کلام هادی شرح زیارت غدیریه جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه :رجبی، عبدالله، 1363-

عنوان قراردادی :زیارتنامه غدیریه .فارسی - عربی .شرح

عنوان و نام پدیدآور :کلام هادی: شرح زیارت غدیریه/ عبدالله رجبی.

مشخصات نشر :اصفهان: آیینه هستی، 1402.

مشخصات ظاهری :2 ج.

شابک :دوره978-622-7607-01-7 : ؛ 800000 ریال: ج.1978-622-7607-73-4 : ؛ 800000 ریال: ج.2978-622-7607-74-1 :

وضعیت فهرست نویسی :فیپا

یادداشت :ج.2 (چاپ اول: 1402)(فیپا).

یادداشت :کتابنامه.

عنوان دیگر :شرح زیارت غدیریه.

موضوع :زیارتنامه غدیریه -- نقد و تفسیر

رده بندی کنگره :BP271/7

رده بندی دیویی :297/777

شماره کتابشناسی ملی :9318949

اطلاعات رکورد کتابشناسی :فیپا

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

کلام هادی

«شرح زیارت غدیریه»

«جلد1»

«عبدالله رجبی»

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَنَا مِنَ الْمُتَمَسِّکِینَ بِوِلاَیَهِ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّهِ:. اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ و عَجِل فَرَجَهُم. اللَّهُمَّ الْعَنْ صَنَمَيْ قُرَيْشٍ وَ جِبْتَيْهَا وَ طَاغُوتَيْهَا وَ إِفْكَيْهَا وَ ابْنَتَيْهِمَا اللَّذَيْنِ خَالَفَا أَمْرَكَ وَ أَنْكَرَا وَحْيَكَ وَ جَحَدَا إِنْعَامَكَ وَ عَصَيَا رَسُولَكَ وَ قَلَّبَا دِينَكَ وَ حَرَّفَا كِتَابَكَ وَ عَطَّلَا أَحْكَامَكَ وَ أَبْطَلَا فَرَائِضَكَ وَ أَلْحَدَا فِي آيَاتِكَ وَ عَادَيَا أَوْلِيَاءَكَ وَ وَالَيَا أَعْدَاءَكَ وَ خَرَّبَا بِلَادَكَ وَ أَفْسَدَا عِبَادَكَ اللَّهُمَّ الْعَنْهُمَا وَ أَنْصَارَهُمَا فَقَدْ أَخْرَبَا بَيْتَ النُّبُوَّةِ وَ رَدَمَا بَابَهُ وَ نَقَضَا سَقْفَهُ وَ أَلْحَقَا سَمَاءَهُ بِأَرْضِهِ وَ عَالِيَهُ بِسَافِلِهِ وَ ظَاهِرَهُ بِبَاطِنِهِ وَ اسْتَأْصَلَا أَهْلَهُ وَ أَبَادَا أَنْصَارَهُ وَ قَتَلَا أَطْفَالَهُ وَ أَخْلَيَا مِنْبَرَهُ مِنْ وَصِيِّهِ وَ وَارِثِهِ وَ جَحَدَا نُبُوَّتَهُ وَ أَشْرَكَا بِرَبِّهِمَا فَعَظِّمْ ذَنْبَهُمَا وَ خَلِّدْهُمَا فِي سَقَرَ وَ ما أَدْراكَ ما سَقَرُ لا تُبْقِي وَ لا تَذَرُ. اللَّهُمَّ الْعَنْهُمْ بِعَدَدِ كُلِّ مُنْكَرٍ أَتَوْهُ وَ حَقٍّ أَخْفَوْهُ وَ مِنْبَرٍ عَلَوْهُ وَ مُنَافِقٍ وَلَّوْهُ وَ مُؤْمِنٍ أَرْجَوْهُ وَ وَلِيٍّ آذَوْهُ وَ طَرِيدٍ آوَوْهُ وَ صَادِقٍ طَرَدُوهُ وَ كَافِرٍ نَصَرُوهُ وَ إِمَامٍ قَهَرُوهُ وَ فَرْضٍ غَيَّرُوهُ وَ أَثَرٍ أَنْكَرُوهُ وَ شَرٍّ أَضْمَرُوهُ وَ دَمٍ أَرَاقُوهُ وَ خَبَرٍ بَدَّلُوهُ وَ حُكْمٍ قَلَبُوهُ وَ كُفْرٍ أَبْدَعُوهُ وَ كَذِبٍ دَلَّسُوهُ وَ إِرْثٍ غَصَبُوهُ وَ فَيْ‌ءٍ اقْتَطَعُوهُ وَ سُحْتٍ أَكَلُوهُ وَ خُمْسٍ اسْتَحَلُّوهُ وَ بَاطِلٍ أَسَّسُوهُ وَ جَوْرٍ بَسَطُوهُ وَ ظُلْمٍ نَشَرُوهُ وَ وَعْدٍ أَخْلَفُوهُ وَ عَهْدٍ نَقَضُوهُ وَ حَلَالٍ حَرَّمُوهُ وَ حَرَامٍ حَلَّلُوهُ وَ نِفَاقٍ أَسَرُّوهُ وَ غَدْرٍ أَضْمَرُوهُ وَ بَطْنٍ فَتَقُوهُ وَ ضِلْعٍ كَسَرُوهُ وَ صَكٍّ مَزَّقُوهُ وَ شَمْلٍ بَدَّدُوهُ وَ ذَلِيلٍ أَعَزُّوهُ وَ عَزِيزٍ أَذَلُّوهُ وَ حَقٍّ مَنَعُوهُ وَ إِمَامٍ خَالَفُوهُ اللَّهُمَّ الْعَنْهُمَا بِكُلِّ آيَةٍ حَرَّفُوهَا وَ فَرِيضَةٍ تَرَكُوهَا وَ سُنَّةٍ غَيَّرُوهَا وَ أَحْكَامٍ عَطَّلُوهَا وَ أَرْحَامٍ قَطَعُوهَا وَ شَهَادَاتٍ كَتَمُوهَا وَ وَصِيَّةٍ ضَيَّعُوهَا وَ أَيْمَانٍ نَكَثُوهَا وَ دَعْوَى أَبْطَلُوهَا وَ بَيِّنَةٍ أَنْكَرُوهَا وَ حِيلَةٍ أَحْدَثُوهَا وَ خِيَانَةٍ أَوْرَدُوهَا وَ عَقَبَةٍ ارْتَقَوْهَا وَ دِبَابٍ دَحْرَجُوهَا وَ أَزْيَافٍ لَزِمُوهَا وَ أَمَانَةٍ خَانُوهَا اللَّهُمَّ الْعَنْهُمَا فِي مَكْنُونِ السِّرِّ وَ ظَاهِرِ الْعَلَانِيَةِ لَعْناً كَثِيراً دَائِباً أَبَداً دَائِماً سَرْمَداً لَا انْقِطَاعَ لِأَمَدِهِ وَ لَا نَفَادَ لِعَدَدِهِ يَغْدُو أَوَّلَهُ وَ لَا يَرُوحُ آخِرَهُ لَهُمْ وَ لِأَعْوَانِهِمْ وَ أَنْصَارِهِمْ وَ مُحِبِّيهِمْ وَ مُوَالِيهِمْ وَ الْمُسَلِّمِينَ لَهُمْ وَ الْمَائِلِينَ إِلَيْهِمْ وَ النَّاهِضِينَ بِأَجْنِحَتِهِمْ وَ الْمُقْتَدِينَ بِكَلَامِهِمْ وَ الْمُصَدِّقِينَ بِأَحْكَامِهِمْ. اللَّهُمَّ عَذِّبْهُمْ عَذَاباً يَسْتَغِيثُ مِنْهُ أَهْلُ النَّارِ آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ.

تقدیم به

«پیشگاه مقدسه و نورانی حضرت زهرا (علیها السلام) و مادر بزرگوار مولای عالم امیرالمومنین (علیه السلام) حضرت فاطمه بنت اسد3 و محضر ملکوتی و مبارک موحد من الازل حضرت ابوطالب (علیه السلام) و صاحب این زیارت حضرت امام هادی (علیه السلام)».

آتش گرفت هر که می از این سَبو کشید *** دیوانه شد هر آنکه ننوشید و بو کشید

مدح تو را نمی شود آسان سرود و گفت *** باید که دست یکسره از آبرو کشید

آیینه ای گرفته خدا در مقابلش *** فرمود یا علی و تو را مو به مو کشید

خود را که دید عین خودش را ظهور داد *** یک یا علی و یکصدوره بار هو کشید

ما را رها نمی کند آن قوس اَبروان *** باید که تیغ اَبروی تو بر گلو کشید

حسن لطفی

فهرست

فهرست.......... 1

پیشگفتار.......... 6

«زیارت غدیریه از آنجا شروع شد».......... 7

سند زیارت غدیریه.......... 9

بررسی شخصیت نویسنده «المزار» و اعتبار او.......... 10

اعتبار «المزار» نزد عالمان امامی.......... 12

نمونه‌هایی از روایت ابن طاووس از المزار.......... 13

تعریف «زیارت».......... 20

بررسی واژه «زيارت».......... 20

زنده بودن امامان معصوم (علیهم السلام).......... 23

زيارت انبياء و حجت هاى الهى، زيارت خداست.......... 24

«غدیر».......... 26

بررسی واژه «غدیر».......... 26

جغرافیای غدیر خم.......... 27

ماجرای غدیر.......... 27

«السَّلامُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللّٰهِ، خاتَمِ النَّبِيِّينَ، وَسَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ».......... 32

احتمالاتی مهم در این عبارت.......... 32

سِرّ فرستادن درود بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه (علیهم السلام) از لسان امام صادق (علیه السلام).......... 36

«السلام».......... 40

معنا و مفهوم سلام.......... 40

سلام از اسامى خداوند متعال است.......... 41

«السَّلامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ».......... 45

بررسی واژه «امیر».......... 45

بررسی واژه «مومن».......... 45

تفاوت «اسلام» با «ایمان».......... 50

فقط «حیدر» امیرالمومنین است.......... 52

لقب «امیرالمومنین» در خطبه غدیر.......... 55

لقب «امیرالمومنین» در منابع اهل تسنن.......... 58

نکاتی لطیف در مورد لقب «امیرالمومنین».......... 60

مومنان با علی بن ابی طالب (علیه السلام) شناخته می شوند.......... 63

امیرالمومنین (علیه السلام) امیر انبیاء و اولیاء الهی است.......... 67

امیرالمومنین (علیه السلام) ملاک برتری برخی از انبیاء.......... 71

امیرالمومنین برتر از همه خلق.......... 72

«وَ سَيِّدَ الْوَصِيِّينَ».......... 76

بررسی واژه «سید» در لغت.......... 76

بررسی واژه «وصی» در لغت.......... 77

وصی لقب «علی ابن ابی طالب (علیه السلام)».......... 79

ضرورت وجود وصىّ پيامبر در هر زمان.......... 80

راه تعیین امام.......... 83

اهمیت این لقب علی ابن ابی طالب (علیه السلام).......... 87

وصایت در احادیث.......... 88

وصایت امیرالمومنین (علیه السلام) در منابع سنی.......... 91

«وَ وَارِثَ عِلْمِ النَّبِيِّينَ».......... 98

تعریف واژه «ارث».......... 98

«ارث» در قرآن کریم.......... 99

ارث پیامبران الهی.......... 103

«وَ وَلِيَّ رَبِّ الْعالَمِينَ».......... 112

«ولی» در لغت.......... 112

بررسی دقیق «ولی» و «ولایت».......... 112

ولایت در قرآن.......... 113

انواع ولایت.......... 115

ولایتی که بعثت انبیاء بر اقرار به آن است.......... 121

عرضه ولایت بر همه اشیاء.......... 122

«وَ مَوْلايَ وَ مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ».......... 134

«اولی» در قرآن کریم.......... 134

مولی مومنین در حدیث غدیر.......... 135

«يَا أَمِينَ اللّهِ فِي أَرْضِهِ».......... 138

بررسی واژه «امین».......... 138

امانت در«قرآن کریم».......... 139

معناى امانت.......... 140

«وَ سَفِيرَهُ فِي خَلْقِهِ».......... 144

بررسی واژه «سفیر».......... 144

سفیر در قرآن کریم.......... 145

سفیر در سفراء اربعه امام عصر (علیه السلام).......... 149

«وَحُجَّتَهُ الْبَالِغَةَ عَلَى عِبَادِهِ».......... 156

تعریف واژه «حجت».......... 156

امامان معصوم (علیهم السلام) حجت بالغه خدایند.......... 156

«حجة بالغه» در قرآن کریم.......... 157

حجت آشکار و نهان در روایات.......... 158

حجت‌های خداوند در آخرت.......... 159

حضرت زهرا (علیها السلام) حجة البالغه.......... 160

«السَّلامُ عَلَيْكَ يَا دِينَ اللّهِ الْقَوِيمَ».......... 163

تعریف واژه «دین».......... 163

دین در قرآن کریم.......... 164

بررسی واژه «القویم».......... 174

«وَ صِراطَهُ الْمُسْتَقِيمَ».......... 176

تعریف واژه «صراط».......... 176

تفاوت «صراط»، «سبیل» و «طریق».......... 177

نقطه مقابل صراط حق.......... 182

صراط علی از رموز حروف مقطعه قرآن.......... 183

صراط مستقیم در آیات و روایات.......... 184

چه کسانی مورد غضب خداوند واقع می شوند؟.......... 186

مغضوبین در قرآن کریم.......... 188

صراط مستقیم در منابع اهل تسنن.......... 217

«السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبَأُ الْعَظِيمُ الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ وَعَنْهُ يُسْأَلُونَ».......... 228

تعریف واژه «نبأ».......... 228

نباء در قرآن کریم.......... 230

بررسی آیات 1 تا 3 سوره نبأ.......... 232

«آمَنْتَ بِاللّهِ وَهُمْ مُشْرِكُونَ».......... 239

ایمان امیرالمومنین (علیه السلام) در قرآن.......... 239

ایمان امیرالمومنین (علیه السلام) اول خلقت.......... 245

اولین کسی که اقرار به ربوبیت خداوند متعال کرد.......... 247

اولین کسی که به رسول خدا ایمان آورد.......... 248

کعبه، زایشگاه فاطمه بنت اسد (علیها السلام).......... 251

خواندن قرآن هنگام تولد.......... 251

مخاطبین ضمیر «هُم» در این فراز از زیارت «هُم مُشرِکون».......... 258

اصحاب صحیفه ملعونه.......... 259

پشت پرده صحیفه.......... 259

اول کسی که ایمان آورد (در منابع اهل تسنن).......... 260

«وَصَدَّقْتَ بِالْحَقِّ وَهُمْ مُكَذِّبُونَ».......... 286

بررسی واژه «صدق».......... 286

صداقت مولا علی (علیه السلام) در قرآن کریم.......... 291

بررسی واژه «حق».......... 297

حق با علیست.......... 301

اولین کسی که حق را تصدیق کرد.......... 304

صدیق اکبر لقب کیست؟.......... 304

اعتراف علمای اهل تسنن بر جعلی بودن القاب ابوبکر و عمر.......... 304

فاروق نامیده شدن عمر توسط «اهل کتاب».......... 306

اسلام آوردن عمربن خطاب در یک نگاه.......... 307

نحوه اسلام آوردن عمربن خطاب.......... 308

اسلام آوردن ابوبکر.......... 311

«وَ جاهَدْتَ فِي اللّهِ وَهُمْ مُحْجِمُونَ».......... 312

بررسی واژه «جهد».......... 312

جهاد در قرآن.......... 315

جهاد امیرالمومنین (علیه السلام) در قرآن.......... 316

جهاد در قرآن و روايات.......... 319

سیره امیرالمومنین (علیه السلام) در جنگ.......... 327

لقب اسدالله الغالب و حیدر کرار.......... 328

لافتی الا علی.......... 328

شجاعت امیرالمؤمنین (علیه السلام)در منابع شیعه.......... 330

حکم فرار از جنگ در قرآن.......... 331

فتح خیبر.......... 331

فرار ابوبکر و عمر در جنگ خیبر.......... 332

ناراحتی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)از فرار ابوبکر و عمر.......... 333

ضربه امیرالمومنین (علیه السلام) در خندق در روایات شیعه.......... 336

شجاعت امیرالمومنین (علیه السلام) در جنگ بدر.......... 338

الف) در منابع شیعی.......... 338

ب) در منابع اهل تسنن.......... 338

شجاعت امیرالمومنین (علیه السلام) در جنگ احد.......... 339

فرار عمربن خطاب همچون بز کوهی در اُحد.......... 342

فرار ابوبکر در جنگ اُحد.......... 343

حرمت فرار از جنگ در روایات.......... 344

فرار عثمان در جنگ احد.......... 345

پايدارى شگفت انگيز امام علی (علیه السلام)در جنگ حُنَين.......... 346

فرار عمر در جنگ حنین.......... 348

منابع.......... 351

پیشگفتار

در بیان فضائل مولای عالم امیرالمومنین (علیه السلام) آیات و روایات بسیاری از لسان ائمه اطهار (علیهم السلام) بیان شده است که در بین آن ها زیارت غدیریه منحصر به فرد است. این زیارت دارای محتوای بسیار مهمی می باشد که می طلبد شیعیان و محبان آستان مقدس و ملکوتی امیرالمومنین (علیه السلام) با آن انس پیدا کنند و از جرعه های تولی و تبری این زیارت در حد توان خود سیراب شوند. یکی از ویژگی های خاص این زیارت، تولی و تبری می باشد و یکی از وجهه‌های ناشناخته‌ی امام هادی (علیه السلام)برائتی بودنِ ایشان است.

اما از آنجایی که این زیارت در بین شارحین معارف اهل بیت (علیهم السلام) مغفول مانده و تعداد کمی به شرح آن پرداخته اند، بر آن شدم تا به مدد امیرالمومنین (علیه السلام) و عنایات حضرت زهرا (علیها السلام) و اذن حضرت هادی (علیه السلام) و لطف و مرحمت حضرت حجةبن الحسن (علیه السلام) مطالبی را برای مشتاقان و دلباختگان آستان مقدس امیرالمومنین (علیه السلام)تهیه نمایم. زیرا بدون اذن و مرحمت این بزرگواران فهم و توانی نیست. باشد که مورد توجه حضرت زهرا (علیها السلام) و شیفتگان حضرت قرار بگیرد.

«زیارت غدیریه از آنجا شروع شد»

حدیث غدیر یکی از استوارترین دلایل امامت علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) به شمار می‌رود. تبیین و شفاف‌سازی امامت امیرمومنان (علیه السلام) بر پایه حدیث غدیر، دغدغه همیشگی ائمه (علیهم السلام)بود و با شیوه‌های گوناگون از آن بهره می‌گرفتند. گاهی به وسیله حدیث غدیر در مقابل مخالفان احتجاج می‌کردند. زيارت غديريه امام هادی (علیه السلام)از ارزشمندترين و گرانبهاترين متون حديثی شيعه در زیارت امیرمؤمنان(علیه السلام) است که مهم‌ترین محور آن، اثبات امامت و خلافت بلافصل امام علی (علیه السلام)با بیان ویژگی‌های برجسته و فضائل بی مانند و ابعاد مظلومیت آن حضرت با استناد به آیات قرآن و احادیث نبوی و مسلمات تاریخی است. زیارت غدیریه به وسيله بزرگان و نواب خاص امام زمان (علیه السلام)گزارش شده است، از اين رو به لحاظ سندی، بسیار محکم و استوار است و از نظر دلالی نيز به سبب استناد به آیات مختلف قرآنی و روایات معتبر نبوی و مسلمات تاریخی، اتقان بالايی دارد.

غدیرخم سند حقانیت شیعه و سند خلافت امیرالمومنین (علیه السلام) است و ائمه (علیهم السلام) نیز به بیان آن و زنده نگه داشتن آن اهتمام داشتند. در روزگار امام هادی (علیه السلام) خفقان سختی برای شیعه بود و حضرت در حصار خلیفه ملعون عباسی قرار داشت. معتصم، خلیفه عباسی، امام هادی (علیه السلام) را از مدینه به سامرا فراخواند. در آن روزها ایام عید سعید غدیر فرا رسید و حضرت

امام هادی (علیه السلام) از موقعیت استفاده کرده و برای زیارت امیرالمومنین (علیه السلام) راهی نجف اشرف شدند و حرم مطهر مولا امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (علیه السلام) را زیارت کردند و با صدور این زیارت نامه به معرفی فضائل حضرت امیرالمومنین (علیه السلام)که در آیات قرآن کریم و روایات معصومین (علیهم السلام) به آنها اشاره شده است پرداختند که متن آن از دیرباز به زیارت غدیریه مشهور شده است.

سند زیارت غدیریه

در مورد سندیت این روایت و معتبر بودن آن هیچ شکی نیست و در کتب و مقالات به آن پرداخته شده است اما در اینجا مختصرا به آن اشاره می شود:

«زیارة اخری لمولانا امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب صلوات الله علیه مختصة بیوم الغدیر...اَخْبَرَنِی الْفَقِیهُ الْاَجَلُّ اَبُوالْفَضْلِ شَاذَانُ بْنُ جَبْرَئِیلَ الْقُمِّیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ، عَنِ الْفَقِیهِ الْعِمَادِ مُحَمَّدِ بْنِ اَبِی الْقَاسِمِ الطَّبَرِیِّ، عَنْ اَبِی عَلِیٍّ، عَنْ وَالِدِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ اَبِی الْقَاسِمِ جَعْفَرِ بْنِ قُولَوَیْهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ الْکُلَیْنِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ اِبْرَاهِیمَ، عَنْ اَبِیهِ، عَنْ اَبِی الْقَاسِمِ بْنِ رُوحٍ وَ عُثْمَانَ بْنِ سَعِیدٍ الْعَمْرِیِّ، عَنْ اَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ، عَنْ اَبِیهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا، وَ ذَکَرَ اَنَّهُ عَلَیْهِ السَّلَامُ زَارَ بِهَا فِی یَوْمِ الْغَدِیرِ فِی السَّنَةِ الَّتِی اَشْخَصَهُ‌الْمُعْتَصِمُ. تَقِفُ عَلَیْهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ تَقُولُ: السَّلَامُ عَلَی مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ وَ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ (صلی الله علیه و آله و سلم)... السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ...».⁽¹⁾

این زیارت اولین بار توسط محمد بن جعفر مشهدی در کتاب «المزار» به ثبت رسید و محدثان بعدی، تماماً از او نقل کردند. این زیارت به لحاظ سند، از اعتبار بسیار قابل توجهی برخوردار است. تنها مشکلی که برخی ذکر کرده‌اند، مجهول بودن «مشهدی» به عنوان مؤلف و انتساب کتاب «المزار» به وی می‌باشد.

بررسی شخصیت نویسنده «المزار» و اعتبار او

مؤلف کتاب، ابوعبدالله محمد بن جعفر بن علی است. از او به «ابن المشهدی» «المشهدی» و «الحائری» هم یاد می‌شود. تعدادی از عالمان امامی تنها از او و کتاب «المزار» نام برده‌اند. عده‌ای هم او را با اوصافی مانند: «الامام السعید، محدث، صدوق» ستوده اند. علمایی هم چون:

علامه مجلسی(رحمه الله) در فصل دوم از مقدمه بحار می‌نویسد:

«و المزار الکبیر یعلم من کیفیة اسناده انه کتاب معتبر وقد اخذ منه السیدان ابنا طاوس کثیرا من الاخبار والزیارات؛ ⁽¹⁾

از کیفیت اسناد کتاب مزار کبیر دانسته می‌شود که آن کتاب معتبری است. سید بن طاووس و برادرزاده او بسیاری از اخبار و روایات را از این کتاب بر گرفتند».

از این سخن علامه می‌توان اعتماد سید بن طاووس نسبت به مشهدی را استفاده نمود. زیرا اعتماد ابن طاووس نسبت به کتاب «المزار»، دلالت بر معتبر بودن مؤلف آن در نزد وی دارد. این مطلب از آن جهت اهمیت دارد که ابن طاووس، معاصر مشهدی به حساب می‌آید و دانشمندان رجال‌شناس از جمله آیت‌الله خوئی در مقدمه کتاب رجالی‌اش، بیان داشتند که توثیقات معاصرین نسبت به هم پذیرفته شده است.

مطابق گزارش علامه مجلسی(رحمه الله)، در اجازه نامه شهید اول به شمس‌الدین محمد بن الشیخ، از مشهدی با این عنوان یاد می‌کند:

«الشیخ الامام السعید ابی عبدالله محمد بن جعفر المشهدی رحمه الله؛ ⁽²⁾

شیخ، امام سعادتمند ابی‌عبدالله محمد بن جعفر مشهدی که رحمت خدا بر او باد».

«شهید ثانی در اجازه نامه‌اش به پدر شیخ بهایی، از مشهدی با لقب «الشیخ السعید ابی عبدالله محمد بن جعفر المشهدی» یاد کرد».⁽¹⁾

شیخ حر عاملی(رحمه الله) درباره او می‌نویسد:

«الشیخ محمد بن جعفر المشهدی کان فاضلا محدثا صدوقا له کتب یروی عن شاذان بن جبرئیل القمی؛ ⁽²⁾

محمد بن جعفر مشهدی انسانی فاضل، محدث و راستگو بود. او دارای کتاب‌هایی است و از شاذان بن جبرئیل قمی روایت می‌کند».

آقا بزرگ به مناسبت ذکر کتاب «الاستبصار» شیخ طوسی از مشهدی و کتاب «المزار» نام می‌برد. او می‌نویسد:

«وقد طبع (الاستبصار للشیخ الطوسی) بالهند وفی ایران والنسخة المقابلة بخط الشیخ الطوسی توجد فی خزانة کتب الشیخ‌هادی آل کاشف الغطاء لکنها لیست تامة بل الموجود من اول الکتاب الی آخر کتاب الصلاة بخط الشیخ جعفر بن علی بن جعفر المشهدی والد الشیخ محمد ابن جعفر المشهدی مؤلف المزار المشهور بمزار محمد ابن المشهدی؛ ⁽³⁾

استبصار شیخ طوسی در هند و ایران به طبع رسید و نسخه‌ای را که با خط شیخ طوسی مقابله شد، در کتابخانه شیخ هادی آل‌کاشف الغطاء وجود دارد. این نسخه کامل نیست بلکه از اول کتاب تا آخر کتاب الصلاة از آن وجود دارد که به خط شیخ جعفر بن علی بن جعفر مشهدی، پدر شیخ محمد بن جعفر مشهدی، مؤلف کتاب «المزار» که به مزار محمد بن مشهدی شهرت دارد، می‌باشد».

صاحب اعیان الشیعه می‌نویسد:

«ابو عبدالله محمد بن جعفر بن علی بن جعفر المشهدی الحائری المعروف بمحمد بن المشهدی شیخ جلیل متبحر محدث صدوق هو صاحب کتاب المزار المشهور بمزار محمد ابن المشهدی والمزار الکبیر؛ ⁽¹⁾

ابوعبدالله محمدبن جعفر بن علی جعفر مشهدی حائری که به محمد بن المشهدی معروف است، شیخ بزرگ، متبحر، محدث و صدوق است. او صاحب کتاب «المزار» است که به مزار محمد بن المشهدی و المزار الکبیر مشهور است».

اعتبار «المزار» نزد عالمان امامی

جستجو در منابع امامیه، حکایت از اعتماد عالمان امامی به کتاب «المزار» مشهدی دارد؛ من جمله:

سیدبن طاووس که هم عصر مشهدی است و هم چنین برادرزاده او سید عبدالکریم بن طاووس روایات فراوانی را مطابق گزارش مجلسی از «المزار» نقل کردند. این مطلب به نوبه خود می‌تواند حاکی از اعتماد این دو عالم نسبت به کتاب مذکور باشد. علامه مجلسی(رحمه الله) در فصل اول از مقدمه بحارالانوار می‌نویسد:

«الفصل الاول: فی بیان الاصول والکتب الماخوذ منها وهی... کتاب کبیر فی الزیارات تالیف محمد بن المشهدی کما یظهر من تالیفات السید ابن طاوس واعتمد علیه ومدحه وسمیناه بالمزار الکبیر؛ ⁽²⁾

فصل نخست در بیان اصول و کتاب‌هایی است که روایات بحارالانوار از آن کتاب‌ها گرفته شده است... یکی از این‌ها کتاب بزرگی است که در باب زیارات نوشته شده است و آن گونه که از تالیفات سید بن طاووس بر می‌آید این کتاب نوشته محمدبن المشهدی است. سید بن طاووس بر آن اعتماد داشت و آن را ستود. ما این کتاب را «المزار الکبیر» نام نهادیم».

در فصل دوم از مقدمه بحارالانوار می‌نویسد:

«والمزار الکبیر یعلم من کیفیة اسناده انه کتاب معتبر وقد اخذ منه السیدان ابنا طاوس کثیرا من الاخبار والزیارات؛ ⁽¹⁾

از کیفیت اسناد کتاب مزار کبیر دانسته می‌شود که آن کتاب معتبری است. سیدبن طاووس و برادرزاده او بسیاری از اخبار و روایات را از این کتاب برگرفتند».

نمونه‌هایی از روایت ابن طاووس از المزار

سید عبدالکریم بن طاووس در کتاب «فرحة الغَری» زیارت غدیریه امام هادی (علیه السلام) را همان گونه که در «المزار» مشهدی آمده با همان سند و متن آورده است:

«واخبرنی والدی وعمی عن محمد بن نما عن محمد بن جعفر (المشهدی) عن شاذان بن جبرئیل القمی عن الفقیه العماد بن محمد بن القاسم الطبری عن ابی علی عن والده محمد بن الحسن الطوسی عن الشیخ المفید محمد بن محمد بن النعمان عن ابی القاسم جعفر بن قولویه عن محمد بن یعقوب الکلینی عن علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابی القاسم بن دوخ (روح) وعثمان بن سعید العمری عن ابی محمد الحسن بن علی العسکری عن ابیه صلوات الله علیه وذکر انه زار بها فی یوم الغدیر فی السنة التی اشخصه فیها المعتصم...».⁽²⁾

نکته قابل توجه این که مؤلف، این روایت را از عمویش نقل می‌کند. به نظر می‌رسد مقصود همان ابن طاووس معروف «سید رضی‌الدین بن طاووس» باشد. بنابراین می‌توان غدیریه امام هادی (علیه السلام)را علاوه بر نقل مؤلف «فرحة الغری»، از جمله نقل‌های سید بن طاووس از «المزار» نیز به شمار آورد.

مؤلف «فرحة الغری» در یک جا از کتاب این گونه می‌آورد:

«و ذکر محمد المشهدی فی مزاره: ان الصادق (علیه السلام) علم محمد بن مسلم الثقفی هذه الزیارة: اذا اتیت مشهد امیرالمؤمنین (علیه السلام)فاغتسل غسل الزیارة...». ⁽³⁾

او در جای دیگر آورده است:

«و ذکر محمد بن المشهدی فی مزاره ما صورته...». ⁽¹⁾

باید دانست که نقل سیدبن طاووس و برادرزاده او از کتاب «المزار» مشهدی، از این جهت قابل توجه است که سید رضی‌الدین هم عصر مشهدی است و کتابخانه با اهمیتی نیز در اختیار داشت و سید عبدالکریم بن طاووس هم در دوران نزدیک به او بوده است. با توجه به این مطلب، باید گفت اولاً: به احتمال قوی این کتاب نزد آن ها وجود داشته. ثانیاً: مولف نزد آن ها معلوم بوده است. ثالثاً: با توجه به کثرت نقلی که در گزارش علامه مجلسی بدان اشاره شد، این دو نفر به کتاب «المزار» مشهدی اعتماد داشته اند.

محدث نوری «المزار» مشهدی را از جمله کتاب‌های مورد اعتماد اصحاب می‌داند و می‌نویسد:

«الشیخ الجلیل السعید المتبحر ابو عبدالله محمد بن جعفر بنعلی بن جعفر المشهدی الحائری المعروف بمحمد بن المشهدی وابنالمشهدی مؤلف المزار المشهور الذی اعتمد علیه اصحابنا الابرار؛ ⁽²⁾

شیخ جلیل و متبحر ابوعبدالله محمد بن جعفر مشهدی حائری که به محمد بن المشهدی و ابن المشهدی شهرت دارد، صاحب کتاب مشهور «المزار» است که اصحاب ما بدان کتاب اعتماد داشتند».

آن گونه که از گزارش شیخ حر عاملی در خاتمه وسائل الشیعه بر می‌آید او به برخی از کتاب‌های معتبر دسترسی نداشت اما به واسطه کتاب‌های مورد اعتماد دیگر، از آن نقل کرده است. کتاب «المزار» مشهدی در زمره این دست از کتاب‌هاست. بنابراین؛ هر چند ایشان به کتاب «المزار» دسترسی نداشت، اما در نظر او مورد اعتماد بوده است:

«و اما الکتب المعتمدة التی نقلنا منها بالواسطة ولم تصل الینا ولکن نقل منها الصدوق والشیخ... وغیرهم فهی کثیرة جدا ونحن نذکر هنا جملة مما صرحوا باسمه عند النقل منه ونقلنا نحن عنهم عنه: فمن ذلک... کتاب المزار لمحمد بن المشهدی؛ ⁽¹⁾

اما کتاب‌های مورد اعتماد که از آن ها با واسطه نقل کردیم و در دسترس ما نبود اما صدوق، شیخ و... از آن نقل نمودند، فراوان است. ما در اینجا دسته‌ای از آنها را که به اسمشان هنگام نقل تصریح کردند و ما از آنها نقل کردیم را می‌آوریم. از جمله این کتاب‌ها، کتاب مزار محمد بن المشهدی است».

بررسی شرح حال راویان

بعد از بیان شرح حال مؤلف کتاب المزار و اثبات انتساب این کتاب شریف به وی، در این بخش به بررسی راویان موجود در سند این روایت می‌پردازیم:

مشهدی در مقدمه «المزار» می‌گوید روایات کتابش را از طریق مشایخ ثقات، آورده است. «فَاِنِّی قَدْ جَمَعْتُ فِی کِتَابِی هَذَا مِنْ فُنُونِ الزِّیَارَاتِ... مِمَّا اتَّصَلَتْ بِهِ مِنْ ثِقَاتِ الرُّوَاة».

بنا به شهادت مؤلف، شیخ او شاذان بن جبرئیل مورد وثوق است. علاوه بر آن که شهید اول در کتاب «ذکری» از او با عنوان «من اجلاء فقهائنا» یاد می‌کند:

«ذكر الشيخ أبو الفضل شاذان بن جبرئيل القمي- و هو من أجلاء فقهائنا». ⁽²⁾

وی نیز از جمله مشایخ بلاواسطه مشهدی به شمار می‌رود و در باب «زیارة ابی عبدالله الحسین (علیه السلام) فی یوم عاشوراء» از او روایت می‌آورد.⁽³⁾شیخ منتجب‌الدین در فهرست خود می‌گوید:

«الشیخ الامام عماد الدین محمد بن ابی القاسم الطبری الاملی الکجی فقیه، ثقة؛ ⁽⁴⁾

عمادالدین محمد بن ابی‌القاسم طبری آملی، فقیه و مورد وثوق است».

راوی بعدی ابوعلی حسن بن محمد طوسی، فرزند شیخ طوسی است.

منتجب‌الدین درباره او می‌گوید:

«الشیخ الجلیل ابو علی الحسن بن الشیخ الجلیل الموفق ابی جعفر محمد بن الحسن الطوسی فقیه، ثقة؛ ⁽¹⁾

شیخ جلیل ابوعلی فرزند ابوجعفر طوسی، فقیه و مورد وثوق است».

در «الیقین» سید بن طاووس از او با عنوان «الشیخ المفید» تعبیر شده است.⁽²⁾در «روضة المتقین» مجلسی ، از وی با الفاظی چون «الشیخ الجلیل الفقیه النبیه» یاد شده است.⁽³⁾

راوی بعدی شیخ طوسی است. عظمت و شکوه او در میان عالمان امامی بر کسی پوشیده نیست. علامه حلی درباره شخصیت او می گوید:

«محمد بن الحسن بن علی الطوسی ابو جعفر شیخ الامامیة قدس الله روحه، رئیس الطائفة، جلیل القدر، عظیم المنزلة، ثقة عین، صدوق؛ ⁽⁴⁾

محمد بن حسن طوسی، ابوجعفر، شیخ فرقه امامیه، رئیس طایفه، مردی جلیل‌القدر، دارای جایگاه بلند، مورد وثوق و راستگو بود».

شیخ مفید راوی بعدی است. جایگاه فاخر او در میان دانشمندان امامی، شهره است. نجاشی به هنگام معرفی او می‌نویسد:

«محمد بن محمد بن النعمان... شیخنا واستاذنا فضله اشهر من ان یوصف فی الفقه والکلام والروایة والثقة والعلم؛ ⁽⁵⁾

محمد بن محمد بن نعمان... شیخ و استاد ما است و فضل او در فقه، کلام، روایت، وثاقت و دانش، مشهورتر از آن است که توصیف گردد».

ابن‌قولویه راوی دیگر است. او همان صاحب «کامل الزیارات» است و در میان اندیشمندان امامی جایگاه بلندی را به خود اختصاص داده است. نجاشی پیرامون شخصیت او آورده است:

«جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی بن قولویه ابو القاسم...من ثقات اصحابنا واجلائهم فی الحدیث والفقه... وکل ما یوصف به الناس من جمیل وثقة وفقه فهو فوقه؛⁽¹⁾

جعفر بن محمد بن قولویه ابوالقاسم، یکی از افراد مورد وثوق و بزرگان اصحاب ما در حدیث و فقه است. هر آنچه از زیبایی و وثاقت و فقاهت که دیگران بدان ستوده می‌شوند، او بالاتر از آن است».

کلینی صاحب کتاب «الکافی» به عنوان راوی بعدی از این سلسله است. جایگاه پر آوازه او هر کسی را بی‌نیاز از بیان می‌کند. نجاشی او را به بهترین وجه می‌ستاید:

«محمد بن یعقوب بن اسحاق ابو جعفر الکلینی شیخ اصحابنا فی وقته بالری و وجههم وکان اوثق الناس فی الحدیث واثبتهم؛ ⁽²⁾

محمد بن یعقوب کلینی، بزرگ فرقه امامیه به روزگار خود در شهر ری بود. او موثق‌ترین و با دقت‌ترین محدثان از لحاظ ضبط حدیث بوده است».

علی بن ابراهیم که راوی بعدی است، نزد امامیه مورد اعتماد است. نجاشی می‌گوید:

«علی بن ابراهیم بن‌هاشم ثقة فی الحدیث ثبت معتمد صحیح المذهب؛ ⁽³⁾

علی بن ابراهیم، انسانی مورد وثوق در حدیث است. او فردی ثابت قدم، مورد اعتماد و دارای مذهبی درست است».

راوی بعدی ابراهیم بن هاشم است. آیت‌الله خویی در شرح حال او می‌نویسد:

«لا ینبغی الشک فی وثاقة ابراهیم بن‌هاشم ویدل علی ذلک عدة امور: الاول: انه روی عنه ابنه علی فی تفسیره کثیرا وقد التزم فی اول کتابه بان ما یذکره فیه قد انتهی الیه بواسطة الثقات. الثانی: ان السید ابن طاووس ادعی الاتفاق علی وثاقته. الثالث: انه اول من نشر حدیث الکوفیین بقم والقمیون قد اعتمدوا علی روایاته وفیهم من هو مستصعب فی امر الحدیث فلو کان فیه شائبة الغمز لم یکن یتسالم علی اخذ الروایة عنه وقبول قوله؛⁽¹⁾

هیچ تردیدی در وثاقت ابراهیم بن هاشم وجود ندارد به دلیل آنکه:اولا: فرزند او (علی بن ابراهیم) در تفسیرش از او روایت کرده است و او ملتزم شده که از افراد مورد وثوق در تفسیرش روایت کند. ثانیا: سید بن طاووس ادعا کرده که وثاقت ابراهیم بن‌هاشم اجماعی است. ثالثا: او اولین نفری بوده که احادیث اهل بیت (علیهم‌السّلام) را در قم آورده و قمی‌ها به روایات او اعتماد داشتند در حالی که در میان قمی‌ها افرادی بودند که در امر حدیث سخت‌گیر بودند و اگر او را مورد اعتماد نمی‌دانستند این چنین احادیث او مورد قبول در میان آنان نبود».

در این طبقه دو راوی وجود دارد. هر دو از نائبان امام مهدی (علیه السلام)در روزگار غیبت صغری می‌باشند. شیخ طوسی عثمان بن سعید را به بزرگی توصیف می‌کند:

«عثمان بن سعید العمری الزیات... جلیل القدر ثقة وکیله (علیه السلام)؛ ⁽²⁾

عثمان بن سعید عَمری، انسانی بزرگ و مورد وثوق و وکیل امام است».

آیت‌الله خوئی(رحمه الله) درباره ابوالقاسم بن روح می‌گوید:

«الحسین بن روح: النوبختی ابو القاسم: هو احد السفراء و النواب الخاصة، للامام الثانی عشر (علیه السلام) و شهرة جلالته و عظمته اغنتنا عن الاطالة فی شانه؛ ⁽³⁾

حسین بن روح نوبختی، ابوالقاسم، یکی از نائبان خاص امام دوازدهم (علیه السلام) است. شهرت جلالت و عظمت او ما را از طولانی کردن بحث پیرامون شخصیت او بی‌نیاز می‌کند». ⁽¹⁾

نکته پایانی:

شیخ عباس قمی نیز این زیارت را در کتاب مفاتیح الجنان خود آورده است که در وثاقت او هیچ شکی نیست. شرح حال او چنین است: عباس قمی (1294-1359 ه.ق)، فرزند حاج محمدرضا قمی، مشهور به شیخ عباس قمی و محدث قمی از عالمان، محدثان، مورخان و خطیبان شیعه در قرن چهارده هجری قمری بود. محدث قمی در حوزه علمیه قم، نجف و مشهد تحصیلات علمی خود را گذرانده و نزد اساتیدی چون حاج میرزا محمد ارباب قمی و محدث نوری تلمذ کرده است. وی در تاریخ، رجال، تراجم، علوم قرآن، اخلاق، عقاید و علم حدیث تالیفات بسیاری دارد. کتاب‌های مفاتیح الجنان، منتهی الآمال، سفینة البحار و نفس المهموم از مشهورترین تالیفات ایشان است. شیخ عباس در سال 1359 هجری قمری در نجف درگذشت و در حرم مطهر و مقدس امیرالمومنین (علیه السلام) دفن شد.

تعریف «زیارت»

گاهی در کتب ادعیه می خوانیم زیارت عاشورا، زیارت آل یاسین و یا زیارت جامعه کبیره و گاهی هم می شنویم که شخصی می گوید می خواهم به زیارت سیدالشهدا (علیه السلام) و یا زیارت دیگر ائمه معصومین (علیهم السلام) مشرف شوم. اما برایمان سوال می شود زیارت به چه معنایی است؟ به معنای واژه زیارت زیاد توجه نمی شود. برداشتی که انسان از زیارت می کند همان حضور فیزیکی درحرم امام معصوم است و گاهی زائر استلام⁽¹⁾را زیارت می داند و در هنگام تعریف از سفر زیارت برای دیگران، می گوید توانستم زیارت کنم! لذا در ابتدای شرح متن زیارت غدیریه به تبیین معنای زیارت می پردازیم.

بررسی واژه «زيارت»

واژه «زيارت» از «زَور» گرفته شده است. در قاموس آمده است: «زور»: بفتح (ز) قصد و ميل است. از اقرب الموارد روشن می شود كه «زور» از باب «نصر ينصر» به معنى «قصد» است و زيارت نيز از آن است مثل «حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ⁽²⁾» و از باب «علم يعلم» و «كرم يكرم: به معنى «ميل و انحراف» است مثل «وَ تَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ تَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ... ذاتَ

الشِّمالِ ...⁽¹⁾». يعنى مى‌بينى آفتاب را از غار آنها به طرف شمال ميل می كند و زور بضم (ز) به معنى دروغ است «فَقَدْ جاؤُ ظُلْماً وَ زُوراً⁽²⁾».⁽³⁾

ابن فارس واژه شناس معروف در كتاب معجم مقاييس اللغة مى نويسد:

«الزاء و الواو و الراء، أصل واحد يدلّ على الميل والعدول... و مِنَ البابِ : الزّائِرُ ؛ لِأنَّهُ إذا زارَک فَقَد عَدَلَ عَن غَیرِک؛⁽⁴⁾

«زا» و «واو» و «را» (زور) ، ریشه اى است که دلالت بر تمایل و انصراف دارد. زائر از همین ریشه است. زیرا وقتى زائر، تو را زیارت کند، از دیگرى روى گردانده است».

ابن منظور نیز این معنا را تأیید مى کند:

«زارَ فُلانٌ فُلانا ، أى : مالَ إلَیهِ؛ ⁽⁵⁾

فلانى، فلانى را زیارت کرد، یعنى به او روى آورد».

اين واژه كه از حروف «ز»، «و» و «ر» تشكيل شده، نشان دهنده تمايل و عدول است. حالِ زائر نيز از همين مقوله است؛ چرا كه وقتى فردى به زيارت فرد ديگرى مى رود، تمايل به سوى او يافته و از ديگران عدول مى كند. زائر يعنى كسى كه به يک طرف ميل پيدا مى كند و از ماسواى آن عدول مى نمايد. پس واژه «زَور» به معناى ميل و عدول است. براى مثال، زائرى كه به آستان بوسى و زيارت امام رضا (علیه السلام) شرفياب مى شود در واقع به حضرت ميل نموده و خود را با تمام وجود در محضر آن حضرت مى بيند و از ماسواى آن بزرگوار عدول و اعراض می کند.

محدّث بزرگوار شيخ طريحى در مجمع البحرين مى نويسد: در دعایی آمده است:

«اللهمَّ اجعلني من زوّارك؛ ⁽⁶⁾

خدايا! مرا از زائران خود قرار بده».

اين دعا چه معنايى دارد؟ چرا كه خداى متعال جسم نيست تا مكانى خاصّ و جهتى معيّن داشته باشد؛ لذا معناى دعا چنين است: خدايا، مرا آن چنان قرار بده كه فقط به تو تمايل و توجّه داشته باشم.

وقتى انسان به خدا تمايل نمود، در واقع از ماسواى حضرت بارى تعالى اعراض و عدول كرده است و از كسانى شده كه به آن درگاه با شكوه پناه آورده، از او يارى طلبيده و كارى با ماسواى او ندارد. صاحب مجمع البحرين در ادامه مى نويسد: در حديث آمده است:

«من فعل كذا فقد زار اللّه في عرشه؛⁽¹⁾

هر كه فلان عمل را انجام دهد، خدا را در عرش خودش زيارت كرده است».

يعنى خدا را قصد كرده و به او تمايل نموده و از ماسواى خدا عدول و اعراض كرده است. به سخن ديگر، اثر اين عمل چنين است كه خداى تعالى اين شخص را به خود اختصاص مى دهد، تمايل او را به سوى خودش قرار داده و او را از ماسواى خود منقطع مى نمايد. زيارت در حقيقت، حضور حقيقى زائر نزد زيارت شونده است. از اين رو در بعضى كلمات آمده: «الزيارة حضور الزائر عند المزور». بعضى گمان مى كنند كه اين حضور همان حضور ظاهرى جسمى است و حال اين كه رواياتى براى زيارت حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه اطهار (علیهم السلام) از راه دور داريم كه نشان مى دهد مراد، حضور واقعى قلبى است كه همان «ميل» و «توجّه» است و تحقق عنوان «زيارت» و ترتّب آثار آن، دائر مدار حضور و توجّه باطنى است. از اين رو خيلى از اوقات انسان در زيارتگاه حضور بدنى دارد امّا چون قلب او و فكرش در جاى ديگر است اثرى بر آن حضور بار نمى شود. به راستى چه مقام والا و با شكوهى است كه تمام تمايل و توجّه انسان فقط به سوى خداوند متعال باشد به گونه اى كه همواره به طرف حضرت حق حركت كند، ماسواى او را پشت سر قرار دهد و از هر آن چه جز اوست عدول نمايد كه در نتيجه، چنين انسانى ممحّض و خالص در خداوند متعال مى گردد. اگر خداوند اين كار را با انسانى انجام دهد و او را بپذيرد، او را از «مخلَصين» (خالص شدگان) براى خود قرار داده است .اين چه مقام والايى است، مقامى كه تمام تلاشگران راه توحيد در پى آن بوده اند و اساساً هدف همين بوده است.⁽²⁾

خلاصه کلام

هنگامی که ما از دور یا نزدیک و یا کنار مضجع شریف امام معصوم (علیه السلام) مشغول به زیارت می شویم تمامی حواس خود را از «ماخلق الله» و تعلقات دنیوی خارج نموده و آن را مایل به امام معصوم (علیه السلام) کرده و با ایشان سخن می گوییم. حال آن سخن، متن زیارت نامه باشد و یا حرف دل.

زنده بودن امامان معصوم (علیهم السلام)

بنابر دلالت آيات و روايات، ما معتقديم كه انبياى الهى و اوصياى آن ها زنده هستند. آن بزرگواران زائران خويش را مى شناسند و به آن ها عنايت دارند. در كامل الزيارات آمده است حضرت امام صادق (علیه السلام)درباره حضرت سيدالشهداء (علیه السلام) فرمود:

«وإنّه لينظر إلى زوّاره، فهو أعرف بهم وبأسمائهم وأسماء آبائهم وما في رحالهم من أحدهم بولده، وإنّه لينظر إلى من يبكيه فيستغفر له ويسأل أباه الاستغفار له ويقول له: أيّها الباكي! لو علمت ما أعدّ اللّه لك لفرحت أكثر ممّا حزنت، وإنّه ليستغفر له من كلّ ذنب وخطيئة؛⁽¹⁾

آن بزرگوار به زائران خود مى نگرد و به اسامى آن ها، پدرانشان و آن چه در بارهايشان دارند، آگاه تر از آنان به فرزندانشان است. آن حضرت به گريه كنندگان خود مى نگرد و براى آنان درخواست آمرزش مى كند و از پدر بزرگوارش نيز مى خواهد كه براى آنان طلب آمرزش كند و به گريه كنندگانش مى فرمايد: اى كسى كه براى من گريه مى كنى، اگر بدانى خداوند چه نعمت هايى براى تو آماده كرده، به يقين سرور و شادى تو بيش از اندوهت خواهد بود. به راستى كه خداوند متعال تمام گناهان و لغزش هاى تو را مى آمرزد».

البتّه اين اعتقاد و نقل اين روايات اختصاص به شیعه ندارد بلكه اهل تسنن نيز به زنده بود انبياء و اولياء معتقدند و جلال الدين سيوطى در اين مسئله كتاب نوشته است و در متون حدیثی خود نیز از بزرگانشان در این موضوع احادیثی را از رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل كرده اند. از جمله آن روایات،حضرت فرمود:

«قال النبي (صلی الله علیه و آله و سلم): من زارني بعد موتي فكأنما زارني في حياتي؛⁽²⁾

كسى كه بعد از موتم مرا زيارت كند گويا مرا در حال حياتم زيارت كرده».

«مَنْ زَارَنِي بَعْدَ وَفَاتِي كَانَ كَمَنْ زَارَنِي فِي حَيَاتِي وَ كُنْتُ لَهُ شَهِيداً وَ شَافِعاً يَوْمَ اَلْقِيَامَةِ؛⁽¹⁾

كسى كه بعد از موتم مرا زيارت كند گويا مرا در حال حياتم زيارت كرده و من در روز قيامت براى وى شاهد و شافع خواهم بود».

و در حديث ديگرى فرمود:

«مَنْ سَلَّمَ عَلَىَّ مِنْ عِنْدِ قَبْرى سَمِعْتُهُ وَ مَنْ سَلَّمَ عَلَىَّ مِنْ بَعيدٍ بُلِّغْتُهُ؛⁽²⁾

هر كس از كنار قبرم بر من سلام دهد، آن را مى شنوم و هر كس از دور بر من سلام دهد، آن را به من مى رسانند».

از فرقه ضاله وهابيّت كه چشم بپوشيم، اين عقيده همه مسلمانان است. شايد جامع ترين سخن در اين مورد كلام شيخ مفيد(رحمه الله)باشد كه فرموده است:

«وإنّ رسول اللّه والأئمّة من عترته خاصّةً، لا يخفى عليهم بعد الوفاة أحوال شيعتهم في دار الدنيا بإعلام اللّه تعالى لهم ذلك، حالاً بعد حال، ويسمعون كلام المناجي لهم في مشاهدهم المكرّمة العظام، بلطيفة من لطائف اللّه تعالى ينبئهم بها من جمهور العباد وتبلغهم المناجاة من بُعد، كما جاءت به الرواية؛⁽³⁾

به راستى كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و امامان از عترت آن بزرگوار - به خصوص - پس از وفاتشان از حالات شيعيانشان آگاه بوده و احوال آن ها بر ايشان مخفى نيست زيرا كه خداوند متعال آن ها را لحظه به لحظه از حال شيعيانشان آگاه مى كند. آنان سخن كسى را كه در كنار قبور گرامى آن ها به نجوا مى پردازد به عنايت ويژه اى از عنايت هاى خاص خدا مى شنوند كه خداوند بدين وسيله آن ها را از عموم بندگان ممتاز ساخته و مناجات شيعيان را از راه دور به آن ها مى رساند، آن سان كه در روايت آمده است».

زيارت انبيا و حجت هاى الهى، زيارت خداست

محدّث جليل القدر شيخ صدوق(رحمه الله)اين گونه روايت مى كند:

«زيارة اللّه زيارة أنبيائه وحُجَجه صلوات اللّه عليهم، من زارهم فقد زار اللّه عزوجلّ؛⁽⁴⁾

زيارت خدا، همان زيارت پيامبران و حجّت هاى اوست. هر كه آنان را زيارت كند، در واقع خداى تعالى را زيارت كرده است».

آرى، زيارت پيامبران و پيشوايان معصوم (علیهم السلام)، همان زيارت خداوند متعال است چرا كه در حديثى مى خوانيم كه حضرتش مى فرمايد:

«من أطاعهم فقد أطاع اللّه و من عصاهم فقد عصى اللّه ومن تابعهم فقد تابع اللّه عزوجلّ؛⁽¹⁾

هر كه از آنان فرمان برد در واقع از خدا فرمان برده است و هر كه از فرمان آنان سرپيچى كند در واقع از فرمان خدا سرپيچى نموده است و هر كه از آنان پيروى نمايد در حقيقت از خدا پيروى كرده است».

چنين ارتباطى ميان خداى متعال از طرفى و پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) اكرم و اهل بيت آن حضرت (علیهم السلام) از طرف ديگر وجود دارد.

با توجّه به معنايى كه از زيارت مطرح شد اگر كسى بخواهد خداوند متعال را زيارت كند بايستى پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمّه اطهار (علیهم السلام) را زيارت نمايد كه البته توجه به اين حضرات و اعراض از ماسواىِ آن ها، توجه به خدا و اعراض از ماسواىِ اوست.⁽²⁾

«غدیر»

بررسی واژه «غدیر»

غدر«الغَدْر»: اخلال در چيزى و ترک عهد و پيمان نيز گفته مى‌شود و از اين معنى است واژه «غَادِر»جمعش «غَدَرَة» يعنى رونده و ترک كننده. «غَدَّار»: زياد مكر و غدر كننده.

«أَغْدَر و غَدِير»: آبى كه سيلاب ها در گودی ها به جا مى‌گذارند و به آن جاها مى‌رسد، جمعش «غُدْر و غُدْرَان» است. «اسْتَغْدَرَ الغَدِير؛ آب در بركه جمع شد». «غَدِيرَة؛ مويى كه فرو هشته و رها مى‌شود تا بلند شود»، جمعش «غَدَائِر غَادَرَهُ؛ تركش كرد»، در آيات:«لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها⁽¹⁾»، «فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً⁽²⁾». «غَدَرَتِ الشّاة؛ گوسفند عقب ماند». «هى غَدِرَة؛ او باز مانده است». «غَدِر»: سوراخ و شكاف در و ديوار براى نگاه كردن درون آن كه مخصوص ديدن لقاح ستوران است و از اين معنى مى‌گويند:«ما أثبت غَدَرَ هذا الفرس؛ چه با ثبات است عمل اين اسب» و سپس اين معنى و لفظ مثلى شده است براى كسى كه پايدار و با ثبات است و مى‌گويند: «ما أثبت غَدَرَهُ؛ در مردى و جوانمردى چقدر استوار و ثابت است».⁽³⁾

با توجه به معنای لغوی غدیر می توان چنین گفت غدیر مکانی است که حدود 70 هزار نفر فقط از مردم مدینه از زن و

مرد با امیرالمومنین (علیه السلام) بیعت کردند و دیری نپایید که بیعت شکستند و به دنبال ولایت شیطان رفتند و جالب این جاست که عده ای از همان زمان و در همان مکان غدیر بعد از بیعت با مولای متقیان (علیه السلام) بیعت خود را شکستند که می توان چنین برداشت کرد که بیعت آنان، بیعت منافقانه بوده است.

جغرافیای غدیر خم

«غدیر خم» نام ناحیه ای در میان مکه و مدینه است که بر سر راه حاجیان قرار دارد و به خاطر وجود برکه ای در این محل که در آن آب باران جمع می‌ شده است به این نام شهرت یافته است. غدیر در 3-4 کیلومتری جحفه واقع شده و جحفه در 64 کیلومتری مکه قرار دارد که یکی از میقات های پنجگانه است. در جحفه راه اهالی مصر، مدینه، عراق و شام از یکدیگر جدا می شود. غدیر خم به سبب وجود آب و چندین درخت کهنسال، محل توقف و استراحت کاروانیان بود؛ اما گرمایی طاقت فرسا داشت. غدیر خم در میان مسلمانان حائز اهمیت است زیرا پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)در موقع برگشتن ازحجه الوداع در این ناحیه خطبه ای ایراد کرد و در ضمن آن گفت : «من کنت مولاه فهذاعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله و ادل حق معه حیث کان». شیعه علاوه بر احادیث دیگر با استناد به این حدیث و این واقعه مهم و غیرقابل انکار، حضرت علی (علیه السلام) را جانشین پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می داند.

ماجرای غدیر

در آخرین سال عمر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)مراسم حجة الوداع، با شکوه هر چه تمام تر در حضور پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)به پایان رسید. قلب ها در هاله اى از روحانیت فرو رفته بود و لذت معنوى این عبادت بزرگ، هنوز در ذائقه جان ها انعکاس داشت. یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)که عدد آنها فوق العاده زیاد بود از خوشحالىِ درک این فیض و سعادت بزرگ، در پوست نمى گنجیدند.⁽¹⁾نه تنها مردم «مدینه» در این سفر، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)را همراهى مى کردند بلکه دیگر مسلمانان نیز از نقاط مختلف جزیره عربستان براى کسب یک افتخار تاریخى بزرگ به همراه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)بودند.

آفتاب حجاز آتش بر کوه ها و دره ها مى پاشید اما شیرینى این سفر روحانى بى نظیر، همه چیز را آسان مى کرد. ظهر نزدیک شده بود؛ کم کم سرزمین «جُحفه» و سپس بیابان هاى خشک و سوزان «غدیر خم» از دور نمایان مى شد. اینجا در حقیقت چهارراهى است که مردم سرزمین «حجاز» را از هم جدا مى کند؛ راهى به سوى «مدینه» در شمال، راهى به سمت «عراق» در شرق و راهى به سمت غرب و سرزمین «مصر» و راهى به سوى سرزمین «یمن» در جنوب پیش مى رود و در همین جا باید آخرین خاطره و مهمترین فصل این سفر بزرگ انجام پذیرد و مسلمانان با دریافت آخرین دستور که در حقیقت نقطه پایانى در مأموریت هاى موفقیت آمیز پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)بود از هم جدا شوند.

روز پنجشنبه سال دهم هجرت بود و درست هشت روز از عید قربان مى گذشت، ناگهان دستور توقف از طرف پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به همراهان داده شد. مسلمانان با صداى بلند، آنهایى را که در پیشاپیش قافله در حرکت بودند به بازگشت دعوت کردند و مهلت دادند تا عقب افتادگان نیز برسند. خورشید از خط نصف النهار گذشت، مؤذّن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با صداى اللّه اکبر مردم را به نماز ظهر دعوت کرد. مردم به سرعت آماده نماز مى شدند اما هوا به قدرى داغ بود که بعضى مجبور بودند قسمتى از عباى خود را به زیر پا و طرف دیگر آن را به روى سر بیفکنند در غیر این صورت ریگ هاى داغ بیابان و اشعه آفتاب، پا و سر آنها را ناراحت مى کرد. نه سایبانى در صحرا به چشم مى خورد و نه سبزه و گیاه و درختى، جز تعدادى درخت لخت و عریان بیابانى که با گرما، با سرسختى مبارزه مى کردند. جمعى به همین چند درخت پناه برده بودند، پارچه اى بر یکى از این درختان برهنه افکندند و سایبانى براى پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ترتیب دادند ولى بادهاى داغ به زیر این سایبان مى خزید و گرماى سوزان آفتاب را در زیر آن پخش مى کرد؛ نماز ظهر تمام شد. مسلمانان تصمیم داشتند فوراً به خیمه هاى کوچکى که با خود حمل مى کردند پناهنده شوند ولى پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به آنها اطلاع داد که همه باید براى شنیدن یک پیام تازه الهى که در ضمن خطبه مفصلى بیان مى شد، خود را آماده کنند. کسانى که از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فاصله داشتند قیافه ملکوتى او را در لابلاى جمعیت نمى توانستند مشاهده کنند. لذا منبرى از جهاز شتران ترتیب داده شد و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بر فراز آن قرار گرفت. نخست حمد و سپاس پروردگار را به جا آورد و خود را به خدا سپرد سپس مردم را مخاطب ساخت و چنین فرمود: من به همین زودى دعوت خدا را اجابت کرده از میان

شما مى روم! من مسئولم شما هم مسئولید! شما درباره من چگونه شهادت مى دهید؟ مردم صدا بلند کرده گفتند: «نَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ بَلَّغْتَ وَ نَصَحْتَ وَ جَهَدْتَ فَجَزاکَ اللّه خَیْر؛ ما گواهى مى دهیم تو وظیفه رسالت را ابلاغ کردى و شرط خیر خواهى را انجام دادى و آخرین تلاش و کوشش را در راه هدایت ما نمودى، خداوند تو را جزاى خیر دهد». سپس فرمود: آیا شما به یگانگى خدا و رسالت من و حقانیت روز رستاخیز و برانگیخته شدن مردگان در آن روز گواهى نمى دهید؟! همه گفتند: آرى، گواهى مى دهیم. فرمود: خداوندا گواه باش! بار دیگر فرمود: اى مردم! آیا صداى مرا مى شنوید؟... گفتند: آرى، و به دنبال آن، سکوت سراسر بیابان را فرا گرفت و جز صداى زمزمه باد چیزى شنیده نمى شد. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: اکنون بنگرید با این دو چیز گرانمایه و گرانقدر که در میان شما به یادگار مى گذارم چه خواهید کرد؟ یکى از میان جمعیت صدا زد کدام دو چیز گرانمایه یا رسول اللّه؟! پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بلافاصله فرمود: اوّل، ثقل اکبر، کتاب خدا است که یک سوى آن به دست پروردگار و سوى دیگرش در دست شما است، دست از دامن آن برندارید تا گمراه نشوید و اما دومین یادگار گرانقدر من، خاندان من اند و خداوند لطیفِ خبیر به من خبر داده که این دو هرگز از هم جدا نمى شوند، تا در بهشت به من بپیوندند؛ از این دو پیشى نگیرید که هلاک مى شوید و عقب نیفتید که باز هلاک خواهید شد.

ناگهان مردم دیدند پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به اطراف خود نگاه کرد، گویا کسى را جستجو مى کند و همین که چشمش به على (علیه السلام)افتاد، خم شد دست او را گرفت و بلند کرد، آن چنان که سفیدى زیر بغل هر دو نمایان شد و همه مردم او را دیدند و شناختند که او همان افسر شکست ناپذیر اسلام است. در اینجا صداى پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)رساتر و بلندتر شد و فرمود: «أَیُّهَا النّاسُ مَنْ أَوْلَى النّاسِ بِالْمُؤْمِنِیْنَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؛ چه کسى از همه مردم نسبت به مسلمانان از خود آنها سزاوارتر است؟» گفتند: خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)داناترند! پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: خدا، مولا و رهبر من است و من مولا و رهبر مؤمنانم و نسبت به آنها از خودشان سزاوارترم (و اراده من بر اراده آنها مقدم). سپس فرمود: «فَمَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاه؛ هر کس من مولا و رهبر او هستم، على (علیه السلام)، مولا و رهبر او است و این سخن را سه بار و به گفته بعضى از راویان حدیث، چهار بار تکرار کرد» و به دنبال آن سر به سوى آسمان برداشته عرض کرد: «اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ أَحِبَّ مَنْ أَحَبَّهُ وَ أَبْغِضْ مَنْ أَبْغَضَهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ وَ

أَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَیْثُ دارَ؛ خداوندا! دوستان او را دوست بدار و دشمنان او را دشمن بدار، محبوب بدار آن کس که او را محبوب دارد و مبغوض بدار آن کس که او را مبغوض دارد، یارانش را یارى کن و آنها که یاریش را ترک کنند از یارى خویش محروم ساز و حق را همراه او بدار به هر سو که او مى چرخد». سپس فرمود: «أَلا فَلْیُبَلِّغِ الشّاهِدُ الْغائِبَ؛ آگاه باشید، همه حاضران وظیفه دارند این خبر را به غائبان برسانند».

خطبه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به پایان رسید، عرق از سر و روى پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)و على (علیه السلام)و مردم فرو مى ریخت و هنوز صفوف جمعیت از هم متفرق نشده بود که امین وحى خدا نازل شد و این آیه را بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)خواند:

«...الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا...؛ ⁽¹⁾

امروز دين شما را برايتان كامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانيدم و اسلام را براى شما [به عنوان] آيينى برگزيدم».

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:

«اَللّهُ أَکْبَرُ، اَللّهُ أَکْبَرُ عَلى إِکْمالِ الدِّیْنِ وَ إِتْمامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَى الرَّبِّ بِرِسالَتِى وَ الْوِلایَةِ لِعَلِىٍّ مِنْ بَعْدِى؛

خداوند بزرگ است، همان خدائى که آئین خود را کامل و نعمت خود را بر ما تمام کرد و از نبوت و رسالت من و ولایت على (علیه السلام)پس از من راضى و خشنود گشت».

در این هنگام شور و غوغائى در میان مردم افتاد و على (علیه السلام) را به این موقعیت تبریک مى گفتند و از افراد سرشناسى که به او تبریک گفتند «ابوبکر» و «عمر» بودند، که این جمله را در حضور جمعیت بر زبان جارى ساختند:

«بَخٍّ بَخٍّ لَکَ یَا ابْنَ أَبِی طالِب أَصْبَحْتَ وَ أَمسَیتَ مَوْلایَ وَ مَوْلى کُلِّ مُؤْمِن وَ مُؤْمِنَة؛

آفرین بر تو باد! آفرین بر تو باد! اى فرزند ابوطالب! تو مولا و رهبر من و تمام مردان و زنان با ایمان شدى».

در این هنگام «ابن عباس» گفت: «به خدا این پیمان در گردن همه خواهد ماند» و «حسّان بن ثابت» شاعر معروف، از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)اجازه خواست که به این مناسبت اشعارى بسراید، سپس اشعار معروف خود را چنین آغاز کرد:

«یُنادِیهِمُ یَوْمَ الْغَدِیرِ نَبِیُّهُمْ بِخُمٍّ *** وَ أَسْمِعْ بِالرَّسُولِ مُنادِیاً

فَقالَ فَمَنْ مَوْلاکُمُ وَ نَبِیُّکُمْ؟ *** فَقالُوا وَ لَمْ یَبْدُوا هُناکَ التَّعامِیاً

إِلهُکَ مَوْلانَا وَ أَنْتَ نَبِیُّنا *** وَ لَمْ تَلْقِ مِنّا فِى الْوِلایَةِ عاصِیاً

فَقالَ لَهُ قُمْ یا عَلِیُّ فَإِنَّنِی *** رَضِیتُکَ مِنْ بَعْدِی إِماماً وَ هادِیاً

فَمَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا وَلِیُّهُ *** فَکُونُوا لَهُ أَتْباعَ صِدْق مُوالِیاً

هُناکَ دَعَا اللّهُمَّ والِ وَلِیَّهُ *** وَ کُنْ لِلَّذِى عادا عَلِیّاً مُعادِیاً»

ترجمه: «پیامبر آنها در روز غدیر در سرزمین خم به آنها ندا داد و چه ندا دهنده گرانقدرى! فرمود: مولاى شما و پیامبر شما کیست؟ و آنها بدون چشم پوشى و اغماض صریحاً پاسخ گفتند: خداى تو مولاى ما است و تو پیامبر مایى و ما از پذیرش ولایت تو سرپیچى نخواهیم کرد. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به على (علیه السلام) فرمود: برخیز، زیرا من تو را بعد از خودم امام و رهبر انتخاب کردم و سپس فرمود: هر کس من مولا و رهبر اویم این مرد، مولا و رهبر اوست پس شما همه از سر صدق و راستى از او پیروى کنید. در این هنگام، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)عرض کرد: بارالها! دوست او را دوست بدار و با آن کس که با على دشمنى ورزد دشمن باش...».

این بود خلاصه اى از حدیث معروف غدیر که در کتب دانشمندان اهل تسنن و شیعه آمده است. ⁽¹⁾

اما بپردازیم به متن زیارت غدیریه؛ در ابتدا بخشی از متن را بررسی می کنیم:

«متن زیارت»

«السَّلامُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللّٰهِ، خاتَمِ النَّبِيِّينَ، وَسَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ، وَصَفْوَةِ رَبِّ الْعالَمِينَ، أَمِينِ اللّٰهِ عَلَىٰ وَحْيِهِ وَعَزائِمِ أَمْرِهِ، وَالْخاتِمِ لِما سَبَقَ، وَالْفاتِحِ لِمَا اسْتُقْبِلَ، وَالْمُهَيْمِنِ عَلَىٰ ذٰلِكَ كُلِّهِ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكاتُهُ وَصَلَواتُهُ وَتَحِيَّاتُهُ .السَّلامُ عَلَىٰ أَنْبِيَاءِ اللّٰهِ وَرُسُلِهِ، وَمَلائِكَتِهِ الْمُقَرَّبِينَ، وَعِبَادِهِ الصَّالِحِينَ؛

سلام بر محمّد رسول خدا، خاتم پیامبران و سرور رسولان و برگزیده پروردگار جهانیان، امین خدا بر وحی‌اش و اراده‌های قطعی الهی و ختم کننده آنچه گذشته و گشاینده آنچه خواهد آمد و نگهدار بر همه این‌ها و رحمت و برکات و درودها و تحیات خدا بر او باد. سلام بر پیامبران خدا و رسولانش و فرشتگان مقرّب و بندگان شایسته‌اش.

«السَّلامُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللّٰهِ، خاتَمِ النَّبِيِّينَ، وَسَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ»

سلام بر محمّد رسول خدا، خاتم پیامبران و سرور رسولان و برگزیده پروردگار جهانیان».

احتمالاتی مهم در این عبارت

قبل از پرداختن به شرح عبارات زیارت غدیریه، اول بپردازیم به این مطلب که این زیارت در حرم امیرالمومنین (علیه السلام) و خطاب به ایشان است پس چرا سلام بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و بیان برخی از فضائل و صفات ایشان و سپس سلام بر انبیاء و رسولان الهی (علیهم السلام) و ملائکه مقرب خدا و بندگان صالح خدا مقدم بر سلام بر حضرت امیرالمومنین (علیه السلام) و بیان فضائل ایشان شده است؟ و اصلا چرا از آنان یاد شده است. درست است که در برخی از زیارات چنین است اما غالبا این چنین نیست.

سرّ این مطلب فقط نزد امام معصوم (علیه السلام) و خاصان و مقربان حضرات معصومین است، اما در اینجا احتمالاتی را بیان می کنیم که خالی از لطف نیست:

اول اینکه: این زیارت، اشاره به واقعه مهم غدیر خم دارد و آن در سالروز غدیرخم در حرم مطهر حضرت ایراد شده است و این واقعه نقطه اساسی اختلاف بین شیعه و اهل خلاف است؛ فلذا باید اول اشاره به نام مبارک رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شود. چرا که محوریت روز غدیر بر مدار دو شخصیت بزرگ اسلام و انسانیت می چرخد:

همچنین محوریت مهم این زیارت ولایت و امامت و وصایت و جانشینی امیرالمومنین (علیه السلام) می باشد که دوشادوش نبوت در حرکت است و اساسا از همدیگر جدا شدنی نیستند و هر کجا ذکر و یاد غدیر باشد حتی بر فرض محال به معنای «دوستی» که اهل خلاف برای توجیه سقیفه و نافرمانی خدا و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می آورند و نیز به معنای ولایت و سرپرستی امت اسلام که شیعه می گوید که حق هم همین است، باز ذکر و نام رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)و امیرالمومنین (علیه السلام) به میان می آید؛ به این معنی که تحت هیچ شرایطی در ماجرای غدیر نمی توان ذکر و یاد این دو بزرگوار را انکار و یا از همدیگر جدا کرد. حتی به نص صریح قرآن کریم در آیه مباهله (وَأَنْفُسَنَا) امیرالمومنین (علیه السلام) نفس رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می باشد و همچنین به نص صریح قرآن و روایات متعدد، ولایتشان همان ولایت خداوند متعال است که رسول خدا در روز غدیر نیز فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ؛ هر که من مولا و فرمانروای اویم علی مولای او است».

دوم اینکه: اوصافی که برای رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بکار برده شده یک ارتباط بسیار دقیق و لطیفی به موضوع زیارت دارد و به این مطلب اشاره می کند که حقیقت غدیر، «ولایت» است نه دوستی. اینکه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آخرین و ختم کننده نبوت است (خاتَمِ النَّبِيِّينَ) و هر پیامبری بعد از خود از طرف خدا جانشینی قرار داده تا مردم گمراه نشوند و شریعت خدا تعطیل نگردد؛ قطعا باید بعد از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) کسی از جنس ایشان (هم در خلقت و هم در مرتبت) سرپرستی امت را به عهده بگیرد و «خلیفة الله» شود. در ادامه رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) به صفت «أَمِينِ اللّٰهِ عَلَىٰ وَحْيِهِ؛امین خدا بر وحی‌اش» خوانده می شود به این معنی که ای مردم، من! رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) امین وحی الهی هستم و نعوذ بالله از سر هوای نفس حرفی نمی زنم و به انتخاب خودم علی بن ابی طالب (علیه السلام) را جانشینم قرار نمی دهم بلکه این امر از جانب خداوند متعال است که به من وحی شده. لذا با این صفاتی که در شان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) صادر شده هیچ انسان عاقلی نمی تواند در این انتخاب سوء ظن داشته باشد چرا که علاوه بر امین وحی بودن، برگزیده پروردگار جهانیان «وَصَفْوَةِ رَبِّ الْعالَمِينَ» نیز می باشد.

نکته جالب تر اینکه گفته شد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در این عبارت به صفت «أَمِينِ اللّٰهِ عَلَىٰ وَحْيِهِ؛ امین خدا بر وحی‌اش» خوانده شده است که همین تعبیر با کمی تفاوت در شأن امیرالمومنین (علیه السلام) صادر شده است، آنجا که امام هادی (علیه السلام) می فرماید: «يَا أَمِينَ اللّهِ فِي

أَرْضِهِ». لذا رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) امین بر وحی خداوند است و در اینجا امیرالمومنین (علیه السلام) امین خدا بر روی زمین است. روی زمین یعنی هر آنچه در این کره خاکی و این عالم زمینی زندگی می کند محل رجوعش به امام است چرا که او امین خداست.

امام هادی (علیه السلام) رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را با عبارت « وَعَزائِمِ أَمْرِهِ؛ و اراده‌های قطعی الهی» خوانده است که این عبارت به همان مقام ولایت الهی حضرت اشاره می کند. به این معنی که با این نوع ولایت وجود مقدس رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) در همه افعال و اقوال، کنش ها و امیال، متصل به خداوند متعال است و این نوع ولایت به امر خدا و اذن و اراده خدا به ایشان و سپس به امیرالمومنین (علیه السلام) و «اولی الامر» از این خاندان که ائمه معصومین (علیهم السلام) هستند تفضل شده است (که جلوتر به این مسئله اشاره خواهیم نمود). فلذا با توجه به این منقبت، با اراده قطعی خداست که امیرالمومنین (علیه السلام) به عنوان جانشین رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) انتخاب و اعلام شده است نه شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم).

در ادامه امام هادی (علیه السلام) با عباراتی دقیق و لطیف رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) را با عبارات «وَالْخاتِمِ لِما سَبَقَ، وَالْفاتِحِ لِمَا اسْتُقْبِلَ، وَالْمُهَيْمِنِ عَلَىٰ ذٰلِكَ كُلِّهِ» می خوانند به این معنا که مراد از ختم کننده آنچه گذشته، اشاره به سلسله نبوت دارد که با وجود رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) پایان پذیرفت و امری عظیم تر از «نبوت» و «رسالت» به نام «امامت و ولایت» آغاز می شود و افتتاح کننده این امر عظیم رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است که هم خود به مقام امامت رسید و هم فرزندان ایشان از نسل دختر بزرگوارشان حضرت زهرا (علیها السلام). در نتیجه هم حضرت رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) این مقام را دارند و هم ائمه (علیهم السلام) مقام ولایت الهی را دارا می باشند و حتی در خطبه غدیر نیز رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) به آنان اشاره فرمود و در جایی از خطبه خود به صراحت به حضرت مهدی موعود (علیه السلام) اشاره فرمودند. آری! ولایت کلیه الهیه، ولایتی است که عقل «ما خلق الله» از درک آن عاجز است و همه را حیرت زده می کند؛ ولایتی که در تکوین و هدایت «ما خلق الله» جاری و ساری است و تمامی فیوضات الهی از طریق ایشان به تمام عوالم هستی و هر آنچه خداوند متعال خلق نموده می رسد.

امام هادی (علیه السلام) بعد از سلام و بیان صفات رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «السَّلامُ عَلَىٰ أَنْبِيَاءِ اللّٰهِ وَرُسُلِهِ، وَمَلائِكَتِهِ الْمُقَرَّبِينَ، وَعِبَادِهِ الصَّالِحِينَ؛ سلام بر پیامبران خدا و رسولانش و فرشتگان مقرّب و بندگان شایسته‌اش». شاید مراد این باشد که مقام و منزلت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از انبیاء و رسولان

الهی بالاتر است (که با توجه به خلقت نوری ذوات مقدسه (علیهم السلام)شکی در این مطلب نیست)، چنانچه طبق فرمایش امام هادی (علیه السلام) در همین عبارات رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) با عبارت «وَسَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ» خوانده شده است. جالب اینجاست که همه این رسولان الهی جانشینانی داشتند و رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز جانشینی دارد. یک نکته لطیف تر این که در ادامه زیارت اشاره شده امیرالمومنین (علیه السلام) نیز «سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ» است. فلذا وجود اقدس رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم)و امیرالمومنین (علیه السلام) از نظر شان و مقام و رتبه از رسولان الهی افضل هستند.

خلاصه اینکه: در اول زیارت به ساحت مقدس رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) سلام داده شد و سپس به رسولان الهی و جانشینان آنان و در ادامه سلام بر جانشین رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) حضرت امیرالمومنین (علیه السلام).

نکته بعدی اینکه می توان سلام بر ملائکه را به عبارت «وَ سَفِيرَهُ فِي خَلْقِهِ» گره زد به این صورت که ملائکه خدا نیز مخلوق خداوند متعال اند و وجود مقدس امیرالمومنین (علیه السلام) سفیر خداوند متعال بر آنان است و در عین حال حجت بالغه بر بندگانش (حُجَّتَهُ الْبَالِغَةَ عَلَى عِبَادِهِ). در این عبارت عباد، مطلق آمده است که می تواند بندگان صالح و شایسته خدا را نیز دربرگیرد (وَعِبَادِهِ الصَّالِحِينَ؛ سلام بر بندگان شایسته‌اش».

نکته خیلی مهم تر اینکه امام هادی (علیه السلام) بعد از بردن نام رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و بیان عباراتی که گذشت و انصراف افکار عمومی به ساحت مقدس رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) شهادت می دهند که ای مردم! آن رسولی که اول نام آن را بردم و بر او سلام کردم، این علی، برادر و وصی اوست، این علی، وارث علم و امین بر شریعت و خلیفه او بر امت است. شهادت هایی که امیرالمومنین (علیه السلام) را متصل به رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) می کند.

آری! اول زیارت باید با نام مبارک رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) شروع شود تا مردم بفهمند علی (علیه السلام) کیست و در کنار پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) چه جایگاهی دارد. امام هادی (علیه السلام) در ادامه با شهادت هایش کاری می کند کارستان. (الله اکبر)

سوم اینکه: امام هادی (علیه السلام) می دانند محبوبترین افراد نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) وجود ملکوتی امیرالمومنین (علیه السلام) است و این حس و میل باطنی برعکس نیز می شود و محبوبترین شخص

نزد امیرالمومنین (علیه السلام) وجود ملکوتی رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) است و لذا مورد پسند حضرت است که در محضر مبارکشان اول از همه سلام بر اول مخلوق عالم شود.

چهارم اینکه: با گذر زمان، بارانی از شبهات علیه جانشینی امیرالمومنین (علیه السلام) با تلاش یهود و اعوان و انصارشان برای کم رنگ کردن این واقعه و دفع جریان ولایت در روز غدیر ایجاد شد. امام هادی (علیه السلام) در حرم حضرت با ایراد این زیارت اذهان عمومی را در حرم و بیرون از آن درگیر این حقیقت و این واقعه مهم می کند و شان و منقبت امیرالمومنین (علیه السلام)را در قرآن و روایات بازگو می نماید.

امام هادی (علیه السلام) بعد از سلام بر پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) در آخر می فرمایند: « وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكاتُهُ وَصَلَواتُهُ وَتَحِيَّاتُهُ؛ و رحمت و برکات و درودها و تحیات خدا بر او باد». که می توانستند به همان «وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكاتُهُ» بسنده کنند، اما به عبارت «وَصَلَواتُهُ وَتَحِيَّاتُهُ» نیز اشاره فرمودند که می توان در شرح آن به این مطلب اشاره کرد:

سِرّ فرستادن درود بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه (علیهم السلام) از لسان امام صادق (علیه السلام)

«عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنْ أَبِيهِ (علیه السلام)قَالَ: مَنْ صَلَّی عَلَی النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ آلِهِ فَمَعْنَاهُ: أَنِّی أَنَا عَلَی الْمِیثَاقِ وَ الْوَفَاءِ الَّذِی قَبِلْتُ حِینَ قَوْلِهِ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی؛ ⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: هر کس که بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و خاندان او درود فرستد، به این معنا است که من، به آن پیمان و عهدی که با خداوند به هنگامی‌که فرمود: آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: آری! بستم، هنوز پایبندم».

منظور چه عهد و پیمانی است؟

«عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام)قَالَ:قَالَ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلِینَ قَالَ ثُمَّ أَخَذَ الْمِیثَاقَ عَلَی النَّبِیِّینَ فَقَالَ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ ثُمَّ قَالَ وَ أَنَّ هَذَا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ أَنَّ هَذَا عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ قَالُوا بَلَی فَثَبَتَتْ لَهُمُ النُّبُوَّهُ وَ أَخَذَ الْمِیثَاقَ عَلَی أُولِی الْعَزْمِ أَنِّی رَبَّکُمْ وَ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)وَ أَوْصِیَاؤُهُ مِنْ بَعْدِهِ وُلَاهُ أَمْرِی وَ خُزَّانُ عِلْمِی وَ أَنَّ الْمَهْدِیَّ (علیه السلام) أَنْتَصِرُ بِهِ لِدِینِی وَ أُظْهِرُ بِهِ دَوْلَتِی وَ أَنْتَقِمُ بِهِ مِنْ أَعْدَائِی وَ أُعْبَدُ بِهِ طَوْعاً وَ کَرْهاً قَالُوا أَقْرَرْنَا وَ شَهِدْنَا یَا رَبِّ وَ لَمْ یَجْحَدْ

آدَمُ وَ لَمْ یُقِرَّ فَثَبَتَتِ الْعَزِیمَهُ لِهَؤُلَاءِ الْخَمْسَهِ فِی الْمَهْدِیِّ (علیه السلام)وَ لَمْ یَکُنْ لآِدَمَ عَزْمٌ عَلَی الْإِقْرَارِ بِهِ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً قَالَ إِنَّمَا یَعْنِی فَتَرَکَ ثُمَّ أَمَرَ نَاراً فَتَأَجَّجَتْ فَقَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ ادْخُلُوهَا فَهَابُوهَا وَ قَالَ لِأَصْحَابِ الْیَمِینِ ادْخُلُوهَا فَدَخَلُوهَا فَکَانَتْ عَلَیْهِمْ بَرْداً وَ سَلَاماً فَقَالَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ یَا رَبِّ أَقِلْنَا فَقَالَ قَدْ أَقَلْتُکُمُ اذْهَبُوا فَادْخُلُوهَا فَهَابُوهَا فَثَمَّ ثَبَتَتِ الطَّاعَهُ وَ الْمَعْصِیَهُ وَ الْوَلَایَهُ؛⁽¹⁾

...و سپس فرمود: «أَلَسْتَ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی شَهِدْنَا أَن تَقُولُواْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِینَ» سپس از پیامبران عهد و پیمان گرفت و فرمود: «آیا من خدای شما نیستم؟ و آیا این محمّد فرستاده‌ی من و این علی امیرمومنان نیست»؟ گفتند: «بله. پس پیامبری برای آنان ثابت شد و از اولوالعزم پیمان گرفت که من پروردگار شما هستم و محمّد فرستاده‌ی من و علی امیرمؤمنان و اوصیای پس از او، اولیای امر و حافظان علم من هستند و به وسیله‌ی مهدی دینم را تقویت می‌کنم و زمینم را پاک می‌گردانم و حکومتم را آشکار می‌کنم و به وسیله‌ی او از دشمنانم انتقام می‌گیرم و از روی اختیار و اجبار عبادت می‌شوم». گفتند: «پروردگارا! ما اقرار کردیم و گواهی دادیم و آدم آن را نه انکار کرد و نه اقرار. پس عزیمت برای این پنج نفر در مهدی رسوخ یافت».

«عَنْ جَابِرِ‌بْنِ‌یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ قَالَ: قَالَ أبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام) یَا جَابِرُ کَانَ اللَّهُ وَ لَا شَیْءَ غَیْرَهُ وَ لَا مَعْلُومَ وَ لَا مَجْهُولَ فَأَوَّلُ مَا ابْتَدَأَ مِنْ خَلْقٍ خَلَقَهُ أَنْ خَلَقَ مُحَمَّداً وَ خَلَقَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ مَعَهُ مِنْ نُورِهِ وَ عَظَمَتِهِ فَأَوْقَفَنَا أَظِلَّهً خَضْرَاءَ بَیْنَ یَدَیْهِ حَیْثُ لَا سَمَاءَ وَ لَا أَرْضَ وَ لَا مَکَانَ وَ لَا لَیْلَ وَ لَا نَهَارَ وَ لَا شَمْسَ وَ لَا قَمَر... فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ إِخْرَاجَ ذُرِّیَّهِ آدَمَ لِأَخْذِ الْمِیثَاقِ سَلَکَ ذَلِکَ النُّورَ فِیهِ ثُمَّ أَخْرَجَ ذُرِّیَّتَهُ مِنْ صُلْبِهِ یُلَبُّونَ فَسَبَّحْنَاهُ فَسَبَّحُوا بِتَسْبِیحِنَا وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَا دَرَوْا کَیْفَ یُسَبِّحُونَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ ثُمَّ تَرَاءَی لَهُمْ بِأَخْذِ الْمِیثَاقِ مِنْهُمْ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّهِ وَ کُنَّا أَوَّلَ مَنْ قَالَ بَلی عِنْدَ قَوْلِهِ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ ثُمَّ أَخَذَ الْمِیثَاقَ مِنْهُمْ بِالنُّبُوَّهِ لِمُحَمَّد (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ لِعَلِیٍّ (علیه السلام) بِالْوَلَایَهِ فَأَقَرَّ مَنْ أَقَرَّ وَ جَحَدَ مَنْ جَحَد؛ ⁽²⁾

جابربن‌یزید جعفی گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: ای جابر! خدا بود و هیچ چیزی غیر از او نبود، نه معلوم و نه مجهول. اوّلین موجودی که آفرید محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) بود و ما اهل بیت (علیهم السلام) را

به همراه ایشان و از نور خود و از عظمتش آفرید و به صورت سایه‌ای سبز در مقابل خود نگاه داشت. در آن هنگام نه آسمان و زمین و نه شب و روز و نه خورشید و ماه، هیچ کدام وجود نداشتند ... وقتی خداوند خواست ذریّه آدم را برای گرفتن پیمان خارج کند، آن نور را در آن راه داد. آنگاه ذریّه او را از نهادش خارج کرد در حالی‌که لبّیک می گفتند. ما خدا را تسبیح کردیم و آن ها به تسبیح ما تسبیح نمودند وگرنه نمی دانستند چگونه تسبیح کنند. آن گاه خداوند عزّوجلّ برای گرفتن پیمان ربوبیّت، خود را به آن ها ارائه نمود. ما اوّلین کسانی بودیم که وقتی فرمود: «آیا پروردگار شما نیستم»؟ آری گفتیم. سپس برای محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) به نبوّت و برای علی (علیه السلام) به ولایت پیمان گرفت و هر که خواست اقرار کرد و هر که خواست انکار نمود».

«عَنْ عَبْدِالرَّحْمَنِ‌بْنِ‌کَثِیرٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)فِی قَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالَ أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ ذُرِّیَّتَهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهِ کَالذَّرِّ فَعَرَّفَهُمْ نَفْسَهُ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَمْ یَعْرِفْ أَحَدٌ رَبَّهُ وَ قَالَ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ (علیه السلام) وَ عَلِیّاً أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)؛ ⁽¹⁾

عبدالرّحمن‌بن کثیر گوید: امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی کلام خدای عزّوجلّ: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ» فرمود: «خداوند متعال، نسل آدم را از پشت او تا روز قیامت بیرون آورد. پس آنان مانند مورچه‌ها بیرون آمدند و آنان را با خویش آشنا ساخت و اگر این آشنایی نبود، کسی پروردگار خود را نمی‌شناخت». سپس فرمود: «أَلَسْتَ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی» و اینکه محمّد فرستاده‌ی من و علی امیرمؤمنان، خلیفه‌ی من است».

«قال ابو جعفر (علیه السلام)إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَخَذَ مِیثَاقَ النَّبِیِّینَ عَلَی وَلَایَهِ عَلِیٍّ وَ أَخَذَ عَهْدَ النَّبِیِّینَ بِوَلَایَهِ عَلِیٍّ (علیه السلام)؛⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: همانا خداوند تبارک و تعالی از پیامبران بر ولایت علی (علیه السلام) عهد و پیمان گرفت».

خلاصه کلام: با توجه به روایات فوق دانستیم که خداوند متعال از ذریه آدم بر توحید، نبوت و ولایت، عهد و پیمان گرفت و لذا با فرستادن درود و تهیت به ساحت مقدسشان با ایشان تجدید پیمان می نماییم.اما نکته ای بسیار جالب در مورد سلام بر وجود مقدس پیامبر اکرم که در اول زیارت نیز بر ایشان سلام شده است از لسان مبارک امام صادق (علیه السلام):

«قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اَللَّهِ (علیه السلام) مَا مَعْنَى اَلسَّلاَمِ عَلَى رَسُولِ اَللَّهِ فَقَالَ إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ نَبِيَّهُ وَ وَصِيَّهُ وَ اِبْنَتَهُ وَ اِبْنَيْهِ وَ جَمِيعَ اَلْأَئِمَّةِ وَ خَلَقَ شِيعَتَهُمْ أَخَذَ عَلَيْهِمُ اَلْمِيثَاقَ وَ أَنْ يَصْبِرُوا وَ يُصَابِرُوا وَ يُرَابِطُوا وَ أَنْ يَتَّقُوا اَللَّهَ وَ وَعَدَهُمْ أَنْ يُسَلِّمَ لَهُمُ اَلْأَرْضَ اَلْمُبَارَكَةَ وَ اَلْحَرَمَ اَلْآمِنَ وَ أَنْ يُنَزِّلَ لَهُمُ اَلْبَيْتَ اَلْمَعْمُورَ وَ يُظْهِرَ لَهُمُ اَلسَّقْفَ اَلْمَرْفُوعَ وَ يُرِيحَهُمْ مِنْ عَدُوِّهِمْ وَ اَلْأَرْضِ اَلَّتِي يُبَدِّلُهَا اَللَّهُ مِنَ اَلسَّلاَمِ وَ يُسَلِّمُ مَا فِيهَا لَهُمْ لا شِيَةَ فِيها قَالَ لاَ خُصُومَةَ فِيهَا لِعَدُوِّهِمْ وَ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ فِيهَا مَا يُحِبُّونَ وَ أَخَذَ رَسُولُ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)عَلَى جَمِيعِ اَلْأَئِمَّةِ وَ شِيعَتِهِمُ اَلْمِيثَاقَ بِذَلِكَ وَ إِنَّمَا اَلسَّلاَمُ عَلَيْهِ تَذْكِرَةُ نَفْسِ اَلْمِيثَاقِ وَ تَجْدِيدٌ لَهُ عَلَى اَللَّهِ لَعَلَّهُ أَنْ يُعَجِّلَهُ جَلَّ وَ عَزَّ وَ يُعَجِّلَ اَلسَّلاَمَ لَكُمْ بِجَمِيعِ مَا فِيهِ؛ ⁽¹⁾

داود بن كثير رقی گويد: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: درود بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) چه معنى دارد؟ در پاسخ فرمود: به راستى چون خداى تبارک و تعالى پيامبر خود را با وصى او و دخترش و پسرش و همۀ ائمه را آفريد و شيعيان آنها را هم آفريد، از آنها پيمان گرفت به اين كه بايد شكيبا باشند و در برابر دشمنان ايستادگى كنند و مرزدارى نمايند و اين‌كه نسبت به خدا پرهيزكار باشند و به آنها وعده داد كه سرزمين پربركت (مدينه يا بيت المقدس) يا حرم امن (مكه) به آنها تسليم كند و بيت المعمور را براى آنها فرود آورد و سقف افراشته (آسمانها) را براى آنها آشكار سازد و آنها را از دشمنان آسوده سازد و هم از آفات زمينى كه خداوند به جهت سلامتى آنها از شر و پليدى پاک سازد و آنچه كه در زمين است براى آنها سالم بدارد تا لكه‌اى سياه در آن نباشد. فرمود: يعنى جنگ و ستيز از طرف دشمن در آن نباشد و در آن هر چه را بخواهند و دوست دارند آن موجود باشد و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از همۀ ائمه و شيعيانشان براى اين موضوع پيمان گرفت و همانا درود و سلام بر آن حضرت براى يادآورى اين پيمان و تجديد آن است از طرف خداوند تا شايد خداوند در رسيدن وقت اين پيمان تعجيل كند و سلامت و سازش را با تمام آنچه كه در پيمان بود براى شما به شتاب آماده سازد. توضيح: شايد خيرات و بركاتى كه در اين روايت به شيعيان وعده داده شده است مربوط به زمان ظهور امام زمان (علیه السلام) باشد».

«السلام»

معنا و مفهوم سلام

سلام در لغت عرب، معانی متعدّدی دارد كه اصل در آن ها معنای سلامتی است؛ يعنی سالم بودن، آن هم به طور مطلق و از تمام جهات و جوانب. سلامت جسمانی و مصونيّت از بيماری‌ها، سلامت معنوی و محفوظ بودن از گمراهی و ضلالت در دين و امور دينی، سالم ماندن از گزند حوادث و پيشامدهای ناگوار، سالم ماندن از شرّ وسوسه‌های شيطانی و رذايل اخلاقی، مصونيّت از ناامنی‌های اجتماعی و... كه تمام اين ها در يک جمله‌ی كوتاه «سلامٌ عليكم» جمع است.

تأكيد دين اسلام بر سلام گفتن

سلام در ابتدای زیارت و زیارات دیگر به چه معنایی است؟ برای پی بردن به جواب، مطالبی را عنوان و بررسی می کنیم. دين مقدّس اسلام در خصوص سلام کردن دستور داده است و در عین حال نیز بر آن تاکید کرده و هيچ گفته و كاری را جايگزين آن ندانسته و فرموده است:

«مَن بَدَءَ بِالْكَلامِ قَبْلَ السَّلامِ فَلا تُجيبوُه؛⁽¹⁾

هر كه پيش از سلام، شروع به سخن كند، جوابش را ندهيد».

در حديث نيز آمده است:

«فَهُوَ السَّلامُ وَ مِنْهُ السَّلامُ وَ اِلَيْهِ السَّلامْ؛⁽¹⁾

او سلام است و از او سلام و به سوی او سلام است».

او سلام است؛ يعنی سالم مطلق و منزّه و مبرّی از هر عيب و نقصان. از او سلام است؛ احتمالاً، يعنی تأمين كننده‌ی سلامت هر موجودی، ذات اقدس اوست. به سوی او سلام است؛ اين نيز احتمالاً، يعنی هر موجودی كه از تقيّدات مادّی رهايی يافت، سالم گشته و به ساحت قرب حضرت او می‌پيوندد. ⁽²⁾

سلام از اسامى خداوند متعال است

«هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ؛ ⁽³⁾

اوست خدایی که جز او هیچ معبودی نیست، همان فرمانروای پاک، سالم از هر عیب و نقص، ایمنی بخش، چیره و مسلط، شکست ناپذیر، جبران کننده، شایسته بزرگی و عظمت است. خدا از آن چه شریک او قرار می دهند، منزّه است».

دو تعبير در قرآن مجيد وجود دارد:

«إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدينَ؛⁽⁴⁾

آنگاه كه به بهشت مى رسند و درهاى بهشت گشوده مى شود، خازنان آن گويند: سلام بر شما، پاک شديد، پس براى هميشه وارد آن شويد».

«تحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ؛⁽⁵⁾

تحيّت آنان روز ملاقات، سلام است».⁽⁶⁾

سلام های بدون واسطه خداوند:

خداى متعال در آیه 56 سوره «احزاب» سخن از علاقه خاص خویش و فرشتگان به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مى گوید و بعد در این زمینه به مؤمنان دستور مى دهد. نخست مى فرماید: « إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ؛ خداوند و فرشتگانش بر پیامبر رحمت و درود مى فرستند». مقام پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)آن قدر والا است که آفریدگار عالم هستى و تمام فرشتگانى که تدبیر این جهان به فرمان حق، بر عهده آنها گذارده شده است بر او درود مى فرستند؛ اکنون که چنین است شما نیز با این پیامِ جهان هستى هماهنگ شوید؛ «اى کسانى که ایمان آورده اید! بر او درود بفرستید و سلام بگوئید و در برابر فرمان او تسلیم باشید» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً).

«صلات» و «صلوات» که جمع آن است هر گاه به خدا نسبت داده شود به معنى فرستادن رحمت است و هر گاه به فرشتگان و مؤمنان منسوب گردد به معنى طلب رحمت مى باشد. تعبیر به «یُصَلُّونَ» به صورت فعل مضارع، دلیل بر استمرار است یعنى پیوسته خداوند و فرشتگان، رحمت و درود بر او مى فرستند، رحمت و درودى پیوسته و جاودانى. در این که میان «صَلُّوا» و «سَلِّمُوا» چه فرقى است مفسران بحثهاى مختلفى دارند، آنچه مناسب تر با ریشه لغوى این دو کلمه و ظاهر آیه قرآن به نظر مى رسد این است که: «صَلُّوا» امر به طلب رحمت و درود فرستادن بر پیامبر است، اما «سَلِّمُوا»، یا به معنى تسلیم در برابر فرمان هاى پیامبر گرامى اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) است؛ چنان که در آیه 65 سوره «نساء» آمده:

«ثُمَّ لایَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً؛

مؤمنان کسانى هستند که به داورى تو تن دهند و حتى در دل از قضاوتت، کمترین ناراحتى نداشته باشند و تسلیم مطلق گردند».

چنان که در روایتى از امام صادق (علیه السلام) مى خوانیم: «ابو بصیر» از محضرش سؤال کرد منظور از «صلات» بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را فهمیده ایم اما معنى تسلیم بر او چیست؟امام (علیه السلام) فرمود: «هُوَ التَّسْلِیْمُ لَهُ فِى الأُمُورِ؛ منظور تسلیم بودن در برابر او در هر کار است» و یا به معنى سلام فرستادن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به عنوان: «السَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُولَ اللّهِ» و مانند آن مى باشد که محتوایش تقاضاى سلامت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از پیشگاه خدا است. «ابو حمزه ثمالى» از یکى از یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به نام «کعب» چنین نقل مى کند: «هنگامى که آیه فوق نازل شد عرض کردیم: سلام بر تو را مى دانیم ولى «صلات» بر تو چگونه است؟ فرمود: بگوئید: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد کَمَا صَلَّیْتَ عَلَى إِبْرَاهِیمَ وَ آلِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّکَ حَمِیْدٌ مَجِیدٌ، وَ بارِکَ عَلى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد کَمَا بارَکْتَ عَلى إِبْرَاهِیمَ وَ آلِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّکَ حَمِیْدٌ مَجِیدٌ».

از این حدیث، هم چگونگى صلات و درود بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)روشن مى شود و هم معنى سلام.

گر چه این دو معنى براى سلام، کاملاً متفاوت به نظر مى رسد ولى با دقت مى توان آنها را به نقطه واحدى معطوف کرد و آن تسلیم قولى و عملى در برابر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است زیرا کسى که به او سلام مى فرستد و تقاضاى سلامت او را از خدا مى کند نسبت به او عشق مى ورزد و او را به عنوان پیامبرى واجب الاطاعه مى شناسد. ⁽¹⁾

«متن زیارت»

«السَّلامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ سَيِّدَ الْوَصِيِّينَ، وَ وَارِثَ عِلْمِ النَّبِيِّينَ، وَ وَلِيَّ رَبِّ الْعالَمِينَ، وَ مَوْلايَ وَمَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكَاتُهُ؛ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا مَوْلايَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، يَا أَمِينَ اللّهِ فِي أَرْضِهِ، وَ سَفِيرَهُ فِي خَلْقِهِ، وَ حُجَّتَهُ الْبَالِغَةَ عَلَى عِبَادِهِ؛

سلام بر تو ای امیرمؤمنان و سرور جانشینان و وارث دانش پیامبران و ولی پروردگار جهانیان و مولای من و مولای مؤمنان و رحمت و برکات خدا بر او باد. سلام بر تو ای مولای من ای امیرمؤمنان، ای امین خدا بر روی زمینش و سفیر او در آفریده‌هایش و حجّت رسایش بر بندگان».

«السَّلامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ»

«سلام بر تو ای امیرمؤمنان»

بررسی واژه «امیر»

در معنای امیر آمده است: «أَمُرَ، إِمْرَةً و إمَارةً»: امير يا فرمانده شد.⁽¹⁾

«الأَمِير»، جمع آن «أُمَرَاء»: فرمانده، رهبر مردم، آنكه داراى حسب و نسب بزرگى باشد گر چه رهبر نباشد، آن كه مورد مشورت قرار گيرد؛ «أميرُ الْبَحْرِ»: دريا سالار.

«أَميرُالْمؤمِنين»: لقب خليفه‌ى مسلمانان و پيشواى مؤمنان است.⁽²⁾این نظر راغب اصفهانی سنی مذهب است و گرنه به نص روایات که در ادامه خواهد آمد، این لقب فقط مختص به علی بن ابی طالب (علیه السلام) است.

بررسی واژه «مومن»

«مومنین» جمع «مومن» از ریشه لغوی «امن» می باشد که در اصل به معنای آرامش خاطر و آرامش نفس و از بين رفتن بيم و هراس است. واژه‌هاى«أَمْن، أَمَانَة و أَمَان» هر سه مصدر هستند و در اصل یک معنا دارند. مؤمن نيز اسم فاعل از «آمن» است و در همان معنى است، يعنى خداوند متعال امنيّت مى‌دهد.⁽³⁾

«أَمْن»: به معنای ايمنى؛ آرامش قلب. «آمَنَ»: به معنی خاطر جمع بودن، كسی كه در او ايمنى است و يا شهری كه ايمن است «مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً ⁽¹⁾» «رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً ⁽²⁾».

«مُؤْمِن» فعل امن، اگر متعدّى بنفسه باشد به معنى ايمنى دادن است مثل «وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ⁽³⁾» يعنى آن ها را از ترس ايمن گردانيد و مؤمن كه از اسماء حسنى است از همين معنى است، يعنى ايمنى دهنده «لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ ⁽⁴⁾».

«إِيمَان» یعنی: تسليم توأم با اطمينان خاطر. ايمان از أمن مشتق است، پس مؤمن آن است كه به حق تسليم شود و قلبش در آن تسليم مطمئن و آرام و بى‌اضطراب باشد «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا ⁽⁵⁾». ⁽⁶⁾

در نتیجه مومن کسی است که در امنیت حاصله از طرف خداوند متعال با اطمینان خاطر و آرامش بدون وصف قرار گرفته باشد. اما از این نکته مهم نباید غافل شد که مومنان حقیقی، ائمه (علیهم السلام) هستند که در قرآن کریم، در آیه ولایت صراحتا به آن اشاره شده:

«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ؛ ⁽⁷⁾

سرپرست و دوست شما فقط خدا و رسول اوست و مؤمنانی [مانند علی بن ابی طالب اند] که همواره نماز را برپا می دارند و در حالی که در رکوعند [به تهیدستان] زکات می دهند».

حقیقت ایمان

حقیقت ایمان، ولایت است و مومن کسی است که به ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) اقرار کند. شکی نسیت که ایمان مصادیق بسیاری دارد که در قرآن کریم نیز به آن اشاره شده است مانند سوره مومنون، سوره انفال آیات2الی4:

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ* الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ* أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ؛

مؤمنان، فقط کسانی هستند که چون یاد خدا شود، دل هایشان ترسان می شود و هنگامی که آیات او بر آنان خوانده شود بر ایمانشان می افزاید و بر پروردگارشان توکل می کنند.* هم آنان که نماز را برپا می دارند و از آنچه به آنان روزی داده ایم انفاق می کنند.* مؤمنان واقعی و حقیقی فقط آنانند، برای ایشان نزد پروردگارشان درجاتی بالا و آمرزش و رزق نیکو و فراوانی است».

همچنین آیه:

«آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ؛ ⁽¹⁾

پیامبر به آن چه از پروردگارش به او نازل شده ایمان آورده و مؤمنان همگی به خدا و فرشتگان و کتاب ها و پیامبرانش، ایمان آورده اند [و بر اساس ایمان استوارشان گفتند:] ما میان هیچ یک از پیامبران او فرق نمی گذاریم و گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم، پروردگارا! آمرزشت را خواهانیم و بازگشت [همه] به سوی توست».

اما وادی ایمان ورای وادی تسلیم و اسلام آوردن است که در سوره حجرات به آن اشاره شده است:

«قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ؛ ⁽²⁾

بادیه نشینان گفتند: ما ایمان آوردیم. بگو: ایمان نیاورده اید، بلکه بگویید: اسلام آورده ایم زیرا هنوز ایمان در دل هایتان وارد نشده است و اگر خدا و پیامبرش را اطاعت کنید، چیزی از اعمالتان را نمی کاهد زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است».

آری! کسی صرف گفتن شهادتین به زمره مومنین نمی پیوندد بلکه باید به هر آن چه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید و به ایشان وحی می شود ایمان قلبی داشته باشد:

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ؛ ⁽¹⁾

مؤمنان فقط کسانی اند که به خدا و پیامبرش ایمان آورده اند، آن گاه [در حقّانیّت آن چه به آن ایمان آورده اند] شک ننموده و با اموال و جان هایشان در راه خدا جهاد کرده اند؛ اینان [در گفتار و کردار] اهل صدق و راستی اند».

مومن، کسی است که از خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) اطاعت کند:

«أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ؛ ⁽²⁾

از خدا و پیامبرش اطاعت کنید».

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا؛ ⁽³⁾

ای اهل ایمان! از خدا اطاعت کنید و [نیز] از پیامبر و صاحبان امر خودتان [که امامان از اهل بیت اند و چون پیامبر دارای مقام عصمت می باشد] اطاعت کنید و اگر درباره چیزی [از احکام و امور مادی و معنوی و حکومت و جانشینی پس از پیامبر] نزاع داشتید، آن را [برای فیصله یافتنش] اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید به خدا و پیامبر ارجاع دهید؛ این [ارجاع دادن] برای شما بهتر و از نظر عاقبت نیکوتر است».

با توجه به آیات فوق و آیات دیگری که امر به اطاعت از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شده مومن کسی است که به آیه ابلاغ ایمان داشته باشد. آیه ای که اگر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آن را ابلاغ نمی کرد رسالتش ناتمام می ماند و حتی انگار رسالتی انجام نداده بود:

«يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ؛ ⁽⁴⁾

ای پیامبر! آن چه از سوی پروردگارت [درباره ولایت و رهبری علی بن أبی طالب امیرالمؤمنین (علیه السلام)] بر تو نازل شده ابلاغ کن و اگر انجام ندهی پیام خدا را نرسانده ای و خدا تو را از [آسیب و گزند] مردم نگه می دارد؛ قطعاً خدا گروه کافران را هدایت نمی کند».

به راستی چه کسانی در صدد آسیب و گزند رساندن به وجود مقدس پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بودند؟ پاسخ: همان هایی که بعد از شهادت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) پیمان غدیر خم را شکستند و به دنبال سقیفه، بر مسند خلافت نشستند و قطعا آنان کافرند «إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ».

روایتی از وجود مقدس امیر عوالم امیرالمومنین (علیه السلام) است که ملاک ایمان را مشخص می کند:

«وَ قَدْ سُئِلَ عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ (علیه السلام)الْإِيمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ؛⁽¹⁾

از امیرالمومنین (علیه السلام) در مورد ایمان سوال شد حضرت فرمودند: ايمان، بر شناخت با قلب، اقرار با زبان و عمل با اعضاء و جوارح استوار است».

همین روایت از وجود مقدس علی بن موسی الرضا (علیه السلام) نیز صادر شده است.

شکی نیست که ولایت امیرالمومنین (علیه السلام)و دیگر ائمه معصومین (علیهم السلام) تامین کننده امنیت مومن می باشد. در تعریف لغوی مومن گفته شد: ایمنی و خاطر جمع بودن از ناملایمات و ناخوشی ها و این را خداوند متعال تامین می کند و شرط آن ورود به دژ توحید و ورود به دژ ولایت است. برای ورود به دژ توحید باید اول وارد وادی ولایت شد؛ در حدیث معروف سلسله الذهب از لسان مبارک علی بن موسی الرضا (علیه السلام)

شرط قرار گرفتن در دژ توحید، به صراحت اقرار به ولایت بیان شده است:

«اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُول كَلِمَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِي فَمَنْ قَالَهَا دَخَلَ حِصْنِي وَ مَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي فَلَمَّا مَرَّتِ الرَّاحِلَةُ نَادَانَا بِشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا؛⁽²⁾

خداوند جل جلاله می‌فرماید: کلمه «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» دژ محکم من است؛ پس هر کس در قلعه و دژ محکم من داخل گردد از آتش دوزخ محفوظ خواهد بود. زمانی که مرکب حضرت به راه افتاد، امام رضا (علیه السلام)فرمودند: البته با شرایطش و من جزو شرایط آنم».

آری! شرطش ولایت است، ولایت امام هر زمان و آن روز شرطش ولایت امام رضا (علیه السلام) بود.

سپس حضرت فرمودند:

«عن علي بن موسى الرضا (علیه السلام) عن أبيه عن آبائه عن علي بن أبي طالب (علیه السلام)عن النبي (صلی الله علیه و آله و سلم) عن جبرئيل عن ميكائيل عن إسرافيل عن اللوح عن

القلم قال يقول الله عز و جل: ولاية علي بن أبي طالب‌ (علیه السلام) حصني فمن دخل حصني أمن من عذابي؛ ⁽¹⁾

ولایت علی بن ابی طالب (علیه السلام)دژ محکم من است؛ پس هر کس در قلعه و دژ محکم من داخل گردد از آتش دوزخ محفوظ خواهد بود».

چقدر این روایت زیبا و دلنشین است که پروردگار عالمیان می فرماید ولایت علی (علیه السلام) دژ من است.

نکته ای لطیف: گفته شد تعریف لغوی مومن از ریشه امن به معنای امنیت، خاطر جمع بودن از ناملایمات و این که مومن به کسی می گویند که تحت ولایت شاه نجف باشد لذا این نکته را می توان از عبارت امیرالمومنین (علیه السلام) برداشت کرد که حضرت امیر، تامین کننده امنیت مومنان است، آری مومن خاطرش جمع است که در پرتو عنایات حیدر کرار گرفتار عذاب خداوند نمی شود و از آتش جهنم در امان و امنیت است.

تفاوت «اسلام» با «ایمان»

نسبت میان اسلام و ایمان، عموم و خصوص مطلق است؛ ایمان خاص است و اسلام عام؛ یعنی هر مومنی مسلمان است ولی هر مسلمانی مومن نیست. قبلا بیان شد خداوند متعال شرط ورود به وادی ایمان را فقط شهادت به توحید و نبوت قرار نداده است، آن جا که می فرماید:

«قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ؛⁽²⁾

بادیه نشینان گفتند: ما [از عمق قلب] ایمان آوردیم. بگو: ایمان نیاورده اید بلکه بگویید: اسلام آورده ایم زیرا هنوز ایمان در دل هایتان وارد نشده است و اگر خدا و پیامبرش را اطاعت کنید، چیزی از اعمالتان را نمی کاهد زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است».

در تفسیر این آیه شریفه چنین آمده است:

«عَنْ أَبِی‌الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا (علیه السلام) عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ: الْإِیمَانُ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ لَفْظٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْجَوَارِحِ لَا یَکُونُ الْإِیمَانُ إِلَّا هَکَذَا؛ ⁽³⁾

اباصلت هروی گوید: از امام رضا (علیه السلام) سؤال کردم: «ایمان چیست؟» فرمود: «ایمان، اعتقاد قلبی و اقرار به زبان و عمل با اعضاء و جوارح است و ایمان به جز این نمی باشد».

در این آیه با توجه به اقرار بر توحید و نبوت باز هم خداوند متعال فرموده ایمان نیاور دید بلکه اسلام آورده اید؛ چرا که حقیقت ایمان علی بن ابی طالب (علیه السلام) است. در روز غدیر خم خداوند متعال با نزول آیات «ابلاغ» و «اکمال» حقیقت ایمان را بیان فرمود که با توجه به روایت امام رضا (علیه السلام) هر کس که اعتقاد قلبی به فرمایش پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پیدا کرد و با لفظ امیرالمومنین با علی بن ابن طالب (علیه السلام) بیعت کرد و با اعضاء و جوارح خویش پای این اعتقاد ایستاد او مومن است، همچون افرادی که بر پیمان خود که در غدیر بستند استوار ماندند. لذا باید توجه داشت که مومنان با امیرالمومنین (علیه السلام) شناخته می شوند که به روایت آن در ادامه اشاره خواهد شد. بله، بین اسلام و ایمان تفاوت است.

در آیات و روایات، هم تعبیر اسلام و هم تعبیر به ایمان آمده است. در یک بیان، اسلام به معنای حداقل چیزهایی است که فرد را داخل دین می‌کند مثلا به صرف اقرار لفظی شهادتین، یک سری احکام بر فرد جاری می‌شود (مثل پاک شدن و...) و او را مسلمان می‌خوانند؛ حتی اگر به دروغ اقرار کرده باشد که تسلیم امر خداوند متعال شود. اما ایمان به فرموده امیرالمومنین (علیه السلام) و امام رضا (علیه السلام) که گذشت، اعتقاد قلبی و اقرار به زبان و عمل با اعضاء و جوارح است. در حقیقت برای ایمان در قرآن کریم یک سوره اختصاص دارد و آن سوره مومنون است که در آن نشانه های مومنین را بیان می کند.

نکته مهم اینجاست که خداوند متعال در قرآن می فرماید، هر آنچه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) برای شما آورد بپذیرید:

«وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ؛⁽¹⁾

[از اموال و احکام و معارف دینی] آنچه را پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به شما عطا کرد بگیرید و از آنچه شما را نهی کرد باز ایستید و از خدا پروا کنید زیرا خدا سخت کیفر است».

لذا اطاعت از خدا و پیامبرش یکی از نشانه های ایمان است که در قرآن کریم به آن اشاره شده است:

«وَ أَطِیعُواْ اللّهَ وَ رَسُولَهُ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ؛⁽¹⁾

و خدا و پیامبرش را اطاعت کنید اگر ایمان دارید».

آیا آنان از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)اطاعت کردند؟ آیا بر آیه ابلاغ و اکمالی که بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل شد ایمان آوردند یا خیر؟ آیا به امر خداوند که همان ولایت و جانشینی امیرالمومنین (علیه السلام) است پایبند بودند یا به این نعمت خداوند (ولایت) کفر ورزیدند؟ آیا به فرمایشات پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مبنی بر خلافت و جانشینی امیرالمومنین (علیه السلام) اقرار و عمل کردند یا نه؟

فقط «حیدر» امیرالمومنین است

این لقب فقط مختص به علی بن ابی طالب (علیه السلام) است که طبق روایات، قبل از خلقت حضرت آدم (علیه السلام) خداوند متعال این لقب را به ایشان عطا کرده است:

«عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام)قَالَ: لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَتَی سُمِّیَ عَلِیٌّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)مَا أَنْکَرُوا وَلَایَتُهُ قُلْتُ رَحِمَکَ اللَّهُ مَتَی سُمِّیَ عَلِیٌّ أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) قَالَ کَانَ رَبُّکَ عَزَّوَجَلَّ حَیْثُ أَخَذَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ وَ مُحَمَّدٌ (صلی الله علیه و آله و سلم)رَسُولِی وَ عَلِیٌّ (علیه السلام)أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ؛⁽²⁾

جابر جعفی گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: «اگر مردم می دانستند از چه زمانی علی (علیه السلام) «امیرالمؤمنین» نامیده شد، ولایت وی را انکار نمی کردند». عرض کردم: «خداوند شما را رحمت کند، از چه زمانی علی «امیرالمؤمنین» نامیده شد»؟ فرمود: «از آن زمان که پروردگار عزّوجل از پشت بنی آدم فرزندانشان را بیرون آورد و آنان را بر خودشان گواه گرفت و پرسید: آیا پروردگارتان نیستم و محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) فرستاده من و علی (علیه السلام) امیرالمؤمنین؟»

همچنین روایت:

الباقر (علیه السلام): لَوْ أَنَّ الْجُهَّالَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّه یَعْرِفُونَ مَتَی سُمِّیَ أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) لَمْ یُنْکِرُوا وَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی حِینَ أَخَذَ مِیثَاقَ ذُرِّیَّه آدَمَ (علیه السلام)وَ ذَلِکَ فِیمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم) فِی کِتَابِهِ فَنَزَلَ بِهِ جَبْرَئِیلُ (علیه السلام)کَمَا قَرَأْنَاهُ یَا جَابِرُ أَ لَمْ تَسْمَعِ اللَّهَ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی وَ أَنَّ مُحَمَّداً

رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)وَ أَنَّ عَلِیّاً أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)فَوَ اللَّهِ لَسَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَی أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)فِی الْأَظِلَّه حَیْثُ أَخَذَ مِنْ ذُرِّیَّه آدَمَ الْمِیثَاقَ؛⁽¹⁾

امام باقر (علیه السلام)فرمودند: اگر نادانان این امّت بدانند (علی بن ابی طالب (علیه السلام)) چه وقت امیرالمؤمنین نامیده شده انکار نمی‌کردند و آن هنگامی بود که خداوند از بنی‌آدم میثاق گرفت و آن آیه‌ای است که خداوند بر حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل نمود و جبرئیل آن آیه را آورد که ما در قرآن می‌خوانیم. جابر! مگر این آیه را نشنیده‌ای: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی؛ آیا من پروردگار شما نیستم؟» گفتند: چرا و محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) رسول خدا و علی (علیه السلام) امیرالمؤمنین است» به خدا قسم خداوند او را امیرالمؤمنین نامید در عالم اشباح و اظلّه هنگامی‌که از ذرّیّه‌ی آدم میثاق گرفت».

و همچنین:

«الأمالي للشيخ الطوسي الفحام عن المنصوري عن عم أبيه عن أبي الحسن الثالث عن آبائه عن علي (علیه السلام)قال قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لما أسري بي إلى السماء كنت من ربي كقاب قوسين أو أدنى فأوحى إلي ربي ما أوحى ثم قال يا محمد اقرأ على علي بن أبي طالب (علیه السلام) أميرالمؤمنين فما سميت به أحدا قبله و لا أسمي بهذا أحدا بعده؛⁽²⁾

رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: شبی كه مرا به معراج بردند در قاب قوسین او ادنی، از سوی پروردگارم به من چيزهايی وحی شد سپس به من گفت: ای محمّد، علی بن ابی‌طالب را به نام "اميرالمومنین" بخوان؛ اين اسمی است كه هيچ كسی قبل از او و بعد از او بدين اسم ناميده نشده است».

در روایتی دیگر چنین آمده است:

«أقول نقل من خط الشهيد قال قطب الدين الكيدري قال العاصمي في كتاب زين الفتى روى معمر عن الزهري عن عكرمة عن ابن عباس قال: و الله ما سمينا علي بن أبي طالب أمير المؤمنين حتى سماه رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، كنا نحن مارين في أزقة المدينة يوما إذ أقبل علي بن أبي طالب (علیه السلام) فقال السلام عليك يا رسول الله و رحمة الله و بركاته فقال و عليك السلام يا أمير المؤمنين كيف أصبحت فقال أصبحت و نومي خطرات و يقظتي فرغات و فكرتي في يوم الممات، قال ابن عباس فعجبت من قول رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) في علي، فقلت يا رسول الله ما الذي قلت في ابن عمي أ حبا له أم شيئا من عند الله قال لا و الله ما قلت

فيه شيئا إلا رأيت بعيني قلت و ما الذي رأيت يا رسول الله قال ليلة أسري بي في السماء ما مررت بباب من أبواب الجنة إلا و رأيت مكتوبا عليه علي بن أبي طالب أمير المؤمنين من قبل أن يخلق آدم بسبعين ألف عام؛⁽¹⁾

ابن عباس می گوید: «به خدا قسم ما او را به امیرالمومنین نام نبردیم تا اینکه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) او را به آن نامگذاری کرد. روزی با رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در یکی از کوچه های مدینه می رفتیم که علی ابن ابی طالب (علیه السلام) از راه رسید و به رسول خدا این گونه سلام کرد: «السلام علیک یا رسول الله و رحمه الله و برکاته؛ سلام بر تو ای رسول خدا و رحمت و برکات خدا بر تو باد». پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز در پاسخ فرمود: «و علیک السلام یا امیرالمومنین؛ و بر تو سلام باد ای امیرالمومنین». ابن عباس می گوید: از لقبی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی بن ابی طالب (علیه السلام) داد تعجب کردم و به پیامبر گفتم: «ای رسول خدا! آنچه درباره پسرعمویم علی گفتی از روی محبت و دوستی شخصی با او بود یا لقبی از ناحیه خداوند؟» رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «نه، به خدا سوگند آنچه درباره علی (علیه السلام) گفتم با چشم خودم دیده ام. پرسیدم: «ای رسول خدا چه دیدید؟» پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «در شب معراج به هر دری از درهای بهشت نظر می‌کردم روی آن نوشته شده بود: علی بن ابی طالب از هفتاد هزار سال پیش از خلقت آدم امیرالمومنین بوده است».

«الأمالي للشيخ الطوسي أبو عمرو عن ابن عقدة عن يحيى بن زكريا بن شيبان عن إبراهيم بن الحكم بن ظهير عن أبيه عن منصور بن سلم بن سابور عن عبد الله بن عطاء عن عبد الله بن يزيد عن أبيه قال، قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) علي بن أبي طالب مولى كل مؤمن و مؤمنة و هو وليكم بعدي؛⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:علی بن ابی طالب (علیه السلام) مولای همه مومنین و مومنات است و او بعد از من ولی و سرپرست امت است».

«و بهذا الإسناد عن محمد بن أبي الثلج قال حدثني جدي قال حدثنا عبد السلام بن صالح قال حدثني يحيى بن اليمان قال حدثني سفيان الثوري عن أبي الجحاف عن معاوية بن ثعلبة قال: قيل لأبي ذر(رحمه الله)عنه أوص قال قد أوصيت قيل إلى من قال إلى أمير

المؤمنين قيل عثمان قال لا و لكن إلى أمير المؤمنين حقا أمير المؤمنين علي بن أبي طالب إنه لزر الأرض و رباني هذه الأمة لو قد فقدتموه‌لأنكرتم الأرض و من عليها؛⁽¹⁾

به ابوذر غفاری(رحمه الله) گفته شد كه: وصيت كن، گفت: وصيت كرده ام، گفته شد: به كه وصيت كرده اى؟ گفت: به اميرمؤمنان. گفته شد: به عثمان؟ گفت: نه، به آن كه به حقيقت اميرمؤمنان است، يعنى على بن ابى طالب (علیه السلام). همانا او قوام و پايه نظام زمين و تربيت دهنده اين امت است. اگر او را از دست دهيد زمين را و آنچه بر او است دگرگون خواهيد يافت».

«الفضائل لابن شاذان فض، كتاب الروضة عن ابن عباس قال: أقبل علي بن أبي طالب (علیه السلام) فقالوا يا رسول الله صلى الله عليك و آلك جاء أمير المؤمنين فقال إن عليا سمي أمير المؤمنين قبلي قيل يا رسول الله قبلك قال و قبل عيسى و موسى فقالوا و قبل عيسى و موسى قال و قبل سليمان و داود و لم يزل حتى عدد الأنبياء كلهم إلى آدم (علیه السلام)ثم قال إنه لما خلق الله آدم طينا خلق من عينيه درة تسبح الله و تقدسه قال الله عز و جل لأسكننك رجلا أجعله أمير الخلق أجمعين فلما خلق الله علي بن أبي طالب أسكن الدرة فيه فسمي أمير المؤمنين قبل خلق آدم».⁽²⁾

لقب «امیرالمومنین» در خطبه غدیر

بیعت با لفظ امیرالمومنین با علی بن ابی طالب (علیه السلام):

«مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا الَّذی قُلْتُ لَکُمْ وَسَلِّمُوا عَلی (علیه السلام) عَلِی بِإمْرَةِ الْمُؤْمِنینَ، وَقُولُوا: «سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا وَإلَیکَ الْمَصیرُ»، وَقُولُوا: «الْحَمْدُ للّه الَّذی هَدانا لِهذا وَما کُنّا لِنَهْتَدِی لَوْلا أَنْ هَدانَا اللّه لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ؛

ای مردم، آنچه به شما گفتم بگویید و به علی (علیه السلام) به عنوان «امیرالمؤمنین» سلام کنید و بگویید: «شنیدیم و اطاعت کردیم، پروردگارا مغفرت تو را می خواهیم و بازگشت به سوی توست» و بگویید: «اَلْحَمْدُ للّه الَّذی هَدانا لِهذا وَ ما کُنّا لِنَهْتَدِی لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه...؛ حمد و سپاس خدای را که ما را به این راه هدایت کرد و اگر خداوند هدایت نمی کرد ما هدایت نمی شدیم. فرستادگان پروردگارمان به حق آمده اند».

روایتی بسیار زیبا از امام صادق (علیه السلام)که فرمودند:

«محمد بن يحيى عن جعفر بن محمد قال حدثني إسحاق بن إبراهيم الدينوري عن عمر بن زاهر عن أبي عبد الله (علیه السلام) قال: سأله رجل عن القائم يسلم عليه بإمرة المؤمنين قال لا ذاك اسم سمى الله به أمير المؤمنين (علیه السلام) لم يسم به أحد قبله و لا يتسمى به بعده إلا كافر قلت جعلت فداك كيف يسلم عليه قال يقولون السلام عليك يا بقية الله ثم قرأ بقيت الله خير لكم إن كنتم مؤمنين؛⁽¹⁾

شخصی از امام صادق (علیه السلام) پرسید: آیا روا است كه به امام زمان (علیه السلام)به عنوان "سلام بر تو، ای امیرمؤمنان" سلام یاد كرد؟ امام فرمودند: نه، زیرا خداوند تنها علی (علیه السلام)را به این لقب نامیده است. نه قبل او كسی به این لقب نامیده شده و نه پس از او. آن شخص پرسید: پس چگونه بر قائم آل محمد (علیه السلام)می‌ بایست سلام كرد؟ فرمود: می‌ گویید: السلام علیك یا بقیة الله. و سپس این آیه را تلاوت کرد: بقية الله خير لكم إن كنتم مؤمنين».

همچنین آمده است پس از دیدار امیرالمومنین (علیه السلام) با حضرت جبرئیل، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند :

«ای علی! او روح الامین جناب جبرئیل است و او نخستین کسی است که به تو به عنوان امیرالمؤمنین سلام کرد».⁽²⁾

اول کسی که این لقب را دزدید

در عصر خلفا، نخستين خليفه‌اى كه ملقب به اميرالمومنين شد عمربن خطاب بود، سپس اين عنوان هم‌چون يک رسم و سنّت درباره همه خلفا به كار رفت.⁽³⁾

ابوبكر كه قبل از عمر خليفه بود، خود را به عنوان خَليفةُ رسول‌اللّه‌ (صلی الله علیه و آله و سلم) (جانشين پيامبر خدا) معرفى كرده: «هنگامى كه به ابوبكر با عنوان خليفه‌اللّه خطاب شد خود اعلام داشت: من خليفه‌اللّه نيستم بلكه خليفه رسول‌اللّه‌اَم»⁽⁴⁾و به همان عنوان نيز شهرت يافته بود. بر اين اساس هنگامى كه عمر خلافت يافت وى را خليفةُ خليفةِ رسول‌اللّه (جانشينِ جانشينِ پيامبر خدا) لقب دادند اما اين لقب، به علت تتابع اضافات و تعدد كلمات، سنگين شمرده

شد. همچنين اگر اين رسم دوام مى‌يافت اين اضافات در آينده پيوسته رو به فزونى مى‌رفت تا حدى كه به زشتى منتهى مى‌شد و بازشناختن آن‌ها نيز به سبب درازى و فزونىِ اضافات دشوار مى‌گرديد و به هيچ روى، كسى نمى‌توانست آن‌ها را بشناسد. از اين رو بايد چاره‌اى انديشيده مى‌شد. از قضا، يكى از صحابه، عمر را «اى اميرالمومنين» خطاب كرد و مردم اين لقب را پسنديدند و تصويب كردند و او را بدان خواندند... گويند نخستين كسى كه عمر را بدين لقب ناميد عبدالله بن جحش بود و برخى گفته‌اند عمرو بن عاص و گروهى گفته‌اند مُغَيْرة بن شُعْبه او را بدين لقب خوانده است و به قولى پيكى خبر فتح بعضى از لشگريان را آورد و همين كه داخل مدينه شد از عمر پرسيد و مى‌گفت: اميرالمومنين كجاست؟ اصحاب عمر كه اين تركيب را شنيدند آن را نيكو شمردند و گفتند راست گفتى، به خداى سوگند، نام او است، وى به راستى اميرالمومنين است و از آن پس، وى را بدان خواندند و در ميان مردم به منزله لقبى براى او تلقى گرديد.⁽¹⁾

اما، گويا ابن خلدون توجه نداشته است كه عبدالله بن جحش، خود در جنگ اُحُد در سال سوم ق و ده سال پيش از شروع خلافت عمر به شهادت رسيده بوده است. ⁽²⁾

احمد بن واضح يعقوبى (متوفاى پس از 292ق) چنین نوشته است: براى نخستين بار، ابوموسى اشعرى با ارسال نامه‌اى براى عمر، وى را با عنوان اميرالمومنين خطاب كرد.

همچنين وى يادآور شده است كه بنا به قولى، مغيرة بن شعبه نخستين كسى بود كه بر عمر وارد شد و بدو چنين سلام داد: «السّلام عليک يا اميرالمومنين؛ سلام بر تو اى امير مومنان». عمر در پاسخ گفت: «بايد از آنچه گفتى، بپَرهيزى». مغيره پرسيد: «مگر ما (همه)، مسلمانان نيستيم؟» عمر جواب داد: «آرى». دوباره مغيره گفت: «و تو، اَمير مايى؟» عمر نيز گفت: «آرى».⁽³⁾

روایتی بسیار زیبا و در عین حال چالش برانگیز که برخی از اهل علم بر پذیرش آن دچار تردید هستند اما حقیقتی است که نمی توان بر آن سرپوش گذاشت:

«أحمد بن محمد السياري في التنزيل و التحريف، عن محمد بن إسماعيل عن بعض أصحابنا قال: دخل رجل على أبي عبد الله (علیه السلام) فقال السلام عليك يا أمير المؤمنين فقام أبو عبد الله (علیه السلام) قائما و قال مه إن هذا الاسم لا يصلح لأحد إلا لأمير المؤمنين (علیه السلام) و لم يسم به أحد فرضي به إلا كان مأبونا و إن لم يكن فيه أبلي به و هو قول الله عز و جل إن يدعون من دونه إلا إناثا و إن يدعون إلا شيطانا مريدا؛⁽¹⁾

شخصی بر امام صادق (علیه السلام)وارد شد و گفت: سلام بر تو ای امیرالمومنین؛ حضرت ایستادند و فرمودند: همانا این اسم تنها مختص علی بن ابی‌طالب (علیه السلام)است و هیچ کس غير از ايشان صلاحیت آن را ندارد و هيچ کسی راضی نمی‌شود او را امیرالمؤمنین خطاب کنند مگر این‌که مأبون (مفعول) باشد! و اگر مفعول نباشد به آن مبتلا می‌شود».

لقب «امیرالمومنین» در منابع اهل تسنن

«عن أنس قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)يا أنس اسكب لي وضوءا، ثم قام فصلى ركعتين ثم قال يا أنس أول من يدخل عليك من هذا الباب أمير المؤمنين، و سيد المسلمين، و قائد الغر المحجلين، و خاتم الوصيين. قال أنس قلت: اللهم اجعله رجلا من الأنصار و كتمته إذ جاء علي فقال: من هذا يا أنس؟ فقلت: علي فقام مستبشرا فاعتنقه، ثم جعل يمسح عرق وجهه بوجهه، و يمسح عرق علي بوجهه، قال علي: يا رسول الله لقد رأيتك صنعت شيئا ما صنعت بي من قبل. قال: و ما يمنعني و أنت تؤدي عني و تسمعهم صوتي و تبين لهم ما اختلفوا فيه بعدي،⁽²⁾

انس بن مالک گوید: روزی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)به من فرمود: مرا در وضو یاری کن پس دو رکعت نماز گزارد و فرمود :اولین کسی که از این در بر تو وارد می شود «امیرمؤمنان» و سرور مسلمانان و پیشوای پیشانی سفیدان و خاتم اوصیاء پیامبران است .انس گوید: با خود گفتم خدایا! آن مرد را مردی از انصار قرار بده. تا وقتی علی (علیه السلام)وارد شد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)پرسید: ای انس! او کیست؟ من گفتم: علی (علیه السلام)است. پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)در حالی که شادمان بود برخاست و او را در آغوش گرفت و عرق صورت خود را به صورت او و عرق صورت علی (علیه السلام)را به صورت خویش مالید .آنگاه علی (علیه السلام)گفت: یا رسول الله! می بینم که نسبت به من کاری انجام می دهی که قبل از این از شما ندیده بودم. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:

تو کسی هستی که دِین مرا ادا می کنی و صدای مرا به گوش امتم می رسانی و اختلاف امتم را پس از من تبیین می کنی».

همچنین روایت:

«بشارة المصطفى محمد بن علي بن عبد الصمد عن أبيه عن جده عن محمد بن القاسم الفارسي عن محمد بن يزيد عن أبي يوسف يعقوب بن سفيان عن محمد بن تسنيم عن الحسن بن الحسين العرني عن يحيى بن عيسى عن الأعمش عن حبيب بن أبي ثابت عن سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)لأم سلمة هذا علي بن أبي طالب لحمه من لحمي و دمه من دمي و هو مني بمنزلة هارون من موسى إلا أنه لا نبي بعدي يا أم سلمة هذا علي أمير المؤمنين و سيد المسلمين و وعاء علمي و بابي الذي أوتى منه و أخي في الدنيا و الآخرة و معي في السنام الأعلى يقتل القاسطين و الناكثين و المارقين؛⁽¹⁾

ابن عباس از ام سلمه همسر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)نقل می کند که گفت: پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به من فرمود: ای ام سلمه! این علی بن ابی طالب است که گوشت او گوشت من و خونش خون من است. منزلت او نسبت به من مانند منزلت هارون نسبت به موسی (علیه السلام)است، مگر آنکه بعد از من پیامبری نیست .ای ام سلمه! این علی «امیرالمؤمنین» و سید مسلمین است. او وصی من و ظرف علم من است و دری است که از آن به سوی من وارد می شوند. او برادر من در دنیا و آخرت است و با من در بهشت اعلی است و اوست که قاسطین و ناکثین و مارقین را می کشد».

روایتی بسیار زیبا و قابل تامل:

«من طريق المخالفين: صدر الأئمة عند المخالفين موفق بن أحمد الخوارزمي الخطيب في كتاب مناقب أمير المؤمنين (علیه السلام): قال: عن المصطفى محمد الأمين سيد المرسلين الأولين و الآخرين (صلی الله علیه و آله و سلم)أنه قال لعلي بن أبي طالب: يا أبا الحسن كلم الشمس فإنها تكلمك قال علي (علیه السلام):السلام عليك أيتها العبد الصالح المطيع لله تعالى، فقالت الشمس: و عليك السلام يا أمير المؤمنين و إمام المتقين و قائد الغر المحجلين، يا علي أنت و شيعتك في الجنة، يا علي أول ما تنشق عنه الأرض محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)ثم أنت، و أول من يحيى محمد ثم أنت، و أول من يكسى محمد ثم أنت؛⁽²⁾

خطیب خوارزمی نقل می کند که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)به علی (علیه السلام)فرمودند: ای اباالحسن! با خورشید سخن بگو که او (به اذن خدا) با تو سخن خواهد گفت. پس علی (علیه السلام)خطاب به خورشید فرمود: سلام بر تو ای بنده صالحه مطیع خدا و خورشید در جواب گفت: وَ عَلَیک السَّلامُ یا «امیرَالمؤمنین» وَ إِمَامُ اَلْمُتَّقِينَ وَ قَائِدُ اَلْغُرِّ اَلْمُحَجَّلِينَ؛ بر تو سلام باد ای «امیرمؤمنان» و امام متقیان و پیشوای پیشانی سفیدان. ای علی! تو و شیعیانت در بهشت هستید. ای علی! اولین کسی که زمین برایش شکافته می شود محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)است و پس از آن تو هستی. اولین کسی که روز قیامت زنده می شود محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)است و پس از آن تو هستی. اولین کسی که در آن روز پوشیده می شود محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)است و پس از آن تو هستی».

نکاتی لطیف در مورد لقب «امیرالمومنین»

در قرآن کریم آیه257 سوره بقره «اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا؛ خدا سرپرست و یار کسانی است که ایمان آورده اند» به صراحت بیان شده خداوند متعال «ولی و سرپرست» مومنان است و در روایات و زیارات نیز به صراحت بیان شده علی بن ابی طالب (علیه السلام) امیر و سرور مومنان است. لذا هر آنکس که خداوند سرپرست اوست علی ابن ابی طالب (علیه السلام) سرور آنان است.

نقطه مقابل خداوند شیطان و اعوان و انصارش می باشد یعنی همانطور که خداوند متعال ولی ایمان آورندگان است شیطان ولی کافران می باشد و خلفای جور و غاصبین خلافت امیر آنان. «وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ؛ و کسانی که کافر شدند سرپرستان آنان طغیان گرانند».

با توجه به روایاتی که در منابع شیعه و سنی بیان شد خداوند متعال چنین صلاح می داند و چنین حکم نموده که مومنان همگی فقط یک امیر داشته باشند آن هم فقط علی بن ابی طالب (علیه السلام) است و در این امر حکمتی است که فقط ذات حضرت احدیت از آن با خبر است و شکی نیست که بین مومن و غیر مومن تفاوت است. آن دسته از افرادی که در پرتوی ایمان قرار نگرفته اند و راه خود را از صراط ولایت جدا نموده و امیری غیر از علی بن ابی طالب (علیه السلام) برگزیدند راهشان از راه کسانی که مومن به ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) می باشند جداست و شکی نیست که عاقبت انسان با علی بن ابی طالب (علیه السلام) ختم به خیر می شود و مورد قهر و غضب خداوند متعال واقع نمی شود. چرا که مومنان همگی اقرار به ولایت ایشان نموده اند و آنان با ایشان شناخته می شوند. در عالم ذر، در عالم میثاق، معیار و ملاک ایمان امیرالمومنین (علیه السلام) بوده و هر آن کس که به ولایت حضرت اقرار نموده و گردن

نهاده باشد از جمله مومنین است. آری! علی بن ابی طالب (علیه السلام) امیر مومنان است نه امیر کفار، فجار، فاسقین و منافقین که همگی مورد قهر و غضب خداوند متعال واقع شده اند. آنان امیرشان از جنس خودشان است، از جنس کفر، از جنس سرسپردگان به شیطان. امیرالمومنین (علیه السلام) نه تنها امیر مومنان است بلکه امامشان نیز می باشد؛ فرماندهی که پیروان خود را به سوی سعادت دنیا و آخرت رهبری می کند؛ او نه تنها امیر و امام بلکه ولی مومنان نیز می باشد.

خلاصه، با توجه به تعریفی که از امیر گفته شد، علی بن ابی طالب (علیه السلام) فرمانده و رهبر کسانی است که ایمان آورده اند و از این واژه چنین مشخص است که مومنان امیری دارند و آن علی ابن ابی طالب (علیه السلام) است که گوش به فرمان او می باشند. در تعریف مومن گفته شد مومن کسی است که اقرار به ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) و ائمه معصومین (علیهم السلام)کرده باشد و امیرالمومنین (علیه السلام) را به عنوان جانشین بر حق پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بپذیرد چرا که ایشان درب ورود به وادی ایمان است. مومن با قبولی این ولایت خود را از عذاب خداوند متعال حفظ می کند و خدا به داد غیر مومن برسد! در زیارت جامعه کبیره آمده است که ائمه (علیهم السلام) «ابواب الایمان» هستند برای ورود به وادی ایمان باید به سراغ آنان رفت؛ به عنوان مثال برای ورود به یک مکان فیزیکی باید از درب آن وارد شد لذا برای ورود به وادی ایمان نیز باید از درب وارد شد که درب ورود به آن ائمه (علیهم السلام) می باشند که این امر را بررسی می کنیم:

«وَ أبْوابَ الإيمانِ»

و (سلام بر شما) اى درهاى ايمان.

ائمه (علیهم السلام)درهاى ايمان هستند .در اين جمله «ايمان» به منزله مكانى و ائمه (علیهم السلام) به منزله «درهاى» آن مكان قرار داده شده اند و پر واضح است كه براى ورود به آن جا و در شمار اهل آن مكان بودن ضرورى است كه از در وارد شويم. در اين جا نكاتى قابل تذكّر است:

«وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها؛⁽¹⁾

از در خانه ها وارد شويد».

اصولاً كسى از ديوار بالا مى رود كه نتواند از در وارد شود يا به او اجازه ورود ندهند و اين كار دزدهاست.

الف) انسان مقتضى ورود داشته باشد، يعنى كسى كه مى خواهد وارد جايى شود بايستى لياقت ورود در آن مكان را داشته باشد و گرنه هر كسى را به هر جايى راه نمى دهند. پس لياقت و اهليّت ورود در آن جا شرط است.

ب) با وجود مقتضى بايستى مانع نيز مفقود باشد. مانع گاهى در وجود آن شخص است كه بايستى خود را از آن منزّه سازد و گاهى در آن مكان است. از اين رو گاهى كسى به خانه فردى مى رود و او آمادگى پذيرش ندارد. قرآن كريم مى فرمايد:

«وَإِنْ قيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا؛⁽²⁾

اگر گفته شد باز گرديد، باز گرديد».

مومنان با علی بن ابی طالب (علیه السلام) شناخته می شوند

روایت بسیار زیبایی از لسان مبارک امین وحی، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) صادر شده که در شناخت مومنان راه گشاست:

«قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ:قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) لِعَلِيٍّ (علیه السلام) يَا عَلِيُّ أَنْتَ مِنِّي وَ أَنَا مِنْكَ وَلِيُّكَ وَلِيِّي وَ وَلِيِّي وَلِيُّ اللَّهِ وَ عَدُوُّكَ عَدُوِّي وَ عَدُوِّي عَدُوُّ اللَّهِ- يَا عَلِيُّ أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَكَ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَكَ يَا عَلِيُّ لَكَ كَنْزٌ فِي الْجَنَّةِ وَ أَنْتَ ذُو قَرْنَيْهَا يَا عَلِيُّ أَنْتَ قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَكَ وَ عَرَفْتَهُ وَ لَا يَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا مَنْ أَنْكَرَكَ وَ أَنْكَرْتَهُ- يَا عَلِيُّ أَنْتَ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِكَ عَلَى الْأَعْرَافِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَعْرِفُ الْمُجْرِمِينَ بِسِيمَاهُمْ وَ الْمُؤْمِنِينَ بِعَلَامَاتِهِمْ يَا عَلِيُّ لَوْلَاكَ لَمْ يُعْرَفِ الْمُؤْمِنُونَ بَعْدِي؛ ⁽¹⁾

سليمان بن خالد از امام صادق (علیه السلام) از پدرانش:از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روايت كند كه آن حضرت به على (علیه السلام)فرمود: اى على! تو از من هستى و من از تو، دوست تو دوست من است و دوست من دوست خداست و دشمن تو دشمن من است و دشمن من دشمن خداست. اى على! من در جنگم با كسى كه با تو بجنگد و بر سر مهر هستم با آن كس كه با تو بر سر مهر باشد. براى تو گنجى در بهشت است و تو ذو قرنين آن هستى. اى على! تو تقسيم‌كنندۀ بهشت و دوزخى، داخل بهشت نمى‌شود بجز آن كس كه تو را بشناسد و تو هم او را بشناسى و در آتش داخل نشود جز كسى كه تو را منكر باشد و تو نيز شناساى او نباشى. اى على! تو و امامان از فرزندانت در روز قيامت بر اعراف هستيد كه مجرمان را از سيما و مؤمنان را به علامات و نشانه‌ها مى‌شناسید. اى على! اگر تو نبودى پس از من مؤمنان شناخته نمى‌شدند (زيرا دوستى آن حضرت ايمان و دشمنى وى كفر است پس دوستان آن حضرت مؤمنان و دشمنان حضرتش كافرانند)».

با توجه به این روایت، مومنان به واسطه پیروی از ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) و قائل بودن به جانشینی حضرت بعد از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شناخته می شوند. در تعریف شیعه نیز این عبارت صدق می کند.

حدیث «سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي»

این حدیث می تواند از تفاوت های مومن و غیرمومن نیز باشد. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در روایتی فرمودند:

«حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْهَيْثَمِ اَلْعِجْلِيُّ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو اَلْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا اَلْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ حَبِيبٍ قَالَ حَدَّثَنَا تَمِيمُ بْنُ بُهْلُولٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِيهِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (علیه السلام) قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ: يَقُولُ: إِنَّ أُمَّةَ مُوسَى اِفْتَرَقَتْ بَعْدَهُ عَلَى إِحْدَى وَ سَبْعِينَ فِرْقَةً فِرْقَةٌ مِنْهَا نَاجِيَةٌ وَ سَبْعُونَ فِي اَلنَّارِ وَ اِفْتَرَقَتْ أُمَّةُ عِيسَى (علیه السلام) بَعْدَهُ عَلَى اِثْنَتَيْنِ وَ سَبْعِينَ فِرْقَةً فِرْقَةٌ مِنْهَا نَاجِيَةٌ وَ إِحْدَى وَ سَبْعُونَ فِي اَلنَّارِ وَ إِنَّ أُمَّتِي سَتَفْتَرِقُ بَعْدِي عَلَى ثَلاَثٍ وَ سَبْعِينَ فِرْقَةً فِرْقَةٌ مِنْهَا نَاجِيَةٌ وَ اِثْنَتَانِ وَ سَبْعُونَ فِي اَلنَّارِ؛ ⁽¹⁾

سليمان بن مهران از امام صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوارش، از جدّش از پدرش حسين بن على (علیه السلام) نقل مى‌كند كه فرمود: از پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شنيدم كه مى‌فرمود: به راستى كه امّت موسى پس از او به هفتاد و يک گروه پراكنده شدند كه گروهى از آنان رهايى يافته و هفتاد گروه ديگر در دوزخ خواهند بود و امّت عيسى پس از او به هفتاد و دو گروه پراكنده شدند كه گروهى از آنان نجات يافته و هفتاد و يک گروه ديگر در آتش خواهند بود و به زودى امّت من پس از من به هفتاد و سه گروه پراكنده مى‌شوند كه گروهى از آنان رهايى يافته و هفتاد و دو گروه ديگر در دوزخند».

این حدیث در منابع اهل تسنن نیز آمده است که به ان اشاره می کنیم:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): «افْتَرَقَتِ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، فَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ، وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ، وَافْتَرَقَتِ النَّصَارَى عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، فَإِحْدَى وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ، وَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ، وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَتَفْتَرِقَنَّ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، وَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ، وَثِنْتَانِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ» ، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هُمْ؟ قَالَ: «الْجَمَاعَةُ»؛ ⁽²⁾

این حدیث را ابی داود در سنن خود آورده و آن را صحیح و سند آن را حسن می داند:

«حديث صحيح، وهذا إسناد حسن من أجل محمَّد بن عمرو - وهو ابن علقمة الليثي خالد: هو ابن عبد الله الواسطي». و می گوید: وأخرجه ابن ماجه (3991)، والترمذي

(2831) من طريقين عن محمَّد بن عمرو، به. وقال الترمذي: حديث حسن صحيح».⁽¹⁾(ترمزی نیز این حدیث را حسن و صحیح می داند).

مشابه این روایت در منابع دیگر اهل تسنن نیز آمده ست:

«عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّ النَّبيَّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَ: «لَيَأْتِينَّ عَلَى أُمَّتِي مَا أتى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ؛ تَفَرَّقَ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، وَسَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، تَزِيدُ عَلَيْهِمْ وَاحِدَةٌ، كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلا مِلَّةً وَاحِدَةً»، قَالُوا: مَنْ هَذِهِ الْمِلَّةُ الْوَاحِدَةُ؟، قَالَ: مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي؛⁽²⁾

بر پیروان من همان رود که بر بنی اسرائیل رفت و بدان سان که اینان هفتاد و دو گروه گردیده اند، امت من نیز یک گروه بیشتر و به هفتاد و سه گروه شوند و همه آن ها در دوزخ باشند مگر یک دسته که رستگار گردند، چون از وی پرسیدند که ای پیامبر خدا! آن دسته کیانند؟ فرمود: « ما انا علیه و اصحابی » یعنی آن دسته که من و یارانم بر آنیم».

نکته مهم: در روایت اول آمده که منظور از فرقه ای که نجات پیدا می کند «اهل جماعت (سنی ها)» هستند و در روایت دوم پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «من و اصحابم» هستند. در منابع شیعه هم مراد از فرقه ای که نجات پیدا می کند «شیعیان اثنی عشری» هستند که پیرو رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و جانشینان بر حق ایشان، ائمه معصومین (علیهم السلام) هستند. همچنین بنا به اعتراف علمای اهل تسنن که قبلا به آن اشاره شد، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) خطاب به امیرالمومنین (علیه السلام) فرمود: «اى على! به وسيله تو هدايت شدگان هدايت خواهند يافت (يا علي! بک يهتدي المهتدون)». سوال می کنیم که آیا هدایت یافتگان اهل بهشت هستند یا کسانی که ولایت غیر علی بن ابی طالب (علیه السلام) را برگزیدند؟ پیروان و شیعیان علی بن ابی طالب (علیه السلام) یا پیروان عمر بن خطاب؟ روایت صراحتا اشاره می کند به وسيله امیرالمومنین (علیه السلام)هدايت شدگان هدايت خواهند يافت. نکته دقیق و لطیفی در این روایت وجود دارد و آن اینکه آیا در دورانی که امیرالمومنین (علیه السلام) را از منصب بر حق خود کنار گذاشتند مردم تحت هدایت علی بودند؟ اگر بگویند آری، پس چطور ممکن است که مردم جسارت به خانه وحی را ببینند ولی از هادی خود حمایت نکنند؟ و اگر هم تحت هدایت خلفای خودشان بودند طبق روایت،

هادی فقط و فقط علیست. هم چنین چطور ممکن است که امیرالمومنین (علیه السلام) هادی باشد اما مردم در صفین و جمل و نهروان در مقابل هادی قرار گرفته و علیه او شمشیر بکشند و بعد هم جز فرقه نجات یافته باشند؟! (خدا عاقبتمان را ختم بخیر کند).

همچنین روایتی که خواندن آن خالی از لطف نیست حکمت اجابت دعای غیرمومن است:

«عَنْ عَبْدِ اللَّهِ‌بْنِ‌الْمُغِیرَه عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّه (علیه السلام) إِنَّ الْعَبْدَ الْوَلِیَّ لِلَّهِ یَدْعُو اللَّهَ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ فِی الْأَمْرِ یَنُوبُهُ، فَیَقُولُ لِلْمَلَکِ الْمُوَکَّلِ بِهِ: اقْضِ لِعَبْدِی حَاجَتَهُ وَ لَاتُعَجِّلْهَا، فَإِنِّی أَشْتَهِی أَنْ أَسْمَعَ نِدَاءَهُ وَ صَوْتَهُ؛ وَ إِنَّ الْعَبْدَ الْعَدُوَّ لِلَّهِ لَیَدْعُو اللَّهَ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ فِی الْأَمْرِ یَنُوبُهُ، فَیُقَالُ لِلْمَلَکِ الْمُوَکَّلِ بِهِ: اقْضِ حَاجَتَهُ وَ عَجِّلْهَا، فَإِنِّی أَکْرَهُ أَنْ أَسْمَعَ نِدَاءَهُ وَ صَوْتَهُ. قَالَ: فَیَقُولُ النَّاسُ: مَا أُعْطِیَ هذَا إِلَّا لِکَرَامَتِهِ، وَ لَامُنِعَ هذَا إِلَّا لِهَوَانِه؛⁽¹⁾

عبدالله‌بن‌مغیره از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است که فرمود: بنده‌ای که دوست خداست از خداوند امری را که به او رسیده می‌خواهد؛ خداوند به فرشته موکّل به او می‌فرماید: «حاجت بنده‌ام را بده امّا عجله مکن؛ من دوست دارم ندا و صدای او را بشنوم» و بنده‌ای که دشمن خداست از خداوند امری را که به او رسیده می‌خواهد؛ خداوند به فرشته موکّل به او می‌فرماید: «حاجت بنده‌ام را بده و عجله کن؛ من دوست ندارم ندا و صدای او را بشنوم». حضرت فرمود: ولی مردم می‌گویند: این بنده بد به خاطر کرامتی که پیش خدا دارد حاجت روا شد و این بنده خوب به خاطر خواری پیش خدا حاجت روا نگشت».

مسئله اختلافی بین مسلمانان، همان مرز ایمان و کفر

انکار واقعه غدیر و ولایت و خلافت امیرالمومنین (علیه السلام) بعد از نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) مصداق بارز انکار کلام خدا و کلام پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است، پس چطور ممکن است کسی مومن باشد ولی ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) و جانشینی ایشان را انکار کند؟

انکار علی (علیه السلام) انکار خدای عزوجل:

«قال رسول‌الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أيها الناس، إن عليا إمامكم من بعدي، و خليفتي عليكم، و هو وصيي و وزيري و أخي و ناصري، و زوج ابنتي، و أبو ولدي، و صاحب شفاعتي و حوضي و لوائي، من أنكره فقد أنكرني، و من أنكرني فقد أنكر الله عز و جل،و من أقر بإمامته فقد أقر بنبوتي، و من أقر بنبوتي فقد أقر بوحدانية الله عز و جل؛ ⁽¹⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: ای مردم! همانا علی (علیه السلام) بعد از من پیشوا و امام و خلیفه من بر شماست و او وصی و وزیر و برادر و یاور من، همسر دخترم و پدر فرزندانم و صاحب شفاعت و حوض و پرچم من است. هر کس او را انکار کند مرا انکار کرده و هر کس مرا انکار کند خدای عزوجل را منکر شده است و هر کس به امامت او اقرار کند به نبوت من اقرار کرده و هر که به نبوت من اقرار کند به توحید خداوند عزوجل اقرار کرده است».

در زیارت جامه کبیره:

«وَ مَنْ جَحَدَكُمْ كافِرٌ وَ مَنْ حارَبَكُمْ مُشْرِكٌ؛

و هر كه شما را انكار كند كافر است و كسى كه با شما بجنگد [در حقيقت] به خدا شرک ورزيده است».

«وَ مَنْ رَدَّ عَلَيْكُم فى أسْفَلَ دَرَكٍ مِنَ الْجَحيمِ؛

و هر كه شما را رد كند [و نپذيرد] در پايين ترين طبقه جهنّم جاى دارد».

امیرالمومنین (علیه السلام) امیر انبیاء و اولیاء الهی است

آری! علی بن ابی طالب (علیه السلام) امیر تمامی انبیاء و اوصیاء و اولیاء الهی است. هر کدام از پیامبران و رسولان الهی که به رسالت برگزیده شدند با اقرار به نبوت و ولایت و عصمت ذوات مقدسه بوده است که در روایاتی به آن اشاره شده است:

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: وَلاَيَتُنَا وَلاَيَةُ اَللَّهِ اَلَّتِي لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً قَطُّ إِلاَّ بِهَا؛⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام)فرمود: ولايت ما ولايت خداست كه هيچ پيامبر جز براى آن برانگيخته و انتخاب نشده است».

«عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ: وَلَايَةُ عَلِيٍّ (علیه السلام) مَكْتُوبَةٌ فِي جَمِيعِ صُحُفِ الْأَنْبِيَاءِ وَ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِلَّا بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ وَصِيِّهِ عَلِيٍّ؛ (علیه السلام)؛⁽²⁾

حضرت ابو الحسن (علیه السلام) فرمود: ولايت على (علیه السلام) در تمام كتاب هاى پيامبران نوشته شده است و خداوند هيچ پيامبرى را جز به نبوت حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و ولايت و وصايت على (علیه السلام) مبعوث نكرده است». آن ها همگى به نبوت محمد و ولايت على اقرار داشته‌اند؛ يعنى اقرار به اين دو مطلب از طرف خدا بر او واجب است.

«أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ اَلْحَكَمِ عَنِ اِبْنِ عَمِيرَةَ عَنِ اَلْحَضْرَمِيِّ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): مَا تَكَامَلَتِ اَلنُّبُوَّةُ لِنَبِيٍّ فِي اَلْأَظِلَّةِ حَتَّى عُرِضَتْ عَلَيْهِ وَلاَيَتِي وَ وَلاَيَةُ أَهْلِ بَيْتِي وَ مَثُلُوا لَهُ فَأَقَرُّوا بِطَاعَتِهِمْ وَ وَلاَيَتِهِمْ؛⁽³⁾

حذيفة بن اسيد گفت پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: پيامبرى هيچ پيامبرى تكميل نشد در عالم أظله مگر اينكه بر او عرضه شد ولايت من و ولايت اهل بيتم و تمثال آن ها براى آن پيامبر مجسم شد پس اقرار به طاعت و ولايت آن ها نمودند».

«قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): مَا نُبِّئَ نَبِيٌّ قَطُّ إِلَّا بِمَعْرِفَةِ حَقِّنَا وَ بِفَضْلِنَا عَمَّنْ سِوَانَا؛⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: هیچ پیامبرى به مقام نبوت نرسید مگر به معرفت حق ما و برترى دادن ما بر سایرین».

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: مَا مِنْ نَبِيٍّ نُبِّئَ وَ لاَ مِنْ رَسُولِ أُرْسِلَ إِلاَّ بِوَلاَيَتِنَا وَ تَفْضِيلِنَا عَلَى مَنْ سِوَانَا»⁽⁵⁾

همچنین در ذيل آيه مباركه «وَاسئَلْ مَنْ أَرْسلْنَا مِن قَبْلِك مِن رُّسلِنَا؛ و از رسولانى كه پيش از تو فرستاديم بپرس» آمده است: هنگامی كه پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به معراج تشريف بردند هر جا كه

مى رفتند جبرئيل در خدمتشان بود و چون با پيامبران پيشين ملاقات داشتندجبرئيل مى گفت:

«يَا مُحَمَّدُ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ اسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا عَلَى مَا بُعِثُوا؟ فَقُلْتُ مَعَاشِرَ الرُّسُلِ وَ النَّبِيِّينَ عَلَى مَا بَعَثَكُمُ اللَّهُ قَبْلِي قَالُوا عَلَى وَلَايَتِكَ يَا مُحَمَّدُ وَ وَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (علیه السلام)؛⁽¹⁾

«ای محمد! از رسولانى كه پيش از تو فرستاديم بپرس براى چه چيزى مبعوث شده اند؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از آنان سوال کرد همگی پاسخ دادند مبعوث شديم بر اين كه نبوّت شما و ولايت على بن ابى طالب و اهل بيت (علیهم السلام) بعد از شما را به مردم ابلاغ كنيم».

این روایت را حاکم حسکانی سنی حنفی نیز در کتاب خود آورده است:

قَالَ اَلنَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم): يَا عَبْدَ اَللَّهِ أَتَانِي اَلْمَلَكُ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ وَ اِسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا عَلَى مَا بُعِثُوا قُلْتُ: عَلَى مَا بُعِثُوا قَالَ: عَلَى وَلاَيَتِكَ وَ وَلاَيَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ؛⁽²⁾

علقمه و اسود از عبداللّٰه بن عباس روايت كردند روزى رسول اللّٰه (صلی الله علیه و آله و سلم) به من فرمود: يا عبداللّٰه! جبرئيل به نزدم آمد و گفت: ای مصطفى! از رسولان گذشته و پيامبران پيشين از رسالتى كه بر آن مبعوث شدند بپرس تا بيان كنند. به جبرئيل گفتم: انبياى گذشته بر چه رسالتى مبعوث و مأمور شدند؟ گفت: بر ولايت تو و ولايت على بن ابى طالب (علیه السلام) مبعوث شدند».

هم چنین روایات:

«عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا قَالَ قَالَ النَّبِيُّ لَمَّا جَمَعَ اللَّهُ بَيْنِي وَ بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى سَلْهُمْ يَا مُحَمَّدُ عَلَى مَا بُعِثْتُمْ قَالُوا بَعَثَنَا اللَّهُ عَلَى شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْإِقْرَارِ بِنُبُوَّتِكَ وَ عَلَى الْوَلَايَةِ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ؛⁽³⁾

ابن عباس در تفسیر آیه: «و اسْأَل مَنْ أَرْسَلنَا مِن قَبْلکَ مِن رُّسُلنَا» گوید: خداوند در شب معراج پیامبر اسلام و سایر پیامبران را گرد هم آورد و به حضرت فرمود: «ای محمّد! از آن‌ها بپرس: برای چه چیزی مبعوث شده‌اید»؟ آن‌ها پاسخ دادند: «برای بیان شهادت لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، اقرار به نبوّت تو و ولایت علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام)».

«أَبِي عَنِ اَلْأَصْبَهَانِيِّ عَنِ اَلْمِنْقَرِيِّ عَنْ حَفْصٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: كَانَ مِمَّا نَاجَى اَللَّهُ مُوسَى (علیه السلام) إِنِّي لاَ أَقْبَلُ اَلصَّلاَةَ إِلاَّ مِمَّنْ تَوَاضَعَ لِعَظَمَتِي وَ أَلْزَمَ قَلْبَهُ خَوْفِي وَ قَطَعَ نَهَارَهُ بِذِكْرِي وَ لَمْ يَبِتْ مُصِرّاً عَلَى خَطِيئَتِهِ وَ عَرَفَ حَقَّ أَوْلِيَائِي وَ أَحِبَّائِي فَقَالَ مُوسَى يَا رَبِّ تَعْنِي بِأَوْلِيَائِكَ وَ أَحِبَّائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ فَقَالَ هُمْ كَذَلِكَ إِلاَّ أَنِّي أَرَدْتُ بِذَلِكَ مَنْ مِنْ أَجْلِهِ خَلَقْتُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ وَ مَنْ مِنْ أَجْلِهِ خَلَقْتُ اَلْجَنَّةَ وَ اَلنَّارَ فَقَالَ وَ مَنْ هُوَ يَا رَبِّ فَقَالَ مُحَمَّدٌ أَحْمَدُ شَقَقْتُ اِسْمَهُ مِنِ اِسْمِي لِأَنِّي أَنَا اَلْمَحْمُودُ وَ هُوَ مُحَمَّدٌ فَقَالَ مُوسَى يَا رَبِّ اِجْعَلْنِي مِنْ أُمَّتِهِ فَقَالَ لَهُ يَا مُوسَى أَنْتَ مِنْ أُمَّتِهِ إِذَا عَرَفْتَ مَنْزِلَتَهُ وَ مَنْزِلَةَ أَهْلِ بَيْتِهِ إِنَّ مَثَلَهُ وَ مَثَلَ أَهْلِ بَيْتِهِ فِيمَنْ خَلَقْتُ كَمَثَلِ اَلْفِرْدَوْسِ فِي اَلْجِنَانِ لاَ يَنْتَشِرُ وَرَقُهَا وَ لاَ يَتَغَيَّرُ طَعْمُهَا فَمَنْ عَرَفَهُمْ وَ عَرَفَ حَقَّهُمْ جَعَلْتُ لَهُ عِنْدَ اَلْجَهْلِ عِلْماً وَ عِنْدَ اَلظُّلْمَةِ نُوراً أُجِيبُهُ قَبْلَ أَنْ يَدْعُوَنِي وَ أُعْطِيَهُ قَبْلَ أَنْ يَسْأَلَنِي اَلْخَبَرَ؛⁽¹⁾

حفص از حضرت صادق (علیه السلام)نقل كرد كه فرمود: از جمله مطالبى كه خداوند با موسى صحبت كرد اين بود: من نماز را نمى‌پذيرم مگر از كسى كه در مقابل عظمت من تواضع نمايد و ترس من در دلش جاى گيرد و روزش را به یاد من پايان دهد و با اصرار بر معصيت شب را به سر نبرد و عارف بحق اولياء و دوستان من باشد. موسى عرض كرد: خدايا! منظورت از اولياء و دوستان، ابراهيم و اسحاق و يعقوب است. فرمود: آن ها نيز از اولياى من هستند جز اين كه منظورم كسانى هستند كه به واسطه آن ها آدم و حوا و بهشت و جهنم را آفريدم. عرض كرد: آن ها كيانند پروردگارا؟ فرمود: محمّد، احمد نام او را از نام خود جدا كردم زيرا من محمودم و او محمّد است. موسى عرض كرد: خدايا! مرا از امت او قرار ده. فرمود: موسى! تو از امت او هستى وقتى مقام و منزلت او و خانواده‌اش را بشناسى زيرا مثل او و خانواده‌اش در بين مخلوقات مانند فردوس نسبت به بهشت است كه برگ درختش نمى‌ريزد و طعم آن تغيير نمى‌كند. هر كس عارف به مقام و حق آن ها باشد برايش در نادانى، راهنما و در تاريكى، نور قرار می دهم. قبل از اين كه درخواست كند خواسته‌اش را برمى‌آورم و به او عطا می كنم قبل از سؤال».

امام صادق (علیه السلام)در روایتی کمال انبیاء را در اقرار به فضل و معرفت صدیقه طاهره حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) نسبت داده است:

«مَا تَکَامَلَتِ النُّبُوَّةُ لِنَبِیٍّ حَتّی أَقَرَّ بِفَضْلِهَا وَ مَعْرِفَتِهَا [مَحَبَّتِهَا]؛⁽¹⁾

نبوت هیچ پیامبری به کمال نرسید تا این که به فضل و معرفت [محبت] حضرت زهرا (علیها السلام) اقرار کرد».

امیرالمومنین (علیه السلام) ملاک برتری برخی از انبیاء

خداوند متعال به صراحت در قرآن کریم می فرماید:

الف) «تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ أللهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَيْنا عيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ؛⁽²⁾

ما بعضى از آن پیامبران را بر بعضى دیگر برترى بخشیدیم؛ برخى از آنها، خدا با او سخن مى‌گفت و بعضى را درجاتى برتر داد و به عیسى‌بن‌مریم، نشانه‌هاى روشن دادیم و او را با «روح القدس» تأیید نمودیم».

ب) «وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا؛⁽³⁾

و پروردگارت به هر که [و هر چه] در آسمان ها و زمین است داناتر است و به یقین برخی از پیامبران را بر برخی دیگر برتری دادیم و به داود زبور عطا کردیم».

در تفسیر این آیه شریفه چنین آمده است:

«ابْنُ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): ...يَا مُفَضَّلُ وَ اللَّهِ مَا اسْتَوْجَبَ آدَمُ أَنْ يَخْلُقَهُ اللَّهُ بِيَدِهِ وَ يَنْفُخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ إِلَّا بِوَلَايَةِ عَلِيٍّ (علیه السلام)وَ مَا كَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً إِلَّا بِوَلَايَةِ عَلِيٍّ (علیه السلام)وَ لَا أَقَامَ اللَّهُ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ آيَةً لِلْعَالَمِينَ إِلَّا بِالْخُضُوعِ لِعَلِيٍّ (علیه السلام)؛ ⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) فرمودند: علت اینکه روح در حضرت آدم (علیه السلام) دمیده شد و حضرت موسی (علیه السلام) به مقام کلیم الهی رسید و حضرت عیسی (علیه السلام) آیه و نشانه خدا شد خضوع آنها نسبت به امیرالمؤمنین (علیه السلام) بود».

امیرالمومنین برتر از همه خلق

«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ؛⁽¹⁾

در حقيقت كسانى كه گرويده و كارهاى شايسته كرده اند آنانند كه بهترين آفريدگانند».

شأن نزول آیه «خیر البریه»:

اين آيه در شأن حضرت علی بن ابی ‌طالب (علیه السلام) نازل شده است. از جابر بن عبداللَّه انصاری نقل كرده‌اند كه گفته است:

«روزى با پیامبرخدا (صلی الله علیه و آله و سلم) كنار کعبه نشسته بوديم كه امیرالمومنین على (علیه السلام) پيش ما آمد. چون چشم پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به وى افتاد فرمود: «برادرم آمد!» آن گاه رو به سوى كعبه كرد و فرمود: «به خداى اين خانه سوگند كه اين مرد پيش از همه شما به خدا ایمان آورده و بيش از همه شما خدا را فرمان بُرده است و از همه شما به پیمان الهی وفادارتر است و بيش از شما به حکم خدا داورى كرده است و در تقسيم بیت المال دادگرتر

است و در رفتار با رعیت بهتر است و مقامش والاتر است». در اين هنگام بود كه آیه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ...» نازل شد و از آن پس هر گاه على (علیه السلام) مى‌آمد، اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)مى‌گفتند: بهترين آفريده خدا پس از پيامبر آمد».⁽²⁾

روايات فراوانی از شیعه و سنی نقل است كه بنابر آن ها مراد از «هُم خير البريّه» حضرت على ابن ابی طالب (علیه السلام)و پيروان او هستند.⁽³⁾مقاتل بن سلیمان از ابن عباس روایت كرده است كه اين آيه در شأن امام على ابن ابی طالب (علیه السلام) و اهل بیت (علیهم السلام)او نازل شده است. ⁽⁴⁾

در روايتى از ابوبرزه نقل است كه چون پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)اين آيه را قرائت كرد، فرمود: «يا على! آنان، تو و شيعيانت هستيد و وعده من و شما، حوض کوثر». ⁽⁵⁾

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنِ ابْنِ‌عَبَّاسٍ فِی قَوْلِهِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ قَالَ نَزَلَتْ فِی عَلِیٍّ وَ شِیعَتِهِ؛⁽¹⁾

ابن‌عبّاس می گوید: أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ؛ درباره‌ی علی (علیه السلام)و شیعیان او نازل شده است».

«عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام)فِی قَوْلِهِ تَعَالَی: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ قَالَ: هُمْ عَلِیٌ (علیه السلام) وَ شِیعَتُهُ؛⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ؛ آنان علی (علیه السلام)و شیعیان او هستند».

«عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام)قَال‌قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)مِنَ الْخَیْرِ لَعَلِیُّ‌بْنُ‌أَبِی‌طَالِبٍ أَمِیرُ‌الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)مَا لَمْ یُقَلْ لِأَحَدٍ قَالَ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ فَعَلِیٌّ (علیه السلام)وَ اللَّهِ خَیْرُ الْبَرِیَّه؛⁽³⁾

ابوالقاسم علوی با سند خود از امام باقر (علیه السلام)روایت کرده است که گفت: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: خداوند آنقدر خیر برای علی‌بن‌ابی‌طالب امیرالمؤمنین (علیه السلام)در نظر گرفته است که برای احدی غیر از او در نظر نگرفته است. وی در ادامه فرمود آیه: إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئکَ هُمْ خَیر الْبریَّه؛ درباره‌ی علی (علیه السلام)نازل گشته و به خدا سوگند که علی (علیه السلام)بهترین مردم است».

با توجه به روایات فوق بهترین خلق خداوند متعال، امیرالمومنین (علیه السلام) است. بهترین و اولی ترین شخص به خلافت و جانشینی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، امیرالمومنین (علیه السلام) است.

نکته پایانی این فضیلت:

به نظر می رسد امام هادی (علیه السلام)در ابتدا با بیان این فضیلت می خواهند ویژگی منحصر به فرد علی بن ابی طالب (علیه السلام) را یادآوری کنند و آن این که با وجود دیگر ائمه معصومین (علیهم السلام) که ولی خداوند متعال و جانشینان او روی زمین هستند این جایگاه و فضیلت فقط منحصر به ساحت مقدس امیرالمومنین علی بن ابی طالب (علیه السلام) است. لذا امیرالمومنین یعنی امیر بر یازده نور مقدس و معصوم (علیهم السلام) که حقیقت و ابواب ایمان هستند و مومنان به واسطه پذیرش

ولایت ایشان از زمره مومنان محسوب می شوند که روایت آن نیز گذشت. امیرالمومنین یعنی کسی که مومنین باید به او اقتدا کنند؛ کسی که فرمانده و پیشوای مومنین است؛ کسی که ایمان با وجود او معنا پیدا می کند. از حضرت آدم تا خاتم، رسولان و پیامبران الهی و اوصیاء آنان از جمله مومنان حقیقی هستند که امیرشان علیست و سپس افرادی که در ایمان، درجه های مختلفی دارند و برخی از افراد نیز در درجه ایمان خود دچار شدت و ضعف هستند اما از دایره ایمان خارج نیستند و لذا همه آنان باید به فرمانده و امیر خود اقتدا کنند که آن علی ابن ابی طالب (علیه السلام) است.

«وَ سَيِّدَ الْوَصِيِّينَ»

بررسی واژه «سید» در لغت

«السَّيِّد»: به معنای آقا، بزرگ، رئیس، سرور، مهتر، پیغمبرزاده می باشد. در اصطلاح به کسانی که از طرف پدر به هاشم، جد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)انتساب دارند گفته می شود.⁽¹⁾همچنین به معنای سرپرست جمعيّت زياد و به همين جهت مى‌گويند:«سيّد القوم» بزرگ و سرپرست قوم و مردمى فراوان و زياد، از اين رو، واژه سيد به جماعت منسوب مى‌شود و نمى‌گويند «سَيِّد الثوب و سيد الفرس». «سَادَ القومَ يَسُودُهُمْ» یعنی بر آن قوم سيادت و سرپرستى نمود و چون شرط سرپرستى در جماعت و ملّت، تهذيب نفس است به هر كس كه در نفس خويش فضيلت و شخصيّت نفسانى دارد «سيّد» گفته‌اند و بر اين معنى آيه:«وَ سَيِّداً وَ حَصُوراً⁽²⁾» و «وَ أَلْفَيا سَيِّدَها⁽³⁾» يعنى شوهرش را همسر و شوى زن هم به خاطر سياست و تدبير در همسريش

«سَيِّد» ناميده شده و همچنين زن را سَيِّدَة گويند به خاطر سرپرستى خانواده و فرزندانش و آيه: «رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا⁽¹⁾يعنى از واليان و سياستمدارانمان پيروى كرديم».⁽²⁾

بررسی واژه «وصی» در لغت:

«وصي»: وَصِيَّة با پند و موعظه بر ديگرى تقدم داشتن و سفارش كردن كه عمل كند و از عبارت «أرضٌ وَاصِيَةٌ» گرفته شده يعنى زمينى كه سراسر پوشيده از گياه است. «أَوْصَاهُ و وَصَّاهُ» هر دو صحيح است؛ در آيه آمده:«وَ وَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَ يَعْقُوبُ⁽³⁾» كه «أَوْصَى» هم خوانده شده. خداى عزوجل فرمود:«وَ لَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ⁽⁴⁾»، «و وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ⁽⁵⁾»، «و مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها⁽⁶⁾»، «و حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ⁽⁷⁾». وصى: فضيلت او را بر شمرد و انشاء كرد، «تَوَاصَوُا القومُ؛ در وقتى است كه گروهى از مردم يكديگر

را سفارش كنند». در آيه گفت: «وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ⁽⁸⁾».⁽⁹⁾

«الوَصِيّ»: جمع آن أَوْصِيَاء [وصي] للمذكَّر و المؤنَّث: وصيت كننده، آن كه به او وصيت كنند، آن كه امور افراد كم سال و يتيم را به عهده گيرد. نايب السلطنه (هنگامی كه پادشاه كم سن و سال و يا غايب و يا بيمار باشد).⁽¹⁰⁾

«وصى»: متصل شدن و متصل كردن. ايصاء و توصيه به معنى سفارش و دستور است. وصيّت اسم است از ايصاء و گاهى به چيز وصيّت شده اطلاق می شود. به قولى وصيّت را از آن وصيّت گويند كه موصى كارش را به كارهاى وصىّ متصل می كند و به قولى كارهاى قبل از مرگ را به كارهاى بعد از مرگ متصل می كند ولى اين راجع به وصيّت ميّت است و گرنه

طبرسى فرموده: وصى، ايصاء، امر و عهد، همه به يک معنى‌اند. «وَ وَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَ يَعْقُوبُ‌⁽¹⁾و ابراهیم و یعقوب پسرانشان را به آیین اسلام سفارش کردند»، «وَ أَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا⁽²⁾و مرا تا زنده ام به نماز و زکات سفارش کرده است»، «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ⁽³⁾بر شما مقرّر و لازم شده چون یکی از شما را مرگ در رسد، اگر مالی از خود به جا گذاشته است برای پدر و مادر و خویشان به طور شایسته و پسندیده وصیت کند». مراد از وصيّت همان وصيّت معمولى است و ظهور آيه در وجوب وصيّت است ولى با ادلّه قطعى ثابت شد كه وصيت در اين گونه موارد مستحب است نه واجب. «فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَ لا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ‌⁽⁴⁾[فریادی که وقتی بر سر آنان زده شود] نه می توانند وصیتی کنند و نه [اگر بیرون خانه باشند] می توانند به خانواده خود برگردند»؛ توصيه به معنى سفارش و وصيّت است.⁽⁵⁾

با توجه به مطالب فوق، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) علاوه بر وصیت شخصی، همه مسائل امت را به امیرالمومنین (علیه السلام) وصیت کردند و ایشان به امر خداوند متعال از جانب حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) بزرگ و مهتر امت اسلام است. حتی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) اجازه طلاق دادن هر کدام از همسرانش را به علی بن ابی طالب (علیه السلام) داد که در جنگ جمل طلاق عایشه را جاری کرد.⁽⁶⁾

وصی لقب «علی ابن ابی طالب (علیه السلام)»

آری! علی بن ابی طالب (علیه السلام) نه تنها امیر بر اوصیاء الهی بلکه در وصایت دارای علوّ و برتری است؛ ایشان در این جایگاه اشرف بر آنان است. نکته قابل توجهی که در این منقبت وجود دارد این است که این لقب مختص به علی بن ابی طالب (علیه السلام) است که در دو كتاب لسان العرب و تاج العروس نیز به آن اشاره شده است:

«الوصي، لقب علي (علیه السلام)؛⁽¹⁾

وصى لقب على (علیه السلام)است».

در تاج العروس مى افزايد:

«سمّي به، لاتّصال سببه ونسبه وسمته بنسب رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم) وسببه وسمته؛⁽²⁾

چرا به اميرالمومنین على (علیه السلام)وصى گفتند؟ چون كه سبب، نسب و سمت او به نسب، سبب و سمت پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)متّصل بود».

ما اين سخن را از عالم، محدّث و لغوى اهل تسنّن مى پذيريم كه در مورد اميرمؤمنان على (علیه السلام) چنين مى گويد، هر چند واقعيّت را به طور كامل نگفته است. چنان كه واضح خواهد شد. البتّه با دقّت معلوم مى شود كه همان معناى لغوى «وصی» كه در علم فقه اراده شده، در قرآن نيز اراده شده است. در علم فقه در كتاب الوصيّه ضوابط براى وصيّت، روشن شده و احكامى از ناحيه شارع مقدّس اعتبار شده است اما به هر حال همان مفهوم لغوى از واژه «وصى» اراده شده است. با توجّه به معناى وصىّ و وصيّت، مطلب فراتر از اين است كه فقط در اتّصال سبب، نسب و سمت باشد ولى مجموع كلمات اهل لغت دلالت دارد بر اين كه وصيّت هنگامى مصداق مى يابد كه بنا باشد چيزى ادامه پيدا كند و منقطع نشود. به عبارت ديگر، اگر بنا باشد كه راه و خواسته وصيّت كننده به وسيله وصىّ او ادامه پيدا كند و با رفتن او منقطع نگردد، آن گاه وصيّت مصداق مى يابد. از طرفى واژه «عهد» نيز همان وصيّت است. چنين تعبيرى به گونه خاص در سخنان اهل تسنّن بسيار به كار رفته است. آنان كلامى را اين گونه از عمربن خطّاب نقل مى كنند كه به او گفتند: وصيّت كن، گفت:

«إن أعهد فقد عهد من هو خير منّي، يعني أبا بكر وإن اترك فقد ترك من هو خير منّي، يعني رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم)؛⁽¹⁾

اگر وصيت كنم بهتر از من يعنى ابوبكر پيش از من وصيت كرده است و اگر وصيت نكنم بهتر از من يعنى رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)وصيت نكرده است».

بنابراين معنا، وصيّت در اصل لغت به معناى عهد نيز آمده كه در استعمالات عربى فصيح موجود است. از آن رو كه وصيّت به معناى عهد باشد به معناى ادامه يافتن مقام، حيثيّت خاص، فكر، انديشه، اعتقاد و يا منزلت خواهد بود. به تعبير ديگر، اگر پادشاهى در زمان خود كسى را به ولىعهدى معيّن مى كرد، به زبان عربى به او وصى نيز مى گفتند؛ يعنى او ادامه دهنده تاج و تخت و رياست و سلطنت پادشاه است.

ضرورت وجود وصىّ پيامبر در هر زمان

وقتى پيامبرى مى آمد و شريعتى را ابلاغ مى كرد تا آن شريعت نسخ نمى شد فرد يا افرادى بعد از او ادامه دهنده ابلاغ آن شريعت مى باشند و اين مقتضاى قاعده لطف است و از آن فرد به وصى تعبير مى شود و اين سنّت الهى همواره ادامه داشته است. شيخ صدوق و شيخ طوسى هر يک به سند خود از امام صادق (علیه السلام)چنين نقل كرده اند كه آن حضرت فرمود:

«قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم): أنا سيّد النبيين ووصيي سيّد الوصيين وأوصياؤه سادة الأوصياء.إنّ آدم (علیه السلام) سأل اللّه عز وجل أن يجعل له وصيّاً صالحاً فأوحى اللّه عز وجل إليه أنّي أكرمت الأنبياء بالنبوّة، ثمّ اخترت خلفي فجعلت خيارهم الأوصياء.فقال آدم (علیه السلام): يا ربّ! فاجعل وصيي خير الأوصياء. فأوحى اللّه عز وجل إليه: يا آدم! أوص إلى شيث وهو هبة اللّه بن آدم. فأوصى آدم إلى شيث وأوصى شيث إلى ابنه شبان وهو ابن نزلة الحوراء الّتي أنزلها اللّه عز وجل على آدم من الجنّة فزوجها شيثاً، وأوصى شبان إلى ابنه مجلث، وأوصى مجلث إلى محوق، وأوصى محوق إلى غثميشا، وأوصى غثميشا إلى أخنوخ وهو إدريس النبي (علیه السلام)، وأوصى إدريس إلى ناخور ودفعها ناخور إلى نوح (علیه السلام)، وأوصى نوح إلى سام، وأوصى سام إلى عثامر وأوصى عثامر إلى برعيثاشا، وأوصى برعيثاشا إلى يافث.وأوصى يافث إلى برة، وأوصى برة إلى جفيسة وأوصى جفيسة إلى عمران. ودفعها عمران إلى ابراهيم الخليل عليه السلام، وأوصى إبراهيم إلى ابنه إسماعيل، وأوصى إسماعيل إلى

إسحاق، وأوصى إسحاق إلى يعقوب، وأوصى يعقوب إلى يوسف، وأوصى يوسف إلى بثرياء، وأوصى بثرياء إلى شعيب.وأوصى شعيب إلى موسى بن عمران، وأوصى موسى إلى يوشع بن نون وأوصى يوشع إلى داود وأوصى داود إلى سليمان، وأوصى سليمان إلى آصف بن برخيا، وأوصى آصف بن برخيا إلى زكريا، ودفعها زكريا إلى عيسى بن مريم وأوصى عيسى إلى شمعون ابن حمون الصفا، وأوصى شمعون إلى يحيى بن زكريا وأوصى يحيى بن زكريا إلى منذر، وأوصى منذر إلى سليمة، وأوصى سليمة إلى بردة.ثمّ قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم): ودفعها إلي بردة وأنا أدفعها إليك يا علي، وأنت تدفعها إلى وصيك ويدفعها وصيك إلى أوصيائك من ولدك، واحداً بعد واحد حتّى تدفع إلى خير أهل الأرض بعدك.ولتكفرن بك الأمة ولتختلفن عليك اختلافاً شديداً، الثابت عليك كالمقيم معي والشاذ عنك في النار، والنار مثوى للكافرين؛⁽¹⁾

ص: 212 ؛الأمالي (للطوسي)، النص، ص: 442؛با پیشوایان هدایتگر ج1 ص312

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: من سيد و سرور پيامبران الهى هستم و وصى من سيد اوصيا و اوصياى وصى من نيز آقايان اوصياى الهى هستند. همانا آدم (علیه السلام)از خدا خواست تا براى او وصيى صالح قرار دهد. خداوند به او وحى كرد كه همانا من پيامبران را به نبوت گرامى داشتم، سپس جانشين خود در زمين را انتخاب كردم و از ميان برگزيدگان، اوصيا را انتخاب كردم. آدم (علیه السلام)عرضه داشت: پروردگارا! پس وصى مرا بهترين اوصيا قرار ده. خداوند به او وحى كرد: اى آدم! پس از خود به شيث وصيت كن كه او همان هبة اللّه فرزند آدم بود. آدم نيز به شيث وصيت كرد. شيث نيز به پسرش شبان كه او فرزند مادرى بود از حوريان بهشتى كه خداى تعالى وى را از بهشت براى آدم فرستاد و او نيز آن را به تزويج شيث در آورد و شبان نيز وصيت كرد به فرزندش مجلث، مجلث وصيت كرد به محوق، محوق وصيت کرد به غثميشا، غثميشا وصيت كرد به اختوخ كه همان ادريس نبى است، ادريس نيز به ناخور وصيت كرد و او نيز وصايتش را به نوح (علیه السلام)ارائه نمود. نوح نيز به سام، سام به عثامر، عثامر به برعيثاشا، برعيثاشا به يافث، يافث به برة، برة به جفيسة وجفيسه به عمران وصيت كردند. عمران نيز به ابراهيم خليل (علیه السلام) وصيت نمود. ابراهيم (علیه السلام) نيز به پسرش اسماعيل و وى به اسحاق و اسحاق به يعقوب و يعقوب به يوسف و يوسف به بثرياء و بثرياء به شعيب و شعيب به موسى بن عمران وصيت نمودند. موسى بن عمران (علیه السلام)نيز به يوشع بن نون، يوشع بن نون به داوود و داوود به سليمان و سليمان به آصف بن برخيا و آصف بن برخيا به زكريا و زكريا نيز آن را به عيسى بن مريم (علیه السلام)واگذار نمود. عيسى بن مريم نيز آن را به شمعون بن

حمون الصفا، او نيز به يحيى بن زكريا، يحيى به منذر و منذر به سليمة و او نيز به برده وصيت نمود. سپس پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: و اين وصايت را برده به من داد و من آن را به تو اى على مى دهم و تو نيز آن را به وصى خود بده و او نيز به وصى خود و آن وصى نيز به اوصيا تو از فرزندانت يكى پس از ديگرى بدهد تا آن زمان كه اين وصايت به بهترين اهل زمين پس از تو داده شود. اى على! به واسطه (مخالفت با) توست كه امت من كافر مى شوند و درباره تو دچار اختلافى شديد خواهند شد. اما كسى كه بر اعتقاد وصايت تو پس از من ثابت قدم باشد با من خواهد بود و كسى كه از تو روى گرداند و تو را كنار گذارد در آتش است و آتش نيز براى كافران بد جايگاهى است. پس چنان كه پيداست، وجود وصى بعد از هر نبى برهانى است و سنّت الهى بر همين بوده است».

با توجه به روایت فوق تمامی پیامبران وصی بعد از خود را به مردم خود معرفی می کردند تا بعد آن پراکنده و یا سر در گم نشوند و این یک سنت الهی در بین پیامبران بوده است. خواجه نصیر الدین طوسی در کتاب کشف المراد، نکته جالبی را در اهمیت معرفی وصی توسط پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آورده است:

«أن النبي (صلی الله علیه و آله و سلم) كان أشفق على الناس من الوالد على ولده حتى أنه (علیه السلام) أرشدهم إلى أشياء لا نسبة لها إلى الخليفة بعده كما أرشدهم في قضاء الحاجة إلى أمور كثيرة مندوبة و غيرها من الوقائع و كان‌ (علیه السلام)إذا سافر عن المدينة يوما أو يومين استخلف فيها من يقوم بأمر المسلمين و من هذه حاله كيف ينسب إليه إهمال أمته و عدم إرشادهم في أجل الأشياء و أسناها و أعظمها قدرا و أكثرها فائدة و أشدهم حاجة إليها و هو المتولي لأمورهم بعده فوجب من سيرته (علیه السلام) نصب إمام بعده و النص عليه و تعريفهم إياه و هذا برهان لمي؛⁽¹⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)دلسوز ترین افراد نسبت به سرنوشت جامعه اسلامی و مسلمانان بودند و از روش و سیرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) دور است که در مساله مهمی مانند انتخاب امام، مردم را به حال خود رها کرده باشد. شاهد آن این که در سفرهای کوتاهی که برای ایشان پیش می آمد بلافاصله برای خود جانشین تعیین می کردند. حال شما داوری کنید: آیا می شود رهبری در مسائل کم اهمیت تر جدی باشد اما در مسائل با اهمیت تر سهل انگار باشد؟ این تناقض است و با سیره ایشان نمی سازد. این از باب برهان لمی است».

همچنین رجوع به سیره پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)بیانگر این نکته است که آن بزرگوار نسبت به سرنوشت مسلمانان حساسیت فراوان نشان می‌داد و از بیان کوچک ترین مطلبی که مایه سعادت و رشد و تعالی آنان بود فروگذار نمی‌کرد. بدیهی است که مسئله خلافت و امامت از مسایل مهم و سرنوشت‌ساز می‌باشد و به همین دلیل پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)هر گاه برای حضور در غزوات و مانند آن مدینه را ترک می‌کرد، جانشینی برای خود معین می‌نمود چنان‌که در غزوه تبوک، علی (علیه السلام) را به عنوان خلیفه خود تعیین کرد. با این حال چگونه ممکن است پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله و سلم)کسی را به عنوان خلیفه خود پس از وفات خود تعیین نکرده باشد؟

راه تعیین امام

خواجه نصیر الدین طوسی در این باب چنین بیان کرده است:

«وَ الْعِصْمَةُ تَقْتَضِی النَّصَّ، وَ سِیرَتُهُ»⁽¹⁾

عصمت امام و سیره پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)اقتضاء می‌کند که امام از طریق «نص» تعیین شود.

عبارت علامه حلی در شرح کلام خواجه چنین است:

«أقول: ذهبت الإمامية خاصة إلى أن الإمام يجب أن يكون منصوصا عليه و قالت العباسية إن الطريق إلى تعيين الإمام النص أو الميراث و قالت الزيدية تعيين الإمام بالنص أو الدعوة إلى نفسه و قال باقي المسلمين الطريق إنما هو النص أو اختيار أهل الحل و العقد [ اختیار اهل حل و عقد همان بیعت است ] و الدليل على ما ذهبنا إليه وجهان: الأول أنا قد بينا أنه يجب أن يكون الإمام معصوما و العصمة أمر خفي لا يعلمها إلا الله تعالى فيجب أن يكون نصبه من قبله تعالى لأنه العالم بالشرط دون غيره».⁽²⁾

در مذهب امامیه برای تعیین امام دو دلیل وجود دارد: یکی این که امامت باید به نص از معصوم ثابت شود یعنی پیامبر، امام پس از خود را معین فرماید و آن امام امام دیگر را و هکذا و دلیل آن دو چیز است یکی آن که امام باید معصوم باشد و هیچ کس علم به عصمت ندارد غیر از خدا و کسی که خدا او را به آن آگاه کند. دوم این که سیرت پیغمبر دلالت بر آن دارد که مردم را هیچگاه مهمل نمی گذاشت و وظیفه آنان را در هر حال معین می فرمود و مسلمانان دیگر برخلاف این رفتند، بیشتر گفتند به نص ثابت می شود و به اختیار بزرگان اهل حل و عقد، که امروز آنها را سیاستمداران و خردمندان و نمایندگان گویند و بنی عباس

و طرفداران آن ها گفتند امامت به نص صحیح ثابت می شود یا به میراث و انتساب به پیغمبر نیز ثابت می شود و زیدیه هم که گروهی از شیعه اند هم به نص صحیح می دانند.

دلیل دیگری که عالمان شیعه بر طریق نص بیان کرده اند افضلیت است. یکی از شرایط امام، برتری در کمالات نفسانی مانند شجاعت، علم، تقوا و قرب الی الله است. امام باید در همه صفاتی که در ایفای رسالت امام نقش دارد افضل باشد. مراد هر صفتی است که در باب امامت و رهبری امت نقش داشته باشد و اگر نباشد به امامت خلل وارد می شود. دلیل ما در اینجا عقل است زیرا عقل تقدیم مفضول بر افضل را قبیح می داند. قرآن کریم نیز می فرماید:

«قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ؛⁽¹⁾

بگو: آیا از معبودان شما کسی هست که به سوی حق هدایت کند؟ بگو: فقط خداست که به سوی حق هدایت می کند؛ پس آیا کسی که به سوی حق هدایت می کند برای پیروی شدن شایسته تر است یا کسی که هدایت نمی یابد مگر آن که هدایتش کنند؟ شما را چه شده؟ چگونه [بدون بصیرت و دانش] داوری می کنید؟»

در نتیجه کسی که هادی است چطور ممکن است که کنار رود و کسی که نیاز به هدایت دارد امور را به دست بگیرد؟! پناه برخدا... . لذا از محالات است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بدون تعیین وصی و جانشین از دنیا رفته باشد و اسلام نوپا را بدون جانشین رها کند و این که هیچ یک از انبیاء الهی نیز بدون تعیین جانشین از طرف خداوند از دنیا نرفتند که روایت آن گذشت. از همه مهم تر این که طبق آیات قرآن کریم انتخاب خلیفه و امام فقط توسط خداوند متعال صورت می پذیرد و هیچ پیامبری از جانب خود حق انتخاب جانشین را ندارد مگر به سفارش خداوند متعال. در قرآن کریم در این موضوع چنین آمده است:

الف) خداوند متعال خطاب به ملائکه الهی فرمود:

«إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً؛⁽²⁾

به یقین جانشینی در زمین قرار می دهم».

ب) خداوند متعال خطاب به حضرت ابراهیم خلیل فرمود:

«إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا؛⁽¹⁾

من تو را برای همه مردم پیشوا و امام قرار دادم».

ج) خداوند متعال خطاب به حضرت داوود:

«يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ؛⁽²⁾

[و گفتیم:] ای داود، همانا تو را در زمین جانشین [و نماینده خود] قرار دادیم؛ پس میان مردم به حق داوری کن و از هوای نفس پیروی مکن که تو را از راه خدا منحرف می کند. بی تردید کسانی که از راه خدا منحرف می شوند، چون روز حساب را فراموش کرده اند عذابی سخت دارند».

نکات جالبی که در این آیه به صراحت بیان شده، نشان می دهد خلیفه خداوند باید چه ویژگی هایی داشته باشد. با توجه به این اهمیت ها خلیفه باید از طرف خداوند متعال انتخاب شود چرا که خداوند بندگان خویش را می شناسد:

مناظره هشام با عمرو

هشام بن حکم از یاران و شاگردان بنام امام صادق و امام کاظم (علیهما السلام)بود و در فن مناظره مهارت فوق‌العاده‌ای داشت. وی از شهرت عمرو بن عبید و مجلس درس او در بصره و عقاید وی در باب امامت مطلع شد. از این رو مدینه را به قصد بصره ترک گفت و در مجلس درس عمرو حاضر شد و پس از اجازه گرفتن از او و موافقت عمرو، سؤال خود را به این صورت

مطرح کرد: آیا تو چشم داری؟! عمرو گفت: با این که خود می‌بینی من چشم دارم چرا چنین سؤالی را مطرح می‌کنی؟ هشام گفت: پرسش‌های من از این قبیل است. عمرو گفت: با این که چنین سؤالی احمقانه است ولی می‌توانی مطرح کنی. هشام: آیا تو چشم داری؟ عمرو: آری. هشام: با آن چه می‌کنی؟ عمرو: رنگ‌ها و افراد را با آن می‌بینم. هشام:

آیا تو بینی داری؟ عمرو: آری. هشام: با آن چه کاری انجام می‌دهی؟ عمرو: بوییدنی‌ها را می‌بویم. هشام: آیا تو دهان (زبان) داری؟ عمرو: با آن طعم‌ها را می‌چشم. هشام: آیا تو گوش داری؟ عمرو: آری. هشام: با آن چه می‌کنی؟ عمرو: با آن صداها را می‌شنوم. هشام: آیا تو قلب (قوة درک و فهم) داری؟ عمرو: آری. هشام: با آن چه کاری انجام می‌دهی؟ عمرو: کارهایی را که اعضاء و حواس یاد شده من انجام می‌دهند از یکدیگر تمیز می‌دهم. هشام: آیا داشتن خود آن اعضاء و جوارح برای انجام کارهایشان کافی نیست؟ عمرو: خیر. هشام: چرا کافی نیست با این که آن ها صحیح و سالم می‌باشند؟ عمرو: هر گاه برای جوارح و حواس شک و تردیدی در مورد کار خویش رخ دهد به قلب رجوع می‌کنند و این قلب است که شک را برطرف کرده و یقین را جایگزین آن می‌کند. هشام: بنابراین، خداوند قلب را آفریده است تا شک و تردید جوارح را برطرف کند؟ عمرو: آری. هشام: پس وجود قلب (مرکز فهم و نظارت بر اعضاء) ضروری است و بدون آن حواس به یقین نمی‌رسند؟ عمرو: آری. هشام: بنابراین، خداوند تبارک و تعالی برای جوارح تو امام و راهنما قرار داده تا درست را از نادرست تشخیص داده و شک و تردید را برطرف سازد؛ در این صورت چگونه خلق خویش را در شک و تردید و اختلاف رها کرده و امام و راهنمایی که در شک و اختلاف به او رجوع کنند برای آنان تعیین نکرده است؟ این جا بود که عمرو از سخن فرو ماند و دانست که او هشام بن حکم است لذا وی را تکریم نمود و او را به جای خود نشاند و تا هشام در مجلس حضور داشت سخنی نگفت. آن‌گاه که هشام این مناظره را برای امام صادق (علیه السلام)و عده‌ای از یاران او حکایت کرد امام (علیه السلام)به او فرمود: چه کسی این مطالب را به تو آموخته است؟ هشام گفت: از شما آموخته‌ام و خود آن را به این صورت تالیف و تنظیم نمودم. امام

صادق (علیه السلام)فرمود: به خدا سوگند، این مطلب در صحف ابراهیم و موسی (علیهما السلام)نوشته شده است.⁽¹⁾

اهمیت این لقب علی ابن ابی طالب (علیه السلام)

این لقب حضرت ثابت می کند كه پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)بدون وصيّت از دنيا نرفته است. اين موضوع ريشه اصلى و اساسى بحث امامت است.

نکته دیگر این که پیغمبر خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) در طول دوران نبوّت و رسالتشان بارها وصيّت فرموده اند. من جمله حديث ثقلين که هم شیعه و هم سنی آن را نقل کرده اند که در بین مذهب اهل تسنن در مجموع بیش از صدو پنجاه تن از عالمان آنان، در طول سیزده قرن، حدیث ثقلین را در آثار خود گزارش کرده‌اند⁽²⁾:

«إنّي تارك فيكم الثقلين: كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي؛

من دو چيز گران بها در بين شما مى گذارم: كتاب خدا و عترت و خاندانم».

«ابودَاوُدَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ شَرِیکٍ، عَنِ الرُّکَیْنِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ زَیْدِ بْنِ ثَابِتٍ، یَرْفَعُهُ، قَالَ: اِنِّی تَرَکْتُ فِیکُمُ الْخَلِیفَتَیْنِ کَامِلَتَیْنِ: کِتَابَ اللَّهِ، وَعِتْرَتِی، وَاِنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ؛ ⁽³⁾

من در میان شما دو جانشین می‌گذارم که کامل هستند، کتاب خدا و عترت من، آن دو از همدیگر جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند».

روایت فوق در یکی از قدیمی‌ترین کتب اهل تسنن آمده است که نکته بسیار قابل تاملی در آن وجود دارد و آن متن روایت است که به جای ثقلین صراحتا اشاره به خلیفتین شده، یعنی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بعد از خود دو خلیفه بر جای گذاشت کتاب و عترت، سوال می کنیم چرا به فرمایش پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) عمل نکردند و غیر اهل بیت (علیهم السلام) را خلیفه بر خود قرار دادند؟

همه دانشمندان شيعه و اهل تسنّن از حديث ثقلين به وصيّت تعبير مى كنند. بنابراين اميرالمومنین على (علیه السلام) و ائمّه اطهار (علیهم السلام) وصىّ هستند، ضمن اين كه بنابر روايات شيعى در دعاها و سخنان اهل بيت (علیهم السلام)، وصايت يكى از مقامات آن بزرگواران است. آن گاه كه آيه «وَأَنْذِرْ عَشيرَتَكَ اْلأَقْرَبينَ؛و خويشان نزديكت را بيم ده» نازل شد، پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)بزرگان قريش و بنى هاشم را جمع كرد و در آن جمع فرمود:

«أيّكم يكون أخي ووارثي ووزيري وخليفتي فيكم من بعدي؟؛

چه كسى مرا در اين امر يارى مى نمايد تا برادر، وصى و جانشين و وزير من پس از من گردد؟».

واژه «وصى» چه در اين قضيّه آمده باشد و چه نباشد، فرمايش حضرت در آن روز، وصيّت است و بنابر تحقيق، اين قضيّه از نظر سندى صحيح است و مصادر و منابع بسيارى آن را نقل كرده اند. طبرى، ابن اسحاق، ابن عساكر، ابن ابى حاتم، بغوى در تفسير خود و متّقى هندى در كنزالعمّال از جمله راويان آن هستند.

وصایت در احادیث

در حديثی پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به جناب سلمان(رحمه الله) مى فرمايند:

«يا سلمان! من كان وصيّ موسى؟ اى سلمان! وصى موسى چه كسى بود؟ عرض كرد: يوشع بن نون. پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود :فإنّ وصيّي و وارثي علي بن أبي طالب (علیه السلام)، وصىّ و وارث من على بن ابى طالب (علیه السلام) است».

احمدبن حنبل اين حديث را روايت مى كند. اگر دروغ روايت كرده ربطى به ما ندارد، شما نبايد از يک امام دروغگو پيروى كنيد! ولى اين دروغ نيست بلكه اينان شانه خالى مى كنند، چرا كه آن حضرت در حديثى ديگر مى فرمايد:

«لكلّ نبي وصي ووارث وإنّ عليّاً وصيي ووارثي؛

براى هر پيامبرى وصىّ و وارثى است و همانا على، وصى و وارث من است».

اين سخن مهم را تاريخ مدينه دمشق، فتح البارى و مصادر ديگر نيز آورده اند. در مسند احمد و المعجم الكبير طبرانى و منابع ديگر آمده است كه پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:

«يا فاطمة! نبيّنا أفضل الأنبياء وهو أبوكِ ووصيّنا خير الأوصياء وهو بعلك؛

اى فاطمه! همانا پيامبر ما برترين پيامبران است و آن پدر توست و وصىّ ما بهترين اوصياست و او همسر توست».

در حديث ديگرى آمده است كه پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:

«إنّ وصيّي وموضع سرّي وخير من اترك بعدي وينجز عدتي ويقضي ديني علي بن أبي طالب (علیه السلام)»

طبرانى، ابن كثير و صاحب مجمع الزوائد اين حديث را نقل كرده اند. اين ها بخشى از احاديثى هستند كه در كتاب هاى ما و اهل تسنّن آمده است و ما تنها از منابع خودمان نقل نمى كنيم.

از طرفى، در زمان خود پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)در جنگ هاى صدر اسلام، در جنگ صفّين، جنگ جمل و در مراحل بعدى، بزرگان صحابه و تابعين در اشعار و رجزهايشان از اميرمؤمنان على (علیه السلام) به وصى تعبير مى كردند. علاّمه امينى(رحمه الله) اين اشعار را در كتاب ارزشمند الغدير جمع كرده و بخشى از آن ها نيز در كتاب تشييد المراجعات موجود است.⁽¹⁾

در روایتی از لسان مبارک پیغمبر خاتم چنین آمده است:

«قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لِکُلِّ نَبِیٍّ وَصِیٌّ وَ وَارِثٌ وَ إِنَّ عَلِیّاً وَصِیِّی وَ وَارِثِی؛⁽²⁾

برای هر نبی وصی و وارثی است و همانا وصی و وارث من علی بن ابی طالب (علیه السلام) است».

بهترینِ اوصیاء

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)خطاب به فاطمه (علیها السلام)فرمود:

«وَصِیِّی خَیْرُ الْأَوْصِیَاءِ وَ أَحَبُّهُمْ إِلَى اللَّهِ وَ هُوَ بَعْلُکِ؛⁽³⁾

وصى من بهترین اوصیا و محبوبترین ایشان به سوى خداوند است و آن شوهر تو است».

«قال: و وقع إلي أربعون حديثا جمعها الحافظ أبو نعيم، أحمد بن عبد الله في أمر المهدي (علیه السلام). ثم ذكر جملة منها إلى أن قال: الخامس عن علي بن هلال عن أبيه قال: دخلت على رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)و سلم ثم ذكر حديثا يقول فيه لفاطمة (علیها السلام): أنا خاتم النبيين، و أنا أبوك، و وصيي خير الأوصياء، و أحبهم إلى الله و هو بعلك إلى أن قال: قد زوجك الله زوجك و هو أعظمهم حسبا و أكرمهم منصبا، و أرحمهم بالرعية و أعدلهم بالسوية، و أبصرهم بالقضية؛⁽⁴⁾

همچنین بر پایه حدیثی که از علی بن علی هلالی نقل کرده، پیامبر خطاب به فاطمه (علیها السلام) فرمود: وَصِيِّي خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ وَ أَحَبُّهُمْ إِلَى اللَّهِ وَ هُوَ بَعْلُكِ؛ وصى من بهترین اوصيا و محبوبترین ايشان به سوى خداوند است و آن شوهر تو است».

همچنین در روایات دیگری چنین آمده است:

«و به حدثنا محمد بن عبد الله (كذا) (قال: حدثنا) محمد بن حماد الأثرم، بالبصرة، قال: حدثنا علي بن داود القنطري قال: حدثنا سفيان الثوري عن منصور، عن مجاهد عن سلمان الفارسي قال: سمعت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)يقول إن وصيي و خليفتي و خير من أترك بعدي ينجز موعدي و يقضي ديني علي بن أبي طالب؛⁽¹⁾

و روایت دیگری شبیه به روایت فوق:

«و منه عن أبي سعيد الخدري عن سلمان قال: قلت يا رسول الله لكل نبي وصي فمن وصيك فسكت عني فلما كان بعد رآني فقال يا سلمان فأسرعت إليه قلت لبيك قال تعلم من وصي موسى قلت نعم يوشع بن نون قال لم قلت لأنه كان أعلمهم يومئذ قال فإن وصيي و موضع سري و خير من أتركه بعدي ينجز عدتي و يقضي ديني علي بن أبي طالب؛⁽²⁾

جناب سلمان می گوید عرض کردم یا رسول الله! برای هر پیامبری وصی و جانشینی است. وصی و جانشین شما کیست؟ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: همانا وصی من و محل اسرار من و بهترین کسی که بعد از من باقی می ماند و آن کس که وعده های مرا عملی می کند و دیون مرا پرداخت می کند، علی بن ابیطالب (علیه السلام) است».

روایتی بسیار زیبا و قابل تامل:

«الحارثي عن أبي جعفر محمد بن علي بن الحسين بن بابويه القمي(رحمه الله) قال:حدثنا جعفر بن محمد بن مسرور قال: حدثنا الحسين بن محمد بن عامر عن المعلى بن محمد البصري عن جعفر بن سليمان عن عبد الله بن الحكم عن أبيه عن سعيد بن جبير عن عبد الله بن العباس قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): إن خلفائي و أوصيائي و حجج الله على الخلق بعدي الاثني عشر أولهم أخي و آخرهم ولدي، قيل: يا رسول الله و من أخوك؟ قال: علي بن أبي طالب (علیه السلام)قيل: فمن ولدك؟ قال: المهدي الذي يملأها قسطا و عدلا كما ملئت جورا و ظلما، و الذي بعثني بالحق بشيرا لو لم يبق من الدنيا إلا يوم واحد لطول

الله ذلك اليوم حتى يخرج فيه ولدي المهدي ينزل روح الله عيسى بن مريم فيصلي خلفه و تشرق الأرض بنور ربها و يبلغ سلطانه المشرق و المغرب؛⁽¹⁾

از سعيد بن جبير از عبد اللّٰه بن عباس حديث كند كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: جانشينان و اوصياء و حجت هاى پروردگار بر خلق پس از من دوازده نفرند؛ اول ايشان برادرم و آخر ايشان فرزندم مى‌باشد. عرض شد: اى رسول خدا! برادرت كيست؟ فرمود: على بن ابى طالب (علیه السلام). عرض شد: فرزندت كيست؟ گفت: مهدى (علیه السلام)، آن كسى كه زمين را از عدل و داد پر كند چنانچه از ظلم و ستم پر شده است. به خدايى كه مرا به درستى به پيغمبرى برانگيخته اگر باقى نماند از (عمر) دنيا مگر يک روز هر آينه خداى تعالى آن روز را طولانى فرمايد تا فرزندم مهدى بيرون آيد و حضرت عيسى بن مريم روح اللّٰه از آسمان فرود آيد و پشت سرش نماز كند و زمين را به نور خويشتن روشن كند و فرمانروايى و سلطنت او به شرق و غرب عالم برسد».

وصایت امیرالمومنین (علیه السلام) در منابع سنی

احمد حنبل از انس بن مالک نقل می کند که پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:

«وصیی و وارثی یقضی دینی و ینجز موعودی علی بن أبی طالب (علیه السلام)؛⁽²⁾

وصی و وارث من و کسی دین مرا ادا می کند و شخصی که وعده های مرا حتمی می کند، علی بن ابیطالب (علیه السلام) است».

طبرانی با سند خودش از سلمان فارسی این گونه نقل می کند:

«قلت یا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) لِکُلِّ نَبِیٍّ وَصِیٌّ فَمَنْ وَصِیُّکَ؟ قال فإن وصیی وَ مَوْضِعُ سِرِّی وَ خَیْرُ من أَتْرُکُ بَعْدِی وَ یُنْجِزُ عِدَتِی وَ یَقْضِی دَیْنِی عَلِیُّ بن أبی طَالِبٍ (علیه السلام)؛⁽³⁾

عرض کردم یا رسول الله! برای هر پیامبری وصی و جانشینی است. وصی و جانشین شما کیست؟ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: همانا وصی من و محل اسرار من و بهترین کسی که بعد از من باقی می ماند و آن کس که وعده های مرا عملی می کند و دیون مرا پرداخت می کند، علی بن ابیطالب (علیه السلام) است».

ابن عساکر از بریده چنین نقل می کند:

«لکل نبی وصی و وارث و ان علیا وصیی و وارثی؛⁽¹⁾

برای هر پیامبری وصی و وارثی است. وصی و وارث من هم علی بن ابیطالب (علیه السلام) است».

عمرو بن ابی‌عاصم در کتاب السنه خود می‌نویسد:

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّی، حَدَّثَ نَا یَحْیَی بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا اَبُو عَوَانَةَ، عَنْ یَحْیَی بْنِ سُلَیْمٍ اَبِی بَلْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَیْمُونٍ، عَنِ ابن‌عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): وَخَرَجَ النَّاسُ فِی غَزْوَةِ تَبُوکَ، فَقَالَ عَلِیٌّ: اَخْرُجُ مَعَکَ، قَالَ: «لا»، قَالَ: فَبَکَی، قَالَ: «اَفَلا تَرْضَی اَنْ تَکُونَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی، اِلا اَنَّکَ لَسْتَ بِنَبِیٍّ، وَاَنْتَ خَلِیفَتِی فِی کُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ بَعْدِی؛⁽²⁾

ابن‌عباس از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می‌کند که مردم به جنگ تبوک رفتند، علی (علیه السلام)به رسول خدا (علیه السلام) عرض کرد: من هم با شما خارج شوم؟ فرمود: خیر. ابن‌عباس گفت: پس علی (علیه السلام) گریه کرد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: آیا راضی نمی‌شوی که منزلت تو برای من همانند منزلت هارون برای موسی باشد جز این‌که تو پیامبر نیستی و این‌که تو بعد از من، جانشین من در میان همه مؤمنان هستی؟»

در کتاب معجم کبیر آقای طبرانی، ابوسیعد خدری از سلمان فارسی نقل می‌کند که عرض کرد:

«يا رَسُولَ اللَّهِ لِكُلِّ نَبِيٍّ وَصِيٌّ فَمَنْ وَصِيُّكَ فَسَكَتَ عَنِّي فلما كان بَعْدُ رَآنِي فقال يا سَلْمَانُ فَأَسْرَعْتُ إليه قلت لَبَّيْكَ قال تَعْلَمُ من وَصِيُّ مُوسَى قلت نعم يُوشَعُ بن نُونٍ قال لِمَ قلت لأَنَّهُ كان أَعْلَمُهُمْ قال فإن وصيي وَ مَوْضِعُ سِرِّي وَ خَيْرُ من أَتْرُكُ بَعْدِي وَ يُنْجِزُ عِدَتِي وَ يَقْضِي دَيْنِي عَلِيُّ بن أبي طَالِبٍ (علیه السلام)؛⁽³⁾

هر پیغمبری وصیی داشته، وصی شما چه کسی است؟ پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آن لحظه جواب نداد. مدتی بعد که مرا دید گفت: ای سلمان! به سرعت خدمتش رفتم و عرض کردم در خدمتم. فرمود: می‌دانی وصی حضرت موسی چه کسی بود؟ عرض کردم: یوشع بن نون. فرمود: چرا از میان همه یوشع بن نون را انتخاب کرد؟ عرض کردم: برای اینکه حضرت یوشع بن نون عالم ترین بنی اسرائیل بوده است. فرمود: سلمان! وصی من و آنکه مخزن

اسرار من و بهترین کسی که بعد از من است (این دیگر نشان می‌دهد که بعد از پیغمبر افضل خلائق امیرالمؤمنین (علیه السلام) است) و تمام وعده‌ها و بدهی‌ها و قول‌های مرا عمل می‌کند و دیون مرا می‌پردازد، علی بن ابی طالب (علیه السلام) است».

حدیث منزلت

ماجرا از این قرار است که پیغمبر خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) هنگام رهسپاری به سمت تبوک علی ابن ابی طالب (علیه السلام) را به عنوان جانشین خود در مدینه قرار داد و فرمایش زیر را به ایشان فرمود:

«أنتَ مِنّی بِمَنزلةِ هارونَ مِنْ مُوسی، اِلّاأنّه لانَبیّ بَعدی؛⁽¹⁾

منزلت تو در نزد من، برابر با منزلت هارون در نزد حضرت موسی است؛ جز این که پیغمبری پس از من مبعوث نمی‌شود».

حدیث منزلت در بسیاری از کتاب‌های اهل تسنن نقل شده که حتی می‌توان درباره آن ادعای تواتر کرد، چنانچه برخی از علمای آنان به این مطلب تصریح کرده‌اند. از آن جایی که دو کتاب بخاری و مسلم، صحیح‌ترین کتاب‌های اهل تسنن بعد از قرآن به شمار می‌آیند، در اینجا فقط روایاتی را که در این دو کتاب آمده نقل می کنیم:

الف) صحیح بخاری:

محمد بن اسماعیل بخاری در الجامع الصحیح می‌نویسد:

«عَنْ سَعْدٍ قَالَ سَمِعْتُ اِبْرَاهِیمَ بْنَ سَعْدٍ عَنْ اَبِیهِ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله و سلم) لِعَلِیٍّ اَمَا تَرْضَی اَنْ تَکُونَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی؛⁽²⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)خطاب به حضرت علی (علیه السلام)فرمود: آیا خرسند نیستی از این که منزلت تو در نزد من، مساوی با منزلت هارون در نزد موسی باشد؟»

ب) صحیح مسلم:

و مسلم نیشابوری نیز در صحیح خود می‌نویسد:

«عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ اَبِی وَقَّاصٍ عَنْ اَبِیهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)لِعَلِیٍّ اَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی اِلَّا اَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی قَالَ سَعِیدٌ فَاَحْبَبْتُ اَنْ اُشَافِهَ بِهَا سَعْدًا فَلَقِیتُ سَعْدًا

فَحَدَّثْتُهُ بِمَا حَدَّثَنِی عَامِرٌ فَقَالَ اَنَا سَمِعْتُهُ فَقُلْتُ آنْتَ سَمِعْتَهُ فَوَضَعَ اِصْبَعَیْهِ عَلَی اُذُنَیْهِ فَقَالَ نَعَمْ وَاِلَّا فَاسْتَکَّتَا؛⁽¹⁾

سعید بن مسیّب از عامر بن سعد بن ابی‌وقّاص از پدرش روایت کرده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) خطاب به حضرت علی (علیه السلام) فرمود: منزلت تو در نزد من، برابر با منزلت هارون در نزد حضرت موسی است؛ جز این که پیغمبری پس از من مبعوث نمی‌شود. سعید بن مسیّب گفته است: آرزویم این بود که این حدیث را خودم از سعد بشنوم. در ملاقاتی که با سعد دست داد حدیث مزبور را که از عامر شنیده بودم به اطلاع او رسانیدم. سعد گفت: آری، «حدیث منزلت» را خودم شنیده‌ام سپس دو انگشت را، یکی در گوش راست و دیگری در گوش چپ گذاشت و گفت: آری! با این دو گوش، حدیث منزلت را از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیده‌ام و اگر بر خلاف آنچه شنیده‌ای، شنیده باشم، امیدوارم شنوائی هر دو گوش را از دست بدهم!»

تواتر حدیث منزلت نزد اهل تسنن

حاکم حسکانی از بزرگان اهل سنت، بعد از نقل حدیث منزلت می‌نویسد:

«وهذا (ها) حدیث المنزلة الذی کان شیخنا ابو حازم الحافظ یقول: خرجته بخمسة آلاف اسناد؛⁽²⁾

این همان حدیث منزلت است که شیخ ما (استاد ما) ابوحازم حافظ (درباره‌اش) می‌گفت: من آن را به پنج هزار سند استخراج کرده‌ام».

آیا غیر از این حدیث، حدیث دیگری در کتاب‌های اهل سنت یافت می‌شود که پنج هزار سند داشته باشد؟

و ابن‌عبدالبر، یکی دیگر از استوانه‌های اهل سنت بعد از نقل حدیث می‌نویسد:

«وهو من اثبت الآثار واصحها رواه عن النبی صلی الله علیه وسلم سعد بن ابی وقاص وطرق حدیث سعد فیه کثیرة جدا قد ذکرها ابن ابی خیثمة وغیره ورواه ابن عباس وابو سعید الخدری وام سلمة واسماء بنت عمیس وجابر بن عبدالله وجماعة یطول ذکرهم؛⁽³⁾حدیث منزلت، از ثابت‌ترین و صحیح‌ترین روایاتی است که سعد بن ابی‌وقاص از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده است. طرق حدیث سعد بسیار زیاد است که آن‌ها را ابن‌ابی‌خیثمه و دیگران نقل

کرده‌اند و همچنین این روایت را ابن‌عباس، ابوسعید خدری، ام‌سلمه، اسماء بنت عمیس، جابر بن عبدالله و بسیاری دیگر که ذکر نام آن‌ها به درازا خواهد کشید نقل کرده‌اند».

وصایت امیرالمومنین در آغاز بعثت

آن گاه که پیامبر از طرف خدا مأموریت یافت تا خویشاوندانش را به مقتضای آیه «وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ⁽¹⁾»، به آئین توحید دعوت کند، بستگان خویش را دعوت نمود و خطاب به آن جمع فرمود: هر کس مرا در این راه یاری کند او وصی و وزیر و جانشین من خواهد بود «فایّکم یوازرنی فی هذا الامر علی ان یکون اخی و وزیری و خلیفتی و وصیّی فیکم»، کدامیک از شما در این امر مرا یاری می نماید تا برادر و وزیر و وصی و جانشین من در میان شما باشد؟ تنها کسی که به این ندای ملکوتی پاسخ مثبت داد، کودک ابوطالب، علی (علیه السلام)بود. در این هنگام، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) رو به خویشاوندان خود کرده فرمود: «ان هذا اخی و وصیّی و خلیفتی فیکم فاسمعوا له و اطیعوه»، این (علی) برادر، وصی و جانشین من در میان شما است، به سخنان وی گوش فرا دهید و از او پیروی نمائید.

روایتی در این باره آمده است:

«أمیرالمؤمنین، أَنَّ ابْنَ الْکَوَّاءِ قَالَ لِعَلِیٍّ ِمَا کُنْتَ وَصِیَّ مُحَمَّدٍ مِنْ بَیْنَ بَنِی عَبْدِالْمُطَّلِبِ قَالَ إِذَنْ مَا الْخَبَرَ تُرِیدُ لَمَّا نَزَلَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ جَمَعَنَا رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ نَحْنُ أَرْبَعُونَ رَجُلًا فَأَمَرَنِی فَأَنْضَجْتُ لَهُ رِجْلَ شَاه وَ صَاعاً مِنْ طَعَامٍ أَمَرَنِی فَطَحَنْتُهُ وَ خَبَزْتُهُ وَ أَمَرَنِی فَأَدْنَیْتُهُ قَالَ ثُمَّ قَدِمَ عَشَرَه مِنْ أَجِلَّتِهِمْ فَأَکَلُوا حَتَّی صَدَرُوا وَ بَقِیَ الطَّعَامُ کَمَا کَانَ وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَمَنْ یَأْکُلُ الْجَذَعَهَ وَ یَشْرَبُ الْفَرَقَ فَأَکَلُوا مِنْهَا کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ فَقَالَ أَبُولَهَبٍ سَحَرَکُمْ صَاحِبُکُمْ فَتَفَرَّقُوا عَنْهُ ثُمَّ دَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) ثَانِیَهً ثُمَّ قَالَ أَیُّکُمْ یَکُونُ أَخِی وَ وَصِیِّی وَ وَارِثِی فَعَرَضَ عَلَیْهِمْ فَکُلُّهُمْ یَأْبَی حَتَّی انْتَهَی إِلَیَّ وَ أَنَا أَصْغَرُهُمْ سِنّاً وَ أَعْمَشُهُمْ عَیْناً وَ أَحْمَشُهُمْ سَاقاً فَقُلْتُ أَنَا فَرَمَی إِلَیَّ بِنَعْلِهِ فَلِذَلِکَ کُنْتُ وَصِیَّهُ مِنْ بَیْنِهِمْ؛⁽²⁾

ابن‌کوّاء به محضر امیرالمومنین (علیه السلام) عرض کرد: «برای چه از میان فرزندان عبدالمطلّب، تو وصیّ پیامبر شده‌ای»؟ امیرالمومنین (علیه السلام) فرمود: «می‌خواهی تو را خبر دهم. هنگامی‌که آیه: «وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» نازل شد، من و رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) چهل مرد را دعوت کردیم و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به من دستور داد ران گوسفندی را پختم و یک صاع نیز نان آماده

کردم و آوردم. آن حضرت، نزد هر ده نفر، قسمتی از آن غذا را گذاشت، همه خوردند و سیر شدند امّا غذا همان‌گونه ماند. بعد، ابولهب گفت: «او شما را سحر کرد». آنگاه همه متفرّق شدند. بار دوّم آن‌ها را دعوت کرد و فرمود: «هر یک از شما دعوتم را قبول کند برادر و وصی و وارث من است و به همه‌ی آن‌ها اسلام را عرضه کرد ولی هیچ‌یک از آن‌ها قبول نکردند، تا اینکه به من رسید. من به او جواب مثبت دادم با اینکه از همه‌ی آن‌ها کوچک تر بودم و چشمم از همه ضعیف‌تر و ساق پایم از همه باریک‌تر بود و بعد به من انعام داد و به خاطر همین، من وصیّ او هستم».

مرحوم علامه امینی، در مورد این آیه در کتاب شریف الغدیر از منابع اهل تسنن چنین آورده است:

«فَأَیكُمْ یبَایعُنِی عَلَى أَنْ یكُونَ أَخِی وَ صَاحِبِی وَ وَارِثِی فَلَمْ یقُمْ إِلَیهِ أَحَدٌ قَالَ فَقُمْتُ وَ كُنْتُ أَصْغَرَ الْقَوْمِ سِنّاً فَقَالَ اجْلِسْ قَالَ ثُمَّ قَالَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كُلَّ ذَلِكَ أَقُومُ إِلَیهِ فَیقُولُ لِی اجْلِسْ حَتَّى كَانَتِ الثَّالِثَةُ ضَرَبَ یدَهُ عَلَى یدِی؛⁽¹⁾

پس كدام یک از شما با من بیعت می‌كند كه برادر و یار و وارث من باشد؟ هیچ كسی بلند نشد. من (علی) پا شدم، در حالی كه كوچک‌ترینِ آن جمع بودم. حضرت فرمود: بنشین. این جمله را سه بار تكرار كرد. هر بار (فقط) من پا شدم و حضرت می‌فرمود: بنشین تا به مرحله سوم كه دست خود را (به عنوان بیعت) بر دست من زد (یعنی كه تو برادر و رفیق و وارث من هستی)».

«أَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى كَلِمَتَینِ خَفِیفَتَینِ عَلَى اللِّسَانِ ثَقِیلَتَینِ فِی الْمِیزَانِ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ فَمَنْ یجِبْنِی إِلَى هَذَا الْأَمْرِ وَ یؤَازِرْنِی عَلَیهِ وَ عَلَى الْقِیامِ بِهِ یكُنْ أَخِی وَ وَصِیی وَ وَزِیرِی وَ وَارِثِی وَ خَلِیفَتِی مِنْ بَعْدِی؛⁽²⁾

من شما را به دو كلمه دعوت می‌كنم كه بر زبان سبک و در میزان اعمال سنگین است: شهادت دادن به این كه خدا یكی است و من رسول خدا هستم. پس هر كسی در این امر، مرا اجابت كرد و كمک كار من شد برادر، وصی، وزیر، وارث و خلیفه بعد از من خواهد بود.

امام علی (علیه السلام) برخاست و گفت: «من ای رسول خدا!»، حضرت فرمود: «بنشین» سه بار این قضیه تكرار شد. بار سوم فرمود: «اجْلِسْ فَأَنْتَ أَخِی وَ وَصِیی وَ وَزِیرِی وَ وَارِثِی وَ خَلِیفَتِی مِنْ بَعْدِی ؛ بنشین، پس تو برادر، وصی، وزیر، وارث و خلیفه من بعد از من هستی» و اینجا نیز بر این عبارت صراحت دارد كه «خلیفه‌ی بعد از من هستی».

«أَیكُمْ ینْتَدِبُ أَنْ یكُونَ أَخِی وَ وَزِیرِی وَ وَصِیی وَ خَلِیفَتِی فِی أُمَّتِی وَ وَلِی كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ بَعْدِی؛

كدام یک از شما اجابت می‌كند كه برادر، وزیر، وصی، جانشین و خلیفه من در امتم و سرپرست هر مؤمنی بعد از من باشد؟»

جمعیت حاضر، ساكت شدند. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)سه بار جمله را تكرار كرد و در هر بار، علی (علیه السلام)جواب داد: من ای رسول خدا! آن‌گاه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:

«اللَّهُمَّ امْلَأْ جَوْفَهُ عِلْماً وَ فَهْماً وَ حُكْماً ثُمَّ قَالَ لِأَبِی طَالِبٍ یا أَبَا طَالِبٍ اسْمَعِ الْآنَ لِابْنِكَ وَ أَطِعْ فَقَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ مِنْ نَبِیهِ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى؛⁽¹⁾

«خدایا! درون او را از علم و فهم و حكمت پر كن. سپس به ابی‌طالب فرمود: اینک به سخن پسرت گوش بده و (از او) اطاعت كن زیرا خداوند او را برای پیغمبرش همچون هارون برای موسی (خلیفه و جانشین) قرار داده است».

اضافه‌ای كه این صورت بر صور دیگر دارد این است كه در ذیل آن به حدیث منزلت نیز اشاره شده است. این حدیث، خود تأكیدی بر امامت علی (علیه السلام) است و بیان می‌كند كه حضرت علی (علیه السلام) تمام منزلت‌های خاتم انبیاء (صلی الله علیه و آله و سلم) را جز نبوت و رسالت داراست.

«وَ وَارِثَ عِلْمِ النَّبِيِّينَ»

تعریف واژه «ارث»

«وَرَثَ»: «وِرَاثَة و إِرْث» مالي است كه از ديگرى به كسى می رسد بدون پيمان يا عقد قراردادى كه بيشتر به اموال شخص ميت كه باقى می گذارد اطلاق می شود و به آن مِيرَاث و إِرْث می گويند. تُرَاث كه همان ميراث است اصلش «وُرَاث» كه الف آن به حرف«ت» تبديل شد.⁽¹⁾

در کتاب قاموس نیز در تعریف این واژه چنین آمده است: «وَرَثَ»: وراثت و ارث منتقل شدن مالى است به تو از ديگرى بدون خريدن و نظير آن. بدين جهت مال ميّت را ميراث، ارث و تراث گفته‌اند. طبرسى فرموده: «الْمِيرَاثُ ما صار للباقى من جهة البادى» ميراث آن است كه پس از گذشتن كسى به ديگرى ماند.⁽²⁾

«ارث» در قرآن کریم:

«ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ؛⁽¹⁾

سپس این کتاب را به کسانی از بندگانمان که برگزیدیم به میراث دادیم؛ پس برخی از آنان [در ترک عمل به کتاب] ستمکار بر خویش اند و برخی از آنان میانه رو و برخی از آنان به اذن خدا در کارهای خیر [بر دیگران] پیشی می گیرند، این است آن فضل بزرگ».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«الباقر (علیه السلام): السَّابِقُ بِالْخَیْرَاتِ الْإِمَامُ فَهِیَ فِی وُلْدِ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَهَ (علیهما السلام)؛⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام): سابق به خیرات، امام است که از فرزندان علی و فاطمه (علیهما السلام)است».

همچنین آیه:

«أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ؛⁽³⁾

اینانند که وارثان اند».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنِ الرِّضَا (علیه السلام) عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ (علیه السلام) قَالَ: أُولئِکَ هُمُ الْوارِثُونَ* الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیها خالِدُونَ قَالَ فِیَّ نَزَلَتْ؛⁽⁴⁾

امیرالمومنین (علیه السلام)فرمود: این آیه در مورد من نازل شده است».

از جمله وراثت انبیاء می توان به این آیه اشاره کرد:

«وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ؛⁽⁵⁾

و به رسالت و پیامبری به سوی بنی اسرائیل می فرستد که [به آنان گوید:] من از سوی پروردگارتان برای شما نشانه ای [بر صدق رسالتم] آورده ام؛ من از گِل برای شما چیزی به شکل پرنده می سازم و در آن می دَمم که به اراده و مشیّت خدا پرنده ای [زنده و قادر به

پرواز] می شود و کور مادرزاد و مبتلای به پیسی را بهبود می بخشم و مردگان را به اِذن خدا زنده می کنم و شما را از آنچه می خورید و آنچه در خانه هایتان ذخیره می کنید خبر می دهم؛ مسلماً اگر مؤمن باشید این [معجزات] برای شما نشانه ای [بر صدق رسالت من] است».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام)فَقُلْتُ لَهُ أَنْتُمْ وَرَثَه رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)قَالَ نَعَمْ قُلْتُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)وَارِثُ الْأَنْبِیَاءِ عَلِمَ کُلَّ مَا عَلِمُوا قَالَ لِی نَعَمْ قُلْتُ فَأَنْتُمْ تَقْدِرُونَ عَلَی أَنْ تُحْیُوا الْمَوْتَی وَ تُبْرِءُوا الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ قَالَ نَعَمْ بِإِذْنِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ لِیَ ادْنُ مِنِّی یَا أَبَا مُحَمَّدٍ فَدَنَوْتُ مِنْهُ فَمَسَحَ عَلَی وَجْهِی وَ عَلَی عَیْنَیَّ فَأَبْصَرْتُ الشَّمْسَ وَ السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ وَ الْبُیُوتَ وَ کُلَّ شَیْءٍ فِی الْبَلَدِ ثُمَّ قَالَ لِی أَ تُحِبُّ أَنْ تَکُونَ هَکَذَا وَ لَکَ مَا لِلنَّاسِ وَ عَلَیْکَ مَا عَلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَه أَوْ تَعُودَ کَمَا کُنْتَ وَ لَکَ الْجَنَّه خَالِصاً قُلْتُ أَعُودُ کَمَا کُنْتُ فَمَسَحَ عَلَی عَیْنَیَّ فَعُدْتُ کَمَا کُنْتُ قَالَ فَحَدَّثْتُ ابْنَ أَبِی عُمَیْرٍ بِهَذَا فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّ هَذَا حَقٌّ کَمَا أَنَّ النَّهَارَ حَق؛⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: پیش امام باقر (علیه السلام)آمدم و به ایشان عرض کردم: «آیا شما وارثان رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) هستید»؟ فرمود: «بله»! گفتم: «رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) وارث همه‌ی انبیاء (علیهم السلام) است و به همه‌ی آنچه آن‌ها علم داشتند علم داشت»؟ فرمود: «بله»! گفتم: «پس شما قادرید که مردگان را زنده کنید و کور مادرزاد و مبتلا به پیسی را شفا دهید»؟ فرمود: «بله به اذن خداوند»! سپس به من فرمود: «ای ابامحمّد! نزدیک من بیا»، به او نزدیک شدم. بر صورت و چشمم دست کشید؛ پس خورشید، آسمان، زمین، خانه‌ها و هر چیزی را که در شهر بود دیدم. سپس به من فرمود: «آیا دوست داری این‌گونه باشی و در قیامت آنچه به نفع مردم است برای تو نیز باشد و آنچه به ضرر آن‌ها است برای تو هم باشد یا مایل هستی به همان حالتی که بودی برگردی و فقط بهشت برایت باشد»؟ عرض کردم: «به همان حالتی که بودم برمی‌گردم»؛ پس بر چشمم دست کشید و به حالتی که بودم بازگشتم. این جریان را به ابن‌ابی‌عمیر گفتم. گفت: «گواهی می‌دهم که این حق است همان‌گونه که روز حق است».

در این موضوع در زیارت جامعه کبیره از فضائل و مناقب ذوات مقدسه آمده:

«وَ وَرَثَةِ الانْبِیآءِ؛

و (سلام بر) وارثان پیامبران».

ائمّه (علیهم السلام) وارثان پیامبران الهی هستند. این جمله هم اطلاق دارد و هم عموم. اطلاق از حیث «ارث» و عموم از حیث «انبیاء». درباره واژه «ارث» باید دقّت بیشتری نمود. این واژه در قرآن مجید در موارد بسیاری به کار رفته است و لغویان نظرهای متفاوتی دارند و همین نشانگر دقّت معنای آن است. این واژه در قرآن بسیار به کار رفته است. در آیه ای از قرآن کریم می خوانیم:

«أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ * الَّذينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فيها خالِدُونَ؛ ⁽¹⁾

اينان (مؤمنانى كه عمل صالح انجام دادند) همان وارثان هستند؛ وارثانى كه بهشت برين را به ارث مى برند و در آن جاودانه خواهند ماند».

در آيه ديگرى آمده است:

«وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ اْلأَرْضِ وَمَغارِبَهَا؛ ⁽²⁾

و ما مشرق ها و مغرب هاى پربركت زمين را به آن گروهى كه به ضعف كشانده شده بودند به ارث واگذار كرديم».

در آيه ديگرى مى خوانيم:

«وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ اْلأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصّالِحُونَ؛ ⁽³⁾

ما در زبور پس از ذكر نوشتيم كه بندگان شايسته ام وارث زمين خواهند شد».

با توجّه به اين آيات بايد تأمّل كنيم كه «ارث» يعنى چه؟ آيا «الفردوس» كه به جاهاى خاصّى از بهشت گفته مى شود ملک كسى بوده و مى خواهند به ديگرى منتقل شود كه مى فرمايد: «اينان همان وارثان هستند؛ وارثانى كه بهشت برين را به ارث مى برند و در آن جاودانه خواهند ماند»؟

در آيه ديگرى مى فرمايد:

«إِنّا نَحْنُ نَرِثُ اْلأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها؛ ⁽¹⁾

ما، زمين و همه افرادى را كه بر آن هستند به ارث مى بريم».

و از اين روست كه يكى از نام هاى خداوند «الوارث» است. يعنى خداوند اشياء و مالكان آن ها را كه انسان ها باشند، به ارث مى برد. مگر انسان در ملک خدا نبوده كه حالا به ملک خداوند متعال منتقل مى شود؟ بديهى است كه ملكيّت خداوند حقيقى است. خداوند متعال در هر لحظه اى و هم زمان، مالک وارث و موروث و مورّث مى باشد از اين رو بايستى در معناى ارث دقّت بيشترى كرد چرا كه معناى دقيق ترى دارد. راغب اصفهانى درباره واژه «ارث» مى نويسد:

«الوراثة والإرث، انتقال قنية إليك عن غيرك من غير عقد ولا ما يجري مجرى العقد وسمّي بذلك المنتقل عن الميّت فيقال للقنية الموروثة: ميراث وإرث؛ ⁽²⁾

انتقال چيز ارزشمندى بدون عقد و مانند آن را «ارث» گويند. اين انتقال در كلام راغب اطلاق دارد. موت در ماده ارث و مفهوم آن مدخليّت ندارد. چون پس از بيان معناى كلمه مى گويد: «وسمّي بذلك المنتقل عن الميت...» و آيات قرآن نيز بر اين جهت دلالت داشت. شاهد اين مطلب اين است كه در دوران حيات پدر مى گويند اين پسر از پدرش، جود، سخا و حسن اخلاق را به ارث برده است و هر چند اين تعبير مجازى است امّا لازم نيست حتماً مرگى در كار باشد.

اين دقّت ها بايستى در لغات بشود و ثمره هم دارد كه ارث، انتقال بدون موت و در غير عقد باشد، يعنى انتقال است ولى خريد و فروش و اجاره و معامله اى در كار نيست و چه «منقولٌ عنه» مرده يا حيات داشته باشد.⁽³⁾

ارث پیامبران الهی

با تأمّل در آیات و روایات، از مجموع آن ها این گونه استفاده می شود که پیامبران الهی اموری را به ارث می گذارند:

به عبارت دیگر، اطاعت مطلقه ای که برای پیامبران الهی بوده برای ائمّه (علیهم السلام) نیز ثابت است.

روایت بسیار زیبایی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در کتاب ینابیع الموده نوشته علامه قندوزی سنی در مقام امیرالمومنین (علیه السلام) آمده است که به وراثت ایشان از انبیاء الهی اشاره می کند:

«قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):من اراد ان ینظر الی اسرافیل فی هیبته و الی میکائیل فی رتبته و الی جبرائیل فی جلالته و الی آدم فی علمه و الی نوح فی خشیته و الی ابراهیم فی خلته و الی یعقوب فی حزنه و الی یوسف فی جماله و الی موسی فی مناجاته و الی ایوب فی صبره و الی یحیی فی زهده و الی عیسی فی عبادته و الی یونس فی ورعه و الی محمد فی

حسبه و خلقه فلینظر الی علی فان فیه تسعین خصله من خصال الانبیاء جمعها الله فیه و لم یجمعها فی احد غیره؛⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر کس که می خواهد به اسرافیل در هیبتش و به میکائیل در مقامش و به جبرائیل در جلالتش و به آدم در علمش و به نوح در خوفش از خدا و به ابراهیم در خلیل بودنش و به یعقوب در حزنش و به یوسف در جمالش و به موسی در مناجاتش و به ایوب در صبرش و به یحیی در زهدش و به عیسی در عبادتش و به یونس در ورعش و به محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)در حسب و خلقت نورانی اش بنگرد، پس نظر کند به علی (علیه السلام)چون در علی (علیه السلام) نود خصلت از خصال انبیاست که همه را خداوند در او جمع کرده و در احدی غیر او اینها را جمع ننموده است... تا آخر حدیث [این حدیث ادامه دارد] فلذا بقیه آن را صاحب جواهر الاخبار در کتاب خود نقل نموده است».

در روایتی حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند:

«أنا مدینهُ العلمِ وعلیٌّ بابُها، فمَن أرادَ العلمَ فلْیَأتِ البابَ؛⁽²⁾

من شهر علم هستم و على دروازه آن است. پس هر که علم مى خواهد باید از دروازه در آید».

همچنین روایت امام باقر (علیه السلام):

«قال الباقر (علیه السلام):إِنَّ الْعِلْمَ الَّذِي نَزَلَ مَعَ آدَمَ (علیه السلام) لَمْ يُرْفَعْ وَ الْعِلْمُ يُتَوَارَثُ وَ كَانَ عَلِيٌّ (علیه السلام) عَالِمَ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ إِنَّهُ لَمْ يَهْلِكْ مِنَّا عَالِمٌ قَطُّ إِلَّا خَلَّفَهُ مِنْ أَهْلِهِ مَنْ عَلِمَ مِثْلَ عِلْمِهِ أَوْ مَا شَاءَ الله؛⁽³⁾

آن دانشى كه همراه با آدم (علیه السلام) نازل گرديد بالا نرفت (بازنگشت) و على (علیه السلام) عالم اين امت بود و همانا كسى از ما (اهل‌بيت) از دنيا نمى‌رود مگر اينكه كسى از اهل او جانشينش مى‌شود كه همانند او يا آن‌گونه كه خدا بخواهد از دانش برخوردار است».

امام صادق (علیه السلام)چنين نقل مى‌كند:

«اِنَّ داوُدَ وَرِثَ عِلْمَ الْاَنْبياءِ وَ انَّ سُلَيْمانَ وَرِثَ داوُدَ وَ انَّ مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله و سلم) وَرِثَ سُلَيْمانَ وَ انّا وَرِثْنا مُحَمَّداً؛⁽⁴⁾

حضرت داوود (علیه السلام) علم همۀ انبياى گذشته را به ارث برد؛ حضرت سليمان (علیه السلام) وارث داوود (علیه السلام) شد و حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) وارث سليمان شد و ما وارث محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم)».

بنا بر روايتى، امام صادق (علیه السلام)، پس از برشمردن ميراث پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)كه در اختيار امام على (علیه السلام)بوده است مى فرمايد :

«عن أبي عبد الله كُلُّ نَبِىٍّ وَرِثَ عِلْمَا أو غَيرَهُ فَقَد انْتَهى إلى آلِ مُحَمَّد؛⁽¹⁾

هر پيامبرى آنچه از دانش و غير دانش به ارث برده است، سرانجام همه آنها به خاندان محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم)مى رسد».

امیرالمومنین (علیه السلام) نيز از مردم مى خواست كه رازهاى نهان را از او بپرسند؛ زيرا خود را وارث دانشِ پيامبران و فرستادگان الهى معرّفى مى نمود :

«سَلُونى عَن أسْرارِ الغُيُوبِ، فَإنّى وارِثُ عُلُومِ الأنبِياءِ وَ المُرسَلِينَ؛⁽²⁾

از رازهاى نهانى بپرسيدم كه من وارث دانش هاى پيامبران و فرستادگان ام».

امام صادق (علیه السلام)به ابوبصير فرمود:

«عِندَنا الصُحُفُ الَّتى قالَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ: «صُحُفِ ابراهيم و موسى». قُلتُ: هِىَ الاَلواحُ؟ قالَ: نَعَم؛⁽³⁾

صحفى كه خداوند فرمود: «صحفِ ابراهيم و موسى (علیهما السلام)» نزد ماست. ابوبصير پرسيد: همان لوح ها؟ امام (علیه السلام)پاسخ داد: آرى».

امیرالمومنین (علیه السلام) ميراث بَر تمامى پيامبران را چنين مى شناساند :

«إنَّ العِلمَ الّذى هَبَطَ بِهِ آدَمُ (علیه السلام)وَ جَمِيعَ ما فُضِّلَت بِهِ النَّبِيّونَ إلى خاتَمِ النَّبِيّينَ فى عِترَةِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم)، فأينَ يُتاهُ بِكُم؟ بَل أينَ تَذهَبونَ؟؛⁽⁴⁾

علمى كه آدم (علیه السلام)آن را فرود آورد و هر آنچه پيامبران تا خاتم الأنبيا بدان ترجيح داده شده اند، در خاندان محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم)است».

«قال علي بن الحسين (علیه السلام): نحن ورثة الأنبياء و نحن ورثة أولي العزم من الرسل؛⁽⁵⁾

ما وارث انبیاء هستیم و ما وارث رسولان اولی العزم هستیم».

از مجموع دقّت هايى كه در آيات، روايات و سخنان لغويان شد، معناى ارث در «ورثة الانبياء» چنين است كه جايگاهى كه پيامبران دارند با همه خصوصيّاتش از ملكات، علوم، مراتب و منازل، قرب من اللّه سبحانه و تعالى و... عصمت، معجزات، اموال شخصى و تصرّف در امور مردم، وجوب اطاعت مطلق به مردم، از آنِ ائمّه (علیهم السلام)است چون پركننده خلأ حاصل از فقدان انبيا هستند و بحث انتقال در بين نيست، نه اين كه اين امور از پيامبران به آن ها منتقل شود همانند انتقال خانه از ملک پدر به ملک فرزند. به همين جهت معناى ارث دقيق است و به تأمّل بيشترى نياز دارد. آيا پيامبران الهى پس از خود اموالى را به ارث مى گذارند يا نه؟ آرى، اگر انبيا مال شخصى داشته باشند پس از مرگ خود به وارثشان منتقل مى گردد وگرنه آيه اى كه در قرآن آمده معنا نخواهد داشت. آن جا كه مى فرمايد:

«وَإِنّي خِفْتُ الْمَوالِيَ مِنْ وَرائي وَكانَتِ امْرَأَتي عاقِرًا؛ ⁽¹⁾

و من از بستگانم بعد از خود بيمناكم و در حالى كه همسرم نازا و عقيم است».

هم چنين در آيه ديگر مى فرمايد:

«وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُودَ؛ ⁽²⁾

و سليمان وارث داوود شد».

اهل تسنّن مى گويند: منظور از ارث در اين موارد فقط علم است. اين كلام باطل است. اگر منظور فقط علم باشد، مگر بستگان مى توانند علم آن پيامبر را كه از دنيا رفته است غصب كنند؟

البتّه قراين ديگرى در آيات قرآنى آمده است كه با توجّه به آن ها معلوم مى شود پيامبران نيز مثل ديگر مردم مال به ارث مى گذارند. در مورد ارث پيامبر اكرم و مسئله فدک و حديث انحصارى ابوبكر تحقيق و پژوهش مستقلى انجام شده و نكاتى در آن نوشتار بيان شده است که می توان به آن مراجعه نمود.⁽³⁾در آنجا حتى از كتاب هاى اهل سنّت ثابت شده است كه رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم) از خود اموالى را از قبيل شمشير، اسب و غير ذلک باقى گذاشتند و در روايات

شیعی نيز آمده است كه شيخ كلينى(رحمه الله) به سند خود روايتى را از ابان نقل مى كند. ابان بن عثمان گويد: امام صادق (علیه السلام)فرمود:

«لمّا حضرت رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم)الوفاة دعا العباس بن عبدالمطلب وأمير المؤمنين (علیه السلام)فقال للعباس: يا عم محمّد! تأخذ تراث محمّد وتقضي دينه وتنجز عداته؟ فردّ عليه فقال: يا رسول اللّه بأبي أنت وأمي إنّي شيخ كثير العيال قليل المال من يطيقك وأنت تباري الريح؟قال: فأطرق (صلی الله علیه و آله و سلم)هنيئة، ثمّ قال: يا عباس! أتأخذ تراث محمّد وتنجز عداته وتقضي دينه؟فقال: بأبي أنت وأمي، إنّي شيخ كثير العيال قليل المال وأنت تباري الريح.قال: أما إنّي سأعطيها من يأخذها بحقّها.ثمّ قال: يا علي! يا أخا محمّد! أتنجز عدات محمّد وتقضي دينه وتقبض تراثه؟فقال: نعم بأبي أنت وأمّي ذاك علي ولي.قال: فنظرت إليه حتّى نزع خاتمه من أصبعه فقال: تختم بهذا في حياتي.قال: فنظرت إلى الخاتم حين وضعته في أصبعي فتمنيت من جميع ما ترك الخاتم.ثمّ صاح: يا بلال! علي بالمغفر والدرع والراية والقميص وذي الفقار والسحاب والبرد والأبرقة والقضيب.قال: فواللّه ما رأيتها غير ساعتي تلك - يعني الأبرقة - فجيئ بشقة كادت تخطف الأبصار فإذا هي من أبرق الجنّة، فقال: يا علي! إنّ جبرئيل أتاني بها وقال: يا محمّد! اجعلها في حلقة الدرع واستدفر بها مكان المنطقة.ثمّ دعا بزوجي نعال عربيين جميعاً أحدهما مخصوف والآخر غير مخصوف والقميصين: القميص الّذي أسري به فيه والقميص الّذي خرج فيه يوم أحد، والقلانس الثلاث: قلنسوة السفر وقلنسوة العيدين والجمع، وقلنسوة كان يلبسها ويقعد مع أصحابه.ثمّ قال: يا بلال! علي بالبغلتين: الشهباء والدلدل، والناقتين: العضباء والقصوى والفرسين: الجناح كانت توقف بباب المسجد لحوائج رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم)يبعث الرجل في حاجته فيركبه فيركضه في حاجة رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم)وحيزوم وهو الّذي كان يقول: أقدم حيزوم، والحمار عفير فقال: أقبضها في حياتي؛ ⁽¹⁾

هنگامى كه وفات رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرا رسيد، عباس بن عبدالمطلب و اميرالمومنین (علیه السلام) را خواست و به عباس فرمود: اى عموى محمد! قبول مى كنى كه ارث محمّد را ببرى و قرضش را بپردازى و به وعده هايش وفا كنى؟ او نپذيرفت و گفت: اى رسول خدا! پدر و مادرم قربانت! من پيرمردم و عيالم بسيار و مالم اندک است و تو در سخاوت با باد مسابقه

گذاشته اى. چه كسى توان وصايت تو را دارد؟ حضرت اندكى سر پايين انداخت سپس فرمود: عباس! مى پذيرى كه ارث محمّد را ببرى و قرضش را ادا كنى و وعده هايش را عملى كنى؟ عرض كرد: پدر و مادرم به قربانت! پيرمردى عيالمند و مالم اندک است و تو در سخاوت با باد مسابقه دارى. فرمود: همانا اين وصيت را به كسى مى سپارم كه شايسته دريافت آن است. سپس فرمود: اى على! اى برادر محمد! قبول دارى كه به وعده هاى محمد عمل كنى و قرضش را بپردازى و ميراثش را بگيرى؟ على (علیه السلام)عرض كرد: آرى پدر و مادرم به قربانت. سود و زيانش با من. على (علیه السلام) فرمود: من به پيامبر نظر مى كردم، ديدم انگشتر خويش را از انگشت بيرون كرد و فرمود: تا من زنده ام اين انگشتر را به دست كن؛ چون در انگشتم نهادم به آن نظر كردم. آرزو کردم كه از تمام ميراث آن حضرت همين انگشتر را داشته باشم. سپس فرياد زد: اى بلال! آن كلاه، زره، پرچم، پيراهن، ذوالفقار، عمامه سحاب، جامه بُرد، كمربند و عصا را بياور. على (علیه السلام) فرمود: من تا آن ساعت آن كمربند را نديده بودم. قطعه و رشته اى آورد كه چشم ها را خيره مى كرد و معلوم شد كه از كمربندهاى بهشتى است. پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: اين را جبرئيل براى من آورد و گفت: اى محمد! اين را در حلقه هاى زره بگذار و در جاى كمربند به كمر ببند. سپس دو جفت نعلين عربى طلبيد كه يكى وصله داشت و ديگرى بى وصله بود و پيراهن خواست يكى پيراهنى كه با آن به معراج رفته بود و ديگر پيراهنى كه با آن به جنگ اُحد رفته بود و سه كلاه را طلب كرد: كلاه مسافرت، كلاه روز عيد فطر، قربان و روزهاى جمعه و كلاهى كه به سر مى گذاشت و با اصحابش مجلس تشكيل مى داد. سپس فرمود: اى بلال! دو استر شهباء و دلدل و دو شتر عضباء و قصوى و دو اسب جناح و حيزوم را بياور. حيزوم اسبى بود كه پيامبر به او مى فرمود: پيش برو اى خيزوم و الاغى را كه عفير نام داشت آورد. پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: اى على! تا من زنده ام اين ها را بگير».

امروزه برخى از اهل تسنّن در اين مورد مناقشه مى كنند و به روايتى كه در اصول كافى آمده اشاره مى كنند، آن جا كه امام صادق (علیه السلام)مى فرمايد: پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:

«وإنّ العلماء ورثة الأنبياء. إنّ الأنبياء لم يورّثوا ديناراً ولا درهماً ولكن ورّثوا العلم فمن أخذ منه أخذ بحظّ وافر؛ ⁽¹⁾

به راستى علما از پيامبران ارث مى برند. همانا پيامبران دينار و درهم به ارث نگذاشته اند؛ بلكه علم به ارث گذاشته اند. پس كسى كه از آن برگيرد سهم بسيار برده است».

البتّه اينان مغرض هستند و مى خواهند به گمان و پندار، استدلال ما را باطل كنند. گرچه متأسّفانه برخى از خودى ها نيز در اين مورد خوب دقّت نمى كنند. در پاسخ به اين اشكال اين نكته جالب توجّه است كه در روايتى كه ابوبكر نقل كرده آمده است: «لا نورّث؛ ارث نمى گذاريم»⁽¹⁾ولى در اين روايت آمده است: «لم يورثوا؛ به ارث نگذاشتند» و بين اين دو عبارت تفاوت است.

معناى حديث اصول كافى اين است كه پيامبران آن چه را داشتند در دوران زندگى خويش در راه خدا خرج كردند و چيزى جز علم باقى نگذاشتند، نه اين كه ارث باقى نمى گذارند.

بايد به اين نكته دقّت كرد، گرچه برخى از بزرگان ما نيز از اين نكته غافل شده و در صدد تأمّل در سند اين حديث بر آمده اند كه اگر سند حديث صحيح باشد، اين اشكال وارد است. نه، ما در سند حديث خدشه وارد نمى كنيم چرا كه پر واضح است كه پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) اصحابشان را طورى تربيت كردند كه مال جمع نكنند و جمع كننده اموال نباشند. افرادى هم چون امیرالمومنین علی (علیه السلام) توسّط پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) تربيت شده اند. امام مجتبى (علیه السلام) در اولين خطبه خود بعد از شهادت حضرت امير (علیه السلام) در وصف ايشان فرمودند:

«ما ترك صفراء ولا بيضاء؛⁽²⁾

آن بزرگوار هيچ سيم و زرى از خود باقى نگذاشت».

اين در تاريخ ثبت شده و حتّى اهل تسنّن نيز نوشته اند. كسانى كه در مكتب پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) تربيت نشدند، گرچه با آن حضرت معاشرت داشتند و ملازم بودند، اخلاق و آداب آن حضرت را نگرفتند. مگر فرزندانى كه با پدران خود معاشرت دارند، واقعاً آداب پدرها را مى گيرند و تربيت مى شوند؟ از اين رو افرادى چون طلحه، زبير، عبدالرحمان بن عوف كه با پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)معاشرت داشتند، پس از مرگ خود آن قدر شمش طلا از خود به جا گذاشتند كه وقتى ورّاث مى خواستند بين خود تقسيم كنند ناگزير شدند كه طلاها را با تَبَر

بشكنند!⁽¹⁾بنابراين، معناى «لم يورثوا» يعنى در راه خدا مصرف كنند و پس از خودشان براى وارث چيزى به جا نگذارند، نه اين كه كسى از آن ها ارث نمى برد و طبع قضيه هم همين است، نه فقط پيامبران الهى بلكه بندگان صالح و شايسته خدا و انسان هاى وارسته، همواره مى كوشند اموال و دارايى خود را در راه خدا مصرف كنند و چنين نبوده كه به فكر ورثه باشند و براى آنان مال جمع كنند. بسيارند كسانى كه در دوران زندگى اموال زيادى داشتند و پس از مرگشان چيزى نداشتند زيرا همه چيز را در راه خدا مصرف كرده بودند. چنين افرادى در بين علما و دانشمندان ما نيز بوده اند. يكى از آنان عالم بزرگوار حاج شيخ محمّد حسين اصفهانى(رحمه الله)است. اين محقّق بزرگ به كمپانى معروف است چون پدر او صاحب كارخانه بود و ثروت زيادى داشت و همه اموال و دارايى ها به اين عالم بزرگوار به ارث رسيد. او نيز همه اين اموال را در راه خدا مصرف كرد تا جايى كه حتى يک خانه محقّر هم نداشت. قابل توجه اینکه ارث علوم و معنويّات ارزشمند است و ائمه (علیه السلام) بدان جهت افتخار مى كنند و از امتيازات آنان شمرده مى شود؛ از اين رو اميرالمومنین (علیه السلام) وارث رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم) بود، هم چنان كه وصىّ آن حضرت نيز بود. در حديثى آمده است كه بريده گويد: از پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)شنيدم كه مى فرمود:

«لكلّ نبي وصي ووارث وإنّ علياً وصيّي ووارثي؛ ⁽²⁾

براى هر پيامبرى وصى و وارثى است. به راستى كه وصى و وارث من على است».

به عبارت كوتاه، وارث بودن در اموال، حكم است و وارث بودن در جهات معنوى، مقام است.⁽³⁾

«وَ وَلِيَّ رَبِّ الْعالَمِينَ»

«و ولی پروردگار جهانیان»

«ولی» در لغت

«وَلِي»: سرپرست و اداره كننده امر. طبرسى در ذيل آیه «اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا⁽¹⁾» فرموده: ولّى از «وَلَى» است به معنى نزديكى بدون فاصله و او كسى است كه به تدبير امور از ديگرى احقّ و سزاوارتر است⁽²⁾.

در تعریف دیگری مولى به معنای سرپرست و مالک عبد نیز آمده است.⁽³⁾

بررسی دقیق «ولی» و «ولایت»

برای تبیین موضوع با این مثال شروع می کنیم که یکی از واجبات وضو موالات است؛ به این صورت که نباید بین اعضای وضو فاصله ای ایجاد شود.

ریشه لغوی «ولایت» و «موالات»، «و ل ی» است که این دو از مشتقات آن می باشند. لذا «و ل ی» یعنی آمدن چیزی در پی چیز دیگر، به گونه ای که فاصله ای بین آن دو واقع نشود. مثلا با آمدن2 بلافاصه3 واقع می شود و عدد دیگری غیر این دو بینشان قرار نمی گیرد که لازمه چنین توان و ترتبی، قرب و نزدیکی آن دو به یکدیگر است.

وجه مشترک معانی که شیعه و سنی در تعریف ولی آورده اند همان قرب معنوی است. لذا معنای حقیقی «ولی» چنین است که دو موجود ذی شعور در تمام حالات، بینش ها، کنش ها، گرایش ها، امیال و احساسات همانند هم باشند. یعنی وقتی در یکی از آن دو، حالتی پدیدار شد بلافاصله همان حالت در دیگری ایجاد می شود. پس با دانستن معنای حقیقی ولایت، درک آیات و روایات برایمان عمیق تر و دقیق تر می شود.

ولایت در قرآن

«أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ وَهُوَ يُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛⁽¹⁾

آیا به جای او سرپرستان و معبودانی برای خود گرفته اند؟ در حالی که سرپرست و معبود واقعی خداست و تنها اوست که مردگان را زنده می کند و فقط اوست که بر هر کاری تواناست».

«مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا؛⁽²⁾

هر که از پیامبر اطاعت کند، در حقیقت از خدا اطاعت کرده و هر که روی برتابد [حسابش با ماست.] ما تو را بر آنان نگهبان [اعمالشان که به طور اجبار از فسق و فجور حفظشان کنی] نفرستادیم».

«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ؛⁽³⁾

سرپرست و دوست شما فقط خدا و رسول اوست و مؤمنانی [مانند علی بن ابی طالب اند] که همواره نماز را برپا می دارند و در حالی که در رکوعند [به تهیدستان] زکات می دهند».

نکته ظریفی که در این فرمایش خداوند متعال وجود دارد این است که توحید و نبوت و امامت به همدیگر متصل و در هم تنیده شده و از یکدیگر جداشدنی نیستند و هر سه یک ولایت اند؛ نه این که ولایت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و امیرالمومنین (علیه السلام) با ولایت خداوند تفاوتی داشته باشد. حرف «انما» این نوع ولایت را محصور در خداوند، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و

امیرالمومنین (علیه السلام) و دیگر ائمه (علیهم السلام) می کند؛ چرا که حرف «انما» در ادبیات عرب، افاده حصر می کند.

در تفسیر این آیه شریفه چنین آمده است:

«قال الصّادق (علیه السلام):إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا نَزَلَتْ فِی عَلِیِ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ؛⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام)می فرماید:«إِنَّما وَلِیُّکُمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا درباره‌ی علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) نازل‌شده است».

«قال الباقر (علیه السلام):إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا قَالَ هُمُ الْأَئِمَّه (علیهم السلام)؛⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام)می فرماید:«إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ الله وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ؛ آن‌ها امامان (علیهم السلام) هستند».

و در آیه دیگری آمده:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ؛⁽³⁾

ای اهل ایمان! از خدا اطاعت کنید و [نیز] از پیامبر و صاحبان امر خودتان [که امامان از اهل بیت اند و چون پیامبر، دارای مقام عصمت می باشند] اطاعت کنید».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنْ أَبِی‌مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ (علیه السلام) عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْبَاقِرِ (علیه السلام)قَالَ أَوْصَی النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله و سلم)إِلَی عَلِیٍّ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ ثُمَّ قَالَ فِی قَوْلِ اللَّهِ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ قَالَ الْأَئِمَّه مِنْ وُلْدِ عَلِیٍّ (علیه السلام)وَ فَاطِمَه (علیها السلام) إِلَی أَنْ تَقُومَ السَّاعَه؛⁽⁴⁾

امام عسکری (علیه السلام)از پدرانش روایت می‌کند: امام باقر (علیه السلام)فرمود: «پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی و حسن و حسین وصیّت کرد سپس درباره‌ی این آیه: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعواْ اللهَ وَأَطِیعواْ الرَّسُولَ وَ أُوْلِی الأَمْرِ مِنکُمْ، فرمود: «مراد از اولی الأمر، امامان از نسل علی (علیه السلام)و فاطمه (علیها السلام)تا قیامت هستند».

در نتیجه: ولاء و ولایتی که در قرآن و روایات به حضرات معصومین (علیهم السلام)نسبت داده شده صرفا به معنای جانشینی و رفاقت و دوستی و محبت نیست بلکه همان قدرت ولایت و حاکمیت بر جمیع اطوار و عوالم وجود بوده و هست.

انواع ولایت:

الف) تکوینی:

یعنی مسلط شدن بر جهان هستی و سرپرستی موجودات جهان و عهده گرفتن تدبیر امر آنها است. به تعبیر دیگر قدرت تصرف در امور تکوینی، تسخیر و تصرف اشیاء و موجودات که روایات متعددی در این باب است و سیطره تامه و سلطنت عامه بر عالم هستی. این نوع ولایت را با فرمایشات امام هادی (علیه السلام) در زیارت جامعه کبیره نیز می توان اثبات کرد من جمله خزان العلم بودن ائمه (علیهم السلام) که آنان خزانه داران علم خداوند متعال هستند علم به کون ما یکون .

ولایت تکوینی امیرالمومنین (علیه السلام):

«وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ؛⁽¹⁾

کافران می گویند: تو فرستاده [خدا] نیستی. بگو: کافی است که خدا [با آیات محکم و استوار قرآنش] و کسی [چون امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب] که دانش کتاب نزد اوست، میان من و شما [نسبت به پیامبری ام] گواه باشند».

تفسیر این آیه شریفه:

«قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): أَنَا هُوَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ؛⁽²⁾

امیرالمومنین (علیه السلام) می فرمایند: من آن کسی هستم که عالم به کتاب خداست».

عاصف ابن برخیا که تخت بلقیس را در چشم بر هم زدنی آورد فقط مقداری از آن علم را داشت:

«عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ⁽³⁾قَالَ فَفَرَّجَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)بَیْنَ أَصَابِعِهِ فَوَضَعَهَا عَلَی صَدْرِهِ ثُمَّ قَالَ عِنْدَنَا وَ اللَّهِ عِلْمُ الْکِتَابِ کُلُّهُ؛⁽⁴⁾

عبدالرّحمن‌بن‌کثیر گوید: امام صادق (علیه السلام)فرمود: «کسی که مقداری از علم کتاب در اختیار او بود گفت: من تخت بلقیس را می‌آورم برایت قبل از اینکه چشم به هم بزنی؛ حضرت انگشتان خود را از هم گشود و بر سینه گذاشت فرمود: «به خدا قسم در نزد ما تمام علم کتاب هست».

ب) ولایت تشریعی

به معنای تنظیم و تدبیر شئون فرد و جامعه در همه ابعاد زندگی از طریق جعل قانون و حکم می باشد؛ به این معنا که از طرف خداوند متعال دارای اختیارات تام می باشند به طوری که می توانند در قانون و احکام اسلام طبق صلاح دید خود تصرفاتی داشته باشند. شاید برخی از دشمنان ائمه و کور دلان ایراد بگیرند و بگویند مگر ممکن است؟ سوال می کنیم خلیفه شما که ولایت خدا را نداشت با چه حقی در احکام اسلامی و واجبات خداوند متعال بدعت گذاشت، این حق تصرف را از کجا آورده بود...؟

آیات ولایت تشریعی رسول خدا و ائمه (علیهم السلام):

الف) همان آیاتی که در ولایت تکوینی گذشت و آیه 7 سوره حشر:

«وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ؛

و [از اموال و احکام و معارف دینی] آنچه را پیامبر به شما عطا کرد بگیرید و از آنچه شما را نهی کرد باز ایستید و از خدا پروا کنید؛ زیرا خدا سخت کیفر است».

ب) آیه دیگری که هم در ولایت تکوینی و هم در ولایت تشریعی به آن می توان استدلال نمود:

«وَ ما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللهُ؛⁽¹⁾

و شما [چيزی را] نمی خواهيد مگر اينكه خدا بخواهد».

امام هادی (علیه السلام) در تفسیر این آیه می فرماید:

«إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ قُلُوبَ الْأَئِمَّه (علیهم السلام) مَوْرِداً لِإِرَادَتِهِ فَإِذَا شَاءَ اللَّهُ شَیْئاً شَاءُوهُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللهُ؛⁽²⁾

یعنی خداوند دل‌های ائمّه (علیهم السلام) را محلّ اراده‌ی خود قرار داده، اگر خدا چیزی را بخواهد آن‌ها خواهند خواست و این معنی آیه «ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللهُ» است. (لذا هر اراده ای در حلال و حرام کردن چیزی که از ناحیه امام معصوم صادر شود همان اراده خداوند متعال است).

امیرالمومنین (علیه السلام) می فرمایند:

«لِأَنَّا كُلَّنَا وَاحِدٌ أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ كُلُّنَا مُحَمَّدٌ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَلَا تَفَرَّقُوا بَيْنَنَا وَ نَحْنُ إِذَا شِئْنَا شَاءَ اللَّهُ وَ إِذَا كَرِهْنَا كَرِهَ اللَّهُ الْوَيْلُ كُلُّ الْوَيْلِ لِمَنْ أَنْكَرَ فَضْلَنَا وَ خُصُوصِيَّتَنَا وَ مَا أَعْطَانَا اللَّهُ رَبُّنَا لِأَنَّ مَنْ أَنْكَرَ شَيْئاً مِمَّا أَعْطَانَا اللَّهُ فَقَدْ أَنْكَرَ قُدْرَةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَشِيَّتَهُ فِينَا؛⁽¹⁾

چون ما همه یکی هستیم اوّل ما محمّد، آخر ما محمّد و وسط ما محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) است. همه‌ی ما محمّدیم. بین ما جدایی نیندازید. ما وقتی بخواهیم، خدا هم می‌خواهد. وقتی نخواهیم خدا هم نمی‌خواهد. ای وای! ای وای بر کسی که منکر فضل و امتیازات و الطافی که خدا به ما عنایت کرده باشد؛ زیرا هر کسی منکر یکی از چیزهایی باشد که خدا به ما عنایت کرده منکر قدرت خدا و مشیّت خداوند درباره‌ی ماست».

همچنین روایت:

«اَلْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي اَلْفَضْلِ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ اَلثَّانِي (علیه السلام)فَأَجْرَيْتُ اِخْتِلاَفَ اَلشِّيعَةِ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمْ يَزَلْ مُتَفَرِّداً بِوَحْدَانِيَّتِهِ ثُمَّ خَلَقَ مُحَمَّداً وَ عَلِيّاً وَ فَاطِمَةَ فَمَكَثُوا أَلْفَ دَهْرٍ ثُمَّ خَلَقَ جَمِيعَ اَلْأَشْيَاءِ فَأَشْهَدَهُمْ خَلْقَهَا وَ أَجْرَى طَاعَتَهُمْ عَلَيْهَا وَ فَوَّضَ أُمُورَهَا إِلَيْهِمْ فَهُمْ يُحِلُّونَ مَا يَشَاءُونَ وَ يُحَرِّمُونَ مَا يَشَاءُونَ وَ لَنْ يَشَاءُوا إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ اَللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى ثُمَّ قَالَ يَا مُحَمَّدُ هَذِهِ اَلدِّيَانَةُ اَلَّتِي مَنْ تَقَدَّمَهَا مَرَقَ وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا مُحِقَ وَ مَنْ لَزِمَهَا لَحِقَ خُذْهَا إِلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ؛⁽²⁾

محمد بن سنان گويد: نزد امام محمد تقى (علیه السلام)بودم و اختلاف شيعه را مطرح كردم. حضرت فرمود: اى محمد! همانا خداى تبارک و تعالى به وحدانیتش متفرد و بی بدیل بود. سپس محمد و على و فاطمه را آفريد و پس از آن یک هزار سال از آفرینش دست شست، سپس بعد از این مدت کلیه اشیاء را آفريد و این سه نور پاک را بر این آفرينش شاهد گرفت و

فرمانبرداری

از آنان را در تمامی اشیا جارى نمود (بر آنها واجب كرد) و جریان تدبیر امور را به آنان واگذار نمود. آنان حرام و حلال را وضع نمودند که کرده آنان جز به مشیت خدا نبود پس آن ها هر چه را خواهند حلال كنند و هر چه را خواهند حرام سازند، ولى هرگز جز آن چه خداى تبارک و تعالى خواهد نخواهند. سپس فرمود: اى محمد! اين است آن ديانتى كه هر كه از آن جلو رود (غلو كند، از دايره اسلام) بيرون رفته و هر كه عقب بماند (و وارد دايره نشود) نابود گشته [دينش را باطل كرده] و هر كه به آن بچسبد، به حق رسيده است. اى محمد! همواره ملازم اين ديانت باش».

علامه مجلسی(رحمه الله) در شرح این حدیث گوید:

«فَأَشْهَدَهُمْ خَلْقَهَا» یعنی آفرینش اشیاء را در نزد آنان انجام داد و آنها بر چگونگی و اسرار خلقت اشیاء آگاه بودند.

«وَ أَجْرَى طَاعَتَهُمْ عَلَيْهَا» یعنی فرمانبرداری از آنان را بر تمامی اشیاء حتی جمادات و اجرام سماوی و ارضی واجب و فرض نمود.

«وَ فَوَّضَ أُمُورَهَا إِلَيْهِمْ» یعنی حرام کردن و حلال نمودن و انجام دادن و انجام ندادن را بر دوش آنان نهاد، هرچند که ظاهر عبارت و حال می رساند که تدبیر نظام این عالم را از حرکات و سکنات و روزی و ... بر عهده آنان گذارد.⁽¹⁾

روزی حضرت امام باقر (علیه السلام)به جابر فرمود: «يا جابر، عليك بالبيان و المعاني» ای جابر! به سراغ بیان و معانی برو. جابر پرسید؟ «ما البيان و المعانی؟» بیان و معانی چیست؟ حضرت فرمود: «امّا البيان فهو ان تعرف اللّه سبحانه لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ، فتَعبده و لا تُشرِك به شيئا، امّا المعاني، فنحن معانيه و نحن جنبه و يده و لسانه و امره و حكمه و علمه و حقّه، اذا شئنا شاء اللّه و يريد اللّه ما نريد،…» بیان یعنی خدا را بشناسی که مثل و مانند ندارد ، پس او را بپرستیم و شریکی برای او قائل نشویم. ما معانی هستیم … امر، حکم و علم حق ما هستیم. وقتی ما چیزی را بخواهیم خدا می‌خواهد و آنچه را ما اراده کنیم خدا اراده می‌کند.⁽²⁾

«ولیّ مومنان» و «ولیّ کفار»

در قرآن کریم به ولی مومنان و ولی کفار اشاره شده:

«اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ. ⁽¹⁾

خدا سرپرست و یار کسانی است که ایمان آورده اند؛ آنان را از تاریکی ها [ی جهل، شرک، فسق و فجور] به سوی نورِ [ایمان، اخلاق حسنه و تقوا] بیرون می برد و کسانی که کافر شدند سرپرستان آنان، طغیان گرانند که آنان را از نور به سوی تاریکی ها بیرون می برند؛ آنان اهل آتش اند و قطعاً در آنجا جاودانه اند».

به عبارات این آیه شریفه دقت کنیم؛ خدا ولی و سرپرست مومنان است: «اللهُ ولِیّ الّذینَ آمنوا» خداوند، ولی و سرپرست کسانی است که ایمان آورده‌اند و طاغوت ها ولی و سرپرست کافران اند: «و الّذین کَفَروُا اَوْلِیاءُ الطاغُوت» کسانی که کافر شدند اولیای آنها طاغوت ها هستند. همان طاغوت هایی که مردم را از نور ولایت و امامت و شخص امیرالمومنین (علیه السلام) برحذر داشته و با انداختن طوق گمراهی بر گردن مردم، آنان را به پیروی از خود دعوت کردند.

در روایتی علی بن موسی الرضا (علیه السلام) می فرمایند:

«وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ هُمُ الظَّالِمُونَ آلَ مُحَمَّدٍ أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ وَ هُمُ الَّذِینَ تَبِعُوا مَنْ غَصَبَهُمْ؛⁽²⁾

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا، آن ها کسانی هستند که به خاندان محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) ظلم کردند و أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ شامل کسانی می‌شود که از غاصبان حقّ ائمّه (علیهم السلام)پیروی کردند».

و در روایتی دیگر چنین آمده:

«عن علیّ‌بن‌إبراهیم: هُمُ الظَّالِمُونَ آلَ مُحَمَّدٍ أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ وَ هُمُ الَّذِینَ تَبِعُوا مَنْ غَصَبَهُمْ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ قِیلَ مِنْ نُورِ الْفِطْرَه إِلَی فَسَادِ الِاسْتِعْدَادِ؛⁽³⁾

منظور از کافران در این آیه، ستمکاران بر آل محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) هستند و أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ کسانی هستند که از غاصبان حق [امامت] پیروی کردند، در معنای یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ، گفته شده یعنی از نور فطرت به سوی فساد استعدادها و توانایی‌ها خارج می‌شوند».

سوال: با توجه به مطالبی که گذشت مگر طاغوت و پیروانش می توانند در گروه ایمان آورندگان باشند و در زمره مومنین قرار بگیرند؟ مگر خداوند متعال نفرموده از خدا و رسول و اولی الامر پیروی کنید، پس چرا از اولی الامر که ائمه (علیهم السلام) هستند پیروی نکرده و نمی کنند؟ اگر آنان بگویند که اولی الامر همان کسانی هستند که از آنان پیروی می کنند (غاصبین ولایت)، از آنان سوال می کنیم که اولی الامر در آیه عطف به رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و ایشان نیز عطف به خداوند متعال شده و این بدین معناست که اولی الامر و رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) باید همانند خدا باشند، ولایتشان ولایت خدا باشد و از همه مهم تر باید همچون پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) معصوم باشند. کدام یک از آنان (غاصبین ولایت) چنین هستند؟

لذا کسانی که به ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) ایمان نیاورند و از امامان هدایت گر پیروی ننمایند تحت ولایت شیطان قرار می گیرند که خداوند متعال در قرآن کریم به آن اشاره کرده:

«إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ؛ ⁽¹⁾

ما شیاطین را سرپرست و یاران کسانی قرار دادیم که ایمان نمی آورند».

شیعه اثنی عشری حق است

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:

«حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْهَيْثَمِ اَلْعِجْلِيُّ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو اَلْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا اَلْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ حَبِيبٍ قَالَ حَدَّثَنَا تَمِيمُ بْنُ بُهْلُولٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِيهِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (علیه السلام) قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ: يَقُولُ: إِنَّ أُمَّةَ مُوسَى اِفْتَرَقَتْ بَعْدَهُ عَلَى إِحْدَى وَ سَبْعِينَ فِرْقَةً فِرْقَةٌ مِنْهَا نَاجِيَةٌ وَ سَبْعُونَ فِي اَلنَّارِ وَ اِفْتَرَقَتْ أُمَّةُ عِيسَى (علیه السلام) بَعْدَهُ عَلَى اِثْنَتَيْنِ وَ سَبْعِينَ فِرْقَةً فِرْقَةٌ مِنْهَا نَاجِيَةٌ وَ إِحْدَى وَ سَبْعُونَ فِي اَلنَّارِ وَ إِنَّ أُمَّتِي سَتَفْتَرِقُ بَعْدِي عَلَى ثَلاَثٍ وَ سَبْعِينَ فِرْقَةً فِرْقَةٌ مِنْهَا نَاجِيَةٌ وَ اِثْنَتَانِ وَ سَبْعُونَ فِي اَلنَّارِ؛ ⁽²⁾

سليمان بن مهران از امام صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوارش، از جدّش از پدرش حسين بن على (علیه السلام) نقل مى‌كند كه فرمود: از پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شنيدم كه مى‌فرمود: به راستى كه امّت موسى پس از او به هفتاد و يک گروه پراكنده شدند كه گروهى از آنان رهايى يافته و هفتاد گروه ديگر در دوزخ خواهند بود و امّت عيسى پس از او به هفتاد و دو گروه پراكنده شدند كه گروهى از آنان نجات يافته و هفتاد و يک گروه ديگر در آتش خواهند بود و به زودى امّت من پس از من به هفتاد و سه گروه پراكنده مى‌شوند كه گروهى از آنان رهايى يافته و هفتاد و دو گروه ديگر در دوزخند».

ولایتی که بعثت انبیاء بر اقرار به آن است

هر پیامبری به نبوت و هر رسولی به رسالت برگزیده شد با اقرار به ولایت امیرالمومنین و دیگر ائمه معصومین (علیهم السلام) بوده است که قبلا نیز به آن اشاره کردیم اما در این قسمت نیز به آن اشاره می شود:

«وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ؛⁽¹⁾

از پيامبرانى كه پيش از تو فرستاديم [و پيروان راستين آن‌ها] بپرس: آيا غير از خداوند رحمان معبودانى براى پرستش قرار داديم؟!»

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله و سلم)لَمَّا جَمَعَ اللَّهُ بَیْنِی وَ بَیْنَ الْأَنْبِیَاءِ لَیْلَهَ الْإِسْرَاءِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی سَلْهُمْ یَا مُحَمَّدُ (صلی الله علیه و آله و سلم) عَلَی مَا بُعِثْتُمْ قَالُوا بَعَثَنَا اللَّهُ عَلَی شَهَادَه أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْإِقْرَارِ بِنُبُوَّتِکَ وَ عَلَی الْوَلَایَهً لِعَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِب (علیه السلام)؛⁽²⁾

در تفسیر آیه: «و اسْأَل مَنْ أَرْسَلنَا مِن قَبْلکَ مِن رُّسُلنَا» آمده است که خداوند در شب معراج، پیامبر اسلام و سایر پیامبران را گرد هم آورد و به حضرت فرمود: «ای محمّد! از آن‌ها بپرس: برای چه چیزی مبعوث شده‌اید»؟ آن‌ها پاسخ دادند: «برای بیان شهادت لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، اقرار به نبوّت تو و ولایت علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام)».

روایات در این موضوع:

«قال الصّادق: وَلَایَتُنَا وَلَایَهُ اللَّهِ الَّتِی لَمْ یَبْعَثِ اللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ إِلَّا بِهَا؛⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام): ولایت ما، ولایت پروردگار است که خداوند آن را به همراه همه‌ی پیامبران فرستاده است».

«الکاظم (علیه السلام)وَلَایَهُ عَلِیٍّ مَکْتُوبَهٌ فِی جَمِیعِ صُحُفِ الْأَنْبِیَاءِ وَ لَنْ یَبْعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِلَّا بِنُبُوَّه مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم)وَ وَصِیِّهِ عَلِی؛⁽²⁾

امام کاظم (علیه السلام): ولایت علی (علیه السلام)در همه‌ی صحف پیامبران آمده است و خداوند، نبوّت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)و وصی بودن امیرالمؤمنین (علیه السلام)را بر همه‌ی پیامبران نازل کرده است».

عرضه ولایت بر همه اشیاء

«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً؛⁽³⁾

ما امانت [تعهّد، تكليف و ولايت الهى] را بر آسمان‌ها و زمين و كوه‌ها عرضه داشتيم آن‌ها از حمل آن سر برتافتند و از آن هراسيدند [و اظهار ناتوانى كردند]؛ امّا انسان آن را بر دوش كشيد؛ او بسيار ستمكار و نادان بود، [چون بر خود ستم كرد و قدر اين مقام والا را ندانست]».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل:هِیَ وَلَایَهُ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)؛⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: منظور از الْأَمانَةَ، ولایت امیرالمؤمنین (علیه السلام) است».

«قالَ علی بن موسی الرّضا (علیه السلام):الْأَمَانَه الْوَلَایَه مَنِ ادَّعَاهَا بِغَیْرِ حَقٍّ فَقَدْ کَفَرَ؛⁽⁵⁾

امام رضا (علیه السلام) می فرمایند: الْأَمانَةَ، ولایت است، هرکس به ناحقّ مدّعی آن شود کافر شده است».

«أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام)قَالَ الْوَلَایَه أَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا کُفْراً بِهَا وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ وَ الْإِنْسَانُ الَّذِی حَمَلَهَا أَبُوفُلَانٍ؛⁽¹⁾

امام باقر (علیه السلام)می فرمایند: منظور ولایت است که از روی کفر به آن، امتناع ورزیدند آن را حمل کنند. وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ، و آن انسانی که آن را حمل کرد، ابو فلان بود».

«مِنْ كِتَابِ النَّشْرِ وَ الطَّيِّ عَنِ الرِّضَا (علیه السلام) فِي خَبَرٍ طَوِيلٍ فِي فَضْلِ يَوْمِ الْغَدِيرِ قَالَ: وَ فِي يَوْمِ الْغَدِيرِ عَرَضَ اللَّهُ الْوَلَايَةَ عَلَى أَهْلِ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ فَسَبَقَ إِلَيْهَا أَهْلُ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَزَيَّنَ بِهَا الْعَرْشَ ثُمَّ سَبَقَ إِلَيْهَا أَهْلُ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ فَزَيَّنَهَا بِالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ ثُمَّ سَبَقَ إِلَيْهَا أَهْلُ السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَزَيَّنَهَا بِالْكَوَاكِبِ ثُمَّ عَرَضَهَا عَلَى الْأَرَضِينَ فَسَبَقَتْ إِلَيْهَا مَكَّةُ فَزَيَّنَهَا بِالْكَعْبَةِ ثُمَّ سَبَقَتْ إِلَيْهَا الْمَدِينَةُ فَزَيَّنَهَا بِالْمُصْطَفَى مُحَمَّدٍ ص ثُمَّ سَبَقَتْ إِلَيْهَا الْكُوفَةُ فَزَيَّنَهَا بِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع وَ عَرَضَهَا عَلَى الْجِبَالِ فَأَوَّلُ جَبَلٍ أَقَرَّ بِذَلِكَ ثَلَاثَةُ أَجْبَالٍ الْعَقِيقُ وَ جَبَلُ الْفَيْرُوزَجِ وَ جَبَلُ الْيَاقُوتِ فَصَارَتْ هَذِهِ الْجِبَالُ جِبَالَهُنَّ وَ أَفْضَلَ الْجَوَاهِرِ وَ سَبَقَتْ إِلَيْهَا جِبَالٌ أُخَرُ فَصَارَتْ مَعَادِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ مَا لَمْ يُقِرَّ بِذَلِكَ وَ لَمْ يَقْبَلْ صَارَتْ لَا تُنْبِتُ شَيْئاً وَ عُرِضَتْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ عَلَى الْمِيَاهِ فَمَا قَبِلَ مِنْهَا صَارَ عَذْباً وَ مَا أَنْكَرَ صَارَ مِلْحاً أُجَاجاً وَ عَرَضَهَا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ عَلَى النَّبَاتِ فَمَا قَبِلَهُ صَارَ حُلْواً طَيِّباً وَ مَا لَمْ يَقْبَلْ صَارَ مُرّاً ثُمَّ عَرَضَهَا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ عَلَى الطَّيْرِ فَمَا قَبِلَهَا صَارَ فَصِيحاً مُصَوِّتاً وَ مَا أَنْكَرَهَا صَارَ أَحَرَّ أَلْكَنَ إِلَى آخِرِ الْخَبَرِ؛⁽²⁾

امام رضا (علیه السلام) می فرمایند: در روز غدیر خداوند ولایت علی را به اهل آسمان‌های هفتگانه عرضه داشت. اهالی آسمان هفتم از همه پیشی گرفتند و به همین جهت آن آسمان را به عرش آراست. سپس اهل آسمان چهارم؛ پس آن را با بیت المعمور آراست. بعد اهل آسمان دنیا؛ پس آن را به وسیله ستارگان آراست. سپس آن را بر زمین‌ها عرضه داشت؛ مکه از همه سبقت گرفت و مکه را به وسیله کعبه آراست. بعد مدینه سبقت گرفت و آن را به وسیله محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) بیاراست. بعد کوفه؛ آنجا را به وسیله امیرالمؤمنین (علیه السلام) زینت بخشید. سپس آن را بر کوه ها عرضه داشت؛ جلوتر از همه سه کوه پیشی گرفتند: عقیق و فیروزه و یاقوت. پس این ها شدند معادن این گوهرها و بهترین جواهر و بعد کوه های دیگر پذیرفتند که معدن طلا و نقره شدند و هر چه اقرار نیاورد و نپذیرفت، در او چیزی نرویید. در آن روز

ولایت را بر آب ها عرضه داشت؛ هر آبی که قبول کرد شیرین شد و هر آبی که نپذیرفت، شور و تلخ شد. و آن را بر گیاهان عرضه داشت؛ هر چه قبول کرد، شیرین و خوب شد و هر چه نپذیرفت، تلخ شد. سپس در آن روز ولایت را بر پرندگان عرضه داشت؛ هر کدام که قبول کردند فصیح و خوش صدا شدند و هر کدام که انکار کردند، گنگ و لال شدند».

«قال أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) مَا مِنْ شَیْءٍ وَ لَا مِنْ آدَمِیٍّ وَ لَا إِنْسِیٍّ وَ لَا جِنِّیٍّ وَ لَا مَلَکٍ فِی السَّمَاوَاتِ إِلَّا وَ نَحْنُ الْحُجَجُ عَلَیْهِمْ وَ مَا خَلَقَ اللَّهُ خَلْقاً إِلَّا وَ قَدْ عُرِضَ وَلَایَتُنَا عَلَیْهِ وَ احْتُجَّ بِنَا عَلَیْهِ فَمُؤْمِنٌ بِنَا وَ کَافِرٌ وَ جَاحِدٌ حَتَّی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبَالِ الآیَه؛⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: هیچ چیز، نه از آدم و نه انس و نه جن و نه ملک در آسمان‌ها نیست، مگر اینکه ما حجّت بر آن‌ها هستیم. هیچ آفریده‌ای را خدا نیافرید، مگر این که ولایت ما را بر او عرضه داشت و به وسیله ما بر او حجت را تمام کرد. بعضی ایمان به ما دارند و بعضی کافر و منکرند، حتّی آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها».

خداوند متعال ولایت علی بن ابی طالب (علیه السلام) را بر همه مخلوقات ارائه کرد برخی قبول و برخی نپذیرفتند؛ آنان که قبول کردند امیرشان علیست و آنان که نپذیرفتند امیرشان طاغوت است. شاید درک این مطلب بر برخی از مردم سخت باشد اما حقیقت این است که علی بن ابی طالب (علیه السلام) امیر بر تمامی مخلوقاتی که ولایت ایشان را پذیرفته اند می باشند؛ همه آنان سراپا گوش به فرمان و در تسخیر آن جناب اند و در سیر تکاملی خود به فرمانده و امیر خود گوش فرا می دهند.

علی ولی الله در اذان

«روی القاسم بن معاویة قال: قلت لابی عبدالله (علیه السلام): هؤلاء (ای اهل السنة) یروون حدیثا فی انه لما اسری برسول الله رای علی العرش مکتوبا: لا اله الا الله محمد رسول الله ابو بکر الصدیق. فقال (علیه السلام) : سبحان الله، غیّروا کل شئ حتی هذا؟ قلت: نعم، قال (علیه السلام): ان الله لما خلق العرش کتب علیه: لا اله الا الله محمد رسول الله علی امیر المؤمنین، ولما خلق الله الماء کتب فی مجراه: لا اله الا الله محمد رسول الله علی امیر المؤمنین، ولما خلق الله الکرسی کتب علی قوائمه: لا اله الا الله محمد رسول الله علی امیر المؤمنین، وهکذا لما خلق الله اللوح، ولما خلق الله جبرئیل، ولما خلق الله الارضین الی قضایا اخری، فقال فی الاخیر: قال (علیه السلام): ولما خلق الله القمر کتب علیه: لا اله الا الله محمد رسول الله علی امیر المؤمنین، وهو السواد الذی ترونه فی القمر، فاذا قال احدکم: لا اله الا الله محمد رسول الله، فلیقل: علی امیر المؤمنین؛ ⁽¹⁾

قاسم بن معاویه می گوید به امام صادق (علیه السلام)عرض نمودم: آنان (اهل سنت) روایتی نقل می‌کنند که وقتی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به آسمان برده شد، بر روی عرش نوشته‌ای

دید که: لا اله الا الله، محمد رسول الله، ابوبکر صدیق. پس حضرت فرمودند: سبحان الله! همه چیز را تغییر دادند، حتی این را؟ گفتم: آری، پس فرمودند: خداوند وقتی عرش را آفرید بر روی آن نوشت: لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی امیرالمومنین و وقتی آب را آفرید در محل حرکت آن نوشت: لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی امیرالمومنین و وقتی خداوند کرسی را آفرید بر پایه‌های آن نوشت: لا اله الا الله محمد رسول الله علی امیرالمومنین و وقتی خداوند لوح را آفرید نیز چنین کرد و وقتی جبریل را آفرید و وقتی زمین‌ها را آفرید و ... پس در انتها فرمودند: و وقتی خداوند ماه را آفرید بر روی آن نوشت: لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی امیرالمومنین و این همان سیاهی است که در ماه می‌بینید، پس هر زمان که یکی از شما گفت: لا اله الا الله، محمد رسول الله، پس باید بگوید: علی ولی الله».

مراد از «خیر» در «حی علی خیر العمل» چیست؟

«وَ قَدْ رُوِيَ فِي خَبَرٍ آخَرَ أَنَّ الصَّادِقَ (علیه السلام) سُئِلَ عَنْ مَعْنَى حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ فَقَالَ خَيْرُ الْعَمَلِ الْوَلَايَةُ وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ خَيْرُ الْعَمَلِ بِرُّ فَاطِمَةَ وَ وُلْدِهَا. ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام)در پاسخ به سؤالی درباره «حی علی خیرالعمل» فرمود: بهترین عمل، ولایت است و در خبر دیگری آمده که بهترین عمل، نیکی به حضرت فاطمه (علیها السلام) و فرزندانش است».

همچنین در روایتی چنین آمده:

«قال امیرالمومنین (علیه السلام): أَنَا الَّذِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) فِيَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ أَنَا صَلَاةُ الْمُؤْمِنِ أَنَا حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ أَنَا حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ أَنَا حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَل».⁽¹⁾

بنا به روایت فوق حقیقت نماز در گرو ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) است. رستگاری و بهترین عملی که باید به سوی آن شتافت ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) است.

دلیل حذف «خیر» از اذان و اقامه

نکته مهم و قابل توجه اینجاست که چرا باید بعد از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)این بدعت گذاشته شود و خیر را از اذان و اقامه حذف کنند؟ دلیل آن را می توان از روایت امام کاظم (علیه السلام) دریافت:

«حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ النَّيْسَابُورِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ قُتَيْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَيْرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ (علیه السلام)عَنْ حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ لِمَ تُرِكَتْ مِنَ الْأَذَانِ فَقَالَ تُرِيدُ الْعِلَّةَ الظَّاهِرَةَ أَوِ الْبَاطِنَةَ قُلْتُ أُرِيدُهُمَا جَمِيعاً فَقَالَ أَمَّا الْعِلَّةُ الظَّاهِرَةُ فَلِئَلَّا يَدَعَ النَّاسُ الْجِهَادَ اتِّكَالًا عَلَى الصَّلَاةِ وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَإِنَّ خَيْرَ الْعَمَلِ الْوَلَايَةُ فَأَرَادَ مَنْ أَمَرَ بِتَرْكِ حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ مِنَ الْأَذَانِ أَلَّا يَقَعَ حثا [حَثٌ] عَلَيْهَا وَ دعا [دُعَاءٌ] إِلَيْهَا؛⁽²⁾

فضل بن شاذان از ابن ابی عمیر نقل می کند که از امام کاظم (علیه السلام)پرسید: به چه علت "حی علی خیر العمل" از اذان حذف شد؟ حضرت فرمودند: علت ظاهری آن را می خواهی بدانی یا علت واقعی و باطنی اش را؟ عرض کرد: هر دو را. امام (علیه السلام) فرمود: علت ظاهری اش آن است که مردم با تمسک به آن از جهاد سر باز نزنند و نگویند بهترین عمل نماز است، پس جهاد نروند؛ اما علت حقیقی آن است که چون بهترین عمل "ولایت" است، کسی که این عبارت را از اذان حذف کرده است خواسته تا مردم به سوی آن کشیده نشده و دعوت نشوند».

در مورد این روایت می توان گفت: چه بسا این مطلب که بهترین عمل، ولایت است در میان مردم مشهور بوده، لذا حذف شده، یا این که در سال های بعد برای مردم چنین سوالی پیش آید که بهترین عمل چیست؟ اگر نماز بهترین عمل است چرا به جهاد می رویم یا دیگر واجبات و مستحبات مانند انفاق و صدقه را انجام دهیم؟ چنین سوالاتی می تواند مردم را به پرسش از اهل بیت (علیهم السلام) وادار کند و حتماً جوابی که از این پرسش ها می گیرند مطابق میل دستگاه های حکومتی نبوده است. هم چنین به نظر می رسد علت اصلی حذف "حی علی خیر العمل" از اذان توسط عمربن خطاب به این دلیل است که این جماعت بارها از لسان مبارک پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیده بودند که بهترین عمل خیر، ولایت و محبت امیرالمومنین (علیه السلام) است، لذا این امر بر مخالفین و منکرین سخت آمده بود و بعد از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)تاب و توان شنیدن این فضیلت امیرالمومنین (علیه السلام) را بالای مأذنه ها نداشتند از این رو از سر بغض و کینه و حسد آن را از اذان حذف کردند.

مروری بر «ولایت» امیرالمومنین (علیه السلام) به صورت اجمالی

همان طور که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) «خلیفةالله» است، ولیّ خدا هم «خلیفةالله» است:«انی جاعل فی الارض خلیفه»⁽¹⁾.

وقتی تمام «اسماءالله» نزد «خلیفةالله» باشد تمامی آن اسماء نزد ولی خدا است: «و علم آدم الاسماء کلها⁽²⁾» به استناد «قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أنا مدينة العلم و علي بابها و هل تدخل المدينة إلا من بابها⁽³⁾».

تمام علم کتاب نزد «ولی الله» است: «وَ يَقُولُ الَّذينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهيداً بَيْني وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتاب⁽⁴⁾». به اتفاق شیعه و سنی: «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ» علی بن ابیطالب (علیه السلام) است؛ چنانچه در این روایت به آن اشاره شده است: عن أبي سعيد الخدري قال: سألت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)عن قول الله تعالى: و من عنده علم الكتاب قال: ذاك أخي علي بن أبي طالب (علیه السلام).⁽⁵⁾

پاسخ تمام مجهولات نزد «ولی الله» است :«فاسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون⁽¹⁾». حقیقت تمام عالم نزد «ولی الله» است: «و کل شیء احصیناه فی امام مبین⁽²⁾صَالِحِ‌بْنِ‌سَهْلٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ،یَقْرَأُ وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ قَالَ فِی أَمِیرِالْمُؤْمِنِین⁽³⁾صالح بن سهل گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که آیه: «وَکُلَّ شَیْءٍ أحْصَیْنَاهُ فِی إِمَامٍ مُبِینٍ» را قرائت کرد و فرمود: این آیه در مورد حضرت علی امیرالمومنین (علیه السلام)نازل شده است. قال أمیرالمومنین (علیه السلام): «أنَا وَ اللهِ الْإمَامُ الْمُبِینُ أبَیِّنُ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ وَرَّثتُهُ مِنْ رَسُولِ الله⁽⁴⁾امیرالمومنین (علیه السلام) می فرمایند: به خدا سوگند! که من همان إِمَامٍ مُبِینٍ هستم و حق را از باطل مشخص می‌کنم و آن را از پیامبر به ارث برده‌ام».

تمام ملائکةالله فرمانبردار ولی الله مولا امیرالمومنین (علیه السلام) و در اطاعت ایشان هستند: «تنزل الملایکه و الروح فیها باذن ربهم من کل امر⁽⁵⁾». ولی الله معصوم است (علیهم السلام) انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت⁽⁶⁾». ولی الله واجب الاطاعه است: یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولوالامر منکم⁽⁷⁾». ولی الله هادی است؛ «انما انت منذر و لکل قوم هاد⁽⁸⁾».

هیچ چیزی بدون مولا اثر ندارد «و جعلناهم ائمه يهدون بامرنا،چه اینکه إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيئًا أَنْ يقُولَ لَهُ كُنْ فَيكُونُ⁽⁹⁾یعنی ایجاد و اثرگذاری مساله ای است مربوط به امر و امر دست امام است؛ اولواالامر». امام بر گردن ما حق حيات دارد به واقع نه به تعارف: «عن رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم)، عن اللّه تبارک و تعالی أنّه قال: «یا أحمد، لولاک لما خلقت الأفلاک، و لو لا علی لما خلقتک، و لو لا فاطمة لما خلقتکما⁽¹⁰⁾ای احمد! اگر تو نبودی افلاک را خلق نمی‌کردم و اگر علی نبود تو را خلق نمی‌کردم و اگر فاطمه نبود شما دو نفر را خلق نمی‌کردم».

ولی الله «نبأ العظیم» است: «عم یتسائلون عن النباء العظیم الذی هم فیه مختلفون کلا سیعلمون⁽¹⁾عَنْ أَبِی‌حَمْزَه الثُّمَالِیِّ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَر (علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ عَمَّ یَتَساءَلُونَ فَقَالَ کَانَ أَمِیرُ‌الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)یَقُولُ لِأَصْحَابِهِ أَنَا وَ اللَّهِ النَّبَأُ الْعَظِیمُ الَّذِی اخْتُلِفَ فِی جَمِیعِ الْأُمَمِ بِأَلْسِنَتِهَا وَ اللَّهِ مَا لِلَّهِ نَبَأٌ أَعْظَمُ مِنِّی وَ لَا لِلَّهِ آیَهً أَعْظَمُ مِنِّی⁽²⁾ابوحمزه ثمالی گوید: از امام باقر (علیه السلام)درباره‌ی تفسیر «عَمَّ یَتَساءَلُونَ* عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ» سؤال کردم. فرمود: «علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) به اصحاب خود می‌گفت: به خدا سوگند! من نباء عظیم هستم که تمامی امّت درباره‌ی من اختلاف کردند. به خدا سوگند! خدای سبحان را نبئی عظیم‌تر و بزرگتر از من نیست و هیچ آیه‌ای از من بزرگتر برای پروردگار جهانیان نیست». ولایت، تکمیل کننده رسالت است؛ «یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته⁽³⁾». «ولایت» اتمام و اکمال دین است؛ «الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی»⁽⁴⁾. «ولایت» میزان رضایت خداست: «و رضیت لکم الاسلام دینا».⁽⁵⁾

ولی خدا «وجه الله» است؛ «فاينما تولوا فثم وجه الله⁽⁶⁾قال الصّادق (علیه السلام) نَحْنُ وَجْهُ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ⁽⁷⁾، امام صادق (علیه السلام)می فرمایند: ما وجه اللهِ هستیم؛ خداوند متعال فرموده است: فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ». نام «ولی خدا» رمز قبولی توبه: «فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحیمُ⁽⁸⁾قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): نَحْنُ الْکَلِمَاتُ الَّتِی تَلَقَّاهَا آدَمُ مِنْ رَبِّهِ فَتابَ عَلَیْهِ⁽⁹⁾، ما همان کلماتی هستیم که آدم (علیه السلام)از پروردگارش دریافت نمود و با آن‌ها به‌سوی خدا توبه کرد».

«ولی الله» آگاه به علم غیب و مفتاح الغیب است و عالِم به همه جزییات عالَم: وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُهَا وَلاَ حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ

الأَرْضِ وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ يَابِسٍ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ⁽¹⁾قال الکاظم: أَمَّا الْکِتابُ الْمُبِینُ فَهُوَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ⁽²⁾،کِتابٍ مُبِینٍ حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) است.

«ولی الله» نعمتی است که در مورد آن بازخواست می شوید: «ثم لتسئلن یومئذ عن النعیم⁽³⁾قال الصّادق وَ اللَّهِ مَا هُوَ الطَّعَامَ وَ الشَّرَابَ وَ لَکِنْ وَلَایَتُنَا أَهْلَ الْبَیْتِ⁽⁴⁾امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: به خدا سوگند! که آن نعمت، غذا و نوشیدنی نیست، بلکه ولایت ما اهل بیت (علیهم السلام)است».

ولی خدا «حبل الله» است؛ «و اعتصموا بحبل اللّه جمیعا و لا تفرّقوا⁽⁵⁾قال الصّادق (علیه السلام): وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعاً قَالَ نَحْنُ الْحَبْلُ⁽⁶⁾امام صادق (علیه السلام)می فرمایند: ما حبل و ریسمان پیوسته به خداییم». قال الباقر (علیه السلام): وَلَایَه علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام)الْحَبْلُ الَّذِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا فَمَنْ تَمَسَّکَ بِهِ کَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ تَرَکَهُ خَرَجَ مِنَ الْإِیمَان⁽⁷⁾، امام باقر (علیه السلام)می فرمایند: ولایت علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام)ریسمانی است که خدای تعالی فرمود: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا؛ پس هر کس به آن چنگ بزند مؤمن است و هر که آن را واگذارد از ایمان خارج است».

ولی خدا وسیله تقرب به خداوند متعال است: «يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله و ابتغوا اليه الوسيلة و جاهدوا في سبيله لعلّكم تفلحون⁽⁸⁾ابن شهر آشوب در رابطه با معنای این آیه از امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت کرده که آن حضرت فرمود: «منظور از وسیله، من و فرزندانم می‌باشیم. هر گاه شخصی از خداوند چیزی درخواست کند ما را واسطه و وسیله درخواست خود در درگاه ربوبی قرار دهد تا خداوند حاجات او را بر آورد و انجام دهد».⁽⁹⁾«عن أبي جعفر (علیه السلام) قال: و قوله اتقوا الله و ابتغوا إليه الوسيلة فقال تقربوا إليه بالإمام؛⁽¹⁰⁾امام باقر (علیه السلام) می فرمایند مراد از این آیه تقرب به امام است». ابن شهر

آشوب نقل می کند: «قال: قال أمير المؤمنين (علیه السلام)في قوله تعالى: و ابتغوا إليه الوسيلة: أنا وسيلته⁽¹⁾امیرالمومنین (علیه السلام) می فرمایند:من وسیله تقرب به خداوند هستم». «ولی خدا» حقیقت نماز، رستگاری و بهترین عمل است: امیرالمومنین (علیه السلام)فرمودند: «أنَا صَلَاةُ الْمُؤْمِنِ،أنَا حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ، أنَا حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ، أنَا حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَل».⁽²⁾

عاقبت منکرین ولایت

روایات بسیاری نیز در تایید این مطلب وجود دارد، من جمله روایات زیر:

«وَ أَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ [فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ] عَنْ عَلِيٍّ [عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)]: لَوْ أَنَّ عَبْداً عَبَدَ اللَّهَ مِثْلَ مَا قَامَ نُوحٌ فِي قَوْمِهِ، وَ كَانَ لَهُ مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَباً فَأَنْفَقَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَ مُدَّ فِي عُمُرِهِ حَتَّى يَحُجَّ أَلْفَ عَامٍ عَلَى قَدَمَيْهِ، ثُمَّ قُتِلَ مَظْلُوماً بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ، ثُمَّ لَمْ يُوَالِكَ يَا عَلِيُّ لَمْ يَشَمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَ لَمْ يَدْخُلْهَا؛⁽³⁾

از علی بن ابی طالب (علیه السلام)روایت شده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: هرگاه بنده ای به مدت عمر نوح که در میان قومش قیام کرد [نهصد و پنجاه سال ] به عبادت خدا بپردازد و به مقدار کوه احد طلا داشته باشد و در راه خدا انفاق کند و بر فرض به قدری عمر کند تا بتواند با پای پیاده هزار سال حج به جا آورد و بعد (در بهترین مکان) بین صفا و مروه به ناحق کشته شود اما ولایت تو را قبول نداشته باشد بوی بهشت به مشام او نمی رسد و داخل آن نمی شود».

خوارزمی نیز همین حدیث را در مناقب خود ذکر کرده:

«رَوَى الْخُوارَزْمِيُّ فِي مَنَاقِبِهِ عَنِ النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَ: يَا عَلِيُّ لَوْ أَنَّ عَابِداً عَبَدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مِثْلَ مَا قَامَ نُوحٌ فِي قَوْمِهِ وَ كَانَ لَهُ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ ذَهَباً فَأَنْفَقَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ حَجَّ أَلْفَ عَامٍ عَلَى قَدَمَيْهِ ثُمَّ قُتِلَ بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ مَظْلُوماً وَ لَمْ يُوَالِكَ يَا عَلِيُّ لَنْ يَشَمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَ لَنْ يَدْخُلَهَا؛ و تصديق هذا قوله تعالى: وَ قَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً⁽⁴⁾و قوله تعالى⁽⁵⁾:

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا. الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ

الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً و قوله تعالى⁽¹⁾: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ. تَصْلى ناراً حامِيَةً تُسْقى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ، فصلى الله على من بولايته يحصل الإيمان و بمحبته و البراءة من أعدائه يقبل العمل بالأركان».⁽²⁾

همچنین:

«حدثنا سليمان بن أحمد قال: أخبرني الريان بن مسلم، عن عبد الرحمن بن يزيد بن جابر، قال: سمعت سلام بن أبي عمرة قال: سمعت أبا سلمى راعي رسول الله يقول: سمعت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)يقول:...يا محمد إني خلقتك و خلقت عليا و فاطمة و الحسن و الحسين من سنخ نوري، و عرضت ولايتكم على أهل السماوات و الأرضين، فمن قبلها كان عندي من المؤمنين، و من جحدها كان عندي من الكافرين، يا محمد! لو أن عبدا من عبادي عبدني حتى ينقطع أو يصير كالشن البالي، ثم أتاني جاحدا لولايتكم، ما غفرت له أو يقر بولايتكم؛⁽³⁾

ابی سلمی، چوپان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می گوید: از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)شنیدم که می فرمود: شبی که به معراج برده شدم خداوند جل ثنائه به من فرمود :ای محمد! من تو را و علی و فاطمه و حسن و حسین (علیهما السلام)را از سنخ نور خود خلق کردم و ولایت شما را بر اهل آسمان و زمین عرضه کردم. پس هر کس ولایت شما را قبول کند نزد من از مؤمنین خواهد بود و هر کس منکر ولایت شما شود نزد من از کافرین خواهد بود. ای محمد! اگر بنده ای از بندگانم، مرا آن چنان عبادت کند که همچون مُشک پوسیده گردد پس نزد من آید در حالی که ولایت شما را نداشته باشد او را وارد بهشت نخواهم کرد».

همچنین روایت:

«عن جعفر بن محمد عن أبيه (علیه السلام)قال: نَزَلَ جَبْرَئِيلُ ع عَلَى اَلنَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ اَلسَّلاَمُ يُقْرِئُكَ اَلسَّلاَمَ وَ يَقُولُ مَا خَلَقْتُ اَلسَّمَاوَاتِ اَلسَّبْعَ وَ مَا فِيهِنَّ وَ الأرض اَلْأَرَضِينَ اَلسَّبْعَ وَ مَا عَلَيْهِنَّ وَ مَا خَلَقْتُ مَوْضِعاً أَعْظَمَ مِنَ اَلرُّكْنِ وَ اَلْمَقَامِ وَ لَوْ أَنَّ عَبْداً دَعَانِي مُنْذُ خَلَقْتُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضَ ثُمَّ لَقِيَنِي جَاحِداً لِوَلاَيَةِ عَلِيٍّ لَأَكْبَبْتُهُ فِي سَقَرَ؛⁽⁴⁾

امام صادق از پدرش (علیهما السلام)روايت نموده كه فرمود: جبرييل (علیه السلام)بر پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرود آمد و گفت: ای محمد! خداوند بر تو سلام می رساند و می فرمايد: آسمان های هفتگانه و آن چه در آن هاست و زمين های هفتگانه را با آن چه بر آن هاست آفريدم و هيچ مكانی را بلند مرتبت تر از ركن و مقام نيافريدم. اگر بنده ای از آن هنگام كه آسمان ها و زمين ها را آفريدم مرا عبادت كند، پس آنگاه مرا در حالی ديدار كند كه منكر ولايت علی (علیه السلام) است او را بر روی صورت بر دوزخ افكنم».

«الحسين بن محمد، عن معلى بن محمد، عن محمد بن أورمة و علي بن عبد الله، عن علي بن حسان، عن عبد الرحمن بن كثير: عن أبي عبد الله عليه السلام في قول الله عز و جل: «إن الذين آمنوا ثم كفروا ثم آمنوا ثم كفروا ثم ازدادوا كفرا»⁽¹⁾«لن تقبل توبتهم⁽²⁾» قال: «نزلت في فلان و فلان و فلان، آمنوا بالنبي (صلی الله علیه و آله و سلم)في أول الأمر، و كفروا حيث عرضت عليهم الولاية حين قال النبي (صلی الله علیه و آله و سلم): من كنت مولاه، فهذا علي مولاه، ثم آمنوا بالبيعة لأمير المؤمنين (علیه السلام)، ثم كفروا حيث مضى رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، فلم يقروا بالبيعة، ثم ازدادوا كفرا بأخذهم من بايعه بالبيعة لهم، فهؤلاء لم يبق فيهم من الإيمان شي‌ء»⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام)درباره قول خداى عز و جل می فرماید: «آنها كه مؤمن شده و باز كافر شدند، سپس مؤمن شده و باز كافر شدند و آنگاه بر كفر خود افزودند، هرگز توبه آنها پذيرفته نگردد "نساء،137"» فرمود: اين آيه درباره فلان و فلان و فلان (خلفاء ثلاثه) نازل شده كه در اول امر به پيغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)ايمان آوردند و چون ولايت (على (علیه السلام)) به آن ها عرضه شد، انكار كردند، همان زمان كه پيغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: هر كس من مولاى او هستم اين على مولاى او است سپس بوسيله بيعت كردن با اميرالمؤمنين (علیه السلام)ايمان آوردند و بعد چون رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)درگذشت كافر شدند و بر بيعت خود پايدارى نكردند سپس بوسيله بيعت گرفتن براى خود از كسانى كه با اميرالمؤمنين (علیه السلام)بيعت كرده بودند بر كفر خود افزودند پس در ايشان اثرى از ايمان باقى نماند. قوله تعالى «لن تقبل توبتهم» جزء من الآية 90 من سورة آل عمران و الآية هكذا: «إن الذين كفروا بعد إيمانهم ثم ازدادوا كفرا لن تقبل توبتهم و أولئك هم الضالون».

«وَ مَوْلايَ وَ مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ»

مولای من و مولای مؤمنان

پیشتر در تعریف «ولی» و «ولایت» مطالبی عرض شد. اما در اینجا نیز برای توجه بیشتر به مفهوم این فضیلت به اختصار اشاره می کنیم:

«وَلِي»: سرپرست و اداره كننده امر. طبرسى در ذيل آیه «اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا⁽¹⁾» فرموده: «وَلِيُّ» از «وَلَىَ» است به معنى نزديكى بدون فاصله و او كسى است كه به تدبير امور از ديگرى احقّ و سزاوارتر است⁽²⁾.

در تعریف دیگری مولى به معنای سرپرست، مالک عبد.⁽³⁾

«اولی» در قرآن کریم

«النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُمْ مَعْرُوفًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا؛⁽⁴⁾

پیامبر، نسبت به مؤمنان از خودشان اولی و سزاوارتر است و همسرانش [حرمت ازدواج به منزله] مادران آنانند و بر طبق کتاب خدا دارندگان قرابت نسبی [در میراث بردنِ] از یکدیگر

از مؤمنان و مهاجران [که پیش از این بر پایه ایمان و هجرت میراث می بردند] سزاوارترند، مگر اینکه بخواهید [در وصیت کردن به پرداخت ارث] درباره دوستانتان احسان کنید که این امری ثبت شده در کتاب [خدا] ست».

در روایتی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:

«قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):... وَ أَمَرْتُهُ أَنْ یُنَادِیَ مَنْ تَوَالَی غَیْرَ مَوَالِیهِ فَعَلَیْهِ لَعْنَهُ اللَّهِ وَ اللَّهُ یَقُولُ النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ فَمَنْ تَوَالَی غَیْرَ عَلِیٍّ فَعَلَیْهِ لَعْنَه اللَّهِ وَ أَمَرْتُهُ أَنْ یُنَادِیَ مَنْ سَبَّ أَبَوَیْهِ فَعَلَیْهِ لَعْنَه اللَّه؛⁽¹⁾

فرمان دادم فریاد زند: «لعنت خدا بر کسی که غیر از مولای خود مولای دیگری برگزیند»؛ چرا که خداوند می‌فرماید: «النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؛ و هر کس که من مولای اویم، پس علی مولای اوست و هر کس که ولایت غیر او را بپذیرد، خدا لعنتش کند و به او امر کردم فریاد زند: «لعنت خدا بر کسی که به والدین خود دشنام دهد».

مولی مومنین در حدیث غدیر

خوانده و شنیده ایم که در واقعه مهم جهان اسلام «غدیر خم» پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) بعد از معرفی و بالابردن دست مبارک امیرالمومنین علی ابن ابی طالب (علیه السلام) به عنوان خلیفه و جانشین خود بر امت اسلام فرمود: «من كنت مولاه فهذا علي مولاه».

«عن زيد بن أرقم رضي الله عنه قال: لما نزلت هذه الآية في ولاية علي بن أبي طالب (علیه السلام)يا أيها الرسول بلغ ما أنزل إليك من ربك قال فأخذ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)يد [بيد] علي [بن أبي طالب (علیه السلام)في يوم غدير خم] ثم [و] رفعها و قال اللهم من كنت مولاه فهذا علي مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه [و انصر من نصره و اخذل من خذله؛⁽²⁾

هر که من مولا و فرمانروای اویم علی مولای او است، خدایا دوست بدار آن کس که او را دوست دارد و دشمن دار آن کس که او را دشمن دارد».

از افراد سرشناسی که به مولا تبریک گفتند ابوبکر و عمر بودند که این جمله را در حضور جمعیت بر زبان جاری ساختند: "در کتاب فضائل الخمسة من الصحاح الستة باب في قول عمر و أبي بكر لعلي أصبحت و أمسيت مولى كل مؤمن و مؤمنة" آمده است كه عمربن خطاب بعد از آن بيانات پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به على (علیه السلام)گفت:

«هَنيئاً يَابْنَ اَبيطالِب اَصْبَحْتَ وَ اَمْسَيْتَ مَوْلى كُلِّ مُؤمِن وَ مُؤمِنَة؛⁽¹⁾

گوارا باد بر تو اى فرزند ابی طالب (علیه السلام)! صبح كردى و شام كردى در حالى كه مولاى هر مرد و زن با ايمان هستى».

در «تاريخ بغداد» روايت به اين صورت آمده:

«بَخٍّ بَخٍّ لَكَ يابْنَ اَبي طالِب! اَصْبَحْتَ مَوْلاىَ وَ مَوْلى كُلِّ مُسْلِم».⁽²⁾

آفرين آفرين به تو اى فرزند ابوطالب! صبح كردى در حالى كه مولاى من و مولاى هر مسلمانى هستى».

و در «فيض القدير» و «الصواعق» آمده است كه اين تبريک را ابوبكر و عمر هر دو به على (علیه السلام) گفتند:

«اَمْسَيْتَ يَابْنَ اَبيطالِب مَوْلا كُلِّ مُؤمِن وَ مُؤمِنَة» .⁽³⁾

«يَا أَمِينَ اللّهِ فِي أَرْضِهِ»

«ای امین خدا بر روی زمینش»

بررسی واژه «امین»

«أَمْن» : در اصل آرامش خاطر و آرامش نفس و از بين رفتن بيم و هراس است. واژه‌هاى «أَمْن»، «أَمَانَة»، «أَمَان» هر سه مصدر هستند، یعنی در اصل به يک معنى‌اند به معنای ايمنى، آرامش قلب، خاطر جمع بودن.⁽¹⁾«رجل أَمَنَة و أُمَنَة»، كسى است كه به هر كسى اعتماد دارد، « أَمِين» و «أَمَان» يعنى مورد اعتماد.⁽²⁾امین در اینجا اضافه به «الله» شده و این نوع از اضافه «بیانیه» است، به این معنا: «امینی که از جنس خداوند متعال است».

«امین» از ریشه ی امن است که به معنای طمأنینه و از بین رفتن ترس می آید، لذا علاوه بر امانتداری وجود مقدس حضرت امیر (علیه السلام)، نام ایشان نیز باعث امنیت زمین و اهلش می شود. به زبانی ساده امیرالمومنین (علیه السلام) مورد وثوق خداوند است و خداوند به ایشان اطمینان کامل دارد چرا که تربیت یافته اوست. امیرالمومنین (علیه السلام) امین خداوند در تکوین و تشریع است.

در امین و امانت و امانت دهنده، اگر شخص امین مورد اطمینان باشد، شخص امانت دهنده آسوده خاطر است ولذا خداوند متعال از امین بودن امیرالمومنین (علیه السلام) و امانتی که به او سپرده است اطمینان دارد. وقتی امیرالمومنین (علیه السلام) عین الله، اذن الله، وجه الله و یدالله باشد، نشان از اطمینان خداوند متعال دارد. در قصه معراج، پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) به هر کجا که نظر کرد نام علی بن ابی طالب (علیه السلام) را می دید. در «قابَ قوسین او ادنی» خداوند امر کرد حضرت امیرالمومنین (علیه السلام) را وصی و جانشین خود قرار بده و دخترت فاطمه را به تزویج او درآور. همه اینها نشان از امین بودن امیرالمومنین (علیه السلام) نزد خداوند متعال دارد.

کسی که «امین الله» است در تمام امور بر مردم اولی بوده و در امانتی که از سوی خداوند پیش وی باشد هرگز کم و کاستی نگذاشته و آنچه به او سپرده شده را بیان می کند که در نتیجه تمام اعمال و رفتارش رنگ خدا محوری دارد.

امانت در«قرآن کریم»

«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا؛⁽¹⁾

یقیناً ما امانت را [که تکالیف شرعیه سعادت بخش است] بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه کردیم و آنها از به عهده گرفتنش [به سبب اینکه استعدادش را نداشتند] امتناع ورزیدند و از آن ترسیدند و انسان آن را پذیرفت بی تردید او [به علت ادا نکردن امانت] بسیار ستمکار، و [نسبت به سرانجام خیانت در امانت] بسیار نادان است».

در تفسیر این آیه شریفه آمده:

«قال الصّادق (علیه السلام): هِیَ وَلَایَهُ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)؛⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) فرمود: منظور از الْأَمانَةَ، ولایت امیرالمؤمنین (علیه السلام) است».

اما اینکه امانت پروردگار كه به اهل بيت (علیهم السلام)سپرده شده چیست دو احتمال وجود دارد:

اول اينكه: مقصود از امانت «ولايت» و «امامت» باشد.

امام باقر (علیه السلام)در ذيل آيه «إنّ الله يأمركم أن تُوَدّوا الأمانات الي أهلها؛ خداوند امر می کند که امانات را به اهل آن ها ادا کنید». می فرمايند:

«مقصود امام است به امام بعد از خود و نبايد ديگری را معرفی كند و اين امانت را از صاحب اصلی آن بگرداند».⁽¹⁾

ابو بصير می گويد شنيدم از حضرت صادق (علیه السلام)كه درباره اين آيه می فرمود:

«به خدا قسم مقصود اداء امانت به امام است و اینکه هر امامی باید امام بعد از خود را به عنوان وصی معرفی کند».⁽²⁾

احتمال دوم آن است كه: مقصود از امانت، تمام احكام و اسرار خداوندی باشد؛ يعنی اهل بيت (علیه السلام)در تبليغ و رساندن احكام خدا به مردم مرتكب خيانت نمی شوند و حكم خدا را آن طوری كه هست بيان می فرمايند، همچنانكه در حفظ اسرار حق كوشا هستند و آن را بر ملا نمی سازند. به عبارت ديگر آن چه را كه بايد بگويند می گويند و آن چه را كه مأمور به گفتن آن نيستند نمی‌گويند و اين كمال امانتداری است و به همين جهت است كه خدا آنان را مفترض الطاعه قرار داده است. يعنی اطاعت تمام و كمال از ايشان را واجب گردانیده است.

در زیارت جامعه کبیره نیز می خوانیم:

(السلام علیک) یا امناء الرحمان؛

«سلام بر امینان خداوند رحمان»

ائمّه معصومین (علیهم السلام) امانتداران خداى رحمان هستند. واژه «امناء» جمع «امين» به معناى امانتدار است. كسى كه به او اطمينان دارند و چيزى به او مى سپارند. در اين عبارت، خداوند متعال به وصف رحمانيّت موصوف شده و واژه «امناء» به «الرحمان» اضافه شده است كه نكته اى دارد.

معناى امانت

امانت از مفاهيمى است كه تقوّم به جهاتى دارد كه بايستى آن جهات تحقّق پيدا كنند تا اين مفهوم پديد آيد. به عبارت ديگر، امانت از مفاهيم ذات اضافه است. امانت سه طرف دارد:

بنابراين شىء امانتى، گفتارى يا مالى مى تواند باشد. به عبارت ديگر، معنوى يا مادى باشد.

نتيجه اين كه تا اين سه طرف جمع نشود عنوان امانت تحقق نخواهد پذيرفت.

در جمله «امناء الرحمان» دو طرف ذكر شده است، «أئمه» و «الرحمان». پس طرف سوم چيست؟ اشاره اى به عصمت ائمّه (علیهم السلام).

ائمه (علیهم السلام)تربيت شده خداوند متعال هستند. علاوه بر آن از خود اين عبارت به دست مى آيد كه امام بايستى معصوم باشد. چرا بايد امام معصوم باشد؟ چون ضدّ امانت، خيانت است. روشن است امام به عمد در امانت خيانت نمى كند. از نظر سهو و نسيان چطور؟

امام بايد داراى عصمتى باشد كه او را از خطا، نسيان، معصيت، سهو و آن چه منافات دارد، با همه ابعاد و خصوصياتش باز دارد تا خداوند متعال تمام اين هستى را به دست او بسپارد.

بنابراين، چون خداوند متعال ائمّه (علیهم السلام)را آفريده و آن ها را تربيت كرده از عصمت آنان آگاهى دارد چرا كه عصمت از امور خفى است و «لا يعلم بها إلاّ اللّه سبحانه تعالى» و اين يكى از دلايل آن است كه در بحث هاى امامت بيان كرده ايم كه نصب امام به دست خداست و امّت هرگز در نصب او نقشى ندارند. پس تا امام عصمت نداشته باشد، اهليّت، لياقت و قدرت حفظ چنين امانتى را نخواهد داشت.

چگونگى امانت سپارى

لازم است بيان شود كه نحوه سپردن امانت به چند صورت ممكن است:

گفتنى است كه ائمّه (علیه السلام) از جهاتى داراى مقام امانتدارى هستند:

اين جا به طور اجمال معلوم شد:

ائمه (علیهم السلام) امینان خداوند بر روی زمین هستند. در تفسیر آیه 35 سوره نور امام رضا (علیه السلام) می فرماید:

«فإنه حدثني أبي عن عبد الله بن جندب قال كتبت إلى أبي الحسن الرضا ع أسأل عن تفسير هذه الآية- فكتب إلي الجواب: أما بعد فإن محمدا كان أمين الله في خلقه- فلما قبض النبي ص كنا أهل البيت ورثته- فنحن أمناء الله في أرضه».⁽¹⁾

«وَ سَفِيرَهُ فِي خَلْقِهِ»

«و سفیر او در آفریده‌هایش»

بررسی واژه «سفیر»

در معانی کلمه سفیر آمده: پيک، مامور رسمی يک دولت. «سَفِير» یعنی : فرستاده اى كه ميان قوم را آشتى دهد.

«السَّفِير»: المُصلِح بين الناس، قاله أبو عُبَيد؛⁽¹⁾میانجی و اصلاح کننده بین مردم، «و قال الأصمعيّ : السَّفير: الرسولُ المُصلِح؛ پیامبری که میانجی و اصلاح کننده است».

«سَفِير»: فرستاده و رسول از ميان قوم و ملّت كه با سفارت خود و رابطه با ساير ملّت‌ها انزوا و انقطاع قومش را نسبت به ديگران برطرف مى‌كند.⁽²⁾«سَفِير» بر وزن «فَعِيل» در معنى فاعل است.⁽³⁾

در کتاب «المحیط فی اللغه» در معنای سفیر چنین آمده است:

«و السَّفِيْرُ: الرَّسُوْلُ بَيْنَ القَوْمِ المُصْلِحُ بَيْنَهم، و هم السُّفَرَاءُ. و سَفَرْتُ بَيْنَ القَوْمِ: إذا كانَ رَسُولًا بَيْنَهم، و كذلك إذا أصْلَحَ بينهم، فأنا أسْفِرُ سِفَارَة».⁽⁴⁾

سفير به معنى فرستاده و نماينده است راغب علت تسميه آن را كشف و ازاله وحشت از بين قوم می داند و آن فعيل به معنى فاعل است. ولى ظاهرا علت تسميه همان اظهار و

كشف مطالب باشد كه سفير مطالب را آشكار می كند جمع آن «سفراء» است مثل «فقيه و فقهاء» و آن را مصلح ميان قوم نيز گفته‌اند.⁽¹⁾

سفیر در قرآن کریم

كَلَّا إِنَّهَا تَذْكِرَةٌ * فَمَنْ شَاءَ ذَكَرَهُ * فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ * مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ * بِأَيْدِي سَفَرَةٍ *كِرَامٍ بَرَرَةٍ؛⁽²⁾

این چنین [برخوردی شایسته] نیست، بی تردید این آیات قرآن مایه پند است پس هر که خواست از آن پند گیرد در صحیفه هایی است ارزشمند * بلند مرتبه و پاکیزه * در دست سفیرانی * بزرگوار و نیکوکار».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

عَنْ أَبِی‌أَیُّوبَ الْحَذَّاء عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام)فِی قَوْلِهِ تَعَالَی: بِأَیْدِی سَفَرَةٍ کِرامٍ بَرَرَةٍ قَالَ: هُمُ الْأَئِمَّه (علیهم السلام)؛⁽³⁾

ابو أیّوب حذّاء از امام صادق (علیه السلام)درباره‌ی آیه: بِأَیْدِی سَفَرَةٍ* کِرَامٍ بَرَرَةٍ، نقل می‌کند که فرمود: «آن‌ها امامان: هستند».

در روایتی در باب تعيين ائمّه اطهار (علیهم السلام) پس از پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)و احتجاج خداوند متعال به جايگاه ايشان بر تمام مردم آمده:

«قَالَ جَابِرٌ فَأَشْهَدُ بِاللَّهِ أَنِّي هَكَذَا رَأَيْتُ فِي اللَّوْحِ مَكْتُوباً بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ* هَذَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ لِمُحَمَّدٍ نَبِيِّهِ وَ رَسُولِهِ وَ نُورِهِ وَ سَفِيرِهِ وَ حِجَابِهِ وَ دَلِيلِهِ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ مِنْ عِنْدِ رَبِّ الْعَالَمِينَ عَظِّمْ يَا مُحَمَّدُ أَسْمَائِي وَ اشْكُرْ نَعْمَائِي وَ لَا تَجْحَدْ آلَائِي فَإِنِّي أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا قَاصِمُ الْجَبَّارِينَ وَ مُذِلُّ الظَّالِمِينَ وَ دَيَّانُ يَوْمِ الدِّينِ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا؛⁽⁴⁾

جابر گفت: خدا را شاهد مى‌گيرم كه من به همين ترتيب در آن لوح، نوشته‌اى ديدم:«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ؛ اين نامه‌اى از خداوند عزيز حكيم، براى محمّد رسول و نور و سفير و حاجب و دليل او است كه روح الأمين (جبرئيل) آن را از نزد ربّ العالمين نازل نمود. اى محمّد! اسامى مرا بزرگ بدار و نعمتهايم را شكر كن و آنها را انكار مكن. همانا منم اللَّه كه جز من معبودى نيست، منم درهم كوبنده جبّاران، خواركننده ستمگران و پاداش‌دهنده روز جزا. هيچ معبودى جز من نيست، هر كه اميد به غير فضل من بندد يا از غير عدالت من بترسد او را عذابى نمايم كه هيچ كس را عذاب نكرده باشم، پس تنها مرا بپرست و فقط بر من توكّل كن».

امیرالمومنین (علیه السلام) و دیگر ائمه (علیهم السلام)سفیران خداوند متعال اند به این صورت که رابط بین خدا و مردم و محل رجوع مردم هستند و این سفیر است که فرامین و دستورات خداوند را به خلق می رساند. در زیارت سیدالشهدا (علیه السلام) در 15ماه شعبان آمده:

«السَّلامُ عَلَيْكَ يا سَفِيرَ اللَّهِ وَ ابْنَ سَفِيرِهِ، السَّلامُ عَلَيْكَ يا خازِنَ الْكِتابِ الْمَسْطُورِ السَّلاَمُ عَلَیْکَ یَا وَارِثَ التَّوْرَاهِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الزَّبُورِ»⁽¹⁾

سلام بر تو اى سفیر خدا فرزند سفیر خدا، سلام بر تو اى خازن و نگهبان مسطور در کتاب آسمانى، سلام بر تو اى وارث علوم تورات موسى و انجیل عیسى و زبور داود».

«أَقُولُ رَوَى الْبُرْسِيُّ فِي مَشَارِقِ الْأَنْوَارِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَ: مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيَ أَنِّي مَقْبُوضٌ وَ أَنَ ابْنَ عَمِّي هُوَ أَخِي وَ وَصِيِّي وَ وَلِيُ اللَّهِ وَ خَلِيفَتِي وَ الْمُبَلِّغُ عَنِّي وَ هُوَ إِمَامُ الْمُتَّقِينَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ وَ يَعْسُوبُ الدِّينِ إِنِ اسْتَرْشَدْتُمُوهُ أَرْشَدَكُمْ وَ إِنْ تَبِعْتُمُوهُ نَجَوْتُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُ فَاللَّهَ أَطَعْتُمْ وَ إِنْ عَصَيْتُمُوهُ فَاللَّهَ عَصَيْتُمْ وَ إِنْ بَايَعْتُمُوهُ فَاللَّهَ بَايَعْتُمْ وَ إِنْ نَكَثْتُمْ بَيْعَتَهُ فَبَيْعَةَ اللَّهِ نَكَثْتُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَ عَلَيَّ الْقُرْآنَ وَ عَلِيٌّ سَفِيرُهُ فَمَنْ خَالَفَ الْقُرْآنَ ضَلَّ وَ مَنْ تَبِعَ غَيْرَ عَلِيٍّ ذَلَّ مَعَاشِرَ النَّاسِ أَلَا إِنَّ أَهْلَ بَيْتِي خَاصَّتِي وَ قَرَابَتِي وَ أَوْلَادِي وَ ذُرِّيَّتِي وَ لَحْمِي وَ دَمِي وَ وَدِيعَتِي وَ إِنَّكُمْ مَجْمُوعُونَ غَداً وَ مَسْئُولُونَ عَنِ الثَّقَلَيْنِ فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونِّي فِيهِمْ فَمَنْ آذَاهُمْ فَقَدْ آذَانِي وَ مَنْ ظَلَمَهُمْ فَقَدْ ظَلَمَنِي وَ مَنْ نَصَرَهُمْ فَقَدْ نَصَرَنِي وَ مَنْ أَعَزَّهُمْ فَقَدْ أَعَزَّنِي وَ مَنْ طَلَبَ

الْهُدَى مِنْ غَيْرِهِمْ فَقَدْ كَذَّبَنِي فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ انْظُرُوا مَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ غَداً فَإِنِّي خَصْمٌ لِمَنْ كَانَ خَصْمَهُمْ وَ مَنْ كُنْتُ خَصْمَهُ فَالْوَيْلُ لَه؛⁽¹⁾

بُرسى در مشارق الانوار از ابن عباس نقل كرده كه حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) در ضمن يک سخنرانى فرمودند: مردم خداوند به من خبر داده كه فوت خواهم شد. پسر عمويم كه برادر من است وصى و ولى اللّه است و جانشين من كه از طرف من تبليغ می كند. امام متقين و پيشواى سفيدچهرگان و يعسوب دين است. اگر او را راهنماى خود قرار دهيد به مقصود مي رسيد و اگر پيرو او گرديد نجات مى‌يابيد. اطاعت او اطاعت خداست و مخالفت او مخالفت خدا، بيعت با او بيعت با خداست و پيمان شكستن با او پيمان‌شكنى با خدا است. خداوند قرآن را بر من نازل كرده و علی سفير قرآن است. هر كه مخالف قرآن باشد گمراه است و هر كه غير على را پيروى كند خوار است. مردم! اهل بيت من مورد توجه من و خويشاوندان و اولاد و ذريه و پاره‌ى تن و خون و امانت من هستند. شما فردا جمع خواهيد شد و از دو امانت گران بازخواست می شويد. متوجه باشيد چگونه رفتار خواهيد كرد با آن دو. هر كه آنها را بيازارد مرا آزرده و ظالم آنها ظالم من است و ناصر ايشان ناصر من. هر كه آنها را احترام كند مرا احترام نموده. كسى كه از غير آنها هدايت بجويد مرا تكذيب نموده. از خدا بترسيد و متوجه باشيد كه فردا چه خواهيد گفت. من دشمن كسى هستم كه دشمن آنها باشد و هر كه من دشمن او باشم واى بر او است».

نکته زیبای این فضیلت این است که امیرالمومنین (علیه السلام) را سفیر خدا در بین خلق خطاب می نماید نه فقط سفیر بین انسان ها؛ هر خلقی به اندازه ظرف وجودی خودش و به کمال رسیدن خودش شعور دارد و با وساطت و هدایت سفیر مراحل کمال را طی می کند. سفیر در بین خلق مخصوصا بین انسان و جن از طرف خداوند که هدف خلقت از آنان را عبادت معرفی کرده اند. اگر نباشد عبادت و شناختی از خدا محقق نمی شود و خلق سر در گم می مانند که چه کنند و به چه کسی رجوع کنند. در این بین شیاطین جنی و انسی دست بکار شده و از موقعیت استفاده کرده و خلق را به بیراهه می کشانند. سفیر مانع این اتفاق است، حافظ دین است و حافظ منافع مردم. در روایتی امیرالمومنین (علیه السلام) می فرمایند:

«و أنا سفير السفراء؛ ⁽²⁾

من سفیر سفیران هستم».

زراره گويد: شنيدم امام باقر (علیه السلام)می فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَا يُوصَفُ وَ كَيْفَ يُوصَفُ وَ قَالَ فِي كِتَابِهِ «وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ» فَلَا يُوصَفُ بِقَدْرٍ إِلَّا كَانَ أَعْظَمَ مِنْ ذَلِكَ وَ إِنَّ النَّبِيَّ (صلی الله علیه و آله و سلم) لَا يُوصَفُ وَ كَيْفَ يُوصَفُ عَبْدٌ احْتَجَبَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِسَبْعٍ وَ جَعَلَ طَاعَتَهُ فِي الْأَرْضِ كَطَاعَتِهِ فِي السَّمَاءِ فَقَالَ وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ مَنْ أَطَاعَ هَذَا فَقَدْ أَطَاعَنِي وَ مَنْ عَصَاهُ فَقَدْ عَصَانِي وَ فَوَّضَ إِلَيْهِ وَ إِنَّا لَا نُوصَفُ وَ كَيْفَ يُوصَفُ قَوْمٌ رَفَعَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ هُوَ الشَّكُّ وَ الْمُؤْمِنُ لَا يُوصَفُ وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيَلْقَى أَخَاهُ فَيُصَافِحُهُ فَلَا يَزَالُ اللَّهُ يَنْظُرُ إِلَيْهِمَا وَ الذُّنُوبُ تَتَحَاتُّ عَنْ وُجُوهِهِمَا كَمَا يَتَحَاتُّ الْوَرَقُ عَنِ الشَّجَرِ؛ ⁽¹⁾

«خداى عزوجل وصف نشود، چگونه او را می توان وصف نمود كه خود در كتابش فرمايد: «خدا را آن گونه که سزاوار اوست نشناختند» پس به هر اندازه‌اى كه وصف شود، خود بزرگتر از آن است و پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)نيز وصف نشود، چگونه می توان ایشان را وصف كرد که خدا در پس هفت حجاب است و طاعت او را در زمين چون طاعت خود (در آسمان) لازم دانسته و فرموده است: «هر چه پيغمبر براى شما آورد آن را بگيريد و از هر چه منعتان كرد باز ايستيد» و هر كه از اين پيغمبر اطاعت كند مرا اطاعت كرده و هر كه از او نافرمانى كند مرا نافرمانى كرده و نيز كار را به ایشان واگذار فرمود؛ و ما (ائمه هدى) نيز وصف نشويم، چگونه توان وصف نمود گروهى را كه خدا پليدى را كه شک و تردید است از ايشان برداشته و مؤمن هم وصف نشود زيرا مؤمن برادرش را ملاقات كند و با او مصافحه نمايد پس همواره خدا به ايشان توجه نمايد و گناهان از رخسارشان چون برگ از درخت بريزد».

در شرح عبارت فوق آمده:«كيف يوصف عبد احتجب اللَّه عزوجل» مرحوم مجلسى(رحمه الله) درباره اين جمله چهار احتمال ذكر نموده كه يكى از آنها اينست كه: خداى عز و جل به هفت آسمان از خلقش پوشيده گشته ( و اين كنايه از بيان كمال لطافت و تعالى ذات الهى است نسبت به مخلوق) و پيغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)را خليفه خود در زمين قرار داده و اطاعت او را مانند اطاعت خود ساخته و امور مخلوقش را به او واگذار فرموده است. پس امر و نهى و وحى و مقدرات خداى تعالى كه مانند خودش به هفت آسمان پوشيده و در حجاب گشته است به وسيله سفير و رسول او براى خلق آشكار مى‌گردد.⁽²⁾

امامان پرتویی از نور خدايند

به امام باقر (علیه السلام)عرض شد: خدا به پيروان انجيل، امتياز خوبى داده است. فرمود : چه امتيازى داده؟ گفت: به اين صورت كه گفته است: «آنان كه انجيل را در اختيارشان نهاديم پيش از بعثت رسول ما به او ايمان داشتند، اينان پاداشى دو برابر دارند زيرا كه صبور و شكيبا بودند». امام باقر (علیه السلام) فرمود : به شما هم خداوند عزت چنين امتيازى بخشيده است. آنجا كه گويد: «اى مؤمنان! از خدا بپرهيزيد و به سفير او بگرويد تا دو برابر از رحمت خدا عطا يابيد و براى شما مشعلى برافروزد كه در پرتو آن رهياب شويد». فرمود: يعنى امامى كه به او اقتدا كنيد.⁽¹⁾

از خطبه‌هاى امیرالمومنین (علیه السلام) در سفارش به تقوا و وصف اسلام و پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم):

خداوند آواز وحوش را در بيابان ها و گناهان بندگان را در نهان ها و آمد و شد ماهيان را در درياهاى ژرف و تلاطم امواج آب را با وزش تندبادها خبر دارد و شهادت مى‌دهم كه محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) برگزيده خدا و سفير وحى و رسول رحمت اوست.⁽²⁾

سفیر در سفراء اربعه امام عصر (علیه السلام)

امام زمان (علیه السلام) خود سفیر خداوند متعال در بین خلق است اما در دوران غیبت خود که دسترسی عموم به آن حضرت قطع شد ایشان افرادی را برای رجوع مردم و حل مشکلاتشان قرار داد تا مردم در کار خود درمانده نشوند:

«إِنْ حَدَثَ أَمْرٌ فَمَنْ يَكُونُ مَكَانَكَ فَقَالَ لَهُمْ هَذَا أَبُو الْقَاسِمِ الْحُسَيْنُ بْنُ رَوْحِ بْنِ أَبِي بَحْرٍ النَّوْبَخْتِيُّ الْقَائِمُ مَقَامِي وَ السَّفِيرُ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ صَاحِبِ الْأَمْرِ(عجل الله تعالی فرجه الشریف) وَ الْوَكِيلُ [لَهُ] وَ الثِّقَةُ الْأَمِينُ فَارْجِعُوا إِلَيْهِ فِي أُمُورِكُمْ وَ عَوِّلُوا عَلَيْهِ فِي مُهِمَّاتِكُمْ فَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَ قَدْ بَلَّغْتُ؛⁽³⁾

اگر حادثه مرگ براى تو اتفاق بيفتد، چه كسى جانشين شما مى‌شود؟ ابو جعفر به آن‌ها گفت: اين ابو القاسم حسين بن روح بن ابى بحر نوبختى است كه جانشين من و سفير بين شما و صاحب الامر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) است، وكيل و مورد اطمينان حضرت است پس در مسائلتان به او مراجعه كنيد و در مهمات امورتان به او اعتماد كرده و اعتقاد داشته باشيد من مأمور شده‌ام كه اين را به شما برسانم و رساندم».

نکته بسیار مهم در این عبارت زیارت غدیریه:

بنا به مطالبی که گذشت، سفیر به معنای کسی که در بین دو ملت یا دو کشور پیام رسان صلح، دوستی و آشتی و موجب برقراری روابط دوستانه باشد و به دنبال منافع کشورش باشد.

با توجه به عبارات فوق و تعریف سفیر، امیرالمومنین (علیه السلام)سفیر خدا در بین خلق است که موجبات صلح و دوستی خلق با خالق را فراهم می کند تا بندگان خدا به دشمنی با حضرت احدیت برنخیزند.

در این موضوع می توان جن و انس را به دو دسته تقسیم نمود:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ* فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ؛ ⁽¹⁾

ای اهل ایمان! از خدا پروا کنید و اگر مؤمن [واقعی] هستید آنچه را از ربا [بر عهده مردم] باقی مانده رها کنید* و اگر چنین نکردید [و به رباخواری اصرار ورزیدید] به جنگی بزرگ از سوی خدا و رسولش [بر ضد خود] یقین کنید و اگر توبه کردید اصل سرمایه های شما برای خود شماست [و سودهای گرفته شده را به مردم بازگردانید] که در این صورت نه ستم می کنید و نه مورد ستم قرار می گیرید».

«مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ؛ ⁽¹⁾

هر که با خدا و فرشتگان و رسولانش و جبرئیل و میکائیل دشمن باشد [کافر است] و بی تردید خدا دشمن کافران است».

حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) سبب نزول این آیه را چنین فرموده اند:

«وَ کَانَ سَبَبُ نُزُولِ هَاتَیْنِ الْآیَتَیْنِ مَا کَانَ مِنَ الْیَهُودِ أَعْدَاءِ اللَّهِ مِنْ قَوْلٍ سَیِّئٍ فِی جَبْرَئِیلَ (علیه السلام) وَ مِیکَائِیلَ (علیه السلام)وَ مَا کَانَ مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ النُّصَّابِ مِنْ قَوْلٍ أَسْوَأَ مِنْهُ فِی اللَّهِ وَ فِی جَبْرَئِیلَ (علیه السلام)وَ مِیکَائِیلَ (علیه السلام) وَ سَائِرِ مَلَائِکَةِ اللَّهِ؛ ⁽²⁾

سبب نزول این دو آیه گفتار زشت یهودیان دشمن خدا، درباره‌ی دشمنی با جبرئیل (علیه السلام) و میکائیل (علیه السلام) بود و نیز گفتار بدتری بود که ناصبیان (کافران و بی‌دینان) درباره‌ی خدا، جبرئیل و میکائیل و سایر ملائکه‌ی الهی گفتند».

شدت دشمنی یهود و نواصب نسبت به ذوات مقدسه: را در روایت زیر می بینیم:

«قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ (علیه السلام)...تَنَاوَلَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) الْحَسَنَ (علیه السلام) بِیَمِینِهِ وَ الْحُسَیْنَ (علیه السلام) بِشِمَالِهِ ... هَذَانِ قُرَّتَا عَیْنِی وَ ثَمَرَتَا فُؤَادِی هَذَانِ سَنَدَا ظَهْرِی هَذَانِ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ أَبُوهُمَا خَیْرٌ مِنْهُمَا وَ جَدُّهُمَا رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)خَیْرُهُمْ أَجْمَعِینَ قَالَ (علیه السلام): فَلَمَّا قَالَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)قَالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّوَاصِبُ: إِلَی الْآنِ کُنَّا نُبْغِضُ جَبْرَئِیلَ وَحْدَهُ وَ الْآنَ قَدْ صِرْنَا أَیْضاً نُبْغِضُ مِیکَائِیلَ لِادِّعَائِهِمَا لِمُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ عَلِیٍّ (علیه السلام) إِیَّاهُمَا وَ لِوَلَدَیْهِ. فَقَالَ تَعَالَی مَنْ کانَ عَدُوًّا لِلهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکالَ فَإِنَّ اللهَ عَدُوٌّ لِلْکافِرِینَ؛⁽³⁾

حضرت اباعبدالله الحسین (علیه السلام) فرمودند: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) حسن (علیه السلام) را سمت راست و حسین (علیه السلام) را سمت چپ خود گرفت تا با هم کشتی بگیرند و در ماجرای کشتی گرفتن آن دو، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از حمایت‌ها و تعریف‌هایی که جبرئیل (علیه السلام) و میکائیل (علیه السلام) از امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) و خاندان پیامبر: می‌کردند، خبر داد... سپس فرمود: «این دو نور چشم، میوه‌ی دل و تکیه‌گاه من هستند. این دو سرور جوانان بهشت از اوّلین تا آخرین آن‌ها هستند؛ پدرشان از آن دو بهتر است و جدّشان رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از همه آن‌ها بهتر

است». امام (علیه السلام)فرمود: «زمانی‌که رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) چنین فرمود، یهود و نواصب گفتند: «ما تا به حال تنها از جبرئیل (علیه السلام) غضبناک بودیم و الآن از میکائیل (علیه السلام) نیز ناراحتیم به خاطر آنچه درباره‌ی محمّد و علی و دو فرزندش: ادّعا می‌کند». پس خداوند بلندمرتبه فرمود: "مَنْ کانَ عَدُوًّا لِلهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکالَ فَإِنَّ اللهَ عَدُوٌّ لِلْکافِرِینَ" ».

حضرت اباعبدالله الحسین (علیه السلام) در روایت دیگر فرمودند:

«مَنْ کانَ عَدُوًّا لِلهِ» یعنی ملائکه؛ یعنی هر که به واسطه‌ی نعمت‌هایی که خدا بر محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) و علی (علیه السلام)و خانواده‌ی آن‌ها ارزانی داشته، دشمن خدا باشد. آن‌ها آنقدر نادانند که می‌گویند ما به خدا و جبرئیل (علیه السلام)کینه می‌ورزیم که محمّد و علی (علیهما السلام) را طبق ادّعایشان گرامی می‌دارد "و مَنْ کَانَ عَدُوّاً لِجِبْرِیلَ" یعنی هر که دشمن جبرئیل (علیه السلام) باشد که خدا او را در پیکار با دشمنان خود پشتیبان محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) و علی (علیه السلام) و پشتیبان سایر انبیاء و مرسلین (علیهم السلام)قرار داده است. "مَلائِکَتِهِ" یعنی هر کس دشمن ملائکه‌ی خدا باشد که برای نصرت دین و تأیید اولیائش فرستاده شده‌اند که این گفتار ناصبیان بود که می‌گفتند «ما از جبرئیلی که یاور علی (علیه السلام) باشد بیزاریم و "رُسُلِهِ" یعنی هر کس که دشمن پیامبرانی که دعوت به نبوّت محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) و امامت حضرت علی (علیه السلام) نموده‌اند؛ از قبیل موسی (علیه السلام)، عیسی (علیه السلام) و سایر انبیاء باشد، بعد می‌فرماید: "وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکالَ" یعنی هر کس دشمن جبرئیل و میکائیل (علیهما السلام) باشد. وقتی پیامبر اکرم درباره‌ی علی (علیه السلام) فرمود: «جبرئیل (علیه السلام) طرف راست، میکائیل (علیه السلام) طرف چپ، اسرافیل (علیه السلام) پشت سر و ملک‌الموت (علیه السلام) در جلو علی (علیه السلام) هستند و خداوند از بالای عرش خود بر آنان با خشنودی نظر می‌کند، بعضی از نواصب گفتند: «ما از خدا، جبرئیل، میکائیل و ملائکه‌ای که با علی (علیه السلام) چنین کنند که محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌گوید، بیزاریم». فرمود: «هر کس دشمن این‌ها باشد به واسطه‌ی شدّت کینه‌ای که با علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) دارد، خدا دشمن اوست». ⁽¹⁾

«ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ؛ ⁽²⁾

این [کیفر سخت] به سبب این است که آنان با خدا و پیامبرش دشمنی و مخالفت کردند، و هر کس با خدا و پیامبرش دشمنی و مخالفت ورزد، پس [بداند که] یقیناً خدا سخت کیفر است».

«أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ؛ ⁽¹⁾

آیا ندانسته اند که هر کس با خدا و رسولش دشمنی و مخالفت کند، مسلماً آتش دوزخ برای اوست که در آن جاودانه است؛ این [همان] رسوایی بزرگ است».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)لِعَلِي (علیه السلام): یَا عَلِیُّ! شِیعَتُکَ هُمُ الْفَائِزُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَمَنْ أَهَانَ وَاحِداً مِنْهُمْ فَقَدْ أَهَانَکَ وَ مَنْ أَهَانَکَ فَقَدْ أَهَانَنِی وَ مَنْ أَهَانَنِی أَدْخَلَهُ اللَّهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِیها وَ بِئْسَ الْمَصِیر؛ ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به امیرالمومنین (علیه السلام) فرمود: ای علی! شیعیانت روز قیامت می‌آیند. هر که به یکی از آن‌ها اهانت کند تو را اهانت کرده و هر که تو را اهانت کند مرا اهانت کرده و هر که مرا اهانت کند خدا او را به آتش دوزخ می‌افکند و در آن جاویدان می‌ماند و چه بد سرانجامی است».

و آیات دیگری که می توانید به قرآن کریم رجوع نموده و در آنان تأمل و تدبر نمایید.

اما نکته جالب توجهی که وجود دارد این است که خداوند متعال فرموده:

«لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ ⁽³⁾

گروهی را که به خدا و روز قیامت ایمان دارند نمی یابی که با کسانی که با خدا و پیامبرش دشمنی و مخالفت دارند، دوستی برقرار کنند، گرچه پدرانشان یا فرزاندانشان یا برادرانشان یا خویشانشان باشند. اینانند که خدا ایمان را در دل هایشان ثابت و پایدار کرده و به روحی از جانب خود نیرومندشان ساخته و آنان را به بهشت هایی که از زیرِ [درختانِ] آن نهرها جاری است درمی آورد. در آنجا جاودانه اند. خدا از آنان خشنود است و آنان هم از خدا خشنودند. اینان حزب خدا هستند، آگاه باش که بی تردید حزب خدا همان رستگارانند».

خداوند متعال در این آیه به مومنان هشدار می‌دهد که جمع «محبت خدا» و «محبت دشمنان خدا» در یک دل ممکن نیست و باید از میان این دو یکی را برگزینند، اگر به راستی مومن اند باید از دوستی با دشمنان خدا بپرهیزند و الا ادعای مسلمانی نکنند.⁽¹⁾

کسانی که با خداوند متعال و رسول او و اهل بیت (علیهم السلام) که جانشینان برحق رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و منتخبان خداوند متعال هستند دشمنی کند، با خدا دشمنی کرده است؛ برای همین است که در روایات مختلف میزان خشم و غضب و رضایت خداوند متعال را میزان خشم و غضب و رضایت ایشان بیان نموده اند.

و نکته آخر، کسی که عالمانه (یعنی بداند این فعل حرام و مورد پسند خداوند متعال نیست) گناه انجام می‌دهد در جنگ با خداست. به این دلیل که خداوند می فرماید انجام نده ولی او این فعل را انجام می دهد. رباخواری، شرابخواری، زنا و لواط و... (پناه برخدا)

لذا وجود مقدس امیرالمومنین (علیه السلام) آمده اند تا میان خلق و خالق صلح و آشتی برقرار نماید هر چند که این مخلوق سرکش و لجوج نمی خواهد با خداوند متعال در صلح و دوستی باشد.

اما نکته خیلی دقیق و لطیفتر این فضیلت ( و سفیره فی خلقه) این است که امیرالمومنین (علیه السلام) نه فقط سفیر خداوند بر جن و انس، بلکه سفیر او بر همه خلق است. هر آنچه خداوند متعال خلق نموده است. یعنی همه خلق برای صلح و آشتی و سیر تکاملی خود محتاج وجود مقدس امیرالمومنین (علیه السلام) و امامان از نسل ایشان است.

«وَحُجَّتَهُ الْبَالِغَةَ عَلَى عِبَادِهِ»

«و حجّت رسایش بر بندگان»

تعریف واژه «حجت»

«حُجَّة»: دلالتى است روشن بر اساس راه مستقيم با قصد و هدف مستقيم و چيزی كه بر صحّت و درستى يكى از دو نقيض اقتضاء و حكم مى‌كند.⁽¹⁾

حجت بالغه یعنی دلایل خداوند برای بشر بسیار روشن و رسا می باشد به گونه‌ای که جای هیچ‌گونه تردید برای افراد باقی نمی‌گذارد.

امامان معصوم (علیهم السلام) حجت بالغه خدایند

سنت خداوند بر آن است که «اتمام حجت» کند. یعنی به صورت روشن راه را از چاه مشخص کرده و بگوید که راه سعادت کدام است. قاعده لطف که از قواعد مسلّم علم کلام است گویای همین مضمون است. این قاعده می‌گوید که لطف بر خداوند واجب است یعنی باید با ارسال رسل و انزال کتب زمینه‌های قرب بنده به خداوند و دوری‌اش را از نافرمانی فراهم سازد. آنان حجت خداوند بر دنیای مردم‌اند، یعنی سعادت دنیای مردم در گرو اطاعت از امامان معصوم (علیهم السلام) است. آنان مفسران حقیقی قرآن اند که هدایت‌گر به

سوی بهترین زندگی‌هاست:«انّ هذا القرآن یهدی للتی هی اقوم؛ بی تردید این قرآن به استوارترین آیین هدایت می کند⁽¹⁾». این است معنای «حجج اللّه علی اهل الدنیا».

«حجة بالغه» در قرآن کریم

«قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ؛⁽²⁾

بگو: دلیل و برهان رسا [که قابل ردّ، ایراد، شک و تردید نیست] مخصوص خداست و اگر خدا می خواست قطعاً همه شما را [به طور جبر] هدایت می کرد».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): وَ أَنَا الْحُجَّهُ الْبَالِغَهُ وَ الْکَلِمَهُ الْبَاقِیَهُ؛⁽³⁾

امیرالمومنین (علیه السلام) می فرمایند: من دلیل رسا و کلمه‌ی کامل هستم».

«قال الصّادق (علیه السلام): نَحْنُ خُزَّانُ اللَّهِ عَلَی عِلْمِ اللَّهِ نَحْنُ تَرَاجِمَهُ وَحْیِ اللَّهِ نَحْنُ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ عَلَی مَا دُونَ السَّمَاءِ وَ فَوْقَ الْأَرْضِ؛⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: ما خزانه‌دار علم خدای علیم هستیم و ما ترجمان وحی اوییم. ما بر هرچه در پایین آسمان و روی زمین است، دلیل رسا هستیم».

همچنین آمده است:

«بگو خداوند دلائل صحیح و روشن در زمینه توحید و یگانگی خویش و همچنین احکام حلال و حرام اقامه کرده است هم به وسیله پیامبران خود و هم از طریق عقل، به طوری که هیچگونه عذری برای هیچکس باقی نماند (قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ). بنابراین آنها هرگز نمی‌توانند ادعا کنند که خدا با سکوت خویش، عقائد و اعمال ناروایشان را امضا کرده است و نیز نمی‌توانند ادعا کنند که در اعمالشان مجبورند زیرا اگر مجبور بودند اقامه دلیل و فرستادن پیامبران و دعوت و تبلیغ آنان بیهوده بود، اقامه دلیل، دلیل بر آزادی اراده است. ضمنا باید توجه داشت که" حجت" در اصل از ماده«حج» به معنی قصد می‌باشد و به جاده و راه که مقصود و منظور انسان است "محجه" گفته می‌شود و به دلیل و برهان نیز "حجت" اطلاق می‌گردد زیرا گوینده قصد دارد به وسیله آن مطلب خود را برای دیگران ثابت کند.

و با توجه به معنی «بالغة» (رسا) روشن می‌شود که دلائل خداوند برای بشر از طریق عقل و نقل و به وسیله دانش و خرد و همچنین فرستادن پیامبران، از هر نظر روشن و رسا است به طوری که جای هیچگونه تردید برای افراد باقی نماند و به همین دلیل خدا پیامبران را معصوم از هر گونه خطا و اشتباه قرار داده تا هر گونه تردید و دودلی را از دعوت آنان دور سازد و در پایان آیه می‌فرماید:«خداوند اگر بخواهد، همه شما را از طریق اجبار هدایت خواهد کرد» (فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ). در حقیقت این جمله اشاره به آن است که برای خدا کاملا امکان دارد همه انسان ها را اجبارا هدایت کند آن چنان که هیچکس را یارای مخالفت نباشد ولی در این صورت نه چنان ایمانی ارزش خواهد داشت و نه اعمالی که در پرتو این ایمان اجباری انجام می‌گردد بلکه فضیلت و تکامل انسان در آن است که راه هدایت و پرهیزکاری را با پای خود و به اراده و اختیار خویش بپیماید. ⁽¹⁾

ص: 24 تا ص 26

حجت آشکار و نهان در روایات

«قال الکاظم (علیه السلام): یَا هِشَامُ إِنَّ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حُجَّتَیْنِ حُجَّهٌ ظَاهِرَهٌ وَ حُجَّهٌ بَاطِنَهٌ فَأَمَّا الظَّاهِرَهٌ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِیَاءُ وَ الْأَئِمَّهُ (علیهم السلام) وَ أَمَّا الْبَاطِنَهُ فَالْعُقُولُ؛⁽²⁾

امام کاظم (علیه السلام) می فرمایند: ای هشام! خدا بر مردم دو حجّت و دلیل دارد: حجّت آشکار، و حجّت نهان، حجّت آشکار فرستاده‌شدگان و پیغمبران و پیشوایان (علیهم السلام)می‌باشند و حجّت نهان عقل‌ها هستند».

«عَنِ مَسعَدَهِ ابْنِ زِیَادٍ قَالَ: سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ (علیه السلام)وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی فَلِلهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ لِلْعَبْدِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ أَ کُنْتَ عَالِماً فَإِنْ قَالَ نَعَمْ قَالَ لَهُ أَ فَلَا عَمِلْتَ بِمَا عَلِمْتَ وَ إِنْ قَالَ کُنْتُ جَاهِلًا قَالَ لَهُ أَ فَلَا تَعَلَّمْتَ حَتَّی تَعْمَلَ فَیَخْصِمُهُ وَ ذَلِکَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ؛⁽³⁾

مسعده بن زیاد گوید: شنیدم امام صادق (علیه السلام)درباره‌ی این کلام خدای عزّوجلّ: فَلِلّهِ الحُجَّةُ الْبَالِغَةُ؛ فرمود: «خدای تبارک و تعالی در روز قیامت به بنده‌اش می‌گوید: «بنده‌ی من! آیا عالم بودی»؟ اگر بگوید: «بلی» به او می‌گوید: «چرا به آنچه که می‌دانستی عمل نکردی»؟ و اگر بگوید: «بی‌اطّلاع بودم» به او می‌گوید: «چرا مشغول یادگیری نشدی تا به آن عمل کنی؟ پس بر او اتمام حجّت می‌کند و این همان حجّت بالغه است».

«نص، كفاية الأثر عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْبَزَوْفَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِيسَى بْنِ الْفَضْلِ الْأَنْمَاطِيِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَضْلٍ عَنْ أَبِي عَائِشَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ قَالَ أَبِي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) يَقُولُ الْأَئِمَّةُ مِنْ بَعْدِي اثْنَا عَشَرَ تِسْعَةٌ مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ وَ مِنَّا مَهْدِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ مَنْ تَمَسَّكَ مِنْ بَعْدِي بِهِمْ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِحَبْلِ اللَّهِ وَ مَنْ تَخَلَّى مِنْهُمْ فَقَدْ تَخَلَّى مِنَ اللَّهِ؛⁽¹⁾

امامان بعد از من دوازده نفرند، نه امام از فرزندان امام حسین (علیه السلام)و از ماست مهدی این امت. هر کس بعد از من تمسک به اینان داشته باشد به ریسمان الهی چنگ زده است و هر کس از آنها کناره گیرد از خدا کناره گرفته است».

حجت‌های خداوند در آخرت

امامان معصوم (علیهم السلام) علاوه بر آنکه حجت خدا بر اهل دنیایند، حجت او در آخرت هم هستند. یعنی آنجا نیز آنانند که میزان اعمالند، آنان در این دنیا شاهد اعمال بندگانند:

«وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛ ⁽²⁾

و بگو: عمل کنید یقیناً خدا و پیامبرش و مؤمنان اعمال شما را می بینند و به زودی به سوی دانای نهان و آشکار بازگردانده می شوید پس شما را به آنچه همواره انجام می دادید آگاه می کند».

در آن جهان نیز شاهدند، اینجا محل تحمل شهادت است و آن جا محل اداء آن:

«فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا؛⁽³⁾

پس چگونه است [حال مردم] هنگامی که از هر امتی گواهی [که پیامبر آنان است بر اعمالشان] بیاوریم و تو را بر آنان گواه آوریم؟!»

در روایتی در ذیل آیه آمده است:

«عَنْ سَمَاعَهِ قَالَ قَالَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام)فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً قَالَ نَزَلَتْ فِی أُمَّهِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم) خَاصَّه فِی کُلِّ قَرْنٍ مِنْهُمْ إِمَامٌ مِنَّا شَاهِدٌ عَلَیْهِمْ وَ مُحَمَّدٌ (صلی الله علیه و آله و سلم)شَاهِدٌ عَلَیْنَا؛⁽⁴⁾

سماعه گوید: امام صادق (علیه السلام)در مورد آیه: فَکَیْفَ إِذَا جِئْنَا مِن کُلِّ أمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَجِئْنَا بِکَ علَی هَؤُلاء شَهِیدًا فرمود: «این آیه به طور خاص در حقّ امّت محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم)نازل شده است.

در هر دوره، امامی از ما شاهد بر [اعمال] مردم است و محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم)در همه‌ی دوران‌ها بر ما گواه است».

حضرت زهرا (علیها السلام) حجة البالغه

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: نبوّت و پیامبرى براى هیچ پیغمبرى کامل نمی‌شود مگر اینکه به محبّت و فضیلت فاطمه زهرا (علیها السلام)اقرار داشته باشد:

«ما تَکامَلَتِ النُّبُوَّهُ لِنَبِىِّ حَتّى أَقَرَّ بِفَضْلِها وَ مُحَبَّتِها»⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: امر فاطمه (علیها السلام) بر همه کائنات از جن و انس و پرندگان و حیوانات و.. انسان‌ها و انبیاء و فرشتگان مطاع است :

«لَقَدْ کَانَتَ مَفْرُوضَه الطَّاعَه عَلَى جَمِیعِ مَنْ خَلَقَ اللَّهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْس وَ الطَّیْرِ وَ الْوَحْشِ وَ اَلاَنبیا وَ الْمَلَائِکَهُ»⁽²⁾

اطلاق و وسعت مفاد این نمونه روایات حاکی از حجت بالغه بودن حضرت زهرای اطهر (علیها السلام)در تمام اعصار و حتی در تمام عوالم است.

«متن زیارت»

«السَّلامُ عَلَيْكَ يَا دِينَ اللّهِ الْقَوِيمَ وَصِراطَهُ الْمُسْتَقِيمَ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبَأُ الْعَظِيمُ الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ وَعَنْهُ يُسْأَلُونَ...؛

سلام بر تو ای دین برافراشته خدا و راه راستش، سلام بر تو ای خبر بزرگی که آن‌ها در آن اختلاف کردند و از آن بازخواست شوند».

«السَّلامُ عَلَيْكَ يَا دِينَ اللّهِ الْقَوِيمَ»

«سلام بر تو ای دین برافراشته خدا»

تعریف واژه «دین»

«الدِّين»: به معنای پرستش و پاداش و به طور استعاره درباره شريعت به كار مى‌رود.

«دِين» مانند ملّت است ولى آن را به اعتبار پرستش و اطاعت از شريعت دين مى‌گويند⁽¹⁾خداوند متعال می فرمایند:

«إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ؛⁽²⁾

مسلماً دینِ [واقعی که همه پیامبران مُبلّغ آن بودند] نزد خدا، اسلام است و اهل کتاب [درباره آن] اختلاف نکردند مگر پس از آنکه آنان را [نسبت به حقّانیّت آن] آگاهی و دانش آمد، این اختلاف به خاطر حسد و تجاوز میان خودشان بود و هر کس به آیات خدا کافر شود [بداند که] خدا حسابرسی سریع است».

طبرسى در ذيل این آيه می گويد: طاعت و انقياد را دين گفته‌اند زيرا كه طاعت براى جزاست (يعنى خداوند به طاعت پاداش خواهد داد). قول طبرسى در وجه تسميه از قول راغب بهتر است. منظور از آيه چنان كه گفته‌اند فقط دين اسلام نيست بلكه تمام اديانى

است كه به وسيله پيامبران عرضه شده يعنى همه اديان يكى است و يک سخن گفته‌اند و آن تسليم شدن به حق و خداست و اختلاف مختصرى كه اديان داشته‌اند در اثر اختلاف زمان و اختلاف رشد و استعداد بشر است و گر نه همه تسليم به حق را گفته‌اند. فرق ميان دين و شريعت در «شرع» ديده می شود.⁽¹⁾

اما از این نکته نباید غافل شد که مردم ادیان دیگر وظیفه دارند که به پیامبر بعدی رجوع کنند و مطیع اوامر او باشند اما چنانچه می بینیم آنان متمسک به حضرت خاتم نشده اند و نبوت ایشان را نپذیرفتند در صورتی که بشارت آمدن او در کتاب هایشان آمده و به تعبیر قرآن کریم ایشان را به خوبی می شناختند:

«الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ؛⁽²⁾

کسانی که به آنان کتاب آسمانی دادیم همان گونه که پسرانشان را می شناسند [بر اساس اوصافی که در کتاب هایشان بیان شده] پیامبر را می شناسند؛ فقط کسانی که سرمایه وجودشان را تباه کردند ایمان نمی آورند».

ولذا در صورت عدم قبولی نبوت ایشان از دایره اسلام خارج اند.

در تعریف دیگری: «الدِّين» جمع آن «أَدْيان»: هر روشى كه با آن عبادت خداوند متعال شود، دين، مليّت و مذهب، پرهيزگارى، پارسائى، چگونگى، معصيت، طاعت، عادت، پاداش و كيفر، كشور و سلطان و حكم، قضاوت، اكراه، چير‌گى، حساب؛ «يومُ الدِّين»: داورى و حساب و كتاب.⁽³⁾

دین در قرآن کریم

در قرآن کریم دین به دو معنا آمده:

همچنین دين از دو بخش تشكيل مى‌گردد:

الف) اصول دين: عقيده يا عقايدى كه حکم پايه و اساس و ریشه آن را دارد.

ب) فروع دين: دستورات عملی كه متناسب با آن پايه يا پايه هاى عقيدتى و برخاسته از آنها باشد. بنابراين كاملاً بجاست كه بخش عقايد در هر دينى «اصول» و بخش احكام عملى «فروع» آن دين ناميده مى‌شود چنانكه دانشمندان اسلامى، اين دو اصطلاح را در مورد عقايد و احکام اسلامی بكار برده‌اند. اما حقیقت آن است که اصول و فروع دین علی بن ابی طالب (علیه السلام) است به استناد به روایت:

«عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ اِبْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: نَحْنُ أَصْلُ كُلِّ خَيْرٍ وَ مِنْ فُرُوعِنَا كُلُّ بِرٍّ فَمِنَ اَلْبِرِّ اَلتَّوْحِيدُ وَ اَلصَّلاَةُ وَ اَلصِّيَامُ وَ كَظْمُ اَلْغَيْظِ وَ اَلْعَفْوُ عَنِ اَلْمُسِيءِ وَ رَحْمَةُ اَلْفَقِيرِ وَ تَعَهُّدُ اَلْجَارِ وَ اَلْإِقْرَارُ بِالْفَضْلِ لِأَهْلِهِ؛ ⁽¹⁾

ابن مسكان از امام صادق (علیه السلام) روايت كرده كه فرمود: ماییم اصل و ريشه ی هر خير و خوبى و همه نيكی ها از شاخه‌هاى وجود ما است و از جمله ی نيكی هاست: يگانه‌پرستى، نماز، روزه، فرو بردن خشم، گذشت از نافرمان بدكردار، مهرورزى نسبت به مستمند و تفقد از همسايه و اقرار به فضيلت اهل فضل و...».

در این روایت به صراحت ذکر شده که امامان معصوم (علیهم السلام) از آن جایی که ولی خدا و صاحبان ولایت کلیه و مطلقه الهیه اند، اصل، ریشه و منشاء خیر می باشند که همه خیرات و نیکوکاری ها از وجود مقدسشان نشأت می گیرد.

نکته قابل تامل که در این روایت وجود دارد این است که اصل و اساس اسلام و مسلمانی که همان توحید است از فروع خیر قرار داده شده است؛ نه به معنای این که توحید زیر مجموعه ولایت است بلکه به این معناست که حقیقت پیوستن به دایره توحید و قرار گرفتن زیر بیرق «لا اله الا الله» و یکتاپرست شدن، به واسطه درک و شناخت و اقرار به ولایت است چرا که به وسیله امام معصوم، خداوند متعال شناخته و به وسیله آنان بندگی می شود؛ زیرا به واسطه تعالیم ولی خدا می توان خدا را شناخت و یکتاپرست حقیقی شد. چرا که آنان خدا را شناخته و به راه های رسیدن به خدا و راه های بندگی خدا آگاه هستند که روایات آن را بعدا عرض خواهم کرد. اگر کسی بدون شناخت امام معصوم (علیه السلام) به دنبال شناخت خداوند

متعال برود و یا به دنبال غیرمعصوم باشد به بیراهه کشیده می شود همچون کسانی که امروز با ادعای مسلمانی، برای خداوند متعال جسم قائل اند و لذا با این تفکر خداوند را محدود می کنند در حالی که ذات مقدس احدیت از محدود بودن مبراست. لذا توحید و ولایت از هم جدا نیستند. اقرار به توحید، اقرار به ولایت و انکار ولایت، انکار توحید است.

در حدیث معروف سلسله الذهب از لسان مبارک علی بن موسی الرضا (علیه السلام)شرط قرار گرفتن در دژ توحید به صراحت، اقرار به ولایت بیان شده است:

«اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُول كَلِمَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِي فَمَنْ قَالَهَا دَخَلَ حِصْنِي وَ مَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي فَلَمَّا مَرَّتِ الرَّاحِلَةُ نَادَانَا بِشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا؛⁽¹⁾

خداوند

جل جلاله می‌فرماید: کلمه «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» دژ محکم من است؛ پس هر کس در قلعه و دژ محکم من داخل گردد از آتش دوزخ محفوظ خواهد بود. زمانی که مرکب حضرت به راه افتاد، امام رضا (علیه السلام)فرمودند: البته با شرایطش و من جزو شرایط آنم».

همچنین حضرت فرمودند:

«عن علي بن موسى الرضا (علیه السلام) عن أبيه عن آبائه عن علي بن أبي طالب (علیه السلام)عن النبي (صلی الله علیه و آله و سلم) عن جبرئيل عن ميكائيل عن إسرافيل عن اللوح عن القلم قال يقول الله عز و جل: ولاية علي بن أبي طالب‌ (علیه السلام) حصني فمن دخل حصني أمن من عذابي؛ ⁽²⁾

ولایت علی بن ابیطالب (علیه السلام) دژ محکم من است؛ پس هر کس در قلعه و دژ محکم من داخل گردد از آتش دوزخ محفوظ خواهد بود».

در نتیجه با شناخت ولایت می توان به یگانگی خدا اقرار کرد چرا که اصل و حقیقت ولایت همان توحید است. می دانیم نماز و روزه از واجبات اسلام و از فروع دین است و این فروع از اصول گرفته شده، در این روایت «نَحْنُ أَصْلُ كُلِّ خَيْرٍ وَ مِنْ فُرُوعِنَا كُلُّ بِرٍّ...» هم فروع از اصل نشات گرفته است. هم چنین در توضیح این روایت گفته شد شناخت توحید مستلزم شناخت ولایت و صراط رسیدن به توحید، ولایت است. از آن جایی که توحید جزء اصول دین است و خیر نیز که همان ولایت است سر منشاء شناخت توحید می باشد، جزء اصول دین است که ماهیت و حقیقت بندگی اتصال به آن است. این جاست که به جرات می گوییم

امامت از اصول دین است نه از اصول مذهب. پس فروعات، نشات گرفته از اصل می باشند که تمام و کمال اند و هیچ کم وکاستی در آن ها وجود ندارد. لذا نماز و روزه و دیگر فروعات و عبادات زمانی مورد قبول خداوند واقع و به درستی ادا می شوند که از اصل گرفته شده باشند و رنگ و بوی اصل را بدهند و این از فرمایش خداوند متعال در سوره مائده آیه3 فهمیده می شود که بعد از ابلاغ ولایت فرمود:

«الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا؛

امروز [با نصبِ علی بن ابی طالب (علیه السلام) به ولایت، امامت، حکومت و فرمانروایی بر امت] دینتان را برای شما کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و اسلام را برایتان به عنوان دین پسندیدم».

نکته مهم همین است که اسلام زمانی کامل شد که ولایت و جانشینی امیرالمومنین (علیه السلام) بر مردم عرضه گشت، لذا زمانی اسلام ما و توحید ما مورد رضایت خداست که بر محوریت ولایت باشد. فروع دین ما و واجبات و عبادات ما وقتی مورد رضایت خدا واقع می شود که زیر بیرق ولایت باشد چرا که دین و نعمت با آن کامل شد.

اسلامی که منهای حقیقت ایمان که همان ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) است باشد صرفا تسلیم در برابر خداست و کامل نیست. لذا اسلامی اسلام است که توحید و ولایتش از هم جدا نباشند. در سوره حجرات آیه 14 به این موضوع اشاره شده است:

«قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ؛

بادیه نشینان گفتند: ما [از عمق قلب] ایمان آوردیم. بگو: ایمان نیاورده اید، بلکه بگویید: اسلام آورده ایم؛ زیرا هنوز ایمان در دل هایتان وارد نشده است و اگر خدا و پیامبرش را اطاعت کنید، چیزی از اعمالتان را نمی کاهد؛ زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است».

در نتیجه عبادات خارج از ولایت امیرالمومنین (علیه السلام)ناقص است و عبادت ناقص مورد رضای خداوند متعال واقع نمی شود زیرا خداوند زمانی از عبادات بنده اش راضی می شود که این عبادات تحت دین کامل و نعمت تمام شده باشند.

روایات بسیاری نیز در تایید این مطلب وجود دارد، من جمله روایات زیر:

«وَ أَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ [فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ] عَنْ عَلِيٍّ (علیه السلام) [عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)]: لَوْ أَنَّ عَبْداً عَبَدَ اللَّهَ مِثْلَ مَا قَامَ نُوحٌ فِي قَوْمِهِ، وَ كَانَ لَهُ مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَباً فَأَنْفَقَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَ مُدَّ فِي

عُمُرِهِ حَتَّى يَحُجَّ أَلْفَ عَامٍ عَلَى قَدَمَيْهِ، ثُمَّ قُتِلَ مَظْلُوماً بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ، ثُمَّ لَمْ يُوَالِكَ يَا عَلِيُّ لَمْ يَشَمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَ لَمْ يَدْخُلْهَا؛ ⁽¹⁾

از علی بن ابی طالب (علیه السلام)روایت شده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: هرگاه بنده ای به مدت عمر نوح که در میان قومش قیام کرد [نهصد و پنجاه سال] به عبادت خدا بپردازد و به مقدار کوه احد طلا داشته باشد و در راه خدا انفاق کند و بر فرض به قدری عمر کند تا بتواند با پای پیاده هزار سال حج به جا آورد و بعد (در بهترین مکان) بین صفا و مروه به ناحق کشته شود اما ولایت تو را قبول نداشته باشد بوی بهشت به مشام او نمی رسد و داخل آن نمی شود».

خوارزمی نیز همین حدیث را در مناقب خود ذکر کرده:

«رَوَى الْخُوارَزْمِيُّ فِي مَنَاقِبِهِ عَنِ النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَ: يَا عَلِيُّ لَوْ أَنَّ عَابِداً عَبَدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مِثْلَ مَا قَامَ نُوحٌ فِي قَوْمِهِ وَ كَانَ لَهُ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ ذَهَباً فَأَنْفَقَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ حَجَّ أَلْفَ عَامٍ عَلَى قَدَمَيْهِ ثُمَّ قُتِلَ بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ مَظْلُوماً وَ لَمْ يُوَالِكَ يَا عَلِيُّ لَنْ يَشَمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَ لَنْ يَدْخُلَهَا. و تصديق هذا قوله تعالى⁽²⁾:

وَ قَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً و قوله تعالى⁽³⁾:

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا. الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً و قوله تعالى⁽⁴⁾:

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ. تَصْلى ناراً حامِيَةً تُسْقى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ فصلى الله على من بولايته يحصل الإيمان و بمحبته و البراءة من أعدائه يقبل العمل بالأركان». ⁽⁵⁾

هم چنین در روایت دیگری در این موضوع آمده است:

«حدثنا سليمان بن أحمد قال: أخبرني الريان بن مسلم، عن عبد الرحمن بن يزيد بن جابر، قال: سمعت سلام بن أبي عمرة قال: سمعت أبا سلمى راعي رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)يقول: سمعت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) يقول:...يا محمد إني خلقتك و خلقت عليا و فاطمة و الحسن و الحسين (علیهم السلام) من سنخ نوري، و عرضت ولايتكم على أهل السماوات و الأرضين، فمن قبلها كان عندي من المؤمنين، و من جحدها كان عندي من الكافرين، يا محمد! لو أن عبدا

من عبادي عبدني حتى ينقطع أو يصير كالشن البالي، ثم أتاني جاحدا لولايتكم، ما غفرت له أو يقر بولايتكم...؛⁽¹⁾

ابا سلمی، چوپان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)می گوید: از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که می فرمود: شبی که به معراج برده شدم خداوند جل ثنائه به من فرمود: ای محمد! من تو را و علی و فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام)را از سنخ نور خود خلق کردم و ولایت شما را بر اهل آسمان و زمین عرضه کردم. پس هر کس ولایت شما را قبول کند نزد من از مومنین خواهد بود و هر کس منکر ولایت شما شود نزد من از کافرین خواهد بود. ای محمد! اگر بنده ای از بندگانم، مرا آن چنان عبادت کند که هم چون مُشک پوسیده گردد پس نزد من آید در حالی که ولایت شما را نداشته باشد او را وارد بهشت نخواهم کرد».

هم چنین روایت:

«عن جعفر بن محمد عن أبيه (علیه السلام) قال: نَزَلَ جَبْرَئِيلُ ع عَلَى اَلنَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ اَلسَّلاَمُ يُقْرِئُكَ اَلسَّلاَمَ وَ يَقُولُ مَا خَلَقْتُ اَلسَّمَاوَاتِ اَلسَّبْعَ وَ مَا فِيهِنَّ وَ الأرض اَلْأَرَضِينَ اَلسَّبْعَ وَ مَا عَلَيْهِنَّ وَ مَا خَلَقْتُ مَوْضِعاً أَعْظَمَ مِنَ اَلرُّكْنِ وَ اَلْمَقَامِ وَ لَوْ أَنَّ عَبْداً دَعَانِي مُنْذُ خَلَقْتُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضَ ثُمَّ لَقِيَنِي جَاحِداً لِوَلاَيَةِ عَلِيٍّ لَأَكْبَبْتُهُ فِي سَقَرَ. ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) از پدرش روايت

نموده كه فرمود: جبرييل بر پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل شد و گفت: ای محمد! خداوند بر تو سلام می رساند و می فرمايد:

آسمان های هفتگانه و آن چه در آن هاست و زمين های هفتگانه را با آنچه بر آن هاست آفريدم و هيچ مكانی را بلند مرتبت تر از ركن و مقام نيافريدم. اگر بنده ای از آن هنگام كه آسمان ها و زمين ها را آفريدم مرا عبادت كند، پس آن گاه مرا در حالی ديدار كند كه منكر ولايت علی (علیه السلام) است او را بر روی صورت بر دوزخ افكنم».

و روایات متعدد دیگری وجود دارد که بر این موضوع دلالت می کنند.

آیات بسیار زیادی در قرآن است که دین در آنان آورده شده، اما در اینجا به برخی از آنان اشاره می کنیم که با توجه به روایات ذیل آن متوجه می شویم که حقیقت دین ولایت است:

مسلماً دینِ [واقعی که همه پیامبرانْ مُبلّغ آن بودند] نزد خدا، اسلام است و اهل کتاب [درباره آن] اختلاف نکردند مگر پس از آنکه آنان را [نسبت به حقّانیّت آن] آگاهی و دانش آمد، این اختلاف به خاطر حسد و تجاوز میان خودشان بود و هر کس به آیات خدا کافر شود [بداند که] خدا حسابرسی سریع است».

در تفسیر این آیه آمده:

«قال الباقر (علیه السلام): إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللهِ الْإِسْلامُ قَالَ: التَّسْلِیمُ لِعلی‌بن ابی‌طالب (علیه السلام)بِالْوَلَایَهِ؛⁽¹⁾

امام باقر (علیه السلام)می فرمایند: إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ الله الْإِسْلامُ؛ اسلام، تسلیمِ ولایت حضرت علی (علیه السلام) بودن است».

در آیه 85 سوره آل عمران خداوند متعال به صراحت فرموده است هر کس غیر از اسلام دینی را قبول کند از او پدیرفته نیست و از جمله زیانکاران است:

«وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ؛⁽²⁾

و هر که جز اسلام، دینی طلب کند هرگز از او پذیرفته نمی شود و او در آخرت از زیانکاران است».

«قال الصّادق (علیه السلام): فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ فَقَال غَیْرَ التَّسْلِیمِ لِوَلَایَتِنَا؛⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: منظور از وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرین؛ یعنی هر کس تسلیم به ولایت ما نباشد».

امروز [با نصبِ علی بن ابی طالب به ولایت، امامت، حکومت و فرمانروایی بر امت] دینتان را برای شما کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و اسلام را برایتان به عنوان دین پسندیدم».

نکته: اکمال و اتمام دین و رضایت خدا از دین، ولایت امیرالمومنین (علیه السلام)است.

[ای انسان!] پس چه چیزی تو را بعد [از این همه دلایل] به تکذیب دین و [روز قیامت] وا می دارد؟»

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«الْبَاقِرُ (علیه السلام): إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ، عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ (علیه السلام)قُلْتُ: فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ، قَالَ: الدِّينُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ؛⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: مراد از دین، امیرالمومنین (علیه السلام) است».

«قال الصّادق (علیه السلام) عَنْ أَبِی‌الرَّبِیعِ الشَّامِی عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی ... فَما یُکَذِّبُکَ بَعْدُ بِالدِّینِ قَالَ: الدِّینُ وَلَایَة عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ؛⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام)می فرمایند: دین در آیه ولایت علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام)است».

«قال الصّادق (علیه السلام) :فَما یُکَذِّبُکَ بَعْدُ بِالدِّینِ قَالَ: هُوَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ‌بْنُ‌أَبِی طَالِبٍ؛⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: مراد از این آیه امیرمؤمنان علی بن ابی طالب (علیه السلام) است».

و ابراهیم و یعقوب پسرانشان را به آیین اسلام سفارش کردند که ای پسران من! یقیناً خدا این دین را برای شما برگزیده، پس شما باید جز در حالی که مسلمان باشید نمیرید».

تفسیر این آیه چنین آمده است:

«وَ عَنْهُ[ الْبَاقِرُ] (علیه السلام)فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ لِوَلَايَةِ عَلِيٍّ ؛ ⁽⁶⁾

امام باقر (علیه السلام)درباره‌ی آیه‌ی: «وَ وَصّی بِها إِبْراهیمُ بَنیهِ وَ یَعْقُوبُ یا بَنِیَّ إِنَّ اللّهَ اصْطَفی لَکُمُ الدِّینَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» فرمود: یعنی به ولایت علی (علیه السلام) وصیّت کرد».

که بی تردید آنچه را [از اوضاع و احوال روز جزا] به شما وعده می دهند راست و یقینی است و قطعاً [روز] جزا واقع خواهد شد».

تفسیر این آیه شریفه:

«الْبَاقِرُ وَ الصَّادِقُ (علیه السلام) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ وَ إِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ قَالا الدِّينُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ؛⁽²⁾

امام باقر و امام صادق (علیهما السلام)می فرمایند: مراد از دین در این آیه علی بن ابی طالب (علیه السلام) است».

عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السلام) يَقُولُ فِي قَوْلِ اللَّهِ إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ يَعْنِي فِي عَلِيٍّ (علیه السلام) وَ إِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ يَعْنِي عَلِيّاً وَ عَلِيٌّ هُوَ الدِّينُ؛⁽³⁾

امام باقر می فرمایند: إِنَّمَا تُوعَدُونَ لصَادِقٌ؛ درباره‌ی حضرت علی (علیه السلام) می‌باشد و إِنَّ الدِّینَ لواقِعٌ؛ یعنی حضرت علی واقعیّت دارد و حضرت علی همان دین است».

پس [با توجه به بی پایه بودن شرک] حق گرایانه و بدون انحراف با همه وجودت به سوی این دین [توحیدی] روی آور، [پایبند و استوار بر] سرشت خدا که مردم را بر آن سرشته است باش برای آفرینش خدا هیچگونه تغییر و تبدیلی نیست؛ این است دین درست و استوار؛ ولی بیشتر مردم معرفت و دانش [به این حقیقت اصیل] ندارند».

در تفسیر این آیه آمده است:

«قال الباقر (علیه السلام): عَن أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام)فِی قَوْلِهِ فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً قَالَ الْوَلَایَهُ؛⁽¹⁾

ابوبصیر نقل می‌کند: امام باقر (علیه السلام)در مورد این کلام خداوند متعال: فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا، فرمود: «منظور از دین، ولایت است».

«قال الباقر (علیه السلام): فِطْرَتَ اللهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها قَالَ هُوَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)إِلَی هَاهُنَا التَّوْحِیدُ؛⁽²⁾

امام باقر می فرمایند: آن حضرت در معنی آیه: فِطْرَةَ اللهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا فرمود: «لا إله إلاّ الله، محمّد رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، علیّ أمیرالمؤمنین ولیّ الله است و توحید تا همین‌جاست».

آیا کسی که همواره روز جزا را انکار می کند دیدی؟»

در تفسیر این آیه چنین آمده است:

«عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ فِی قَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ قَالَ بِوَلَایَه أَمِیرِ‌الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)؛⁽⁴⁾

امام رضا (علیه السلام)از پدران بزرگوارش (علیه السلام)روایت کرده است که ایشان درباره‌ی کلام خداوند عزّوجلّ: أَرَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ فرمود: «یعنی به ولایت امیرالمؤمنین (علیه السلام)».

در نتیجه دین، امیرالمومنین (علیه السلام) است. کسی که به دین هویت می بخشد امیر عوالم علی (علیه السلام) است. معنا دهنده و معنا کننده دین، ایشان است؛ آن هم دین خداوند عالم، این نکته خیلی مهم است. از خدایی حرف می زنیم که خالق کل هستی است. هر آن کسی که بخواهد به وادی دین وارد شود باید متمسک به حقیقت دین شود.

بررسی واژه «القویم»

«القویم» یعنی استوار و محکم بدون این‌که به طرف چپ و راست متمایل شود، بدون این‌که ضعف پیدا کند، بدون این‌که گناه یا حتی ترک اَولی کند این معنای «القویم» است. «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا دِينَ اللَّهِ الْقَوِيمَ» در این عبارت «القویم» صفت «دین» است، دین الله که القَویم می‌باشد. الف و لام در «القویم» معرفه است، دین با وصل شدن به الله کسب تعریف کرده و معرفه شده است؛ لذا صفاتش هم معرفه است. لذا معنا می شود سلام بر تو ای دین خدا که محکم و استوار هستی. اگر کسی چشم بر هم زدنی از این دین فاصله بگیرد به کفر و شرک گرویده است. این مایه مباهات و افتخار شیعه است که امامش توحید محض است که در تمام طول عمر شریفش و حتی در پرونده اش چشم بر هم زدنی از یاد خدا غافل نشده است «اللهُمُ إنُی أسئلک برُوحِ وَلیِکَ عَلی إبنَ أبی طالِب (علیه السلام) الذی ما أشرَکَ بالله طَرفَة عَین». کسی که ممسوس در ذات حضرت احدیت است. آری! کسی که ما را به الله می رساند علیست.

«وَ صِراطَهُ الْمُسْتَقِيمَ»

«و راه راست خداوند»

تعریف واژه «صراط»

«الصِّرَاط»: یعنی راه مستقيم. براى «راه» واژه‌هاى متعدّدى چه به صورت مفرد و چه به صورت جمع در قرآن و در زبان عربى وجود دارد مانند «سبيل و سبل»، «طريق و طرق»، «منهاج و مناهج»، «مورد و موارد»، «مسلک و مسالک»، «معبر و معابر»، «مذهب و مذاهب»، «شرع و شوارع». تنها واژه‌اى كه در اين معنى مفرد است و جمع ندارد «صراط» است كه اگر با صفتى يا اضافه‌اى بكار نرود در معنى ملازم بودن راه خير است و سى و چند بار در قرآن ذكر شده، 34 بار با صفت «مستقيم» و «عزيز» و «حميد» و «انعمت عليهم» توصيف شده است و تنها يک بار با واژه «جحيم». از جمع معانى آيات مى‌فهميم «صراط» يک راه بيش نيست كه يا پايانش خير است و مستقيما به رضوان خداوند متعال مى‌رسد و يا راه مستقيمى است كه به سوى دوزخ راهبرى مى‌كند، راه مستقيم هم همان است.⁽¹⁾

در تعریف دیگری آمده است: صراط را با «صاد» و «سين» خوانده‌اند و هر دو به يک معنى است. «سرط» در اصل به معنى بلعيدن است «سرطه سرطا:ابتلعه». مجمع در علت

تسميه راه به صراط فرموده كه: راه، رهگذر را بلع می كند. در اقرب گويد: راه رونده در آن غايب می شود مثل لقمه در شكم. در خاتمه، قول مجمع كه آن را راه آشكار وسيع گفته به واقع نزديک‌تر است از قول راغب كه راه راست گفته زيرا در بيشتر آيات وصف مستقيم با صراط ذكر شده و تأسيس از تأكيد بهتر است و اگر مثل صحاح و غيره مطلق طريق بگوئيم با سبيل و طريق تقريبا مترادف می شود و اصل عدم آنست.⁽¹⁾

تفاوت «صراط»، «سبیل» و «طریق»

هر سه به معنای راه می‌باشند اما هر یک ویژگی‌های خاصی دارند که آنها را بیان می‌کنیم:

«طریق»

«الطَّرِيق»: راهى كه با پا پيموده و زده مى‌شود. گفت: «طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ⁽²⁾» و از اين معنى واژه «طريق» براى هر روشى كه انسان در كارى خوب يا ناپسند در پيش مى‌گيرد استعاره شده است، در آيه گفت: (وَ يَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى‌⁽³⁾آئين و روش نيكوى شما را از بين مى‌برند». «طَرِیقَة من النّخل» ردیف طولانی درختان خرما است که تشبیهی است به ادامه یافتن راه.⁽⁴⁾

«طریق» به معنای وسیله و یا واسطه نیز می باشد: «نَالَ الشَّی‌ءَ عَنْ طریق فُلان»؛ به وسیله فلانی به چیزی نایل شد: «وَضَلَ الَیهِ بطَریق الوِراثَة؛ آن چیز از راه وراثت به او رسید».⁽⁵⁾

«طريق» به معنى راه حق و دين نيز بكار می رود مثلا: «يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَ إِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ⁽⁶⁾» و آن مذكر و مؤنث هر دو بكار می رود.

«طريقه»: به معنى مذهب و حالت و غيره است «وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً؛⁽⁷⁾و اگر جنّ و انس در طريقه حق پايدار مى‌بودند با آب فراوان آبشان می داديم». ظاهرا مراد آن

است كه آن ها را در دنيا وسعت و راحتى می داديم مثل «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ⁽¹⁾»، «إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً⁽²⁾» امثل به معنى افضل است گوئى مراد از طريقه، رأى و نظر است يعنى: آن كه در رأى از ديگران برتر است می گويد درنگ نكرديد مگر يک روز. ايضا آيه «وَ يَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى⁽³⁾» يعنى موسى و هارون مي خواهند طريقه و راه و روش بهتر شما را از بين ببرند. مُثْلَى مؤنّث امْثَل بمعنى افضل است.⁽⁴⁾

«طرائق»: جمع طريقه چنانكه طرق (بر وزن عنق) جمع طريق می باشد و آن دو بار در قرآن آمده است «وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذلِكَ كُنَّا طَرائِقَ قِدَداً⁽⁵⁾» ظاهرا مراد از طرائق، مذاهب و احوال است و در آن «ذوى» مقدّر است «قدد» جمع قدّه بمعنى قطع می باشد يعنى تكّه تكّه و مختلف. معنى آيه چنين است: بعضى از ما صالحان و بعضى پائين‌تر از آن ها و داراى مذاهب مختلف هستيم. «وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَ ما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ⁽⁶⁾» اين آيه نظير آيه ذيل است «وَ بَنَيْنا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً⁽⁷⁾» طرائق را آسمان هاى هفتگانه گفته‌اند كه بعضى بالاى بعضى است. در مجمع فرموده هر سماء طريقه است و علت اين تسميه تطارق يعنى بعضى بالاى بعضى بودن است. الميزان طرائق را جمع طريقه و آن را به معنى راه گرفته و فرموده آسمان هاى هفتگانه محل مرور امر نازل از پيش خدا به زمين است چنانكه فرموده:

«يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ⁽⁸⁾» و فرموده: «يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ⁽⁹⁾». آسمان ها راه صعود اعمال و نزول و عروج ملائكه است چنانكه فرموده: «إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ...⁽¹⁰⁾» و

فرموده: «وَ ما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ⁽¹⁾».با اين طريق تناسب ذيل آيه با صدر آن روشن می شود. بيان الميزان در نوبت خود كامل و جامع است و می شود اضافه كرد: آسمان ها راه عبور نور خورشيد و اشّعه كيهانى و غيره است كه پيوسته به سوى زمين سرازيراند ولى اشكال در اين است كه طرائق جمع طريقه است نه طرق چنانكه الميزان نيز متذكر است و آن در قرآن به معنى راه معمولى نيامده بلكه در مذهب و حالت بكار رفته است.⁽²⁾

با توجه به معانی فوق و آنچه که در کتاب مفردات الفاظ قرآن آمده است به نظر می‌رسد این معنا که طریق به معنای راهی باشد که صرفاً وسیله‌ای برای رساندن باشد به حقیقت نزدیک‌تر است. حال این راه‌ها چه مجازی و چه حقیقی، تفاوتی نمی‌کند بلکه صرفاً مراد در این‌جا همان وسیله است که لاجرم طی کننده راه را به مقصد می‌رساند اعم از این که آن مقصد بد یا خوب، زمینی و یا آسمانی باشد.

«سبیل»

«سبیل» به معنای راه است اعم از هر گونه راهی؛ چه راه ضلالت باشد چه راه هدایت باشد و یا راه معمولی.⁽³⁾راغب اصفهانی در تعریف «سبیل» آورده ست: راهی است نرم که سهل گذر و هموار باشد.⁽⁴⁾

واژه «سبيل» براى هر چيزى كه به وسيله آن به چيز ديگرى، چه خير باشد يا شر رسيده مى‌شود به كار مى‌رود.⁽⁵⁾«سبيل»: راه. اعم از آنكه راه هدايت باشد مثل «فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ⁽⁶⁾» و يا راه معمولى مثل «وَ الْمَساكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ»⁽⁷⁾و يا راه ضلالت، سبيل مذكّر و مؤنّث هر دو آمده است مثل «قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ⁽⁸⁾» كه مؤنّث بكار رفته است در اقرب به دو گونه بودن آن تصريح كرده است «وَ لِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ⁽⁹⁾» كه سبيل

فاعل تستبين است. همچنین «وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ تَبْغُونَها عِوَجاً ⁽¹⁾» كه ضميرش مؤنث است. گاهى از سبيل تعدّى و تجاوز قصد می شود كه در واقع راه تجاوز است مثل «فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ⁽²⁾» «فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا ⁽³⁾».⁽⁴⁾ابن

السَّبِيلِ كسى است كه از وطنش دور مانده و جز (راه) معرّفى ندارد و در «ابن» گذشت.

«سُبُل» جمع «سبيل» است مثل «فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا⁽⁵⁾»، «يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ⁽⁶⁾». «سَبِيلُ اللّه»: هر راهى است كه رضاى خدا در آن باشد مثل قتل فى سبيل اللّه و انفاق فى سبيل اللّه، هجرت فى سبيل اللّه چنانكه «فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ⁽⁷⁾» و «سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ⁽⁸⁾». در قرآن کریم نیز سبیل در معانی گفته شده به کار رفته است که به تعدادی از آنها اشاره می‌شود.

سبیل به معنای مطلق راه

راه حل مشکل، راه چاره و نجات: «فَأَمْسکوهُنَّ فِی الْبُیوتِ حَتَّی یتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبیلاً؛⁽¹¹⁾اگر گواهی دادند آنان (زنان) را در خانه های(خود) نگاه دارید تا مرگشان فرا رسد یا این که خداوند راهی برای آن ها قرار دهد».

بی تردید کسانی که به خدا و پیامبرانش کافر می شوند و می خواهند میان خدا و پیامبرانش [با ایمان آوردن به خدا و کفرورزی به پیامبران] جدایی اندازند و می گویند: به بعضی ایمان می آوریم و به برخی کافر می شویم و می خواهند میان کفر و ایمان راهی [خاص] برگزینند [سبک مغز و بی شعورند]».

جمع بندی

هر چند این واژه‌ها به معنای راه می‌باشند و از نظر معنا به هم نزدیک‌اند اما تفاوت‌هایی نیز با یکدیگر دارند که در تفاسیر، ذیل هر یک از آن ها توضیحات مبسوطی ارائه شده است. در این جا به اختصار به برخی از تفاوت‌های مهم اشاره می‌کنیم.

الف) در قرآن کریم واژه «صراط» صرفاً به صورت مفرد آمده است و جمع ندارد اما واژه‌های «سبیل» و «طریق» هر دو به صورت جمع نیز وارد شده است. جمع «سبیل»،

«سُبُل» است: «ثُمَّ کلِی مِنْ کلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُکی سُبُلَ رَبِّک ذُلُلا⁽¹⁾آن گاه از همه محصولات و میوه ها بخور، پس در راه های پروردگارت که برای تو هموار شده [به سوی کندو] برو».

واژه «طریق» نیز به صورت جمع که «طرائق» می‌باشد، آمده است: «وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکمْ سَبْعَ طَرائِق⁽²⁾و بی تردید بالای سرتان هفت آسمان [که هر یک بر فراز دیگری است] آفریدیم».

ب) «سبیل» هم در راه خیر و هدایت و هم در راه شرّ به کار رفته است و با شرک و ضلالت جمع می‌شود. «طریق» نیز در اعم از راه خوب و بد استعمال شده است. اما واژه «صراط» فقط در خیر به کار رفته و هرگز با ضلالت و شرک جمع نمی‌شود. از آیه شریفه: «وَ ما یؤْمِنُ أَکثَرُهُمْ باللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکونَ ⁽³⁾و بیشترشان به خدا ایمان نمی آورند مگر آن که [برای او] شریک قرار می دهند» برمی آید که یک مرحله از شرک (که همان ضلالت باشد)، با ایمان (که عبارت است از یکی از سبیل ها) جمع می‌شود و این خود فرق دیگری میان سبیل و صراط است که سبیل با شرک جمع می‌شود ولی صراط مستقیم با ضلالت و شرک جمع نمی‌شود.⁽⁴⁾

ج) «سبیل و طریق» برای راه‌های گوناگون و کوچک است اما «صراط» بزرگ راهی است که راه‌های کوچک بدان ختم می‌شود. بنابراین، «صراط» تنها یک راه است و سرِّ آن هم این است صراط به خداوند استناد دارد و راه مستقیم الهی تنها یک راه بیشتر نیست.

نقطه مقابل صراط حق

در مقابل صراط حق، ضلالت است. تعریف «الضَّلَال»: عدول و انحراف از راه مستقيم، نقطه مقابلش «هداية» است. خداى تعالى گويد:

«فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها؛⁽⁵⁾

پس هر که هدایت یابد، فقط به سود خود هدایت می یابد و هر که گمراه گردد، فقط به زیان خود گمراه می شود».

واژه «ضَلَال» براى هر عدول و انحرافى از راه مستقيم خواه عمدى يا سهوى و كم يا زياد گفته مى‌شود.⁽¹⁾

در نتیجه هر کس که به غیر ولایت امیرالمومنین (علیه السلام)که صراط مستقیم است متمسک شود در ضلالت و گمراهی فرو می رود که آیات و روایاتی که دلالت می کنند صراط مستقیم امیرالمومنین (علیه السلام) و ائمه معصومین (علیهم السلام) هستند در ادامه به آن ها اشاره خواهد شد.

صراط علی از رموز حروف مقطعه قرآن

یکی از اسرار حروف مقطعه قرآن کریم آن است که بعد از جمع آنان و حذف حروف تکراری می توان این جمله را استخراج کرد: « صراط علی حق نمسکه» یعنی امیرالمؤمنین (علیه السلام) راه حق خدا است باید به دامان ایشان چنگ زد و توسل جست؛ چنانچه ائمه معصومین (علیهم السلام)فرموده‌اند که اگر حروف مقطع قرآن را با هم جمع نمایند و حروف تکراری را حذف کنند این جمله بدست می‌آید: «صراط علی حق نمسکه». ⁽²⁾

مفسران اختلاف بسیاری در خصوص حروف مقطعه قرآنی کرده‌اند و هر کس موافق رأی و میل خود تأویلی اظهار کرده است ولی از احادیث اهل بیت (علیهم السلام) استفاده می‌شود که این حروف از اسرار مخفی الهی است که حق تعالی به علم کامل خود آن‌ها را در اول سوره‌ها اختیار کرده تا راز و سری باشد میان او و حبیبش پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و به غیر از راسخین در علم که ذریه طیبین آن حضرت اند احدی راه به حقیقت آن‌ها نبرده و نمی‌برد. پس در این مقام باید به کلام معجزه آسای ایشان اعتماد کرد و اختلافی که در این باب از احادیث ایشان دیده می‌شود آن را رجوع به علم تام ایشان باید نمود. در تفسیر مجمع البیان از امیرالمؤمنین (علیه السلام)روایت شده: برای هر کتابی خلاصه‌ای است و خلاصه قرآن کریم حروف مقطعه آن است.⁽³⁾

مرحوم فیض کاشانی مجموع حروف مقطعه را بعد از حذف مکررات عبارت «صراطُ علی حق نمسکه» «راه علی حق است به آن تمسک می‌جوئیم» بدست آورده⁽¹⁾که این حروف را حروف نورانی نام گذاشته‌اند و گفته‌اند که این حروف دارای آثار و خواص بسیار است.

صراط مستقیم در آیات و روایات

آیاتی در قرآن کریم آمده است که صراحتا اشاره به صراط مستقیم کرده است؛ وقتی به روایات ذیل این آیات رجوع می کنیم به صراحت می بینیم که مراد از صراط مستقیم امیرالمومنین (علیه السلام) و ائمه معصومین (علیهم السلام) می باشد:

ما را به راه راست هدايت فرما».

در تفسیر این آیه شریفه چنین آمده است:

«وَ رُوِیَ عَن ألرّضا (علیه السلام)أنَّهُ سُئِلَ أَیْنَ ذُکِرَ عَلِیٌّ (علیه السلام)فِی أُمِّ الْکِتَابِ فَقَالَ فِی قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ هُوَ عَلِیٌّ (علیه السلام)؛⁽³⁾

از امام رضا (علیه السلام)سؤال شد: «در کجای امّ الکتاب، علی (علیه السلام)ذکر شده است»؟ فرمود: «در این آیه: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمسْتَقِیمَ، که منظور علی (علیه السلام)است».

«قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)أَنَا صِرَاطُ اللَّهِ الْمُسْتَقِیمُ وَ عُرْوَتُهُ الْوُثْقَی الَّتِی لَا انْفِصامَ لَها؛⁽⁴⁾

امیرالمؤمنین (علیه السلام)فرموند: همانا من راه و صراط مستقیم خدا هستم و ریسمان محکم الهی هستم که هرگز گسسته نخواهد شد».

«عَنْ أَبِی‌بَصِیرٍ عن أبی‌عبدالله (علیه السلام)فی قوله ... اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ قَالَ: الطَّرِیقَ وَ مَعْرِفَه الْإِمَام؛⁽⁵⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ؛ راه، همان امیرمؤمنان علی (علیه السلام)و شناخت امام است».

«عن داود بن فرقد عن أبي عبد الله (علیه السلام) قال «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ» يعني أمير المؤمنين؛⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: مراد از صراط مستقیم در این آیه امیرالمومنین (علیه السلام) است».

مفضل بن عمر از حضرت امام صادق (علیه السلام)معنای صراط را سؤال نمود، حضرت فرمود:

«عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)عَنِ الصِّرَاطِ فَقَالَ هُوَ الطَّرِيقُ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُمَا صِرَاطَانِ صِرَاطٌ فِي الدُّنْيَا وَ صِرَاطٌ فِي الْآخِرَةِ وَ أَمَّا الصِّرَاطُ الَّذِي فِي الدُّنْيَا فَهُوَ الْإِمَامُ الْمُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ مَنْ عَرَفَهُ فِي الدُّنْيَا وَ اقْتَدَى بِهُدَاهُ مَرَّ عَلَى الصِّرَاطِ الَّذِي هُوَ جِسْرُ جَهَنَّمَ فِي الْآخِرَةِ وَ مَنْ لَمْ يَعْرِفْهُ فِي الدُّنْيَا زَلَّتْ قَدَمُهُ عَنِ الصِّرَاطِ فِي الْآخِرَةِ فَتَرَدَّى فِي نَارِ جَهَنَّمَ؛⁽²⁾

صراط عبارت از راهی است بسوی معرفت پروردگار و این راه دوتاست؛ یکی راه دنیا و دیگری راه آخرت. اما راه دنیا شناختن و معرفت امام است که بر هر کس واجب است در دنیا امام خود را شناخته و اطاعت او را نماید و او را پیشوای خود دانسته و به راهنمایی آن‌ها از صراطی که پل جهنم است به خوبی عبور کند و هر که در دنیا امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) خود را نشناسد قدم هایش در صراط بلغزد و به جهنم واصل گردد. هر کس در دنیا از صراط دنیا به درستی رد شود یعنی امام خود را بشناسد و او را اطاعت کند در آخرت نیز از پل آخرت به آسانی می‌گذرد و کسی که در دنیا امام خود را نشناسد در آخرت هم قدمش بر پل آخرت می‌لغزد و به درون جهنم سقوط می‌کند».

«عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) نَحْنُ الطَّرِيقُ الْوَاضِحُ وَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ إِلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ نَحْنُ مِنْ نِعْمَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى خَلْقِه؛⁽³⁾

امام باقر (علیه السلام)می فرمایند: ما راه روشن و صراط مستقیم به سوی خدای عزّوجلّ هستیم، ما نعمت خدا بر خلقیم».

«عَنْ سَيِّدِ الْعَابِدِينَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (علیه السلام)قَالَ: لَيْسَ بَيْنَ اللَّهِ وَ بَيْنَ حُجَّتِهِ حِجَابٌ فَلَا لِلَّهِ دُونَ حُجَّتِهِ سِتْرٌ نَحْنُ أَبْوَابُ اللَّهِ وَ نَحْنُ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ وَ نَحْنُ عَيْبَةُ عِلْمِهِ وَ نَحْنُ تَرَاجِمَةُ وَحْيِهِ وَ نَحْنُ أَرْكَانُ تَوْحِيدِهِ وَ نَحْنُ مَوْضِعُ سِرِّهِ؛⁽⁴⁾

امام سجاد (علیه السلام)فرمودند: بین خدا و بین حجت خدا حجابی نیست و خدا از حجت خود در پس پرده و حجاب نیست. ماییم ابواب خدا و ماییم صراط مستقیم و ماییم مخزن علم او و ماییم زبان و مترجم‌های وحی او و ماییم ارکان توحیدش و ماییم گنجینه اسرارش».

بررسی سوره حمد

در سوره حمد اشاره به صراط مستقیم شده که از خداوند متعال می خواهیم ما را بر آن صراط قرار دهد و در ادامه از او می خواهیم که ما در زمره افرادی که مورد غضبش قرار گرفته اند قرار نگیریم و نیز از گمراهان نباشیم.

نکته جالب این جاست که نقطه مقابل صراط مستقیم، گمراهی و غضب خداست و کسی که بر سر صراط مستقیم خداوند نشسته تا کسی به آن متمسک نشود شخص شیطان است که اعوان و انصار او همین ماموریت را بر عهده دارند و به بهترین نحو ممکن در این امر موفق بوده اند:

«قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ؛⁽¹⁾

گفت: به سبب این که مرا به بیراهه و گمراهی انداختی، یقیناً بر سر راه راست تو [که رهروانش را به سعادت ابدی می رساند] در کمین آنان خواهم نشست».

در تفسیر این آیه آمده است:

«عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: الصِّرَاطُ الَّذِي قَالَ إِبْلِيسُ لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ الآيَةَ هُوَ عَلِيٌّ (علیه السلام)؛ ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: منظور از صراطی که ابلیس گفت: لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَکَ المُسْتَقِیمَ، ثُمَّ لآتِیَنَّهُم مِّن بَیْنِ أَیْدِیهِم؛ امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) است».

چه کسانی مورد غضب خداوند واقع می شوند؟

کسانی مورد غضب خداوند واقع می شوند که در مقابل صراط مستقیم او قرار گرفته و در حال پیکار با او هستند. در این آیه شریفه به صراحت اشاره نشده که مراد از «مغضوب علیهم» چه افراد یا چه گروهی هستند اما در برخی از آیات صراحتا به آنان اشاره شده است؛

لذا برای پی بردن به اینکه مراد از این آیه چه کسانی هستند به سراغ ثقلین (آیات و روایات) می رویم:

«قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): وَ أَمَّا قَولُهُ عَزَّوَجَلَّ: غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ فَأولَئِکَ الیَهُودُ؛⁽¹⁾

امیرالمومنین (علیه السلام) می فرمایند: امّا غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ؛ اینان یهودیان هستند».

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ الْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ النُّصَّابُ وَ الضَّالِّينَ الْيَهُودُ وَ النَّصَارَى؛⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ؛ ناصبیان هستند».

«قال أَمِيرُ الْمُؤْمِنِين‌ (علیه السلام): وَ أَمَّا قَوْلُهُ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ فَأُولَئِكَ الْيَهُودُ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً فَغَضِبَ عَلَيْهِمْ فَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنازِيرَ فَنَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ لَا يَغْضَبَ عَلَيْنَا كَمَا غَضِبَ عَلَیْهِمْ؛⁽³⁾

امیرالمومنین (علیه السلام) می فرمایند: غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ؛ یهودیان هستند که نعمت خدا را به کفر تبدیل نمودند، خداوند بر آن‌ها خشم گرفت که به صورت میمون و خوک درآمدند ما درخواست می‌کنیم از خدا که به ما خشم نگیرد چنانچه بر آن‌ها خشم گرفت».

«عَنِ الرِّضَا (علیه السلام)قَال: غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ اسْتِعَاذَه مِنْ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُعَانِدِینَ الْکَافِرِینَ الْمُسْتَخِفِّینَ بِهِ وَ بِأَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ؛⁽⁴⁾

امام رضا (علیه السلام) می فرمایند: غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ؛ و این پناه جستن و استمداد بنده برای بیزاری اوست از این که جزء معاندان و کافران باشد و عظمت و قدرت و اراده‌ی الهی را کوچک انگارد و امر و نهی و فرمان‌های او را ناچیز شمارد».

«الْبَاقِرَانِ (علیهم السلام): المَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ الشُّکَّاکِ الَّذِینَ لَا یَعْرِفُونَ إِمَامَهْ أَمِیرِ‌الْمُؤْمِنِین؛⁽⁵⁾

امام باقر و صادق (علیهما السلام)می فرمایند: المَغضُوبِ عَلَیهِمْ؛ یهودیان و نصرانی‌ها هستند و شک‌کنندگانی هستند که امیرمؤمنان (علیه السلام)را نمی‌شناسند».

«وَ مِنْهُ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ رَفَعَهُ فِي قَوْلِهِ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ غَيْرِ الضَّالِّينَ قَالَ هَكَذَا نَزَلَتْ وَ قَالَ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ النُّصَّابُ وَ الضَّالِّينَ الشُّكَّاكُ الَّذِينَ لَا يَعْرِفُونَ الْإِمَامَ»⁽¹⁾.

مراد از "فلان و فلان و فلان" در روایت فوق غاصبین حق امیرالمومنین (علیه السلام) می باشد.

مغضوبین در قرآن کریم

در برخی از آیات نورانی قرآن کریم به افراد یا گروهایی اشاره شده که مورد غضب خداوند متعال واقع شدند و نیز با سیره و روش خود در مقابل صراط مستقیم خداوند قرار گرفتند که به برخی از آنان اشاره می کنیم:

الف) گوساله و سامری:

پس موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قومش بازگشت، گفت: ای قوم من! آیا پروردگارتان به شما [درباره نزول تورات] وعده ای نیکو نداد؟ آیا زمان آن وعده بر شما طولانی آمد یا خواستید که خشمی از پروردگارتان بر شما فرود آید که با وعده من مخالفت کردید؟!»

و هنگامی که موسی [پس از آگاهی از آن پیش آمد خطرناک] خشمگین و بسیار اندوهناک به سوی قومش بازگشت، گفت: پس از من بد جانشینانی برایم بودید، آیا [با پرستش گوساله] بر فرمان پروردگارتان [که در تورات آمده] پیشی گرفتید [و صبر نکردید تا من بیایم و فرمان خدا را به شما ابلاغ کنم؟] و الواح را افکند و سر برادرش را گرفت [و با خشم] او را به سوی خود می کشید. [هارون] گفت: ای فرزند مادرم! این گروه مرا ناتوان و زبون

شمردند و نزدیک بود مرا به قتل برسانند، پس مرا با مؤاخذه کردنم دشمنْ شاد مکن و [هم طراز] با گروه ستمکاران قرار مده».

در تفسیر این آیه آمده است:

«عَنْ عَبْدِاللهِ‌بْنِ‌سُلَیْمَانَ عَنْ أبِی‌عَبْدِاللهِ (علیه السلام) قَالَ: لَمَّا أُخْرِجَ بِعَلِیٍّ مُلَبَّباً وَقَفَ عِنْدَ قَبْرِ النَّبِیِّ قَالَ یَا ابْنَ‌أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کادُوا یَقْتُلُونَنِی قَالَ فَخَرَجَتْ یَدٌ مِنْ قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ یَعْرِفُونَ أَنَّهَا یَدُهُ وَ صَوْتٌ یَعْرِفُونَ أَنَّهُ صَوْتُهُ نَحْوَ أبی‌بَکْرٍ یَا هَذَا «أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَهْ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلًا⁽¹⁾».⁽²⁾

عبدالله‌بن‌سلیمان گوید: امام صادق (علیه السلام)فرمود: زمانی‌که علی را [برای گرفتن بیعت] از منزل بیرون آوردند و کشان‌کشان [به مسجد] بردند، ایشان بالای قبر پیامبر ایستاد و فرمود: یا ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کَادُواْ یَقْتُلُونَنِی. در همان زمان دستی از قبر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) خارج شد که همه فهمیدند که دست خود ایشان است و صدایی [شنیده شد] که همه فهمیدند که صدای ایشان است و رو به ابوبکر گفته شد: ای تو! آیا به آن که تو را از خاک سپس از نطفه آفرید، آن گاه تو را به صورت مردی درست و نیکو درآورد کافر شده ای؟»

«عَنْ عَلْقَمَة بْنِ‌مُحَمَّدٍ‌الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ‌مُحَمَّدِ‌بْنِ‌عَلِیٍّ (علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ مِنَ الْمَدِینَهْ ... وَ بَلَّغَ مَنْ حَجَّ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَهْ وَ أَهْلِ الْأَطْرَافِ وَ الْأَعْرَابِ سَبْعِینَ أَلْفَ إِنْسَانٍ أَوْ یَزِیدُونَ عَلَی نَحْوِ عَدَدِ أَصْحَابِ مُوسَی السَّبْعِینَ أَلْفَ الَّذِینَ أَخَذَ عَلَیْهِمْ بَیْعَهْ هَارُونَ فَنَکَثُوا وَ اتَّبَعُوا الْعِجْلَ وَ السَّامِرِیَ وَ کَذَلِکَ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ الْبَیْعَهْ لِعَلِیٍّ بِالْخِلَافَهْ عَلَی عَدَدِ أَصْحَابِ مُوسَی فَنَکَثُوا الْبَیْعَهْ وَ اتَّبَعُوا الْعِجْلَ وَ السَّامِرِیَ سُنَّهْ بِسُنَّهْ وَ مِثْلًا بِمِثْل؛⁽³⁾

علقمة‌بن‌محمّد حضرمی نقل می‌کند: امام باقر (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) همراه هفتاد هزار نفر از اهالی مدینه و اطراف آن عازم مکّه شد و از مدینه خارج شدند مانند همان تعداد که حضرت موسی از آنان برای هارون بیعت گرفت و عهدشکنی کردند و در آخر از گاو و سامری تبعیّت نمودند و همه‌ی جماعت مسلمین در طول این سفر قدم به قدم از تمام اعمال آن حضرت پیروی می‌کردند ولی عاقبت این بیعتی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برای

خلافت علی از مسلمانان گرفت در نهایت شبیه به عهدشکنی قوم موسی در بیعت با هارون و تبعیّت از گاو و سامری گردید».

«ابوذر گفت: ولى (در سقيفه) گوساله آنان (ابو بكر) براى خود مقامى ادعا كرد و سامرى آنان (عمر) و سه نفر همراهشان (سالم و ابو عبيدة و معاذ) شهادت دادند كه از پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شنيده‌اند كه آن مطلب را فرموده است».⁽¹⁾

«پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: «برادرم (امیرالمومنین)، نشنيدى دشمن خدا (عمربن خطاب) چه گفت؟! جبرئيل كمى قبل از اين نزد من آمد و به من خبر داد كه او سامرى اين امّت است و رفيقش (ابو بكر) گوساله آن است».⁽²⁾

«جناب سلمان(رحمه الله) مى‌گويد: على (علیه السلام)فرمود: «همه مردم بعد از پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)مرتدّ شدند جز چهار نفر. مردم بعد از پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به منزله هارون و تابعينش و به منزله گوساله و تابعينش شدند. پس على (علیه السلام)شبيه هارون و عتيق (لقب ابوبکر) شبيه گوساله و عمر شبيه سامرى است».⁽³⁾

ضابطه كلّى ولايت و برائت

اى عمار! هر كس موسى و هارون را دوست داشت و از دشمنان ايشان بيزارى جست از گوساله و سامرى برائت جسته بود و هر كس گوساله و سامرى را دوست داشت و از دشمنان آن ها بيزارى جست از موسى و هارون برائت جسته بود بدون آن كه خودش بداند.

اى عمار! هر كس پيامبر و اهل بيتش را و مرا دوست بدارد و از دشمنم بيزارى بجويد از آن دو نفر (يعنى از ابو بكر و عمر) بيزارى جسته است و هر كس از دشمنان آن دو نفر بيزارى بجويد از پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)بيزارى جسته است بدون آنكه خودش بداند. (منظور اين نيست كه برائت او از اهل بيت از روى جهل است، بلكه به اين معنا كه چنين شخصى نمى‌خواهد بفهمد كه وقتى پيامبر و اهل بيتش (علیهم السلام)نسبت به ابو بكر و عمر در نقطه مقابل يکديگر قرار دارند. ولايت هر يک به معنى برائت از ديگرى است).⁽⁴⁾

بی تردید کسانی که گوساله را [به پرستش] گرفتند به زودی خشمی سخت از پروردگارشان و خواری و ذلتی در زندگی دنیا به آنان خواهد رسید و این گونه دروغ بافان را کیفر می دهیم».

ب) فراریان از جنگ:

در قرآن کریم در مورد کسانی که از جنگ فرار می کنند چنین اشاره شده است:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ * وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ؛⁽²⁾

ای اهل ایمان! هنگامی که با کافران در حالی که بر ضد شما لشکرکشی می کنند روبرو می شوید به آنان پشت نکنید [و نگریزید.] * و هر کس در آن موقعیت به آنان پشت کند [و بگریزد] سزاوار خشمی از سوی خدا شود و جایگاهش دوزخ است و دوزخ بازگشت گاه بدی است مگر [اینکه گریزش برای انتخاب محلی دیگر] جهت ادامه نبرد با دشمن یا پیوستن به گروهی [تازه نفس از مجاهدان برای حمله به دشمن] باشد».

نکته: هیچ شکی نیست که غاصبین حق امیرالمومنین (علیه السلام) از جنگ ها فرار می کردند که خودشان نیز به این فعل معترفند و در کتب و منابع اهل تسنن به آن اشاره شده است که جلوتر مفصلا به آن ها اشاره خواهیم کرد. در نتیجه کسی که این آیات بر او صدق کند مورد خشم و غضب خداوند متعال قرار می گیرد که غاصبین از این امر مستثنی نیستند.

ج) کشتن ائمه (علیهم السلام) و شیعیان:

به اعتقاد شیعیان قاتلین حضرات: امیرالمومنین (علیه السلام)، حضرت زهراء (علیها السلام)، امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) از جمله افرادی هستند که اهل تسنن آنان را خلیفه و صحابی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می دانند! اما از این حقیقت نمی توان فرار کرد که دست شان به خون ائمه (علیهم السلام)آغشته شده است. خداوند متعال در مورد کسانی که مومنی را از روی عمد بکشند در قرآن کریم چنین حکم فرموده است:

«وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا؛⁽¹⁾

و هر کس مؤمنی را از روی عمد بکشد کیفرش دوزخ است که در آن جاودانه خواهد بود و خدا بر او خشم گیرد و وی را لعنت کند و عذابی بزرگ برایش آماده سازد».

امام باقر (علیه السلام)با اشاره به فضاى تاریک و وحشت بار عصر معاویه مى فرماید:

«وَ کَانَ عِظَمُ ذلِکَ وَ کِبَرُهُ زَمَنَ مُعاوِیَةَ بَعْدَ مَوْتِ الْحَسَنِ فَقُتِلَتْ شِیعَتُنا بِکُلِّ بَلْدَة وَ قُطِّعَتِ الاَیْدِی وَ الاَرْجُلُ عَلَى الظِّنَّةِ وَ کَانَ مَنْ یُذْکَرُ بِحُبِّنَا وَ الاِنْقِطاعِ إِلَیْنَا سُجِنَ أَوْ نُهِبَ مَالُهُ أَوْ هُدِّمَتْ دارُهُ؛⁽²⁾

بیشترین و بزرگترین فشارها بر شیعیان در عصر معاویه، پس از شهادت امام حسن (علیه السلام) بود. در آن زمان در هر شهرى شیعیان ما کشته مى شدند و دست ها و پاهایشان با اندک گمان و بهانه اى قطع مى شد. شدّت سخت گیرى به حدّى بود که اگر کسى از دوستى ما یاد مى کرد زندانى مى شد و اموالش مصادره مى گردید و یا خانه اش ویران مى گشت».

در آن روزگار، معاویه فرماندارى کوفه را به «زیاد بن ابیه» سپرد؛ وى که شیعیان على (علیه السلام) را به خوبى مى شناخت به تعقیب آنان پرداخت و بسیارى از افراد سرشناس و مؤثّر از دوستان على (علیه السلام)را به قتل رساند. شدت سخت گیرى و جنایت «زیاد» را ابن ابى الحدید معتزلى این گونه ترسیم مى کند:

«زیاد، شیعیان على (علیه السلام)را زیر هر سنگ و کلوخى (در هر مکانى) یافت به قتل رساند؛ آن ها را دچار ترس و وحشت ساخت و دست و پاى آنان را قطع کرد و چشم هاى آن ها را از حدقه بیرون آورد. آنان را به دار آویخت و گروهى از آنان را از سرزمین عراق آواره ساخت تا جایى که هیچ فرد سرشناسى از شیعیان در عراق نماند».⁽³⁾

د) مرتدّین

«اِرْتِدادْ» خارج شدن و رویگردانی از دین اسلام است. مسلمان، رویگردان از اسلام را مُرتَد می‌نامند. ارتداد با انکار وجود خدا، حقانیت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)، دین اسلام و امور ضروری دین مانند نماز و روزه و همچنین با توهین آشکار به مقدسات دینی مانند کعبه

محقق می‌شود. «مرتد» را به دو نوع مرتد «ملی» و مرتد «فطری» تقسیم کرده‌اند که هر یک احکام شرعی مخصوص خود را دارد. بنابر دیدگاه مشهور میان فقیهان، مجازات مرتد فطریِ مرد، مرگ است ولی به مرتد ملیِ مرد، فرصت توبه و بازگشت به دین داده می‌شود و در صورت عدم توبه کشته می‌شود. مرتد زن چه ملی و چه فطری کشته نمی‌شود اما تا زمانی که توبه نکند زندانی می‌شود. نجس بودن مرتد و جایز نبودن ازدواج با او از دیگر احکام ارتداد است. به باور برخی، علت وجود چنین مجازات‌هایی برای ارتداد، جلوگیری از سهل‌انگاری مسلمانان در دینداری و عدم تضعیف باورهای دینی توسط مخالفان اسلام است.

در نتیجه، تعریف مرتد به زبانی ساده چنین است: مرتد به افرادی گفته می شود که مسلمان بوده اند ولی بعداً از دین اسلام برگشته اند و ضروریات دین اسلام را ( توحید، نبوت، امامت و...) انکار می کنند.

مرتد در قرآن:

«مَنْ كَفَرَ بِاللهِ مِنْ بَعْدِ إيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإيمانِ وَ لكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظيمٌ؛⁽¹⁾

کسانی که بعد از ایمانشان به خدا کافر شوند [مجازات مى شوند] به جز آن‌ها که تحت فشار واقع شده اند درحالی‌که قلبشان با ایمان، آرام است آرى، آن‌ها که سینه خود را براى پذیرش کفر گشوده اند غضب خدا بر آن‌هاست و عذاب عظیمى در انتظارشان!»

این آیه شریفه حال مسلمانان را بیان می کند که گرفتار کفار شده اند. گروهی از آنان به جهت رهایی از شکنجه و در امان بودن از اذیت مشرکان به ظاهر از اسلام دست می کشند و نسبت به آن اظهار بیزاری می کنند. خداوند در مورد این گروه می فرماید: «قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ»، در حالى كه قلبشان با ایمان آرام است یعنی از باب تقیه کفر را (به ظاهر) قبول کرده اند در حالی در واقع ایمان به خدا دارند. اما گروه دیگری از مسلمانان حقیقتاً (نه از روی تقیه و تظاهر) دست از آیین اسلام برداشتند و به دین و آیین کفار ملحق شدند که این افراد مورد غضب و لعن خداوند قرار خواهند گرفت. خداوند متعال در شأن مرتدین چنین می فرماید:

«أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِین خالِدِینَ فِیها لا یخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ ینْظَرُون؛⁽¹⁾

آنها كیفرشان این است كه لعن خداوند و فرشتگان و همه مردم بر آنها است. این در حالى است كه آنها همواره در این لعن و طرد و نفرت مى مانند و مجازات آنها تخفیف نمى یابد و به آنها مهلت داده نمى ‌شود».

در تفسیر این آیه شریفه (مرتدین) آمده است:

«عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ: قِيلَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)إِنَّ النَّاسَ يَرْوُونَ أَنَّ عَلِيّاً (علیه السلام) قَالَ عَلَى مِنْبَرِ الْكُوفَةِ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ سَتُدْعَوْنَ إِلَى سَبِّي فَسُبُّونِي ثُمَّ تُدْعَوْنَ إِلَى الْبَرَاءَةِ مِنِّي فَلَا تَبَرَّءُوا مِنِّي فَقَالَ مَا أَكْثَرَ مَا يَكْذِبُ النَّاسُ عَلَى عَلِيٍّ (علیه السلام) ثُمَّ قَالَ إِنَّمَا قَالَ إِنَّكُمْ سَتُدْعَوْنَ إِلَى سَبِّي فَسُبُّونِي ثُمَّ سَتُدْعَوْنَ إِلَى الْبَرَاءَةِ مِنِّي وَ إِنِّي لَعَلَى دِينِ مُحَمَّدٍ وَ لَمْ يَقُلْ لَا تَبَرَّءُوا مِنِّي فَقَالَ لَهُ السَّائِلُ أَ رَأَيْتَ إِنِ اخْتَارَ الْقَتْلَ دُونَ الْبَرَاءَةِ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا ذَلِكَ عَلَيْهِ وَ مَا لَهُ إِلَّا مَا مَضَى عَلَيْهِ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ حَيْثُ أَكْرَهَهُ أَهْلُ مَكَّةَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ فِيهِ- إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم) عِنْدَهَا يَا عَمَّارُ إِنْ عَادُوا فَعُدْ فَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عُذْرَكَ وَ أَمَرَكَ أَنْ تَعُودَ إِنْ عَادُوا؛⁽²⁾

ابن‌صدقه گوید: به امام صادق (علیه السلام)عرض شد: مردم می‌گویند که علی (علیه السلام)بر منبر کوفه فرمود: «ای مردم! به زودی به شما امر می‌شود مرا دشنام دهید چنین کنید. پس امر می‌شود از من بیزاری بجویید امّا از من بیزار نباشید». فرمود: «مردم چه دروغ‌های بسیاری به علی (علیه السلام)نسبت می‌دهند! علی (علیه السلام) فرموده به زودی به شما امر می‌شود مرا دشنام دهید

[پس] چنین کنید سپس به بیزاری از من فراخوانده می‌شوید بدانید که من بر دین محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم)هستم. ایشان نفرمود که از من بیزار نباشید». آن شخص پرسید: «آیا به نظر شما قتل بدون بیزاری امکان‌پذیر است؟! فرمود: «به خدا! داستان او همانند داستان عمّار بن یاسر است که اهل مکّه او را وادار به انکار دین کردند در حالی‌که در قلب او ایمان و اطمینان وجود داشت و خداوند فرمود: «إِلاَّ مَنْ أُکْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِیمَانِ» و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)با نزول این آیه به عمّار فرمود: «عمّار! اگر برگشتند تو هم برگرد که خداوند متعال عذر و دلیل تو را نازل کرده و به تو امر کرده که اگر برگشتند تو هم برگردی».

ارتداد مردم پس از پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) جز چهار نفر

جناب سلمان(رحمه الله) مى‌گويد: على (علیه السلام)فرمود: «همه مردم بعد از پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)مرتدّ شدند جز چهار نفر. مردم بعد از پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به منزله هارون و تابعينش و به منزله گوساله و تابعينش شدند. پس على (علیه السلام)شبيه هارون و عتيق (لقب ابوبکر) شبيه گوساله و عمر شبيه سامرى است.

از پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)شنيدم كه مى‌فرمود: قومى از اصحابم از صاحبان شخصيت و مقام نسبت به من براى عبور از پل صراط مى‌آيند. وقتى آنان را ديدم و آنان مرا ديدند و آنان را شناختم و آنان مرا شناختند، ايشان را از نزد من جدا مى‌كنند. مى‌گويم: پروردگارا، اصحابم، اصحابم! گفته مى‌شود: نمى‌دانى بعد از تو چه كرده‌اند. وقتى از ايشان جدا شدى به عقب برگشتند. من هم مى‌گويم: دور از رحمت خدا باشند.⁽¹⁾

شباهت مسلمين به بنى اسرائيل

از پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)شنيدم كه مى‌فرمود: امّت من سنّت بنى اسرائيل را مرتكب خواهند شد به طورى كه قدم جاى قدم آنان مى‌گذارند و تير به همان جا كه آنان زدند مى‌زنند و وجب به وجب و ذراع به ذراع و باع به باع كارهاى آنان را انجام خواهند داد تا آنجا كه اگر داخل سوراخ حيوانى شده باشند اينان نيز همراه آنان داخل مى‌شوند. تورات و قرآن را يک نفر از ملائكه در يک ورق با يک قلم نوشته است و مثل ها و سنّت ها (در آنان و اينان) به يک صورت جارى شده است.⁽²⁾

نکات این روایت:

«ذراع» به اندازه آرنج تا سر انگشتان و «باع» از شانه تا سر انگشتان است. اين كلمات كنايه از شدت مشابهت است و مى‌توان گفت: منظور از وجب و ذرع و باع، كارهاى كوچک و متوسط و بزرگ است يعنى در هر كارى پيرو آنان مى‌شوند.

كلمه «جحر» به معنى سوراخى است كه حيوانات درنده به عنوان خانه براى خود مى‌كنند. منظور اين است كه اگر آنان كارهاى خطرناكى مثل وارد شدن به لانه حيوانات درنده انجام داده باشند اين امت نيز خواهند كرد.

كلمه «رقّ» به معنى صفحه سفيد و نيز به معناى پوست نازكى كه روى آن مى‌نويسند آمده است. در نسخه «ب» تورات و انجيل و قرآن ذكر شده است.

ه) منافقین:

منافق به کسی گفته می شود که اظهار اسلام و ایمان می کند و در دل کفر دارد به عبارت دیگر در زبان ادعای ایمان دارد ولی در باطن به آنچه می گوید اعتقاد ندارد ولی از ترس و حفظ جان خود و یا داشتن طمع و رسیدن به منافع بزرگ تر، ماهیت خود را مخفی می کند و در ظاهر اعلام دوستی می کند. این افراد مورد غضب خداوند متعال هستند خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:

«وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا؛⁽¹⁾

و مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرک را که به خدا گمان بد می برند عذاب کند؛ پیشامد بد زمانه فقط بر خودشان باد. خدا بر آنان خشم گرفته و لعنتشان کرده است و دوزخ را برای آنان آماده نموده و بد بازگشت گاهی است».

دشمنی با علی نشانه نفاق است

بسیاری از بزرگان اهل تسنن نوشته‌اند:

«عَنْ عَدِیِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ زِرٍّ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ: وَالَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَاَ النَّسَمَةَ اِنَّهُ لَعَهْدُ النَّبِیِّ الْاُمِّیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ اِلَیَّ اَنْ لَا یُحِبَّنِی اِلَّا مُؤْمِنٌ وَلَا یُبْغِضَنِی اِلَّا مُنَافِقٌ؛⁽²⁾

علی (علیه السلام) فرمود: قسم به خدایی که دانه را شکافت و مردمان را آفرید این سخن رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: مرا جز مؤمن دوست نمی‌دارد و به غیر از منافق، دیگری با من دشمنی نمی‌ورزد».

قرطبی و بسیاری دیگر از بزرگان اهل‌سنت نوشته‌اند:

«روی عن جماعة من الصحابة ابی سعید الخدری، جابر بن عبدالله، عبدالله بن مسعود و... انهم قالوا: ما کنا نعرف المنافقین علی عهد رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) الا ببغضهم لعلی؛⁽¹⁾

از جمعی از صحابه از جمله ابو‌سعید خدری، جابر بن عبدالله، عبدالله بن مسعود و... نقل شده است که گفتند: ما در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) منافقین را نمی‌شناختیم مگر به دشمنی با علی».

نفاق ابوبکر و عمر

یکی از مسائل قطعی میان مسلمین که دارای مدارک و اسناد بیشماری در قرآن و سنت می باشد مسالۀ وجود نفاق و منافقین در میان صحابه است. در اینجا نفاق یکی از صحابۀ معروف رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)بر اساس رفتار خود صحابه، اثبات می شود! حذیفه بن یمان، صاحب سرّ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)بود و نام منافقین را می دانست. امیرالمومنین امام علی (علیه السلام) در مورد وی می فرماید:

«عَلِمَ المُنَافِقِيْنَ، وَسَأَلَ عَنِ المُعْضِلاَتِ؛ فَإِنْ تَسْأَلُوْهُ، تَجِدُوْهُ بِهَا عَالِماً؛⁽²⁾

او منافقان را می شناسد. در مورد مشکلات از وی سوال نمایید زیرا اگر از وی بپرسید وی را عالم بر آن ها خواهید یافت».

حاکم نیشابوری نیز از قول امیرالمومنین (علیه السلام) در مورد حذیفه نقل می کند:

«کان اعلم الناس بالمنافقین؛⁽³⁾

وی داناترین مردم به (نام های) منافقین بود».

سیرۀ حذیفه چنین بود که بر جنازه های منافقین نماز نمی خواند. لذا نماز نخواندن وی بر جنازه کسی به معنی این بود که آن شخص از منافقان بوده است. عمربن خطاب نیز در این مساله به حذیفه اقتدا می کرد یعنی بر جنازه ای که حذیفه بر آن نماز نمی خواند نماز نمی گزارد و آن میّت را منافق می دانست.

ابن اثیر در « اسد الغابه » چنین می گوید:

«وكان عمر إذا مات ميت يسأل عن حذيفة، فإن حضر الصلاة عليه صلى عليه عمر، وإن لم يحضر حذيفة الصلاة عليه لم يحضر عمر؛⁽¹⁾

هر وقت کسی فوت می کرد عمربن خطاب از حذیفه درخواست می کرد پس اگر حذیفه بر آن میّت نماز می خواند عمربن خطاب هم بر وی نماز می خواند و اگر حذیفه بر سر جنازه آن شخص حاضر نمی شد عمربن خطاب نیز بر وی نماز نمی خواند و بر سر جنازه اش حاضر نمی شد».

سوال: آیا جناب حذیفه و عمربن خطاب بر جنازه ابوبکر نماز خواندند؟!

بنابر وصیت ابوبکر (و شاید هم عثمان!) عمربن خطاب به عنوان جانشین وی انتخاب شد. بعد از مرگ ابوبکر، عاقلانه به نظر می رسید که عمربن خطاب که جانشین وی بود بر جنازه اش نماز بگزارد و مراسم تشییع را انجام دهد ولی نکته جالب در این است که عمربن خطاب بر جنازه ی ابوبکر نماز نخواند!

ابن سعد در«الطبقات الکبری» (ذکر وصیه ابی بکر، روایة شبابة بن سوار) چنین می گوید:

«صلى عمرو عَلَى أَبِي بَكْرٍ فَكَبَّرَ عَلَيْهِ أَرْبَعًا؛⁽²⁾

عمرو بن عاص بر ابی بکر نماز خواند و 4 تکبیر بر وی گفت».

عدم حضور عمر بن خطاب در نماز ابوبکر، نشان دهندۀ آن است که وی در این مورد از حذیفه تبعیت کرده است که در این باره روایتی موجود است. ابن عساکر در«تاریخ مدینة دمشق» و ابن منظور در «مختصر تاریخ دمشق» چنین می نویسند:

«عن حذيفة قال: مر بي عمر بن الخطاب وأنا جالس في المسجد فقال لي: يا حذيفة، إن فلاناً قد مات فاشهده. قال: ثم مضى حتى إذا كاد أن يخرج من المسجد التفت إلي فرآني وأنا جالس فعرف، فرجع إليّ فقال: يا حذيفة، أنشدك الله أمن القوم أنا؟ قال: قلت: اللهم لا، ولن أبرئ أحداً بعدك. قال: فرأيت عيني عمر جاءتا؛⁽³⁾

حذیفه می گوید: عمر به نزد من آمد در حالی که من در مسجد بودم. پس به من گفت: فلانی(!) مرده است. بر جنازه وی حاضر شو! حذیفه می گوید: مدتی گذشت تا این که عمر

خواست از مسجد خارج شود که مرا دید در حالی که هنوز نشسته بودم. پس فهمید (که برای نماز خواندن بر میت نرفته ام). به سوی من آمد و گفت: ای حذیفه! تو را به خدا قسم می دهم که آیا من از آن قوم (منافقین) هستم؟ حذیفه می گوید: گفتم: به خدا نه! و بعد از تو نیز هرگز کسی را مطلع نخواهم کرد».

چنانچه ملاحظه می شود جهت حفظ آبروی ابوبکر، نام او حذف شده و با عنوان "فلانی" از وی یاد شده است! حال شما خوانندۀ محترم، این نماز نخواندن جناب حذیفه بن یمان (منافق شناس عصر نبوی) بر جنازه ابوبکر را خود تحلیل کند! البته چنان که از انتهای روایت بالا معلوم است، عمر بن خطاب نیز از ایمان خویش چندان مطمئن نبوده است! به راستی این همه نگرانی عمربن خطاب برای چه بود ؟ آیا او از خود مطمئن نبوده که مومن است یا منافق؟ در ضمن، اين مطلب كه برخی از صحابه قصد داشته اند رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)را ترور كنند از ديدگاه شيعه و سنی قطعی است ؛ چنانچه در قرآن كريم آمده است:

«يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَ ما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَليماً فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصيرٍ؛⁽¹⁾

منافقان به نام خدا سوگند ياد می كنند كه چيز بدی نگفتند (چنان نيست) آنان سخنان كفرآميز بر زبان آوردند و بعد از اسلام آوردن، كافر شدند و تصميماتی اتخاذ كردند كه موفق به انجام آنها نشدند (سوء قصد به جان رسول خدا). آن ها به جای آن كه در برابر نعمت و ثروتی كه به فضل و بخشش خدا و پيامبرش نصيب آن ها شده سپاسگزار باشند در مقام كينه و دشمنی بر آمدند. با اين حال اگر توبه كنند برای آن ها بسيار بهتر است و اگر نافرمانی كنند خدا آن ها را در دنيا و آخرت به عذابی بس دردناک مجازات خواهد كرد و در روی زمين هيچ دوست و ياوری برای آنان نخواهد بود».

بسياری از مفسرين اهل سنت در تفسير «وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا» گفته اند كه مراد كسانی هستند كه قصد داشتند در بازگشت از جنگ تبوک رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را ترور نمايند ؛ چنانچه بيهقی در «دلائل النبوة» و سيوطی در «الدر المنثور» می نويسند:

«عن عروة قال رجع رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)قافلا من تبوك إلي المدينة حتي إذا كان ببعض الطريق مكر برسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)ناس من أصحابه فتآمروا أن يطرحوه من عقبة في الطريق فلما بلغوا العقبة أرادوا أن يسلكوها معه فلما غشيهم رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) أخبر خبرهم فقال من شاء منكم أن يأخذ بطن الوادي فإنه أوسع لكم وأخذ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) العقبة وأخذ الناس ببطن الوادي الا النفر الذين مكروا برسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لما سمعوا ذلك استعدوا وتلثموا وقد هموا بأمر عظيم وأمر رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)حذيفة بن اليمان رضي الله عنه وعمار بن ياسر رضي الله عنه فمشيا معه مشيا فامر عمارا أن يأخذ بزمام الناقة وأمر حذيفة يسوقها فبينما هم يسيرون إذ سمعوا وكزة القوم من ورائهم قد غشوه فغضب رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)وأمر حذيفة أن يردهم وأبصر حذيفة رضي الله عنه غضب رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)فرجع ومعه محجن فاستقبل وجوه رواحلهم فضربها ضربا بالمحجن وأبصر القوم وهم متلثمون لا يشعروا انما ذلك فعل المسافر فرعبهم الله حين أبصروا حذيفة رضي الله عنه وظنوا ان مكرهم قد ظهر عليه فأسرعوا حتي خالطوا الناس وأقبل حذيفة رضي الله عنه حتي أدرك رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)فلما أدركه قال اضرب الراحلة يا حذيفة وامش أنت يا عمار فأسرعوا حتي استووا بأعلاها فخرجوا من العقبة ينتظرون الناس فقال النبي (صلی الله علیه و آله و سلم)لحذيفة هل عرفت يا حذيفة من هؤلاء الرهط أحدا قال حذيفة عرفت راحلة فلان وفلان وقال كانت ظلمة الليل وغشيتهم وهم متلثمون فقال النبي (صلی الله علیه و آله و سلم)هل علمتم ما كان شأنهم وما أرادوا قالوا لا والله يا رسول الله قال فإنهم مكروا ليسيروا معي حتي إذا طلعت في العقبة طرحوني منها قالوا أفلا تأمر بهم يا رسول الله فنضرب أعناقهم قال أكره أن يتحدث الناس ويقولوا ان محمدا وضع يده في أصحابه فسماهم لهما وقال اكتماهم؛⁽¹⁾

بيهقيی در دلائل النبوة از عروه روايت كرده كه او گفت: هنگامی كه رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله و سلم)با مسلمين از تبوک مراجعت می كرد و در راه مدينه به سير خود ادامه می داد گروهی از اصحاب او اجتماعی كردند و تصميم گرفتند كه آن جناب را در يكی از گردنه های بين راه به طور مخفيانه از بين ببرند و در نظر داشتند كه با آن حضرت از راه عقبه حركت كنند. پيغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)از اين تصميم خائنانه مطلع شد و فرمود: هر كس ميل دارد از راه بيابان برود زيرا كه آن راه وسيع است و جمعيت به آسانی از آن می گذرد. حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم)هم از راه عقبه كه منطقه كوهستانی بود به راه خود ادامه داد اما آن چند نفر كه اراده قتل پيغمبر را داشتند برای اين كار مهيا شدند و صورت های خود را پوشانيدند و جلو راه را

گرفتند. حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) امر فرمود حذيفة بن يمان و عمار بن ياسر در خدمتش باشند و به عمار فرمود: مهار شتر را بگيرد و حذيفه هم او را سوق دهد. در اين هنگام كه راه می رفتند ناگهان صدای دويدن آن جماعت را شنيدند كه از پشت سر حركت می كنند و آنان حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) را در ميان گرفتند و در نظر داشتند قصد شوم خود را عملی كنند. پيغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)از اين جهت به غضب آمد و به حذيفه امر كرد كه آن جماعت منافق را از آن جناب دور كند. حذيفه به طرف آن ها حمله كرد و با عصائی كه در دست داشت بر صورت مركب های آن ها زد و خود آن ها را هم مضروب كرد و آن ها را شناخت. پس از اين جريان خداوند آنها را مرعوب نمود و آن ها فهميدند كه حذيفه آنان را شناخته و مكرشان آشكار شده است و با شتاب و عجله خودشان را به مسلمين رسانيدند و در ميان آنها داخل شدند. بعد از رفتن آن ها حذيفه خدمت حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) رسيد و پيغمبر فرمود: حركت كنيد و با شتاب از عقبه خارج شدند و منتظر بودند تا مردم برسند. پيغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: ای حذيفه! شما اين افراد را شناختيد؟ عرض كرد: مركب فلان و فلان را شناختم و چون شب تاريک بود و آن ها هم صورت های خود را پوشيده بودند از تشخيص آن ها عاجز شدم. حضرت فرمود: فهميديد كه اين ها چه قصدی داشتند و در نظر داشتند چه عملی انجام دهند؟ گفتند: مقصود آنان را ندانستيم. گفت: اين جماعت در نظر گرفته بودند از تاريكی شب استفاده كنند و مرا از كوه به زير اندازند. عرض كردند:يا رسول اللَّه! امر كنيد تا مردم گردن آن ها را بزنند. فرمود: من دوست ندارم مردم بگويند كه محمد اصحاب خود را متهم می كند

و آن ها را می كشد. سپس رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آن ها را معرفی كرد و فرمود: شما اين موضوع را نديده بگيريد و ابراز نكنيد».

اما اين كه اين افراد چه كسانی بوده اند برخی از علمای اهل سنت همانند ابن حزم اندلسی كه از استوانه ی علمی اهل سنت به شمار می رود نام اين افراد را آورده است. وی در كتاب «المحلی» می نويسد:

«أَنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَطَلْحَةَ وَسَعْدَ بن أبي وَقَّاصٍ رضي الله عنهم أَرَادُوا قَتْلَ النبي (صلی الله علیه و آله و سلم) وَإِلْقَاءَهُ من الْعَقَبَةِ في تَبُوكَ؛⁽¹⁾

ابوبكر، عمر، عثمان، طلحه، سعد بن أبی وقاص، قصد كشتن پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را داشتند و می خواستند آن حضرت را از گردنه ای در تبوک به پايين پرتاب كنند».

البته ابن حزم، وقتی اين حديث را نقل می كند تنها اشكالی كه به روايت دارد وجود وليد بن عبد الله بن جميع در سلسله سند آن است و لذا می گويد كه اين روايت موضوع و

كذب است. در اين جا نظر علمای علم رجال و بزرگان اهل سنت را درباره وليد بن عبدالله نقل می كنيم تا ببینيم كه نظر ابن حزم از نظر علمی چه ارزشی دارد و تا چه اندازه قابل قبول است. وقتی به كتاب های رجالی اهل سنت مراجعه می كنيم می بينيم كه بسياری از علمای اهل سنت، وليد بن عبدالله بن جميع را توثيق كرده و او را صدوق و ثقه خوانده اند؛ چنانچه ابن حجر عسقلانی، حافظ علی الإطلاق اهل سنت و يكی ديگر از استوانه های علمی اهل سنت در تقريب التهذيب درباره او می نويسد:

«الوليد بن عبد الله بن جميع الزهري المكي نزيل الكوفة صدوق».⁽¹⁾

و همچنين ابن سعد در «الطبقات الكبری» می نويسد:

«الوليد بن عبد الله بن جميع الخزاعي من أنفسهم وكان ثقة وله أحاديث».⁽²⁾

و عجلی در «معرفة الثقات» خودش می نويسد:

«الوليد بن عبد الله بن جميع الزهري مكي ثقة».⁽³⁾

و نيز رازی در كتاب «الجرج و التعديل» درباره او می نويسد:

«عبد الله بن أحمد بن محمد بن حنبل فيما كتب إلي قال قال أبي: الوليد بن جميع ليس به بأس. نا عبد الرحمن قال ذكره أبي عن إسحاق بن منصور عن يحيي بن معين أنه قال: الوليد ابن جميع ثقة. نا عبد الرحمن قال سئل أبي عن الوليد بن جميع فقال: صالح الحديث. نا عبد الرحمن قال سألت أبا زرعة عن الوليد بن جميع فقال: لا بأس به».⁽⁴⁾

و مزی در «تهذيب الكمال» می نويسد:

«قال عبد الله بن أحمد بن حنبل عن أبيه، وأبو داود: ليس به بأس. وقال إسحاق بن منصور، عن يحيي بن معين: ثقة. وكذلك قال العجلي وقال أبو زرعة: لا بأس به وقال أبو حاتم: صالح الحديث».⁽⁵⁾

و ذهبی از بزرگترين علمای رجال اهل سنت در ميزان الاعتدال درباره وليد بن جميع می نويسد:

«وثقه ابن معين، والعجلي. وقال أحمد وأبو زرعة: ليس به بأس. وقال أبو حاتم: صالح الحديث».⁽¹⁾

و از همه اين ها مهم تر اين كه مسلم نيشابوری در صحيح مسلم دو بار از وليد بن عبد الله بن جميع روايت نقل كرده است: يک بار درجلد 5، ص 177 ذيل باب الوفاء بالعهد و بار ديگر در ج 8، ص 123 در كتاب صفات المنافقين و احكامهم و اين نشان می دهد كه وليد بن عبد الله از نظر ايشان موثق بوده است كه از او حديث نقل می كند و گرنه نبايد نقل می كرد و اگر كسی بخواهد وليد بن عبدالله را تضعيف كند بايد نام صحيح را نيز از كتاب صحيح مسلم بردارد. در نتيجه وليد بن عبد الله بن جميع ثقه است و به تبع آن اين روايت نيز كاملا صحيحه است. البته ما به صحت و سقم اين مطلب كه آن ها در اين ترور شركت داشته اند يا نه، كاری نداريم ما فقط می خواستيم سخن ابن حزم اندلسی را از نظر علمی نقد و بررسی كنيم.

پس در حقيقت اين علمای اهل سنت هستند كه بايد اين مطلب را جواب دهند كه چرا ابن حزم اندلسی چنين روايتی را نقل و به صورت غير عالمانه آن را رد كرده است. همچنین در منابع شیعه نام کسانی که قصد ترور پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را در برگشت از تبوک و گردنه هرشی داشتند ذکر شده و آنان به عنوان اصحاب عقبه معروف اند:

اصحاب عقبه

اصحاب عقبه كسانى بودند كه در بازگشت رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از غزوه تبوک در سال نهم هجرى، تصميم داشتند شب هنگام، شتر آن حضرت را بِرَمانند و از گردنه‌اى خطرناک پرتاب كنند امّا قبل از عملى ساختن نقشه خود، پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)از توطئه آنها آگاه شد و به حذیفة‌بن‌یمان كه از پشت سر، شتر آن حضرت را مى‌راند فرمود تا ايشان را دور كرده به آن ها بگويد كه اگر كنار نروند پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)آنان را با نام هاى پدران و قبیله‌هايشان صدا خواهد زد. منافقان كه با نقشه خود راه به جایی نبردند با اقدام حذيفه گريخته و خود را در ميان سپاه

پنهان ساختند. روايت شده كه حذيفه گفته است: من نام ايشان و نام هاى پدران و قبيله‌هاى آنان را مى‌دانم.⁽¹⁾

اسامی اصحاب عقبه به نقل مکتب شیعه

الف) حذیفه بن یمان آورده است:

«ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه، زبیر، ابوسفیان، معاویه، عتبه ابن ابی سفیان، ابواعور سلمی، مغیره بن شعبه، سعد بن ابی‌وقّاص، ابوقتاده، عمرو بن عاص، ابوموسی اشعری».⁽²⁾

ب) در متن دیگری آمده است:

هشت نفر از قریش یعنی «سعد بن ابی‌وقّاص، معاویه، ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه و عبدالرحمن بن عوف، ابو عبیده بن جراح و آنان‌که از قریش نبودند: اوس بن حدثان، ابوهریره، ابو طلحه انصاری، ابو موسی اشعری».⁽³⁾

نکته قابل تأمل اینکه در واقعه شوم و منحوس حَکَمیّت نام دو نفری که نماینده شدند جزء اسامی فوق است (عمروبن عاص و ابو موسی اشعری!). امیرالمومنین (علیه السلام)از نماینده شدن ابوموسی اشعری راضی نبودند اما به اصرار و زورگویی منافقین و نفوذیان معاویه در لشکرشان در برابر این حرکت منافقانه و ظالمانه کوتاه آمدند.

در نتیجه

با توجه به منابع شیعه و اهل تسنن افراد نام برده از جمله منافقین اند که توطئه ترور پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را داشتند لذا اهل خلاف به دور از تعصب قضاوت کنند.

و) منکرین ولایت:

«بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ؛⁽¹⁾

بد چیزی است آنچه خود را به آن فروختند که کفر ورزیدن از روی حسادت به کتابی است که خدا نازل کرده [معترضانه می گویند:] چرا خدا از فضل و احسانش به هر که از بندگانش بخواهد [کتاب آسمانی] نازل می کند، پس آنان به خشمی بر روی خشمی سزاوار شدند. و برای کافران عذابی خوارکننده است».

در تفسیر این آیه آمده است:

«الامام العسکری (علیه السلام) ذَمَّ اللَّهُ تَعَالَی الْیَهُودَ وَ عَابَ فِعْلَهُمْ فِی کُفْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم)فَقَالَ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَیْ اشْتَرَوْهَا بِالْهَدَایَا وَ الْفُضُولِ الَّتِی کَانَتْ تَصِلُ إِلَیْهِمْ وَ کَانَ اللَّهُ أَمَرَهُمْ بِشِرَائِهَا مِنَ اللَّهِ بِطَاعَتِهِمْ لَهُ لِیَجْعَلَ لَهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَ الِانْتِفَاعَ بِهَا دَائِماً فِی نَعِیمِ الْآخِرَة فَلَمْ یَشْتَرُوهَا بَلِ اشْتَرَوْهَا بِمَا أَنْفَقُوهُ فِی عَدَاوَة رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)لِیَبْقَی لَهُمْ عِزُّهُمْ فِی الدُّنْیَا وَ رِئَاسَتُهُمْ عَلَی الْجُهَّالِ وَ یَنَالُوا الْمُحَرَّمَاتِ وَ أَصَابُوا الْفُضُولَاتِ مِنَ السَّفَلَه وَ صَرَفُوهُمْ عَنْ سَبِیلِ الرَّشَادِ وَ وَقَفُوهُمْ عَلَی طُرُقِ الضَّلَالَاتِ؛⁽²⁾

امام عسکری (علیه السلام) می فرمایند: خداوند [در این آیه] یهودیان را سرزنش کرد و از ایمان نیاوردن آن‌ها به محمّد عیب‌جویی نمود و فرمود: «بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ؛ خودشان [و ایمانشان] را هدایا و اضافاتی که به آن‌ها می‌رسید، فروختند. خداوند به آن‌ها امر کرده بود [آن را] به وسیله‌ی طاعت خود به خدا بفروشند تا از جان خود همیشه در نعمت‌های آخرت بهره ببرند ولی آن‌ها چنین معامله نکردند؛ در عوض به بهای عداوت با پیامبر اسلام [ایمان خود را] فروختند تا [به زعم خود] عزّتشان در دنیا و ریاستشان بر مردم نادان باقی بماند و دست به مال حرام ببرند و [اموال] اضافه‌ای از دست نادانان [پیروانشان] کسب کنند و از راه رستگاری آن‌ها را بازدارند و آن‌ها (پیروانشان) را به همان حال گمراهی رها کنند».

نکته: در مرتبه بعد از یهودیان، افرادی که به پیروی از یهودیان حق ائمه (علیهم السلام) را غصب کردند و کسانی که از آنان پیروی می کنند.

«عَنْ زَيْنِ الْعَابِدِينَ (علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ: فِي قَوْلِ اللَّهِ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً قَالَ بِالْوَلَايَةِ عَلَى أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ وَ الْأَوْصِيَاءِ مِنْ وُلْدِه؛⁽¹⁾

ص: 284 فيه: [من الولاية] و الآية في سورة البقرة: 9.

امام سجاد (علیه السلام)می فرمایند: بِما أَنْزَلَ اللهُ بَغْیاً یعنی منکر ولایت امیرالمؤمنین (علیه السلام)و جانشینان او از فرزندانش شدند».

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام)قَالَ: نَزَلَ جَبْرَئِيلُ (علیه السلام)بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم) هَكَذَا «بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا» بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِي عَلِيٍّ بَغْيا؛⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام)می فرمایند: به آنچه خدا درباره‌ی علی (علیه السلام)نازل

کرده از روی ستم منکر شدند».

«عن جابر قال سألت أبا جعفر (علیه السلام)عن هذه الآية…قال أبو جعفر (علیه السلام): قَالَ اللَّهُ فِی عَلِیٍّ أَنْ یُنَزِّلَ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ یَعْنِی عَلِیّاً؛⁽³⁾

امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: خداوند متعال درباره‌ی علی (علیه السلام)فرمود: «أَن یُنَزِّلُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ عَلَی مَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ» یعنی علی (علیه السلام)(مورد تفضّل خدا واقع شد)».

«قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام):...قَالَ اللَّهُ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ يَعْنِي بَنِي أُمَيَّةَ وَ لِلْكافِرِينَ يَعْنِي بَنِي أُمَيَّةَ عَذابٌ مُهِين؛⁽⁴⁾

امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: یعنی بنی‌امیّه [گرفتار غضب خدا شد] و برای کافران عذابی خوارکننده است یعنی برای بنی امیه عذابی خوارکننده است».

ز) غاصبین حق ائمه (علیهم السلام):

«أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ؛⁽⁵⁾

پس آیا کسی که [با طاعت و عبادت] از خشنودی خدا پیروی کرده همانند کسی است که [بر اثر گناه] به خشمی از سوی خدا سزاوار شده؟ و جایگاه او دوزخ است و آن بد بازگشت گاهی است».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ فَقَالَ هُمْ الْأَئِمَّةُ وَ اللَّهِ يَا عَمَّارُ دَرَجاتٌ لِلْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ اللَّهِ وَ بِمُوَالاتِهِمْ وَ بِمَعْرِفَتِهِمْ إِيَّانَا يُضَاعِفُ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ حَسَنَاتِهِمْ وَ يَرْفَعُ لَهُمُ الدَّرَجَاتِ الْعُلَى وَ أَمَّا قَوْلُهُ يَا عَمَّارُ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ الْمَصِيرُ فَهُمْ وَ اللَّهِ الَّذِينَ جَحَدُوا حَقَّ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (علیه السلام) وَ حَقَّ الْأَئِمَّةِ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ فَبَاءُوا لِذَلِكَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) أَنَّهُ ذَكَرَ قَوْلَ اللَّهِ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ الدَّرَجَةُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْض؛⁽¹⁾

«عمار بن مروان روایت کرده گفت: از حضرت صادق (علیه السلام)درباره آیه « أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ» سؤال نمودم فرمود: کسانی که خشنودی خدا را پیروی می‌کنند ائمه (علیهم السلام) هستند به خدا قسم ای عمار! برای مؤمنین نزد خدا درجاتی است که به خاطر دوستی و معرفت آن‌ها نسبت به ما اعمال آنان را چند برابر می‌کند و آنان را به درجات عالی نائل می‌سازد و مراد از « وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ » به خدا قسم! آن‌هایی هستند که منکر حق علی بن ابی طالب (علیه السلام) و حق ما اهل بیت (علیهم السلام)می‌باشند

و سخط و غضب الهی را برای خود اختیار و مهیا ساختند».

ق) ناصبی:

گروه بعدی که مورد غضب خداوند متعال قرار می گیرند نواصب هستند؛ یعنی کسانی که با اهل بیت (علیهم السلام)دشمنی کرده و نسبت به آنان بغض و کینه داشته باشند و به آنان دشنام و ناسزا بگویند. این گروه یکی از مصادیق مغضوب علیهم هستند. امام صادق (علیه السلام) در این رابطه می فرماید: «الْمَغْضُوبِ عَلَیهِمْ النُّصَّاب» ناصبی ها مغضوب علیهم هستند.⁽²⁾

رواياتی در سبّ اميرالمؤمنين (علیه السلام) توسط بنی اميه

رواياتی در كتب اهل تسنن يافت می‌شود كه اختصاص به معاويه ندارد بلكه اين عمل زشت را برای خاندان بنی اميه و حاكمان آن ثابت می‌كند. طبيعی است كه برخی از علمای اهل سنت دوست نداشته‌اند كه نام معاويه برده شود و لذا به جای معاويه، نام بنی اميه را جايگزين كرده‌اند هر چند كه به صورت عام شامل شخص معاويه نيز می‌شود .

احدی از بنی اميه بر نمی‌خواستند مگر اين كه اميرالمؤمنين (علیه السلام) را لعن می‌كردند؛ حافظ ابن عساكر در تاريخ مدينه دمشق می‌نويسد:

«حدثنا خالد بن يزيد عن معاوية قال كان لا يقوم أحد من بني أمية إلا سب عليا فلم يسبه عمر فقال كثير عزة: وليت فلم تشتم عليا ولم تخف بريا ولم تقنع سجية مجرم وقلت فصدقت الذي قلت بالذي فعلت فأضحى راضيا كل مسلم؛⁽¹⁾

خالد بن زيد از معاويه نقل می‌كند: هر گاه فردی از بنی اميه از جايش حركت می‌كرد، علی (علیه السلام) را لعن می‌كرد. عمر بن عبد العزيز او را لعن نكرد ؛ لذا شاعر: «كثير العزة» او را اين گونه ستايش می كند: «تو به قدرت رسيدی و علی را سبّ و شتم نكردی و نترسيدی، تو نيک هستی و روش مجرمان را پيروی نكردی، تو در آن چه گفتی راستگو بودی و آن را انجام دادی، پس همه مسلمانان از اين كار راضی بودند».

ابونعيم اصفهانی در حلية الأولياء می‌نويسد:

«ثنا خالد بن يزيد عن جعونة قال كان لا يقوم أحد من بني أمية إلا سب عليا فلم يسبه عمر بن عبد العزيز فقال كثير عزة : وليت فلم تشتم عليا ولم تخف بريا ولم تتبع سجية مجرم».⁽²⁾

ناسزاگويی به علی (علیه السلام) تا زمان عمر بن عبد العزيز ادامه داشت

محمد بن سعد در الطبقات الكبري و ذهبي در سير اعلام النبلاء می‌نويسند:

«أخبرنا علي بن محمد عن لوط بن يحيى الغامدي قال كان الولاة من بني أمية قبل عمر بن عبد العزيز يشتمون عليا رحمه الله فلما ولي عمر أمسك عن ذلك؛⁽³⁾

حاکمان بنی امیه قبل از عمر بن عبد العزیز، به علی دشنام می دادند و وقتی که عمر به ولایت رسید از این کار دست کشید».

و نيز ذهبی در توصيف حاكمان بنی مروان می‌نويسد:

«في آل مروان نصب ظاهر سوى عمر بن عبد العزيز؛⁽⁴⁾

مروانيان غير از عمربن عبد العزيز دشمن علی بودند».

«كان خلفاء بني أمية يسبون علياً رضي الله عنه من سنة إِحدى وأربعين وهي السنة التي خلع الحسن فيها نفسه من الخلافة إلى أول سنة تسع وتسعين آخر أيام سليمان بن عبد الملك فلما ولي عمر أبطل ذلك وكتب إِلى نوابه بإبطاله؛⁽¹⁾

خلفای بنی اميه از سال چهل و يک كه سال خلع حسن بن علی (علیه السلام) از خلافت بود تا سال نود و نه، آخرين روزهای حكومت سليمان بن عبد الملک و آغاز حكومت عمر بن عبد العزيز، علی (علیه السلام) را سب و لعن می‌كردند».

آلوسی، مفسر نام‌آور اهل سنت در تفسير آيه: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ⁽²⁾» می‌نويسد:

«أقامها عمر بن عبد العزيز حين آلت الخلافة إليه مقام ما كانو بنو أمية غضب الله تعالى عليهم يجعلونه في أواخر خطبهم من سب علي كرم الله تعالى وجهه ولعن كل من بغضه وسبه وكان ذلك من أعظم مآثره رضي الله تعالى عنه؛⁽³⁾

عمر بن عبد العزيز، زمانی كه به خلافت رسيد احسان و نيكوكاری را به جای ناسزاگويی به علی (علیه السلام) قرار داد و زنده كرد. بنی اميه كه غضب خداوند بر آن‌ها باد در پايان خطبه‌های نماز جمعه تا زمان عمر بن عبد العزيز به علی (علیه السلام) ناسزا می‌گفتند كه اين از بهترين آثار و افتخار عمر بن عبد العزيز به شمار می رود».

ابن خلدون در تاريخش تصريح می كند:

«وكان بنو أمية يسبون عليا فكتب عمر إلى الآفاق بترك ذلك؛⁽⁴⁾

بنی اميه به علی (علیه السلام) ناسزا می‌گفتند تا اين كه عمر بن عبد العزيز به تمام سرزمين‌ها نامه نوشت و دستور به ترک آن داد».

حافظ جلال الدين سيوطي در «تاريخ الخلفاء» می گويد:

«كان بنو أمية يسبون علي بن أبي طالب في الخطبة فلما ولي عمر ابن عبد العزيز أبطله وكتب إلى نوابه بإبطاله؛⁽⁵⁾

بنی اميه، به علی بن ابی طالب (علیه السلام)در خطبه‌های نماز دشنام می دادند؛ اما هنگامی كه عمر بن عبد العزيز به خلافت رسيد اين عمل را ترک كرد و به فرماندارانش دستور ترک آن را داد».

مغيرة بن شعبة و سبّ اميرالمؤمنين (علیه السلام)

خوارزمی، مورخ مشهور اهل سنت در مقتل الحسين (علیه السلام)می‌نويسد: در جلسه‌ای كه در حضور معاويه و امام حسن (علیه السلام) برگزار شده بود طرفداران بنی‌ اميه يكی يكی برخواستند و هر چه از دهانشان خارج شد نثار امام (علیه السلام)كردند تا اين كه مغيرة بن شعبه برخواست و اين چنين سخن گفت:

«إن علياً ناصب رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) في حياته ، وأجلب عليه قبل موته وأراد قتله ، فعلم ذلك من أمره رسول الله ، ثم كره أن يبايع أبا بكر حتي أتي به قوداً ، ثم نازع عمر حتي همّ أن يضرب عنقه ، ثم طعن علي عثمان حتي قتله ، و قد جعل الله سلطاناً لولي المقتول في كتابه المنزل ، فمعاوية ولي المقتول بغير حق ، فلو قتلناك وأخاك كان من الحق ، فو الله ما دم ولد علي عندنا بخير من دم عثمان ، و ما كان الله ليجمع فيكم الملك مع النبوة؛⁽¹⁾

علی (علیه السلام) در زمان حيات پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با او دشمنی ورزيد [نعوذ بالله] و قبل از مرگش اراده كشتن پيامبر را داشت و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از اين قضيه آگاه شد. پس از رحلت پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، با ابوبكر بيعت نكرد تا او را به اجبار آوردند. با عمر از درِ ستيز وارد شد كه نزديک بود عمر گردنش را بزند. از عثمان بدگويی كرد تا او را به قتل رسانيد ولی خدا در قرآن برای هر كشته‌ای ولی و خونخواهی قرار داده است و معاويه ولی عثمان بود؛ پس اگر تو و برادرت را بكشيم سزاوار خواهد بود. به خدا سوگند خون فرزندان علی نزد ما از خون عثمان بهتر نيست، خداوند پادشاهی و نبوت را در شما قرار نداده است».

و ابن خلدون در تاريخش می‌نويسد:

«كان المغيرة بن شعبة أيام امارته على الكوفة كثيرا ما يتعرض لعلى في مجالسه وخطبه ويترحم على عثمان ويدعو له؛⁽²⁾

مغيرة بن شعبه در زمان حكومتش در كوفه در خطبه‌ها و مجالسش از علی بدگويی می‌كرد و برای عثمان تقاضای مغفرت می نمود».

و ذهبی در سير اعلام النبلاء می‌نويسد:

«كان المغيرة ينال في خطبته من علي ، وأقام خطباء ينالون منه؛⁽¹⁾

مغيره در خطبه‌هايش از علی (علیه السلام) بدگويی می كرد و خطيبانی را می‌گماشت كه از آن حضرت بدگويی كنند».

مروانی ها و ناسزاگویی به اميرالمؤمنين (علیه السلام)

ابن عساكر در تاريخ مدينه دمشق و احمد بن حنبل در العلل می‌نويسد:

«عن ابن عون عن عمير بن إسحاق قال كان مروان بن الحكم أميرا علينا ست سنين فكان يسب عليا كل جمعة على المنبر ثم عزل فاستعمل سعيد بن العاص سنتين فكان لا يسبه ثم عزل وأعيد مروان فكان يسبه فقيل يا حسن ألا تسمع ما يقول هذا فجعل لا يرد شيئا قال وكان حسن يجئ يوم الجمعة فيدخل في حجرة النبي (صلی الله علیه و آله و سلم)فيقعد فيها فإذا قضيت الخطبة خرج فصلى ثم رجع إلى أهله؛⁽²⁾

عمير بن اسحاق می‌گويد: مروان حكم در مدت شش سالی كه بر ما حكومت می‌كرد هر جمعه در منبرش علی (علیه السلام)را سبّ می كرد سپس او را عزل كردند و به مدت دو سال سعيد بن عاص والی شد و جای مروان را گرفت ولی او علی (علیه السلام) را سبّ نمی‌كرد. به همين جهت عزل شد و مروان دوباره برگشت و بر ما والی شد و سبّ علی (علیه السلام)را شروع كرد. به امام مجتبی (علیه السلام) گفتند: مگر نمی شنوی كه چه می‌گويد؟ امام اعتنا نمی‌كرد. آن حضرت روز جمعه به مسجد می‌آمد و به درون حجره پيامبر می رفت و همان جا می نشست. پس از اتمام خطبه جمعه بيرون می‌آمد و نمازش را می‌خواند و به منزلش بر می‌گشت».

سيوطی در تاريخ الخلفاء می نويسد:

«عن عمير بن إسحاق قال: كان مروان أميرًا علينا، فكان يسب عليًّا كل جمعة على المنبر، وحسن يسمع فلا يرد شيئًا، ثم أرسل إليه رجلًا يقول له: بعلي وبعلي وبعلي وبك وبك، وما وجدت مثلك إلا مثل البغلة، يقال لها: من أبوك؟ فتقول: أمي الفرس، فقال الحسن: ارجع إليه فقل له: إني والله لا أمحو عنك شيئًا مما قلت بأن أسبك ولكن موعدي وموعدك الله؛⁽³⁾

از عمير بن اسحاق نقل شده است كه گفت: فرمانده و امير بر ما مروان حكم بود كه در هر جمعه بر فراز منبر علی (علیه السلام)را سبّ و لعن می كرد. فرزندش امام حسن (علیه السلام) می‌شنيد ولی

سخنی نمی‌گفت. مروان كسی را فرستاد كه در حضور امام از خودش و پدرش بدگویی كرد و گفت: مانند تو نيافتم مگر استر و اسب، از او پرسيدند پدرت كيست؟ گفت: اسب. امام مجتبی (علیه السلام)

فرمود: برو به مروان بگو من پاسخی نمی‌دهم و همانند تو فحش نمی‌دهم تا آثار خطا و گناهانت محو شود؛ بلكه ديدار و وعده من و تو، قيامت در محضر خداوند است».

لكنت زبان، هنگام ناسزاگويی به اميرالمؤمنين (علیه السلام)

ابن أثير و بلاذری به نقل از عبد الله بن عبيد الله می‌نويسند:

«وَكَانَ أَبِي إِذَا خَطَبَ فَنَالَ مِنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، تَلَجْلَجَ، فَقُلْتُ: يَا أَبَهْ، إِنَّكَ تَمْضِي فِي خُطْبَتِكَ فَإِذَا أَتَيْتَ عَلَى ذِكْرِ عَلِيٍّ عَرَفْتُ مِنْكَ تَقْصِيرًا؟ قَالَ: أَوَفَطِنْتَ لِذَلِكَ؟ قُلْتُ: نَعَمْ. فَقَالَ: يَا بُنَيَّ إِنَّ الَّذِينَ حَوْلَنَا لَوْ يَعْلَمُونَ مِنْ عَلِيٍّ مَا نَعْلَمُ تَفَرَّقُوا عَنَّا إِلَى أَوْلَادِهِ؛⁽¹⁾

پدرم هر گاه خطبه می‌خواند و در آن می خواست از علی (علیه السلام) بدگويی كند زبانش می‌گرفت. پرسيدم: چرا در خطبه‌ات وقتی كه از علی (علیه السلام) می‌خواهی سخن بگويی كلام و سخنت نارسا می‌شود؟ گفت: تو اين موضوع را فهميده‌ای؟ گفتم: آری، گفت: فرزندم! اگر آن‌چه از فضائل علی (علیه السلام)ما می‌دانيم اين مردم بدانند از اطراف ما پراكنده شده و به فرزندان علی روی خواهند آورد».

علی (علیه السلام) را در منابر شرق و غرب عالم لعن می‌كردند:

ياقوت حموی، تاريخ نويس مشهور اهل سنت می‌نويسد:

«لعن علي بن أبي طالب (علیه السلام)، على منابر الشرق والغرب ... منابر الحرمين مكة والمدينة؛⁽²⁾

علی (علیه السلام) را بر منبرهای شرق و غرب و منبرهای مكه و مدينه لعن می‌كردند».

ناسزاگويی به علی (علیه السلام) بر فراز هفتاد هزار منبر

زمخشری، مفسر و اديب نام‌آور اهل سنت می‌نويسد:

«إنّه كان فى أيّام بنى اميّة أكثر من سبعين ألف منبر يلعن عليها علىّ بن أبى طالب بما سنّه لهم معاوية من ذلك؛⁽³⁾

در زمان بنی اميه، بيش از هفتاد هزار منبر وجود داشت كه در آن علی (علیه السلام) به پيروی از سنتی كه معاويه بنا كرده بود، لعن می‌شد».

تواتر اخبار ناسزاگويی بنی اميه

شيخ محمود سعيد بن ممدوح، بعد از نقل روايات و نصوصی در وقائع سبّ اميرالمؤمنين (علیه السلام) می‌گويد:

«الآثار في هذه الجريمة البشعة وأخبارها الشنيعة متواترة ، وهذه عظيمة تصغر عندها العظائم ، وجريمة تصغر عندها الجرائم وشنيعة تتلاشي أمام بشاعتها الشنائع؛⁽¹⁾

دلايل و شواهد بر اين گناه و خطای زشت بی‌شمار و متواتر است و می توان گفت كه اين جنايت خشن به اندازه‌ای سنگين است كه ديگر جنايات بزرگ در برابرش كوچک و غير قابل ديدن است».

نتیجه گیری

صراط مستقیم یعنی ولایت، لذا با تمسک به ائمه می توان در صراط مستقیم قدم برداشت صراط ائمه ای که به فرمایش خداوند متعال در قرآن کریم: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا؛⁽²⁾و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می کردند» و کسانی که بر غیر ولایت امیرالمومنین متمسک شدند از صراط مستقیم بیرون اند و از جمله «ضالین، گمراهان» قرار می گیرند و ممکن است در مدت زمان عمر خود از زمره کسانی واقع شوند که مورد غضب خداوند متعال قرار گرفتند (مانند تکفیری ها و دیگر دشمنان ذوات مقدسه) و دنباله روی ائمه ای باشند که به فرمایش خداوند متعال: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ؛⁽³⁾و آنان را [به کیفر طغیانشان] پیشوایانی که دعوت به آتش می کنند قرار دادیم و روز قیامت یاری نمی شوند».

ادامه آیات «صراط مستقیم»:

آيا كسى كه نگون سار و به صورت افتاده حركت مى‌كند هدايت‌يافته‌تر است يا آنكه راست‌قامت بر راه راست مى‌رود؟»

در تفسیر این آیه شریفه چنین آمده است:

«عَن الکافی بِاسنادِهِ عَن ابِی الحَسَنِ الماضی (علیه السلام) قالَ: قُلتُ:أفَمَن یَمشِی مُکِبًّا عَلی وَجهِهِ اهدی امَّن یَمشِی سَوِیًّا عَلی صِراطٍ مُستَقِیمٍ ؟ قالَ: انَّ الله ضَرَبَ مَثَلًا، مَن حَادَ عَن وَلایَةِ عَلِیٍّ کَمَن یَمشِی عَلی وَجهِهِ لا یَهتَدی لامرِهِ؛ وَ جَعَلَ مَن تَبِعَهُ سَوِیّاً عَلی صِراطٍ مُستَقیمٍ. وَ «الصِّراطُ المُستَقیمُ» امیرُ المُومِنینَ (علیه السلام)؛⁽²⁾

فرمود: خدای تعالی در این آیه شریفه مثلی زده است و آن مَثَل کسانی است که اعراض نمودند از ولایت امیرالمومنین (علیه السلام)که آنها گویی راه می روند به روی های خود و به هدایت نرسند و کسانی را که متابعت آن حضرت نمودند قرار داده به راه مستوی و راست و «صراط مستقیم» امیرالمومنین (علیه السلام)است».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«الْبَاقِرَانِ (علیهما السلام): اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ قَالا دِيْنَ اللَّهِ الَّذِي نَزَلَ بِهِ جَبْرَئِيلُ عَلَى مُحَمَّدٍ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ فَهَدَيْتَهُمْ بِالْإِسْلَامِ وَ بِوَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (علیه السلام)وَ لَمْ تَغْضَبْ عَلَيْهِمْ وَ لَمْ يُضِلُّوا الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ الْيَهُودِ وَ النَّصَارَى وَ الشُّكَّاكِ الَّذِينَ لَا يَعْرِفُونَ إِمَامَةَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الضَّالِّينَ عَنْ إِمَامَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (علیه السلام)؛⁽³⁾

امام صادق و امام باقر (علیهما السلام) می فرمایند: «صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» آنهایی که به اسلام و ولایت علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) هدایت نمودی و هرگز بر آن‌ها خشم نگرفتی و آن‌ها هرگز گمراه نشدند، غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ؛ که یهود و نصاری می‌باشند و شکّاکانی که امامت امیرمؤمنان (علیه السلام) را نمی‌شناسند؛ وَ لَا الضّالِّینَ؛ از امامت علیّ‌بن‌ابیطالب (علیه السلام)گمراه شده‌اند».

گفت: به سبب اینکه مرا به بیراهه و گمراهی انداختی یقیناً بر سر راه راست تو [که رهروانش را به سعادت ابدی می رساند] در کمین آنان خواهم نشست».

در تفسیر این آیه شریفه چنین آمده است:

«قال الصّادق (علیه السلام): الصِّرَاطُ الَّذِی قَالَ إِبْلِیسُ لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ الْآیَه هُوَ عَلِیٌّ؛⁽²⁾