوى حق روى آورده‌اند و با من هم‌نوا و هماهنگ هستند، رويگردانان از حق و مخالفان خود را درهم مى‌كوبم و به وسيله كسانى كه شنواى حق و مطيع فرمانم هستند به نبرد با كسانى برمى‌خيزم كه نافرمانى حق مى‌كنند و نسبت به حق، ترديد دارند و اين كار هميشه من است تا آنگاه كه مرگم فرا رسد و از اين جهان به سراى آخرت كوچ كنم.

پايمال شدن هميشگى حق امام عليه‌السلام

سپس آن حضرت بيان كرد كه ستمگرى طلحه و زبير نسبت به من و پامال كردن حقِ من، نخستين ستمى نيست كه بر وى روا شده باشد مردم از ديرباز همواره حق او را پامال و به او ستم مى‌كردند. لذا فرمود: به خدا سوگند همواره از حق خود محروم بوده‌ام و مردم به ضرر من مستبدانه رفتار كرده‌اند. از زمانى كه پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله رحلت فرمود تا امروز حق من پايمال شده است، يعنى ابوبكر و عمر و عثمان حق شرعى او را در خلافت ناديده گرفتند، سپس عايشه و طلحه و زبير و پس از آنها معاويه.

خطبه هفتم

اشاره

و من خطبة له عليه‌السلام يذمّ فيها أتباع الشيطان

اتَّخَذُوا الشَّيْطَانَ لاِءَمْرِهِمْ مِلاَكاً⁽¹⁾، وَ اتَّخَذَهُمْ لَهُ أَشْرَاكاً⁽²⁾، فَبَاضَ وَ فَرَّخَ فِي صُدُورِهِمْ، وَ دَبَّ⁽³⁾وَ دَرَجَ⁽⁴⁾فِي حُجُورِهِمْ⁽⁵⁾، فَنَظَرَ بِأَعْيُنِهِمْ، وَ نَطَقَ بِأَلْسِنَتِهِمْ، فَرَكِبَ بِهِمُ الزَّلَلَ⁽⁶⁾، وَ زَيَّنَ لَهُمُ الْخَطَلَ⁽⁷⁾، فِعْلَ مَنْ قَدْ شَرِكَهُ الشَّيْطَانُ فِي سُلْطَانِهِ، وَ نَطَقَ بِالْبَاطِلِ عَلَى لِسَانِهِ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه در آن پيروان شيطان را سرزنش مى‌فرمايد.

سرزنش پيروان شيطان

[كافران و گنهكاران] شيطان را در كار خويش ملاك قرار دادند، يعنى قوام و بنيان كار آنها در اطاعت از شيطان است. شيطان نيز با آنها چنين مى‌كند: آنها را در گمراه كردن مردم دام و آلت دست خود قرار مى‌دهد، زيرا با كارهاى آنها ساير مردم را به گمراهى مى‌كشاند و در سينه آنها تخم گذارده، جوجه مى‌پروراند. اين سخن، كنايه از خانه‌كردن شيطان در دل آنهاست، مانند پرنده‌اى كه اگر در جايى تخم گذارد و جوجه بپروراند آنجا را محل اقامت خويش قرار مى‌دهد و همواره به آنجا آمد و شد مى‌كند.

و در دامن آنان جنبش و رفت و آمد مى‌كند، همان‌طور كه طفل در دامان والدين خود

...

...

همواره در حال آمدورفت است و به آنها انس شديد دارد. شيطان نيز به چنين افرادى انس و محبتى مانند دلبستگىِ طفل به والدينش را دارد.

پس با چشمِ آنها مى‌نگرد، يعنى آنان به محرمات و گناهان نظر مى‌كنند و چون شيطان به چنين چيزهايى مى‌نگرد، پس در نظر و نگاه اتحاد و يگانگى دارند، و با زبان آنها سخن مى‌گويد، يعنى كلام آنها كلام شيطان است.

آنان را بر مركب لغزش سوار مى‌كند، يعنى شيطان آنها را در لغزشگاه‌ها نگه مى‌دارد تا بلغزند و در راه حق ثبات قدم نيابند و كارهاى بسيار زشت را در چشم آنها زيبا، و گناهان را در دل و جانشان نيكو جلوه مى‌دهد. بنابراين آنها كارى را انجام مى‌دهند كه شيطان در تحقق آن شريك است. اين سخن بدان معناست كه هرچه انجام مى‌دهند با مشاركت شيطان است كه بخشى از آن كارها براى آنان و بخشى ديگر براى خودِ شيطان است.

و با زبان آنها سخن باطل مى‌گويد، يعنى آنان تحت تأثير وسوسه او و براى تأمين خواسته‌اش سخن مى‌گويند.

خطبه هشتم

اشاره

و من كلام له عليه‌السلام : يعني به الزبير في حالٍ اقتضت ذلك الكلام

يَزْعُمُ أَنَّهُ قَدْ بَايَعَ بِيَدِهِ وَ لَمْ يُبَايِعْ بِقَلْبِهِ، فَقَدْ أَقَرَّ بِالْبَيْعَةِ، وَ ادَّعَى الْوَلِيجَةَ⁽¹⁾، فَلْيَأْتِ عَلَيْهَا بِأَمْرٍ يُعْرَفُ، وَ إِلاَّ فَلْيَدْخُلْ فِيمَا خَرَجَ مِنْهُ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام كه به مقتضاى حال درباره زبير ايراد فرموده است.

پندار باطل زبير درباره بيعت

مسلمانان به طلحه و زبير مى‌گفتند: چرا بيعت اميرمؤمنان عليه‌السلام را شكستيد در حالى كه از سرِ ميل و رغبت با آن حضرت بيعت كرديد و هيچ اجبارى در كار نبود؟

آن دو مى‌گفتند: ما با دست خود با او بيعت كرديم نه با قلب خويش، و گمان مى‌كردند كه اين جواب مى‌تواند موضعگيرى‌هاى خصمانه آنها را توجيه كند، لذا امام عليه‌السلام مى‌فرمايد: زبير گمان مى‌كند كه با دست خويش نه با قلبش بيعت كرده است و در بيعت كردن مجبور و ناراضى بوده. وى با اين سخن در حقيقت اقرار به بيعت كرده، ولى ادعا مى‌كند كه از شمار افرادى بوده كه با رضا و رغبت بيعت نكرده است. هر معترف و اقرار كننده‌اى بايد به اقرار خود پايبند باشد، مگر آنكه دليل روشن و واضحى بر خلاف اقرارِ خود داشته باشد.

بنابراين، زبير بايد بر ادعاى ناراضى بودن خود دليل واضح و روشنى بياورد و گرنه بايد در طاعت من باشد و كار را به من واگذارد، زيرا مدعى بايد بيّنه بياورد و اگر نتواند بايد از ادعاى خود دست بردارد.

خطبه نهم

اشاره

و من كلام له عليه‌السلام يصف أصحاب الجمل و أنهم أصحاب قول لا أصحاب عمل

وَ قَدْ أَرْعَدُوا وَ أَبْرَقُوا، وَ مَعَ هَذَيْنِ الاْءَمْرَيْنِ الْفَشَلُ، وَ لَسْنَا نُرْعِدُ حَتَّى نُوقِعَ، وَ لاَ نُسِيلُ حَتَّى نُمْطِرَ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام در توصيف اصحاب جمل كه فقط اهل سخن هستند نه مرد عمل

مقايسه اصحاب جمل و امام عليه‌السلام در رابطه با جنگ

امام عليه‌السلام در توصيف اصحاب جمل مى‌فرمايد: آنان رعدآسا خروش برآوردند و بسان برق، شعله پراكندند، ولى اين دو با شكست همراه است. امام عليه‌السلام آنان را به ابرى پررعد و برق تشبيه مى‌كند كه نشان دهنده باران است [ولى از باران خبرى نيست]. آنان حرف مى‌زدند و فحش مى‌دادند و دم از شجاعت و قهرمانى مى‌زدند، ولى با وجود اين هياهوها كارشان سست بود و هيچ جنگ شايانى نمى‌كردند، زيرا زبير از جنگ فرار كرد و طلحه بدون جنگِ چشمگيرى كشته شد.

ولى ما چنين نيستيم، بلكه تا بر دشمن نتازيم و آنها را از پاى در نياوريم هياهو ايجاد نمى‌كنيم و تا نباريم، يعنى در صحنه عمل ظاهر نشويم، دم از پديد آوردن سيل نمى‌زنيم. پس ما اهل عمل هستيم نه اهل سخن، و غالباً كسانى كه شعار نمى‌دهند و عمل مى‌كنند از كسانى كه فقط شعار مى‌دهند ولى عمل نمى‌كنند موفق‌ترند. وجه تمايز دو دسته پيش‌گفته، در همين است.

خطبه دهم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

أَلاَ⁽¹⁾وَ إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ جَمَعَ حِزْبَهُ وَ اسْتَجْلَبَ⁽²⁾خَيْلَهُ⁽³⁾وَ رَجِلَهُ⁽⁴⁾، وَ إِنَّ مَعِي لَبَصِيرَتِي، مَا لَبَّسْتُ⁽⁵⁾عَلَى نَفْسِي، وَ لاَ لُبِّسَ عَلَيَّ. وَ ايْمُ اللَّهِ⁽⁶⁾لاَءُفْرِطَنَّ لَهُمْ حَوْضاً أَنَا مَاتِحُهُ، لاَ يَصْدُرُونَ عَنْهُ وَ لاَ يَعُودُونَ إِلَيْهِ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام است.

فرق ميان خطبه و كلام

غالباً خطبه در حال تكيه دادن و ايستادن يا بر فراز منبر و مانند آن ادا مى‌شود و آغاز آن حمد خدا و درود بر پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله است، به خلاف كلام كه اين ويژگى‌ها را ندارد، لذا سيد رضى رحمه‌اللّه گاهى مى‌فرمايد: و من خطبة له [ عليه‌السلام ] و گاهى مى‌فرمايد: و من كلام له [ عليه‌السلام [و همچنين غالباً سيّد رضى رحمه‌اللّه بخشى از خطبه و يا بخشى از كلام را به صورت ناتمام آورده است، چون بخشى را مى‌آورد كه فصاحت و بلاغت بيشترى دارد و لذا مى‌گويد: (من...) تا بفهماند كه اين بخشى از خطبه يا كلام است نه تمام آن.

نمايى از حركت طلحه و زبیر

بدانيد كه شيطان حزب و ياران خود را گرد آورد. منظور از شيطان، شيطان حقيقى و

...

...

شناخته شده يا كنايه از شخصى مى‌باشد⁽¹⁾.

شيطان سواران و پيادگان خود را دعوت نموده است. اين سخن اشاره به اين آيه دارد كه خداى سبحان به شيطان مى‌فرمايد: «وَ أَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَ رَجِلِكَ»⁽²⁾«و با سواران و پيادگانت بر آنها بتاز».

اما من داراى بصيرت و آگاهى هستم، يعنى شناخت من نسبت به امور همچنان تغييرناپذير است. من كارى نكردم كه دچار اشتباه و ترديد گردم، يعنى به شك و دو دلى بيفتم كه آيا حق با من است يا نه، چنان‌كه بسيارى از مردم وقتى كه در صحنه جنگ قرار مى‌گيرند، ترديد مى‌كنند كه آيا كار آنها درست است يا نه، و كسى نيز مرا به شك و شبهه نيفكنده است.

سوگند به خدا كه من براى اين مخالفان حوضى پر خواهم كرد كه خودم بايد آن را خالى سازم، يعنى لشكرى انبوه فراهم مى‌كنم كه خودم سرپرستى و فرماندهى آن را به عهده مى‌گيرم، به گونه‌اى كه اينان نمى‌توانند از اين حوضِ خون خارج شوند و به سلامت جان به در ببرند و وقتى كه مُردند ديگر نمى‌توانند به آن برگردند. پس امكان آمد و شد را از آنها مى‌گيرم.

خطبه يازدهم

و من كلام له عليه‌السلام لابنه محمد بن الحنفية لمّا أعطاه الراية يوم الجمل

اشاره

تَزُولُ الْجِبَالُ وَ لاَ تَزُلْ، عَضَّ عَلَى نَاجِذِكَ⁽¹⁾، أَعِرِ⁽²⁾اللَّهَ جُمْجُمَتَكَ. تِدْ⁽³⁾فِي الاْءَرْضِ قَدَمَكَ، ارْمِ بِبَصَرِكَ أَقْصَى الْقَوْمِ، وَ غُضَّ بَصَرَكَ، وَ اعْلَمْ أَنَّ النَّصْرَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام آنگاه كه در جنگ جمل پرچم را به دست فرزندش محمد بن حنفيه داد

فرمان‌هاى نظامى اميرمؤمنان عليه‌السلام به فرزندش محمد بن حنفيه

اميرمؤمنان عليه‌السلام فرزندى به نام محمد بن حنفيه داشت. از آن‌رو او را محمد بن حنفيه خوانده‌اند كه مادرش زنى از بنى‌حنيفه بود، لذا براى اينكه از فرزندان حضرت زهرا عليهاالسلام متمايز باشد او را به اين عنوان مى‌خواندند. محمد بن حنفيه فردى شجاع و نزد امام عليه‌السلام و برادرانش محبوب بود. در جنگ جمل وقتى كه امام عليه‌السلام مى‌خواست پرچم را به دست او بدهد، او را اين‌گونه توصيه فرمود:

كوه‌ها مى‌لرزند، ولى تو نلرز، يعنى در مقابل دشمنان چنان پايدار و مقاوم باش كه حتى اگر كوه‌ها از جا كنده شوند تو نبايد به خود هراسى راه بدهى. دندان‌هاى آسياب خود را محكم بر هم بفشار، چون وقتى انسان چنين كند اعصاب سر او محكم مى‌شوند و در نتيجه، عزم و اراده‌اش بيشتر و محكم‌تر مى‌گردد.

...

...

سر خود را به خداى متعال عاريه بده تا خدا در اين دنيا آن را از تو بگيرد و در آن دنيا به تو پس دهد، يعنى همواره آماده شهادت باش.

و پاى خود را چونان ميخ - كه در ديوار و مانند آن مى‌كوبند - محكم در زمين بكوب تا وقتى كه سپاه دشمن به سمت تو آمد شكست نخورى و نگريزى. روشن است كه ويژگى ميخ استحكام مى‌باشد.

نگاه خود را به انتهاى لشكر دشمن بينداز تا عزم تو در جنگيدنِ با آن جمعيتِ فراوان بيشتر شود. اين سخن از آن‌روست كه انسان هرچه به كثرت دشمن آگاه‌تر باشد، عزمى قوى‌تر و قلبى محكم‌تر براى پيشروى خواهد داشت و براى موقعيت‌هاى آن‌چنانى آماده‌تر مى‌شود.

و چشم خود را پس از افكندن به انتهاى لشكر به سوى زمين بيانداز تا شمشيرهاى آخته و نيزه‌ها، موجب هول و هراس تو نشود. انسانى كه عزم راسخ دارد، ابتدا تعداد لشكر دشمن را ارزيابى مى‌كند، سپس قدم‌به‌قدم به جلو نگاه مى‌كند تا اگر به ناگاه نگاهش به جمعيت دشمن افتاد، قلب او نلرزد.

و بدان كه يارى و پيروزى از طرف خداى سبحان است، و پرواضح است كه اگر كسى چنين عقيده‌اى داشته باشد قلب او محكم و اعصاب او آرام و نشاط و قدرت او دو چندان مى‌شود.

خطبه دوازدهم

اشاره

و من كلام له عليه‌السلام لما أظفره اللّه بأصحاب الجمل و قد قال له بعض أصحابه: ودِدْتُ أنّ أخي فلاناً كان شاهدنا ليرى ما نصرك اللّه به على أعدائك.

فَقَالَ لَهُ عليه‌السلام : أَ هَوَى أَخِيكَ مَعَنَا؟ فَقَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَقَدْ شَهِدَنَا، وَ لَقَدْ شَهِدَنَا فِي عَسْكَرِنَا هَذَا⁽¹⁾أَقْوَامٌ فِي أَصْلاَبِ⁽²⁾الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ سَيَرْعَفُ⁽³⁾بِهِمُ الزَّمَانُ، وَ يَقْوَى بِهِمُ الاْءِيمَانُ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام درباره سخن يكى از اصحاب كه پس از پيروزى امام عليه‌السلام بر اصحاب جمل به حضرت عرض كرد: دوست داشتم كه فلان برادرم شاهد پيروزى ما در جنگ جمل مى‌بود.

رضايت به عمل چون مشاركت در عمل

وقتى كه خداى سبحان در جنگ جمل، پيروزى را نصيب امام عليه‌السلام كرد و ناكثين را با شكست روبه‌رو ساخت، يكى از اصحاب حضرت عرض كرد: اى كاش برادرم فلانى همراه ما مى‌بود و پيروزى ما بر دشمن را مى‌ديد. حضرت فرمود: آيا برادرت دوست داشت كه همراه ما باشد؟ يعنى آيا ميل و رغبت او با ما بود و آيا ما را دوست، و دشمنان ما را دشمن مى‌داشت؟ عرض كرد: آرى.

حضرت فرمود: او در ثواب، با ما شريك است، زيرا گفته‌اند: «الرّجلُ معَ مَن اَحبَّ؛

...

...

انسان هر كه را دوست بدارد با وى محشور خواهد شد».

[نه تنها اين فرد، بلكه] كسانى كه در صلب پدران و رحم مادران به سر مى‌برند، يعنى كسانى كه هنوز در مرحله جنينى به سر مى‌برند و هنوز از رحم مادر خارج نشده‌اند و در آينده، زمان آنها را به عرصه وجود خواهد آورد در اين سپاه ما خواهد بود (و در اجر و ثواب با ما شريكند)، زيرا آنان ما را دوست دارند و ايمان به وسيله آنها تقويت مى‌گردد، يعنى آنها اميرمؤمنان على عليه‌السلام و اهل‌بيت عليهم‌السلام را با قلم و زبان و مانند آن يارى مى‌كنند.

خطبه سيزدهم

و من كلام له عليه‌السلام في ذم أهل البصرة بعد وقعة الجمل

اشاره

كُنْتُمْ جُنْدَ الْمَرْأَةِ، وَ أَتْبَاعَ الْبَهِيمَةِ، رَغَا⁽¹⁾فَأَجَبْتُمْ، وَ عُقِرَ⁽²⁾فَهَرَبْتُمْ. أَخْلاَقُكُمْ دِقَاقٌ⁽³⁾، وَ عَهْدُكُمْ شِقَاقٌ، وَ دِينُكُمْ نِفَاقٌ، وَ مَاوءُكُمْ زُعَاقٌ⁽⁴⁾، وَ الْمُقِيمُ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ⁽⁵⁾مُرْتَهَنٌ بِذَنْبِهِ، وَ الشَّاخِصُ⁽⁶⁾عَنْكُمْ مُتَدَارَكٌ بِرَحْمَةٍ مِنْ رَبِّهِ. كَأَنِّي بِمَسْجِدِكُمْ كَجُوءْجُوءِ⁽⁷⁾سَفِينَةٍ، قَدْ بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهَا الْعَذَابَ مِنْ فَوْقِهَا وَ مِنْ تَحْتِهَا، وَ غَرِقَ مَنْ فِي ضِمْنِهَا.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام كه پس از جنگ جمل در مذمت اهالى بصره ايراد شده است.

نكوهش اهل بصره

[اى مردم بصره، [شما لشكريان زن (= عايشه) و دنباله‌روهاى حيوان (= شتر) بوديد. آنان دنبال شتر (كه عسكر نام داشت) به هر سوى مى‌رفتند.

چون شتر صدا برآورد، شما جواب داديد. البته منظور صداى شترسوار است كه بر اساس رابطه حال و محلّ [در نحو عربى] به صداى شتر تعبير شده است. و وقتى كه شتر مجروح و پى زده شد، گريختيد. پس نه ثبات قدم داريد و نه ادراك و انديشه.

اخلاق‌تان [اى مردم بصره] سراسر پستى و فرومايگى است و پيمان شما تفرقه‌افكنى،

...

...

و روشتان پيمان‌شكنى است. چنان‌كه با عثمان بن حنيف پيمان بستند، ولى به پيمان خود وفادار نماندند و عهد خود را شكستند.

مرام شما نفاق و دوچهرگى است، به گونه‌اى كه در يك جا به شكلى و در جاى ديگر به شكلى ديگر ظاهر مى‌شويد. و آب آشاميدنى شما شور است، زيرا آب شور در تندخويى و فرومايگى انسان تأثير مى‌گذارد.

و كسى كه در جمع شما زندگى كند هماره گرفتار گناه است، زيرا اخلاق و صفات شما ناچار به او سرايت مى‌كند و مانند رهنى خواهد بود كه تا وقتى انسان مال را پس ندهد، همراه اوست.

و آن كه از ميان شما كوچ كند و به جاى ديگر برود، مشمول رحمت خداى متعال است چون موفق شده است كه از گناه بگريزد. من روزى را مى‌بينم كه مسجد شما⁽¹⁾در آب غرق شده، و مانند دماغه كشتى، از دور در آب نمايان مى‌باشد.

خداوند از بالا و پايين بر بصره عذاب فرو خواهد فرستاد و همه ساكنانش را غرق خواهد كرد، چنان‌كه در قرآن مى‌فرمايد: «إِذْ جاوءُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ»⁽²⁾«هنگامى كه از بالاى [سر] شما و از زير [پاى] شما آمدند».

در تاريخ آمده است: بصره دو مرتبه غرق شد: يك مرتبه در دوران خليفه عباسى القادر باللّه و بار ديگر در دوران القائم بأمر اللّه، و چنان‌كه امام عليه‌السلام پيش‌بينى فرمود تمام بصره و آنچه در آن بود به زير آب رفت.

و في رواية: وَ ايْمُ اللَّهِ⁽¹⁾لَتَغْرَقَنَّ بَلْدَتُكُمْ حَتَّى كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مَسْجِدِهَا كَجُوءْجُوءِ سَفِينَةٍ، أَوْ نَعَامَةٍ جَاثِمَةٍ. و في رواية: كَجُوءْجُوءِ طَيْرٍ فِي لُجَّةِ⁽²⁾بَحْرٍ. و في رواية أخرى: بِلاَدُكُمْ⁽³⁾أَنْتَنُ بِلاَدِ اللَّهِ تُرْبَةً، أَقْرَبُهَا مِنَ الْمَاءِ، وَ أَبْعَدُهَا مِنَ السَّمَاءِ، وَ بِهَا تِسْعَةُ أَعْشَارِ الشَّرِّ⁽⁴⁾، الْمُحْتَبَسُ فِيهَا بِذَنْبِهِ، وَ الْخَارِجُ بِعَفْوِ اللَّهِ. كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى قَرْيَتِكُمْ⁽⁵⁾هَذِهِ قَدْ طَبَّقَهَا⁽⁶⁾الْمَاءُ، حَتَّى مَا يُرَى مِنْهَا إِلاَّ شُرَفُ⁽⁷⁾الْمَسْجِدِ، كَأَنَّهُ جُوءْجُوءُ طَيْرٍ فِي لُجَّةِ بَحْرٍ.

...

غيبگويى امام عليه‌السلام درباره بصره

درباره بصره روايات متفاوتى ذكر شده است، زيرا غالبا انسان يك خبر شگفت را به سبب شگفتناكى آن و نيز گاه به منظور بشارت يا هشدار، همواره و در هر مناسبتى ذكر مى‌كند. لذا در يك روايت ديگر مى‌فرمايد: به خدا سوگند مسجد شما غرق خواهد شد و آن را مثل دماغه كشتى‌اى مى‌بينم كه در ميان دريا، يا مانند شترمرغى كه روى زمين لميده است.

در روايت ديگرى آمده است كه آن را مانند سينه مرغى مى‌بينم در ميان دريا، چون پرنده‌اى كه روى آب حركت مى‌كند سينه‌اش بيشتر ديده مى‌شود.

نيز در روايت ديگرى چنين آمده است: خاك شهر شما متعفن‌ترين خاك شهرهاى خداست زيرا بخار متصاعد شده از آب، موجب رطوبت و سپس عفونت آن مى‌شود؛ علاوه بر آن چنان‌كه در منابع پزشكى گفته‌اند: نزديك بودن زمين به آب موجب حبس بخار در آن و در نتيجه سبب عفونت مى‌شود.

شهر شما به آب نزديك‌تر است، زيرا به سبب همترازى زمين با سطح دريا چنان

...

...

مى‌نمايد كه به دريا نزديك است و از آسمان دور. منظور از آسمان يا رحمت است و يا آسمان پاك، چون زمين هر قدر كه سطح آن بالا باشد به هواى پاك و ناآلوده به عفونت‌ها و بخارها نزديك‌تر است و منظور از تفضيل (دورتر و نزديك‌تر) نسبى است نه حقيقى و عينى.

در اين شهر شما نُه دهم شرّ وجود دارد، يعنى سراسر آن را شر فرا گرفته است.

كسى كه در اين شهر زندگى كند گويا مانند زندانى‌اى است كه به كيفر جرم خود، حبس شده، و كسى كه از اين شهر خارج شود به مدد عفو الهى رهايى يافته است. پس ماندن او در شهر شما كه در نتيجه اخلاق شما را فرا مى‌گيرد، گناهى است كه رهايى از آن نيازمند عفو الهى است.

از اينجا روشن مى‌شود كه منظور از محتبس در اين جمله سكنا گزيده است، يعنى ساكن شهر شما بندِ گناه خويش است.

گويا مى‌بينم روستاى شما را آب فرا گرفته است. منظور از قريه در مقابل صحراست، گرچه شهر بزرگى باشد، چنان‌كه خداى سبحان مى‌فرمايد: «...وَ إِن مِّن قَرْيَةٍ إِلاَّ...»⁽¹⁾«و هيچ شهرى نبوده مگر اينكه...» و باز مى‌فرمايد: «أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ»⁽²⁾«آنان (پيامبران) را از شهرتان بيرون كنيد». و باز مى‌فرمايد: «قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ»⁽³⁾«شهرى كه تو را [ از خود [بيرون راند».

اين قريه شما را روزى آب فرا مى‌گيرد، به گونه‌اى كه از آن تنها كُنگره‌هاى مسجد، چون سينه پرنده‌اى در ميان دريا، ديده مى‌شود.

خطبه چهاردهم

و من كلام له عليه‌السلام في مثل ذلك

أَرْضُكُمْ قَرِيبَةٌ مِنَ الْمَاءِ، بَعِيدَةٌ مِنَ السَّمَاءِ. خَفَّتْ عُقُولُكُمْ، وَ سَفِهَتْ حُلُومُكُمْ، فَأَنْتُمْ غَرَضٌ⁽¹⁾لِنَابِلٍ⁽²⁾، وَ أُكْلَةٌ لاِآكِلٍ، وَ فَرِيسَةٌ⁽³⁾لِصَائِلٍ⁽⁴⁾.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام در نكوهش بصره و مردم آن.

[اى مردم بصره،] شما چند ويژگى داريد:

سرزمين شما به دليل هم‌سطح بودن با دريا، نزديك به آب است، اما از آسمان (رحمت يا هواى پاك) دور است. عقل‌هاى شما سبك و كم‌مايه است. حضرت عقل را به چيزى سبك‌وزن تشبيه مى‌كند كه با وزش باد به حركت در مى‌آيد. در مقابل، عقل‌هايى وجود دارند كه استوارند و با اندك حركت و آشفتگى دچار تزلزل نمى‌شوند.

و شما سفيهانى هستيد كه براى عقل شما بها و كمالى يافت نمى‌شود. پس شما هدف تيراندازانى هستيد؛ زيرا آنان آماج تير گمراهى طلحه و زبير و عايشه قرار گرفتند. و لقمه‌اى براى خورندگان هستيد، يعنى شما در حفظ و حصارى نيستيد؛ لذا هر كسى در شما طمع مى‌كند تا مانند يك لقمه گوارا خوراك خود كند؛ و شكار درندگان هستيد كه همواره بر شما هجوم مى‌آورند.

خطبه پانزدهم

و من كلام له عليه‌السلام فيما رده على المسلمين من قطائع عثمان

اشاره

وَ اللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاءُ، وَ مُلِكَ بِهِ الاْءِمَاءُ لَرَدَدْتُهُ، فَإِنَّ فِي الْعَدْلِ سَعَةً، وَ مَنْ ضَاقَ عَلَيْهِ الْعَدْلُ، فَالْجَوْرُ عَلَيْهِ أَضْيَقُ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام در مورد بازگرداندن زمين‌هاى مسلمانان به بيت‌المال كه عثمان به اطرافيان خود بخشيده بود.

مبارزه قاطع با مفاسد اقتصادى

امام عليه‌السلام درباره اموال و اراضى‌اى كه عثمان به خويشان و دوستان خود بخشيده بود و آنان به فرمان وى بر آن مسلط شده بودند، و برگرداندن آنها به بيت‌المال مسلمين مى‌فرمايد: به خدا سوگند، اگر ببينم اموالى كه عثمان به اين و آن داده، حتى اگر مهريه زنان شده باشند و يا با آنها كنيز خريده‌اند، آن مهريه و خريد را باطل مى‌كنم و مال را به بيت‌المال برمى‌گردانم و عقد مانعِ بازگرداندن مال غصب شده به بيت‌المال نمى‌باشد. اين مطلب براى بيان اين نكته است كه ادامه زندگى زناشويى با اين مال غصب شده جايز نيست، چه رسد به ساير تصرفات (يعنى اگر براى حلال كردن ازدواج كه مسأله بسيار مهمّى است نتوان غصب نمود، در امور ديگرى مانند خوردن و تفريح كردن و... چگونه مى‌توان در اموال غصبى تصرف كرد؟)

پس در عدل فراخى و گستردگى وجود دارد و عموم مردم را شامل مى‌شود و به گروهى خاص اختصاص ندارد، چنان‌كه ظلم هم همين‌طور است و شامل تمام مردم مى‌شود.

...

...

و اگر كسى از عدل روى برتابد و از ترس آنكه طمعكاران و مال‌دوستان از او رنجش خاطر پيدا كنند به ظلم و ستم روى بياورد، بيشتر مورد خشم مردم قرار مى‌گيرد، چنان‌كه عثمان خواست خويشان و هواداران را راضى نگه دارد، ولى در فشار و تنگناى بيشترى قرار گرفت تا آنكه سرانجام كشته شد.

خطبه شانزدهم

و من كلام له عليه‌السلام لما بويع في المدينة

اشاره

ذِمَّتِي⁽¹⁾بِمَا أَقُولُ رَهِينَةٌ⁽²⁾، وَ أَنَا بِهِ زَعِيمٌ. إِنَّ مَنْ صَرَّحَتْ⁽³⁾لَهُ الْعِبَرُ⁽⁴⁾عَمَّا بَيْنَ يَدَيْهِ⁽⁵⁾مِنَ الْمَثُلاَتِ⁽⁶⁾، حَجَزَتْهُ⁽⁷⁾التَّقْوَى عَنْ تَقَحُّمِ⁽⁸⁾الشُّبُهَاتِ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام هنگامى كه در مدينه با او بيعت كردند.

تقوا ارمغان پندآموزى

هنگامى كه مردم در مدينه بعد از كشته شدن عثمان با امام عليه‌السلام بيعت كردند آن حضرت اين خطبه را ايراد فرمود. در آغاز مى‌فرمايد:

ذمه من در گرو صحت گفته‌هاى خويش است. همان‌طور كه گروگان جز با پرداخت مال آزاد نمى‌گردد، ذمه و عهده انسان هم آزاد نمى‌شود و صدق گفتار و يا صداقت گوينده آشكار نمى‌گردد، مگر پس از مطابقت كلام او با واقع و اثبات راستى و راستگويى او.

و من به صدق و درستى گفتارم ضامنم. اين دو جمله‌اى كه گذشت به منزله سوگند و جمله بعد، از حيث نحوى متعلّق قسم است كه مى‌فرمايد: كسى كه موعظه‌ها و عبرت‌هاى موجود در پيش روى او بتوانند براى او از كيفرهاى پيشين پرده بردارند و براى او دلالت بر

...

...

نتيجه كنند، پرهيزگارى و تقوايى به دست مى‌آورد تا مانع از افتادن او در دامگه شبهه‌ها شود، يعنى ترس از عذاب الهى نمى‌گذارد در آنچه كه حلال بودن و يا حرام بودن آن براى او روشن نيست وارد گردد. پس در حقيقت عبرت‌ها مانع ورود انسان به شبهه مى‌گردد، چرا كه در امور شبهه‌ناك احتمال خطا و گناه هست، و نزول عذاب الهى را به دنبال دارد⁽¹⁾.

أَلاَ وَ إِنَّ بَلِيَّتَكُمْ⁽¹⁾قَدْ عَادَتْ كَهَيْئَتِهَا يَوْمَ بَعَثَ اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله . وَ الَّذِي⁽²⁾بَعَثَهُ بِالْحَقِّ لَتُبَلْبَلُنَّ⁽³⁾بَلْبَلَةً، وَ لَتُغَرْبَلُنَّ⁽⁴⁾غَرْبَلَةً، وَ لَتُسَاطُنَّ سَوْطَ⁽⁵⁾الْقِدْرِ، حَتَّى يَعُودَ أَسْفَلُكُمْ أَعْلاَكُمْ، وَ أَعْلاَكُمْ أَسْفَلَكُمْ.

...

آزمون مجدد

بدانيد كه امتحان شما درست مانند آن روزى كه خدا پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله را به رسالت برانگيخت، تكرار گرديد؛ يعنى همان‌طور كه پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله معيار و ميزان امتحان بزرگ و تشخيص مؤمن از كافر و منافق شد، خلافت اميرمؤمنان عليه‌السلام نيز باعث امتحان مردم گرديد تا روشن شود كه كدام يك تابع حق و چه كسى پيرو باطل خواهد بود.

قسم به خدايى كه پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله را به حق به رسالت برانگيخت⁽⁶⁾، قطعاً با يكديگر آميخته خواهيد شد، يعنى حوادث باعث اختلاط لايه‌هاى فرادست و فرودست جامعه مى‌گردد⁽⁷⁾. و قطعاً غربال خواهيد شد. گويا انسان‌ها در حوادث، غربال مى‌شوند و افراد داراى ايمان قوى و استوار و افراد سست‌ايمان وازده مى‌شوند، هرچند قبل از حوادث ظاهراً هر دو گروه يكسان و حتى بر عكس (افراد قوى‌الايمان ضعيف و افراد ضعيف‌الايمان قوى) هستند، چرا كه حوادثْ جوهر مردان حقيقى را آشكار مى‌كند.

مانند (حبوبات) درون يك ديگ زيرورو مى‌شويد، به گونه‌اى كه افراد ظاهرا فرودست، به واسطه بروز جوهر نهفته خويش بالا مى‌آيند و افراد بالا و بلندمرتبه به دليل ضعف و افتادن در فتنه‌ها پايين قرار مى‌گيرند. چنان‌كه خداى سبحان مى‌فرمايد: «...أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا...»⁽⁸⁾«آگاه باش كه آنان در فتنه افتاده‌اند». كه در اينجا سقوط معنوى به سقوط حسّى تشبيه شده است.

وَ لَيَسْبِقَنَّ سَابِقُونَ كَانُوا قَصَّرُوا، وَ لَيُقَصِّرَنَّ سَبَّاقُونَ كَانُوا سَبَقُوا. وَ اللَّهِ مَا كَتَمْتُ وَشْمَةً⁽¹⁾، وَ لاَ كَذَبْتُ كِذْبَةً، وَ لَقَدْ نُبِّئْتُ بِهَذَا الْمَقَامِ وَ هَذَا الْيَوْمِ.

...

توصيه به كُندروان و تندروان

كسانى كه در گذشته كوتاهى كردند و انجام وظيفه را به حد لازم نرساندند، بايد امروز به سوى جهاد و خير و فضيلت بشتابند و كُندروى گذشته را جبران كنند. در مقابل، كسانى كه در زمان پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله اهل جهاد و فضيلت بودند و گوى سبقت را از همگان ربودند اما امروز در عمل قصور مى‌ورزند، مانند زبير و طلحه كه از سبقت‌گيرندگان در نصرت پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و امام عليه‌السلام بودند، ولى بعدها از دشمنان حضرت گرديدند و با اين كار خود را دوزخى ساختند، اينها نيز بايد از تندروى و افراط دست بردارند.

اوصاف امام عليه‌السلام

به خدا سوگند كه هرگز يك كلمه حق را كتمان نكردم، بلكه همواره حق را اظهار نموده‌ام و آشكارا آن را بيان كرده‌ام، زيرا شخصى كه به سوى حق هدايتگر است و به معروف امر، و از منكر نهى مى‌كند، جز سخن حق چيزى نمى‌گويد.

من هرگز يك دروغ هم نگفته‌ام. يعنى امام عليه‌السلام درباره حق، صريح و بى‌پروا بود و هيچ مجامله‌اى نمى‌كرد و درباره عدالت هيچ گونه مداهنه و مسامحه‌اى روا نمى‌داشت.

رسول اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله اين موقعيت را كه اكنون در آن قرار دارم و نيز امروز را كه شما با من بيعت مى‌كنيد به من خبر داده است. گويا امام عليه‌السلام با اين بيان مى‌خواهد راه را بر كسانى كه به چاپلوسى و نيل به اهداف خود، كه در نظام‌هاى پيش از حضرتش بدان عادت كرده بودند و مى‌خواستند امام عليه‌السلام را نيز بدان سو بكشانند، ببندد.

أَلاَ وَ إِنَّ الْخَطَايَا⁽¹⁾خَيْلٌ⁽²⁾شُمُسٌ⁽³⁾، حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا، وَ خُلِعَتْ لُجُمُهَا، فَتَقَحَّمَتْ بِهِمْ فِي النَّارِ. أَلاَ وَ إِنَّ التَّقْوَى⁽⁴⁾مَطَايَا⁽⁵⁾ذُلُلٌ⁽⁶⁾. حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا، وَ أُعْطُوا أَزِمَّتَهَا⁽⁷⁾، فَأَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّةَ.

...

آثار لغزش و تقواپيشگى

آگاه باشيد كه گناهان به اسب‌هاى سركشى مى‌مانند كه گنهكاران سوارشان شده‌اند. گنهكار به كسى كه سوار بر اسب چموش است تشبيه شده، كه انسان از آن در امان نيست، زيرا افسار و لگامِ اين مركب از دست سوار، بيرون رفته و او را به آتشِ دوزخ و نابودى مى‌كشاند.

بدانيد كه تقوا مانند مركب‌هايى راهوار و مطيع است كه آدمى را از كارهاى نابودكننده نجات مى‌دهد، به عكس گناهان كه او را در گرفتارى و مهلكه مى‌اندازند. لذا گناه به اسب‌هاى چموش و تقوا به اسب‌هاى راهوار تشبيه شده است. اهل تقوا بر اين مركب‌ها سوار مى‌شوند و زمام آنها را در دست گرفته‌اند. پرواضح است كه هركه زمام اسب را در دست مى‌گيرد آن را از شتاب و حركت ناهنجار باز مى‌دارد. تقوا نيز مانند همان مركبى است كه زمامش به دست انسان است و در نتيجه او را وارد بهشت مى‌سازد و در مسيرى راحت و بى‌خطر به مقصد نهايى مى‌رساند. اين سخن در حقيقت براى تشويق مردم به ضرورت دورى جستن از گناهان و ضرورت تقواپيشگى در همه امور است.

حَقٌّ وَ بَاطِلٌ، وَ لِكُلٍّ أَهْلٌ، فَلَئِنْ أَمِرَ الْبَاطِلُ لَقَدِيماً فَعَلَ، وَ لَئِنْ قَلَّ الْحَقُّ فَلَرُبَّمَا وَ لَعَلَّ، وَ لَقَلَّمَا أَدْبَرَ شَيْءٌ فَأَقْبَلَ.

...

حضور هميشگى حق و باطل

همواره حق و باطل وجود داشته و دارد و هر يك از اين دو طرفدارانى دارند، زيرا خداى سبحان دنيا را محل امتحان قرار داده و زمام حق و باطل را رها ساخته تا مردم آزمايش شوند، چنان‌كه خداى سبحان مى‌فرمايد: «إِنّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمّا شاكِراً وَ إِمّا كَفُوراً»⁽¹⁾«ما راه را بدو نموديم، يا سپاسگزار خواهد بود و يا ناسپاسگزار» پس گروهى حق و گروهى باطل را برمى‌گزينند.

بنابراين اگر باطل زمام فرمانروايى را در جامعه به دست گرفت، تازگى ندارد، بلكه از قديم الأيام تاكنون باطل در جامعه حكومت مى‌كرده است.

و اگر حق و پيروان آن كم و اندكشمار شدند، باشد كه بر باطل، با وجود كمشمارى پيروز شوند و شايد روزى فرا رسد كه حق بر باطل غلبه پيدا كند، چنان‌كه خداى سبحان مى‌فرمايد: «... كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللّهِ»⁽²⁾«بسا گروهى اندك كه بر گروهى بسيار، به اذن خدا پيروز شدند».

و اندك اتفاق مى‌افتد چيزى كه رفته است، دوباره بازگردد. اين جمله انكار و استبعادى است كه امام عليه‌السلام درباره به حد نصاب رسيدن حق، مانند روز اول، بيان مى‌فرمايد، چون چيزى كه به سبب رفتن عناصر و اركان آن از بين رفته باشد، ديگر به شكل اول خود برنمى‌گردد، و اين اشاره دارد به وضعيت مردم در روزگار امام عليه‌السلام ، كه ديگر به سنّت پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله برنخواهند گشت.

...

...

گفتارى از سيد رضى رحمه‌اللّه

أقول: إن في هذا الكلام الأدنى من مواقع الإحسان ما لا تبلغه مواقع الإستحسان، و إن حظ العجب منه أكثر من حظ العجب به، و فيه مع الحال التي وصفنا زوائد من الفصاحة لا يقوم بها لسان، و لا يطلع فجها إنسان، و لا يعرف ما أقول إلا من ضرب في هذه الصناعة بحق، و جرى فيها على عرق، «وَ مَا يَعْقِلُهَآ إِلاَّ الْعَالِمُونَ»⁽¹⁾.

سيد رضى رحمه‌اللّه مى‌فرمايد: بخش پايانى اين سخن از چنان زيبايى و شيوايى برخوردار است كه هيچ سخنى را توان رسيدن به مرتبه آن نيست. هركه به منظور شناختن محاسن اين كلام در آن بنگرد، بيشتر از آنكه از قدرت موشكافى و هوشمندى خود به تعجب در آيد، از [شيوايى و زيبايى [آن غرق [درياى] تعجب خواهد شد. با اين وصف، اين سخن امام عليه‌السلام چنان فصيح است كه هيچ زبان‌آورى را ياراى بيان آن نيست و هيچ كس قدم گذاردنِ در اين عرصه را نتواند. اين ادعاى مرا تنها كسانى درك مى‌كنند كه در اين فن بهره فراوانى داشته و در آن تاخته باشند و [آنان كه قرآن درباره‌شان فرموده است: «و] جز دانشوران آنها را در نيابند».

و من هذه الخطبة

اشاره

شُغِلَ⁽¹⁾مَنِ الْجَنَّةُ وَ النَّارُ أَمَامَهُ. سَاعٍ⁽²⁾سَرِيعٌ نَجَا، وَ طَالِبٌ بَطِيءٌ رَجَا، وَ مُقَصِّرٌ فِي النَّارِ هَوَى.

...

در بخشى از اين خطبه امام عليه‌السلام آمده است:

تقسيم مردمان به سه گروه

كسى كه مى‌داند در پيش رويش بهشت و جهنم وجود دارد، باعث مى‌شود كه از فكر اين دو هرگز باز نماند و به هيچ چيز ديگرى فكر نكند و شبانه‌روز براى به دست آوردن بهشت و دورى از جهنم تلاش كند و همواره براى آخرت عمل نمايد، زيرا پيش روى او يا بهشت است يا جهنم. پس جايى براى سرگرم شدن به امور دنيوى⁽³⁾وجود ندارد. سپس امام عليه‌السلام در توصيف دسته‌هاى سه‌گانه مردم مى‌فرمايد:

الْيَمِينُ وَ الشِّمَالُ مَضَلَّةٌ، وَ الطَّرِيقُ الْوُسْطَى⁽¹⁾هِيَ الْجَادَّةُ، عَلَيْهَا بَاقِي الْكِتَابِ وَ آثَارُ النُّبُوَّةِ، وَ مِنْهَا مَنْفَذُ السُّنَّةِ، وَ إِلَيْهَا مَصِيرُ الْعَاقِبَةِ. هَلَكَ مَنِ ادَّعَى، وَ خابَ مَنِ افْتَرى. مَنْ أَبْدَى⁽²⁾صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ هَلَكَ. وَ كَفَى بِالْمَرْءِ جَهْلاً أَلاَّ يَعْرِفَ قَدْرَهُ.

...

فرجام چپ و راست‌گرايى و جايگاه ميانه‌روى

راست‌روى و چپ‌روى به معناى گمراهى از جاده مستقيم شريعت، و پيمودن راه افراط و تفريط است. انحراف از حق، به دو طرف يك جاده مى‌ماند كه اگر انسان آن را بپيمايد گمراه شده و از جاده‌اى كه انسان را به مقصد مى‌رساند منحرف گرديده است، اما راهى كه انسان را به مقصد مى‌رساند، راه وسط و ميانه‌روى است.

بر اين راه مستقيم، كتاب جاودان قرآن و آثار نبوت پيامبران الهى باقى مانده‌اند و از آن منحرف نشده‌اند؛ زيرا كتاب و سنت انبيا بر اين راه ميانه‌اند و هر كس آن را بپيمايد پيرو كتاب و سنت مى‌شود. از اين راه ميانه است كه سنّت پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نفوذ و گسترش يافته و به راه خود ادامه مى‌دهد و به هدف مى‌رسد. پس كسى كه در راه ميانه حركت مى‌كند بر اساس سنّت حركت كرده است. فرجام نيكو به اين جاده ميانه مى‌انجامد، و لذا كسى كه از اين جاده ميانه فاصله گيرد فرجام شومى در انتظار اوست. كسى كه ادعا مى‌كند كه بر حق است، ولى در حقيقت گرفتار چپ‌روى يا راست‌روى شده است، هلاك مى‌گردد.

كسى كه به خدا نسبت چپ و راست بدهد و افترا ببندد، مانند هوسبازان گمراه است كه اعمال انحرافى خود را به خدا و پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نسبت مى‌دهند؛ وبى‌ترديد زيانكار شده است.

كسى كه رو در روى حق بايستد و آشكارا با حق مبارزه كند، بى‌ترديد حق او را به زمين

...

...

مى‌كوبد و نابودش مى‌سازد.

در اثبات جهل آدمى همين بس كه ارزش خود را نشناسد، چون انسان قابليت پيمودن مراتب ترقى و نيل به سعادت را در خود دارد تا آنجا كه مى‌تواند سعادتمندترين و خوشبخت‌ترين انسان در دو جهان گردد و اين جايگاه انسان است. پس اگر كسى اين منزلت را نشناسد خود را ضايع مى‌كند و شقاوت دنيا و آخرت را نصيب خود مى‌سازد و چه نادانى و جهلى بالاتر از اين، كه زيان دنيا و آخرت را به همراه داشته باشد؟

لاَ يَهْلِكُ عَلَى التَّقْوَى سِنْخُ⁽¹⁾أَصْلٍ وَ لاَ يَظْمَأُ عَلَيْهَا زَرْعُ قَوْمٍ. فَاسْتَتِرُوا فِي بُيُوتِكُمْ، وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ، وَ التَّوْبَةُ مِنْ وَرَائِكُمْ، وَ لاَ يَحْمَدْ حَامِدٌ إِلاَّ رَبَّهُ، وَ لاَ يَلُمْ⁽²⁾لاَئِمٌ إِلاَّ نَفْسَهُ.

...

تقوا و آثار آن

ريشه هيچ گياهى كه در سرزمين تقوا روييده باشد خشك نمى‌شود؛ يعنى اصل و ريشه شخصيت انسان اگر همراه با تقوا بوده باشد تباه نمى‌شود، چنان‌كه ريشه درختان وقتى كه در زمين مناسبى باشد و آب و هوا و نور كافى داشته باشد خشك نمى‌شود. و زراعت هيچ قوم پرهيزگارى تشنه نخواهد شد؛ يعنى وقتى كه انسان، بدون تقوا عمل خيرى انجام دهد، مانند زراعت دور از آب است كه تشنه مى‌ماند و از بين مى‌رود. در اين‌باره خداى متعال مى‌فرمايد: «...إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ»⁽³⁾«به يقين خدا فقط از تقواپيشگان مى‌پذيرد». پس همان‌طور كه زراعتى كه در مجاورت آب باشد تشنه نمى‌ماند و همواره سرسبز است، عملى كه بر پايه تقوا باشد نيز تباه نمى‌شود.

وظيفه مردم در هنگام فتنه

[پس اى مردم،] در هنگام فتنه در خانه‌هايتان بمانيد و خودتان را در معرض مقابله با حق قرار ندهيد، چنان‌كه معمولاً در دوران آشوب و غوغا مردم خود را رودرروى حق قرار مى‌دهند، زيرا رهبران گمراهى بر مردم ساده‌دل يا سست‌ايمان چيره مى‌شوند و آنها را به مقابله با حق فرا مى‌خوانند و در نتيجه به هلاكت مى‌افكنند.

و رابطه ميان خودتان را همواره اصلاح كنيد. گويا برقرار كردن ارتباط، به منزله چيزى

...

...

بين دو طرف است و وقتى كه بين دو طرفْ نزاع و كدورتى پيش بيايد آن عامل پيوند، به تباهى مى‌گرايد و اصلاح آن به معناى رساندن آن عامل به حدّ نصاب شايسته كه موجب سعادت و انس است.

[و بدانيد كه] توبه از پشت سر شماست كه به راحتى مى‌توانيد به آن دست يابيد و با آن نكوكار شويد، همان‌گونه كه امكان دستيابى به عوامل فساد نيز در جامعه به فراوانى وجود دارد. اين سخن كنايه‌اى است براى از دست نرفتن زمان توبه و وجود هميشگى اين وسيله ارتباطِ انسان و خداست.

و بايستى هيچ ستايشگرى جز خدا را نستايد؛ زيرا همه نعمت‌ها از آن خداست. بنابراين اصل ستايش مربوط به خداى متعال است، هرچند انسان بايستى شكر واسطه‌هاى نعمت را نيز به جاى آورد، چنان‌كه خداى سبحان مى‌فرمايد: «أَنِ اشْكُرْ لِي وَ لِوالِدَيْكَ»⁽¹⁾«كه شكرگزار من و والدينت باش».

و هيچ ملامتگرى جز خويش را ملامت نكند؛ يعنى انسان بايد همواره به عيب خود بپردازد نه عيوب ديگران. شاعر در اين‌باره چه زيبا گفته است:

لسانُك لا تُبدي بهِ سَوئَةَ امرءٍ *** فكُلّكَ سَوْءَاتٌ و للنّاسِ أَلسُنٌ

و عينُكَ إنْ أهدَت إليكَ مَعائِباً *** مِنَ النّاس قُل: يا عينُ، للنّاسِ أعيُنٌ

زبانت [را مهار كن تا] زشتى كسى را آشكار نسازد / كه تو خود سر تا پا عيب هستى و مردم نيز زبان دارند.

اگر چشم تو از مردم معايبى به تو نشان داد / تو به او بگو اى چشم، مردمان نيز چشم دارند.

خطبه هفدهم

و من كلام له عليه‌السلام في صفة من يتصدى للحكم بين الأُمّة و ليس لذلك بأهل

اشاره

إنَّ أَبْغَضَ الْخَلاَئِقِ⁽¹⁾إِلَى اللَّهِ⁽²⁾رَجُلاَنِ: رَجُلٌ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَى نَفْسِهِ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام درباره قاضيان كه در اين مقام فاقد شايستگى هستند.

منفورترين افراد نزد خداوند

مبغوض‌ترين مردمان نزد خدا دو دسته‌اند:

(گويا مراد از گروه اوّل حاكمان ستمگر و گروه دوم كه بدان خواهيم رسيد، عالمان گمراه و گمراه كننده مى‌باشند).

فَهُوَ جَائِرٌ⁽¹⁾عَنْ قَصْدِ السَّبِيلِ⁽²⁾، مَشْغُوفٌ⁽³⁾بِكَلاَمِ بِدْعَةٍ، وَ دُعَاءِ ضَلاَلَةٍ، فَهُوَ فِتْنَةٌ⁽⁴⁾لِمَنِ افْتَتَنَ بِهِ، ضَالٌّ عَنْ هَدْيِ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ، مُضِلٌّ لِمَنِ اقْتَدَى بِهِ فِي حَيَاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِهِ، حَمَّالٌ خَطَايَا غَيْرِهِ، رَهْنٌ بِخَطِيئَتِهِ.

...

ويژگى‌هاى حاكمان ستمگر

اين گروه از راه ميانه و معتدل كه انسان را به هدف مى‌رساند منحرفند و سخت مشتاق طرح سخنان بدعت‌آميز و دعوت‌هاى گمراه كننده‌اند. سخنى مى‌گويند كه در دين نيست و مردم را به گمراهى فرا مى‌خوانند، مانند معاويه كه به جاى سنت‌هاى پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله بدعت‌هاى خود را طرح مى‌كرد و به جاى حق و حقيقت‌جويى مردم را به سوى خود و گمراهى‌هاى خويش فرا مى‌خواند. بنابراين وسيله فتنه (آزمون) كسانى هستند كه فريفته كردار و گفتار آنان شده‌اند و مردم را از پيمودن راه درست پيشينيان و صالحان باز مى‌دارند و پيروان خود را چه در زمان حيات و چه پس از مرگ خود گمراه مى‌كنند، چون كسى كه راه گمراهى را بنيان نهد موجب گمراهى مردم مى‌شود خواه زنده بماند خواه بميرد.

اينان گناهان فراوان ديگران را بر دوش خود مى‌كشند، زيرا كسى كه سنّت نكوهيده‌اى را پايه گذارد تا قيامت گناه عمل‌كنندگان به آن سنّت را بر دوش خواهد كشيد. اينان گروگان گناهان خويش‌اند و كيفر خواهند شد و در پيمودن درجات كمال و سعادت بهره‌اى ندارند.

وَ رَجُلٌ قَمَشَ⁽¹⁾جَهْلاً، مُوضِعٌ⁽²⁾فِي جُهَّالِ الاْءُمَّةِ، عَادٍ⁽³⁾فِي أَغْبَاشِ⁽⁴⁾الْفِتْنَةِ، عَمٍ⁽⁵⁾بِمَا فِي عَقْدِ الْهُدْنَةِ، قَدْ سَمَّاهُ أَشْبَاهُ النَّاسِ عَالِماً وَ لَيْسَ بِهِ، بَكَّرَ⁽⁶⁾فَاسْتَكْثَرَ مِنْ جَمْعٍ، مَا قَلَّ مِنْهُ خَيْرٌ مِمَّا كَثُرَ، حَتَّى إِذَا ارْتَوَى⁽⁷⁾مِنْ مَاءٍ آجِنٍ⁽⁸⁾.

...

ويژگى‌هاى عالم‌نمايان جاهل

اينها مشتى نادانى را گرد آورده‌اند. مثل اشاعره كه بر اين باورند عدالت خدا بى‌معناست، و يا فلاسفه ماديگرا كه حشر اجساد را نمى‌پذيرند، و در واقع، افكار اينها مشتى جهل است نه علم.

و در ميان نادانان امت اسلامى با شتاب تباهى‌گسترى مى‌كنند و در تاريكى‌هاى فتنه شتابان در حركتند، به خلاف خردمندان كه از فتنه مى‌گريزند تا دچار تيرگى و گناهان آن نشوند. نسبت به بركات و خيراتى كه در صلح و آرامشِ مقبول خردمندان جامعه وجود دارد، نابينا هستند، چون از منافع صلح و آرامش در جامعه ناآگاهند و در ايجاد جوّ ناآرامى و آشوب مى‌كوشند. اين حقيقتى است كه در موقعيت امن ديده مى‌شود جاهلان تلاش

...

...

مى‌نمايند به گمان بهتر شدن وضعيت، آرامش را بر هم زنند، ولى غافلند از آنكه صلح و آرامش در جامعه با زحمات و مشكلات فراوانى به دست مى‌آيد و چون از جامعه رخت بر بست فضاى اضطراب و نگرانى بر مردم چيره خواهد گرديد. انسان‌نماها به دليل بى‌دانشى و عدم قدرت تشخيص خوب از بد و سالم از ناسالم، اينان را عالم و دانشمند مى‌خوانند، در حالى كه عالم نيستند، بلكه جاهلانى هستند كه به صورت عالم جلوه مى‌كنند. اين جاهلان مى‌كوشند كه مطالب باطل و گمراه كننده‌اى را از اين و آن بگيرند و مانند تشنه‌اى كه شكم خود را از آب گنديده پر مى‌سازد، به جمع‌آورى مفاهيم بى‌ارزشى مى‌پردازند كه اندكش بهتر از بسيار مى‌باشد، و آنان مغز خود را از اين مطالب پر مى‌كنند.

وَ اكْتَنَزَ مِنْ غَيْرِ طَائِلٍ⁽¹⁾، جَلَسَ بَيْنَ النَّاسِ قَاضِياً ضَامِناً⁽²⁾لِتَخْلِيصِ⁽³⁾مَا الْتَبَسَ عَلَى غَيْرِهِ، فَإِنْ نَزَلَتْ بِهِ إِحْدَى الْمُبْهَمَاتِ هَيَّأَ لَهَا حَشْواً⁽⁴⁾رَثًّا⁽⁵⁾مِنْ رَأْيِهِ، ثُمَّ قَطَعَ بِهِ. فَهُوَ مِنْ لَبْسِ الشُّبُهَاتِ فِي مِثْلِ نَسْجِ الْعَنْكَبُوتِ⁽⁶⁾، لاَ يَدْرِي أَصَابَ أَمْ أَخْطَأَ، فَإِنْ أَصَابَ خَافَ أَنْ يَكُونَ قَدْ أَخْطَأَ، وَ إِنْ أَخْطَأَ رَجَا أَنْ يَكُونَ قَدْ أَصَابَ.

...

گفته‌هاى بى‌پايه و دليل‌هاى وهمى و احاديث ساختگى و امثال اينها را در ذهن خود انباشته مى‌كنند. به عنوان داور در امور حلال و حرام و دعاوى مى‌نشينند و عهده‌دار تبيين حقايق و جداسازى آنها از ميان مشتبهات و محتملات مى‌گردند. اگر براى آنها مسأله‌اى مبهم و قضيه‌اى مشكل پيش بيايد به روش جاهلانى كه براى رودررويى با مشكلات و حفظ شخصيت [پوشالى] خود در حضور مردم سخنان بيهوده زيادى را آماده دارند، افكار پوچى را فراهم مى‌كنند و آنها را به صورت پاسخ‌هاى قطعى و خدشه‌ناپذير در برابر آن مشكلات علمى طرح مى‌كنند و [مدعى‌اند] آنچه را ديگران نتوانند بشناسند آشكار مى‌كنند.

سخن و ديدگاه آنان مانند تار عنكبوت⁽⁷⁾سست است. نمى‌دانند آيا درست حكم كرده‌اند و يا نه، و آيا دلايل بى‌اساسى را كه به‌هم بافته‌اند به‌حق است يا خير؟

پس اگر پاسخش صواب باشد مى‌ترسد كه خطا كرده باشد، چرا كه صواب و خطا را بر اساس معيار نمى‌شناسد [، بلكه تيرى به تاريكى زده است]. و اگر خطا كرده باشد اميدوار است كه درست گفته باشد. اين تشبيه و تمثيل زيبا براى تبيين شخصيت كسانى است كه بدون داشتن شايستگى علمى منصب فتوا و قضا را در اختيار مى‌گيرند.

جَاهِلٌ خَبَّاطُ⁽¹⁾جَهَالاَتٍ، عَاشٍ⁽²⁾رَكَّابُ عَشَوَاتٍ⁽³⁾، لَمْ يَعَضَّ عَلَى الْعِلْمِ بِضِرْسٍ قَاطِعٍ. يُذْري⁽⁴⁾الرِّوَايَاتِ إذْراءَ الرِّيحِ الْهَشِيمَ⁽⁵⁾، لاَ مَلِيٌّ⁽⁶⁾- وَ اللَّهِ - بِإِصْدَارِ مَا وَرَدَ عَلَيْهِ، وَ لاَ هُوَ أَهْلٌ لِمَا فُوِّضَ إلَيهِ، لاَ يَحْسَبُ الْعِلْمَ فِي شَيْءٍ مِمَّا أَنْكَرَهُ، وَ لاَ يَرَى أَنَّ مِنْ وَرَاءِ مَا بَلَغَ مَذْهَباً لِغَيْرِهِ. وَ إِنْ أَظْلَمَ أَمْرٌ⁽⁷⁾اكْتَتَمَ بِهِ لِمَا يَعْلَمُ مِنْ جَهْلِ نَفْسِهِ. تَصْرُخُ مِنْ جَوْرِ قَضَائِهِ الدِّمَاءُ، وَ تَعَجُّ⁽⁸⁾مِنْهُ الْمَوَارِيثُ⁽⁹⁾. إِلَى اللَّهِ أَشْكُو مِنْ مَعْشَرٍ⁽¹⁰⁾يَعِيشُونَ جُهَّالاً وَ يَمُوتُونَ ضُلاّلاً⁽¹¹⁾.

...

جاهل و نادانى است كه در عين حال خود را به شكل اهل علم در آورده و در ميدان جهالت، بى‌راهنما مى‌تازد. بى‌بصيرتى است كه متصدى كار شده و بدون فهم و دليل، فتوا و حكم مى‌دهد. هرگز در امر و دانشى حكمى قاطع ندارد و با دندان تيز بر چوب علم گاز نمى‌زند. اين جمله كنايه از آن است كه حقيقت علم را در نيافته است، چون انسان وقتى بخواهد چوب سست را از چوب سخت بازشناسد با دندان خود بر آن گاز مى‌زند و كيفيت چوب را در مى‌يابد. همچنين كسى كه مى‌خواهد در امور و علم به آنها جزم داشته باشد با امتحان و آزمايش و تجربه وارد مى‌شود، برخلاف جاهل و نادان كه حقيقت چيستى اشياء را به دليل نيازمودن آنها نمى‌داند.

روايات را بر باد مى‌دهد، همان‌طور كه باد، خاشاك را به اين سو و آن سو مى‌پراكند.

چون اينها به جاى اتكاى به روايات پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله به رأى خود اعتماد مى‌كنند.

...

...

به خدا سوگند توانمندى قضاوت را ندارد و بى‌جهت اين منصب را اشغال كرده و نمى‌تواند به حق قضاوت كند و شايستگى اين منصب را كه خليفه به او واگذار كرده است ندارد. اين سخن از آن‌روست كه خلفاى قبل از امام عليه‌السلام كسانى را كه اندك روايتى مى‌آموختند و يا مدتى اندك با پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله همنشين بوده‌اند بدون اينكه شناختى از قضا داشته باشند به عنوان قاضى نصب مى‌كردند.

چيزى را كه خود به آن نرسيده علم نمى‌پندارد و گمان مى‌كند علم منحصراً آن چيزى است كه او فهميده. جاهلان هماره چنين بوده و هستند و فقط يافته‌هاى خود را علم مى‌دانند.

فقط انديشه خويش را درست مى‌داند و براى هيچ مرام و انديشه ديگرى ارزش و اعتبارى قائل نيست. اگر مسأله‌اى نوپديد براى او پيش آمد كه از آن آگاهى ندارد، جهل خود را پنهان مى‌كند چنان‌كه شيوه همه جاهلان پرمدّعاست، به خلاف علماى راسخ كه درباره‌اش بررسى مى‌كنند و آنچه نمى‌دانند مى‌پرسند. لذا گفته‌اند: «اذا رأيتمُ العالمَ يكثرُ من قولهِ لا أدري فاقتربوا إليهِ فإنّهُ عالمٌ متّقي؛ اگر عالمى ديديد كه كلمه "نمى‌دانم" را زياد بر زبان مى‌راند به او نزديك شويد كه او عالم پرهيزگار است».

آنها مى‌ترسند كه در صورت برملا كردن جهلشان نسبت به مسأله‌اى، نظر مردم درباره آنها عوض شده و پى‌ببرند كه نادانند، به خلاف عالم واقعى كه وزين است و ترسى ندارد.

خون‌هايى كه در اجراى حدود و ديات كه به سبب حكم اينها به ناحق ريخته شده، فرياد برمى‌آورند و از خدا دادخواهى مى‌كنند. اين جمله كنايه از بطلان احكام آنها درباره كشتن است. و اموال و ميراث‌هايى كه به خلاف حكم خدا، بلكه به حكم اينها بر باد رفته و به غير صاحبانش رسيده ناله سر مى‌دهند و بى‌تابى مى‌كنند و نزد خدا شكايت مى‌نمايند.

از دست اين جماعت كه با جهل از احكام و سنّت زندگى مى‌كنند و در گمراهى مى‌ميرند و تا وقت مرگ هدايت نمى‌شوند، به خدا شكايت مى‌برم.

لَيْسَ فِيهِمْ سِلْعَةٌ⁽¹⁾أَبْوَرُ⁽²⁾مِنَ الْكِتَابِ إِذَا تُلِيَ حَقَّ تِلاَوَتِهِ⁽³⁾، وَ لاَ سِلْعَةٌ أَنْفَقُ بَيْعاً وَ لاَ أَغْلَى ثَمَناً مِنَ الْكِتَابِ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ، وَ لاَ عِنْدَهُمْ أَنْكَرُ مِنَ الْمَعْرُوفِ، وَ لاَ أَعْرَفُ مِنَ الْمُنْكَرِ.

...

جايگاه قرآن و كتاب نزد اينان بدين صورت است كه اگر به حق تلاوت شود، يعنى به آن عمل شود، سخت بى‌ارزش و كم‌رونق است، ولى اگر تحريف شده و ديگرگونه تفسير شود نزد اينها بسيار ارزشمند و پُربهاست. لذا مى‌بينيم هر انسان بدانديش و داراى عقيده نادرست آيه‌اى از قرآن را مطابق نظر خود تفسير مى‌كند و براى آن تفسير نادرست اهميت و ارزش بسيارى قائل است، اما اگر تفسيرى مطابق ظاهر آن آيه ارائه شود از آن مى‌گريزد.

و معروف را به اين دليل كه با مصالح و منافع‌شان در تضاد است منكر و زشت مى‌دانند و منكر را به اين دليل كه مطابق ميل و منافع آنهاست نيك و پسنديده مى‌خوانند. بنابراين هر معروفى را مى‌نكوهند و هر منكرى را مى‌پسندند.

خطبه هجدهم

و من كلام له عليه‌السلام في ذم إختلاف العلماء في الفتيا

اشاره

تَرِدُ عَلَى أَحَدِهِمُ الْقَضِيَّةُ فِي حُكْمٍ مِنَ الاْءَحْكَامِ فَيَحْكُمُ فِيهَا بِرَأْيِهِ، ثُمَّ تَرِدُ تِلْكَ الْقَضِيَّةُ بِعَيْنِهَا⁽¹⁾عَلَى غَيْرِهِ فَيَحْكُمُ فِيهَا بِخِلاَفِهِ قَوْلِهِ، ثُمَّ يَجْتَمِعُ الْقُضَاةُ بِذَلِكَ عِنْدَ الاْءِمَامِ الَّذِي اسْتَقْضَاهُمْ، فَيُصَوِّبُ آرَاءَهُمْ جَمِيعاً.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در نكوهش اختلاف علما در فتوا [و قضاوت].

سرزنش اهل علم در اختلاف فتوا و قضاوت

اصحاب پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله غالباً به اين دليل كه اندك روايتى حفظ كرده بودند به رأى خود عمل مى‌كردند و وقتى اين موضوع را با خليفه مطرح مى‌كردند همه آنها را تأييد مى‌كرد چون خودِ او عمل به رأى را تجويز و قاضيان و واليان را به آن تشويق مى‌كرد، لذا حضرت مى‌فرمايد: گاه براى يكى از اين قاضيان عالم‌نما حكمى شرعى، چه در قضا و چه در فتوا، پيش مى‌آيد و او به رأى خود حكمى مى‌دهد كه برگرفته از كتاب و سنّت نيست.

سپس عين همان مسأله و حكم نزد قاضى يا عالم‌نمايى ديگر مطرح مى‌شود و او به خلاف نفر پيشين حكم مى‌دهد. سپس همه اين قاضيان و عالمان كه احكام متفاوت و مختلفى درباره يك قضيه صادر كرده‌اند، نزد خليفه كه آنها را به قضاوت منصوب نموده است، جمع مى‌شوند و او همه آنها را تأييد و نظرشان را تصويب مى‌نمايد.د.

وَ إِلَهُهُمْ⁽¹⁾وَاحِدٌ، وَ نَبِيُّهُمْ وَاحِدٌ، وَ كِتَابُهُمْ وَاحِدٌ. أَ فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالاِْخْتِلاَفِ فَأَطَاعُوهُ أَمْ نَهَاهُمْ عَنْهُ فَعَصَوْهُ؟ أَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ دِيناً نَاقِصاً فَاسْتَعَانَ بِهِمْ عَلَى إِتْمَامِهِ؟

...

شگفتا از درستى آراى متناقض!

آن‌گاه امام عليه‌السلام شگفت‌زده مى‌فرمايد كه چگونه ممكن است همه آراى متناقض درست باشند⁽²⁾در حالى كه خداى همگى يكى و پيامبر همگى (= حضرت محمد صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله ) يكى و كتاب آنها (= قرآن) يكى است؟ اگر يكى از اين سه، يعنى خدا يا پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله يا قرآن متعدد بود امكان اختلاف وجود داشت، اما با وجود وحدت همه آنها چنين امكانى وجود ندارد.

آيا خداوند دستور اختلاف داده، تا به فرض، آنها براى اطاعت از دستور او با يكديگر اختلاف دارند؟ اين استفهام انكارى است؛ يعنى خدا هرگز دستور اختلاف و تعدّد فتوا را نداده، بلكه به عكس فرمان اتحاد و ائتلاف داده است، يا اينكه خداوند از اختلاف نهى فرموده و آنان نافرمانى خدا مى‌كنند؟ يعنى چرا آنها با اينكه خدا مى‌فرمايد: «وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ»⁽³⁾«و چون كسانى مباشيد كه پس از آنكه دلايل آشكار را ديدند، پراكنده شدند و باهم اختلاف پيدا كردند»، عصيان مى‌كنند؟

يا اينكه خدا دين ناقصى را فرستاده و از اين قاضيان كمك گرفته تا دين را كامل كنند؟ يعنى اينها سرِ خود سخنانى مى‌گويند و از كتاب و سنّت بى‌نيازند و فقط بر درك خويش تكيه مى‌كنند و فتوا مى‌دهند، و معلوم است كه اختلاف اجتهادهاى شخصىِ آنها موجب اختلاف فتواى آنها مى‌شود.

أَمْ كَانُوا شُرَكَاءَ لَهُ، فَلَهُمْ أَنْ يَقُولُوا، وَ عَلَيْهِ أَنْ يَرْضَى؟ أَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ دِيناً تَامّاً فَقَصَّرَ الرَّسُولُ صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله عَنْ تَبْلِيغِهِ وَ أَدَائِهِ وَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ يَقُولُ: «ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ»⁽¹⁾وَ قال: فِيهِ تِبْيَانٌ لِكُلِّ شَيْءٍ⁽²⁾وَ ذَكَرَ أَنَّ الْكِتَابَ يُصَدِّقُ بَعْضُهُ بَعْضاً وَ أَنَّهُ لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ فَقَالَ سُبْحَانَهُ: «وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلاَفاً كَثِيراً»⁽³⁾.

...

آيا اينها شريك خدا هستند كه هرچه دلشان خواست بگويند و خدا نيز بايد بپذيرد، چنان‌كه شريك ناچار است نظر شريك خود را بپذيرد تا مشاركت صدق كند؟ يا اينكه [مى‌پندارند] خداى سبحان دين كاملى فرستاده، اما پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله در تبليغ دين و اداى رسالت كوتاهى كرده و آن‌گونه كه بايسته است، آن را به مردم نرسانده است؟ لذا [از نظر آنها [آنچه به دست ما رسيده ناقص است و احتياج به اتمام و تكميل دارد و قاضيان به منزله تمام كنندگان عمل مى‌كنند؟ در حالى كه اين پندار خلاف نظر قرآن كريم است كه مى‌فرمايد: «ما هيچ چيزى را در كتاب [لوح محفوظ [فروگذار نكرده‌ايم». يعنى در فرستادن آنچه مردم به آن نياز دارند كوتاهى نكرده‌ايم، زيرا قرآن تمام خطوط كلى مورد نياز مردم را در امور دينى و دنيوى ترسيم نموده و پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله به طور كامل آن را تشريح فرموده است. خود پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله در اين‌باره مى‌فرمايد: «ما من شيء يقرّبكم من الجنّة و يباعدكم من النّار إلاّ و قد أمرتكم به، و ما من شيء يقرّبكم من النّار و يباعدكم من الجنّة إلاّ و قد نهيتكم عنه⁽⁴⁾چيزى نيست كه شما را به بهشت نزديك و از دوزخ دور كند مگر آنكه شما را بدان فرمان داده‌ام، و چيزى نيست كه شما را به دوزخ نزديك و از بهشت دورتان كند، مگر آنكه شما را از آن بازداشته‌ام».

و باز خداى متعال مى‌فرمايد: «...روشنگر هر چيزى است»، يعنى در قرآن تبيين همه

...

...

امور وجود دارد. بيان آنچه مردم به آن نياز دارند، يعنى خطوط كلّى امور دينى و دنيوى مانند: توحيد، عدل، معاد، رسالت، عبادات، معاملات، فضائل و جز اينها در قرآن وجود دارد. وانگهى هيچ تناقضى در قرآن راه نيافته تا انديشه‌مندى بگويد: من اين بخش از قرآن را گرفتم [و بخش ديگرى را وامى‌نهم [كه در نتيجه، اختلاف به وجود آيد، زيرا خداوند مى‌فرمايد بخشى از قرآن بخش ديگر را تصديق مى‌كند و هيچ اختلافى در قرآن نيست، آن‌جا كه مى‌فرمايد: «اگر از جانب غيرخدا مى‌بود، قطعاً در آن اختلاف بسيارى مى‌يافتند».

پس بزرگ‌ترين منكر قرآن نمى‌تواند طى 23 سال و در فراز و نشيب روزگار كتابى بنويسد كه داراى اسلوب و نظم واحد و بدون اختلاف و تناقض باشد.

يك شبهه و پاسخ آن

البته ممكن است كسى كه با تفسير آشنا نباشد و در اين‌باره تخصصى نداشته باشد گمان كند اين استدلال مخدوش است، زيرا بسيار اتفاق مى‌افتد كه برخى نويسندگان كتاب‌هايى بنويسند كه هيچ‌گونه اختلاف و تضاد و نقصى نداشته باشد. اين گمان جاهلانه است، زيرا آيه شريفه با تعبير «لَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ» مى‌خواهد تمام موقعيت‌هاى جنگ، صلح، طول زمان و اختلافات را هم مطرح كند، نه اينكه هر كتاب بيست صفحه‌اى كه يك نفر مى‌تواند در نصف روز آن را بنويسد.

بنابراين، قرآن نقصى ندارد چنان‌كه در آيه نخست آمد و همه چيز را توضيح مى‌دهد چنان‌كه در آيه دوم آمد، و هيچ‌گونه تعارضى بين آيات آن وجود ندارد، چنان‌كه در آيه سوم بدان تصريح شده است. در واقع چنين كتابى اختلاف‌پذير نيست و افزون بر چنين استحكامى، زيبايى و شكوه و جاذبه شگفت‌انگيزى دارد.

وَ إِنَّ الْقُرْآنَ ظَاهِرُهُ أَنِيقٌ⁽¹⁾، وَ بَاطِنُهُ عَمِيقٌ، لاَ تَفْنَى عَجَائِبُهُ، وَ لاَ تَنْقَضِي غَرَائِبُهُ، وَ لاَ تُكْشَفُ الظُّلُمَاتُ إِلاَّ بِهِ.

...

ويژگى‌هاى قرآن كريم

قرآن به دليل برخوردارى از انواع بلاغت و شيوايى بيان و اسلوب نيكو و انسجام، شگفت‌انگيز است و باطنش عميق است و جز راسخان در علم كسى به عمق اسرار آن پى نمى‌برد. مانند دريا كه جز غواص ماهر كسى نمى‌تواند محتويات آن را دريابد. شگفتى‌اش نيز پايان نمى‌پذيرد و خداى متعال قرآن را سرزندگى بخشيده‌است، به گونه‌اى كه انسان در هر زمانى آن را بخواند آن را سراسر تازگى و عظمت و شگفت مى‌يابد.

تاريكى جهل جز با قرآن برطرف نمى‌شود، يعنى قرآن برنامه‌هاى سعادت‌بخش زندگى را تنظيم كرده و انسان را از تاريكى عقايد و عادات و اخلاق و رفتار رهايى مى‌بخشد. در مقابل، انسان بدون قرآن در ظلمتِ جهل است و راه رسيدن به عقايد درست و اعمال نيكو و فضايل و احكام صحيح را نمى‌شناسد، اما وقتى كه با قرآن باشد به تمام اينها راه مى‌يابد و ظلمت‌ها به وسيله نور قرآن زدوده مى‌شود.

يك پرسش و پاسخ

اگر كسى بگويد: چرا علماى ما در برخى از احكام با يكديگر اختلاف‌نظر دارند، جوابشان اين است كه اختلاف در فهم كتاب و سنت است، نه بيان احكام بدون استناد به كتاب و سنت. وانگهى بسيارى از روايات به دست ما نرسيده‌اند، به گونه‌اى كه اگر همه آنها به طور كامل، مانند زمان امام عليه‌السلام و فرزندان معصومش عليهم‌السلام به دست ما رسيده بودند هيچ اختلافى وجود نداشت.

خطبه نوزدهم

اشاره

و من كلام له عليه‌السلام قاله للأشعث بن قيس و هو على منبر الكوفة يخطب، فمضى في بعض كلامه شيء اعترضه الأشعث فيه، فقال: يا أمير الموءمنين، هذه عليك لا لك، فخفض عليه‌السلام إليه بصره ثم قال:

مَا يُدْرِيكَ مَا عَلَيَّ مِمَّا لِي؟ عَلَيْكَ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ لَعْنَةُ اللاّعِنِينَ، حَائِكٌ ابْنُ حَائِكٍ، مُنَافِقٌ ابْنُ كَافِرٍ، وَ اللَّهِ لَقَدْ أَسَرَكَ الْكُفْرُ مَرَّةً وَ الاْءِسْلاَمُ أُخْرَى، فَمَا فَدَاكَ مِنْ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مَالُكَ وَ لاَ حَسَبُكَ. وَ إِنَّ امْرَأً دَلَّ عَلَى قَوْمِهِ السَّيْفَ، وَ سَاقَ إِلَيْهِمُ الْحَتْفَ، لَحَرِيٌّ أَنْ يَمْقُتَهُ الاْءَقْرَبُ، وَ لاَ يَأْمَنَهُ الاْءَبْعَدُ.

...

از سخنان آن حضرت به اشعث و آن هنگامى بود كه حضرت در كوفه بر فراز منبر سخن مى‌گفت⁽¹⁾

حضرت دست بر دست نواخت و فرمود: اين كيفر كسى است كه عُقده (حاكم و حاكميت) را رها كند. منظور حضرت اين بود كه به داورى واداشتن حَكَمين كيفر شما بود كه خلافت آن حضرت را رها كرديد و رضايت به حكميت داديد، كه عاقبت آن نامعلوم بود. اشعث خيال كرد كه حضرت كيفر خودش را مطرح مى‌كند كه با معاويه جنگيده است و لذا گفت: اين سخن به ضرر تو است نه به سود تو. ابن‌ميثم (شارح نهج‌البلاغه) سخن ديگرى را نقل كرده ولى به نظر نگارنده، اين نقل درست‌تر است. و اللّه العالم.

بيوگرافى اشعث بن قيس از زبان امام على عليه‌السلام

تو چه مى‌دانى؟ مگر تو معناى كلام را مى‌فهمى كه به ضرر من است يا به سود من؟ لعنت خدا و لعنتِ لعنت‌كنندگان بر تو اى اشعث.